Book Title: Agam 04 Ang 04 Samvayang Sutra Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006314/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) HH yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VANG SUTA 1 SAMVAY zrI samavAyAMga sUtra Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAjaviracitayA bhAvabodhinyAkhyayA vyAkhyayA ra hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam BLA ( // zrI-samavAyAGgasUtram // OSAMAVAYANGA SUTRAM -PO niyojakaH-- / saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni-15 paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI-mahArAjaH prakAzakaHalavaranivAsI zrImAn zreSThi-zrI-mUlacaMdajI javAharalAlajI sAvaraDiyA tabandhu-zrI-mizrIlAlajI zrI-pUnamacaMdajI. tatpradattadravyasAhAyyena a. bhA. zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukhaH zreSThi-zrIzAntilAla-maGgaladAsabhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa GAON prathamA-AvRttiH vIra saMvat prati 1000 2488 vikrama saMvat 2018 isavIsana 1962 mUlyamU-rU0 25-0-0 LLIRIT FASHIONARY . Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ Publishedby : bhagavAnuA zrI ma. sA. zve. sthAna pAsI jenazAstroddhAra, samiti hai. gaThiyA pA / 3, zrIna so pAse, sa , ( saurASTra ). Shri Akhila Bharats. s. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM jAnanti te kimapi tAnprati naiSa yatnaH utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA kAlohyayaM niravadhivipulA ca pRthvI // 1 // (harigItikAchaMda) karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye| janamegA mujhasA vyakti koI tattva isase pAyagA hai kAla niravadhi vipula pRthvI dhyAnameM yaha lAyagA // 1 // prathama AvRtti : prata 1000 vIra savat : 2488 vikrama saMvata- 2018 isavIsana : 1962 : mudra ; jAdavajI mehanalAla zAha nIlakamala prinTarI gho: mA . zrI samavAyAMga sUtra Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka zrI. samavAyA sUtrakI viSayAnukramaNikA viSaya 1 maGgalAcaraNa 2 avataraNikA pahalA samavAya 3 bAraha prakAra ke gaNipiTaka kA nirUpaNa 4 AtmA anAtmA ke svarUpa kA nirUpaNa 5 AtmA ke kriyAtva athavA akriya AdikA nirUpaNa 6 lokAloka kA nirUpaNa 7 dharmAdharma kA nirUpaNa 8 pApapuNNa kA nirUpaNa 9 baMdhamokSa kA nirUpaNa 10 Asava aura saMvara kA nirUpaNa 11 vedanA aura nirjarA kA nirUpaNa dUsarA samavAya 15 daMDAdikA nirUpaNa 16 dosaMkhyA viziSTa devAdiko kI sthiti kA nirUpaNam pRSThAGka 1-2 3-8 12 saptasUtrIdvArA Azraya vizeSa kA nirUpaNa 13 cAra gati ke AzrayI rahanevAle jIvAM kI sthiti Adi dharma kA nirUpaNa 41-46 14 devoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 47-50 18 tIsarA samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 19 cauthe samavAya meM kaSAyAdi kA nirUpaNa 20 cauthe samavAyame nArakiyoM kI sthityAdi kA nirUpaNa 21 pAMcave samavAya meM kriyAdi kA nirUpaNa 9-11 11-19 20-21 21-22 23-24 25-28 zrI samavAyAMga sUtra 29-34 35-36 37-38 39-40 50-51 53-54 17 tIna saMkhyAviziSTa tIsarA samavAya meM tIna prakAra ke daNDAdikA nirUpaNa 55-60 61-64 65-70 71-72 73-77 78-80 22 pAMcave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 23 chaTThe samavAya meM lezyAdi kA nirUpaNa 81-88 89-90 24 chaTThesamavAya meM nArakiyoM kI sthityAdi kA nirUpaNa 25 sAtave samavAya meM ihalokabhaya paralokabhaya kA nirUpaNa 91-98 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 sAtave samavAya meM nArakiyoM Adi ke sthityAdikA nirUpaNa 99-103 27 AThave samavAya meM madasthAnAdi kA nirUpaNa 104-111 28 nava ve samavAya meM nava brahmacarya gupti Adi kA nirUpaNa 112-118 29 nava ve samavAya meM nArakikoM kI sthityAdi kA nirUpaNa 119-124 30 dazave samavAya meM zramaNadharmAdi kA nirupaNam 125-132 31 dazave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 133-137 32 gyArahave samavAya meM gyAraha upAsaka pratimAdikA nirUpaNa 138-146 33 gyArahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 147-148 34 bAraha ve samavAya meM bhikSupatimA AdikA nirUpaNa 149-165 35 bArahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 165-167 36 terahave samavAya meM teraha kriyAsthAnAdikA nirUpaNa 167-172 37 terahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 173-175 38 codahave samavAya meM caudaha jIvasamUha kA nirupaNa 175-190 39 caudaha ve samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUgaNa 191-193 40 paMdrahave samavAya meM paMdraha paramAdharmikoM kA nirUpaNa 193-204 41 paMdrahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 205-207 42 solahave samavAya meM gAthA SoDaSAdi kA nirupaNa 207-215 43 solahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 215-217 44 satarahaveM samavAya meM sataraha asaMyamAdi kA nirUpaNa 217-220 45 satarahave samavAyameM jaMdhAcAraNAdi muniyo ke gatyAdikA nirUpaNa 220-228 46 satarahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 229-231 47 aThArahave samavAya aThAraha prakAra ke brahmacaryAdikA nirUpaNa 231-236 48 aThArahave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdika nirUpaNa 236-238 49 unnIsave samavAya meM unnIsajJAtAdharmakathA AdikA nirUpaNa 239-244 50 unnIsave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 245-246 51 vIsave samavAya meM bIsa asamAdhi sthAnAdikA nirUpaNa 247-251 52 vIsave samavAyameM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 251-253 53 ekavIsave samavAyameM ekavIsazabalAdi kA nirUpaNa 253-262 zrI samavAyAMga sUtra Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 ikkIsa ve samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirupaNa 262-264 55 bAIsa ve samavAyameM bAIsa parISahAdikA nirUpaNa 264-274 56 bAIsa ve samavAyameM nArakiyoM kesthityAdikA nirUpaNa 275-277 57 teIsa ve samavAya meM sUtrakRtAGga ke adhyayanAdikA nirUpaNa 278-280 58 teIsave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 280-281 59 covvIsave samavAya meM coIsa tIrthaGkaroM kA nirUpaNa 282-285 60 cauvvIsave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 285-287 61 paccIsave samavAya meM pAMca mahAvrata kI pacIsa bhAvanA ____ Adi kA nirUpaNa 287-299 62 paccIsave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 300-301 63 chanvIsa ve samavAyameM dazAzrutAdi ke adhyayanAdikA nirUpaNa 302-304 64 sattAIsa ve samavAyameM anagAra ke guNoM AdikA nirUpaNa 305-312 65 sattAIsa ve samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdikA nirUpaNa 313-314 66 aTThAIsave samavAya meM AcArakalpAdikA nirUpaNa 315-326 67 aTThAIsave samavAya meM nairayikoM kI sthitikA nirUpaNa 327-328 68 untIsave samavAya meM pApazrutakA nirUpaNa 329-333 69 untIsave samavAya meM nArakiyoMke sthityAdikA nirUpaNa 334-336 70 tIsave samavAya meM mohanIya sthAna kA nirUpaNa 337-352 71 tIsave samavAya meM tIsa muhUrta ke nAma kA nirUpaNa 353-356 72 ikatIsa ve samavAya meM siddhAdikoM ke guNoM kA nirUpaNa 357-362 73 ikatIsave samavAya meM nArakiyoM ke sthityAdi kA nirUpaNa 363-365 74 battIsave samavAya meM yoga saMgrahAdikA nirUpaNa 365-371 75 battIsave samavAyameM nairayikoM kI sthitikA nirUpaNa 371-373 76 teMtIsa ve samavAya meM tettIsa AzAtanA doSakA nirUpaNa 373-382 77 teMtIsa ve samavAya meM sUryamaMDalakA nirUpaNa 383-307 78 tetIsa ve samavAya meM nArakiyoM kI sthiti kA nirUpaNa 387-389 79 cautIsa ve samavAya meM tIrthakaroM ke atizaya kA nirUpaNa 389-398 80 cautIsa ve samavAya meM cakravartyAdi kA nirUpaNa 399-400 81 paiMtIsa ve samavAyameM satyavacana ke atizaya kA nirUpaNa 401-402 zrI samavAyAMga sUtra Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406-408 82 chattIsa ve samavAya meM uttarAdhyayana ke adhyayana Adi ke nAma kA nirUpaNa 403-404 83 seMtIsa ve samavAya meM sattarahave tIrthakara kuMthunAtha bhagavAna ke gaNa aura gaNadhara Adi kA nirUpaNa 405-406 84 aDatIsa ve samavAya me pArzvanAtha arhata ke gaNa aura gaNadhara Adi kA nirUpaNa 85 unacAlIsa ve samavAya meM avadhijJAniyoM kI saMkhyA Adi kA nirUpaNa 408-410 86 cAlIsa ve samavAya meM ariSTanemi arhata ke sAdhvi Adi kA nirUpaNam 411-412 87 igatAlIsa ve samavAya meM naminAtha arhata ke sAcikAyeM AdikA nirUpaNa 412-413 88 bayAlIsave samavAya meM zramaNa bhagavAn mahAvIra ke zrAmaNya paryAyAdikA nirUpaNa 413-423 89 teMtAlIsa ve samavAya meM karmavipAkake adhyayanAdi kA nirUpaNa 423-425 90 cauvAlIsa ve samavAya meM RSibhASita adhyayanakA nirUpaNa 425-426 91 paitAlIsave samavAya meM samaya kSetrAdikA nirUpaNa 427-429 92 chiyAlIsa ve samavAya meM daSTivAda ke svarUpakA nirUpaNa 429-430 93 seMtAlIsa ve samavAya meM pravacana mAtRkA ke akSarAdi kA nirUpaNa 431-432 94 aDatAlIsa ve samavAya meM cakravartI ke nagarAdi kA nirUpaNa 433-434 95 unacAsa ve samavAya meM bhikSupratimA AdikA nirUpaNa 434-436 96 pacAsave samavAya meM vIsave munisuvrata nAtha ke sAdhvi AdikA nirUpaNa 436-439 97 ikyAvana ve samavAya kA nirUpaNa 439-441 98 bAvanave samavAya meM mohanIyakarma ke bAvana nAmAdikA nirUpaNa 442-446 99 tirapanave samavAya meM devakuru uttarakurukSetra ke jIvA AdikA nirUpaNa 446-449 zrI samavAyAMga sUtra Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 cauvana saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 101 pacapana saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 102 chappana saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 103 sattAvana saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 104 aThAvana saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 105 unasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 106 sATha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 107 ikasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 108 bAsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 109 tirasaTha saMkhyAviziSTa samavAyakA nirUpaNa 110 causaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 111 paiMsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 112 chAsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 113 sarasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 114 aDasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 115 unahattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 116 sattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 117 ikottara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 118 bahattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 119 nihottara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 120 cauhattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 121 pacahattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 122 chiyottara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 123 satahattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 124 aThahattara saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 125 unnAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 126 assI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 127 ikAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 128 bayAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 129 tirAsI saMkhyA viziSTa samavAya kA nirUpaNa 449-450 451-455 455-456 456-459 460-462 462-464 464-466 466-469 470-475 476-578 478-482 382-483 483-485 485-493 493-497 497-501 501-505 505-509 509-523 524-525 525-528 528-529 -530 530-534 535-539 540-543 544-545 546-547 548-550 551-552 zrI samavAyAMga sUtra Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 caurAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 131 pacAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 132 chiyAsI saMkhyAviziSTa samavAyakA nirUpaNa 133 sattAsI saMkhyA viziSTa samavAya kA nirUpaNa 134 aTThAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 135 navAsI saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 136 namve saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 137 ikANave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 138 bAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 139 tirAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 140 caurANave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 141 paMcANave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 142 chayAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 143 satAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 144 aThAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 145 nannAnave saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 146 sau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 147 ekasau pacAsa saMkhyA viziSTa samavAya kA nirUpaNa 148 do sau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 149 aDhAI sau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 150 tInasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 151 sADhe tInasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 152 cArasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 153 sADhe cArasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 154 pAMcasau saMkhyAviziSTa sabhavAya kA nirUpaNa 155 chahasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 156 sAtasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 157 AThasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 158 navasau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 159 eka hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 553-560 561-564 564-565 566-569 570-573 573-575 575-578 578-586 587-590 591-592 593-594 594-596 597-598 599-601 602-603 606-610 611-614 -614 -615 -616 616-618 -618 619-620 620-621 621-624 625-626 627-628 629-631 632-633 634-639 zrI samavAyAMga sUtra Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 gyAraha sau saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -640 161 do hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -640 162 tInahajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 641-642 163 cAra hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -642 164 pAMcahajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -643 165 chaha hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -644 166 sAta hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 644-645 167 ATha hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 645-646 168 nava hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 646-647 169 daza hajAra saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -647 170 eka lAkha saMkhyAviziSTa aura do lAkha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -648 171 tInalAkha aura cAra lAkha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -649 172 pAMcalAkha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -650 173 chaha aura sAta lAkha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -651 174 ATha lAkha aura dasalAkha saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -652 175 eka karoDa saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa 653-654 176 sAgaropama koTAkoTi saMkhyAviziSTa samavAya kA nirUpaNa -655 177 dvAdazAMga ke svarUpa kA nirUpaNa -656 178 dvAdazaaMgo meM prathama aMga AcArAMga ke svarUpa kA nirUpaNa 657-676 179 dUsareaMga sUtrakRtAMga ke svarUpa kA nirUpaNa 676-701 180 tIsareaMga sthAnAMga ke svarUpa kA nirUpaNa 701-708 181 caturthAGga samavAyAGga ke svarUpa kA nirUpaNa 709-722 182 pAMcave aGga vyAkhyAprajJapti (bhagavatI) ke svarUpa kA nirUpaNa 723-735 183 chaThave aGga jJAtAdharmakathAGga ke svarUpa kA nirUpaNa 736-760 184 sAtave aGga upAsaka dazAGga ke svarUpa kA nirUpaNa 761-772 185 AThave aGga antakRtadazAga ke svarUpa kA nirUpaNa 773-782 186 nava ve aGga anuttaropapAtikadazAGga ke svarUpa kA nirUpaNa 783-795 zrI samavAyAMga sUtra Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 dazave aGga praznavyAkaraNa ke svarUpa kA nirUpaNa 796-807 188 gyAraha ve aGga vipAkazruta kA nirUpaNa 807-833 189 AcArAAGgAdi gyAraha aMgo ke padasaMkhyA darzaka koSTaka -834 190 bAraha ve aMga dRSTivAda ke svarUpa kA nirUpaNa 835-876 191 bAraha ve aMga kI virAdhanA se aura ArAdhanA se kyA phala hotA hai unakA nirUpaNa 875-888 192 jIvarAzI aura ajIvarAzI kA nirUpaNa 889-992 193 asurakumArAdikoM ke AvAsAdika kA nirUpaNa 892-942 194 nairayika jIvoM kI sthiti kA nirUpaNa 942-951 195 nArakAdi jIvoM ke avagAhanA kA nirUpaNa 951-1006 196 avadhijJAna ke svarUpa kA nirUpaNa 1006-1020 197 jIvoM ke Ayubandha ke svarUpa kA nirUpaNa 1021-1033 198 jIvoM ke saMsthAna saMhanana vedAdi ke svarUpakA nirUpaNa 1034-1050 199 samavasaraNa ke svarUpa kA nirUpaNa 1050-1051 200 kulakaroM ke mahApuruSoM ke nAmAdi nirUpaNa 1052-1053 201 tIrthakara ke pitA Adi ke nAmakA nirUpaNa 1053-1076 202 tIrthakara ke prathama bhikSA dAtAoM ke nAmakA nirUpaNa 1076-1077 203 tIrthakaroM ke caityakSa ke nAmakA nirUpaNa 1077-1080 204 tIrthakaroM ke prathama ziSya ke nAmakA nirUpaNa 1081-1083 205 tIrthakaroM ke prathama ziSyoM ke nAmakA nirUpaNa 1083-1085 206 bAraha cakravartiyoM ke nAmakA nirUpaNa 1085-1086 207 bAraha cakravartiyoM ke mAtAoM ke nAmakA nirUpaNa 1087-1088 208 cakravartiyoM ke aura unake striyoM ke nAmakA kathana 1088-1090 209 baladeva aura vAsudevoM ke mAtApitAoM ke nAmakA kathana 1090-1093 210 guNanirdeza pUrvaka baladeva aura vAsudeva ke nAmakA kathana 1094--1110 211 baladeva aura vAsudeva ke pUrvabhavIya nAmakA kathana 1111-1112 212 baladeva aura vAsudeva ke 9nava dharmAcArya ke nAmakA nirUpaNa 1113-1114 zrI samavAyAMga sUtra Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 213 nava vAsudevoM ke nidAnabhUmike nAma kA nirUpaNa 1114-1119 214 cauvvIsa tIrthakaroM ke nAmakA nirUpaNa 1119-1122 215 bhaviSya kAlake sAta kulakaroM ke nAma kA kathana 1122-1124 216 bhaviSya kAla ke cauvvIsa tIrthaMkaroM ke nAmakA nirUpaNa1124-1126 217 bhaviSyakAla ke cauvvIsa tIrthakaroM ke pUrvabhava ke cauvvIsa nAmakA kathana 1127-1132 218 bhaviSya kAla ke cakravattiyoM ke nAmakA nirUpaNa 1132-1134 219 bhaviSyakAla ke bala dela vAsudeva ke mAtApitA ke nAmakA kathana 1134-1140 220 bhaviSya kAla ke tIrthakaroM ke hone vAle nAmakA kathana 1140-1143 221 bhaviSya kAla ke bAraha cakravartiyoM ke nAmakA kathana 1144-1147 222 isa adhikRtazAstra-samavAGgasUtra ke guNaniSpanna nAmakA kathana 1147-1152 223 zAstraprazasti 1153-1154 samApta zrI samavAyAMga sUtra Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || zrIvItarAgAya namaH // 'jainAcArya' -- jainadharma divAkara' - pUjyazrI - ghAsIlAlavati - viracitayA bhAvabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samala laGkRtam zrI - samavAyAGgasUtram // maGgalAcaraNam / syAdvAda sArthaizva nayaiH pramANajavAdibhAvapratibodhako yaH / yaH zobhate'nantacatuSTayaizca, vande munIndraM tamahaM jinendram || 1|| kamalako malamaJju padadvikaM vimalabodhidabodhavibodhaka m mukhalasadvaradoraka vastrikaM, zrI samavAyAMga sUtra guruvaraM praNamAmi vizodhakam // 2 // samavAyAnasUtra kA hindI anuvAda prAraMbhamaMgalAcaraNa jina jinendradeva ne spAdAdasiddhAnta ke sArthabhUta nayoM aura pramANoM se jIvAdi padArthoM ke vAstavika svarUpa kA pratipAdana kara unheM samajhAyA hai aura jo svayaM anaMta catuSTayoM se virAjamAna haiM, aise una munIndra jinendra ko maiM namaskAra karatA hUM // 1 // jinake donoM manohara caraNa kamala ke jaise komala haiM, vimalabodhi ko pradAna karane vAle bodha ko jo jagAne vAle haiM, tathA mukha para jinake sadoraka mukhavastrikA sadA zobhita hotI rahatI hai tathA aura jo apanI aura para kI AtmA ke vizodhaka haiM aise guruvara ko maiM praNAma karatA hUM ||2|| samavAyAMga sUtranA gujarAtI anuvAda mAra'bha maMgalAcaraNa ---------- je jinendra deve syAdvAdanAsiddhAMtanA sahAyaka nayA ane pramANeA dvArA jIvAdi padArthonA vAstavika svarUpanuM pratipAdana karIne temane samajAvyA che, ane je pote anaMta catuSTaceAthI virAjamAna che, evAM e munIndra jinendrane huM namana karUM chuM... ul jemanA banne mAhara caraNa, kamala samAna kAmaLa che, vimala jJAna ane khAdhanA je denAra che, jenA mukha para dvArA sahita muhapattI zele che. ane je peAtAnA tathA anyanA AtmAnA vizeAdhaka (zuddhakaranAra) che, evA guruSarane huM praNAma karU' rA Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre samavAyAGgasUtrasya, vRttiH saralabhASayA / ghAsIlAlena muninA, kriyate bhAvabodhinI // 3 // sthAnAkhyatRtIyAGgAnantaraM samavAyanAmakamidaM caturthamaGgaM krmpraaptmevaasti| atha kaH samavAyAGgazabdArthaH ? ucyate-samsamyaka, avasvarUpamaryAdayA, ayaH= ayana-paricchedaH saMkhyAnaM jIvAjIvAdipadArthasamudAyasya yatra sa smvaayH| yadvA -samavayanti saMmilanti jIvAdayo bhAvA viSayatayA-pratipAdyatayA yatra sa samavAya iti / samavAya evaanggN-smvaayaam| idaM hi pravacanarUpasya puruSasya vAmajavAsthAnIyaM bhavati / pravacanAGgAnAM savistaravarNanamupAsakadazAGgasUtravyAkhyAyAM maiM mumi ghAsIlAla samavAyAMga sUtra ke Upara sarala bhASA meM bhAvabodhinI nAmakI vRtti racatA hUM // 3 // sthAnAGga nAmaka tRtIya aMga ke anantara samavAyAMga nAma kA yaha cauthA aMga kramaprApta hai| isa samavAyAMga zabda kA vAcyArtha kyA hai ? isa prazna kA uttara isa prakAra hai samavAya pada meM sam' 'ava' 'zraya' aise ye tIna zabda haiM so 'sam' ko artha samyaka 'ava' kA artha svarUpamaryAdA aura 'aya' kA artha pariccheda-saMkhyA hai / isase yaha tAtparya nikalatA hai ki isa zAstra meM jIva ajIva Adi padArtha samUha kI acchI taraha se una ke svarUpa pradarzana pUrvaka saMkhyA-gaNanA kI gaI hai| athavA jIvAdika padArtho kA isameM pratipAdana kiyA gayA hai / isaliye pratipAdyarUpa se ve saba isameM ekatrita hue haiN| yaha samavAyarUpa aMga pravacanarUpa puruSa ko vAmajaghA ke sthAnApanna hai| pravacanarUpa puruSa ke samasta aMgoM kA savistaravarNana upAsakadazAMga sUtra kI agAradharma saMjIvanI TIkA muni ghAsalana " samavAyAMga sUtra" 852 sa2 lApAmA "mAmAyinI" nAmanI vRtti-TIkA racuM chuM ? anukrame letA, sthAnAMga nAmanA trIjA aMga pachI samavAyAMga nAmanuM A cothuM aMga Ave che. A samavAyAMga zabdane vAgyAthI ze che? A praznano javAba A pramANa che- samavAya pahamA 'sama' 'ava bhane 'aya' yetraNa zo cha. 'sam' ne| matha samyak, 'ava nA matha 2135maah| bhane 'aya' no artha pazchei -sadhyA cha. tene bhAvArtha e che ke A zAstramAM jIva, ajIva Adi padArtha samUhanI sArI rIte, temanA svarUpa pradarzana pUrvaka saMkhyA-gaNanA karavAmAM Avela che. athavA A zAstramAM chavAdika padArthanuM pratipAdana karAyuM che. tethI te sau pratipAdya rUpe AmAM ekatrita thayAM che. A samavAyarUpa aMga pravacana rUpa puruSanI DAbI jaMghAnA jevuM che. pravacana rUpa puruSanAM samasta aMgenuM savistaravarNana upAsaka dazAMga sUtranI agAradharma zrI samavAyAMga sUtra Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. prathama samavAyaH kRtamasmAbhiratastajijJAsubhistatra draSTavyam / jIvAjIvAdipadArthasamudAyasya saMkhyAnamasminnaGge pratipAdyatayA vartate, ataevAsya samavAyAGgamiti saMjJA'nvarthA bhavati / tatra-kila zramaNasya bhagavato mahAvIrasya zrI vardhamAnasvAminaH paJcamo gaNadharaH zrI sudharmAsvAmI zrI jambUnAmAnaM svAntevAsinaM samavAyAGgasyArtha vivakSuH svadharmAcAryasya tasya bhagavato mahAvIrasya mahimAnaM pradarzayan kevalAlokasAkSAskRtalokAlokasvarUpasya vItarAgasya vacanamanusRtya pravRttasya svakIyavacanasya prAmANyaM zraddheyatvaM cApi samudbhAvayannidamAcaM sUtramAhamUlam--suyaM me AusaM teNaM bhagavayA evamakkhAyaM // sU. 1 // TIkA-'AusaM' AyuSman ! he cirajIvina ! jambUH!, AyuSmanniti padaM ziSyasya jambUsvAminaH komalavacanAmantraNaM vina yitvavodhanArtham / kiM ca tasyAzeSazrutajJAnImeM maiMne kiyA hai| ataH jijJAsu isa viSaya ko usameM se jAna sakate haiM / tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva ajIva Adi padArtha samUha kI gaNanA isa aMga meM pratipAdyarUpa se karane meM AI hai, isaliye isakI samavAya yaha saMjJA sArthaka hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra zrI vardhamAna svAmI ke, paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmI, apane ziSya jaMbUsvAmI ke prati, samavAyAMga ke artha ko kahane kI icchA se, nija dharmAcArya una bhagavAn mahAvIra kI mahimA ko dikhalAte hue, apane vacana meM ki jo, kevalajJAna rUpa Aloka (prakAza) se loka aura aloka ke svarUpa ko sAkSAt karane vAle ese vItarAga prabhu ke vacana ke anusAra hI pravRtta hue apane vacana meM pramANatA aura zraddhayatA prakaTa karane ke abhiprAya se isa prathama sUtra ko kahate haiM-'suyaM me ityAdi / sa jIvanI TIkAmAM meM karela che te jijJAsu te viSayane tyAMthI jANI zake che tAtparya e ja che ke A aMgamAM jIva, ajIva Adi padArtha samUhanI gaNanA pratipAdarUpe karavAmAM AvI che tethI tenI samavAya" e saMjJA sArthaka che. zramaNa bhagavAna mahAvIra zrI. vardhamAna svAmInA pAcamAM gaNadhara zrI, sudha. masvAmI, pitAnA ziSya jaMbusvAmIne, samava yAMgano artha samajAvavAnI IcchAthI, pitAnA dharmAcArya evA te mahAvIra prabhuno mAhemA batAvatA, kevaLajJAnarUpa prakAzathI loka ane alakanuM svarUpa pratyakSa joI zakanArA vItarAga prabhunA vacanAnusAra ja pravRtta thayela pitAnAM vacanomAM pramANatA ane zradhdhayatA darzAvavAnA hetuthI A prathama sUtra 4he ne-"suyaM meM" tyA ! zrI samavAyAMga sUtra Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ___ samavAyAGgasUtre padezazravaNa-grahaNadhAraNa-ratnatrayArAdhana-mokSasAdhanayogyatAprAptyarthametadvacanam / vinA''yuSA zrutazravaNAdimokSaparyantasiddhi nai kasyacit saMbhavatIti bhAvaH / etadvavacanaprabhAvAdeva jambUsvAmI mokSapadaM tasminneva janmani pApa / zrutaM zravaNavi. payIkRtaM, 'me' mayA, sAkSAdbhagavanmukhAt natu paramparayA, yato gaNadharANAmanantarAgamo bhavati / 'mayAzrutam' ityanena 'gurusamIpe nivasatA mayA' ityarthaH sutarAM labhyate / gurusamIpe nivAsamantareNa hi gurucaraNasarojasparzapUrvakAbhivAdanaM tanmukhAravindaviniH TIkArtha-(AusaM) he cirajIvina jaMbU ! (me) maiMne (suya) sunA hai (teNaM bhagavayA evamakkhAyaM) una bhagavAn ne aisA kahA hai| sUtra meM "AusaM" yaha pada ziSya jaMbUsvAmI ko komalavacana se AmaMtraNa karane ke liye prayukta kiyA gayA hai jo unameM vinItatA prakaTa karatA hai / "AyuSman" isa saMbodhana pada se jo sudharmAsvAmIne apane antevAsI jaMbUsvAmI ko saMbodhita kiyA hai usase yaha unakI icchA unake prati jAhira hotI hai ki ve azeSa zrutajJAna ke upadeza ko zravaNa karane kI, use grahaNa karane kI, dhAraNa karane kI ratnatrayako ArAdhana karane kI aura mokSa ke sAdhane kI yogyatA prApta kara leveN| kyoM ki vinA Ayu ke zrutazravaNAdi se lekara mokSaparyanta kI siddhi kisI bhI jIva ko saMbhavita nahiM hotI hai| isa vacana ke prabhAvase hI jambUsvAmI ne mokSapada usI bhava meM prApta kara liyaa| "maiMne sunA hai" isa vAkya kA tAtparya aisA hai ki maiMne jo sunA hai vaha sAkSAta bhagavAn ke mukhase hI sunA hai paraMparA se nahIM, kAraNa gaNadharoM kA Agama anantara Agama hotA hai| maiMne sunA hai" isa taraha ke kathana TA-"pAusa" ElrdhAyu yU ! "me suyaM" sAmanyuche "teNaM bhagavayA evamakkhAyaM" te lagavAne yA pramANe ghuche. sUtramA "Ausa" ziSya 14 mU svAmIne mRduvacanathI saMbodhavAne vaparAyuM che, je temanI namratA darzAve che "AyuSman" mA samAdhanathI sudharmA svAmI potAnA satavAsI svAbhIna saMbodhyA che, tethI temanI e IcchA pragaTa thAya che ke teo samasta zratajJAnanA upadezane sAMbhaLavAnI, tene grahaNa karavAnI, dhAraNa karavAnI, ratnatrayanuM ArAdhana karavAnI ane mokSa sAdhavAnI cegyatA prApta kare kAraNake AyuSya vinA zrutazravaNa AdithI laIne mokSa sudhInI prApti keI paNa jIvane mATe zakya nathI. A vacanane prabhAve ja jaMbUsvAmIe eja bhavamAM mokSapada prApta karI lIdhuM "meM sAMbhaLyuM che." A vAkyano bhAvArtha e che ke meM je sAMbhaLyuM che te pratyakSa bhagavAnane mukhe sAMbhaLyuM che. paraMparAthI nahIM, kAraNake gaNadharanA Agama tyAra pachInA Agama hoya che. "meM sAMbhaLyuM che A prakAranA kathanathI e vAta ApoApa samajAya che ke meM gurunI pAse nivAsa karyo zrI samavAyAMga sUtra Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamaH samavAyaH mRtavacanazravaNaM ca nopapadyate / bhagavayA bhagavatA bhagaH-jJAnaM sakalapadArthaviSayakam (1), mAhAtmyam-anupamamahanIyamahimasampannatvam (2), yazaH-vividhAnukUlapatikUlaparISahopasargasahanasamudbhUtA jagadrakSaNaprajJAsamutthA vA kIrtiH (3) vairAgyaM= sarvathA kAmabhogAbhilASarAhityam, yadvA-krodhAdikaSAyanigrahalakSaNam (4), muktiHsakalakarmakSayalakSaNo mokSaH (5), rUpaM-surAsuranaranikarahRdayahAri maundaryam (6), vIryam-antarAyAntajanyamanantasAmarthyam (7), zrIH-ghanaghAtikarmapaTala vighaTanajani tAnantacatuSTayalakSmIH (8), dharmaH apavargadvArakapATodghATanasAdhanaM zrutacAritralakSaNas se yaha bAta apane Apa labhya ho jAtI hai ki maiMne guru ke samIpa nivAsa kiyA hai| kyoM ki guru ke pAsameM nivAsa kiye vinA unake caraNakamaloM kA sparzapUrvaka abhivAdana karanA aura unake mukhAravinda se nikale hue vacanoM kA sunanA bana nahIM sakatA hai| 'bhagavAn' pada meM jo bhaga zabda hai usake daza artha haiM unase yukta ko bhagavAn kahate haiM jaise -jJAna-sakala padArthoM ko viSaya karane vAle jJAna se 2, mAhAtmya-anupama mahanIya mahimA se2, yaza-vividha anukUla evaM pratikUla parISaha aura upasagoM ko sahana karane se utpanna huI kIrti se, athavA jagata ko rakSaNa karane bAlI prajJA se utpanna huI kIrti se3, vairAgya-sarvathA kAmabhogoM kI abhilASA ke tyAga se, athavA krodhAdikaSAyoM ke nigraha se4, mukti-sakalakarmakSayarUpa mukti se5, rUpa-sura aura asuroM ke hRdaya ko haraNa karane vAle saundarya se6, vIrya-antarAyakarma ke anta hone se janita ananta zakti se7, zrI-ghanaghAtika karmoM ka sarvathA kSaya se janya anatacatuSTayarUpa antaraMga lakSmI se8 dharma-mokSa ke kapATa ko udghATana karane meM sAdhana bhUta che. gurunI pAse nivAsa karyA vinA, temanA caraNakamalanA sparzapUrvakanuM abhivAdana ane tamanA bhumAvimAthI nitAM yanAnuM zravaNa 145 sanatu nathI. "bhagavAna" padamAM je "mA" zabda che tenA dasa artha che,te arthathI je yukata hoya te bhagavAna kahevAya cha. te sa sa nIya pramANe je. [1] jJAna-saghaNA pAyAne viSaya 42nAra jJAna. [2] "mAhAtmya"-anupama mahanIya bhaDimA. [3] yaza-vividha anuNa mane prati55 parISaha ane upasargo sahana karavAthI prApta thayelI kIrti athavA jagatanuM rakSaNa 12nAra prajJAthI utpanna yelI ti. [4] 'vairaagy"-s| malAgAnI 42chaane| tyA 551pahiSAyonI niDa. [5] "mukti'-sasa nA 6535 bhurita (6) rUpa-su2 sasurAnA iyane 2nAra sodaya (7) vorya-25-tarAya mAnA nAza thavAthI pehI thayesa anata zati (8) zrI ghnghaatik-bhni| tadana kSaya thapAthI pekSA thayesa anata yatu 8535 mata sabhI (6) dharma-mokSanA Inti bhAra zrI samavAyAMga sUtra Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 samavAyA (9). aizvarya - lokatrayAdhipatyaM cAsyAstIti bhagavAna (10), tena bhagavatAjJAnAdiyuktena, 'teNaM' tena tIrthakareNa vakSyamANArthasya tIrthakara bhASitatvAt tacchadenA tIrthakara parAmarzaH / uktaM ca- "atthaM bhAsai arihA, suttaM gaMthati gaNaharA NiuNA ||" ityAdi, bhagavattArthaMkaropadiSTamartharUpamAgamamupAdAya medhAvino gaNadharAmUlarUpamAgamaM nibadhnantItyarthaH / " evaM " vakSyamANaprakAreNa, 'akkhAyaM' AkhyAtaM kathitaM dvAdazapariSatsu / bhagavatIkara kathitArthajAtamevAnusRtya vakSyamANaM vAkyaM vadiSyAmIti zrutacAritrarUpa dharma se9, aizvarya - tIna loka ke Adhipatya se 10 jo yukta hote haiM ve bhagavAn kahe jAte haiM / tAtparya yaha hai ki bhaga zabda ke ye jo jJonAdirUpa daza artha prakaTa kiye gaye haiM, bhagavan una samasta arthoM se saMpanna hote haiM / "teNaM" yaha pada bhagavAn kA vizeSaNa hai jo isa bAta ko kahatA hai ki ve bhagavAn tIrthakara the| jo bhI viSaya isa zAstra meM kahA jAyagA vaha una tIrthakara prabhu bhagavAn dvArA bhASita ho kahA jAvegA kahA bhI hai- "atthaM bhAsai arihA, suttaM gaMthaMti gaNaharA NiuNA " iti / arthAt - sarva prathama arhata prabhu hI artharUpa Agama kI prarUpaNA karate haiM aura bAda meM nipuNa gaNadhara usa artha ko mUla sUtrarUpa meM AgamarUpa meM - grathita karate haiM / bhagavAn ne kyA kahA ? vaha kahate haiM- bhagavAn ne isa rUpa se - vakSyamANa prakAra se bAraha prakAra kI pariSada meM kahA hai ataH una bhagavat tIthakara kathita artha ke anusAra hI maiM vakSyamANa- Age kahe bholavAnA sAdhana35 zrutayAritra35 dharma bhane (10) aizvarya RNa sAunu adhipatya A rIte jJAna Adi dasa guNAthI je yukta hoya che temane bhagavAna kahe che. kahevAnu tAtparya e che ke 'bhaga' zabdanA A je jJAnAdvirUpa deza artha batAvyA che, e saghaLA arthothI bhagavAna yukta hAya che. "temAMM" A pada bhagavAnanuM vizeSaNa che je e vata batAve che ke bhagavAna to kara hatA. je koI viSaya A zAstramAM kahevAmAM zyAvaze ne viSaya tIrtha 52 lagavAna dvArA bhASita haze udhu pazuche " atthaM bhAsai arihA, suttaM gaMthati gaNaharA NiuNA" bheTale De sauthI pahelAM mahata alu artharUpa AgamanI prarUpaNA kare che, ane tyAra pachI nipuNa gaNadhara te ane mULa -sUtrarUpe-grathita kare che. bhagavAne zuM kahyuM che ? e praznanA uttararUpe teo kahe che ke-bhagavAne A pramANe-nIce darzAvyA pramANei-khAra prakAranI pariSadomAM kahela che. tA te tIrthaMkara bhagavAne kahela atha pramANe ja huM AgaLa darzAvavAmAM AvatA a zrI samavAyAMga sUtra Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabopinI TIkA. prathamaH samavAya vaakyaarthH| AgamoktArthasya kAlpanikatvAbhAvAd dravyAthikanayenArtharUpo'yamAgamo'nAdiriti bhAvaH / __ eSA paramparA paripATI varIvarti sarveSAM gaNadharANAm-yad vinAtaiH svasvAntevAsibhirmokSamArga savinayaM pRSTA gaNadharAH 'suyaM me' iti vAkyaM prathama vadanti / uktaM ca nipuNaziSyagaNaivinayAnvitai vimalabhAvayutaiH parisevitaiH / gaNadharairakhilaiH prathamaM vacaH, khalu 'suyaM ma' iti pratibhASitam ||s. 1 // jAne vAlA artha khuuNgaa| Agamokta arthakalpita nahIM hotA hai| vaha to tIrthakara paraMparA se jaisA bhASita hotA huA calA AtA hai vaisA hI gaNadhara Adi dvArA prakAzita kiyA jAtA hai-ve apanI ora se usa meM kucha bhI parivarddhana yA parivartana nahIM karate haiN| isIliye Agamokta artha meM kAlpanikatva kA abhAva hone se vaha artharUpa Agama dravyArthika naya kI apekSA se anAdi mAnA jAtA hai / samasta gaNadharoM kI paraMparA se aisI hI paripATI calI jAtI hai ki jaba vinIta apane 2 ziSya unase mokSamArga ko vinaya ke sAtha pUchate haiM-taba ve unase sarva prathama "suyaM me" isa prakAra se kahate haiM ! kahAbhI hai "nipuNaziSyagaNairvinayAnvitaiH vimalabhAvayutaiH parisevitaiH / gaNadharairakhilaiH prathamaM vacaH-khala 'suyaM ma' iti pratibhASitam" // 1 // bhAvArtha-isa sUtra dvArA paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmI apane kahIza. AgamAkta artha kalpanA che ! nathI. te te tIrtha kara paraMparAthI je pramANe kahevAto Ave che e ja pramANe gaNadhara Adi dvArA prakAzita karavAmAM Ave cheteo potAnuM kaMI paNa temAM umeratA nathI ke temAM kaMI paNa parivartana karatA nathI. tethI Agamakata arthamAM kAla panikapaNAno abhAva hovAthI te artharUpa Agama dravyAthika nayanI apekSAe anAdi manAya che. samasta gaNadharonI paraMparAthI evI rUDhi ca lI Ave che ke jyAre temanA pitA pitAnA ziSya temane mokSamArga viSe vinayathI pUche tyAre te sauthI paDadA bhane "suyaM meM" (tItha 42 prabhu pAse sAla cha e rIte temanA javAbanI zarUAta kare che kahyuM paNa che- "nipuNaziSyagaNairvinayAnvitaiH, vimalabhAvayutaiH parisevitaiH gaNadharairakhila: prathamaM vacaH, khalu "suyaM ma" iti pratibhASitama" // 1 // bhAvArtha-A sUtramAM pAMcamAM gaNadhara zrI sudharmAsvAmI pitAnA ziSya zrI zrI samavAyAMga sUtra Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ziSya zrI jaMbUsvAmI ko 'samavAyAMga meM kyA 2 viSaya pratipAdita huA hai' isa bAta ko samajhAne ke liye sarvaprathama unheM kahate haiM ki isa aMga meM jo bhI viSaya meM pratipAdita karU~gA-vaha bhagavAn ke mukhAravinda se jaisA maiMne sunA hai vaisA hI kahUMgA-apanI tarpha se usameM kucha bhI kamI vezI nahIM kruuNgaa| 'AyuSman' zabda se jo sudharmA svAmI ne unheM AmaMtrita kiyA hai isase yaha bAta jAhira hotI hai ki jaMbUsvAmI bahuta adhika vinayI the| apaje vinItaziSya meM pratyeka gurujana kI yahI bhAvanA rahA karatI hai ki hamArA ziSya azeSa zrutajJAna ke upadeza ko zravaNa karane yogya bana jAve, use apane hRdaya meM utArane kI zakti vAlA ho jAve, usakI smRti itane adhika vikasita ho jAve ki jisase vaha usa gRhIta upadeza ko vismRta na kara sake, sadA usake antaHkaraNa meM usakI dhAraNA banI rahe-niraticAra ratnatraya kI ArAdhanA karane meM vaha paTa hojAve aura mokSa ke sAdhane kI usameM adhika se adhika yogyato kA vikAsa ho jAve / yaha prAkRtika niyama hai ki sacci bhAvanA kA asara avazya hI hotA hai-yahI huaa| gurumahArAja kI saccI bhAvanA ke prabhAva ne jaMbUsvAmI ko isa yogya banA diyA aura unhoMne usI bhava meM mukti prApta krlii| bhagavAn zabda kA vyutpattilabhya artha sUtrakAra ne jaMbUvAmIne "samavAyAMgamAM kayA kayA viSayonuM pratipAdana karAyu che" e vAtane samajAvavAne mATe sauthI pahelAM temane e batAve che ke A aMgamAM je koI viSayanuM huM pratipAdana karIza. te bhagavAnanA mukhAravindamAMthI meM je rIte sAMbhaLela che te pramANe ja kahIza. mArU pitAnuM temAM kaMI paNa umerIza nahIM. sudharmAsvAmIe temane "Ayuzmana' zabdathI je saMdhyA che tethI e vAta pragaTa thAya che ke jabUsvAmI atyaMta vinayI hatA. pitAnA vinIta ziSya pratye pratyeka gurujananI evI bhAvanA rahe che ke amAro ziSya azeSazratajJAnanA upadezanuM zravaNa karavAne gya bane, tene pitAnA hadayamAM utAravAne zakitamAna bane, tenI smRti eTalI badhI vikase ke te grahaNa karela upadezane bhUlI na jAya, tenA aMtaHkaraNamAM haMmezAM tenI dhAraNA kAyama rahe niraticAra ratnatrayanI ArAdhanA karavAmAM te nipuNa bane, ane mekSa prApta karavA mATenI tenAmAM vadhAremAM vadhAre yogyatAno vikAsa thAya. kudaratane e niyama che ke sAcI bhAvanAnI asara avazya thAya che-evuM ja banyuM gurumahArAjanI sAcI bhAvanAnA prabhAve jaMbusvAmIne tene gya banAvI dIdhA-temaNe e ja bhavamAM mokSanI prApti karI lIdhI. "mA" zabdanA dasa atha batAvIne sUtrakAre zrI samavAyAMga sUtra Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye dvAdazAha gaNipiTakanirUpaNam ra mUlam-iha khala samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM AigareNaM titthagareNaM sayaM saMbuddheNaM purisuttameNaM purisalIheNaM purisavarapuMDarIeNaM purisavaragaMdhahathieNaM loguttameNaM loganAheNaM logahieNaM logapaaIveNaM logapajjogareNaM abhayadaeNaM cakkhudaeNaM maggadaeNaM saraNadaeNaM jIvadaeNaM dhammadaeNaM dhammadesaeNaM dhammanAyageNaM dhammasArahieNaM dhammavaracAuraMtacakavahieNaM appaDihayavaranANadaMsaNadhareNaM bhaga zabda ke daza artha kahA hai| jo bhaga zabda ke ina arthoM se yukta haiM ve hI bhagavAna hote haiM / zabda aura unakA artha anAdi hai / ye kisI ke dvArA kiye hue nahIM haiN| parantu tIrthakara bhagavAn usa artharUpa Agama ke upadeSTA hote hai, isa apekSA ve usa artharUpa Agama ke kartA mAne jAne haiN| isa tIrthakaropadiSTa artharUpa Agama ko lekara hI medhAvI gaNadhara mUlarUpa Agama kI racanA karate haiM, ata: paryAyArthika nayakI apekSA AdimAn hotA huA bhI Agama dravyArthika nayakI apekSA se anAdi kahA jAtA hai| isa sUtra meM jo "suya me" ye pada Aye hai ve isa gaNadharoM kI paraMparA se calI AI paripoTI ke paricAyaka haiM, ki jaba ve apane ziSya janoM ko pUchane para mokSamArga kA upadeza dete haiM to sarva prathama ve usa samaya unase aisA hI kahate haiN| isase unake vacanoM meM pramANatA aura zraddheyatA A jAtI hai ||suu. 1 // bhagavAna zabdanI vyutpattilabhya artha karela che. "mA" zabdanA e arthothI je yukata hoya che teo ja bhagavAna kahevAya che. zabda ane temane artha anAdi che. te koInA vaDe karAyela nathI paNa tIrthakara bhagavAna te atharU5 AgamanA upadeSTA hoya che, te apekSAe temane te artharUpa AgamanA kartA mAnavAmAM Ave che. tIrtha kare vaDe upadezAvela te artharUpa Agamane AdhAre ja medhAvI gaNadhara mUlarUpa AgamanI racanA kare che. tethI paryAyArthika nayanI apekSAe AdimAna hovA chatAM paNa dravyArthika nayanI apekSAe Agamane anAdi kahevAmAM Ave che. A sUtramAM yAveta "muyaM meM, yaha te rAzanI 525rAthI yAsatI pAvatI te 3DhinA sUya che ke jyAre teo potAnA ziSyo vaDe pUchAtAM mokSamArgane upadeza de che tyAre sauthA pakhai tabhane tamAme pramANe "suyaM meM" 4 4 che. tethI tamanA vayanAmA pramANatA ane zradhdhayatA AvI jAya che. mAsU. 15 zrI samavAyAMga sUtra Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre viyadRcchaumeNaM jiNeNaM jAvaeNaM tinneNaM tAraeNaM buddheNaM bohaeNaM mutteNaM moyageNaM savvannuNA savvadarisiNo siva-mayala-masyamaNaMta-makkhayamavvAbAhamapuNarAvitti siddhigainAmadheyaM ThANaM saMpAviukAmeNaM ime duvAlasaMge gaNipiDage pannatte, taM jahA-AyAre 1, sUyagaDe 2, ThANe 3, samavAe 4, vivAhapannattI 5, NAyAdhammakahAo6, upAsagadasAo 7, aMtagaDadasAo 8, aNuttarovavAidasAo 9, paNhAvAgaraNaM 10, vivAgasuyaM 11, diDivAe 12, |ttthnnNje se cautthe aMge samavAettiAhie tassa NaM ayamaTTe pannatte taM jahA // sU. 2 // TIkA-"iha khalu samaNeNaM" ityAdi / idaM ca prathamasUtrasaMgRhItArthasyaiva savistarapatipAdanaparam / 'samaNeNaM' ityArabhya 'saMpAviukAmeNaM' ityantasya vyAkhyA jJAtAdhamakathAGgasUtre mAgevakRtA'smAbhiriti viramyate / jijJAsubhistatrAvalokanIyA / idaM dvAdazAGgaM gaNipiTakaM prajJaptam, tadyathA AcAraH 1, aba sUtrakAra dvitIya sUtra ko kahate haiM-'Daha khalu' ityaadi| TIkArtha-yaha sUtra prathama sUtra dvArA saMgRhIta hue artha kAhI vistAra pUrvaka pratipAdana karane ke liye kahA gayA hai| isa sUtra meM jo "samaNeNaM" pada se lekara "saMpAviukAmeNaM" taka jitane bhI pada tRtIyAnta vibhakti vAle Aye huye haiM ina sabako vyAkhyA jJAtAdharmakathAMga sUtra meM hamane pahile hI kara dI hai| ataH yahAM inakI vyAkhyA nahIM kI hai| jinheM inake artha ko jAnane kI icchA ho ve vahAM se jAna le| (ime duvAlasaMge gaNipiDage pannatte) ina pUrvokta vizeSaNoM se virAjita zramaNa bhagavAn mahAvIra ne yaha dvAdazAMga rUpa gaNipiTaka prarUpita kiyA hai| (taM jahA) __ve sUtrA2 thIg sUtra 4he the--"iha khalu" Unile TIkAtha- A sUtra pahelA sUtra dvArA grahaNa karAyela arthanuM ja vistArathI pratipAdana 42vAne bhATe vAyuche. mAsUma "samaNeNaM" 56thI chane "saMpAviukAmeNaM" sudhInA trIjI vibhaktinAM jeTalAM pade AvyAM che e badhAM padenI vyAkhyA jJAtA dharmakathAMga sUtramAM A agAu ApI dIdhela che. tethI temanI vyAkhyA ahIM ApI nathI. teno artha jANavAnI jemane IcchA hoya teo teno artha te sUtramAMthI pAMcI se. "ime duvAlasaMge gaNipiDage pannate" se pUrvAta vizeSaNAthI birAlita zrama samapAna mahAvIre Alain35 piTanI 535 // 4 // che "taM jahA" zrI samavAyAMga sUtra Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye AtmasvarUpanirUpaNam sUtrakRtam 2, sthAnam 3, samavAyaH 4, vivAhaprajJaptiH 5, jJAtAdharmakathAH 6, upA sakadazAH 7, antakRddazAH 8, anuttaropapAtikadazAH 9, praznavyAkaraNam 10, vipAkazrutam 11, dRSTivAdaH 12 / tatra khalu yat tat caturthamaGgaM samavAya' iti 'Ahie' AkhyAtam , tasya khalu ayamarthaH prajJaptaH, tad ythaa| sU. 2 // bhagavatA yadAkhyAtaM tadAha-'ege AyA' ityAdi / mUlam-ege AyA // sU. 1 // ____TIkA-'AyA' AtmA-jIvaH, 'ege' eka-ekatvasaMkhyAvAn ,kathaMciditi bhAvaH / yadyapi jIvasya siddhasaMsAribhedena dvaididhyAd ubhayarUpatvamasti, yathApyupayovaha isa prakAra se hai-(AyAre 1 sUyagaDe 2 ThANe 3 samavAe 4 vivAhapannattI 5 NAyAdhammakahAo 6 uvAsakadasAo 7 aMtagaDadasAo8 aNunarovavAidasAA 9 pAhAbAgaraNaM 10 vivAgasuyaM 91 diThivAe 12) AcorAMga 1 sUtrakRtAMga 2 sthAnAMga3 samavAyAMga 4 vivAha prajJapti 5 jJAtAdharmakathAMga 6 upAsakazAMga 7 aMtakRdazAMga 8 anuttaropapAtikadazAMga 9 praznavyAkaraNa 10 vipAkazruta 11 aura dRSTivAda 12 / (tatthaNaM)inameM (je se) jo yaha (cautthe aMge) cauthA aMga (samavAe tti) 'samavAya' isa nAma se (Ahie) kahA gayA hai (tassaNaM) usakA (ayamaTTa) yaha artha (paNNate) kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra ||s. 2 // aba sUtrakAra usI bhagavAn dvArA kathita prakAra ko prakaTa karate haiM-'ege AyA' iti / TIkArtha--(oyA ege) kathaMcit-kisI apekSA se-jIva eka hai| yadyapi siddha aura saMsArI jIva kI apekSA se jIva ke do prakAra haiM to bhI upayoan pramANe cha- AyAre 1, sUyagaDe 2, ThANe 3 samavAe 4, vivAhapannatI 5, NAyAdhammakahAo 6, uvAsakadasAo 7, aMtagaDadasAo 8 aNuttarovavAi dasAo 9, paNhAvAgaraNaM 10 vivAgasuyaM 11 dihivAe 12) (1) mAyAga, (2) sUtain (3) sthAnAMga (4) sabhavAyAMga, (5) [vavAhaprajJAta, (6) jJAtA thAMga (7) GpAsa46in, (8) mata6in, (6) mnutt|paati422 , (10) praza yA4231, (11) vipAzruta mana (12) dRSTipAha. 'tatthaNa tesomAMthI 'je se sAre 'cautthe aMge' yAthu ma 'samavAe ti' 'samavAya' nAmanu'Ahi e' Desa cha. 'tassaNaM ten| 'ayama?' 41 42 'paNNatte' he che. 'taM jahA' te athadeg mA - pramANe che ke sU. 2 | - ve sUtrA2 lagavAna dvArA athita te patha pragaTa 42 cha-"ege AyAti rI:-'AyA ege samuSTiyatA cha. siMddha bhane saMsArI jIvanI apekSAe jIvanA be prakAra che, chatAM paNa upayoganI daSTie jotAM temanAmA zrI samavAyAMga sUtra Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 samavAyAGgasUtre garUpatvena tayorbhedA'madbhAvAt / kiM ca-dravvArthatayA''tmana ekatvam , ekadravyatvAdAtmanaH. dravyArthatA nAma pradezaguNaparyAyAdhAratA, avayavidravvanetyarthaH, madezArthatayA tu anekatvamAtmanaH, asaMkhyAtapradezAtmakatvAt tasya / sakalapadArthAnAM jJAnAdibhirviSayIkaraNAdAtmanaH svetarapadArthApekSayA prAdhAnyamastItyataH prathamaMtannirdezaH ||suu.1|| garUpa se unameM bheda kA asadbhAva hai ataH vaha isa apekSA eka bhI hai, tathA-dravyArthika naya kI apekSA se AtmA meM eka dravyArthatA hone se ekatva mAnA jAtA hai| pradeza, guNa aura paryAyoM kI AdhAratA kA nAma hI dravyArthatA-dravyArthika naya hai| yaha dravyArthatA mukhyarUpa se eka akhaMDa dravya ko hI viSaya karatI hai| usa viSayabhUta dravya meM pradeza guNa aura paryAyeM rahati hai| ina para usakI dRSTi nahIM rahatI hai| ina saba para dRSTi rakhane vAlI pradezArthatA-asaMkhyAtapradezayuktatA-paryAyArthikanaya hai / usakI apekSAotmA meM anekatA mAnI jAtI hai / AtmA eka pradezavAlA nahIM hai vaha to asaMkhyAta pradezoM vAlA hai| AtmA sakala padArtho ko jJAnAdiguNoM dvArA viSayakaratA hai isaliye usakI apane se bhinna padArthoM kI apekSA pradhAnatA hai| isIliye sUtrakArane yahAM sarva prathama usakA nirdeza kiyA hai| bhAvArtha-sUtrakAra ne isa sUtra dvArA AtmA ko jo eka kahA hai usakA kAraNa upayoga lakSaNa kI abhinnatA hai| kyoM ki jIva kA upayoga kahA gayA hai| jIva jise Atmo aura cetana bhI kahate bhedano abhAva che, tethI e apekSAe te eka paNa che. tathA-dravyArthika nayanI apekSAe te AtmAmAM eka dravyArthatA hovAthI ekatva manAya che. dravyarthatAdravyArthika naya eTale pradeza, guNa ane paryAyonuM avalaMbana te dravyArthatA mukhyatve eka akhaMDa dravyane viSaya kare che. te viSayabhUta dravyamAM pradeza, guNa ane paryA rahe che temanA para tenI daSTi rahetI nathI. e badhA para dRSTi rAkhanArI pradezAryatAasaMkhyAta pradezayukatatA-paryAyArthika naya che. tenI apekSAe AtmAmAM anekatA manAya che. AtmA eka pradezavALa nathI. te to aneka pradezavALo che. AtmA samasta padArthone jJAnAdi guNo dvArA viSaya kare che, tethI pitAnA karatAM bhinna padArthonI apekSAe tenI pradhAnatA che. te kAraNe sUtrakAre sauthI pahelAM ahIM tene niza yo che. bhAvArtha-sUtrakAre A sUtra dvArA AtmAne je eka batAvyA che. tenuM kAraNa upayoga lakSaNanI abhinnatA che, kAraNake jIvanuM lakSaNa upayoga batAvavAmAM Avela che. jIva ke jene khAtmA tathA cetana paNa kahe che te anAdi siddha svataMtra dravya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye AtmasvarUpanirUpaNam 13 haiM vaha anAdisiddha svatantra dravya hai| tAttvika dRSTi se arUpi hone ke kAraNa usakA jJAna indriyoM dvArA nahIM ho sakatA hai tathApi sAdhAraNa jijJAsuoM ke liye eka aisA lakSaNa kaha denA Avazyaka ho jAtA hai ki jisase AtmA kI pahicAna kI jA ske| usI abhiprAya se prastuta sUtra meM usake TIkAkAra ne usakA lakSaNa upayoga kahA hai| aura isI upayoga lakSaNa kI ekatA se usameM ekatva prakaTa kiyA hai / AtmA lakSya aura upayoga usakA lakSaNa-jAnane kA upAya hai| jagata aneka cetana jaDa padArthoM kA mizraNa hai| usameM se jaDa aura cetana kA viveka pUrvaka nizcaya karanA ho to upayoga ke dvArA hI ho sakatA hai| kyoM ki yaha upayoga taratamabhAva se sabhI jIvoM meM pAyA jAtA hai / jaDa meM yaha upayoga nahIM pAyA jAtA / bodharUpa vyApAra kA nAma hI upayoga hai| AtmA meM hA bodharUpa kriyA hotI hai-jaDa meM nahIM hotI-isakA kAraNa cetanAzakti hai| AtmA jaba svataMtradravya hai to usameM aneka guNa honA cAhiye, phira upayoga ko hI lakSaNa kyo kahA? to isa zaMkA ko samAdhAna yaha hai ki AtmA meM anaMtaguNaparyAye haiM, para una sabameM upayoga hI makhya hai, kyoM ki sva para prakAza rUpa hone se upayoga hI apanA tathA itara paryAyoM kA jJAna karA sakatA hai / AtmA jo kucha bhI jAnatA haitAtvika daSTithI jotAM te arUpI hevAthI Indriya gharA tenuM jJAna thaI zakatuM nathI, chatAM paNa sAdhAraNa jijJAsuo maTi eka evuM lakSaNa batAvI devAnuM Avazyaka thaI paDe che ke jenAthI AtmAne oLakhI zakAya. te kAraNe ja A sUtranA TIkAkAre tenuM lakSaNa upayoga batAvela che. ane e ja upayoga lakSaNanI ekatAthI temAM ekatva darzAvyuM che. AtmA lakSya che ane upayoga tenuM lakSaNa jANavAne upAya che. jagata aneka cetana ane jaDa padArthonuM mizraNa che. temAMthI jaDa ane cetanano vivekapUrvaka nirNaya kare hoya to upaga dvArA ja thaI zake che. kAraNuM te upayoga vadhu ochA pramANamAM samasta jIvomAM najare paDe che jaDamAM te upayoga najare paDatuM nathI. bodharUpa vyApAranuM nAma ja upaga che. AtmAmA bedharUpa kriyA thAya che-jaDamAM thatI nathI- tenuM kAraNa cetanAzakti che. AtmA je svataMtra dravya hoya te temAM aneka guNa hovA joIe, te pachI upagane ja lakSaNa kema kahyuM? to te zaMkAnuM samAdhAna e che ke AtmAmAM anaMtaguNa paryAya che, paNa te saumAM upayoga ja mukhya che, kAraNa ke sva tathA para prakAzarUpa hovAthI upayoga ja pitAnuM tathA anya paryAnuM jJAna karAvI zake che. AmAM je kaMI jANe che-anubhave che zrI samavAyAMga sUtra Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 samavAyAGga sUtre anubhava karatA hai vaha saba upayoga se hI karatA hai / isaliye vaha hI saba paryAyoM meM pradhAna hai / dravyArthikatA kA tAtparya eka akhaMDa dravya se hai / dravyArthatA meM dravya ke AdhAra rahe hue pradeza, guNa aura paryAya, ina para dRSTi nahIM jAtI hai, pratyuta kevala eka dravya para hI dRSTi rahatI hai / isI dRSTi kA nAma dravyArthika naya hai / dravyArthika naya apane viSaya ko grahaNa karate samaya usameM rahe hue anya guNAdikoM kA lopa nahIM karatA hai, parantu unheM gauNa kara detA hai aura apane viSaya ko mukhya / kinhIM bhI eka yA aneka cIjoM ke bAre meM eka yA aneka vyaktiyoM ke vicAra aneka taraha ke hote haiN| arthAt eka vastu ke viSaya meM bhinna 2 vicAroM kI parigaNanA kI jAve to ve aparimita pratIta hoMge, ataH tadviSayaka pratyeka vicAra kA bodha karanA azakya ho jAtA hai / isaliye unakA atisaMkSipta aura ativistRta pratipAdana choDa karake madhyamamArga se pratipAdana karanA yahI nayavAda kA kAma hai| jaina darzana meM dravyArthika aura paryAyArthika, aise do nayoM kA upadeza huA hai / yadyapi dravya ko viSaya karane vAlA dravyArthika naya hai aura paryAya ko viSaya karane vAlA paryAyarthika naya hai, phira bhI guNoM ko viSaya karane vAlA guNArthika naya jo nahIM mAnA hai usakA kAraNa yahI hai ki paryAyArthika naya meM hI isakA antarbhAva ho jAtA hai| kyoM ki guNa sahabhAvI paryAya haiM / atmA te badhu' upayAgathI ja kare che. tethI te ja saghaLI paryAyAmAM mukhya che. draSyArthi katA eTale eka akhaMDa dravya, dravyA tAmAM dravyane AdhAre rahela pradeza, guNa ane paryAya para dRSTi jatI thI, paNa kevaLa eka dravya para ja STi rahe che. e sRSTinu nAma ja dravyArthika naya che. drabyArthiMka naya peAtAnA viSayane grahaNa karatI vakhate temAM rahelA anya guNAnA lApa karatA nathI, paNa tene gauNa gaNe che ane peAtAnA viSayane mukhya gaNe che. koI eka ke aneka cIjo vISe eka athavA aneka vyaktienA vicAra aneka jAtanA hoya che. eTale ke eka ja vastunI khAkhatamAM bhinna bhinna vicArenI gaNatarI karavAmAM Ave te te aparicita lAgaze, tethI te khAkhatanA dareka vicAranA edha karavA azakaya thai jAya che. tethI temanu atisakSipta ke ativistRta prati pAdana karavAnu cheDI daine madhyamamAga thI pratipAdana karavu... e nayavAdanuM kAma che. jaina darzInamAM draSyArthi ka ane paryAyAthika evA nayanA upadeza apAyA che. jo ke dravyanA viSaya karanAra dravyArthika naya che ane paryAyane viSaya karanAra paryAyArthi ka natha che chatAM paNa guNAne viSya karanAra guNArthika nayane nahIM mAnavAnu kAraNa e che ke paryAyAkinayamAM ja tenA samAveza thai jAya che, kAraNake guNa sahabha 5 pAMna zrI samavAyAMga sUtra Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye AtmasvarUpanirUpaNam mUlam -- ege aNAyA // sU. 2 // TIkA -- 'aNAyA' anAtmA = AtmabhinnaH ghaTAdipadArthaH, 'ege' eka:ekatvasaMkhyAvAnasti kathaMcidityarthaH, anAtmA'pi yadyapi pradezArthatayA kazcit saMkhyAta pradezaH kazcidasaMkhyAtapradezaH kazcidananta pradezo'pyasti tathApi pariNAko yahAM sUtrakAra ne eka kahA hai aura kahIM 2 para aneka bhI prakaTa kiyA hai - to phira isa prakAra se yaha mAnyatAe~ paraspara meM viruddha dikhalAI detI haiM / aisI sthiti meM prazna ho sakatA hai ki ina donoM mAnyatAoM meM paraspara viruddhatA vAstavika hai yA avAstavika hai| taba nayavAda yaha kahatA hai ki yaha Upara se dikhanevAlI viruddhatA vAstavika nahIM hai, kyoMki dravyArthika naya kI apekSA AtmA meM ekatva hai aura pradezArthatAparyAyArthika nayakI apekSA AtmA meM anekatva hai / yahI viSaya saMkSepa meM TIkAkAra ne isa sUtradvArA samajhAyA hai || sU0 1 // 'ege aNAyA' iti / TIkArtha -(aNAyA ege) AtmA se bhinna ghaTapaTAdipadArtha rUpa anAtmadravya kisI apekSA se ekatvasaMkhyA viziSTa hai / jisa apekSA se yaha anAtmaor eka hai vaha apekSA pariNAmitvarUpa eka dravyArthatA hai| pudgaladravya, dharmadravya, adharmadravya, AkAzadravya aura kAla ye saba anAtma- ajIvadravya haiM / inameM yadyapi koI dravya saMkhyAta pradezavAlA, koI dravya asaMkhyAta pradezavAlA aura koI dravya anaMta pradezavAlA bhI hai tau bhI isa 15 che. ahIM sUtrakAre AtmAne ka batAvyA che. ane kAi kAI sthaLe aneka padma khatAnyeA che, te e rIte te mAnyatA eka bIjAnI virAdhI jaNAya che. A pari sthitimAM evA prazna uddabhavI zake ke te mAnyatAo vaccenI virUddhatA vastavika che ke avAstavika che ? teA nayAda e darzAve che ke uparathI dekhAtI te virUddhatA vAstavika nathI, kAraNake dravyAkinayanI apekSAe AtmAmAM ekatva che ane prade zAtA-paryAyAdhi kanayanI apekSAe AtmAmAM anekava che. e ja viSaya sIkSaptamAM TIDADAre yA sUtra dvArA samalagyo che // sU. 1 // "ege agAyA " iti / TIartha- 'aNAyA ege' AtmA ratAM linnaghaTa paTa (ghaDo, paDaho) Ahi pahArtha35 anAtmadravya kI dRSTie ekatva che ? je apekSAe te anAmadravya eka te pariNA mitvarUpa eka dravyA tA che. pudUgala dravya, dhadravya, adhadravya, AkAzadravya, ane kALa e badhAM anAtma-ajIvadravya che. temanAmAM jo ke koI dravya sakhyAta pradezavALu, kAI dravya asaMkhyAta pradezavALuM, ane kAi dra anaMta pradezavALu paNa zrI samavAyAMga sUtra Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre mitvarUpaikadravyArthatayA eka eveti bhAvaH / dharmAstikAyAdInAmanAtmanAM sadRzapa riNAmavantvApekSayA tu kathaMcidbhinnasvarUpANAmapi anupayogarUpaikasvabhAvatvAdekatvaM bodhyam // sU. 2 // 16 pariNAmitvarUpa eka dravyArthatA kI apekSA ye sabahI eka haiN| dharmAsti kAyAdika anAtmadravyoM meM sadRzapariNamana kI apekSA se kathaMcit bhinnasvarUpatA hai to bhI anupayoga rUpa eka svabhAva se yukta hone ke kAraNa ekatva jAnanA cAhiye / bhAvArtha - jIva ke lakSaNa se jo zUnya hotA hai vaha ajova hai / isI kA nAma anAtmA hai / yaha AtmA - jIva kA virodhI bhAvAtmaka tattva hai vaha kevala abhAvAtmaka nahIM hai| yaha ajIvatattva pAMca prakAra hai / punalAstikAya, dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya aura kAla / astikAya kA tAtparya hai pradezoM kA smuuh| dharma, adharma, aura AkAza ye 3 tIna dravya to pradeza samUha rUpa haiM aura pudgala avayavarUpa tathA avayava samUharUpa hai / kAla ko astikAya nahIM kahane kA yahI tAtparya hai ki vaha pradezasamUha rUpa nahIM hai / yadi isa prakAra kI mAnyatA se use astikAya nahIM kahA jAtA hai - to kira pudgala paramANu ko astikAya Apa kaise kaha sakate ho ? so isa prakAra kI zaMkA karanA ucita nahIM hai, kAraNa ki - pudgala kA paramANu yadyapi eka pradezavAlA che. chatA paNa A pariNAmitvarUpa dravyA tAnI apekSAe te badhA eka ja dharmAstikAya Adi anAhna dravyekamAM samAna pariNamananI apekSAe bhinnasvarUpatA che, chatAM paNa anupayeAgarUpa eka svabhAva (lakSaNa)thI yukata hAvAne kAraNe ekatva gaNavu joie. che. bhAvA--jIvanA lakSaNathI je rahita hoya te ajIva kahevAya che. enu ja nAma anAtmA che. te AtmA--jIvanu virAdhI bhAvAtmaka tattva che, te kevaLa abhAvAtmaka nathI. te ajIva tatva pAMca prakAranu che-pudRgalAstikAya, dharmAstikAya, dharmAstikAya, AkAzAstikAya, ane kALa. AstakAyanu' tAtpaya pradezAne samUha thAya che. dharma, adhama ane AkAza e traNa dravya te pradezasamUharUpa che, ane pudUgala avayavarUpa tathA avayavasamUha rUpa che, kALane astikAya nahI' kahevAnu kAraNa e che ke te pradezasamUharUpa nathI. jo te prakAranI mAnyatAthI tene astikAya kahevAya nahI te pudgala paramANune Apa kevI rIte astikAya kahI zake che ? tA e prakAranI zakA karavI e ThIka nathI, kAraNake pudgalanuM paramANuM jo ke eka zrI samavAyAMga sUtra Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye AtmAnAtmasvarUpa nirUpaNam 17 hotA hai to bhI vaha aneka skaMdhoM kA kAraNa hone se bahupradezI upacAra se mAnA gayA hai| aisA kAla nahIM hai / jitane AkAzakSetra meM eka avibhAgI pudagala paramANu rahatA hai usa bhAga ko pradeza kahate haiM / eka jIva dravya ke dharmAstikAya aura adharmAstikAya ke asaMkhyapradeza haiM / pula dravya meM koI pula saMkhyAta madezI, koI asaMkhyAtapradezI ora koI anaMta pradezI hotA hai / pradeza kA dUsarA nAma niraMza aMza bhI hai / pula aura dUsare dravyoM ke bIca itanA antara hai ki pula ke pradeza apane skaMdha se alaga 2 ho sakate haiM para anya cAra ( jIva, dharma, adharmaaura AkAza ) dravyoM ke pradeza apane 2 skaMgha se bhinna- alaga - nahIM hoM sakate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki pula ke sivAya anya cAroM dravya tathA kAla amUrta aura apradezI mAnA gayA hai| jo amUrta hotA hai usakA svabhAva khaMDita hone kA nahIM hotA hai / mUrta dravya kA hI khaMDa ho sakatA hai, kyo ki saMzleSa aura vizleSa ke dvArA milane kI tathA alaga hone kI zakti mUrtadravya meM dekhI jAtI hai| isI ke kAraNa pula dravya ke choTe bar3e sabhI aMzoM ko avayava kahate haiM / jisa prakAra parANu pula kA avibhAjya aMza hai usI prakAra pradeza bhI eka avibhAjya aMza bhAga hai taba paramANu aura pradezavALu hAya che, teA paNa aneka skaMdhAnuM kAraNa hovAthI tene aupacArika rIte bahupradezI mAnavAmAM Avye che kALa evA nathI jeTalA a kAzakSetramAM eka AvabhAgI pudgala paramANu rahe che te bhAgane pradeza kahe che. eka jIva dravyanA dharmAstikAya ane adharmAMtakAyanA asa khyAta pradeza che. pudgadravyamAM koi pudgala sakhyAta pradezI, kAi asaMkhyAta pradezI ane koi ananta pradezI hoya che. pradezanuM bIjuM nAma niraza za' paNa che. puddagala ane bIjA dravyo vacce eTalu aMtara che ke pugalanA pradezo ske dhathI alaga alaga thaI zake che. paNa khIjA' cAra (jIva dha, adhama ane AkAza) drakhyAnA pradeza pAta peAtAnA khuM dhAthI alaga thai zakatA nathI. tenu kAraNa e che ke pudgugala sivAya bIjA` cAre dravye tathA kALa amRta ane apradezI mAravAmA Avela che. ja amRta hoya tenA khaDita thavAnA svabhAva heteA nathI mUta dravyanA je khaMDa thai zake che, kAraNa ke saMzleSa ane vizleSa dvArA maLavAnI tathA alaga thavAnI zakita bhUta drazyamAM ja najare paDe che. te kAraNe pudgala dravyanA nAnA moTA badhAja aMzone avayava kahe che. OU jema pudUgalanu paramANuM pudgalane avibhAjya aMza che. e ja rIte pradeza paNa zrI samavAyAMga sUtra Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pradeza meM antara kyoM mAnA gayA hai- to isa zaMkA kA samAdhAna isa prakAra hai ki yadi parimANu kI apekSA vicAra kiyA jAve to pulaparamANu aura pradeza meM koI aMtara nahIM hai, parantu jisa prakAra paramANu apane skaMdha se alaka ho sakatA hai usa prakAra pradeza apane skaMdha se alaga nahIM ho sakatA hai| TIkAkAra ne jo anAtmadravyoM meM pariNAmisvarUpa eka dravyArthatA kI apekSA ekatva prakaTa kiyA hai usakA tAtparya isa prakAra se hai jainasiddhAnta kI prakriyA ke anusAra sabhI sat kahalAnevAlI vastue~ utpAda, vyaya aura dhrauvyarUpa vAlI haiN| pratyeka vastu meM do aMza maujUda rahate haiN| eka aMza vaha hai jo tInoM kAloM meM zAzvata rahatA hai aura dUsarA aMza vaha hai jo azAzvata rahatA hai| zAzvata aMza ke kAraNa vastu meM dhrauvya rUpa kI pratIti aura azAzvata aMza ke kAraNa utpAda aura vyayarUpa kI saMgati hotI hai| arthAt utpAda vyaya ye donoM dharma vastu meM azAzvata aMza ko lekara hote haiM / aisI koI bhI vastu nahIM hai jo sarvathA zAzvata ho yA sarvathA azAzvata ho yA kucha aMza usakA sarvathA nitya ho yA kucha aMza usakA sarvathA anitya ho| jaba vastu gata ina do aMzoM meM se kisI aMza kI tarapha vicArakakI dRSTi jAtI hai to vaha avibhAjya aMza-bhAga che. te paramANuM ane pradezamAM bheda kema pADavAmAM AvyuM che ? te zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che--je parama zunI apekSAe vicAra karavAmAM Ave te pudagala paramANuM ane pradezamAM kaI taphAvata nathI, paNa je rIte paramANuM pitAnA sakaMdhathI alaga thaI zake che te pramANe pradeza potAnA skaMdhathI alaga thaI zakato nathI. anAmadravyamAM parimitatva5 eka dravyArthatAnI apekSAe je ekatva pragaTa karyo che tenuM tAtparya nIce pramANe che-jaina siddhAMtanI prakriyA pramANe saghaLI astitva dharAvatI vastuo utpAda, vyaya ane dhrauvyarUpa vALI che pratyeka vastumAM be aMza me jUda hoya che eka aMza e che ke je traNa kALamAM zAzvata rahe che ane bIjo aMza e che ke je azAzvata rahe che. zAzvata aMzane kAraNe vastumAM dravya rUpanI pratIti thAya che ane azAzvata aMzane kAraNe utpAda ane vyaya rUpanI saMgati thAya che eTale ke utpAda ane bhaya e bane dharma vastumAM azAzvata aMzane lIdhe thAya che. evI kaI paNa vastu nathI ke je tadana zAzvata hoya ke taddana azAzvata hoya, ke tene thoDo aMza sarvathA nitya hoya ke thoDe aMza savathA anitya hoya jyAre vastumAM rahela e bane azomAMthI keI eka aMza tarapha vicArakanI dRSTi zrI samavAyAMga sUtra Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye AtmA'nAtmasvarUpa nirUpaNam vastu yA to sthira rUpa pratIta hotI hai yA asthira rUpa / etAvatA itane mAtra se vastu kA pUrNa yathArtharUpa nahIM sadha sakatA hai vaha donoM aMzoM kI ora dRSTi dene se hI sadhatA hai| isI kA nAma pariNAminitya hai aura yaha pariNamana pratyeka vastu meM haraeka samaya hotA rahatA hai-isa pariNamana se koI bhI vastu kisI bhI samaya meM achUtI nahIM rahatI hai / ataH isa pariNamana kI apekSA samasta anAtmA padArtha eka haiN| pariNamana do prakAra kA hotA hai-eka sadRza pariNamana aura eka visadRza pariNamana,jIva aura pula ina do dravyoM meM donoM prakAra kA pariNamana hotA rahatA hai| para dharmAstikAyAdika dravyoM meM kevala sadRzapariNamana hI hotA hai, visadRza pariNamana nhiiN| isa apekSA dharmAstikAyAdika dravya apane 2 sadRza pariNamana kI apekSA Apasa meM bhinna 2 haiM-phira bhI ina sabameM anupayoga rUpa eka svabhAvatA rahane se isa apekSA ve saba eka haiM / yahI TIkAkAra kA abhiprAya hai| isa prakAra isa bhAvArtha dvArA padeza, pariNAmi nityatva aura sadRzapariNamana ke Upara yaha saMkSipta vivecana kiyA hai| isa taraha anAtma dravyoM meM ekatva ke bodhaka pariNAmirUpa eka dravyatva aura anupayogarUpa eka svabhAvavatva hai, yaha bAta sadha jAtI hai ||muu02|| jAya che tyAre te vastu kAMte sthira rUpa lAge che athavA asthira rUpa lAge che te ema karavA mAtrathI ja te vastunuM pUrNa yathArtha rUpa jANI zakAtuM nathI te jANavA mATe te bane aMze tarapha dRSTi paDavI joIe. enuM nAma ja pariNAminitya che. ane te pariNamana dareka samaye cAlyA kare che-A pariNamanathI kaI paNa vastu kaI paNa samaye alipta rahI zakatI nathI tethI te pariNamananI apekSAe samasta anAtma padArtha eka che. pariNAma be prakAranA hoya che-saza pariNamana (samAna pariNamana) ane visadRza pariNamana (asamAna pariNamana) jIva ane pudgala e bane dravyamAM bane prakAranAM pariNamana thayA kare che. paNa dharmAstikAya Adi dravyamAM phakata visadRza parisumana thatuM nathIte daSTie jotAM dharmAstikAyAdika dravya potapotAnA sadaza pariNAmananI apekSAe anyonya bhinna bhinna che chatAM paNa te badhAmAM anupayogarUpa eka svabhAvatA hovAthI te daSTie jotAM te badhAM eka ja che eja TIkAkAranA kathananuM tAtparya che. A rIte bhAvArtha dvArA pradeza, pariNAminityatva, ane sadaza pariNamana upara saMkSipta vivecana karavAmAM AvyuM che. e ja pramANe anAtmadravyomAM ekatvanA bedhaka pariNAmarUpa eka dravyatva ane anupayogarUpa eka svabhAvatva che, te vAtanI pratIti thAya che. sU. rA zrI samavAyAMga sUtra Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 samavAyAGgasUtre Atmano niSkriyatvaM kaizcidagIkRtaM, tannirAkaraNAyAtmanaH kriyAvatvaM vakSyamANa: sUtrakAraH kriyAjanakatvena prathama daNDasvarUpamAha-- mUlam-ege daDe // suu.3|| TIkA-'daMDe, daNDaH-daNDayate-jJAnAdyapahAreNa pIDayate niHsArIkriyate vA AtmA'neneti daNDaH, sa ca dravyato yaSTi rbhAvato duSprayuktamanovA. kAyarUpaH, hiMsArUpo vA, sa ca 'ege' ekaH, ekatvamasya sAmAnyanayApekSayA / evamanyatrApi sarvatraikatvaM bodhyam // sU. 3 // mUlam-aige adaMDe ||suu.4|| TIkA-'adaMDe' adaNDa:-prazastayogatrayarUpaH, ahiMsArUpo vA / sAmAnyanayApekSayA ekatvamadaNDasyeti bhAvaH ||suu. 4 // AtmA meM sarvathA niSkriyatva kitaneka vAdiyoM ne aMgIkAra kiyA hai parantu yaha unakI mAnyatA ThIka nahIM hai, kyoM ki AtmA sakriya hai| isI bAtako dikhalAne ke liye sUtrakAra daMDa kA svarupa kahate haiM-'ege daMDe' ityaadi| jJAnAdikoM ke apahAra se AtmA jisake dvArA pIDita kiyA jAtA hai,athavA sArarahita kiyA jAtA hai usakA nAma daMDa hai yaha daMDa do prakAra kA hotA hai eka dravyadaMDa aura dUsarA bhaavdNdd| yaSTiAdika bAhya padArtha dravyadaMDa haiM aura mana vacana evaM kAya kI duSpravRtti bhAvadaMDa hai / athavA hiMsA rUpa vyApAra bhAvadaMDa hai| yaha daMDa bhI sAmAnya kI apekSA eka hai| isI taraha se anyatra bhI ekatva kI siddhi jAnanA cAhiye ||suu03|| 'ege adaMDe' iti| prazasta yogatrayarUpa adaMDa bhI sAmAnyanaya kI apekSA eka hai ||suu0 4 // keTalAka evo mata dharAve che ke AtmA sarvathA niSkriya che, paNa temanI te mAnyatA barAbara nathI, kAraNa ke AtmA sakriya che. te vAta darzAvavAne mATe sUtrakAra daMDanuM sva35 matAva cha-"ege daMDe" chatyA! TIkArtha-jJAnAdinA apahArathI AtmAne jenA dvArA pIDavAmAM Ave che, athavA sArarahita karavAmAM Ave che tene daMDa kahe che. te daMDanA be prakAra che-(1) dravyadaMDa ane (2) bhAvadaMDa. lAkaDI vagere bAhya padArtha dravyadaMDa che ane mana, vacana ane kAyAnI pravRtti bhAvadaMDa che. athavA hiMsArUpa pravRtti bhAvadaMDa che. te daMDa paNa sAmAnya nayanI apekSAe eka che e ja rIte anyatra paNa ekatva siddha thayeluM mAnavuM. sU3 _ "ege adaMDe" iti prazasta gatrayarUpa athavA ahiMsArUpa adaMDa paNa sAmAnya nayanI apekSAe eka che sU0 kA zrI samavAyAMga sUtra Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye kriyAkriyAdinirUpaNam mUlam--egA kiriyA // suu.5|| TIkA-'kiriyA' kriyA kAyikI prabhRtayaH AstikyaM vA / saMgrahanayAzritasAmAnyarUpApekSayA ekatvamasti kriyAyA apItibhAvaH / / sU. 5 / / mUlam--egA akiriyA ||suu.6|| TIkA--'akiriyA' akriyA yoganirodharUpA, nAstikatvaM vA // sU. 6 / / mUlam-ege loe ||suu. 7 // TIkA--'loe' lokaH, 'ege' ekaH, yadyapi lokasya traividhyam, asaMkhyAtapradezakatvaM ca, tathApi dravyArthatayA ekatvamitibhAvaH ||suu0 7 // 'egA kiriyA' iti|| TIkAtha-kAyika Adi kriyAoM meM athavA astikAya meM saMgrahanaya ke azrita sAmAnya rUpa kI apekSA se ekatA hai ||suu0 5 // 'egA akiriyA~' iti / yogoM ko nirodha karane rUpa akriyA meM athavA nAstikatva meM bhI isI taraha se ekatA hai ||suu0 6 // ___ 'ege loe' ege aloe' iti / TIkArtha-loka eka hai| aloka eka hai-yadyapi urdhvaloka,, tiryagloka aura adholoka, isa prakAra se loka ke tIna bheda kiye gaye haiN| tathA lokaasaMkhya pradezavAlA mAnA gayA hai| phira bhI dravyArthikatA kI apekSA usameM ekatva A jAtA hai| isI taraha aloka meM bhI pradezArthato ko lekara yadyapi anekatA hai phira bhI dravyArthikatA kI apekSA usameM ekatA "egA kiriyA" iti-- kAyika Adi kriyAomAM athavA AstikyamAM saMgrahanayane Azrita sAmAnya rUpanI apekSAe ekatA che. sU. pA "egA akiriyA" iti-- yogano nirodha karavArUpa akriyAmAM athavA nAstikatvamAM paNa eja rIte ekatA che pasU. do "ege loe" "ege aloe" itileka eka che. aleka eka che-je ke uSyaloka, tiryagaloka ane adheleka, evA lekanA traNa bheda paDAya che. tathA lekane asaMkhyAta pradezavALo mAnavAmAM AvyuM che. te paNa dravyArthikatAnI apekSAe temAM ekatva rahela che. e ja pramANe alokamAM paNa pradezArthatAne lIdhe jo ke anekatA che, chatAM paNa dravyArthikatAnI zrI samavAyAMga sUtra Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ege aloe||suu. 8 // TIkA-'aloe' alokaH, 'ege' eka: yadyapyalokasya pradezArthatayA'neka tvamasti,anantapradezakatvAt , tathApi dravyArthatayA sa eka evAstIti bhAvaH / yadvA-ye kecid lokA alokA api bahava iti manyante, tanmatanirAkaraNArthamidaM, lokAlokayobahutvaM nAstIti bhAvaH ||suu. 8 // hI hai| athavA jo koI 'loka bahuta haiM aloka bhI bahuta haiM" aisA mAnate haiM unakI ekAntarupamAnyatA kA nirAkaraNa karane ke liye yaha sUtra kahA gayA hai| loka aura aloka meM anekatA nahIM hai| bhAvArtha-AkAza dravya ke hI ye do bheda siddhAntakAroM ne kahe haiM, eka loka aura dUsarA aloka / inameM lokAkAza asaMkhyAtapradezavAlA aura alokAkAza anaMtapradezavAlA mAnA gayA hai| jisa meM jIva pudgala Adi dravya rahate haiM vaha loka hai aura jisameM kebala AkAza hI AkAza hai vaha aloka hai| tAtparya yaha hai ki jIva pudgala Adi dravya samagra AkAza meM nahIM rahate haiM kintu amuka parimita bhAga meM hI rahate hai / jitane bhAgameM inakA nivAsa hai utanA AkAzabhAga loka aura isake bAhara cAroM ora anaMta AkAza vidyamAna hai vaha aloka hai| yadyapi deva nArakI aura manuSyAdi ke nivAsa kI apekSA loka ke mi urdhvalokaadholoka evaM tiryagloka, isa taraha tIna bheda mAne gaye haiM parantu dravyarthikatA-dravyarUpa lokAkAza kI apekSA se inameM abheda-ekatva A apekSAe temAM ekatA ja che. athavA je kaI "leka ghaNA che, alaka paNa ghaNA che" evI mAnyatA dharAve che temanI ekAntarUpa mAnyatAnuM nivAraNa karavAne mATe A sUtra kahevAmAM AvyuM che. loka ane alakamAM anekatA nathI. bhAvArtha-AkAza dravyanA ja A be bheda siddhAMtakarAe bata vyA che-(1) leka ane (2) aleka temAM kAkAza asaMkhyAta pradezavALuM ane alakAkAza anaMta pradezavALuM mAnavAmAM Avela che. jemAM jIva, pudgala Adi dravya rahe che te leka che, ane jemAM phakta AkAza ja che te aloka che. tenuM tAtparya e che ke jIva, pudgala Adi dravya samagra AkAzamAM rahetuM nathI, paNa amuka parimita bhAgamAM ja rahe che. jeTalA bhAgamAM temanA nivAsa che eTale AkAzabhAga loka kahevAya che, ane tenI bahAra AsapAsa, mera je anaMta AkAza AveluM che tene aloka kahe che. jo ke deva, nArakI ane manuSya AdinA nivAsanI apekSAe lekanA paNa urvaleka aleka ane tiryazleka e traNa bheda mAnavAmAM AvyA che, te paNa dravyArthika-dravyarUpa kAkAzanI apekSAe temanAmAM abheda-ekava AvI jAya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhanI TIkA prathamasamavAye dharmAdharmanirUpaNam mUlam-ege dhamme ||suu. 9 // TokA--'dhamme' dhamaH dharmAstikAyaH, ekaH / jIvapudgalAH svabhAvataH sakriyAH santi, teSAM gatipariNAmavatAM tatsvabhAvaM yo dhArayati sa dharma ityucyate, sa cAstInAM pradezAnAM saMghAtarUpatvAta kAyaH, ato'sAvastikAya iti vypdishyte| dharmAstikAyasyAsaMkhyAtapradezakatve'pi dravyArthatayA sa eka evetibhAvaH ||su. 9 // ege adhamme ||suu. 10 // TIkA--'adhamma adharma-adharmAstikAyaH 'ege' eka dravyata itibhAvaH / na dharma:-adharmaH, jIvapudgalAnAM gatyupaSTambhako dharmastadviparItaH sthityupaSTambhakatvAdadharma ityucyate ||suu. 10 // jAtA hai| isI prakAra anaMtapradezAtmaka alokAkAza hai-ataH anaMtapradezoM kI apekSA usameM anekatA AtI hai phira bhI alokAkAzarUpa dravyatva kI apekSA usameM bhI ekatva bana jAtA hai| jisa prakAra brAhmaNa, kSatriya Adi kI apekSA manuSyoM meM anekatA hone para bhI manuSyatva kI apekSA ekatA ghaTita hotI hai| dravyoM ko apane meM avakAza dene rUpa kArya se isa AkAza kI siddhi hotI hai // 7 // 8 // __ 'ege dhamme' "ege adhamme' iti / dharmAstikAya eka hai, adharmAstikoya eka hai| svabhAvataH gatikriyA zIla jIva aura pudgaloM ko calane meM jo nimitta kAraNa hotA hai vaha dharmadravya hai| dravya pradezoM kA saMghAtarUpa hai isaliye isako astikAya kahA hai| isa taraha dharmAstikAya meM asaMkhyAtapradezAtmakatA hone para bhI dravyA. thatA kI apekSA ekatva mAnA gayA hai| sthiti kriyA pariNata jIva e ja pramANe anaMta pradezavALuM akAkAza che. tethI anaMta pradezonI apekSae temAM anekatA lAge che. chatAM paNa alAkAkAzarUpa dravyavanI apekSAe temAM paNa ekatva AvI jAya che. jemAM brAhmaNa, kSatriya adinI apekSAe manuSyamAM anekatA hovA chatAM paNa manuSyatvanI apekSAe temanAmAM ekatA ghaTAvI zakAya che. dravyone pitAnI aMdara stha na devAnA kAryathI te AkAzanI siddhi thAya che. 78 "ege dhamme" "ege adhamme" iti-- dharmAstikAya eka che, adhamastikAya eka che. svabhavI ja gati kriyAzIla jIva ane pudgalenI gatimAM je nimitta kAraNarUpa hoya che te dharmadravya che. te dravya pradezonA saMghAtarUpa che, tethI tene astikAya kahela che. e rIte dharmAstikAyamAM asaMkhyAta pradezAtmakatA hovA chatAM paNa dravyathatAnI apekSAe temAM ekavA mAnavAmAM AvyuM che. sthiti kiyA pariNata jIva ane pugalone thobhavAmAM je zrI samavAyAMga sUtra Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre aura pudgaloM ko jo Thaharane meM nimitta-sahAyaka hotA hai vaha adhrmdrvyhai| yaha adharmadravya bhI dharmadravya kI taraha asaMkhyAta pradezavAlA hai yaha bhI dravyArthatA kI apekSA mAnA gayA hai| bhAvArtha-dharma, adharma aura AkAza ye tInoM amUrta hone se ghaTapaTAdi kI taraha indriyagamya nahIM haiN| isaliye inakI siddhi laukika pratyakSa se nahIM ho sakatI hai| yadi kahA jAve ki AgamapramANa se inakI siddhi hotI haiM so yaha bAta tA ThIka hai parantu AgamAzraya hetu usa siddhAnta ke anuyAyiyoM meM hI apanI mahattA kA prakhyApaka ho sakatA hai| agamokta artha ko poSaNa karane vAlI yukti bhI to honI cAhiye, vahI yukti yahAM TIkAkAra ne upasthita kI hai-jagatameM gatizIla aura gatipUrvaka sthiti zIla padArtha jIva aura pudagala ye do hI haiN| dharmAstikAya yA adharmAstikAya ina donoM dravyoM ko preraNA karake na calAte haiM aura na ThaharAte haiN| yadi ye calate hai to dharmAstikAya inheM calanemeM madadakara detA hai, jaise calane ke svabhAvavAle matsyoko calanemeM jala sahAyaka ho jAtA hai| isItaraha jIva aura pudgala yadi Thaharate hai to chAyA jisa prakAra pathikoM ko Thaharane meM sahAyatA pahu~cAtI hai usI prakAra unheM Thaharane meM adharmAstikAya sahAyaka ho jAtA hai isase yaha phalitArtha nikalatA hai ki gati aura sthiti kA upaanimitta-sahAyaka hoya che te adharma dravya che. te adharmadravya paNa dharmadravyanI jema asaMkhyAta pradezavALuM che, tene paNa dravyArthatAnI apekSAe eka mAnavAmAM AvyuM che. bhAvArtha-dharma, adharma ane AkAza e traNe amUrta hovAthI ghaTa, paTa AdinI jema Indriyagamya nathI. tethI laukika najare temane siddha karI zakatAM nathI. je ema kahevAmAM Ave ke Agama pramANathI temanuM pratipAdana karI zakAya che, te te vAta barAbara che. paNa Agamane AdhAra te siddhAMtanA anuyAyIomAM ja tenI mahattA ThasAvI zake che. tethI Agokata arthane puSTi ApanAra yukata paNa hovI joIe; e yukita ja TIkAkAre ahIM ja che--jagatamAM gatizIla ane gatipUrvaka sthitizIla padArtha jIva ane pudagala e be ja che dharmAstikAya ke adharmAstikAya e bane kAne preraNA ApIne calAvatAM nathI ke aTakAvatAM nathI. je te cAle te dharmAstikAya temane cAlavAmAM madada kare che. jema cAlavAnA svabhAvavALA masyAne cAlavAmAM pANI sahAyaka thAya che tema dharmAstikAya temane cAlavAmAM sahAyaka thAya che eja pramANe jIva ane pudgala je thobhe te jema musApharone bhavAmAM chAMyaDe sahAyakathA ya che tema temane bhavAmAM adharmAstikAya sahAyaka thAya che. tethI e sAbita thAya che ke zrI samavAyAMga sUtra Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye pApApaNyanirUpaNam mUlam-ege puNNe ||suu. 11 // TIkA--'puNNe' puNya--puNa zubhe' iti vacanAt puNati-zubhaM-karotiAtmAnaM pavitrIkarotIti puNyaM-zubhakarma tacca 'ege' ekam / yadyapi annapuNyAdibhedena navaprakArakamasti, yadvA-puNyAnubandhi pApAnuvandhi ceti dvividhamapi, yadvAdAna kAraNa jIva aura pudagala hI haiN| tathApi nimitta kAraNa jo kArya kI utpatti meM avazya apekSita hai vaha upAdAna kAraNa se bhinna honA hI cAhiye / isIliye jIva pudagala kI gati meM nimittarUpa se dharmAstikAya kI aura sthiti meM adharmAstikAya kI siddhi ho jAtI hai| isI abhiprAya se "gatisthityupagrahodharmAdharmayorupakAraH" aisA kahA gayA hai| AkAzadravya kI siddhi ke viSaya meM batalA hI diyA gayA hai ki AkAzasyAvagAhaH apane meM ina dharmAdika dravyoM ko sthAna denA Akaza kA kArya hai| isa kArya se usakI bhI abAdha siddhi ho jAtI hai // 9 // 10 // ___ 'ege puNNe' 'ege paave| _____eka puNya hai, eka pApa hai| puNa dhAtu se puNya banatA hai| puNa kA artha zubha hotA hai| jo AtmA ko pavitra kare usakA nAma puNya hai| zubha karma hI AtmA ko pavitra kiyA karate haiM, ataH zubha karma hI puNya haiN| yaha puNya bhI sAmAnya kI apekSA eka hai| yadyapi puNya prakRtiyoM ke bheda se puNya nau prakAra hai, tathA puNyAnubaMdhI puNya aura pApAnubaMdhI puNya ke gati ane sthitinuM upAdAna kAraNa jIva ane pudgala ja che. chatAM paNa nimitta kAraNa ke je kAryanI utpattimAM avazya apekSita che te upAdAna kAraNathI juduM hovuM ja joIe. tethI jIva, pudgalanI gatimAM nimittarUpe dharmAstikAya ane sthitimAM nibhitta35 astiya siddha 24 laya cha. 24 1 2 "gatisthityupagraho dharmAdharmayorupakAraH yuvAyu cha. 2mA 4za dra0yanI siddhinA viSayamA matAvI havAmA mAyuM che -"AkAzasyAvagAhaH" pAtAnI ma42 me yA dravyAne sthAna devAnuM kArya AkAzanuM che. te kAryathI tenI paNa siddhimAM muzkelI naDatI nathI mA 'ege puNNe 'ege pAve' iti puNya eka che, pApa eka che. "puNa dhAtumAMthI puNya bane che. puNa eTale zubha. AtmAne je pavitra kare tenuM nAma puNya che. zubha karmo ja AtmAne pavitra karyA kare che, tethI zubha karmo ja puNya che. te puNya paNa sAmAnyanI apekSAe eka che. jo ke puNya prakRtinA bheda pramANe puya nava prakAranuM che. tathA puNyAnubaMdhI puNya ane pApAnubaMdhI puNya evA be prakAranA paNa bheda che. athavA pratyeka jIvamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 samavAyAGgasUtre pratijIvaM bhinnabhinnapakArakaM bhavati, tatazcAnantabhedamapyasti, tathApi sAmAnya vipakSayA tadekamiti bhAvaH ||suu. 11 / / ege pAve ||suu. 12 // 'pAve' pApam-azubhakarma, 'ege' ekam asti / tacca yadyapi jJAnAvara NauyAdirUpamanekaprakArakam , puNyAnubandhipApAnubandhibhedAd dvividham , anantajIvAzritatvAdanantamapi, azubhatvarUpasAmAnyavivakSayA ekamitibhAvaH ||suu. 12 // bheda do prakAra kA bhI hai| athavA haraeka jIva meM puNya prakRti kA taratamabhAva se sadbhAva hone se unakI apekSA yaha aneka prakAra kA bhI ho sakatA hai, isa taraha ananta jIvoM meM isakA astitva pAyA jAne ke kAraNa yaha anaMta bheda vAlA bhI ho jAtA hai| phira bhI puNyatva sAmAnya kI apekSA yaha eka mAnA gayAhai, kyoM ki sAmAnya apane vizeSa vyaktiyoM meM rahatA hai| isI taraha jJAnAvaraNIya Adi azubhakarma bhI aneka prakAra kA hone para bhI azubhatvarUpa sAmAnya kI apekSA se eka hai // 11 // pApa zabda kA artha azubha kameM hai| yaha bhI jJAnAvaNIya adi pApaprakRtiyoM kI apekSA se aneka prakAra kA, puNyAnubaMdhI pApa, pApAnubaMdhI pApa ke bheda se do prakAra kA, aura anaMta jIvoM meM Azrita hone se anaMta prakAra kA bhI hotA haiM to bhI sAmAnyakI apekSA se eka hone meM isameM koI bAdhA nahIM hai| bhAvArtha-zAstra meM annapuNya Adi bheda se puNya nau prakAra kA kahA hai| tathA jisa puNya se puNya kA baMdha ho vaha puNyAnubaMdhIpuNya, aura jisase puNyaprakRtine nyUna ke adhika pramANamAM sadbhAva hovAthI temanI apekSAe te aneka prakAranuM paNa hoI zake che, A rIte anaMta jIvomAM tenuM astitva hovAne kAraNe te anaMta bhedavALuM paNa thAya che chatAM paNa sAmAnya puNyatvanI apekSAe tene eka gaNavAmAM Ave che, kAraNa ke sAmAnya potAnI vizeSa vyakitamAM rahe che. e ja pramANe jJAnAvaraNIya Adi azubha karma paNa aneka prakAranA hevA chatAM paNa azubhatvarUpe sAmAnyanI apekSAe eka che. 11 pApa zabdano artha azubhakarma che. te paNa jJAnAvaraNIya Adi pApaprakRticonI apekSAe aneka prakAranuM che. puNyAnubaMdhI pApa ane pApAnubaMdhI pApanA bhadathI te be prakAranuM che, ane anaMta jIvemAM Azrita hevAthI te anaMta prakAranuM paNa che te paNa sAmAnyanI apekSAe tene eka gaNavAmAM koI vAMdho nathI. bhAvArthazAstramAM annapuNya Adi bhedathI puNya nava prakAranuM kahela che. tathA je puNyathI puNyane baMdha baMdhAya te puNyAnubaMdhI puNya ane jenAthI pApano zrI samavAyAMga sUtra Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye pApapuNyanirUpaNam pApa kA baMdha ho vaha pApAnubaMdhI puNya isa prakAra se puNva do prakAra kA bhI hotA hai| tathA bhinna 2 jovoM meM puNyakarma kI satA hInAdhikarUpa meM pAI hI jAtI haiM, ataH isa apekSA vaha anaMtabheda vAlA bhI hai| phira bhI yahAM para sUtrakAra ne ina saba bhedoM ko puNyatvarUpa sAmAnya meM antarhita kara use eka hI mAnA hai, kyoM ki sAmAnya meM samasta apane bhedoM kA samAveza ho jAtA hai| - isI taraha pApa bhI prANAtipAta odi ke bheda se aThAraha prakAra kA, puNyAnubaMdhI pApa, pApAnubaMdhI pApa ke bheda se do prakAra kA aura anaMtajIvoM meM rahane kI apekSA anaMta prakAra kA hai, phira bhI pApatvarUpa azubha sAmAnya kI apekSA ye saba eka hai| jina 2 karmoM kA baMdha hotA hai una sabhI kA vipAka kevala zubha yA azubha hI nahIM hotA balki adhyavasAya rUpa kAraNa kI zubhAzubhatA ke nimitta se ve zubhAzubha donoM prakAra ke nirmita hote haiN| zubha adhyavasAya se nirmita vipoka zubha hotA hai brora azuna adhyavasAya se nirmita vipAka azubha hotA hai| jisa pariNAmameM saMkleza jitanA hI kama hogA, yaha utanA hI adhika zubha, aura jisa pariNAma meM saMklesa jitanA adhika hogA vaha pariNAma utanA hI azubha hogaa| zubha pariNAma se punnyprbaM dha baM dhAya te pApAnuba dhI puNya, e pramANe puNyanA be prakAranA bheda thAya che. tathA judA judA mA puNya kamanI sattA ochA vadhu pramANamAM jovA maLe che, tethI te daSTikoNathI jotAM te agata bhedavALuM paNa che. chatAM paNa sUtrakatre ahIM te badhA bhedene puNyatvarUpa sAmAnyamAM samAvI laIna eka ja mAnela che. kAraNa ke sAmAnyamAM tenA saghaLA bhedane samAveza thaI jAya che. e ja pramANe pApa paNa prANAtipAta AdinA bhedathI aDhAra prakAranuM che. puNyAnubaMdhI pApa ane pApa nubaMdhI pApanA bhedathI be prakAranuM, ane anaMta jImAM rahevAnI apekSAe anaMta prakAranuM che te paNa pApatvarUpa azubha sAmAnya apekSAe te badhA eka ja che. je je karmone baMdha paDe che te badhAne vipAka (phaLa) kevaLa zubha ke azubha ja nathI hoto. paraMtu adhyavasAyarUpa kAraNanI zubhAzubhanA nimittathI te zubhAzubha banne prakAranuM thAya che. zubha adhyavasAyathI thayela vipAka zubha hoya che ane azubha adhyavasAyathI nirmita vipAka azubha hoya che. je pariNAmamAM saMkaleza jeTalo ocho haze, te pariNAma eTaluM ja vadhAre zubha haze. je pariNAmamAM saM kaleza vadhAre haze te pariNAma eTaluM ja azubha haze zubha pariNAmathI puNyaprakRtine zrI samavAyAMga sUtra Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre kRtiyoM kA baMdha hotA hai, aura azubha pariNAma se pApa prakRtiyoM kA baMdha hotA hai, aisA jo zostrIya vidhAna hai vaha ApekSika hai| kyoM ki jaise azubha adhyavasAya ke samaya prathama Adi guNasthAnoM meM jonAvaraNIya Adi sabhI puNya popa prakRtiyoM kA yathAsaMbhava baMdha hotA hai vaise hI chaTTe Adi guNasthAnoM meM zubha adhyavasAya ke samaya bhI sabhI puNya pApa prakRtiyoM kA yathAsaMbhavabaMdha hotA hI hai, ataH zubha adhyavasAya se puNya kA aura azubha adhyavasAya se pApa kA baMdha hotA hai, yaha kathana ekAntataH saMgata kaise mAnA jA sakatA hai, isaliye yaha kathana ApekSika hI mAnanA cAhiye / aura anubhAga evaM sthitibaMdha kI apekSA isakI saMgati kara lenI cAhiye / koI bhI eka pariNAma esA nahIM jo ekAntataH zubha yA azubha kahA jA sake / haraeka pariNAma zubha, azubha, athavA ubhayarUpa hone para bhI usameM jo zubhatva, azubhatva kA vyavahAra kiyA jAto hai vaha gau 'mukhyabhAva kI apekSA se samajhanA cAhiye, isI liye jisa zubha pariNAma se puNya prakRtiyoM meM zubha anubhAgabaMdhatA hai usI pariNAma se pApa prakRtiyoM meM azubha anubhAga bhI baMdhatA hai / isake viparIta jisa pariNAma se azubha anubhoga baMdhatA hai usI pariNAma se puNya prakRtiyoM meM zubha anubhAga bhI baMdhatA hai / antara itanA hI hai jaise prakRSTa zubha pariNAma se hone vAlA badhAM dhAya che, ane azubha pariNAmathI pApaprakRtiyAnA khaMdha badhAya che, evuM je zAstrIya vidhAna che te ApekSika che. kAraNa ke jema azula adhyavasAya vakhate prathama Adi guNasthAnAmAM jJAnAvaraNIya Adi saghaLI puNya pApa prakRtiyAnA je pramANe aMdha baMdhAya che e ja pramANe chaThThA vagere guNasthAnAmAM zubha adhyavasAyane vakhate paNa saghaLI puNya pApa prakRtiyAnA saMbhavita badha khadhAya che ja. tA zubha adhyavasAyathI puNyane ane azubha adhyAvasAyathI pApanA baMdha baMdhAya che, te kathana ekAntata: saMgata kevI rIte mAnI zakAya ? tethI te kathana ApekSika ja mAnavu joie. ane anubhAga ane sthitiSadhanI apekSAe tenI sa gatatA samajI levI joIe. kAi paNa eka pariNAma evuM nathI ke je ekAntata; zubha ke azubha kahI zakAya dareka pariNAma zula, azula athavA banne rUpa hovAM chatAM paNa temAM je zubhatva azubhavatA vyavahAra karavAmAM Ave che te gauNa mukhya bhAvanI apekSAe mAnavA joie tethI je jIma pariNAmathI puNyaprakRtiyAmAM zubha anubhAga khaMdhAya che. e ja pariNAmathI pApaprakRtiyAmAM azubha anubhAga paNa badhAya che. tethI ulaTuM je piraNAmathI azubha anubhAga baMdhAya che. eja pariNAmathI puNyaprakRtiyeAmAM zubha anubhAga paNa baMdhAya che. temAM eTalA ja taphAvata che ke--jema prakRSTa zubha 28 zrI samavAyAMga sUtra Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye baMdhamokSanirUpaNam mUlam--ege baMdhe ||suu, 13 // TIkA-'baMdhe' bandhaH-bandhanaM bandhaH, yadi jIvaH kaSAyavAn bhavati tadA sa kaSAyasadbhAvAt karmaNo yogyAn pudgalAn upAdatte gRhNAti, sa karmapudgalasaMzleSo bandha ityucyate, sa 'ege' eko'stItyarthaH / bandhasya prakRti. sthitipradezAnubhAvabhedAcAturvidhyamasti, tathApi sAmAnyataH sa eka iti bhAvaH / yadvA-dravyabhAvabhedAda bandho dvividhaH-dravyato nigaDAdibhiH, bhAvatastu karmaNA, tayozca bandhanasAmAnyavivakSayA eko bandha iti bhAvaH / / . 13 / / zubha anubhAga prakRSTa hotA hai aura azubha anubhAga nikRSTa hotA hai vaise hI prakRSTa azubha pariNAma se ba~dhane vAlA azubha anubhAga prakRSTa hotA hai aura zubha anubhAga nikRSTa hotA hai| isI taraha sthitibaMdha meM bhI yahI bAta samajhanA caahiye| isa taraha puNya pApa prakRtiyoM bhinnatA Ane para bhI unameM jo zAstrakAra ne ekatA kA kathana kiyA hai vaha puNyatva aura pApatvarUpa sAmAnya ko apekSA se kiyA hai // 11 // 12 // 'ege baMdhe' 'ege mokkhe' iti| baMdha eka hai mokSa eka hai| yadi jIva kaSAya yukta hotA hai to vaha kaSAya ke sadbhAva se karma ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai vaha baMdha kahalAtA hai| yaha baMdha eka hai| yadyapi prakRtibaMdha, pradezabaMdha aura anu-- bhAgabaMdha, isa taraha se baMdha ke cAra bheda hai to bhI vaha sAmAnya kI apekSA eka hai| athavA dravyabaMdha aura bhAvabaMdha isa prakAra se bhI baMdha pariNAmathI thanAra anubhAga prakRNa (baLavAna hoya che ane azubha anubhAga nikRSTa (nabaLa) hoya che e ja pramANe prakRSTa azubha pariNAmathI baMdhAnAra azubha anubhAga prakRSTa hoya che ane zubha anubhAga nikRSTa hoya che. e ja pramANe sthitibaMdhamAM paNa e ja vAta samajavAnI che. A rIte puNya pApa prakRtimAM bhinnatA hovA chatAM paNa zAsakAre je ekatA darzAvI che te puNyatva ane pApatva rUpa sAmAnyanI apekSAe darzAvela che.1112 ___ 'ege baMdhe,' 'ege mokkhe' iti baMdha eka che, mokSa eka che. jIva kaSAya yukta thAya che to kaSAyanA sadbhAvathI karmanAM yogya pudgalene grahaNa kare che, tene baMdha kahe che. te baMdha eka che. jo ke prakRtibaMdha, sthitibaMdha, pradezaba dha ane anubhAgabaMdha, e rIte baMdhanA cAra bheda paDe che, chatAM paNa sAmAnyanI apekSAe te eka che. athavA dravyabaMdha ane zrI samavAyAMga sUtra Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 samavAyAGgasUtre ege mokkhe ||suu. 14 // 'mokkhe' mokSaH-mocanam-AtmanaH kamapAzAd viyojanaM mokSaH, 'ege' ekaH, jJAnAvaraNIyAdikarmApekSayA tattatkarmato mokSo'pyaSTavidhaH, tathApi mocanasAmAnyApekSayA sa caika itibhAvaH / yadvA dravyabhAvabhedAda dvavidhye'pi mokSasAmAnyApekSayA eka iti bhAvaH / yadvA jIvasya mokSaH sakRdeva bhavati, tathA cakaikasya jIvasya ekaika eva mokSaH, muktasya punarmokSAbhAvAta, tadapekSayA eko mokSa iti bhAvaH ||suu. 14 // do prakAra kA hai| nigaDa Adi se jo baMdhana hotA hai vaha dravya baMdha hai| tathA karma pudagaloM kA aura AtmapradezoM kA ekakSetrAvagAharUpa saMzleSa hotA hai baha bhAvabaMdha hai| isa prakAra se baMdha do prakAra kA hokara bhI baMdhana sAmAnya kI vivakSA se eka hI hai // 13 // AtmA kA karmarUpa pAza se alaga honA isakA nAma mokSa hai| yaha mokSa yadyapi jJAnAvaraNIya Adi ATha kamoM meM se tatkauM chUTane se ATha prakAra kA hai, phira bhI mocana sAmAnya kI apekSA se vaha eka prakAra kA hI hai| athavA dravya aura bhAva ke bheda se yaha mokSa do prakAra kA bhI hai to bhI mokSasAmAnya kI apekSA yaha eka hI hai| isameM bheda nahIM hai| athavA jIva kI mukti eka hI bAra hotI hai, bAra 2 nahIM hotii| isaliye eka eka jIva kA eka eka hI mokSa hai| mukta hue jIva ko punaH mokSa kA abhAva hai| isa apekSAse mokSa eka hai| // 14 // bhovArtha-sUtrakAra ne isa sUtra dvArA baMdha aura mokSa meM sAmAnya bhAvabaMdha nAmanA paNa tenA be bheda che. nigaDa AdithI je baMdha baMdhAya che. te dravyabaMdha che, tathA karmapudgalene ane Atmapradezane je eka kSetrAvahAga rUpe saMzleSa thAya che te bhAvabaMdha che. A pramANe be prakAranA baMdha hovA chatAM paNa samAnyanI apekSAe khaMdha eka ja che 13 karmarUpI baMdhanathI AtmAnuM alaga thavuM te mokSa kahevAya che, te mokSa paNa jJAnAvaraNIya Adi ATha karmomAMthI te te karmonA chUTavAne lIdhe ATha prakAra che. paNa mukata thavA rUpa sAmAnyanI apekSAe te eka prakArano ja che. athavA dravya ane bhAva, e be bhedathI mekSa be prakArane paNa che, chatAM mokSa sAmAnyanI apekSAe eka prakArano ja che. temAM bheda nathI. athavA jIvanI mukita eka vAra ja thAya che. vAraM vAra nahIM tethI pratyeka jIvane eka eka ja mekSa che. mukata thayela jIvane pharI mokSane abhAva hoya che. te apekSAe mokSa eka ja che. 14 bhAvArtha sUtrakAre A sUtra dvArA baMdha ane mekSamAM sAmAnyanI apekSAe ekatA zrI samavAyAMga sUtra Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye baMdhamokSa nirUpaNam - kI apekSA ekatva bhedAbhAva - kahA hai| baMdha kA lakSaNa - " sakaSAyatvAt jIvaH karmaNo yogyAn pudagalAn Adatte sa baMdhaH' arthAt jIva jaba kaSAya se saMtapta hotA hai taba vaha aneka prakAra kI paudagalika aNAoM meM se karmarUpa pariNAma ko prApta karane kI yogyatA rakhanevAlI vargaNAoM ko grahaNa karatA hai / aura grahaNa karake unheM AtmapradezoM ke sAtha viziSTarUpa se joDa letA hai / yadyapi jIva svabhAvataH amUrta hai aura paugalika karma vargaNAe~ mUrta haiM, ataH amUrta ke sAtha mUrta kA viziSTa rUpa se juDanA asaMbhava jaisI bAta hai phira bhI AtmA anAdi kAla se karma saMbaMdha vAlA hone ke kAraNa mUrta jaisA ho jAne se mUrta karmapudagaloM ko grahaNa kara letA hai aura unheM karmarUpa meM pariNamA letA hai / jisa prakAra khAye hue bhojana kA vividha rasa rUdhira Adi rUpa meM pari mana ho jAtA hai usI prakAra gRhIta karmavargaNAoM kA bhI jJAnAvaraNIya Adi rUpa se pariNamana ho jAtA hai| AtmapradezoM ke sAtha karmarUpa meM pariNata hue pudagaloM kA yaha saMbaMdha hI sayogarUpa saMbaMdha hI baMdha hai / zAstra meM mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, ye karmabaMdha ke hetu kahe gaye haiN| tAtparya yaha hai ki prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAgabaMdha aura pradezabaMdha, isa prakAra se jo cAra prakAra kA dRrzAvI che. adhanu N lakSaNa mA pramANe che - sakaSAyatvAt jIvaH karmaNo yogyAn pudga lAn Adate sa baMdha: bheTale se nyAre va uSA yayukta thAya che tyAre te yAne aAranI polika vaga NuAemAMthI kamarUpI pariNAmane prApta karavAnI yAgyatAvaLI va Nu ene grahaNa kare che. ane temane grahaNa karIne AtmapradezanI sAthe:viziSTa rIte joDI de che. jo ke jIva svabhAvathI amUrtI che ane paulika kavaNA mRta che, tethI anUnI sAthe mRtanuM viziSTa rIte joDAvu' te vAta asaMbhavita jevI lAge che. chatAM paNa AtmA anAdi kALathI krama sadhavALA heAvAne kAraNe bhUta jevA thaI javAthI mRta karma pudgalone grahaNa karI le che, ane tene karUpe parNimAve che, jema khAdhela bhAjananA vividha prakAranA rasa rakata Adi rUpe pariName che e ja pramANe grahaNa karAyela ka`vaNAe paNa jJAnavaraNIya Adi rUpe pariName che. AtmapradezanI sAthe ka`rUpe pariNata thayela pudgalAne te saMbaMdha ja-saMyAgarUpa ja 'baMdha" gaNAya che. zAstramAM mithyAdazana avirati, pramAda, kaSAya ane cega, A badhAne karmabaMdhanA hetu batAvyA che. tenuM tAtpa e che ke prakRtikhaMdha, sthitimadha, anubhAgabaMdha, ane pradezakha dha e pramANe cAra prakAranA je adhatatva darzAvyA che temAMnA prakRti zrI samavAyAMga sUtra 31 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre baMdhatattva kahA gayA hai unameM prakRtibaMdha aura pradezabaMdha, ye do yoga se hote haiM, tathA sthitibaMdha, aura anubhAgabaMdha ye do kaSAya se hote haiN| baMdhatattva ke ye cAra prakAra eka hI karma meM saMbhavita cAra aMzarUpa haiN| guNasthAnoM ko lekara jaba karmabaMdha ke kAraNoM kA vicAra kiyA jAtA hai taba vahAM para aisA vicAra jiyA jAtA hai ki prathamaguNasthAna meM baMdha kA kAraNa mithyA darzana hai, cauthe guNasthAna taka avirati, chaThave guNasthAnataka pramAda, dazaveM guNasthAna taka kaSAya aura terahaveM guNasthAna taka yog| isa taraha ina pAMca baMdha hetuoM meM se jahAM 2 pUrva 2 ke baMdha hetu hoMge, vahAM usake bAda ke bhI sabhI hoMge aisA niyama hai| parantu jaba uttara kA hogA taba pUrva kA baMdha hetu ho bhI aura na bhI ho| isa taraha baMdha meM mithyAtva Adi aneka kAraNa par3ate haiM phira bhI yahAM jo "sakaSAyasadbhAvAt karmaNoyogyAn pudgalAn upAdatte sa pudagalasaMzleSo baMdha" aisA kahA gayA hai vaha anya hetuoM kI apekSA kaSAya kI pradhAnatA pradarzita karane ke liye hI kahA gayA jAnanA caahiye| zaMkA-kaSAya se jo karmabaMdha hotA hai vaha to dazaveM guNasthAnataka hI hotA hai, parantu yoga se jo baMdha hotA hai vaha terahaveM guNasthAnataka hotA hai, isa taraha baMdha hetuoM se kaSAya meM pradhAnatA na banakara kevala yoga meM hI pradhAnatA AtI hai ? baMdha ane pradeza che, e bane egathI thAya che. sthitibaMdha ane anubhAgabaMdha e bane kaSAyathI thAya che. baMdhavanA A cAre prakAre eka ja karmamAM saMbhavita cAra aMzarUpa che. guNasthAnene laine je kamabaMdhanAM kAraNone vicAra karavAmAM Ave te pahelA guNasthAnamAM baMdhanuM kAraNa mithyAdazana che cothA guNasthAna sudhI avirati chaThA guNa sthAna sudhI pramAda, dasamAM guNasthAna sudhI kaSAya ane temAM guNasthAna sudhI yuga. A rIte e pAMca ba dhahetuomAMthI jyAM jyAM pUrvanA (AgaLanA) baMdha hetu haze tyAM temanI pachInA paNa badhA baMdhahetu haze e niyama che paNa jayAre pachInA--haze tyAre pUrvanA AgalA baMdhahetu hoya paNa kharA ane na paNa hoya A rIte baMdhamAM mithyAtva Adi aneka kAraNe rahelAM hoya che chatAM paNa ahIM je "sakaSAyasadbhAvAt karmaNo yogyAn pudgalAn upAdatte sa pudgalasaMzlezo baMdhaH" evuM kahevAmAM AvyuM che. te anya hetuo karatAM kaSAyanI pradhAnatA darzAvavAne mATe ja kahevAyuM che tema samajavAnuM che. zaMkAkSAyathI kamane je baMdha che te to dazamAM guNasthAna sudhI ja baMdhAya che, paNa vegathI je karmabaMdha baMdhAya che te temAM guNasthAna sudhI jAya che, A rIte baMdha hetuomAM kaSAyanI pradhAnatAne badale tyAganI pradhAnatA zuM AvI jatI nathI ? zrI samavAyAMga sUtra Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye baMdhamokSanirUpaNama samAdhAna- yoga ke nimitta se jAyamAna prakRti aura pradezabaMdha AtmA ko itanA parAdhIna nahIM banAti hai ki jitanA parAdhIna sthitibaMdha aura anubhAga baMdha banAte hai ataH baMdhoM meM ina do baMdho kI mukhyatA pradarzita karane ke liye aisA kahA gayA hai| karma pudgaloM meM jo AtmA ke jJAnAdika guNoM ko rokane kI tathA sukha duHkha Adi dene kI prakRti kI nirmiti hotI hai-svabhAva-banatA hai-isI kA nAma prakRtibaMdha hai 1 / prakRti kA karmapudgalo meM amuka samayataka cyuta nahIM honA-isI prakRti kA unameM amuka samaya taka bane rahane kA nirmANa honA isakA nAma sthitibaMdha hai 2 / tIvratA maMdatA Adi rUpa meM karmapudgaloM kA phala denA isakA nAma anubhAgabaMdha hai 3 / karmapudgaloM meM svabhAvAnusAra amuka 2 parimANa meM baTa jAne kA nirmANa honA isakA nAma pradezabaMdha hai 4 / prakRtibaMdha aura pradezabaMdha meM yahI antara hai ki AtmA ke sAtha baMdhadazA ko prApta hue karmapudgaloM meM jo jJAnAdiguNoM ko rokane kA svabhAva nirmita hotA hai vaha to hai prakRtibaMdha, aura karmapudgala jo AtmA ke sAtha baMdha ko prApta hue haiM ve kitane hue haiM, isa prakAra pradezagaNanA kA nAma pradezabadha hai| isa taraha yaha baMdha aneka prakAra kA hai, phira bhI baMdha sAmAnya kI apekSA vaha eka hai| usameM bheda nahIM hai| cAhe prakRtibaMdha ho, cAhe pradezAdi samAdhAna-keganA nimittathI pedA thayela prakRti ane pradezana dha AtmAne eTale parAdhIna banAvatA nathI ke jeTale parAdhIna sthitibaMdha ane ane anubhAgabadha banAve che, tethI baMdhamAM te be baMdhanI pradhAnatA batAvavAne mATe evuM kahevAyuM che. karmapudgalemAM AtmAnA jJAnAdika guNone rokava nI tathA sukhaduHkha Adi devAnI je prakRtinuM nirmANa thAya che svabhAva bane che. tenuM nAma ja prakRtibaMdha che. (1) prakRtinuM karmapudgalamAM amuka samaya sudhI cuta na thavuM--e ja prakRtinuM temanAmAM amuka samaya sudhI sthira rahevAnuM nirmANa thavuM-tenuM nAma sthitibaMdha (2) tIvratA maMdatA Adi rUpe kamapudgalenuM phaLa devuM tenuM nAma anusAgaba dha che. (3)karma pudgalomAM svabhAvanusAra amuka pramANamAM vaheMcAI javAnuM nirmANa thavuM tene pradezabaM dha kahe che (4) prakRtina dha ane pradezabaMdhamAM eTale ja taphAvata che ke AtmAnI sAthe baMdhadazA pAmela karmapudgalemAM je jJAnAdika guNane rokavAne svabhAva nimita thAya che te prakRtibaMdha che, ane AtmAnI sAthe baMdha prApta je karmapudgale che te keTalA thayA che, te pradeza gaNanAne pradezabaMdha kahe che. A rIte te baMdhanA aneka prakAra che, chatAM paNa baMdha sAmAnyanI apekSAe te eka che. temAM bheda nathI bhale prakRti zrI samavAyAMga sUtra Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 samavAyAGgasUtre baMdha ho-koI bhI baMdha ho hai to vaha sAmAnyatayA baMdha hI, aMtaH isa vivakSA se vaha eka hai| isIliye sUtrakArane "ege baMdhe" aisA kahA hai // 13 // jJAnAvaraNIya Adi aSTavidha karmoM kA Atma se Atyantika vinAza honA isakA nAma mokSa hai| eka bAra baMdhA huA karma kamI to kSaya ko prApta hotA hI hai, para vaise karma kA baMdhana phira saMbhava ho athavA usa prakAra kA koI kameM abhI zeSa ho to aisI sthiti meM 'karma kA Atyantika kSaya huA hai" aisA nahIM kahA jA sktaa| Atyantika kSaya kA tAtparya hai pUrvabaddhakarma kA aura navIna karma ke bAMdhane kI yogyatA kA abhaav| mokSa kI prApti Atyantika karmakSaya hue vinA kadApi saMbhava nahIM ho sakatI hai, isaliye jJAnAvaraNIya Adi ATha karmoM ke kSaya kI apekSA mokSa bhI ATha prakAra kA mAnA jA sakatA hai parantu karmavimocana rUpa sAmAnya kI apekSA yaha bhI eka hai / athavA jo jIva eka bAra mokSa prApta kara letA hai vaha phira se saMsAra meM janma ke kAraNoM kA abhAva hone se janma dhAraNa nahIM karatA hai, ataH jo sthiti prApta ho gaI vaha sAdi hokara bhI aparyavasita banI rahatI hai, isaliye punaH prApti kA abhAva hone se mokSa eka hI hai // 14 // baMdha hoya ke pradezAdi baMdha hoya keIpaNa baMdha hoya-paNa sAmAnya rIte te tabaMdha ja che, A dRSTikoNathI jotAM te eka ja che. tethI sUtrakAre ema kahyuM che. 13 jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAranAM karmone AtmAmAMthI tadana nAza the tenuM nAma mokSa che. eka vAra baM dhAyela karmane kayAreka to kSaya thAya che ja, paNa evAM karmanuM baMdhana pharIthI saMbhavita paNa che--athavA evA prakAranuM kaI paNa karma hajI zeSa hoya te evI sthitimAM karmone Atika kSaya thayo che" ema kahI zakAya nahIM. AtyAntika kSaya nuM tAtparya e che ke pahelAM baMdhAyelAM karmone tathA navIna karmo baMdhAvAnI gyatAne abhAva, Atyantika karmakSaya vinA mokSanI prApti kadI paNa saMbhavI zakatI nathI, tethI jJAnAvaraNIya Adi ATha karmanA kSayanI apekSAe mekSa paNa ATha prakArane mAnI zakAya che, paNa kamavimecana rUpa sAmAnyanI apekSAe te paNa eka ja che. eTale ke je jIva eka vAra mekSa prApta karI le che te jIvane saMsAramAM pharI janma dhAraNa karavAnA kAraNono abhAva havAthI pharI janma dhAraNa kare paDatuM nathI. tethI je sthiti prApta thaI gaI te sAdi hovA chatAM paNa aparyavasita (ananta) banI jAya che, A rIte punaH prAptinA abhAvane kAraNe paNa mekSa eka ja che. 14 zrI samavAyAMga sUtra Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA prathamasamavAye AsvasaMvaranirUpaNam 35 mUlam -- ege Asave ||suu. 15 // TIkA - jIvasya puNyapApakarmabhyAM saha yaH saMyogaH sa bandhaH ityuktaM, tasya kAraNaM tirUpayitumAha- 'eMge Asave' iti / eka AsravaH, Asravanti = pravizanti yena karmANyAtmani sa AsravaH karmabandhakAraNamityarthaH / Asravasya midhyAtvAdibhedAda ne kavidhatve'pi AsravasAmAnyAdekatvamiti bhAvaH / yadvA-dravyabhAvabhedAdAsravo dvividhaH, yathA jaloparivartinAvAdau chidradvAreNa jalapravezo bhavati, yathA vA nAlIrUpeNa mArgeNa sarasi jalasya pravezaH tatra cchidrAdravyAsravaH, bhAvAsravastu indriyAdiH tena dvAreNa hi jIvapradezeSu karmapudgalAnAM saMzleSo bhavati / evamAtravasya dvaividhye'pi sAmAnyAdekatvamiti bhAvaH / sU. 15 / / 'eMge Asave' iti / eka Asrava hai, eka saMvara hai| jIva kA puNya aura pApa ke sAtha jo saMbaMdha hotA hai usakA nAma baMdha hai, aisA jo abhI kahAM hai so isa baMdha kA jo kAraNa hai vaha " AtmA meM jisase karma praveza karate hai" isa vyutpatti ke anusAra Asrava hai / yaha mithyAtva Adi ke meda se aneka prakAra kA hai, to bhI sAmAnya kI apekSA se eka hai| athavA dravya aura bhAva ke bheda se bhI Asrava do prakAra kA hotA hai / jala ke Upara rahI huI nAva meM chidra dvArA jalakA AnA nAlI mArga se tAlAba meM pAnI kA AnA yaha saba jaise dravyAsava hai / isI taraha indriyAdi dvArA jIva ke pradezoM meM jo karmapuloM kA saMzleSa hotA hai yaha bhAvAsrava hai isa tarahaAsrava meM dvividhatA hone para bhI sAmAnya kI apekSA yaha eka hI hai / / 15 / / 'ege Asave' iti ' Asrava eka che. sa vareka che. jIvane puNya ane pApanI sAthe je saMbadha thAya che. tenuM nAma baMdha che, evuM hamaNAM kahevAmAM Avyu che. te te ba dhanu je ka raNa che te huM AtmAmAM je vaDe kama praveza kare che" te vyutpatti pramANe Asava che, te mithyAtva AdinA bhedathI aneka prakAranA che chatAM paNa sAmAnyanI apekSAe eka che athavA dravya ane bhAva, e e bhedathI paNa Asava e prakAranA che. pANI upara taratI hoDImAM chidra dvArA jalanuM pesavuM, nALAmAM taLAvamAM pANInu AvavuM, e badhA jema dravyAsava che tema indriyAdi dvArA jIvanA pradezamAM je krama pudgalenA sazleSa thAya te bhAvAva che. A rIte AsravamAM dvividhatA hovA chatAM paNa sAmAnyanI apekSAe te eka ja che.15 zrI samavAyAMga sUtra Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre ege saMvare ||s. 16 // AsravapratipakSa saMvaraM nirUpayati- ege saMvare' iti, ekaH saMvaraH / saMvriyate nirudhyate karmaNaH kAraNaM prANAtipAtAdi yena pariNAmena sa saMvara; / Asrava nirodha ityarthaH / sa ca guptyAdibhirupAryabhavati / saMvaropAyabhUtAnAM guptyAdInAmane ke bhedAH santi, tAna bhedAnAzritya saMvaro'nekavidhaH, kiM ca dravyabhAvamedAMta saMvarasya dvaividhyam tathApi saMvarasAmAnyAdeka iti bhAvaH ||suu. 16 // 'ege saMvare' iti| __Asrava kA pratipakSI tatva saMvara hai| prANAtipAta Adi jo karma ke Ane ke kAraNa haiM ve jisa AtmapariNAmadvArA roka diye jAte haiM vaha AtmapariNAma saMvara hai| arthAt Asrava kA nirodha honA hI saMvara hai| yaha saMvara gupti Adi upAyoM dvArA hotA hai| saMvara ke upAyabhUta gupti Adi ke aneka bheda haiM, ataH ina bhedoM kI apekSA saMvara bhI aneka prakAra kA hai, tathA dravyasaMvara, aura bhAvasaMvara isa taraha se bhI saMvara do prakAra hai to bhI saMvara sAmAnya kI apekSA yaha eka hI hai| bhAvAthe-jisa prakAra chidra dvArA nAva meM pAnI AtA hai isI prakAra mithyAttva Adi dvArA AtmA meM karmarUpapAni kA AnA hotA hai| yaha AnA hI Asrava hai| yaha Asrava saMsAra kA kAraNa hai| Asrava se baMdha hotA hai, ataH Asrava ko baMdha kA kAraNa mAnA gayA hai| yaha karmabaMdha hetu rUpa jo Asrava hai vaha mithyAtvAdi ke bheda se vividha prakAra kA haiphira bhI yahAM jo use sUtrakAra ne eka kahA hai| vaha Asrava sAmAnya kI apekSA se kahA hai| jisa prakAra vividha vRkSoM meM vRkSatva sAmAnya _ 'ege saMvare' ityAdi AsavathI ulaTa zabda saMvara che. prANAtipAta Adi karmane AvavAnA je kAraNo che temane je AtmapariNAma dvArA rokavAmAM Ave che te Ama pariNA mane saMvara kahe che. eTale ke Asavano nirodha thavo te ja saMvara che. te saMvara gupti Adi upAyo dvArA thAya che. saMvaranA upAyabhUta guti AdinA aneka bheda che. tethI te bhedanI apekSAe saMvara paNa aneka prakAranA che. tathA dravyasaMvara ane bhAvasaMvara evA tenA be bheda paNa che. chatAM sAmAnyanI apekSAe te eka ja che. bhAvArtha-jema navamAM chidra dvArA pANI praveze che tema AtmAmAM mithyAtva Adi dvArA karmayuddagalene praveza thAya che. A pramANe AvavuM ene ja Asrava kahe che. A Asrava ja saMsAranuM kAraNa che. AsavathI baMdha baMdhAya che, tethI Astravane baMdhanuM kAraNa manAya che. te karmabaMdhanA heturUpa je Asava che te mithyAtva AdinA bhedathI vividha prakAranA che, chatAM paNa tene sUtrakAre eka darzAvela che te Asrava sAmAnyanI apekSAe darzAvela che jemAM judAM judAM vRkSamAM eka vRkSatva zrI samavAyAMga sUtra Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye vedanAnirjarayonirUpaNam mUlam--egA veyaNA ||suu.17|| TIkA-'egA veyaNA' ekA vedanA, svabhAvena, udIraNA karaNena vA udayAvalikAmaviSTasya karmaNo'numacanaM vednaa| yadyapi-jJAnAvaraNIyAdibhedAt karmaNo'STavidhatve tadvedanA'pyaSTavidhA bhavati, kiM ca vipAkodaya-pradezodaya bhedAd vedanAyA dvaividhyam, tathApi vedanAsAmAnyAdekA bhavatIti bhAvaH ||suu. 17 // rahatA hai aura usa apekSA ve samasta vRkSa eka mAne jAte haiM usI prakAra mithyAdarzana Adi meM tathA dravyAsrava, bhAvAsrava rUpa eka sAmAnyadharma rahatA hai| isa kAraNa vaha bhI eka hai| bhinna 2 nhiiN| saMvara kA artha hai-Asrava kA rukanA-jina mArgabhUta kAraNoM se karmoM kA Ano hotA thA una mArgoM kA baMda ho jAnA isI kA nAma saMvara hai / yaha saMvara guptyAdika upAyoM dvArA sAdhya hotA hai| yahAM Adi pada se samiti, dharma, anuprakSA parISaha jaya aura cAritra kA grahaNa huA hai / gupti samiti Adi ke bheda se yaha saMvara tattva aneka prakAra kA hai phira bhI Asva pratipakSa rUpa saMvara sAmAnya kI apekSA yaha tattva eka hI hai // 15 // 16 // ___ 'egA veyaNA' iti / TIkArtha-eka vedanA hai, eka nirjarA hai / svabhAva se athavA udIraNA kAraNa se udayAvalikA meM praviSTa hue karma kA anubhava karanA isakA nAma vedanA hai| yaha vedanA jJAnAvaraNIya Adi ke bheda se ATha prakAra ke karmoM kI sAmAnya rahe che ane te apekSAe samasta vRkSone eka mAnavAmAM Ave che, e ja pramANe mithyA darzana AdimAM tathA dravyAsava, bhAvAsavamAM AsavarUpa eka sAmAnya dharma rahe che. te kAraNe te paNa eka che. temanAmAM bhinatA nathI. saMvara eTale Amravane rokavA te--je mAgabhUta kAraNathI karmonuM Agamana thatuM hatuM te mArgonuM baMdha thaI javuM tenuM nAma saMvara che. te saMvara gupti Adi upA yothI sAthI 24Aya che. hI mAhi' 54thI samiti, bha, minuprekSA, parISaDa, v4 ane cAritra grahaNa karavAmAM Avela che. gupti, samiti AdinA bhedathI te saMvara tatva aneka prakAranuM che. chatAM paNa AsavathI ulaTo "saMvara te sAmAnya dharmanI apekSAe te tatva eka ja che. AvA "egA veyaNA" iti / TIkArtha-vedanA eka che, nirjarA eka che. svabhAvathI athavA udIraNA karaNathI udayAvalikAmAM praveza thayela karmane anubhava karavo tenuM nAma vedanA che. te vedanA pratyeka jIvane jJAnAvaraNIya ATha prakAranA karmonI hoya che. karma ATha prakAranA zrI samavAyAMga sUtra Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 samavAyAGgasUtre egA jirA // 18 // vedanAyAM satyAmAtmamadezebhyaH karmaparizaTatIti vedanAnantaraM karmaparizaTanarUpAM nirjarAM nirUpayati- 'egA NijjarA' iti / ekA nirjarA - nirjaraNaM nirjarA vizaraNaM parizaTanamityarthaH yadyapi sA'nekavidhA - tathAhi - aSTavidhakarmabhedAt tannirA'pyaSTavidhA, kiMca-sA dvAdazavidhatapojanyatayA dvAdazavidhA, kiMca-akAmakSutpipAsA zItoSNasahanabrahmacaryadhAraNAdi nAnAvidhakAraNajanyatayA nAnAvidhA, kiMca- dravyato nirjarA vastrAderbhAvatastu karmaNAmevaM dravyabhAvabhedAda dvividhA'pi bhavati parantu nirjarA - sAmAnyAdekA bhavatIti bhAvaH / pratyeka jIva ko hotI hai ataH karma ATha prakAra kA hone se unakI vedanA bhI ATha prakAra kI hotI hai| tathA vipAkodaya aura pradezodaya ke bheda se yaha vedanA do prakAra kI bhI hotI hai| isa taraha vedanA meM vividhatA Ane para bhI yaha vedanA sAmAnya kI apekSA se eka hI hai // 17 // 'egA NijjarA' iti / TIkArtha- vedanA ke hone para AtmapradezoM se jo karmoM kA parizaTana-alaga honA hotA hai isI kA nAma nirjarA hai / yaha nirjarA bhI ATha prakAra ke karmoM meM se tattatkarmoM ke jharane se ATha prakAra kI, tathA bAraha prakAra ke tapa se janya hone se bAraha prakAra kI, aura binA kisI icchA ke kSudhA, pipAsA, zIta, uSNa ke sahana karane se evaM brahmacarya ke dhAraNa karane AdirUpa nAnA prakAra ke kAraNoM se utpanna hone se nAnA prakAra kI hai tathA dravya nirjarA aura bhAva nirjarA isa taraha se do prakAra bhI hai| inameM vastrAdikoM kI nirjarA-jIrNadazA-dravyanirjarA aura karmoM ko nirjarA hAvAthI temanI vedanA paNa ATha prakAranI hAya che, tathA vipAkAya ane pradeze|dayanA bhedathI te be prakAranI hAya che A rIte vedanAmAM vividhatA hovA chatAM paNa vedanA sAmAnyanI apekSAe eka ja che 17aaaa "egA NijjarA" vedanA daramiyAna AtmapradezamAMthI karmonuM je parizalana-alaga hovAnI kriyA thAya che. te nirA paNa ATha prakAranAM karmomAMthI te te karmAMnA jharavAthI-chUTavAthI ATha prakAranA ane khAra prakAranAM tapathI pedA thayela hAvAthI khAra prAranI tathA koi paNa prakAranI IcchAvinA kSudhA (bhukha), tRSA, zIta, ane uSNatA sahana karavAthI ane brahmacarya dhAraNa karavA Adi rUpa vividha prakAranA kAraNeAthI utpanna thavAthI aneka prakAranI che. tathA dravyani rA ane bhAvanirjarA evA tenA be bheda che. temAM vastrAdikanI nirA bhAva nirA-jI dazA-draSya nirAza che ane karmonI nirjarA bhAnija rA zrI samavAyAMga sUtra Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye AzrayavizeSanirUpaNam nanu nirjarAmokSayoH ko bheda ? iti, ucyate-dezataH karmakSayo nirjarA, sarvathA sakalakarmakSayo mokSa iti ||s. 18 // itaH prabhRti AzrayavizeSayodhakAni saptasUtrANyAhamUlam-jaMbUddIve dIve egaM joyaNasayasahassaM AyAma vikkhaMbheNaM pnnnntte||appihaanne narae egaMjoyaNa sayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM pnnnntte|shpaale jANavimANe egaMjoyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / 3 / savvadRsiddhe mahAvimANe egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMmeNaM papaNatte // 1-4 // TIkA-uktarItyA''tmAdInAM sarvapravacanagatAnAmarthAnAM pratyekamekatvamutavA''tmapariNAmarUpANAmarthAnAmekatvaM nirUpayati-"jaMbUddIve" ityAdi / jambUdvIpo dvIpaH-jambUdvIpanAmako dvIpaH, 'ega joyaNasayasahassaM' ekaM yojanazatasahasraM lakSaikayojana pramANa ityarthaH, 'AyAmavikhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa-AyAmena dairyeNa, viSkambheNa-vistAreNa ca 'paNNatte' prjnyptH-prveditH| s. 1 // bhAvanirjarA hai| isa taraha se yaha nirjarA yadyapi aneka prakArakI haikira bhI apane bhedoM kI apekSA na karake yaha svarUpa sAmAnya se eka hI hai| nirjarA meM karmoM kA eka deza se kSaya hotA hai aura mokSa meM sampUrNarUpa se kSaya hotA hai // 18 // aba sUtrakAra yahAM se Azraya vizeSa ko bodha karAne vAle sAta sUtra kahate haiM--'jaMbaddIve dIve' ityaadi| TIkArtha-jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa laMbAI caur3AI kI apekSA eka lAkha yojana kA kahA gayA hai| apratiSThAna nAmakA naraka-saptama naraka bhUmi kA che A rIte te niza je ke aneka prakAranI che, te paNa bhedanI apekSAe na jotAM svarUpa sAmAnyanI apekSAe jatAM te eka ja che. nirjarAmAM karmono ekadezatha kSaya thAya che ane mekSamAM saMpUrNapaNe kSaya thAya che. 18 havenAM sAta sUtramAM sUtrakAra Azraya vizeSanI samajutI Ape che - 'jaMbUddIve' ityAdi / TIkAtha- jaMbudvIpa nAmanA dvIpanI laMbAI tathA pahoLAI lAkha lAkha yojananI darzAvI che. apratiSThAna nAmanI sAtamI naraka bhUminA madhyama AvAsanI laMbAI tathA pahoLAI zrI samavAyAMga sUtra Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 samavAyAGgasUtra _ 'appaiTThANe Narae' apratiSThAno narakaH-apratiSThAnanAmako narakaH-saptamyA narakabhUmyA madhyama AvAsa ityarthaH / 'egaM joyaNasayasahassaM' ekaM yojanazatasahasraM-laukayojanapramANa ityarthaH 'AyAmavikkhaMbheNa' AyAmaviSkambheNadairghya vistAreNa 'paNNatte' prajJaptaH ||suu. 2 // _ 'pAlae' pAlaka-saudharmendrasambandhI AbhiyogikaH pAlakanAmako devastatkRtaM yad vaikriyaM tat pAlaka, 'jANavimANe' yAnavimAnaM yAnaM-gamanaM, tadartha vimAnamityarthaH yadvA-yAyate'neneti yAnaM-vAhanaM, tadeva vimAnaM pariyAnikamityarthaH / ekaM yojanazata-sahasramAyAmaviSkambheNa prajJaptam / sU. 3 // __ 'savasiddhe' sarvArthasiddhaM anuttaradevalokasambadhi sarvArtha-siddhanAmakaM paJcamaM vimAnaM tat sarvataH zreSThamastItyAha-'mahAvimANe mahAvimAnam, eka yojanazatasahasram AyAmaviSkambheNa prajJaptam ||s. 4 // mUlam -adA-nakkhatte egatAre paNNatte ||suu. 5 // cittA-nakkhatte egatAre paNNatte ||suu. 6 // sAti-nakkhatte egatAre paNNatta ||suu.7|| madhyama AvAsa-bIca kA prastara-pAthaDA-laMbAI caur3AI kI apekSA eka lAkha yojana kA kahA gayA hai| isI taraha AyAma aura viSkaMbha kI apekSA pAlaka nAmakA yAnavimAna eka lAkha yojana kA kahA gayA hai| sarvArtha siddha nAmakA pAMcamAM mahAvimAna bhI AyAma aura viSkama kI apekSA eka lAkha yojana kA kahA gayA hai| bhAvArtha--yaha ki-laMbAI cauDAI kI apekSA jaMbUdvIpa nAmakA prathama dvIpa. apratiSThAna nAmakA sAtavI naraka bhUmi kA madhyama AvAsa, saudharmendra kA pAlaka nAmakA yAnavimAna, aura anuttara loka saMbaMdhI sarvArtha siddha nAmakA paMcamavimAna ye cAroM eka-eka lAkha yojana ke haiM // 1-4 // lAkha lAkha jananI batAvI che. eja rIte pAlaka nAmanuM yAnavimAna AyAma ane viSkanI apekSAe eka lAkha jananuM gaNAya che. sarvArthasiddha nAmanuM pAMcamuM mahAvimAna paNa AyAma ane viSkabhanI apekSAe eka lAkha yojananuM kahela che. bhAvArtha-laMbAI pahoLAInI apekSAe jaMbudvIpa nAmane pahele dvIpa, apratiSThAna nAmanI sAtamI narakabhUmine madhyama avAsa saudharmanuM pAlaka nAmanuM dhyAna vimAna ane anuttara devakanuM sarvArthasiddha nAmanuM pAMcamuM vimAna, te cAre eka eka lAkha ejananA che.1-4 zrI samavAyAMga sUtra Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye AzrayiNAM sthityAdidharmanirUpaNam 41 TIkA--'adAnakkhatte' AdAnakSatram, 'egatAreekatAraM paNNatte' prajJaptam / / 5 / / 'cittAnakkhatte' citrAnakSatram 'egatAre' ekatAraM 'paNNatte' prajJaptam / / 5.6 / / 'sAtinakhatte' svAtinakSatram ekatAraM prajJaptam // .7 // itaH prabhRti aSTAdaza sUtrANi aAzrayiNAM sthityAdidharmANAM bodhakAnyAhamUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ega paliovamaM ThiI paNNattA / 11 imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe neraiyANaM ukoseNaM egaM sAgarovamaM ThiI paNNattA / / doccAe puDhavIe neraiyANaM jahanneNaM egaM sAgarovamaM ThiI paNNattA // 3 // TIkA-'imIse Na' ityAdi / asyAM khalu 'rayaNappabhAe' ratnamabhAyAM 'puDhavIe' pRthivyAm 'atthegaiyANaM' astyekeSAm-asti-vidyate, ekeSAMkeSAMcita, 'neraiyANaM' nairayikANAM-nArakiNAma, 'egaM' ekaM' 'paliovamaM palyo. pamaM. 'ThiI sthitiH, iti kRtvA 'paNNattA' prajJaptA-paveditA jinairityarthaH / sA palyopamasthitizcaturtha prastaTe madhyamA'vagantavyA // 1-3 // 'adAnakkhatte' ityaadi| TIkArtha-ArdA nakSatra ekatArA vAlA kahA hai| citrA nakSatra eka tArAvAlA kahA hai| svAtinakSatra eka tArAvAlA kahA hai // 7 // ___aba yahAM se lekara AzrayI jIvoM kI sthiti Adi dharmoM ke bodhaka aThAraha sUtroM ko mUtrakAra kahate haiM---'imIseNaM rayaNappabhAe' ityaadi| TIkArtha-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI eka palya kI sthiti jinadeva ne kahI hai // 1 // isa ratnaprabhA pRthivI meM nArakiyAM kI utkRSTa sthiti eka sAgara kI kahI hai // 2 // dvitIya pRthivI meM nArakiyoM kI jaghanya sthiti eka sAgara kI kahI gaI hai // 3 // 'adAnakravatte' ityaadi| TIkAryuM- AdrA nakSatra eka tArA vALuM che. citrA nakSatra eka tArA vALuM che. svAti nakSatra paNa eka tArA vALuM che. chA have pachInA aDhAra sUtrethI sUtrakAra AzrayI jIvanI sthiti Adi dharmonI samajUtI mAghe cha---'imIse NaM rayaNappabhAe' ityaadi| TIkArtha-A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti jinadeve eka palyanI kahI che. A ratnaprabhA pRthvImAM nArakIonI utkRSTa sthiti eka sAgaranI kahela che. A bIjI pRthvImAM nArakIonI jaghanya sthiti eka sAgaranI kahela che. 3 zrI samavAyAMga sUtra Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre bhAvArtha--loka ke adhaH madhya aura urdhva, isa prakAra tIna bhAga haiN| adhobhAga meruparvata ke samatala ke nIce nausau yojana kI gaharAI ke bAda ginA jAtA hai| jo AkAza meM auMdhe kiye hue sakore ke samAna nIce 2 vistIrNa hai| samatala ke nIce ke tathA Upara ke nau sau nau sau yojana arthAt kula aThAraha sau yojana kA madhyaloka hai| jo AkAra meM jhAlara ke samAna barAbara laMbAI cauDAI vAlA hai| madhyaloka ke Upara kA sampUrNa loka urdhvaloka hai jo AkAra meM pakhAvaja-mRdaGga vizeSa ke samAna hai| adholoka meM narakabhUmiyAM haiN| ye sAta haiM, jo samazreNi meM na hokara eka eka ke nIce haiN| inakAvizeSa varNana zAstroM meM haiN| pahilI bhUmi kA nAma ratnaprabhA hai| isameM teraha prastara haiM / ye maMjilavAle ghara ke tale samAna hote haiN| inameM jo cauthA prasAra hai usameM madhyama sthiti eka palya kI hai| isI apekSA sUtrakAra ne yahAM eka palya kI sthiti "kitaneka nArakiyoM kI hai" aisA kahA hai| isI prathama naraka meM nArakiyoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai| pratyeka gati ke jIvoM kI sthiti jaghanya aura utkRSTa do taraha se kahI jA sakatI hai| jisase kama na pAI jo sake use jaghanya aura jisase adhika na pAI jA sake use utkRSTa kahate haiN| eka sAgara kI jo utkRSTa sthiti prathama naraka bhAvArtha-kanA traNa bhAga che- adhaka, madhyaleka ane uleka meru parva tanA samatalanI nIce nava jananI UMDAI pachInA bhAgane adhobhAga gaNavAmAM Ave che, je AkAzamAM UMdhA paDelA zakarAnI jema nIce jAya tema vistIrNa thatuM jAya che. samatalanI nIce tathA uparanA nava navase ja eTale ke kula aDhArase janane madhyaka che, je AkAramAM jhAlaranA jevo barAbara laMbAI pahAbAI vALe che. madhyalokanA uparane badhe bhAga uddhaka kahevAya che, jene AkAra mRdaMga jevo che. alakamAM narakabhUmi che. te sAta che. te eka ja vAramAM nathI paNa ekanI nIce bIjI evI rIte Avela che. tenuM vadhu varNana zAstromAM che pahelI bhUminuM nAma ratnaprabhA che. temAM tera prastara-thara-che. be mALa vALA gharanA taLa samAna hoya che. temAM je cevuM prastara che temAM madhyama sthiti eka palyanI che. e apekSAe sUtrakAre keTalAka nArakIonI eka patyanI tyAM sthiti che ema kahyuM che. e ja pahelI narakamAM nArakIonI utkRSTa sthiti eka sAgarepamanI che pratyeka prakAranA jIvanI sthiti jaghanya ane utkRSTa ema be prakAre kahI zakAya che. jenA karatAM ochI sthiti maLe nahIM tene jaghanya kahe che ane jenAthI vadhAre na maLI zake te sthitine utkRSTa kahe che prathama narakamAM je eka sAgaranI utkRSTa sthiti zrI samavAyAMga sUtra Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye AzrayiNAM sthityAdidharmanirUpaNam mUlam -- asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaMegaM pAliovamaM ThiI paNNattA |4| asurakumArANaM devANaM ukkoseNaM evaM sAhiyaM sAgarovamaM ThiI paNNattA | 5 | asurakumAriMdavajjiyANaM bhomijANaM devA atthegaiyANaM evaM paliovamaM ThiI paNNattA // sU. 6 // TIkA--'asure 'tyAdi ! asurakumArANAM devAnAm 'atthegaiyANaM' asti= vidyate, ekeSAM keSAMcit ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA | 'asti' ityasya' prajJaptA' ityanena sahAnvayaH / asurakumArANAM devAnAm utkarSeNa ekaM sAdhikaM sAgaropamaM sthitiH majJaptA / 'asurakumAriMdavajjiyANaM' asurakumArendravarjitAnAM = camarabalivajitAnAmityarthaH, 'bhomijjANaM' bhUmijAnAM - bhUmau = ratnaprabhAbhidhAyAM pRthivyAM jAyamAnatvAd 'bhUmijAH ucyante, bhUmijAH = bhavanavAsinaityarthaH teSAM ekaM palyopamaM madhyamA sthitiH prajJaptA ||suu. 4-6 // meM kahI hai vahI dvitIya naraka meM jaghanyasthiti haiM ||suu. 1-2-3 // 'asurakumArANaM' ityAdi0 / 43 TIkArtha-asura kumAroM meM kitaneka asurakumAroM kI eka palya kI sthiti hai // 4 // asura kumAra devoM meM kitaneka asurakumAra devoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama se kucha adhika hai ||5|| asurakumAroM ke indroM ko choDakara bhUmijoM ko eka palyopama kI sthiti hai // 6 // bhAvArtha - - ye bhavanavAsI nikAya haiM-asurakumAra, nAgakumAra, suparNakumAra, vidyutakumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra pavanakumAra aura stnitkumaar| ina meM kitaneka asurakumAroM ko sthitiutkRSTa sthiti - eka palyopama kI hai| tathA dakSiNArdha aura uttarArdha ke asurendroM karNI che e ja khIjI narakamAM jaghanya sthiti che. sU 1-2-3aa 'asurakumArANaM' ityAdi / TIkA-asurakumArAmAM keTalAka asukumArAnI eka palyanI sthiti che. 54aa asurakumAra devAmAM keTalAka asurakumAra devAnI utkRSTa sthiti eka sAgarApamathI saheja vadhAre che. pAA asurakumArInA indrone bAda karatAM bhUmijonI eka calyA pamanA sthiti che "dhrA bhAvAtha bhavanavAsI nikAya A pramANe che--asurakuma 2, nAgakumAra, supa kumAra vidyutakumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra, pavanakumAra ane stanitakumAra, temAMnA keTalAka asurakumAreAnI utkRSTa sthiti eka paLye pamanI che. zrI samavAyAMga sUtra Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre mUlam-asaMkhijjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM atthegaiyANaM egaM paliovamaM ThiI paNNattA / 7 / asaMkhijjavAsAuyagabbhavatiyasaMNimaNuyANaM atthegaiyANaM egaM paliovamaM ThiI paNNattA 8 vANamaMtarANaM devANaM ukkoseNaM egaM paliovamaM ThiI kI utkRSTa sthiti kramazaH eka sAgaropama kI aura eka sAgaropama se kucha adhika kI hai| dakSiNArdha kA adhipati camara aura uttarArdha kA adhipati bali hai| asurakumaroM ke ina do indroM ko choDakara bAkI nau bhavanavAsiyoM kI jo eka palyopama kI sthiti kahI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA kahI gaI jAnanA caahiye| asurakumAra bhUmija nahIM kahalAte haiM kyoM kI ye bahuta karake AvAsoM meM aura kabhI bhavanoM meM vasate haiN| tathA nAgakumAra Adi nau bhavanapati prAyaH bhavanoM meM hI rahate haiN| AvAsa ratnaprabhA ke pRthvIpiMDa meM se Upara nIce ke eka eka hajAra yojana choDakara bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana parimANa bhAga meM saba jagaha haiM. para bhavana to ratnaprabhA ke nIce nabbe hajAra yojana parimANa bhAga meM hI hote haiN| AvAsa baDe maMDapa jaise hote haiM aura bhavana nagara sadRza / bhavana bAhara se gola bhItara se samacatuSkoNa aura tale meM puSkarakarNikA jaise hote haiM // 04 / 5 / 6 / tathA dakSiNA ane uttarAdhanA asurendronI utkRSTa sthiti kamaza: eka sAgaropamanI ane eka sAgaropamathI thoDI vadhAre che dakSiNArdhanA adhipati camara ane uttarAdhanA adhipati bali che. asurakumAranA e Indro sivAyanA bAkInA nava bhavanavAsIonI je eka popamanI sthiti batAvavAmAM AvI che te madhyama sthitinI apekSAe batAvela che tema samajavuM. asurakumAre bhUmi ja kahevAtA nathI kAraNa ke teo moTe bhAge AvAsamAM ane kyAreka bhavanamAM vase che. tathA nAgakumAra Adi nava bhavanapati sAmAnya rIte bhavanamAM ja rahe che. ratnaprabhAnA pRthvIpiMDamAMthI upara nIcenAM eka eka hajAra jana choDI daIne vaccenAM eka lAkha aThThotera hajAra yojana parimANa bhAgamAM badhI jagyAe AvAso che, paNa bhavana te ratnaprabhAnI nIcenA nevuM hajAra yojana parimANa bhAgamAM ja hoya che. AvAsa meTA maMDapa jevAM hoya che, ane bhavana nagara jevAM hoya che. bhavana bahArathI geLa aMdarathI samacatuSkaNa ane taLiyethI puSkarakaNikA jevAM hoya che. sU4-5-6 zrI samavAyAMga sUtra Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye AzrayiNAM sthityAdidharmanirUpaNam paNNattA | 9| joisiyANaM devANaM egaM ukkoseNaM egaM paliovana vAsasaya sahassamabbhahiyaM ThiI paNNattA ||suu. 10 // TIkA- 'asaMkhijje' tyAdi / 'asaMkhijjavAsAuyasa nipacidiyatirivakha joNiyANaM' asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikAnAm, asaMkhyeyAni varSANi AyuryeSAM te, asaMkhyeya varSAyuSkAH, saMjJinaH = samanaskAH, paJcendriya tiryagyonikAH = paJcendriyAHpaJcendriyaviziSTAH tiryaJco yoniryeSAM te eSAM karmadhArayaH, hemavatairaNyavata varSa yorutpannAnAmityarthaH keSAMcit ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA / 'asaMkhijjavAsAuyaganbhavakaMtiyasaMNimaNuyANaM' asaMkhyeya varSAyuSkaga bhavyutkrAntika saMjJimanujAnAm, asaMkhyeyavarSAyuSkAH, garbha vyutkrAntikAH garme vyutkrAntirupatiryeSAM te, garbhotpannAH, ityarthaH, saMjJinaH = samanaskAH, manujAH = manuSyAH, eSAM karmadhArayaH, ekeSAM keSAMcit ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA / 'vANamaMtarANaM' vyantarANAM antaraM nAmAvakAzAH, tacceha sthAnarUpaM jJeyam, vividhaM bhavananagarAvAsarUpaM antaraM sthAnaM yeSAM te, vyantarAH, tatra mabanAni ratnaprabhAyAH prathame ratnakANDe uparyadhazca yojanazatamapahAya zeSe aSTayojanazatapramANe madhyabhAge santi / yad vA vividham antaraM parvatAntaraM kandarAntaraM vanAntaraM vA krIDAyA AzrayarUpaM sthAnaM yeSAM te vyantarAH, parvatAdi sthAneSu ete krIDAmiyA bhavanti, to vyantarA ucyante / athavA 'vANamantarA' ityasya 'vAnamantarA' iticchAyA / vyutpatistu vanAnAmantarANi vanAntarANi teSu bhavAH vAnamantarAH / atra makArarAgamaH ArSatvAdvA pRSodarAditvAt teSAm utkRSTA ekA palyopamA sthitiH prajJaptA / 'joi siyANaM' jyautiSkANAM devAnAM candravimAnadevAnAmityarthaH, utkarSeNa 'vAsasyasahassamambhahiye' varSazatasahasrAbhyadhikam ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA // sR. 7-10 // 'asaMkhijjavAsAuya' ityAdi / TIkArtha - asaMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJIpaMcendriyatiryacoM kI arthAt haimavata aura airaNyavattavarSa meM utpanna hue kitaneka tiryaJca yoni vAloM kI - eka palyopama kI sthiti hai ||7|| asaMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhajasaMjJI manuSyoM meM se kitaneka manuSyoM kI sthiti eka palpopama kI hai // 8 // vyaMtara devoM 45 " zrI samavAyAMga sUtra "asaM khijjavAsAuya" ityAdi / TIkA asa MkhyAta vanAM AyuSyavALA saMjJIpa haimavata ane araNyavata kSetramAM utpanna thayela keTalAka palyApamanI sthiti. hAya che ghaNA asakhyAta vanAM manuSyAmAMthI keTalAka manuSyeAnI sthiti eka patyeApamanI che 8aa vyaMtaradevAnI cendriya tiya ceAnI eTale ke tiya ca ceAnivALAnI eka AyuSyavALA gaja sannI Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %- - samavAyAGgasUtra kI utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai // 9 // jyotiSka devoM kI-candravimAna devoM kI-utkRSTasthiti eka lAkhavarSa adhika eka palyopama kI hai // 10 // bhAvArtha-asaMkhyAta varSajIvI bhogabhUmiyA manuSya aura tiryaca hI hote haiN| haimavata aura airaNyavata ye kSetra bhogabhUmi haiN| bhogabhUmi meM asaMjJIjIva nahIM hote haiN| asaMkhyAta varSa jIvI manuSya tIsa akarmabhUmiyoM meM chappana antarvIpoM meM aura karmabhUmiyoM meM utpanna yugalika hI haiM, parantu asaMkhyAtavarSa jIvI tiryaca to ukta kSetroM ke alAvA DhAIdvIpa ke bAhara ke dvIpa samudroM meM bhI pAye jAte haiN| akarmabhUmiyoM Adi meM utpanna manuSya aura tiryaJca kI bhavasthiti eka sI nahIM hai| eka palya se bhI adhika hai| kisakI kitanI 2 hai / ? yaha anyazAstroM se jAnI jA sakatI hai| yahAM to asaMkhyAtavarSa jIvI jina saMjJI paMcendriya manuSyoM kI evaM tiyacoM kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai unakA nirdeza hai| haimavata aura airaNyavata kSetroM ke saMjJI paMcendriya tiryaca aura garbhaja saMjJI paJcendriya manuSya ina donoM kI eka palyopama kI sthitibhavasthiti kahI hai| vaise to tiyazco aura manuSyoM kI sthiti utkRSTa tIna palya kI mAnI gaI hai| vyantara devoM ke bhavana, aura nagara rUpa utkRSTa sthiti eka palyopamanI che . tiSka nIcandra vimAna devenI utkRSTa sthiti eka popama karatAM eka lAkha varSanI vadhAre hoya che. 1 bhAvArthabhegalumiyA manuSya ane tiryaMca ja asaMkhyAta varSanA AyuSyavALA hoya che. haimavata ane araNyavata e bhegabhUminAM kSetre che. bhegabhUmimAM asaMsI jIva hotA nathI. asaMkhyAta varSa jIvanArA manuSya trIsa akarmabhUmiyomAM chappana antapama ane karmabhUmimAM utpanna thatA yugalike ja che, paNa asaMkhyAta varSa jIvanArAM tiryaMce te uparokata kSetre uparAMta aDhI dvIpanI bahAranA dvIpa samudromAM paNa maLe che. akarmabhUmi AdimAM janmelA manuSya ane tiryaMcanI bhavasthiti eka sarakhI nathI eka patyathI paNa adhika che. konI keTakeTalI che te bIjAM zAstronI madadathI jANI zakAya che. ahIM to asaMkhyAta varSanAM AyuSyavALA je saMjJI paMcendriya manuSyonI ane tiryanI sthiti eka pa5manI batAvavAmAM AvI temano nirdeza karyo che. hemavata ane araNyavata kSetronA saMjJI paMcendriya tiryaMca ane garbhaja saMjJIpaMcendriya manuSya e banenI eka papamanI bhavasthiti darzAvI che. Ama te tiryaMce ane manuSyanI sthiti utkRSTa traNa palyanI mAnavAmAM Ave che. vyantaradevenAM bhavana, ane nagararUpa AvAsa aneka zrI samavAyAMga sUtra Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. prathamasamavAye AzrayiNAM sthityAdidharmanirUpaNam 47 mUlam - sohamme kappe devANaM jahanneNaM egaM paliovamaM Thii paNNattA |11| sohamme kappe devANaM atthegaiya AvAsa aneka prakAra ke hote haiM isaliye ye deva vyantara kahalAte haiM / inakI vi-vividhaM, antaraM sthAnaM yeSAM te vyantarAH " isa prakAra vyutpatti hai / inake bhavana ratnaprabhApRthivI kA jo prathama ratnakANDa hai usameM Upara nIce sau sau yojana choDakara zeSa ATha sau (800) yojana pramANa madhyabhAga meM haiN| athavA ye vividha prakAra ke pahADa aura guphAoM ke antaroM meM basane ke kAraNa vyantara kahalote haiN| yA ye saba sthAna inako krIDA karane ke hote haiM, kyoM ki ye parvatAdi sthAnoM meM krIDApriya hote haiM, isaliye bhI vyantara kahe jAte haiM / athavA " vANamantarA " isakI saMskRtachAyA 'vAnamantarA' bhI hotI hai| vanoM ke aMtaroM meM jo hoM ve vAnamantara haiN| yahAM pRSodarAdi se "ma" kA Agama huA hai| ina vyaMtaradevoM kI sthiti eka palyopama kI mAnI gaI hai| jyotiSka devoM se yahAM candra ke vimAna ke deva gRhIta hue haiM, kyoM ki unhIM kI sthiti kucha adhika eka palyopama kI kahI huI hai| vaise to grahoM kI utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai / nakSatroM kI utkRSTa sthiti ardha palyopama kI hai| tAro kI utkRSTa sthiti palyopama kA cauthA bhAga hai || 7/8/9 | 10 // prakAranAM hAya che, tethI devene vyantara kahevAya che. temanI vyutpatti A pramANe che - vi= vividhaM, antaraM - sthAnaM yeSAM te vyantarAH tebhanAM bhvne| ratnapralA pRthvInA je pahelA ratnakAMDa che temAM upara ane nIce se| se yAjana cheDIne bAkInA ATha sA yAjana pramANa madhyabhAgamAM che. atha vividha prakAranA pahADA ane guphAnAM antarAmAM (sthAnAmAM) tathA vanAnI aMdara vasavAne kAraNe temane vyantara kahe che. athavA te saghaLAM sthAneA temanI krIDA karavAne mATe hoya che. kAraNake pa tAdi sthAnAmAM krIDA karavI temane game che, tethI paNa temane vyantara kahe che. athavA " vANamantarA " nI saMskRta chAyA " vAnamantarA " ya thAya che. vanobhAM sthAnAmAM je DAca temane vAnamantara kahe che. ahI... pRSAdarAdithI maiM" nA Agama thayA che. te yantadevAnI sthati eka patyeApamana mAnavAmAM Ave che. jyAtiSTha devAthI ahI candranAM vimAnanA devA grahaNa karela che, kAraNake temanI sthiti eka palyApama karatAM kaMika vadhu kahela che. ma tA grahAnI utkRSTasthiti eka palyA. pamanI che. nakSatronI utkRSTasthiti adha palyApamanI che. tArAnI utkRSTa sthiti caDhyobhanA thothA lAganI che // 7-8-8-10 // zrI samavAyAMga sUtra Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 samavAyAGgasUtre ThiI paNNattA | 12 | IsANe kappe devANaM jahanneNaM sAiregaM egaM paliovamaM ThiI paNNattA | 13 | IsANe kappe devANaM atthegaiyANaM evaM sAgarovamaM ThiI paNNattA // sU0 14 // TIkA- 'sohamme ' ityAdi / saudharme kalpe devAnAM jaghanyena ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA / saudharme kalpe ekeSAM keSAMcid devAnAmekaM sAgaropamaM sthitiH prajJaptA | IzAne kalpe jaghanyena sAtirekam = sAdhikam ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA | IzAne kalpe ekeSAM keSAMcida devanAm ekaM sAgaropamaM sthitiH prajJaptA | / / sU. 11-14 // sohamme kappe' ityAdi / TIkArtha- saudharmakalpa meM devoM kI jaghanya sthiti eka palyopama kI saudharmakalpa meM kitaneka devoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai| IzAnakalpa meM devoM kI jaghanyasthiti kuca adhika eka palya kI hai| IzAnakalpa meM kitaneka devoM kI jaghanyasthiti eka sAgaropama kI hai // bhAvArtha - saudharmakalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti do sAgaropama kI aura IzAnakalpa meM kucha adhika do sAgaropama kI kahI gaI hai| so saudharmakalpa meM kitaneka deva aise haiM ki jinakI sthiti eka hI sAgara kI hotI hai / isI taraha IzAnakalpa meM bhI jAnanA cAhiye / jaghanyasthiti saudharmakalpa meM eka palyopama kI, aura IzAnakalpa meM kucha adhika eka palyopama kI hai // 11- 14 // " sohamme kappe" ityAdi / TIkA -saudhama kalpamAM devAnI jadhanya sthiti eka patye pamanI che. saudhama kalpamAM keTalAka devAnI utkRSTa sthiti eka sAgarApamanI che. IMzAna kalpamAM devAnI jadhanya sthiti eka palyathI gheADI vadhAre che. izAnakalpamAM keTalAka devAnI jaghanya sthiti eka sAgarApamanI che. bhAvA --saudha kalpamAM devAnI utkRSTa sthiti e sAgarApamanI ane izAnakalpamAM e sAgaropamathI gheADI vadhAre batAvI che. saudha kalpamAM keTalAka evA paNa deve che ke jemanI sthiti eka ja sAgaranI hAya che, e ja pramANe IzAnakalpamAM eka pacepamathI thADI vadhAre che 511-145 zrI samavAyAMga sUtra Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA prathamasamavAye devAnAM sthityAdinirUpaNam ____ mUlam--je 'devA sAgaraM susAgaraM sAgarakaMtaM bhavaM maNuM mANusottaraM logahiyaM vimANaM devAttAe uvavaNNA, tesiM NaM devANaM ukkoseNaM egaM sAgarovamaM ThiI paNNatA / 15 / teNaM devA egassa addhamAsassa ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / 16 tesiM NaM devANaM egasta vAsasahassassa AhAraTTe samupajjai / 17 / saMtegaiyA bhavasiddhiyA je jIvA te ege NaM bhavaggahaNeNaM sijjhissaMti bujjhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karistati |suu0 18 // TIkA--'je devA' ityAdi / IzAnAbhidheyasya dvitIyadevalokasya saptame prastaTe sthitAni yAni sAgara-susAgara-sAgarakAnta-bhavamanu-mAnupottara-lokahitAkhyAni saptavimAnAni santi, tatra utpannA ye devAsteSAmutkarSeNa ekaM sAgaropamaM sthitiH / atra devAnAmeva ekaM sAgaropamaM sthitiH, na tu devInAm tAsAM sAgaropamasthiterabhAvAt / te khalu devA arddhamAsasyAnte aAnanti= antarucchvAsaM gRhNanti, prANanti antaniHzvAsa gRhNanti, ucchasanti baahymucch|sN ___je devA sAgaraM' ityAdi / TIkArtha-IzAna nAmaka dvitIya devaloka ke sAtaveM prastara meM sAgara, susA. gara sAgarakAnta, bhava, manu, mAnuSottara aura lokahita, ye sAta vimAna haiN| ina vimAnoM meM utpanna hue jo deva haiM uvakI utkRSTasthiti eka sAgaropama kI hotI hai| sAgaropamakI sthiti devoM kI hI hotI hai, deviyoM kI nahIM / ye deva eka pakSa ke anta meM bhItara meM u sa lete haiM aura eka pakSa ke anta meM hI mitara meM niHzvAsa lete haiM isI prakAra "je devA sAgaraM" ityAdi / TIkArya-IzAna nAmanA bIjA devalokanA sAtamAM prastaramAM sAgara, susAgara, sAgarakAnta, bhava, mAnuSattara, ane lokahita, e sAta vimAna che. te vimAnamAM utpanna thayelA je deve che temanI utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI hoya che, devenI ja sthiti sAgaropamanI hoya che. devIonI nahIM. te deve eka pakhavADiyAne aMte aMdara ucchavAsa le che ane eka pakhavADiyAne aMte aMdara ni.zvAsa le che. zrI samavAyAMga sUtra Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre gRhNanti, niHzvasanti = bAhyaniHzvAsaM gRhNanti teSAmAhArasaMjJA ca sahasravarSAnantaraM bhavati / 'saMtegaiyA' santi eke ye kecid bhavasiddhikA jIvAste ekena bhavagrahaNena setsyati, bhorasyanti, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduH khAnAmantaM kariSyanti // su. 15 - 18 / / sAmAnyanayamAzritya atha dvitIyaM samavAyAGgam ekatvena caratUnyabhidhAya sAmprataM vizeSanayamAzritya dvitvena vastUnyAha mUlam - do daMDA pannattA, taM jahA - ahAdaMDe ceva aNadvAdaMDe ceva / duve rAsI paNNattA, taM jahA - jIvarAsI ceva ajIvarAsI ceva / duvihe bandhaNe paNNatte, taM jahA - rAgabaMdhaNe ceva dosabaMdhaNe ceva / puvvAphaguNI nakkhatte dutAre paNNatte, uttarAphagguNI nakkhatte dutAre paNNatte / pu0vAbhaddavayA navakhatte dutAre paNNatte / uttarAbhaddavayA nakkhatte / dutAre paNNatte ||sU08|| 50 eka mahine ke anta meM bAhara meM ucchvAsa lete hai aura eka mahine ke anta meM bAhara meM nizvAsa lete haiM / inheM AhArasaMjJA eka hajAra varSabAda hotI hai| kitaneka aise jIva hote haiM jo bhavasiddhika hote haiM, ve eka hI bhava karake siddha avasthAko pAsa karane vAle hogeM- AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM kA bhoga karane vAle hoMge, samastakarmoM se chUTane vAle hoMge, saba prakAra se kRtakRtya ho jAveMge, aura saba prakAra ke duHkhoM kA aMta karane vAle hoMge // 15- 18 // isa prakAra sAmAnya naya kI apekSA se vastuoM meM eka saMkhyA kA kathana kara aba sUtrakAra unameM vizeSa nayakI apekSA lekara dvitIya A pramANe eka mahinAne aMte bahAra ucchavAsa le che ane eka mahinAne a Mte mahAra nizvAsa le che temane eka hajAra varSa pachI AhAra sa'jJA thAya che. keTalAka evA jIvA hoya che ke je bhavasiddhika hAya che, te ekaja bhava karIne siddhi avasthA prApta karanArA thaze, AtmAnA anaMta jJAnAdika guNNAnA upaleAga karanAra thaze, samasta karmomAMthI chUTanArA thaze, dareka rIte kRtakRtya thaze, ane badhA prakAramAM du:khAnA aMta lAvanAra thaze. // 15-18 / A pramANe sAmAnya nayanI apekSAe vastuomAM eka sakhya tuM kathana karIne have sUtrakAra temanAmAM vizeSa nayanI apekSAe karIne dvitIya samavAyamAM e, khenI zrI samavAyAMga sUtra Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA dvitIyasamavAye daNDAdinirUpaNam TIkA-'do daMDA' ityAdi / dvau daNDau prajJaptau, tadyathA-arthadaNDazcaiva anarthadapaDazcaiva daNDaH prANAtipAtAdiH, arthAya-indriyAdiprayojanAya yo daNDaH so'rthadaNDaH, tadbhinno daNDo'narthadaNDaH / dvau rAzI prajJaptau, tadyathA-jIvarAzizca, ajIvarAzizca / dvividhe bandhane prajJapte, tadyathA rAgabandhanaM ca dopavandhana ca / pUrvAphAlgunI nakSatra dvitAraM prajJaptam / uttarAphalgunI nakSatraM dvitAraM prajJaptam / pUrvabhAdrapadaM nakSatraM dvitAraM prajJaptam / uttarAbhAdrapadaM nakSatraM dvitAraM prAptam ||suu. 8 // mUlam-imIse NaM rayaNappahAe puDhavIe atthegaiyANaM nerayiyANaM do paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| doccAe puDhavIe atthegaiyANa neraiyANaM do paliovamAiM ThiI paNNattA / doccAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM do sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM do paliovamAiM ThiI paNNattA / asurakumAriMdavajiyANaM bhomijANaM devANaM ukkoseNaM desUNAI do paliovamAI ThiI paNNattA / asaMkhijavAsAuyasannipaMcediya tirikakhajoNiyANaM atthegaiyANaM do paliovamAiM ThiI paNNattA / asaMkhijjavAsAuyasamavAya meM do do kI saMkhyA kA kathana karate haiM-'do daMDA pannattA ityaadi| TIkArtha-daMDa tIrthakaroM ne do prajJapta kiye haiM ve isa prakAra haiM-eka arthadaDa aura dUsarA anarthadaMDa / rAzI do kahI haiM, ve isa prakAra haiM-eka jIvarAzi dUsarI ajIva raashi| baMdhana do prakArake kahe haiM, ve ye haiM-eka rAgabadha aura dUsarA dveSabaMdha / pUrvAphAlgunI nakSatra do tAroMvAlA uttarAphAlgunI nakSatra do tArovAlA, pUrvAbhAdrapada nakSatra do tArovAlA aura uttarAbhadrapada nakSatra do tAroMvAlA kahA hai // 8 // sadhyAnu 4thana 42 cha-do daMDA pannattA ityAdi ! TIkArya-tIrthakaroe daMDa be banAvyA che. te A pramANe che. pahelo artha daMDa ane bIje anarthadaMDa. rAzI be batAvI che-pahelI jIva rAzi ane bIjI ajIva rAzi , baMdhana be 2i cha-(1) samaya bhane (2) dveSa pUrvAdazunI nakSatra me tAravANu uttara - phAlyunI nakSatra be tArAvALuM, pUrvAbhAdrapada nakSatra be tArAvALuM, ane uttarA bhAdrapada nakSava be tArAvALuM darzAvyuM che. 8 zrI samavAyAMga sUtra Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre gabbhavatiya sannimANussANaM atthegaiyANaM do paliovamAiM ThiI pnnnnttaa||suu. 9 // __TIkA-'imIse' ityAdi / nairayikANAM ratnaprabhAyAzcaturthe prastaTe dvipa lyopamA madhyamA sthitiH, tathA dvitIyAyAH SaSThe prastaTe dvisAgaropamA madhyamA sthitijnyaiyaa| asurakumArendra (camaravali) varjitabhavanavAsinAmaudIcyanAgakumArAdInAM 'desUNe' dezone dve palyopame sthitiH prajJaptA / harivarSaramyakava!tpannAmasaMkhyeyAyuSAM paJcandriyANAM tirazvAM mAnuSANAM ca dvipalyopamA sthitirvijJeyA // 9 // 'imIse gaM' ityaadi| TIkArtha-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI cauthe praratara maiM do palyopama kI madhyama sthiti kahI gaI hai| dvitIya pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI bhI sthiti do palyopama kI kahI gaI hai| aura isI dvitIya pRthivI meM kitaneka nArakiyo kI do sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| so yaha chaThaveM prastara kI apekSA madhyamasthiti kahI huI hai aisA jAnanA caahiye| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI palyopama kI sthiti kahI gaI hai / asurakumAroM ke camara aura bali, ina do indroM ko choDakara jo uttarAdhe ke nAgakumAra Adi bhavanavAsI devo ke bhUtAnaMda odi nava indra haiM unakI dezona do palya kI sthiti kahI gaI hai| asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle hari varSa aura ramyakavarSa meM utpanna kitaneka bhogabhUmiyAM paMcendriya tiryacoM kI do palyopama kI sthiti kahI gaI hai| isI taraha asaMkhyAta varSa kI AyuvAle garmaja saMjJI paMcendriya "imIse NaM" ityaadi| TIkAtha-A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIyAnI cothA prastaramAM be palyamanI sthiti batAvavAmAM AvI che. bIjI pRthvImAM keTalAkana rakIonI sthiti paNa be palyopamanI kahela che. ane e ja bIjI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti be sAgaropamanI kahela che. te te chaThThAM prastaranI apekSAe madhyama sthiti kahela che tema samajavuM asurakumAra devemAM keTalAka devenI pApamanI sthiti kahela che. asara kumAronA camara ane bali e be Indro sivAyanA uttarArdhanA nAgakumAra Adi bhavanavAsI denA bhUtAnaMda Adi je nava Indro che. temanI be palyathI saheja ochI sthiti batAvI che asaMkhyAta varSanAM AyuSyavALA harivarSa ane racyaka varSamAM utpanna thayela keTalAka bhAgabhUminA pacendriya tiryanI sthiti be palyopamanI kahela che. e ja pramANe asaMkhyAta varSanAM AyuSyavALA garbha ja saMjJI paMcendriya evA zrI samavAyAMga sUtra Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvitIyasamavAye devAnAMsthityAdinirUpaNam ___ mUlam--sohamme kappe atthegaiyANaM devANaM do paliovamAI ThiI paNNattA / IsANe kappe atthegaiyANaM devANaM do paliovamAI ThiI paNNattA / sohamme kappe atthegaiyANaM devANaM ukoseNaM do sAgarovamAiM ThiI paNNattA / IsANe kappe devANaM ukkoseNaM sAhiyAI do sAgaromAiM ThiI paNNattA / saNakumAre kappe devANaM jahaNaNeNaM do sAgarovamAiM ThiI paNNattA / mAhiMde kappe devANaM jahaNNeNaM do sAgarovamAiM ThiI paNNattA // sU. 10 // TIkA---'sohamme' ityAdi / saudharma IzAne ca kalpe keSAMcid devAnAM dvisAgaropamA sthitiH / saudharme kalpe keSAMcid devAnAmutkRSTato dvisAgaropamA sthitiH| IzAne kalpe tu devAnAmutkRSTataH sAdhikA dvisAgaropamA sthitiH pajJaptA / sanatkumAre kalpe devAnAM jaghanyato dvisAgaropamA sthitiH : mAhendre kalpe tu devAnAM jayanyataH sAdhikA dvisAgaropamA sthitiravaseyA ||suu.10|| kitaneka manuSyoM ko do palyopama kI sthiti kahI gaI hai| yaha sthiti bhI harivarSa aura ramyaka varSa kSetra kI apekSA kahI gaI jAnanI cAhiye // 9 // 'sohamme kappe' ityAdi / TIkArtha-saudharmakalpa meM aura IzAnakalpa meM kitaneka devoM kI do sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai so saudharmakalpa meM kitaneka devoM kI utkRSTa sthiti do sAgaropama kI hai, parantu jo dUsarA IzAnakalpa hai usa meM devoM kI sthiti do sAgaropama se kucha adhika sthiti hai| sanatkumAra kalpa meM devoM kI jaghanya sthiti do sAgaropama se kucha adhika hai // 10 // keTalAka manaSya nI sthiti be palyopamanI kahela che te sthiti paNa harivarSa ane ane ramyakavarSa kSetranI apekSAe kahevAmAM AvI che tema samajavuM palA "sohamme kapye" ityAdi / TIkAtha-saudharmaka95mAM ane IzAnaka95mAM keTalAka devenI be sAgaropamanI sthiti kahela che. te saudharmakalpamAM keTalAka devenI utkRSTa sthiti be sAgarepamanI che. paNa je bIjuM IzAnaka95 che temAM devonI sthiti be sAgaropamathI thoDI vadhAre che. sanaskumAra kalpamAM devenI jaghanya sthiti be prakAranI che, paNa mAhendraka5mAM devanI jaghanya sthiti be sAgarepamathI cheDI vadhAre che 10 zrI samavAyAMga sUtra Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre mUlam-je devA subhaM subhakaMtaM subhavaNNaM subhagaMdhaM subhalesaM subhaphAsaM sohammavaLisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiM NaM devANaM ukoseNaM do sAgarovamAI ThiI paNNattA, te NaM devA doNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA, tesiM devANaM dohiM vAsasahassehi AhAraTTe samupajjai / atthegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je dohiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti, bujjhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU. 11 // / TIkA-'je devA' ityAdi / ye devAH zubha-zubhakAnta-zumavarNa-zubhagandha -zubhaleza-zubhasparza-saudharmAvataMsakanAmakeSu saptasu vimAneSu devatvena utpannAH, te khalu devA bAhyAbhyantarikAbuccAsaniHzvAsau dvAbhyAmardhamAsAbhyAm-mAse. netyarthaH / AhArasaMjJA ca teSAM dvishsrvrssaanntrmutpdyte| ye khalu tatra bhavasiddhikA jIvAH santi te dvibhavagrahaNena setsyanti, bhotsyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmataM kariSyanti ||suu. 11 / / _ 'je devA' ityaadi| TIkArtha-jo deva zubha, zubhakAnta, zubhavarNa, zubhagaMdha, zubhalezya, zubhasparza aura saudharmAvataMsaka, ina sAta vimAnoM meM jo jIva devarUpa se utpanna hote haiM unakI sthiti utkRSTarUpa se do sAgaropama kI hotI hai| ve deva do pakSameM arthAt eka mAha meM-bAhya Abhyantarika ucchavAsa nizvAsa lete haiN| una devoM ko AhAra saMjJA do hajAra varSa ke anantara utpanna hotI haiN| jo vahAM bhavasiddhika jIva hote haiM ve manuSya ke do bhava karake siddhigati ko prApta kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM kA "je devA" ityAdi / TIkAtha-zubha, zubhakAnta, zubhavarNa, zubhagaMdha, zubhalezya zubhasparza, ane saudharmAva. taMsaka, e sAta vimAnamAM je jIvo deva rUpe utpanna thAya che temanI sthiti utkRSTa rUpe be sAgaropamanI hoya che. te devobe pakhavADiyAmAM eTale ke mahine-bahAra tathA aMdara ucchavAsa-nizva sa le che te devone be hajAra varSa bAda AhAra saMjJA utpanna thAya che. tyAM je bhavasiddhika jIva hoya che teo manuSyanA be bhava karIne siddhigati prApta karaze, AtmAnA anaMta jJAnAdika guNone upabhoga karaze, samasta zrI samavAyAMga sUtra Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tRtIyasamavAye daNDAdinirUpaNam ___atha tRtIyasamavAyAGgamAha mUlam-tao daMDA paNNattA, taM jahA-maNadaMDe, vayadaMDe, kaaydNdde| tao guttIo paNNattA, taM jahA-maNaguttI, vayaguttI, kaayguttii,| tao sallA paNNattA, taM jahA-mAyAsalleNaM, niyANasalleNaM, micchAdaMsaNasalleNaM / tao gAravA paNNattA, taM jahA-iddhIgArave gaM rasagArave NaM sAyAgArave NaM / tao virAhaNA paNNattA, taM jahA-nANa virAhaNA, daMsaNa virAhaNA, crittviraannaa| migasira nakkhatte titAre paNNatte pussa nakkhatte titAre paNNatte, jeTTA nakkhatte titAre paNNatte, abhiDa nakkhatte titAre paNa,tte savaNa nakkhatte titAre paNNatte, assiNi nakkhatte titAre paNNatte, bhariNI nakkhatte titAre paNNatte // 12 // TIkA--'tao daMDA' ityAdi / daNDayate cAritryAdivinAzena niHsArI kriyate AtmA yenAsau daNDaH, sa hi trividhaH-manodaNDaH, vacodaNDaH, kAyadaNDazca / duSprayuktena manasA''tmasaMbandhI daNDaH manodaNDaH, evamitarAvapi vijnyeyau| timro guptayaH-manoguptiH, vacoguptiH, kAyaguptizceti / guptirgopanam-azubhaprakRttinirodhapUrvakaM zubhapravRttau pravartanam , trINi zalyAni prajJaptAni-zalyaM hi zalyateupabhoga kareMge, samastakoM se AtyaMtika rUpa meM chUTa jaaveNge| tadA kRtakRtya ho jAveMge aura samastaprakAra ke duHkhoM kA anta kareMge // 11 // ____ aba sUtrakAra tRtIya samavAya ko prakaTa karate haiM to daMDA' ityAdi / TIkArtha-cAritra Adi ko vinAza ke dvArA ni:sAra banA dI jAtI hai usakA nAma daMDa hai, yaha daMDa tIna prakAra kA bhagavAna ne kahA hai / ve usake tIna prakAra ye hai-manodaMDa, vacanadaMDa aura kAyadaMDa / gupti-tInaprakAra kI hai, jaise-manogupti, vacanagupti aura kAyagupti / zalya tIna prakAra ke haiM, kamene AtyaMtika kSaya karaze, tathA kRtakRtya thaI jaze, ane samasta prakAranAM duHkhane anta lAvaze. 115 ve sUtrA2 zrI samavAya aTa 42 cha- "tao daMDA" ityAdi / TIkAtha-cAritra AdinA vinAzathI AtmAne jenAthI niHsAra banAvI devAmAM Ave che tenuM nAma daMDa che. te daMDa traNa prakAranA bhagavAne batAvyA che-(1) mane, (2) kyana3 (3) 4.yaha 3. zukti prA2nI cha-(1) manAsti, (2) kyanagupti zrI samavAyAMga sUtra Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 samavAyAGgasUtre - bAdhyate aneneti zalyam, tacca dravyabhAvabhedAdvividham / dravyazalyam = tomarAdi / bhAvazalyaM tu - mAyAzalyaM nidAnazalyaM, mithyAdarzanazalyaM ceti trividham / 'NaM' iti vAkyAlaGkAre / mAyA = paravaJcanA saiva zalyam = mAyA zalyam / nidAna = devAdInAm RddhISvA zrutvA mamAni brahmacaryAderanuSThAnAdetA bhuyAsurityadhyavasAyaH, tadeva zalyam = nidAna zalyam, taca mokSaphalocchedakam / midhyAdarzanam = atastvArtha zraddhAnam= tadevazalyam = midhyAdarzanazalyam | trINi gauravANi prajJaptAni, tadyathARddhi gauravam, rasagauravam sAtA gauravaM ca / 'NaM' iti atrApi vAkyAlaGkAre / gauravam= mAnalobhakaSAyajanitamAtmano'zubhabhAvagurutvam, tacca caturgatisaMsAraparibhramaNa hetu karma - kAraNaM bhavati / tatra sudghA = narendrAdipUjAlakSaNayA pUjyAcAryAdi / padaprApti lakSaNayAvA'bhimAnadvAreNagauravam = kruddhigauravam Rddhi prAptyabhimAnena tadaprApti prArthanayA ca Atmano'zubhabhAvagauravam ityarthaH / rasagauravam = raso rasanendriyaviSayamanojJamadhurAdilakSaNaH, tatprAptyA gauravam - abhimAnakaraNam, tadaprAptiprArthanayA''tmano'zubhabhAvalakSaNaM ca rasagauravam / sAtena gauravam= sAtagauravam = ahameva sukhItyabhimAnam sAtaprAptyabhimAnena tadaprAptiprArthanayA ca Atmano'zubhabhAvagauravamityarthaH / tisro virAdhanAH = khaNDanAH prajJaptyAH, tadyathAjJAnavirAdhanA, darzanavirAdhanA; cAritravirAdhanA / jJAnasya virAdhanA = jJAnanindayA gurvAdi nivena ca virAdhanA / evamitare api / tatra darzanaM samyagdarzanam darzanasya - janapravacanAdi rocanalakSaNasya kSAyikAdau virAdhanA=darzana virAdhanA tatpratyanItAnivAdirUpA | cAritrasya = sAmayikAdervirAdhanA=cAritra virAdhanA, vratAdikhaNDanamityarthaH / mRgaziro nakSatraM tritAraM prajJaptam / evaM puNyajyeSThA'bhijicchrabaNAzvinIbharaNI nakSatrANi tritArANi majJaptAni / 12 / / jaise - mAyAzalya, nidAnazUlya aura mithyAdarzanazalya / tIna gaurava haiM ve ye haiM - Rdvigaurava, rasa gaurava aura mAtA gaurava / tIna virAdhanA haiM ve ye haiM - jJAnavirAdhanA, darzanavirAdhanA aura cAritra virAdhanA / mRgazirA nakSatra tIna tArAoM vAlA hai| puSyanakSatra tIna tArAoM vAlA hai / jyeSThA nakSatra tIna tArAoM bAlA hai| abhijit nakSatra tIna tArAoM vAlA hai ! zravaNanakSatra tIna tArAoM vAlA hai| azvino nakSatra tIna tArAoM vAlA hai, bharaNI nakSatra tIna tArAoM vAlA hai / mane (3) ayazupti. zakya trAzu ajharanA che - (1) mAyAzasya, (2) nihAna zakya, bhane (3) mithyA harzana zakya. gaurava bhae che - (1) Rddhigaurava (2) rasagaurava bhane (3) sAtA gaurava virAdhanA trAza che - (1) jJAna virAdhanA, (2) harzana virAdhanA bhane (3) cAritra virAdhanA mRgaziSa nakSatra traNa tArAvALuM che. puSya nakSatra traNa tArAvALu zrI samavAyAMga sUtra Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA tRtIyasamavAye daNDAdi nirUpaNam bhAvArtha-jisake saMbaMdha se AtmA apane cAritra kA vinAza kara nissAra bana jAtA hai usa kA nAma daMDa hai| duSprayukta mana ke saMbaMdha se AtmA meM karma vargaNAoM kA jo karmarUpa se pariNamana hotA hai isakA nAma manodaMDa hai| isI taraha duSprayukta vacana ke dvArA aura duSprayukta kAya ke dvArA bhI AtmA ko daMDakA pAtra honA par3atA hai isaliye mana bacana aura kAyake. bheda se daMDa ko tIna prakAra kA kahA gayA hai| mana vacana aura kAya kA bhale prakAra nirodha karanA isakA nAma gupti hai| yaha gupti bhI tona prakAra kI hai-manogupti-mana ko azubha pravRtti se haTAkara zubha pravRtti meM lagAnA, bacanagupti-vacana ko azubha praetti se haTAkara zubha pravRtti meM lagAnA arthAt-bolane ke pratyeka prasaMga para yA to vacana kA niyamana karanA yA prasaMga pAkara mauna dhAraNa kara lenA vacanagupti hai| kAyagupti-kisI bhI cIja ke lene va dharane meM athavA baiThane, uThane, calane Adi meM kartavya akartavya kA viveka ho aise zArIrika vyApAra ko niyamana karanA hI koyagupti hai| gupti kA jIvana ke nirmANa meM bar3A hAtha hai| kyoM ki bhavabaMdhana se mukti isake vinA nahIM milatI / gupti meM mAtra azubha pravRtti se haTakara zubhapatti meM pravRtta honA hotA hai / cAritra ke sAtha che jayeSThA nakSatra traNa tArAvALuM che azvinI nakSatra traNa tArAevALuM che ane bharaNI nakSatra traNa tArA evALuM che. bhAvArtha- jenA saMbaMdhathI AtmA pitAnA cAritrano vinAza karIne niHsAra banI jAya che tenuM nAma daMDa che. deyukata mananA saMbaMdhathI AtmAmAM karmavarga NAonuM je karmarUpe pariNAma thAya che, tenuM nAma manodaMDa che. e ja rIte devayukta vacana dvArA ane deSayukata kAyA dvArA paNa A mAne daMDane pAtra thavuM paDe che. tethI mana, vacana ane kAyAnA bhedathI daDanA traNa prakAra darzAvyA che mana, vacana, ane kAyAno sArI rIte virodha kare tene gupti kahe che. te gupti paNa traNa prakAranI che--mane gupti-manane azubha pravRttithI dUra rAkhIne zubha pravRttimAM jevu vacanagupti-vacanane azubha pravRttimAMthI haTAvI laIne zubha pravRttimAM joDavA, eTale ke bolavAnA dareka prasaMge vANInuM niyamana karavuM ke prasaMgopAta mauna dhAraNa karavuM te vacanagupti che kAyagupti-koI paNa cIja levAmAM ke akhavAmAM athavA besavA uThavA, cAlavA Adi kriyAmAM kartavya akartavyane viveka rahe e rIte zArIrika pravRttinuM niyamana karavuM te kAyamuti kahevAya che. jIvananirvANamAM guptine meTa phALe rahe che. kAraNa ke tenA vinA bhavabaMdhanamAMthI mukata thaI zakatuM nathI. guptimAM mAtra azubha pravRttithI dUra rahIne zubha pravRttimAM pravRtta thavAnuM hoya zrI samavAyAMga sUtra Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre saMbaMdha hone ke kAraNa isame aprazasta kriyAo kA nigraha karanA iSTa hotA hai| samiti meM sakriyA meM pravartana mukhya hotA hai| tAtparya yaha hai| prazasta kriyAoM meM bhI mana kA niyamanaparanA, mauna dhAraNa karanA aura zArIrika kriyA ko niyamana ke jIvana kI rakSA karanA kramazaH manogupti, vacanagupti aura kAyagupti hai| zalya zabda kA artha kA~TA yA vaisI koI tIkSNa vastu hai-jo zarIra meM cubha ne para zarIra ko aura mana ko asvastha banA detI hai, aura AtmA ko kisI bhI kArya ke karane meM ekAgra nahIM hone detA hai ataH AtmA zalya se bAdhita hotA rahatA hai| ye zalya tIna haiM-mAyA, mithyA, nidAna / ye tInoM bhAvazalya haiM / bA~Na Adi bAhya cubhane vAlI vastue~ dravyazalya haiN| vratI banane ke liye Avazyaka hai ki vaha ina tIna bhAvazalyo kA sarvathA parityAga kara de| jahAM vratI banane kA vidhAna hai vahAM usa vratI AtmA ko ina zalyoM kA sarvathA parityAga karane kA upadeza isaliye haiM ki inake prabhAva se avrata bhI vratoM ke jaise pratIta hotA hai / ahiMsA Adi vratoM ko aMgIkAra kara lene mAtra se koI saccA vratI nahIM bana jAtA hai| saccA vratI banane ke liye use ina zalyoM kA sarvathA parityAga kara denA Avazyaka ho jAtA hai| jaise- svastha bhI manuSya ke paira Adi meM lagA huA kATA use che. cAritranI sAthe saMbaMdha hovAne kAraNe aprazasta kriyAone nagraha kare te IcchanIya che. samitimAM sakriyAmAM pravartana mukhya hoya che. tenuM tAtparya e che ke prazasta kriyAomAM paNa mananuM niyamana karavuM, mauna dhAraNa karavuM, ane zArIrika kriyAonuM niyamana karIne jIvanuM rakSaNa karavuM te anukrame mane gupti, vacanagupti ane kAyagupita che. zalya eTale kAMTe athavA evI ja ke I tIkSaNa vastu, ke je zarIrane vAgatAM ja zarIra tathA manane asvastha karI nAkhe che, ane ke I paNa kArya karavA mATe AtmAne ekAgra thavA detI nathI, tethI AtmA zalyathI ADakhIlI bhegAvyA kare che. te zalyanA traNa prakAra che mAyA mithyA, ane nidAna e traNe bhAvazalya che. bANa Adi bahAra bheMkAtI vastuo dravyazalya che. vatI banavAne mATe te jarUrI che ke teNe traNe bhAvazAne saMpUrNa parityAga kara joIe. jyAM vratI banavAnuM vidhAna che tyAM te vatI AtmAne te zalyane saMpUrNa rIte parityAga karavAno Adeza e kAraNe che ke tenA prabhAvathI avrata paNa vratanA jevA lAge che. mAtra ahiMsA Adi vrata aMgIkAra karavAthI ja koI sAce vatI banI jatuM nathI. sAce vratI banAvane mATe teNe e zAne taddana parityAga kare Avazyaka che jema ke-svastha manuSyanA paga AdimAM vAgela kAMTe tenA cittane asthira banAvI nAkhe che ane lakSyathI vyagra zrI samavAyAMga sUtra Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tRtIyasamavAye daNDAdinirUpaNam asthira citta aura lakSya se vyagra banA detA hai usI prakAra ye zalya bhI vratI ko apane vatoM kI saccI ArAdhanA karanerUpa lakSya meM akuzala pariNAma aura vyagra banA dete hai| vratoM ko prApta karanA aura bAta hai aura unheM apane jIvana meM utAra lenA aura bAta hai| zalyoM ke sadbhAva meM vratI apanI mAnasika sthiti kA santulana kho baiThatA hai, ataH vratoM ke ArAdhana ke liye mAnasika svAsthya ThIka rakhanA ina zalyoM ke abhAva kA kArya hai| vratoM ke pAlana karane meM kapaTa, DhoMga aura Thagane kI vRtti kA banA rahanA mAyAzalya hai| devAdikoM kI RddhiyoM kA avalokana kara yA sunakara sA mana meM saMkalpa karanA kI mujhe bhI brahmacarya Adi vratoM ke anuSThAna se ye RddhiyAM prApta hoM isakA nAma nidAnazalya hai| yaha nidAnazalya mokSarUpa phala ko uccheda karane vAlA hotA hai / vratoM kA pAlana karate hue bhI satyapara zraddhA na lAnA adhavA asatyakA Agraha rakhanA mithyAdarzanazalya hai| mAnakaSAya aura lobhakaSAya se janita azubhabhAvoM kI gurutA kA AtmA meM honA isakA nAma gaurava hai| yaha gaurava Rddhi gaurava, rasagaurava, aura sAta gaurava ke bheda se tIna prakAra kA hai| yaha gaurava catugati rUpa saMsAra meM paribhramaNa karAne ke kAraNabhUta karma kA hetu hotA hai| narendra Adi dvArA pUjita hone karI nAkhe che. e ja pramANe e zalya paNa vatIne potAnA vatanI sAcI ArAdhatA karavA rUpI. layathI akuzala pariNAma yukata tathA vyagra banAve che vratane aMgI. kAra karavA te eka vAta che ane temane potAnA jIvanamAM utAravA te alaga vAta che. A zalyanA sadbhAvamAM vatI pitAnI mAnasika sthitinuM samatolapaNuM gumAvI bese che. tethI tenI ArAdhanAne mATe mAnasika svAcya barAbara rAkhavuM te zalyAno abhAva hoya te ja saMbhavI zake che vratonuM pAlana karavAmAM kapaTa dvega, ane ThagavAnI vRtti rAkhavI tenuM nAma mAyA zalya che devA dakonI RddhiyonuM avalokana karIne ke tenuM varNana sAMbhaLIne manamAM evo saMka95 kare ke mane paNa brahmacarya Adi vrata AcaravAthI te Riddhi prApta thaze, tenuM nAma nidAna zalya che. te nidAnazalya mokSarUpa phaLano ucheda karanAra hoya che. vratanuM pAlana karatI vakhate paNa satya para zraddhA na rAkhavI, athavA asatyano Agraha rAkhavo te miyAdazana zalya che. mAnakaSAya ane lebhakaSAyathI utpanna thayela azubha bhAvonI gurutAnuM AtmAmAM astitva hovuM tenuM nAma gaurava che. gauravanA traNa prakAra che-jhiddhigaurava rasagIrava ane sAta gaurava. te gaurava cAra gatirUpa saMsAramAM paribhramaNa karAvavAnA kAraNarUpa kamano hetuM hoya che. narendra Adi dvArA pUjAvAnuM zrI samavAyAMga sUtra Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 samavAyAGgasUtre rUpa athavA pUjya AcArya Adi kI padavI prApti hone rUpa abhimAna dvArA apanA gaurava pradarzita karanA isakA nAma Rddhigaurava hai| RddhiprApti ke abhimAna se aura usakI aprApti meM azubhabhAva karane se yaha Rddhigaura va hotA hai| rasanA iMdriya ke viSayabhUta manojJa madhura Adi rasoM kI prApti meM AnaMda mAnanA aura unakI aprApti meM AtmA meM Akula vyAkularUpa azubha pariNati karanA yaha rasagaurava hai| 'maiM hI sukhI hUM' isa prakAra kA abhimAna karanA sAtagaurava hai| isa sAtagaurava meM apane ko sukhI hone kA abhimAna rahatA hai aura dUsaroM ko aisA sukha prApta na ho aisI bhAvanA rahatI hai| virAdhanA zabda kA artha hai nAza krnaa| yaha nindA athavA ninhava se hotI hai jJAna virAdhanA, darzanavirAdhanA aura cAritravirAdhanA, isa prakAra se yaha virAdhanA tIna prakAra ko hai| jJAna kI niMdA karanA athavA jJAna ke sAdhanabhUta gurvAdikoM kA nilava (chipAnA) karanA yaha jJAnavirAdhanA hai| kSAyika samyattava Adi kI niMdA yA unake dhArakoM kA nihnava karanA yaha darzana virAdhanA hai| sAmayika Adi cAritra kI niMdA karanA yA vrata Adi kA khaMDana karanA isakA nAma cAritravirAdhanA hai|suu 012 / athavA pUjya AcArya AdinI padavI prApta thavAnuM abhimAna darzAvIne potAnuM gaurava pradarzita karavuM tene chiddhigaurava kahe che. triddhi prAptinA abhimAnathI ane tenI aprAptimAM azubha bhAva karavAthI te Rddhigaurava pedA thAya che. svAdendriyanA viSayabhUta maneNa, madhura A da rasanI prAptimAM AnaMda mANavo ane temanI aprAptimAM AtmAmAM AkuLa vyAkuLa banavA rUpa azubhavRtti thavI tene rasagaurava kahe che. "huM ja sukhI chuM" A prakAranuM abhimAna karavuM te sAtagaurava che. sAta gauravamAM sukhI hovAnuM pitAne abhimAna rahe che, ane evAM sukha bIjAne prApta na thAya evI bhAvanA rahe che. virAdhanA eTale nAza kare. te nindA athavA nivathI viparIta tatva batAvavAthI thAya che. jJAna virAdhanA, darzana virAdhanA, ane cAritra virAdhanA, evA tenA traNa prakAra che. jJAnanI nindA karavI athavA jJAnadAtA gurnAdikanuM ninTava karavuM (vaparIta tatva batAvavuM) tene jJAna virAdhanA kahe che. kSAyika samyakatva AdinI niMdA athavA te dhAraNa karanAranuM ninhave karavuM te darzana virAdhanA che. sAmayika Adi cAritranI niMdA karavI athavA vrata AdinuM khaMDana karavuM tene cAritra virAdhanA kahe che. sU. 12 zrI samavAyAMga sUtra Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tRtIyasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 61 mUlam-imIse NaM rayaNappahAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM tinni paliovamAiM ThiI paNNattA / doccAe NaM puDhavIe neraiyANaM ukkoseNaM tiNi sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| taccAe NaM puDhavIe neraiyANaM jahaNNeNaM tiNi sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM tiNi paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| asaMkhijavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiyANa ukkoseNaM tiNNi paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| asaMkhijjavAsAuyasannigabbhavakatiyamaNussANaM ukkoseNaM tiNNi paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM tiNNi paliovamAiMThiI paNNattA / saNaMkumAra mAhidesu kappesu atthegaiyANaM davANaM tiSNi sAgarovamAiM ThiI paNNattA // sU0 13 // TIkA-'imIse NaM 'ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAm asti ekepAM nairayikANAM trINi palyopamAni sthitiH jJaptA / dvitIyasyAM khalu pRthivyAM nairayikANAmutkarSaNa trINi sAgarIpamAni sthitiH prajJaptA / tRtIyamyAM khalu pRthivyAM nairayikANAM jaghanyena trINi sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| asurakumArANAM devAnAmastye keSAM trINi sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcandriyatiryagyonikAnAmutkarSeNa troNi palyopamAni sthitiH 'imIseNaM' ityaadi| TIkArtha-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM ko sthiti tIna palyopama ko hotI hai / dvitIya pRthivI meM nArakiyoM kI utvRSTa sthiti tIna sAgaropama kI hotI hai| tIsarI pRthivI meM nArakiyoM kI jaghanyasthiti tIna sAgaropama kI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka asurakumAra devoM kI tIna palyopama kI sthiti hai| asaMvyAtavarSa kI AyuvAle bhogabhUmi yAM 'imIse NaM' ityaadi| TIkArya-A ratanaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI utkRSTa sthiti traNa palyopamanI hoya che. bIjI pRthavImAM nArakIonI utkRSTa rithati traNa sAgaropanI hoya che. trIjI pRthvI mAM nAcchIonI jaghanya sthiti traNa sAgaropamanI che. asurakumAra devamAM keTalAka asurakumAra devenI traNa pApamanI sthiti che. asaMkhya ta varSanA zrI samavAyAMga sUtra Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 samavAyAGgasUtre prajJaptA / asaMkhyeya varSAyuSkasaMz2iMga mevyutkrAntika manuSyANAmutkarSeNa trINi palyopamAni sthitiH prajJaptA devakuruttarakurujanmanAmasaMkhyeyavarSAyuSAM paJcendriyatirazcAM manuSyANAM ca utkarSA tripalyopamA sthitirvijJeyetyarthaH / saudharmezAneSu asti ekeSAM devAnAM trINi palyopamAni sthitiH prajJasAH / sanatkumAramAhendreSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM trINi sAgaropamAni sthitiH prajJaptA ||13|| saMjJI paMcendriya tiryaggati ke jIvoM kI utkRSTasthiti tInapatyopama kI hotI hai| isI taraha asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle mogabhUmiyA (karmabhUmi) garbhaja saMjJI manuSyoM kI bhI utkRSTa sthiti tIna palyopama kI hai| saudharma IzAna devalokoM meM kitaneka devoM kI tIna palyopama kI sthiti kahI gaI hai / sanatkumAra mAhendrakalpoM meM kitaneka devoM kI tIna sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai / bhAvArtha- pahilI pRthivI meM nArakiyoM kI jaghanyasthiti dazahajAra varSa kI aura utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI kahI gaI hai / para yahAM jo kitaneka nArakiyoM kI sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai vaha madhya sthiti ko lakSya meM rakhakara kahI gaI hai / dUsarI pRthivI meM utkRSTa sthiti tIna sAgaropama kI hai vahI tIsarI pRthivI meM jaghanya hai / tIsarI pRthivI meM utkRSTa sthiti sAtasAgaropama kI hai / asurakumAra devoM meM jo kitaneka devoM kI sthiti yahAM tIna palyopama kI kahI gaI hai vaha madhyama sthiti kI apekSA kathana kI hai| kyoM kI asurakumAroM kI sthiti eka sAgaropama aura eka sAgaropama se kucha AyuSyavALA bhAgabhUmiyA saMjJI paMcendriya tigU yAninA jIvAnI utkRSTa sthiti traNa pacepamanI hAya che. e ja pramANe asa khyAta vanAM AyuSyavALA bhAgabhU miyA garbhaja saMjJI manuSyanI paNa utkRSTa sthiti traNa pakScApamanI che. saudhama ane izAna devalAkamAM keTalAka devAnI traNa 5klyApamanI sthiti darzAvI che. sanatkumAra ane mAhendra kalpe!mAM keTalAka devAnI traNa sAgare pamanI sthitimattAvI che. bhAvAtha-pahelI pRthvImAM nArakIenI jaghanya sthiti dasa hajAra varSoMnI ane utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI kahela che. paNa ahi je keTalAka nArakIe sthiti traNa palse|pamanI darzAvI che. te madhyama sthitine dhyAnamAM laIne darzAvela che. khIjI pRthvImAM utkRSTa sthiti traNasAgarApamanI che, e ja trIjI pRthvImAM jaghanya che. trIjI pRthvImAM utkRSTa sthati sAta sAgarApamanI che. asurakumAra devAmAMnA keTalAka devonI sthiti ahIM je traNa paceAmanI khatAvI che te madhyama sthitinI apekSAe kahela che. kAraNa ke asurakumArAnI sthiti eka sAgaropama ane zrI samavAyAMga sUtra Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA tRtIthasamavAye sthityAdinirUpaNam adhika kahI gaI hai| bhogabhUmi ke uttama madhyama aura jaghanya kI apekSA tIna bheda hai| jaghanya bhogabhUmi meM eka palyopama kI, madhyamabhogabhUmi meM do palyopama kI aura utkRSTa bhogabhUmi meM tIna palyopama kI utkRSTa sthiti hotI hai / so devakuru aura uttara kuru meM tiryazcoM aura manuSyoM kI yaha sthiti hotI hai| videhakSetra meM merU aura nIla parvata ke bIca kA ardhacandrAkAra bhAga, ki jisakI pUrvapazcima sImA vahAM ke do parvatoM se nizcita hotI hai vaha uttarakuru kahalAtA hai| aura meru tathA niSadha parvata ke bIca kA vaisA hI ardhacandrAkAra bhAga devakuru kahalAtA hai| devakuru aura uttarakuru ye donoM kSetra videha kSetra ke hI bhAga haiN| parantu una kSetroM meM yugaliyoM kI vastI hone se ve bhinnarUpa se jAne jAte haiN| saudharma aura IzAna kalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti do sAgaropama kI aura do sAgaropama se kucha adhika kI kahI huI hai| ataH yahAM jo tIna palyopama kI sthiti kahI huI hai vaha madhyamasthiti kahI hai| jaghanyasthiti yahAM eka palyopama kI aura eka palyopama se kucha adhika kI hai| sanatkumAra aura mAhendrakalpa meM utkRSTasthiti kramazaH sAta sAgaropama kI aura sAtasAgaropama se kucha adhika kI hai| aura jaghanyasthiti do sAgaropama kI aura do sAgaropama se kucha adhika kI eka sAgaropamathI thoDI vadhAre darzAvela che. bhogabhUminA uttama, mavama ane jaghanyanI apekSAe traNa bheda che. jaghanya bhegabhUmimAM eka popamanI, madhyama bhaMgabhUmimAM be paLepamanI ane utkRSTa bhAgabhUmimAM traNa papimanI utkRSTa sthiti hoya che. doku ane uttarakurumAM tiya ce ane manuSya nI A sthiti hoya che. videha kSetramAM meru ane nIla parvatanI vacceno ardhacandrAkAra bhAga ke jenI pUrva pazcima sImA tyAnA be parvatathI nizcita thAya che, tene uttara kuru kahe che. ane meru tathA niSadha parvatanI vaccene evo ja ardhacaMdrAkAra bhAga devakure kahevAya che. devakura ane uttarakuru e banne kSetra nideha kSetranA ja bhAga che. paNa te kSetramAM yugalikonI vastI hovAthI temane bhinna rUpe oLakhavAmAM Ave che. saudharma ane IzAna kaTa mAM devonI utkRSTa sthiti be sAgaropamanI ane be sAgaropamathI thoDI vadhAre batAvela che. tethI ahIM je traNa patyomanI sthiti kahevAmAM AvI che te madhyama sthiti kahela che. tyAM jaghanya sthiti eka popamanI ane eka pa5mathI theDI vadhAre che sanaskumAra ane mahendraka9pamAM utakRSTa sthita kramaza: sAta sAgarepamanI ane sAta sAgarepamathI thoDI vadhAre che, ane jaghanya sthiti be sAparopamanI ane be sAga zrI samavAyAMga sUtra Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre ___mUlam- je devA AbhaMkaraM pabhaMkaraM AbhaMkarapabhaMkara caMdaM caMdAvataM caMdappabhaM caMdakaMtaM caMdavaNNaM caMdalesaM caMdajjhayaM caMdasiMga caMdasiTuM caMdakUDaM caMduttaravarDisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiMNaM devANaM ukkoseNaM tiNi sAgarovamAiM ThiI paNNattA, te NaM tiNha addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA, tesiM NaM devANaM ukkoseNaM tihiM vAsasahassehiM AhAraTTe smuppjei| saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvAje tihiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhisaMti muccissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti // 14 // TIkA--'je devA' ityaadi| ye devA AbhaGkaraM1, prabhaGkaram 2, AbhaGka: raprabhaGkaraM3 candra4, candrAvarta5 candraprabhaM6, candrakAntaM7, candravarNa 8, candraleiyaM9, candradhvajaM10, candrazrRGga 11, candrasRSTaM12 candrakUTaM13 candrottarAvataMsakaM14 candra vimAnaM-eteSu caturdazasaMkhyakeSu vimAneSu devatvena utpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSaNa trINi sAgaropamAni sthiti: prajJaptA, te khalu devAH 'tiNhaM addhamAsANaM' trayANAmadhamAsAnAmante Ananti vA prANanti vA ucchavasanti vA, hai| ataH yahAM jo tIna sAgaropama kI sthiti kitaneka davoM kI prakaTa kI gaI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA kahI gaI jAnanI cahiye ||suu0 13 // 'je devA' ityaadi| TIkArtha-jo deva AbhaMkara,1 prabhaMkara,2 AbhaMkara-prabhaMkara3 candra, candrA varta,5 candraprabha,6 caMndrakAnta,7 candravarNa,8 candralezya,9 candradhvaja,10 candrazrRMga11 candrasRSTa 12 candrakUTa 13aura candrottarAvataMsaka ina14 vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti tIna sAgaropama kI hotI hai| ve deva DeDha mAha ke anta meM bAhya aabhyntropamathI thoDI vadhAre che. tethI ahIM je keTalAka devanI sthiti traNa sAgaropamanI pragaTa karavAmAM Avela che te madhyama sthitinI apekSAe hevAmAM Avela che ema samajI levuM sU. 13 TIkArtha-je devA' ityaadi| sAtha-2 havAmAna 42, 1 prama42, 2 mA 2- 42, 3 yandra, 4 yandrAvata5, candraprabha, 6 candrakAnta, 7 candravarNa, 8 candrazya, 9 candradhvaja, 10 candrazrama, 11 candrasRSTa, candrakuTa, 13 ane candrattarAvataMsaka14e vimAnamAM devanI paryAyathI pedA thAya che, te devonI utkRSTa sthiti traNa sAgaropamanI hoya che. te deve deDha zrI samavAyAMga sUtra Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturthasamavAye kaSAyAdinirUpaNam teSAM khalu devAnAmutkarSeNa trimivarSasahastraiH 'AhAraTTe' AhArArthaH-AhArasaMjJeti smutpdyte| santye ke bhavasiddhikA jIvA ye tribhi bhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyanti mokSyaMti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // 14 // athacaturthasamavAyAGgamAha-- mUlam-cattArikaSAyA paNNattA, taM jahA-kohakasAe,mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe / cattAri jhANA paNNattA, taM jahA-aTTajjhANe, ruddajjhANe, dhammajjhANe, sukjjhaanne,| cattAri vikahAo paNNatAo, taM jahA-itthikahA, bhttkhaa,raaykhaa,deskhaa| cattAri saNNA paNNattA-taM jahA-AhArasaNNA, bhayasapaNA, mehuNasaNNA, pariggahasaNNA / cauvihe baMdhe paNNatte-taM jahA-pagaibaMdhe, ThiibaMdhe, aNubhAvabaMdhe, pesbNdhe| caugAue joyaNe pnnnnnne|annuraahaankkhtte cauttAre paNNatte / puvvAsADhAnakkhatte cauttAre paNNatte / uttarAsADhA nakkhatte cautAre paNNatte // 15 // TIkArtha'-cattari kaSAyA' ityAdi / catvAraH kaSAyAH prajJaptAH tadyathA-krodhakaSAyaH, mAnakaSAyaH, mAyAkaSAyaH lobhkssaayH| catvAri dhyAnAni-prajJaptAni tadyathAartadhyAnam, raudradhyAnam, dharmadhyAnam, zukladhyAnam / dhyAnaM hi-antarmuhUta yAvacci rika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko AhArasaMjJA tIna hajAra varSa ke bAda utpanna hotI hai| unameM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo bhava siddhika hote haiN| ve tIna bhava karake siddhigati ko prApta kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM kA bhoga kareMge, samastakoM se AtyaMtika rUpa meM chUTa jaaveNge| tatho kRtakRtya bana jAveMge aura samasta prakAra ke duHkhoM kA anta karane vAle hoMge ||suu0 14 // mAsane ane aMdara tathA bahAra zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te dene traNa hajAra varSa bAda AhAra saMjJA utpanna thAya che. temanAmAMthI keTalAka devo evA hoya che ke je bhavasiddhika hoya che, teo traNa bhava karIne siddhi gati prApta karaze, AtmAnAanaMta jJAnAdika guNone upabhega karaze, samasta kameno AtyaMtika rIte kSaya karaze, kRtakRtya thaIne samasta prakAranAM duHkhane aMta karanAra thaze sU. 14 zrI samavAyAMga sUtra Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ttasyaikAgratArUpam / tatra caturvidhadhyAneSu ArtadhyAnaM vikRNoti-RtaM-duHkham , tasya nimittaM tatra bhavaM vA Attam , AttaM ca taddhyAnam ArtadhyAnam , athavA Atasya -duHkhitasya vA dhyAnam ArtadhyAnam manojJAmanojJavastusaMyogaviyogAdi nibandhana cittavikalatArUpam / raudradhyAnam rodayatyaparAniti rudraH pANyupaghAtAdi pariNato jIvastasya karma-raudram-hiMsAdyatikrUratA rUpam , tadrUpaM dhyAnamraudradhyAnam / dharmadhyAnam-dharmaH sarvajJasya AjJAdiH, tasya dhyAnam anucintanamdhamadhyAnam / zuklaghyAnam-zucaM zokaM klamati apanayatIti zuklaM bhavakSayakAraNam zuklaM ca taddhyAnam =zukladhyAnam / catasro vikathAH prajJaptAH, virudvAzcAritra pati yAH kathAstA vikathAH, tA hi-strIkathA, bhaktakathA, rAjakathA, dezakathA ceti catasraH / catasraH saMjJAH pajJaptAH saMjJA hi-asAtavedanIya mohanIya karmodayasaMpAdyA AhArAbhilASAdirUpAzcatanA vizeSAH / tAstu-AhArasaMjJA-bhayasaMjJA, maithunasaMjJA-parigrahasaM. jJArUpAH / caturvidho bandhaH prajJaptaH, bandhanaM bandhaH, sa hi-karmavargaNAyogyapudgalAnAmAtmapadezaiH saha kSIranIravatsaMbandho bndhH| sa ca 'pagaibaMdho' prakRtibandhaH prakRtayaH =karmaNoM'zAjJAnAvaraNIyAdayaH, tAsAM bandhaH prakRtibandhaH / 'ThiibaMdhe' sthitibandhaH, jaghanyAdibhedabhinnA sthitiH, prakRtinAmavasthAna sthistiH tasyA bandhaH sthitibndhH| anubhAvabandhaH, anubhAvo vipAkastIvAdibhedo rasastasya bndho'nubhaavbndhH| 'aNu aba sUtrakAra caturtha samavAyAMga ko pratipAdita karate haiM-'cattAri' ityodi| kaSAya cAra kahI gaI gai haiN| ve isa prakAra haiM-krodhakaSAya, mAnakaSAya mAyAkaSAya aura lobhakaSAya / cAra dhyAna kahe gaye haiM ve ye haiMAtadhyAna, raudradhyAna dharmadhyAna aura zukladhyAna / cAra vikathAe~ kahI gaI hai, ve isa prakAra hai-strIkathA, bhaktakathA, rAjakathA aura dezakathA / cAra saMjJAe~ kahI gaI haiM, ve isa prakAra hai-AhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA aura parigraha saMjJA / cAra prakAra kA baMdha prajJapta huvA hai vaha isa prakAra haiprakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAvabaMdha aura prdeshbNdh| cAra koza kA eka va sUtrA2 yAyA samavAyAMganu pratipAdana 42 cha-'cattArI' ityaadi| TI -pAya yAra cha-(1) 5 SAya, (2) bhAna pAya, [3) bhAyA SAya ane. labha kaSAya. dhyAna cAra kahela che-(1) A dhyAna, raudradhyAna, (3) dharmadhyAna ane (4) zusa dhyAna. yA2 visthAmA 43sa che-khIthA, mata4thA, 2044thA mane deza. thA. yA2 saMjJAsA mA pramANe cha- (1) mAhA2 saMjJA, 2) layasA , (3) bhaithuna sA. (4) pariyaDa sA. yA2 54 / 2 / ma mA che-(1) prakRtimadha, (2) sthitimadha, (3) anubhA55 mana (4) pradezamadha. yA2 azanI me yojana zrI samavAyAMga sUtra Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA caturthasamavAye kaSAyAdi nirUpaNam bhAvabaMdhe' 'paesabaMdhe pradezabandhaH sakaSAyajIvena manovAgAdidvAreNa kriyAvizeSasya kA bhinnaminnasvabhAvAnAM karmapudgalAnAM svabhAvAnusAraM tattatparimANabhAgena saMbandhaH pradezabandhaH, iti caturvidhI bandhaH / 'caugAue' caturgavyUta yojanaM prajJaptam krozacatuSTayasya yojanaM bhavati / anurAdhAnakSatraM catustAraM prajJaptam / pUrvaSADhAnakSatraM catustAraM prajJaptam / uttarASADhAnakSatraM catustAraM prajJaptam / / 15 // yojana kahA gayA hai| anurAdhAnakSatra cAratArAoM vAlA, pUrvASADhA nakSatra cAratArAoM vAlA, aura uttarASADhAnakSatra cAra tArAoM vAlA kahA gayA hai / bhAvArtha-cAritrarUpa AtmapariNAmoM meM anirmalatA kA nAma hI kaSAya hai| kaSAyamoha ke udaya se krodha, mAna, mAyA aura lobha, ye cAra kaSAyeM utpanna hotI haiN| mithyAtva guNasthAna se lekara yaha kaSAya nyUnAvikarUpa meM dasaveM guNasthAnataka pAI jAtI hai| Age ke guNasthAnoM meM yA to cAritramohanIya kA udaya nahIM rahatA yA cAritramohanIya karma hI nahIM rahatA isaliye Age yaha nahIM pAI jaatii| dhyAna zabda kA artha hai antarmuhUrta taka citta kI ekaagrtaa| uttamasaMhanana vAloM ke yaha citta kI ekAgratA prazastarUpa meM rahatI hai aura inake atirikta jIvoM meM aprazastarUpa meM rahatI haiN| prazasta rUpa dhyAna meM hI saMvara aura nirjarA kA hetu hotA hai, aprazasta dhyAna nahIM isIliye dhyAna ke ye cAra bheda kiye haiM-AttadhyAna, raudradhyAna, aura shukldhyaan| Rta nAma duHkha kA hai, jisake hone meM duHkha kA udvega athavA tIvratA nimitta ho yA batAvyo che. anurAdhA nakSatra cAra tArAo vALuM pUrvASa drA nakSatra cAra tArAo vALuM, ane uttarASADhA nakSatra cAra tArAovALuM batAvyuM che. bhAvArtha-cAritrarUpa AtmapariNAmomAM anirmAta nuM nAma ja kaSAya che. kaSAyame hanA udayathI kodha, mAna mAyA ane lebha, e cAra kaSAyo utpanna thAya che. mithyAtva guNasthAnathI laIne dasamAM guNasthAna sudhI kaSAya vadhu ochA pramANamAM rahela hoya che. pachInAM guNasthAnamAM kAM te cAritra mehanIyane udaya raheto nathI athavA te cAritra mohanIya karma ja nathI rahetAM, tethI pachInAM guNasthAnamAM kaSAya hate nathI. dhyAna eTale attamuhUrta sudhI cittanI ekAgratA uttama saM hanana vALAene cittanI te ekAgratA prazasta rUpamAM rahe che. ane te sivAyanA jIvoma prazasta rUpe rahe che. prazasta rUpa dhyAna ja saMvara ane nirjarAne hetu hoya che, aprazasta dhyAna nahIM, tethI dhyAnanA A cAra bheda kahela che-A dhyAna, raudradhyAna, dharmadhyAna, ane zukaladhyAna. "Rta" eTale duHkha. je thavAne mATe duHkhane udvega zrI samavAyAMga sUtra Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre jo duHkha meM honevAlA ho usakA nAma ArtadhyAna hai| athavA duHkhita vyakti kA jo dhyAnahai vaha artadhyAna hai| yaha AtadhyAna cAra prakAra kA hotA hai apriya vastuke prApta hone para usake viyoga ke liye cintAsAtatya kA honA yaha prathama ArtadhyAna hai ? / priyavastu ke viyoga hone para usakI prApti ke liye satata cintA karanA dUsarA AtadhyAna hai 2 / vedanA hone para usake dUra karane ke liye nirantara cintA karanA tIsarA ArtadhyAna 3 hai| AgAmI viSaya kI prApti ke liye nirantara cintA karanA cauthA AttadhyAna hai 4 yaha ArtadhyAna cauthe, pAMcaveM aura chaTha guNasthAna meM arthAt prAraMbha se lekara chaThaveM guNasthAnataka hotA hai, parantu isameM kA cauthA bheda chaThaveM guNasthAna meM nahIM hotA 1 // duHkha kI utpatti ke mUla meM cAra kAraNa haiM-aniSTa vastu kA saMyoga1, iSTavastu kA viyoga2, pratikUla vedanA3 aura bhoglaalsaa4| ina kAraNoM ko lekara hI AtadhyAna ke ye cAra bheda kiye gaye haiN| jo dUsare prANiyoM ko rUlAve-kaSTa deve, aise krUra-duSTa-jIva ke, prANiyoM ko upamardana Adi karane vAle jitane bhI kArya hai ve saba raudra haiN| isa raudrarUpa jo dhyAna hotA hai vaha rodradhyAna kahalAtA hai| tAtpaye kahane kA yaha hai ki jisakA citta atikaThora aura krUra hai aise jIva kA jo dhyAna hai vahI raudradhyAna athavA tIvratA nimitta hoya, athavA je dhyAna duHkhamAM ja utpanna thanAra hoya hoya tenuM nAma AdadhyAna che athavA dukhita vyakitanuM je dhyAna hoya te A dhyAna kahevAya che. te ArtadhyAna cAra prakAranuM che. (1) apriya vastu prApta thatAM tenA viyegane mATe citita rahevuM te prathama ArtadhyAna che (2) priya vastune viga thatA tenI prAptine mATe satata cintA karavI ne bIjuM ArtadhyAna che. (3) vedanA thatAM tene dUra karavAne mATe niraMtara cintA karavI te trIju ArtadhyAna che. (4) AgAmI viSayanI prAptine mATe nira tara cintA karavI te zuM AdhyAna che. te A dhyAna cothA pAMcamAM ane chaThThA guNasthAnamAM eTale ke zarUAtathI laIne chaThThA guNasthAna sudhI thAya che, paNa temane ce bheda chaThThA guNasthAnamAM thatuM nathI. du:manI utpattinA bhUbhA yA2 1295 cha-(1) aniSTa paratuna tayoga, (2) USTa vastune viyega, (3) pratikUla vedanA ane (5) bhegalAlasA ne kAraNone lIdhe ja A dhyAnanA e cAra bheda paDela che. je bIjA jIvone raDAve-kaSTa de, evAM pUra -daSTa jIvonAM prANIonuM upamana karanArAM je koI kAryo hoya te saghaLAM rodra kahevAya che. e rAdrarUpa je dhyAna hoya che tene raudradhyAna kahe che. kahevAnuM tAtparya e che ke jenuM citta ati kaThera ane kara hoya che evAM jIvanuM je dhyAna hoya che tene zrI samavAyAMga sUtra Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturthasamavAye kaSAyAdinirUpaNam hai| citta meM kaThoratA kA jAgaraNa hiMsA, jhUTha, corI prAptaviSayoM kA saMrakSaNa ina bAtoM se hI hotA hai, ataH isake bhI hiMsAnubaMdhI, mRSAnubaMdhI, steyAnubaMdhI aura saMrakSaNAnubaMdhI, aise cAra bheda hai| yaha dhyAna pahile se lekara pAMcaveM guNasthAna taka ke jIvoM ko hotA hai|2| sarvajJa bhagavAn kI AjJA Adi kA nAma dharma hai| isa dharma ko bAra 2 cintavana karanA so dharmadhyAna hai| isake AjJAvicaya1, apAyavicaya2, vipAkavicaya3 aura saMsthAnavicaya4, aise cAra bheda haiN|3| jo zoka ko dUra kare usakA nAma zukla hai aisA zukla kA yaha vyutpattilabhya artha hotA hai / bhavake kSaya kA kAraNa yahI dhyAna hai| dharmadhyAna sAtave guNasthAna se lekara bArahave guNasthAna taka aura zukladhyAna gyArahave guNasthAna se caudave guNasthAna taka ke jIvoM ke hotA hai| pRthaktva vitarka savicAra1, ekatvavitarkAvicAra2, sUkSmakriyA anivRtti3, aura samucchinna kriyA apratipAtI4 ye cArameda zukladhyAna ke haiN| inakA vizeSa varNana ogamoM se jAnA jA sakatA hai| cAritra ke prati jo kathAe~ viruddha paDatI hoM ve vikathA haiM-strI saMbaMdhI kathA kA nAma strIkathA1, bhojana se saMbaMdha rakhanevAlI kathA kA nAma bhaktakathA2, rAjA se saMbaMdhita kathA- bAtacIta kA nAma rAjakathA3 aura deza se raudradhyAna kahe che. cittamAM kaThoratAnI utpatti hiMsA, asatya, cerI ane prApta viSayanA saMrakSaNa, e cAra kAraNe ja thAya che, tethI tenA paNa A pramANe ca ra bheda che-(1) hi sAnubaMdhI (2) mRSAnuba dhI, (3) teyAnuMbaMdhI, ane saMrakSaNanuM baMdhI. A dhyAna pahelethI laIne pAMcamAM guNasthAna sudhInA chAne thAya che liaa sarvajJa bhagavananI AjJA Adine dharma kahe che. te dharmanuM vAre vAra ciMtana kavuM te dharmadhyaan che. tenA yAra lehA prabhArI cha-(1) jJApiyaya, (2) apAyazyiya, (3) vipAkavacaya, ane (4) saMsthAna vicaya. evA je zephane dUra kare tenuM nAma suphala che, evo zukalane vyutpattilabhya artha thAya che. A dhyAna ja bhAvanA kSayanuM kAraNa che. dharmadhyAna sAtamAM guNasthAnathI laIne bAramAM guNasthAna sadhInA ane zukaladhyAna agiyAramAM guNasthAnathI laIne caudamAM guNasthAna sudhInA jIvone thAya che. zukaladhyAnanA A pramANe cAra bheda che- [1] pRthaphatva vitarka savicAra, [2] ekatvavitarkovicAra, 3] sUphamakiyA anivRtti ane 4 samu acchanna kriyA apratipAtI. temanuM vizeSa varNana AgamomAMthI jANI zakAya che. je kathAo cAritrathI virUddhanI hoya che temane vikathA kahe che. 1] strI viSenI kathAne svIkathA kahe che. [2] bhajana viSenI kathAne bhakatakathA kahe che. [3] rAjA saMbaMdhI kathAne rAjakathA kahe che ane [4] deza viSenI kathAne deza kathA kahe zrI samavAyAMga sUtra Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 samavAyAGgasUtre saMbaMdhita kathA kA nAma dezakathA hai4 / ina kathAoM kA samyaka cAritra kI ArAdhanA ke sAtha koI prayojana nahIM hai, pratyuta ye usa cAritra ko malina vAlI hotI haiM isaliye vikathAe~ haiN| asAtavedanIya aura mohanIya karma ke udaya se jo jIvoM ko AhAra Adi kI abhilASA rUpa pariNati hai isakA nAma saMjJA hai| ye AhArasaMjJA Adi ke bheda se cAra prakAra kI haiN| ekendriya se lekara paMcendriyataka ke jIvoM meM ye saba pAI jAtI haiN| baMdha cAra prakAra kA hai-prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAvabaMdha aura prdeshbNdh| karmavargaNA yogya pudgaloM kA AtmapradezoM ke sAtha kSIranIra kI taraha jo saMbaMdha ho jAtA hai isakA nAma baMdha hai| gRhIta karmoM ke jo jJAnAvaraNIya Adi rUpa aMza hai una aMzo kA baMdha, jaghanya Adi ke meda se yukta prakRtiyoM kA AtmA meM Thaharane kI maryAdA rUpa se baMdhanA isakA nAma sthiti, baMdha kI gaI prakRtiyoM kA apanI kAlamaryAdA ke anusAra udaya meM AnA aura mandatIvAdirUpa se rasa-phala-denA isa prakAra kA baMdha hotA hai usakA nAma anubhAvabaMdha hai| kaSAyayukta bane hue jIva ke dvArA mano, vAgU Adi yoga praNAlI se gRhIta bhinna2 svabhAva meM pariNata honevAlI karmapudgala rAzi kA jo amuka amuka vibhAga rUpa meM ba~Ta jAnA hotA hai isakA nAma pradezabaMdha hai ||suu0 15 // che. te kathAo samyak cAritranI ArAdhanAmAM kaI paNa rIte upayogI nathI, paNa te kathAo cAritrane malina karanArI hoya che, tethI ja temane vikathAo kahe che. asAtavedanIya ane mahatIya karmanA udayathI jIvone AhAra AdithI abhilASA rUpa je pariNati thAya che tene saMjJA kahe che AhAra saMjJA Adi tenA cAra bheda che. eka ndriyathI paMcendriya sudhInA saghaLA jIvomAM AhArasaMzA hoya che. baMdhanA cAra prakAra che-prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAvabaMdha, ane pradezabadha kamevagaNa yogya pudagalone AtmapradezonI sAthe kSIranIra dvidha ane pANI nI jema je saMbaMdha thaI jAya che tene baMdha kahe che. gRhIta karmanA jJAnAvaraNIya AdirUpa je aMzo che te aMzene baMdha prakRtibaMdha che. jaghanya AdinA bhedathI yukata prakRtinuM AtmAmAM bhavAnI maryAdA rUpathI baMdhAvuM tenuM nAma sthitibaMdha karAyela prakRtinuM pitAnI kALamaryAdA anusAra udayamAM AvavuM ane mandatItrAdi rUpe rasa-phUla-devuM e prakArane je baMdha hoya che tenuM nAma anubhAvabaMdha che. kaSAya yukata benela jenA dvArA mana vacana Adi caMga praNAlIthI gRhIta bhinna bhinna svabhAvamAM pariNamatI kama pudgala rAzinuM je amuka amuka vibhAgarUpe vaheMcAI javAnuM thAya che tenuM nAma pradezabaMdha che, sU. 15 zrI samavAyAMga sUtra Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA caturthasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 71 mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM nerayiyANaM cattAri paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| taccAe NaM puDhavAe atthegaiyANaM nerayiyANaM cattAri sAgarovamA ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM cattAri paliovamAiMThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM cattAri paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| saNaMkumAramAhidesu kappesu atthegaiyANaM devANaM cattAri sAgarovamAiM ThiI paNNattA // 16 // TIkA-'imIse gaM' ityAdi / asyAM khalu ratnapramAyAM pRthivyAmasti ekeSAM nairayikANAM catvAri palyopamAni sthitiH prajJaptA / tRtIyasyAM khalu pRthivyAm astye keSAM nairayikANAM catvAri sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM catvAri palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmazAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM catvAri palyopamAni sthitiH prjnyptaa| sanatkumAramAhendreSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM catvAri sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa||16 'imIseNaM' ityaadi| TIkArtha-isa ratnaprabhApRthivI meM kitaneka nAkiyoM kI sthiti cAra palyopama kI hai| tRtIya pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti cAra sAgaropama kI hai| asurakumAra devoM meM kItaneka devoM ko sthiti cAra palyopama kI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti cAra palyopama kI hai| sanatkumAra aura mAhendra ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti cAra-palyopama kI hai| isa sUtra dvArA yaha madhyasthiti hI kahI gaI hai // 16 // 'imIse NaM' ityAdi / TIkArya-A ratnaprabhA pRthvImA keTalAka nArakIonI sthiti cAra palyopamanI che trIjI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti cAra sAgaropamanI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devenI sthiti cAra pApamanI che. saudharma ane izAna, e be kalpamAM keTalAka devanI sthiti cAra palyopamanI che. sanakumAra ane mahendra, e be kapamAM keTalAka devenI rithati cAra palyopamanI che. A sUtra dvArA A madhyamasthiti ja batAvavAmAM AvI che. 16 zrI samavAyAMga sUtra Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre mUlam-je devA kiDiM sukihi kiDiyAvattaM kihippabhaM kiDijuttaM kiTivaNNaM kihilesaM kiDijjhayaM kiThisiMga kihisihaM kiDikUDaM kiTThattaravaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiNaM devANaM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA cauNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA, tesiM devANaM cauhi vAsasahassehiM AhArahe samuppajjai / atthegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je cauhiM bhavaggahaNehi sinjhissaMti bujjhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhaNaM aMtaM karissaMti // 17 // TIkA-'je devA' ityAdi / ye devAH kRSTi su kRSTi kRSTyAvarta kRSTiprabha kRSTiyuktaM kRSTivarNa kRSTilezyaM kRSTidhvajaM kRSTizrRMGga kRSTisRSTaM kRSTikUTaM kRSTyuttarAvataMsakaM vimAnaM etannAmakeSu dvAdazavidhavimAneSu devatvena utpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSaNa catvAri sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH catu marddhamAsAnAm=mAsadvayAnantaramityarthaH Ananti-AntaraM zvAsaM gRhNanti, prANanti =AntaraM nizvAsaM gRhNanti, ucchasanti bAhyamucchAsaM gRhNanti, nizvasanti bAhya niHzvAsaM gRhNantItyarthaH / teSAM devAnAM caturmirvarSasahasraH AhArasaMjJA smutpdyte| 'je devA' ityaadi| TIkArtha-jo deva, kRSTi, sukRSTi kRSTayAvatta, kRSTiprabha, kRSTiyukta, kRSTivarNa, kRSTilezya, kRSTidhvaja, kRSTizrRMga, kRSTimRSTa kRSTikUTa aura kRSTayuttarAvataMsaka, ina bAraha prakAra ke vimAnoM meM deva kI paryAya meM utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti cAra sAgaropama kI hotI hai| ve deva cArapakSa meM arthAt do mAha ke bAda meM Antara zvAsa lete haiM, Antara niHzvAsa lete haiM bAhya ucchAsa lete haiM, aura bAhya niHzvAsa lete haiN| una devoM ko cAra hajAra varSa ke 'je devA' ityaadi| _lttha-2 he, pRSTiM suSTi, dRSTayAvata kRSTina, kRSTiyuta, kRSTi', Tivezya, kRSTidhvaja, kRSTibhraMga, kRSTisRSTa. kaSTikUTa, ane kaSTaTyuttarAvataMsaka, e bAra prakAranAM vimAnomAM devanI pAyamAM utpanna thAya che, te devanI utkRSTasthiti cAra sAgarepamanI hoya che. te deva cAra pakhavADiyAmAM eTale ke mahine aMdara zvAsa le che, aMdara niHzvAsa le che, bahAra ucchavAsa le che. te devane cAra hajAra varSa pachI zrI samavAyAMga sUtra Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamasamavAye kriyAdinirUpaNam santi eke bhavasiddhikA jIvAH ye caturbhirbhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // 17|| paJcamaM samavAyAGgamAha-- mUlam-paMca kiriyA paNNattA, tadyathA-kAiyA, ahigaraNiyA, pAusiyA, pAritAvaNiyA pANAivAya kiriyaa| paMcamahavvayApaNNattAtaM jahA-savvAo pANAivAyAo veramaNaM, savvAo musAvAyAo veramaNaM, savvAo adigNAdANAo veramaNaM savvAo mehuNAo veramaNaM, savvAo pariggahAo veramaNaM / paMcakAmaguNA paNNattA, taM jahA sadA rUvArasA gaMdhA phaasaa| paMca AsavadArA paNNattA, taM jahA micchattaM, aviraI, pamAyA, kasAyA, jogaa| paMca saMvaradArA paNNattA, taM jahA-sammattaM, viraI, appamattayA, akasAyA, ajogyaa| paMca nijaraTThANA paNNatA, taM jahA-pANAivAyAo veramaNaM, musAvAyAo veramaNaM, adinnAdANAo veramaNaM, mehuNAo veramaNaM, pariggahAo veramaNaM / paMca samiIo paNNattA, taM jahA-IriyAsamiI, bhAsAsamiI, esaNAsamiI, AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamiI, uccArapAsavaNa khelajallasiMghANapariTTAvaNiyA smiii| paMca asthikAyA paNNattA, taM jahA-dhammatthikAe, adhammatthikAe,AgAsasthikAe, jIvatthikAe, poggalatthikAe / rohiNInakkhatte paMcatAre paNNatte / puNavvasu navakhatte paMcatAre paNNatte / hatthanakkhatte paMcatAre paNNatte visAhAnakkhatte paMcatAre pnnnntte| dhaNiTTAnakkhatte paMcatAre paNNatte // 18 // anantara AhArasaMjJA utpanna hotI hai-ina devoM meM kitaneka deva bhavasiddhika hote haiM jo cAra bhava grahaNa karane ke bAda siddha ho jAyeMge, buddha ho jAveMge, karmoM se chUTa jAveMge, parinita ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge ||suu0 17 // AhAra saMjJA thAya che te devomAM keTalAka de bhavasiddhika hoya che, jeo cAra bhava karIne siddha banaze, buddha thaze, karmothI mukata thaze, parinivRta thaze ane samasta duHkhane aMta karaze. sR. 17 zrI samavAyAMga sUtra Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 samavAyAGgasne TIkA--'paMva kiriyAo' ityAdi / paJca 'kiriyAo' kriyAH vyApAravizeSarUpAH prajJaptAH, tadyathA-'kAiyA' kAyiko, kAyena nivRttA kAye bhavA vA kriyA, kAyakI-kAyaceSTArUpetyarthaH / 'ahigaraNiyA' adhikaraNikI, Adhi. kriyate nArakAdiyoni vizeSeSu sthApyate AtmA'neti adhikaraNam anuSThAnavizeSo vAhyaM vastu khaDgacakrAdi ca, tatra bhavA, tena nivRttA vA adhikaraNikI khaDgAdinirvartanAdilakSaNetyarthaH 'pAusiyA' mAdveSikI, pradveSo matsaraH karmabandha heturakuzalo jovapariNAmavizeSaH, tatra bhavA, tena nittA vA prAdeSikI, matsarAdi janyAkriyetyarthaH / 'pAriyAvaNiyA' pAritApanikI,- paritApanaM tADanAdiduHkhavizeSalakSaNam pIDAkaraNamityarthaH, tena nivRttA, pritaapnikii| pANAivAyakiriyA' pANAtipAtakriyA prANAH pANinaH teSAmatipAto vinAzaH, tadviSayA, eva vA kriyA prANAtipAtakriyA / paJca 'mahanvayA' mahAvratAni mahAnti vratAni niyamA mahAvratAni prajJaptAna, tAni ca prANAtipAtAd 'veramaNaM' viramaNaM-nivRttiH sarvataH mRSAvAdAt asatyabhASaNAt viramaNam / sarvataH adattAdAnAt , viramaNam / sarvataH maithunAd viramaNam / sarvataH parigrahAta dharmopakaraNAtiriktAnad viramaNam / paJca kAmaguNA:-kAmyante abhilaSyante ye te kAmA: abhilASaviSayAH te ca te guNAH -pudgaladharmAH zabdAdayaH iti kAmaguNAH indriya sukhadAH sadvastrasasya miSTAntrapuSyacandananATakagItatAlaveNuvINAkalItakAkalIgItAdipadArthAH-ityarthaH athavA kAmasya madanoddIpakasya guNAH barddhakAH kAmaguNAH zabdAdayaH prajJaptA kathitA: aba sUtrakAra paMcama samavAyAMga ko kahate haiM-'paMcakiriyA' ityaadi| TIkArtha-pAMca kriyAe kahI gaI hai| ve isa prakAra hai-kAyikI kriyA, adhikaraNikI kriyA, pAritApanikI kriyA aura praannaatipaatkriyaa| pAMca mahAvrata hote haiM ve ye haiM-sarva prakAra ke prANAtipAta se viramaNa honA1, sarva prakAra ke mRSAvAda se viramaNa honA2, sarva prakAra ke adattAna se viramaNa honA3, sarvaprakAra ke maithuna se viramaNa honA4, aura sarvaprakAra ke parigraha se viramaNa honA 5 / pAMca kAmaguNa hote haiM ve isa prakAra se have sUtrakAra pAMcamA samavAyAMganuM kathana kare che- "paMca kiriyA" ityAdi / TIkAtha-phliAo pAca che-kAyika kriyA, adhikaraNikI kiyA praheSikI kriyA pAratApanikI kriyA, ane prANAtipAta kiyA, mahAvrata pAMca che- (1) sarva prakAranA prANAtipaanthii viramA (2)sa prAranA bhRSa vA viramA), (3) sa praan| bhEttAdAnanuM viramaNa, (4) sarva prakAranA mithunanuM viramaNa (5) ane sarva prakAranA parigrahanuM viramaNa karavuM. pAMca kAmaguNa hoya che. te A pramANe che- zabda, rUpa zrI samavAyAMga sUtra Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 75 bhAvabodhinI TIkA paJcamasamavAye kriyAdinirUpaNam sadyathA-zabdAH, khyANi, rasA, gandhAH, sprshaaH| paJca 'AsavadArA' AsravadvA rANi-karmopAdAnopAyabhUtAni prajJaptAni, tadyathA mithyAtvam aviratiH, pramAdA: kaSAyAH, yogaaH| paMca 'saMvaradArA' saMvaradvArANi-saMvarasya karmAnupAdAnasya dvArANi upAyA:-saMvaradvArANi prajJaptAni tAni ca samyaktava-viratya-pramattatA 'kssaayaa'yogknaamaani| paJca 'paJca 'NijjarAhANA' nirjarAsthAnAni nirjaraNaMnirjarA-paripakvAnAM karmAvayavAnAmAtmapradezAtpRthagbhavanam / tasyAH sthAnAninirjarAsthAnAni prajJaptAni, tadyathA-mANAtipAtAda viramaNam, yAvat parigrahAd virmnnm| paJca 'samiIo' samitayaH sam saMgatA itayaH pravRttayaH samitayaH prajJaptAH tadyathA-I samitiH IryAyAM gamane samyaktayA jIvarakSaNapUrvakaM pravRttiH, bhASAsamitiH bhASAyAM bhApaNe sam=samyaktayA avadyaparihArapUrvakamiti yAvat haiM-zabda, rUpa, rasa, gaMdha aura sprsh| pAMca AsravadAra hote haiM-ve isa prakAra se haiM-mithyAtva, avirati, pramAda kaSAya aura yoga / pAMca saMvaradvAra hote haiM, ve isa prakAra se haiM-samyaktva, virati, apramattatA, akaSAya, aura ayog| pAMca nirjarAsthAna hote haiM-ve ye haiM-prANAtipAta se virakta honA mRSAvAda se virakta honA, adattAdAna se virakta honA, maithuna se virakta honA aura parigraha se virakta honaa| pAMca samitiyAM hotI haiM-ve isa prakAra haiM-IryAsamiti, bhASAsamiti, eSaNAsamiti, AdAna bhANDamAtranikSepaNAsamiti aura uccaarmsrvnnkheljllshiNghaannprisstthaapnikaasmiti| gamana karate samaya kisI bhI jIva ko kleza na ho isa prakAra kI sAvadhAnI rakhate hue calanA isakA nAma IryAsamiti hai| bhASA bolane meM satya, hita, parimita aura saMdeha rahita niravadya vacana bolanA isakA nAma bhASA samiti hai 2 / saMyama jIvanayAtrA meM upayogI rasa, ane gaMdha ane sparza. pAMca Asava dvAra hoya che. te A pramANe che mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya ane tyAga. pAMca saMvaradvAra hoya che. te A pramANe che-samyakatva virati, apramattatA, akaSAya, ane ayoga. pAMca nija rAsthAna hoya che. te A pramANe che. prANAtipAtathI virakata thavuM, mRSAvAdathI virakata thavuM, adattAdAnathI virakata thavuM mathunathI virakta thavuM. ane parigrahathI virakata thavuM pAMca samiti che. te A pramANe che-IryAsamiti bhASA samiti. eSaNA samiti AdAna bhAMDa mAtra nikSepaNa samiti ane uccAra-prasavaNakhela jala ziMghANa pariSThApanikA samiti cAlatI vakhate kaI paNa jIvane kaleza na thAya te prakAranI sAvacetI rAkhavI tenuM nAma iya samiti che. (1) bhASA bolavAmAM satya. hiMta, parimita ane saMdeha rahita vacana bolavAM tenuM nAma bhASA samiti che. (2) saMya zrI samavAyAMga sUtra Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 samavAyAGgasUtre pravRttiH, eSaNAsamitiH=maktAdInAmAdAne dvicatvariMzadoSavarjanapurassaraM pravRttiH, AdAnabhANDa mAtra nikSepaNa samitiH = zrAdAne - grahaNe = grahaNaM ca bhANDamAtrANAmeva, bhANDamAtrANAM=upakaraNAnAM - nikSepaNe avasthApane samitiH supratyupekSitAdirUpeNa pravRttiH / ' uccArapAsavaNa khela siMghANajalapA riTThAvaNiyA sa miI' uccArasravaNa khela jallasiGaghANa pariSThApanA samitiH- uccAraH - purISaM prasravaNaM = mUtraM, khelaM= niSThIvanaM jalle = dehamala, ziGghANaM = nAsikAmalaM, teSAM pariSThApanAyA = parityAge samiti:=sthaNDilAdi doSaparihAra pUrvakaM pravRttiH / paJca 'asthikAyA' astikAyA:= pradeza rAzayaH tadyathA - dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyaH, jIvAstikAyaH, pudgalAstikAyaH / rohiNIdakSatraM paJcatAraM prajJatam / punarvasu nakSatraM pazcatAraM prajJaptam / hastanakSatraM paJcatAraM prajJaptam / dhaniSThAnakSatraM paJcatAraM prajJaptam ||18|| 1 aise AhAra Adi ko bayAlIsa 42 doSa TAlakara lene meM pravRtti karanA isakA nAma eSaNAsamiti hai 3 / saMyamopakArI bhAMDamAtrau - upakaraNo ke rakhane meM aura uThAne meM yatanApUrvaka paDilehaNAdirUpa se pravRtti karanA arthAt vastumAtra ko bhalIbhAMti dekhakara evaM pramArjita karake yatanAse lenA yA rakhanA isakA noma AdAnabhANDamAtranikSepaNAsamiti hai 4 uccArabaDI nIta prasravaNa- laghunIna, khela-dhUka, jalla- dehamala aura ziMghANanAka kA mala, inako prAmuka bhUmi meM dekha bhAlakara yatanA se pariThavanA, isakA nAma uccAra pAsavaNakhela jalla ziMghANa pariSThApanikAsamiti hai 5 / pA~ca astikAya haiM - ve ye haiM-dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya aura pudgalAstikAya / rohiNI nakSatra, punarvasu nakSatra, hastanakSatra vizAkhA nakSatra aura dhaniSThAnakSatra ye pAMca nakSatra pAMca pAMca tArAoM vAle haiN| mayukta jIvanayAtrAmAM upayAgI evA AhAra Adine 4raSathI khacIne meLavavAnI pravRtti karavI tenu nAma eSaNA samiti che. (3) saMcamApakArI bhAMDamAtra-upakaraNA mUkavA tathA levAmAM yatanApUrvaka paDilehaNA Adi pravRtti karavI eTale ke pratyeka vastune sArI rIte joIne ane pramArjita karIne mUkavI ke levI tenuM nAma AdAna lAMDamAtra nikSepa samiti che. (4) ubhyA ADava-bhUtra je thaMDa 4 - dehamaNa, bhane zidhAlu--nAuna bhaNa, temane prAsU (doSarahita) lUmiyAM le tathA sIne yatanA pUrNAMka pAThavavA tenuM nAma uccAra pAsavaNa khelI jala zi'dhANa pariSThApanikA samiti che (5) astikAya pAMca che te A pramANe che-dharmAstikAya, adharmAstikAya AkAzAstikAya, jIvAstikAya, ane pudgalAstikAya zahiNI nakSatra punaH sunakSatra, hastanakSatra, viza khA nakSatra ane dhaniSThA nakSatra e pAMca nakSatra pAMca pAca tArAovALAM che. zrI samavAyAMga sUtra Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamasamavAye kriyAdinirUpaNam 77 bhAvArtha-mUtrakAra isa mUtradvArA paMcama samavAyAMga ko prakaTa ka rahe haiM, isameM kriyA, mahAvrata kAmaguNa, AsravadvAra, saMvaradvAra, nijerAsthAna, samiti, aritakAya aura rohiNI nakSatra ke tAre Adi pAMca 2 kahe gaye haiN| zArIrika ceSTAmAtra kA nAma kAyikI kriyA hai| jisake kAraNa-AtmA naraka Adi kuyoniyoM meM jAne ke yogya banAyA jAtA hai aise anuSThAnavizeSa kA nAma AdhikaraNikI kriyA hai / talavAra Adi hiMsA ke sAdhanoM kA AviSkAra isI kriyA ke antargata jAnanA cAhiye / karmabaMdha kA hetubhUta jIva kA jo akuzalapariNAma hotA hai isakA nAma pradveSa hai| isa padveSa se jo kriyA utpanna hotI hai vaha prAdveSikI kriyA hai 3 / tADanAdi ke duHkha se jo kriyA hotI hai vaha paritApanikI kriyA hai 4 / jisa kriyA meM jIvoM ke prANoM kA vinAza ho aisI kriyA kA nAma prANAtipAtakriyA hai 5 / gRhasthavratoM kI apekSA jo vrata mahAn hote haiM unheM mahAvata kahate haiN| ye mahAvrata ahiMsA mahAvrata Adi ke bheda se pAMca kahe gayehaiM-mana, vacana aura kAya dvArA harataraha se hiMsA kA tyAga kara denA ahiMsA mahAvrata1, mana vacana aura kAya dvArA hara taraha se jhUTha kA tyAga kara denA satyamahAvata2, isI taraha se adatta ke AdAna kA tyAga kara denA acoryamahAvata3, kuzIlakA tyAga bhAvArtha-sUtrakAra A sUtra dvArA pAMcamAM samavAyAMganuM varNana kare che. temAM kiyA, maDAvataAmaguNa, mAkhavAra, saM2 dvAra nizasthAna, samiti, mstikAya, ane rohiNI Adi nakSatranA tArA Adi pAMca pAMca hoya che. tema batAvyuM che dareka zArIrika ceSTAne kayika kriyA kahe che. (1) jene kAraNe AtmA naraka Adi konimAM javAne pAtra bane che tevAM anuSThAna vizeSone adhikaraNikI kiyA kahe che (2) talavAra Adi hiMsAnAM sAdhanono samAveza A kiyAnI aMdara thAya che. karmabaMdhanA heturUpa jIvanuM je akuzala pariNAma hoya che tene pradveSa kahe che te praSithI utpanna thatI kriyAne prASikI kriyA kahe che (3) mArapITa Adi du:khathI je kriyA thAya che tenuM nAma paritApanikI kriyA che. (4) je kriyAmAM jIvonAM prANonA vinAza thAya evI kriyAne prANAtipAta kriyA kahe che. (5) gRhasthanAM vrato karatAM je vrato mahAna hoya che temane mahAvrata kahe che. te mahAvrata ahiMsA Adi bhedathI pAMca batAvyAM che. mana, vacana ane kAyA dvArA dareka prakAre hiMsAne tyAga kare tenuM nAma ahiMsA mahAvrata (1) mana, vacana, ane kAyA dvArA hiMsa no tyAga karavo te ahiMsA mahAvrata che. mana vacana ane kAryo dvArA dareka rIte asatyano tyAga karavo tenuM nAma satya mahAvrata che. (2) te ja pramANe na dIdheluM grahaNa na karavuM tenuM nAma acArya mahAvrata che. (3) kuzIlane tyAga karavo te brahmacarya zrI samavAyAMga sUtra Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 samavAyAGgasUtre ___ mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM nerayiyANaM ca paliovamAiM ThiI paNNattA / taccAe NaM puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM paMca sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM paMca paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM paMca paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| saNaMkuNAramAhidesu kappesu atthegaiyANaM devANaM paMca sAgarovamAI ThiI paNNattA ||suu. 19 // kara denA brahmacaryamahAvata4, aura dharmopakaraNa ke sivAya anyavastu kA tyAga denA parigraha mahAvata hai 5 / abhilASA ke viSayabhUta bane hue pudgala ke dharma zabdAdika kAmaguNa kahalAte haiN| ye sahastra, miSTAnna, puSpa, candana, Adi samasta padArtha ki jo bhinna2 rUpa meM indriyoM ko sukhapradAna karate haiM / mithyAtva, avirati.pramAda, kaSAya aura yoga ye pAMca AsravadvAra haiN| samyaktava, virati apramattatA. akaSAya, ayoga ye pAMca saMvaradvAra haiM, kyoM ki AcaraNa se navIna karmoM kA Agamana ruka jAtA hai| prANAtipAta Adi se viramaNa hone se saMcita kamoM ko nirjarA hotI hai, isaliye prANAtipAtaviramaNa Adi pAMca nirjarA sthAna haiM IryAsamiti Adi pAMca samitiyAM haiN| samitiyoM kA svarUpa sUtra ke artha meM spaSTa kara diyA gayA hai| pradezoM ke samudAya se yukta padArthoM ko astikAya kahA gayA hai|dhrmaadik paaNcastikaayhaiN||suu.18|| mahAvata che (3) ane dharmopakaraNa sivAyanI anya vastune tyAga karavo tenuM nAma parigraha mahAvrata che. (5 abhilASAnA viSayabhUta banela pudgalanA dharma zabdAdikane kAmaguNa kahe che. vasa, miSTAna, puSpa, caMdana Adi padArtho judI judI rIte Indriene sukha Ape che. mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya ane yoga, e pAMca AsavadvAra che samyakatva, virati, apramattatA, akaSAya ane aga e pAMca saMvara dvAra che, kAraNa ke tenA AcaraNathI navAM karmonuM Agamana aTakI jAya che. prANAtipAta AdinuM viramaNa thavA saMcita karmonI nirjarA thAya che. tethI prANAtipAta viramaNa Adi pAMca nija rAsthAna che IrSA samiti AdI pAMca samitinuM svarUpa sUtranA arthamAM spaSTa karavAmAM AvyuM che pradezanA samudAyathI yukata padArthone astikAya kahevAya che dharmAdika pAMca dravyane astikAya kahe che. sU. 18 zrI samavAyAMga sUtra Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. paJcasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 79 TIkA-'imIse NaM' ityaadi| asyAM khalu ratnapabhAyAM pRthivyAm astyekeSAM nairayikANAM paJca palyopamAni sthitiH prajJaptA / tRtIyasyAM khalu pRthi vyAm astye keSAM nairayikANAM pazvasAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| asurakumArANAM devAnAm astye keSAM paJcapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| saudharmezAneSu kalpeSu astye keSAM devAnAM paJcapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| sanatkumAra mAhendreSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM paJcasAgaropamAni sthitiH prajJaptA // 19 // mUlam-je devA vAyaM suvAyaM vAyAvattaM vAyappabhaM vAyakaMtaM vAyavaNaM vAyalesaM vAyajjhayaM vAyasiMgaM vAyasiDhe vAyakUDaM vAuttaravaLisagaM sUraM susUraM sUrAvattaM sUrappabhaM sUrakaMtaM sUravaNNaM sUralesaM sUrajjhayaM sUrasiMgaM sUrasihaeN sUrakUDaM sUruttaravaLisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiM NaM devANAM ukkoseNaM paMca sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| teNaM devA paMcaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA usasaMti vA nIsasaMti vaa| tesiM NaM devANaM paMcarhi vAsasahassehi AhArahe samuppajjai, santegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je paMcahi bhavaggahaNehi sijjhissaMti jAva aMtaM karissaMti // 20 // 'imIse NaM ityaadi| TIkArtha-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti pAMca palyopama kI hai / tRtIya pRthivI meM kitaneka nArakiyo kI sthiti pAMca sAgaropama kAla kI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka asurakumAroM ko pAMca palya kI sthiti hai / saudharma IzAna kalpoM meM kitaneka devoM kI pAMca palyopama kI sthiti hai / sanatkumAra mAhendra kalpoM meM kitaneka devoM kI pAMca sAgaropama kI sthiti hai| isa sUtra dvArA yaha madhyama sthiti pradarzita kI gaI hai|suu019|| "imIse gaM" ityAdi / TIkArtha-A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti pAMca palyopamanI che trIjI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti pAca sAgaretyama kALanI che. asurakumAra devomAM keTalAka asurakumAranI pAya palyanI sthiti che. saudharma ane izAna kapamAM keTalAka devonI pAMca palyopamanI sthiti che. sanakumAra ane mahendra kapamAM keTalAka devonI pAMca sAgare5manI sthiti che. A sUtra dvArA A madhyama sthiti batAvavAmAM AvI che. sU 19 zrI samavAyAMga sUtra Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA-'je devA' ityaadi| ye devA vAtaM suvAtaM vAtAvarta vAtapramaM vAtakAnta vAtavarNa vAtalezyaM vAtadhvajaM vAtazRGga vAtasRSTaM vAtakUTaM vAtottarA vataMsakaM sUraM susUra surAvata sUramabhaM rakAntaM sUravaNa suralezyaM maradhvajaM sUrazrRGgaM surasRSTaM surakUTaM sarIttarAvataMsakaM ca vimAnam eSu caturviMzativimAneSu devatvena utpannAH, teSAM khalu devAnAM sotkRSTA paJcasAgaropamA sthitiH prajJaptA / te khalu devAH paJcAnAmAddhamAsAnAmante Ananti-AntaraM zvAsamAdadati, prANanti-AntarikamucchavAsaM gRhNanti, ucchavasanti bAhya zvAsaM gRhNanti, niHzvasanti =ba hya niHzvAsaM grahNanti / teSAM khalu devAnAM paJcabhivarSasahasrairAhArasaMjJA samutpannA bhavati / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye paJcabhirbhavagrahaNaiH setsyanti 'jAca' yAvat-yAvacchabdAta, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti / / 20 // 'je devA ityaadi| TIkArtha-jo deva, vAta1, suvAta2, vAtAvarta3, vAtaprama4, vAtakAnta5, vAtavarNa6, vAtalezya, vAtadhvaja8, vAtazrRMga9, vAtasRSTa10, vAtakUTa 11, vAtottarAvataMsaka12, sUra 13, susUra 14,sUrAvata 15, sUraprama16, sUrakAnta17, sUravaNa 18, sUralezya19, saradhvaja20, sUrazrRMga21, sUrasRSTa22, sUrakUTa 3, aura surottarAvataMsaka 24 ina coIsa vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti pAMca sAgaropama kI hotI hai| ve deva DhAI 2 // mAha ke bAda bAhya Amyantara zvAsocchasa grahaNa karate haiM, una devoM ko pAMcahajAra varSa ke bAda AhArasaMjJA utpanna hotI hai| una devoM meM kitaneka deva bhavasiddhika hote haiM jo pAMca bhava grahaNa karane ke bAda siddha avasthA prApta karane vAle hoMge yAvat samasta duHkhAM kA aMta kareMge ||suu0 20 // "je devA" ityAdi / ___TI -? he| (1) vAta, (2) supAta, (3) vAtAvata, (4) vAtaprabha, (5) vAtAnta, (6) vAta (7) vAtasezya, (8) vAtakar, () vAta (10) pAtaLUTa, (11) vAtA. ttarAta sa4, (13) sU2 (14) susUra, (15) sUrAvata (16) sU2prala, (17) sU24Anta (18) sU254, (18) sUrasazya, (20) sU26504, (21)sU20, (22) sUraSTa (23) sUTa mana (24) sUrottarAvatuMsaka e vIsa vimAnomAM devanI paryAyathI utpanna thAya che, te devonI utkRSTa sthiti pAMca sAgaropamanI hoya che. te devo aDhI mAse bahAra ane aMdara zvAsocchavAsa le che. te devone pAMca hajAra varSe AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devomAM keTalAka deve bhavasiddhika hoya che, je pAMca bhava karIne siddha avasthA prApta karaze tyAMthI zarU karIne samasta duHkhono aMta karaze tyAM sudhInuM lakhANa AgaLa mujaba samajavuM. sU. 20 zrI samavAyAMga sUtra Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ codhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam atha SaSThaM samavAyAGgamAha mUlam-cha lesAo paNNattA, taM jahA-kaNhalesA nIlalesA kAulesA teulesA pamhalesA sukkalesA / cha jIvanikAyA paNNattA, taM jahA-puDhavIkAe, AUkAe, teukAe, vAukAe, vaNassaikAe, tasakAe / chavvihe bAhire tavokamme paNNatte, taM jahA-aNasaNe UNoyariyA, vattIsaMkhevo, rasapariccAo, kAyakileso, sNliinnyaa| chavihe abhitare tavokamme paNNatte, taM jahA-pAyacchittaM viNao veyAvacaM sajjhAo jhANaM ussggo| cha chAumatthiyA samugghAyA paNNattA, taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtia samugyAe, veuvviyasamugghAe, te ya samugyAe, aahaarsmugghaae| chavihe atthuggahe paNNatte, taM jahA-soiMdiya atthuggahe, cakkhuiMdiya atthuggahe, ghANeMdiyaatthuggahe, jibhidiya atthuggahe, phAsiMdiya atthuggahe, noiMdiyaatthuggahe / kattiyAnakkhatte chatAre pnnnntte| asilesAnakkhatte chatAre paNNatte // 21 // ___TIkA--'cha lesAo' ityAdi / SaD=paDvidhAH 'lesAo' lezyAH prajJaptAH, tatra lizyate zliSyate karmaNA saha AtmA'neneti lezyA kRSNAdidravyasAcivyAt AtmapariNAma vizeSaH, taduktam-'kRSNAdi-dravyasAcivyAt pariNAmo ya AtmanaH / sphaTikasyeva tatrAya lezyA zabdaH pravartate' iti / prajJaptA kathitAH, tadyathA-kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA, zukla aba chaThavAM samavAyAMga kahate haiM--'cha lesAo ityAdi / chaha lezyAe kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiM- kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA padmalezyA, aura shuklleshyaa| chaha jIvanikAya ve sabhapAyain49-'cha lesAo' ityAdi / TIkAtha-lezyAe cha batAvI che. te A pramANe che - (1) 409 sazyA (2) nIrasezyA, (3) apAta vezyA (4) te azyA , (5) padma legyA ane (6) zukala legyA. javanikAya che che. te A pramANe che-(1) pRthvIkAya zrI samavAyAMga sUtra Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 samavAyAnasUtre 9 lezyA / SaD = vaDvidhA jIvanikAyA: =jIvAnAM nikAyAH = samUhAH prajJaptAH= kathitAH, tadyathA- pRthivIkAya: apakAyaH, tejaskAyaH, vAyukAyaH, vanaspatikAyaH, sakAya: / SaDvidhaM bAhyaM tapaH prajJaptam tapati dahati aSTavidhakarmANi iti tapaH, aSTadikarma bhasmakAraka mityarthaH, tadyathA- 'aNasaNe' anazanam = azanam = caturvidha AhAraH, tatparityAgo'nazanam 'UNoyariyA' Unaudaryam = UnaM nyUnamudaraM yasya saH, tasya bhAvaH svalpAhAra tetyarthaH, avamaudaryamityapi pAThaH, 'vittIsaMkhevo' vRttisaMkSepaH = vRttiH- bhakSyaM tasyAH saMkSepaH vRttisaMkSepaH, sa ca utkSipta nikSiptAdyanekavidhaH, 'rasaparicAo' rasaparityAgaH = rasyate samAsvAdyate sAdaramiti rasa:madhurAdilakSaNaH, tasya parityAgaH = pratyAkhyAnaM rasa parityAgaH / ' kAyakile se ' kAyaklezaH = kAyasya- zarIrasya klezo bAdhanam, sa tu vIrAsanotkaTukAsana ke - zaluJcanAdira nekavidha: / 'saMlINayA' saMlInatA = kUrmavadindriyagopanatA / anazanAdibAhyatapasA bAhyazarIraparizoSaNena saGgatyAga - zarIralAghavendriyavijayasaMyamarakSaNa - karmanirjarAdikaM bhavati / chabbihe' ityAdi - SaDidhamAbhyantaraM tapaH karma prajJaptam, AbhyantaratvaM hi - cittanirodha prAdhAnyena karmakSapaNakAraNatvAt, tadyathA - 'pAyacchittaM' prAyazcittaM pApocachedakAritvAtprAyazcittam, tacca AlocanAdyanekavidham / 'viNao' vinayaH - vinIyate'STavidhaM karma yenAsau vinayaH jJAnA nenekavidhaH / 'veyAvaccaM' vaiyAvRttyaM = zrutopadezena vyAvRttaH - sevArtha pravRttaH, tasya bhAvaH, vaiyAvRtyam bAla glAnAdInAM sevAkaraNam | 'sajjhAo' svAdhyAyaH = suSThu = maryA dayAkAla velAparihAreNa pauruSyapekSayA vA''dhyAyaH svAdhyAyaH, mUlasUtrasyAvarta - namityarthaH / 'jhANe' dhyAnaM vAkkAyacittAnAmAgamavidhAnena nirodho dhyAnam, tacca dharmadhyAnAdyanekavidham / 'viussaggo' vyutsargaH = vizeSeNa utsargaH = vyutsargaH, atIcArAdi nivAraNArtha kAyotsargo dharmazukladhyAyinaH kAyotsarge vA 'cha' kahe gaye haiM, ve isa prakAra haiM- pRthivIkAya, apUkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura trskaay| chaha prakAra ke bAhya tapa kahe gaye haiM ve isa prakAra haiM- anazana, UnodarikA, vRttisaMkSepa rasaparityAga, kAyakleza aura sNliintaa| chaha prakAra ke Abhyantara tapa kahe gaye haiM, ve isa prakAra se haiM - prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, dhyAna, aura vyutsrg| chaha (2) ayUhAya, (3) te sthAya, (4) vAyuprAya, (gha) vanaspatiDAya, ane (9) trasahAya cha prakAranAM khAdgha tapa batAvyAM che. te A pramANe che--(1) anazana (2) uSNeArikA (3) vRttisa kSeya, (4) rasaparityAga, (4) DAya useza bhane (1) saMsInatA cha bhaMDAranA Alyantara tatha 5hyAM che. te mApramANe che- (1) pAyazcitta, (2) vinaya, (3) vaiyAvRtya, (4) svAdhyAya, (4) dhyAna bhane (6) vyutsaMga cha chAsthi samuddadhAta che, te zrI samavAyAMga sUtra Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA SaSThasamavAye lezyAdinirUpaNam 83 SaD = SaDvidhAH 'chAumatthiyA' chAdmasthikAH - chadmastho'kevalI, tatra bhavAH chAtrasthikAH=chadmasthasamudbhavAH 'samugdhAyA' samudghAtAH prajJaptAH samudghAto hi yathAsvabhAvasthitAnAmAtmapradezAnAM vedanAdibhiH kAraNairanyathA pariNamanam / samudghAtAnAM padhitvaM darzayati- vedanAsamudghAtaH kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntisamudghAtaH, vaikurvikasamudghAtaH, AhArakasamudghAtaH taijasasamudghAtaH, / SaDidho'rthAvagrahaH prajJataHavagrahaNamavagrahaH-arthasya= sparzarasagandhavarNazabdAdyAtmakasya vastunaH avagrahaH = arthAvagrahaH=sakalarUpAdivizeSa niraSekSAnirdezya sAmAnyamAtra rUpArthagrahaNam = paDavidhatvamasya darzayati- 'soiMdiya' ityAdinA zrotrendriyA yAvat no indriyArthAvagrahaH, cakSurindriyArthAvagrahaH, ghrANendriyArthAvagrahaH, jihvendriyArthAvagrahaH, sparzendriyArthAva grahaH, no indriyaM = indriyasadRzaM manaityarthaH, no zabdaH sadRzArthakaH manasa indri yavartha paricchedakatvAttasya no indriyatvam / tasya artho viSayaH, no indriyArthaH, tadavagrahaH, no indriyArthAvagrahaH / kRttikAnakSatraM SaTtAraM prajJatam | azleSA nakSatraM SaTtAraM prajJaptam // sU. 19 // 9 chAsthika samudghAta haiM, ve isa prakAra haiM- vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAMtika samudghAta, vaikiyasamudghAta, taijasasamudghAta, aura ahArakasamudghAta | chaha prakAra kA arthAvagraha kahA gayA hai, vaha isa prakAra haizrotrendriya arthAvagraha, cakSurindriya arthAvagraha, ghrANendriya arthAvagraha, jinhendriya arthAvagraha, sparzanendriya arthAvagraha aura noindriya arthAvagraha | kRttikA nakSatra aura azleSA nakSatra ye donoM nakSatra chaha chaha tArAoM vAle kahe gaye haiM / bhAvArtha- kaSAya ke udaya se anuraMjita yoga kI pravRtti kA nAma lezyA hai| isake prabhAva se AtmA karmoM ke sAtha saMbaMdhita ho jAtI hai| lezyA do prakAra kI hotI hai- eka dravyalezyA aura dUsarI bhAva lezyA / yA pramANe che-(1) vehanA sumuhUghAta, (2) uSAya samudghAta, (3) mAraNAti sabhudghAta (4) vayi samudraghAta, (4) tainsa samudhAta, mane (6) mAhArasamudyAta cha prahArano arthAvagraha matAvesa che, te yA pramANe che - ( 1 ) zrotrendriya arthAvagraha (2) yakSurindriya arthAvagraha, (3) dhAzendriya arthAvagraha, (4) nihavendriya arthAvagraha, (5) sthzendriya arthAvagraha ane (6) nAindriya arthAvagraha, kRttikA nakSatra ane azleSA nakSatra e anne nakSatrA che, che tArAe vALAM che. bhAvAya --kaSAyanA udayathI anurajita ceAgathI pravRttinuM nAma lezyA che. tenA prabhAvathI AtmA karmanI sAthe saMbaMdhita thaI jAya che. lezyA be prakAranI hAya che[1] dravyasezyA yAne (2) lAvalezyA dravya sezyA bAhya shriirn| 2ga che. lAva zrI samavAyAMga sUtra Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre dravyalezyA bAhya zarIrakA raMga hai| bhAvalezyA AtmA ke zubha azubha pariNAma haiM / jisa prakAra sphaTikamaNi meM japApuSpAdi dravya kI sahAyatA se vizeSa prakAra kA pariNamana ho jAtA hai usI prakAra bAhya kRSNa Adi dravyakI sahAyatA se AtmA meM jo pariNamana hotA hai vaha lezyA hai / kRSNa, nIla, kApota, ye tIna azubhalezyAe~ haiM aura teja, padma evaM zukla, ye tIna zubhalezyAe~ haiM / jIvanikAya kA tAtparya hai chaha-prakAra ke jIvoM kA samudAya / vaise to do prakAra kA hI jIva hai / trasa aura sthAvara, parantu yahAM para jIva meM SaTprakAratA bodhana karane ke liye sthAvara nikAya ke pRthivIkAya Adi ye pAMca bheda kiye haiN| "tejovAyudvindriyAdayazca trasAH " isa sUtra ke anusAra yadyapi teja aura vAyukAya ko bhI kahA gayA hai, parantu yahAM para jo inheM trasakAya meM parigaNita nahIM kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki ina meM trasa nAmakarma kA udaya nahIM hai / sthAvara nAma karma kA hI Udaya hai| zAstra meM jo inheM sa kahA gayA hai vaha gati trasa kI apekSA lekara kahA hai / sthAvara nAmakarma kA udaya hone para bhI basa jaisI gati hone ke kAraNa jo sa kahalAte haiM ve gatitrasa haiM / labdhitrasa nahIM / labdhitrasa to trasa nAmakarma ke udayavAle jIva hI hote hai / vAsanAoM ko kSINa karane ke liye lezyA AtmAnAM zubha azubha pariNAma che. je pramANe sphaTika maNimAM jApuSpa Adi dravyanI madadathI vizeSa prakAranu pariNamana thai jAya che te ja pramANe bAhya kRSNa Adi dravyanI madadathI AtmAmAM je pariNAma thAya che te lephsA che, kRSNa, nIla, kApeAta, e traNa khazubha lezmAe che, ane te ja padma ane zukala, e traNa zubha lezyAe che. jIvanikAya eTale cha prakAranA jIvAnA samudAya Ama teA be ranA ja jIve che-trasa ane sthAvara, paNa ahIM jIvonA cha prakAra samajAvavA mATe sthAvara nimayanA pRthvIya hi yAMnya leha pUche. tejovAyundvindriyAdayazva trasAH " ye sUtra pramale tena ne vAyumAyane yA trasa ahevAmAM Avela che, paNa ahI trasa kAyamAM temanI gaNatarI karavAmAM bAvI nathI tenuM kAraNa e che ke temanAmAM trasa nAmakarmanA udaya nathI, sthAvara nAmakarmanA ja udaya che. zAstramAM emane je trasa kahela che te gatitrasanI apekSAe kahela che. sthAvara nAmakarmonA udaya thatAM paNa trasanA jevI gati hAvAne kAraNe jemane trasa kahevAmAM Ave che. gatitrasa che, labdhitrasa nahIM. trazvitrasa te trasa nAmakarmAMnA udaya vALA jIvA hoya che vAsanAene kSINa karavAne mATe tathA samucita AdhyAtmika 84 zrI samavAyAMga sUtra Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. SaSThasamavAye lezyAdinirUpaNam 85 tathA samucita AdhyAtmika bala kI sAdhanA ke liye indriya aura mana ko jina upAyoM se tapAyA jAtA hai ve sabhI tapa hai / tapa ke bAhyaaura Abhyantara, aise do bheda haiM bAhya jIvoM ko do dekhane meM Ave tathA jinameM zArIrika kriyA kI pradhAnatA rahe aura jo bAhya dravyoM kI apekSA se yukta hoM ve bAhyatapa haiM, aura jinameM bAhya dravyoM kI apekSA na ho aura isI kAraNa jo bAhyajanoM kI dRSTi ke aviSaya hoM ve Abhyantara tapa haiM / bAhyatapa Amyantaratapa kI puSTi kA kAraNa hotA hai| bAhyatapa ke chaha bheda isa prakAra hai - niyamarUpa se caturvidha AhAra kA parityAga karanA isakA nAma anazana hai| bhUkha se kama AhAra lenA isakA nAma nauMdarya hai| bhikSA kA saMkSepa karanA isakA nAma vRttisaMkSepa hai, yaha kSipta Adi ke meda se aneka prakAra kA hai | 3 | ghI dUdha Adi kA parityAga kara denA isakA nAma rasaparityAga hai 4 / ThaMDI garamI yA vividha AsanAdi dvArA zarIra ko kaSTa denA isakA nAma kAyakleza hai / yaha vIrAsana, utkuTakAsana aura kezaluMcana Adi ke bheda se aneka prakAra kA hai / 5 / bAdhArahita ekAntasthAna meM rahanA athavA kUrma kI taraha indriyoM kA gopana karanA isakA nAma saMlInatA hai 6 / Abhyantara tapa ke chaha bheda maLanI sAdhanAne mATe indriyA tathA anane je upAyA vaDe tapAvavAmAM Ave che te upAyAne tapa kahe che tapanA bAhya ane Abhyantara evA be bheda che. je bAhya jIvAnA jovAmA Ave tathA jemAM zArIrika kriyAnI pravAnatA rahe tathA je bA dravyAnI apekSAthI yukata hoya te bAhyatapa che, ane jemAM bAhya dravyAnI apekSA na hoya ane eja kAraNe je bAhyajane nI STinA viSaya banI na zake te tapane abhyantara tapa kahe che. bAhyatapa Abhyantara tapanI puSTinuM kAraNa bane che. che. bAhya tapanI cha bheda A pramANe che- (1) niyamathI cAra prakAranA AhAranA tyAga karavo tenu nAma anazana che (2)bhUkha hoya tenA karatAM paNa echA AhAra levo tenuM nA uNodaya che. [3] bhikSAnA sa MkSepa karavo tenuM nAmavRtti sakSepa che, te ukSiptA nikSipta AdinA bhedathI aneka prakAranuM che. (4 ghA, dUdha vagerenA paratyAga karavo tenuM nAma rasaparityAga che (5) zIta, garamI ke vividha AsanAdi dvArA zarIrane kaSTa ApavuM tenuM nAma kAyakaleza che. tenA vIrAsa, utkruTukAsana, ane kezalucana Adi aneka bheda che. (6) khAdhArahita ekAntasthAnama rahevuM athavA kAcabAnI jema indriyAnuM geApana (Akucana) karavu tenuM nAma saM lInatA che. AbhyAntara tapanA cha bheda A pramANe che zrI samavAyAMga sUtra Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ye haiM-dhAraNa kiye hue vrata meM pramAda janita doSoM kA jisase zodhana kiyA jA sake usakA nAma prAyazcitta hai, yaha AlocanA Adi ke bheda se aneka prakAra kA hai| jJAna Adi sadguNoM meM bahumAna rakhanA isakA nAma vinaya hai 2 / yogya sAdhanoM ko juTAkara athavA apane Apako kAma meM lagAkara guru Adi pUjyajanoM kI sevA zuzrUSA karanA vaiyAvRttya hai| vinaya aura vaiyAvRtya meM kevala itanA hI antara hai ki vinaya to mAnasika dharma hai aura vaiyAvRttya zArIrika dharma hai 3 / jJAna prApti ke liye vividha prakAra kA abhyAsa karanA tathA mUlasUtroM ko paDhanA isakA nAma svAdhyAya hai 4 / citta ke vikSepoM kA tyAga karanA athavA sUtrArtha kA cintana karanA bhI dhyAna hai 5 / aura atIcArAdi nivAraNa karane ke liye kAyo. tsarga karanA vyutsarga hai| athavA dharmadhyAnI zukladhyAnI ke kAyotsarga ko vyutsarga kahate haiN|6| mUla zarIra ko na choDakara AtmA ke pradezoM kA bAhara nikAlanA isakA nAma samuddhAta hai / yaha samudghAta sAta prakAra kA hotA hai, inameM jo kevalisamudghAta hotA hai usakI yahAM vivakSA nahIM hai, kyoM ki vaha kevalI ke sivAya chadmasthoM meM nahIM pAyA jAtA hai| yahAM to jo chadmastha jIvoM meM pAye jAte haiM unakA vargIkaraNa kiyA gayA hai| isaliye yaha chaha prakAra kA hai, vaha isa prakAra-tIvra vedanA ke nimitta (1) dhAraNa karela vratamAM pramAda janita doSetu jenAthI zedhana karavAmAM Ave tenuM nAma prAyazcitta che te alocanA AdinA bhedathI aneka prakAranuM che. (2) jJAna Adi sadUguNomAM bahumAna rAkhavuM tenuM nAma vinaya che. (3) yogya sAdhanone ekatra karIne athavA potAnI jAtathI guru Adi pUjaya jananI sevA zuzraSA karavI tene vaiyAvRtya kahe che. vinaya ane vaiyAvRtyamAM eTalo ja taphAvata che ke vinaya to mAnasika dharma che ane vaiyAvRtya zArIrika dharma che. (4) jJAnaprAptine mATe vividha prakArane abhyAsa karavo tathA mULa sUtronuM adhyayana karavuM tenuM nAma svAdhyAya che. (5) cittanA vikSepane tyAga karavo tenuM athavA sUtrArthanuM citana karavuM te paNa dhyAna che. (6) atIcAra AdinA nivAraNa mATe kAryotsarga karavo tene bulga kahe che. mULa zarIrane cheDayA vinA AtmAnA pradezonuM bahAra kADhavuM tenuM nAma samudraghAta che. te samudughAta sAta prakAranA hoya che, temAM je kevalI samughAta che tenuM varNana ahi karyuM nathI, kAraNake te kevalI sivAyanA chavasthAmAM jovA maLatuM nathI. ahIM te je chavAstha jIvomAM hoya che tenuM vargIkaraNa karavAmAM AvyuM che tethI te cha prakAra che. te cha prakAre A pramANe che-(1) tIvra vedanAne kAraNe je AtmAnI pradezanuM bahAra zrI samavAyAMga sUtra Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThasamavAye lezyAdinirUpaNam ko lekara jo AtmA ke pradezoM kA zarIra se bAhara nikAlanA hotA hai usakA nAma vedanA samudghAta hai / krodhAdikaSAya ke tIvra udayarUpa nimitta ko lekara jo AtmA ke pradezoM kA para kA ghAta karane ke liye bAhara nikalanA hotA hai usakA nAma kaSAyasamudghAta hai 2|mrnn hone ke kucha samaya pahile jo samudghAta hotA hai vaha mAraNAMtika samudayAta hai / aNimA, mahimA Adi nAnA prakAra kI zArIrika vikriyAoM ko karane ke liye AtmA ke pradeza bAhara nikalate haiM usakA nAma vaikriya samu. daghAta hai 4 / taijasa samudaghAta do prakAra kA hotA hai-eka zubha taijasa dasarA azubhataijasa / jagata ko mArI roga Adi se pIDita dekha kara saMyamI mahAtejasvI sAdhu ke hRdaya meM prANiyoM kI rakSArtha dayA utpanna hone para unako bacAne ke liye zubhateja kA nikAlanA zubha taijasa samudaghAta haiM / aura jo krodhAdi kaSAya ke nimitta ko lekara bhasma karane ke liye teja kA nikAlanA azubha taijasa samudghAta hai 5 / chaThaveM guNasthAnavartI kisI parama tapasI munIjana ke liye zaMkA Adi ke hone para jo unake zarIra se eka hAtha kA putalA nikalatA hai ki jo puruSAkAra hotA hai aura zaMkA kI nivRtti hI apane udgama sthAna meM praviSTa ho jAtA hai usakA nAma AhA. raka samudaghAta hai 3 / arthAvagraha ke chaha bheda ye haiM-nAma jAti Adi kI vizeSa kalpanA se rahita sAmAnya mAtra rUpa artha kA jo avagraha-grahaNa hotA kADhavAnuM bane che tenuM nAma vedanA samuhughAta" che. (2) kodhAdi kaSAyanA tIvra udayarUpa nimittane lIdhe je AtmAnA pradezanuM anyanA ghAtane mATe bahAra kADhavAnuM thAya che te kaSAya samughAta' kahe che. (3) mRtyu pahelAM thoDA samaye je samudraghAta thAya che temA NAMtika samughAta' kahe che. aNimA, mahimA Adi vividha prakAranI zArIrika viDiyAo karavAne mATe AtmAnA pradeze bahAra nIkaLe che, "vaikiya samuddaghAta' kahe che. (5) taijasa samududhAtanA be prakAra che-(1) zubha tejasa ane bIjo azubha tijasa. jaga tane mahAmArI AdithI pIDIta joIne saMyamI mahAtejasvI sAdhunA hadayamAM prANIonI rakSA dayA utpanna thavAthI temane bacAvavA mATe zubha tejane choDavuM tene "zubha taijasa samudraghAta" kahe che. ane krodhAdi kaSAyane kAraNe bhasma karavAne mATe tejane choDavuM tenuM nAma "azubha tajasa samudraghAta" che. (6) chaThThA guNasthAnavatI kaI kaI parama tapasvI munijanane zaMkA Adi utpanna thatAM zarIramAMthI eka hAthanuM putaLuM nIkaLe che. teno AkAra puruSa je hoya che. zaMkAnuM nivAraNa thatAM ja te pitAnA uMDA sthAnamAM praveza kare che. tenuM nAma "AhAraka samudraghAta" che. arthAvagrahanA A pramANe che bheda chenAma, jAti AdinI vizeSa kalpanAthI rahita sAmAnya mAtra arthane ja je avagraha thAya che-jJAna thAya che te avagrahane "a zrI samavAyAMga sUtra Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre hai-jJAna hai-usakA nAma arthAvagraha hai| avagraha arthAvagraha aura vyaJjanAgraha ke bheda se do prakAra kA hotA hai| artha-padArtha-bahu, bahuvidha kSipa, anizrita, asaMdigdha aura dhruva, isa taraha cha-prakAra ke haiN| do yA do se adhika padArthoM kA jo avagraha rUpa jJAna hotA hai vaha bahugrAhI avagrahajJAna hai| bahuta prakAra ke padArthoM kA jo avagraha rUpa jJAna hotA hai vaha bahuvidhagrAhI avagrahajJAna hai| zIghratA se padArtha kA jo jJAna hotA hai vaha kSipagrAhI avagraMha hai| kSayopazama Adi kI maMdatA se jo padArtha kA zIghra jJAna nahIM hotA hai usakA nAma akSipragrahI avagraha hai| anizritapadArtha kA jo avagraharUpa jJAna hotA hai vaha anizritagrAhI avagraha hai| asaMdigdha padArtha kA jo avagraharUpa jJAna hotA hai vaha asaMdigdhagrAhI avagrahajJAna hai tathA dhruvapadArtha kA jo jJAna hotA hai vaha dhruvagrAhI ava. grahajJAna hai| isa prakAra ke ina padArthoM kA jo yaha avagraharUpa jJAna hotA hai vaha pAMca indriya aura chaThe mana se hotA hai| isaliye arthAvagraha chaha prakAra kA ho jAtA hai| zAstra meM bahu Adika ke bheda se artha bAraha prakAra ke kahe gaye haiN| pUrvokta ye cha aura inake ulTe eka, eka vidha Adi aura chaha bheda haiN| inakA bhI jo avagraharUpa jJAna hotA hai vaha bhI isI prakAra pAMca indriya aura eka mana se hotA hai, isaliye vagraha' kahe che. avagrahanA be prakAra che-arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha artha-padArthabahu, bahuvidha, kSipra, anizcita, asaMdigdha ane lava, ema cha prakAranuM che. be ke bethI vadhAre padArthonuM je avagraha rUpa jJAna thAya che te bahagrAhI avagraha jJAna che. ghaNA prakAranA padArthonuM je avagraharUpa jJAna thAya che te bahuvidhagrAhI avagrahajJAna che. zIvratAthI padArthanuM je jJAna thAya che te kSipragrAhI avagraha che. kSayopazama AdinI maMdatAthI padArthanuM je zIdhra jJAna thatuM nathI tenuM nAma akSikagrAhI avagraha che. anizcita padArthanuM je avagraharUpa jJAna thAya che te anizcitagrAhI avagraha che. asaMdigdha padArthanuM je agraharUpa jJAna thAya che te asaMdigdhagrAhI avagraha jJAna che. tathA dhruva padArthanuM je jJAna hoya che te dhavagrAhI avagraha jJAna che. A prakAranA te padArthonuM je avagraharUpa jJAna thAya che te pAMca Indriyo ane chaThThA manathI thAya che. tethI arthovagraha cha prakArane thAya che. zAstramAM bahu AdinA bhedathI artha bAra prakAranA batA vyA che. pUrvakathita te cha bheda ane te darekane ulaTe eka eka bheda, ema bIjA cha bheda paDe che. temanuM paNa je avagraharUpa jJAna hoya che te paNa pAMca Indri ane eka manathI thAya che, tethI arthAvagraha cha prakArane batAvyuM che. vyaMjanAvagraha zrI samavAyAMga sUtra Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 89 mUlam -- imAse NaM rayaNaSpabhAe puDhavIe atthegaiyANaM nerayiyANaM ca paliomAI ThiI paNNattA / taccAe NaM puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM cha sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM cha palio mAI ThiI paNNattA | sohammIsA su kappe attheiyANaM devANaM chapaliovamAiM ThiI paNNattA / ruNakumAra mAhiMdesu atthegaiyANaM devANaM cha sAgarovamAI ThiI paNNattA // 20 // TIkA -- ' imIse' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye ke pAM nairayikANAM SaTpalyopamAni sthitiH prajJaptA / tRtIyasyAM khalu pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM SaT sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM SaT palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM SaTpalyopamAni sthitiH prajJaptA / sanatkumAramAhendreSu astye kepAM devAnAM SaTsAgaropamAni sthitiH prajJaptA ||20|| vaha chaha prakAra kA kahA gayA hai| vyaMjanAvagraha mana aura cakSu indriya se nahIM hotA hai isaliye usake cAra hI bheda hote haiM / ina saba kA vizeSa khulAzA zAstra se jAnanA cAhiye || 19 // TIkArtha- 'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti chaha palyopama kI kahI gaI hai| tRtIya pRthivI meM bhI kitaneka nArakiyoM ko chaha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| asura kumAra devoM meM bhi kitaneka devoM kI sthiti chaha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma, IzAna kalpI meM bhI kitaneka devoM kI sthiti chaha palyopama kI kahI gaI hai| isI taraha mana ane cakSu indriya vaDe thatA nathI, tethI tenA cAra ja bheda che te badhAnA vadhu khulAsA zAstromAMthI jANI leve 19aa "imIseNaM" ityAdi / TIkA-A ratnaprabhA pRthvImA keTalAka nArakIenA sthiti cha pApamanI darzAvI che. trIjI pRthvImAM paNa keTalAka nArakIyAnI sthiti cha sAgaropamanI batAvavAmAM AvI che. asurakumAra deveAmAM paNa keTalAka devezanI sthiti cha palyApamanI kahela che. saudha ane izAna kalpAmAM paNa keTalAka devAnI sthiti cha patyeApamanI kahela che--e ja zrI samavAyAMga sUtra Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 samavAyAGgasUtre mUlam - je devA sayaMbhu sayaMbhUramaNaM ghosaM sughosaM mahAghosaM kiDiyosaM vIraM suvIraM vIragata vIraseNiyaM vIrAvattaM vIrappabhaM vIrakaMtaM vIravaNNaM vIralesaM vIrajjhayaM vIrasiMgaM vIrasihaM vIrakUDaM vIruttaravarDisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiNaM devANaM ukkoseNaM cha sAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA chaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA / pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesiM NaM devANaM chahi vAsasahassehiM AhAraTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je chahiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti jAva savvadukkhAnAmantaM krissNti||suu.21|| TIkA-'je devA' ityaadi| ye devAH svayaMbhuvaM svayaMbhUramaNaM ghoSaM supoSaM kRSTighoSaM vIraM suvIraM vIragataM vIrasainikaM vIrAvartta vIramabhaM vIrakAntaM vIravarNa vIralezyaM vIradhvajaM vIrazrRGga vIrasRSTaM baurakUTaM vIrottarAvataMsakaM vimAna= eteSu viMzativimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa SaTsAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH SaNNAmadhamAsAnAmante Ananti vA sanatkumAra mAhendra kalpoM meM bhI kitaneka devoM kI cha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai ||muu0 20 // _ 'jo devA' ityaadi| TIkArtha-jo deva svayaMbhU,1 svayaMbhUramaNa,2 ghoSa,3 sughoSa,4 mahAghoSa,5 kRSTighoSa,6 vIra,7 suvIra,8 vIragata,9 vorasainika,10 vIrAvata,11 vIraprabha,12 vIrakAnta,13 vIravarNa,14 vIralezya,15 vIradhvaja,16 vIrazrRMGga,17 vorasRSTa,18 vIrakUTa,19 aura vIrottarAvataMsaka20, ina 20 bIsa vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, una devo kI pramANe sanaskumAra ane mahendra kapamAM paNa keTalAka devenI cha sAgarepanI sthiti kahevA mAM AvI che sU. 20 ___ 'je devA' ityaadi| TI -2 vo svayaMbhU, svayaMbhUrabhae, dhoSa, sughoSa, mahAghoSa, kRSTidhASa, vIra, suvIra, vIragata, pArasaini, vIrAvata, vIraprasapI27nta, vIravA, vAzya, vI260, viiraMga, vIrasRSTa, vIrakuTa ane vIrattarAvataMsaka, e vIsa vimAnomAM devanI paryAye utpanna thAya che te devanI utkRSTa sthiti cha sAgaropamanI hoya che. te de cha mahine zrI samavAyAMga sUtra Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamasamavAye bhayasthAdinirUpaNam prANanti vA, uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM SabhivarSasahasrarA hArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvAH, ye paDabhirbhavagrahaNaiH setsyanti, 'jAva' yAvat-yAvatpadena bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhA. nAmantaM kariSyanti // 21 // atha saptamaM samavAGgamAha mUlam-sattabhayahANA paNNattA, taM jahA-ihalogabhae, paralogabhae / AdANabhae, akamhAbhae, AjIvabhae, maraNabhae, asilogabhae / sattasamugghAyA paNNattA, taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugyAe, veuvviyasamugghAe, teyasasamugyAe, AhArakasamugghAe, kevalisamugghAe / samaNe bhagavaM mahAvIre sattarayaNIo urdU uccatteNaM hotthaa| iheva jaMbUddIve dIve sattavAsaharapabvayA paNNattA, taM jahA-cullahimavaMte, mahAhimavaMte, nisaDhe, nIlavate, ruppI, siharI, maMdare / iheva jaMbUddIva dIve sattavAsA paNNattA, taM jahA-bharahe, hemavate harivAse, mahAvidehe, rammae, eraNNavae, eravae / khINamoheNaM bhagavayA mohaNijavajAo sattakammapayaDIo veei / mahAnakkhatte sattatAre paNNatte / katiAiA sattanakkhattA utkRSTa sthiti chaha sAgaropama kI hotI hai| ve deva chaha adhamAsoM ke anta meM bAhya Abhyantarika ucAsa niHzvAsa grahaNa karate haiN| una deko ko chaha hajAra varSa vyatIta hone para AhAra kI saMjJA utpanna hotI hai inameM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ve chaha bhavoM ko grahaNa karane ke bAda siddha avasthA ko prAsa karane vAle hoge yAvat samasta duHkhoM kA anta kareMge // 21 // bAhya Abhyantarika ucchavAsa niHzvAsa le che. te devene cha hajAra varSe AhAra saMjJA utpanna thAya che-temAM keTalAka devo bhavasidhika paNa hoya che teo cha bhAve karIne sidhdha avasthA prApta karaze tyAMthI laIne samasta duno aMta karaze tyAM sudhI artha ajagaLanA sUtromAMthI jANI le sU. 21 zrI samavAyAMga sUtra Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 samavAyAGgasUtre puvvadAriA paNNattA mahAjhyA sattanakkhattA dAhiNaM dAriA paNNattA / aNurAhAiA sattanakkhattA avaradAriA paNNattA dhaNiTTAiyA sattanakhattA uttaradAriA paNNattA ||22|| TIkA - 'sattabhayadvANA' ityAdi / sapta 'bhayadvANA' bhayasthAnAni, bhayasya= mohanIyaprakRtisamutpannAtmapariNAmavizeSasya sthAnAni majJaptAni tadyathA-ihalokabhayam=manuSyANAM yadanyasmAda manuSyAderbhayaM tat ihaloka bhayam, paralokabhayam = parasmAt lokAt devatiryaJcAderyad bhayaM, tat paralokabhayam / AdAnabhayam-AdIyate gRhyate yattadAdAnaM dhanam, tannimittaM caurAdikartRkAdapaharaNAd yad bhayaM tadAdAnabhayam / akamhAbhayam' akaramAda bhayam, avanmAdeva corAdinimittamanapekSyaiva rAjyAdau yadbhayaM tadakasmAdbhayam / AjIvabhayam - AjIvasya jIvikAyA bhayam AjIvabhayam / maraNamayam 'asilogabhayaM' azlokabhayam, abhloko'payazaH, aba sUtrakAra sAtaveM samavAya ko kahate haiM-- 'sattamahANA' ityAdi / TIkArya - sAta bhayasthAna kahe gaye haiM / yaha bhaya nokaSAya mohanIya ke udaya se hotA hai / bhaya AtmA kA hI eka pariNAma vizeSa hai / isa bhaya ke sAta sthAna haiM ve isa prakAra se haiM -- ihalokabhaya, paralokabhaya, AdAnabhaya, akasmAt bhaya, AjIvabhaya, maraNa bhaya aura azlokabhaya / manuSyoM ko jo dUsare manuSyoM se bhaya hotA hai vaha ihalokabhaya hai / deva tiryazca AdirUpa paraloka se jo bhaya hotA hai vaha paralokabhaya hai 2 / AdAna zabda kA artha dhana Adi hai / isa nimitta ko lekara jo caurAdikartRka apaharaNa se bhaya hotA hai vaha AdAnabhaya hai 3 / caurAdinimitta kI apekSA kiye vinA hI rAtri Adi ke samaya jo bhaya hotA hai vaha akasmAdbhaya hai 4 / have sUtrAra sAta samavAyAMga he che - "sattabhayadvANA" ityAdi / TIkA-sAta bhayasthAnA batAvyAM che. te bhaya nA kaSAya meAhanIyanA udayathI thAya che. bhaya AtmAnu ja eka pariNAma vizeSa che. te bhayanAM sAta sthAna che-- (1) ghaDaloDa laya, (2) caralo laya, (3) AhAnalaya, (4) asbhAt laya, (4) salava laya, (6) bharalaya bhane (7) azleo laya. bhANusone ne mIla mnujyenA bhaya hoya che te ihaleAkabhaya' kahevAya che. deva tiya ca AdirUpa paralokanA je bhaya hAya che tene paraleAkabhaya' kahe che. AdAna eTale dhananA nimittane laIne cAra Adi vaDe apaharaNa thavAne je bhaya rahe che tene AdAnabhaya' kahe che. cAra Adi nimittanI apekSA karyA vinA ja rAtri Adi samaye je bhaya thAya che te zrI samavAyAMga sUtra Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamasamavAye bhayasthAnAdinirUpaNam tasya bhayam azlokabhayam-nindAbhayamityarthaH / sapta samutghAtAH prajJaptAH, tadyathAvedanAsamudghAtaH, kaSAyamamudghAtaH mAraNAntikasamudghAtaH, vaikurvikasamudghAtaH, tejasasamudaghAtaH, AhArakasamudghAtaH, kevalisamudaghAtaH / vedanAdisamudghAtapariNato zAtmA bahUn vedanIyAdikarmapradezAn kAlAntarAnubhavayogyAna udIraNAkaraNenAkRSya udayAvalikAyAM ca nikSipya anubhUya nirjarayati tatra vedanA samudghAtastubhasAtavedhakarmAzrayaH, vedanA pIDito jIvaH anantAnantakarmaskandhaveSTitAn svAtmapadezAn zarIrAd bahinikSipati, taiH pradezaiH sa vadanajaTharAdirandhrANi karNaskandhAdyantarAlAni ca ApUrya AyAmavistArataH zarIramAtraM kSetramabhivyApya jIvikA kA jo bhaya hai vaha AjIvabhaya hai 5 / maraNa se jo bhaya hotA hai vaha maraNabhaya hai 6 / akIrti-apayaza kA jo bhaya hotA hai vaha azlokabhaya hai| isakA dUsarA nAma nindAbhaya hai / 7 / samudghAta sAta hote haiM, ve isa prakAra se haiM-vedanAsamudghAta1 kaSAyasamudghAta2, mAraNAMtikasamudaghAta3, vaikurvikasamudaghAta4, taijasasamudghAta5, AhArakasamudaghAta6, aura kevlismudghaat| ina vedanAdisamudghAta se yukta huA AtmA kAlAntara meM anubhava karane yogya aneka vedanIyAdikarmapudgaloM ko udIraNAkaraNa se kheMcakara aura udayAvali meM nikSisakara unheM anubhava karake nirjIrNa karadetA haiN| ina sAta samudaghAtoM kA svarUpa isa prakAra se hai-tIbra vedanA se pIDita huA jova anaMtAnaMta karmaskandha se veSTita apane AtmapradezoM ko zarIra se bAhira nikAlatA hai| vaha una pradezoM se vadana jaThara Adi ke chidroM ko, aura karNa, skaMdha Adi aMtarAloM ko pUraNa kara AyAma vistAra kI apekSA zarIramAtra kSetra ko vyApta kara akasmAtRbhaya" che. jIvananirvAhane je bhaya hoya che tene ajIvabhaya kahe che. ane maraNano je bhaya che tene "maraNa" kahe che. akItine je bhaya che tene azlokabhaya" kahe che. tenuM bIjuM nAma nindAbhaya' che sAta samudughAta hoya che. te A pramANe che-[1] vahanA samudhAta, [2] pAyasabhupAta, [3] bharAta samuddhAta, [4] vaikurvika samudraghAta, (6) taijasasamughAta, (6) AhArakasamuddaghAta ane (7) kevali samudraghAta che vedanAdi samudRghAtathI yukta thayela AtmA kAlAntare anubhava karavA yogya aneka vedanIyAdi karma pudgalone udIraNA karaNathI kheMcIne athavA udayAvalimAM nikSipta karIne temane anubhavIne nijII karI nAMkhe che. te sAtaH samuhUMgha tAnuM svarUpa A pramANe che-tIvra vedanA vaDe pIDAto jIva anaMtAnaMta kamaskaMdhathI vIMTaLAyela pitAnA Atmapradezone zarIramAMthI bahAra kADhe che. te jIva te pradezamAMthI vadana, jaThara AdinAM chidrone ane karNa, skaMdha Adi e tarAne pUrI daIne laMbAI paheLAInI apekSAe zrI samavAyAMga sUtra Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre tasmiMzcAntarmuhUrtte prabhUtAsAta vedanIya karmapudagalaparizATanaM karoti / kaSAyasamudraghAtaH kaSAyAkhyacAritramohanIyakarmAzrayaH, tIvrakaSAyodayAkulo jIvaH svAtmapradezAn bahirvikSipati, taiH pradazairvadanodarAdirandhrANi karNaskandhAdyantarAlAni vApUrya AyAmavistArAbhyAM dehamAtrakSetramabhivyApya vartate, tathAbhUtAca prabhUtAn kaSAyakarmapudgalAna prishaattyti| mAraNAntikasamudghAtaH = antarmuhUrtta zeSAyuH karmAzrayaH, maraNameva prANinAmantakAritvAdantaH, maraNAntaH, tatra bhavo mAraNAntikaH, sa cAsau samudvAtazca mAraNAntikasamudghAtaH / maraNasamudghAtagato vikSiptasvAtmapradeza vadanAdarAdiranyANi skandhAdyantarAlAni cApUrya viSkambhavAhalyAbhyAM ke antarmuhUrtakAla meM prabhUta asAta vedanIya karmapudgaloM ko parizaTita kara detA hai| isa taraha yaha vedanA samudghAta asAtAvedanIya karma ke Azraya se hotA hai 1 / kaSAyasamudaghAta kaSAyanAmaka cAritramohanIya karma ke saMbaMdha ko lekara hotA hai, vaha isa prakAra se hai tIvra kaSAya ke udaya se Akula banA huA jIva apane AtmapradezoM ko bAhara nikAlatA hai| una pradezoM se vaha vadana udara Adi ke randhroM ko aura karNa skaMdha Adi ke antarAloM ko pUrita karake dehapramANa laMbe cauDe kSetra meM Thahara kara tathAbhUta prabhUta kaSAyapudgaloM ko parizaTita kara detA hai 2 / mAraNAntika samudaghAta antarmuhUrta kI zeSa Ayu jaba raha jAtI hai taba hotA hai| mAraNhantika samudaghAta kA tAtparya hai-maraNa ke anta samaya meM hone vAlA samudghAta | isa samuddhAta ko karane vAlA jIva apane kucheka AtmapradezoM ko zarIra se bAhira phailAtA hai aura unase vadana udara Adi ke randhoM ko tathA skaMdha Adi ke antarAloM ko pUrita karake zarIra pramANa kSetrane antamuhUtakALamAM prakhta (aneka) asAtavedanauyakama pudgalAne paririta karI nAkhe che joDI de che A rIte te vedanA samudUdhAta asAtavedanIya kama ne Azrarya thAya che (1) kaSAya samuddAtta kaSAya nAmanA cAritra mAhanIya ka`nA ceAgadhI thAya che, te A pramANe che-tIvraSAyanA uddayathI AkuLavyAkuLa banela jIva petAnA AtmapradezAne bahAra kADhe che te pradezeA vaDe te vana, udara AdinAM chidrone ane kaNa kadha AdinA antarAlAne pUrI daine dehapramANa lAMbA paheALA kSetramAM thAlIne te pramANe udbhavelA prabhUta kaSAyapudgalene parizaTita karI nAkhe che-joDI de che. (2)jyAre antarmuhU nuM AyuSya bAkI hoya che tyAre mAraNAntika samuddAta thAya che mAraNAntika samuddAta eTale maraNanA anta samaye thanArA samuddAta. A samudghAta karanAra jIva peAtAnA keTalAka Atmapradezane zarIramAMthI bahAra phelAve che, ane temanAthI vadana, uttara AdinAM chidrone tathA skaMdha AdinA antarAlAne pUrI daIne pahoLAi ane UMcAInI apekSAe 94 zrI samavAyAMga sUtra Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA saptamasamavAye bhayasthAnAdi nirUpaNam svazarIrapamANamAyAmataH svazarorAtirekAto jaghanyato'julAsaMkhyeyabhAgam, utkapato' saMkhyeyAni yojanAnyekadizi kSetramamivyApya AyuSkarmapudgalAn parizATayati / vaikurviksmudghaat:-vaikriyshriirkrmaashryH| vaikriyasamudghAtagataH punarjIvaH svAtmapradezAna zarIrAda bahiniSkAzya zarIraviSkambhavAhalyamAnamAyAmata: saMkhyeyayojanapramANaM daNDaM nisRjati, nisRjya ca yathA sthUlAn vaikriyazarIranAmakakarmapudgalAn praagvcchaatyti| taijasasamudaghAtaHtaijasazarIra karmAzrayaH / tejo nisargalabdhimAn kruddhaHsAdhvAdiH saptASTapadAni gatvA viSka viSkaMbha cauDAI aura bAhalya-U~cAI kI apekSA apane zarIra pramANa tathA AyAma kI apekSA apane zarIra se adhika-jaghanya kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtA bhAga pramANa aura utkRSTa kI apekSA asaMkhyAta yojana pramANa, aise ekadizA saMbaMdhI kSetra ko vyApta kara letA hai| phira vaha apane Ayukarma ke pudgaloM ko parizaTita kara detA hai / vaikriya samudghAta vaikriya zarIrakarma ke Azraya hotA hai, isa samudaghAta ko karane vAlA jIva apane Atmapradezo ko zarIra se bAhara nikAla kara zArIrika viSkaMbha aura bAhalya ke anusAra unheM AyAma kI apekSA saMkhyAta yojana pramANa vAle daNDAkArarUpa meM banAtA hai| banAkara phira vaha yathAsthUla vaikriya zarIra nAmakarma ke pudgaloM kI pahile kI taraha parizaTita kara detA hai / taijasasamudghAta taijasa zarIra nAmakarma ke Azraya se hotA hai, jo viziSTa tapasvI tapasyA janya khAsa tejolabdhi prApta kara letA haiM vaha jaba kupita hotA hai to sAta ATha pada apane sthAna se Age jAkara pitanA zarIra pramANa tathA laMbAInI apekSAe pitAnA zarIra karatAM adhikajaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTanI apekSAe asaMkhyAta jana pramANe, evA eka dizA saMbaMdhI kSetrane vyApta karI le che. pachI te potAnA AyukarmanAM pudagalone parizaTita karI de che-joDI de che. (3) vaikiya samuddaghAta vaikriya zarIrakamane Azraye thAya che te samudgha ta karanAra jIva pitAnA Atmapradezane zarIramAMthI bahAra kADhIne zArIrika viSkala-pahoLAI ane bAha0UMcAI pramANe temane AyAma laMbAInI apekSAe saMkhyAta jana pramANavALA daMDAkAra rUpamAM banAve che.banAvyA pachI te yatha skUla vaikriya zarIra nAmakarmanA pugalene pahelAnI jema parizaTita karI nAkhe che (4) tejasa samudraghAta taijasa zarIra nAma kamane Azcarya thAya che. je viziSTa tapasvI tapasyAjanya khAsa labdhi prApta karI le che te jyAre kedha bharAya che tyAre pitAnA sthAnathI sAta ATha DagalAM AgaLa zrI samavAyAMga sUtra Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatra mbhavAhalyAbhyAM zarIramAnamAyAmatastu saMkhyeyayojanapramANaM jIvapradezadaNDaM zarIrAda bdahi:prakSipya krodhaviSayIkRtaM manuSyAdikaM nirdahati, tatraca prabhUtAMstaijasazarIranAmakakarmapudgalAna zAtayati / ___AhArakasamudaghAta AhAraka zarIrakarmAzrayaH, AhArakasamudaghAte jIvaHsvAtmapradezAn zarIrAdevahiniSkAzya bahalyataHzarIramAtramAyAmatazca saMkhyeyAni yojanAni daNDaM nisRjati, nisRjya ca yathAsthalAnAhArakazarIranAmakarmapudagalAn shaatyti| kevalisamudghAta:-sadasavedya zubhAzubhanAmoccanIcagotrakarmAzrayaH / kevalinaH samudghAta kevalisamudghAtaH / antarmuhUrtabhAvini paramapade kevalI AyuviSkaMbha aura bAhalya kI apekSA apane zarIra pramANa tathA AyAmalaMbAI kI apekSA saMkhyAtayojana pramANa taka apane AtmapradezoM ko bAhara nikAla kara daNDAkArarUpa meM bAhira phailAtA hai| aura krodha ke viSayabhUta bane hue manuSya AdikoM ko bhasmasAt kara detA hai| vaha usa avasthA meM prabhUta taijasa zarIra nAmaka karmapudagaloM ko parizarita kara detA hai 5 / AhArakasamudghAta AhAraka-zarIrakarma ke sahAre se hotA hai, jaya jIva AhAraka samudaghAta karatA hai to usa samaya vaha AtmapradezoM ko zarIra se bAhara nikAla kara bAhalya-U~cAI kI apekSA zarIramAtra tathA AyAma kI apekSA saMkhyAta yojana taka daNDArarUpa meM pariNamAtA hai, aura pariNamA kara phira yathAsthUla AhArakazarIra nAmakarma ke pudgaloM ko parizaTita kara detA hai 6 // kevalisamudghAta sAtA, asAtA vedanIyakarma, zubha azubha nAmakarma, aura U~ca nIca gotrakarma ke sahAre se hotA hai| paramapada kI prApti jaba antarmuhUrta kAla meM hone vAlI hotI jaIne pahoLAI ane UMcAInI apekSAe pitAnA zarIra pramANa tathA laMbAInI apekSAe saMkhyAta yAjana pramANu sudhI pitAnA Atama pradezane bahAra kADhIne daMDAkAra rUpe bahAra phelAve che, ane kAdhanA kAraNarUpa banela manuSya A dine bALIne bhasma karI nAkhe che. e avasthAmAM te prabhUta tejasa zarIra nAmanA karma pudagalone parizarita kare che. (5) AhAraka samudraghAta AhAraka zarIra kamanI madadathI thAya che. jayAre jIva AhAraka samudUghAta kare che tyAre te Amapradezane zarIramAMthI bahAra kADhIne UMcAInI apekSa e zarIra pramANu tathA laMbAInI apekSAe saMkhyAta yojana sudhI daMDAkAra rUpamAM pariNamAve che, ane pariNAvIne te yathAsthUla AhAraka zarIra nAmakarmanA pudagalone parizaTita karI le che. (6) kevalisamudughAta sAtA, asAtA vedanIyakama, zubha azubha nAmakarma, ane UMcanIca netrakamane Azraye thAya che- paramapadanI prApti jyAre anna muhUtakALamAM thanArI hoya che tyAre kevalI bhagavAna zrI samavAyAMga sUtra Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamasamavAye bhayasthAnAdinirUpaNam vedanIyakarmadalikasamIkaraNArtha prathamasamaye bAhalyataH svazarIrapramANamUrdhvamadhazca lokAntaparyamAtmapradezAnAM daNDamAracayati / dvitIyasamaye pUrvAparayordizayovistR. tAtmapradezAnAM kapATAkAratvaM kurute / tRtIyasamaye dakSiNottaradizayo:prasRtAtmapradezAnAM manthAnAkAratvaM kurute / caturthe samaye'ntarAlapUraNena caturdazarajjvAtmaka sakalalokapUraNaM kurute| evaM samudghAtaM kurvan kevalI caturbhiHsamayaiHsakalalokavyApIbhavati / evaM karmaNo'zAn samIkRtya paJcame samaye'ntarAlapUrakAn AtmapradezAna saMkocayati SaSThe samaye manyAnaM, saptame sabhaye kapATaM ca saMkocayati / aSTame samaye dRNDamupasaMharan svazarIrastho bhavati / kaMvali samudghAtavarjAH zeSAH SaTsamudghAtAH hai taba kevalI bhagavAn Ayu aura vedanIya karma ke dalikoM ko samIkaraNasamAna karane ke liye prathama samaya meM bAhalya kI apekSA svazarIrapramANa tathA urdhva aura adhaH lokAnta paryanta AtmapradezoM ko daNDarUpa meM bAhara nikAlate haiN| dvitIya samaya meM pUrva aura pazcima dizA meM vistRta AtmapradezoM ko kapATarUpa meM, tRtIya samaya meM dakSiNa aura uttara dizA meM prastRta AtmapradezoM ko manthAna daMDarUpa meM aura caturtha-samaya meM antarAloM ko pUraNakarane se caudaha rAjUpamANa sakalaloka ko bhara dete haiN| isa prakAra samudaghAta karate hue kevalI bhagavAn cAra samaya me samasta lokavyApI bana jAte haiN| isa taraha karmoM ke aMzoM ko samAna karake paMcama samaya meM ve antarAlapUraka AtmapradezoM ko, chaThaveM samaya meM manyAna-daMDa ko aura sAtaveM samaya meM kapATa ko saMkucita karate haiN| tathA AThaveM samaya meM daNDAkArarUpa Atmapradezo ko saMhRta kara ve kelI svazarIrastha ho jAte haiN| kevalisamudaghAta ko choDakara chaha samudaghAtoM kA samaya eka Ayu ane vedanIya karmanA dalikone samAna karavAne mATe prathama samaye bAhalya UMcAInI apekSAe svazarIra pramANa tathA urdhva ane adhaH kAnta sudhI Atmapradezone daMDarUpe bahAra kADhe che. dvitIya samaye pUrva ane pazcima dizAmAM vistRta Atmapradezone kapATarUpe, trIjA samaye dakSiNa ane uttara dizAmAM prastuta Atmapradezane maLyAna daMDarUpe ane cothe samaye antarAlone pUrIne cauda rAjapramANa samasta lokone bharI de che. A pramANe samudraghAta karatAM karatAM kevalI bhagavAna cAra samayamAM samasta lokavyApI banI jAya che. A rIte karmonA aMzane sarakhA karIne pAMcamAM samayamAM teo antarAla pUraka Atmapradezane, chaThThA samayamAM maLyAna daMDane, ane sAtamAM samayamAM kapATane saMkucita kare che. tathA AThamAM samayamAM daMDAkArarUpa Atmapradezane saMhata (vistRta) karIne te kevalI svazarIrastha thaI jAya che. kevalI zrI samavAyAMga sUtra Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre D AntamauhUtikAH, kevalisamudghAtastu aSTasAmAyikaH SaNmAsAyukAstato nyUnAyu. kAzca kevalino niyamata: samudghAtaM kurvanti / SaNmAsAdhikAyuSAM kevalinAM tusamudghAtasya bhajanA / uktaM ca chammAsAUsese, uppannaM jassa kevalaM nANaM / te niyamA samugghAyA sesA samugghAyabhaiyavvA / chAyA-SaNmAsAyuSi zeSe utpannaM yasya kevalaM jJAnam / te niyamAtsamudghAtAH shessaaHsmudghaatbhktvyaaH|| iti / samudghAtA:samuddhAtavantaH / samudghAtabhaktavyAH samudaghAte bhaktavyAH samudghAtabhaktavyAH, samudghAtavanto bhavanti navA bhavanti ityarthaH / zramaNo bhagavAna mahAvIraH saMpta'rayaNIo' ratnayaH, ratniH vistRtA lihastaH, 'udvamuccatteNaM' Uozcatvena na tu tiryaguccatvena 'hotthA' abhUt / ihaiva jambUdvIpe dvIpe 'satta' saptasaMkhyAkAH 'vAsaharapavvayA' varSadharaparvatAH prajJaptAH , tadyathA-'cullahimavaMte' kSudrahimavAn, mahAantarmuhUrta hai aura kevalisamudaghAta kA ATha samaya hai| jo kevalI chahamAsa kI lavazeSa AyuvAle hote haiM athavA isase bhI kama jinakI Ayu hotI hai ve niyama se samudaghAta karate haiN| parantu jina kevaliyoM kI Ayu chahamAsa se adhika kI hai unameM samudaghAta ki bhajanA mAgI gaI hai| kahA bhI hai "jina kevaliyoM kI Ayu chaha mAsa kI bAkI raha jAtI hai aura taba jinheM kevalajJAna utpanna hotA hai ve niyama se samudaghAta karate haiN| parantu jinakI Ayu chaha mAsa se adhika hai aise kevalI samudaghAta karate bhI haiM aura nahIM bhI karate haiM // 1 // " zramaNa bhagavAn mahAvIra sAta ratni pramANa U~ce the| isa jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM sAta varSadhara parvata haiM ve ye haiM-culla himavAn , mahAhimavAn , samughAta sivAyanA cha samuhughatene samaya eka antamuhUrta che, ane kevali samudUdhAtanA ATha samaya che. je kevalanuM AyuSya cha mAsanuM bAkI hoya che, athavA tenA karanAM paNa ochuM jenuM AyuSya hoya che teo samughAta kare ja che e niyama che. paNa je kevalI nuM AyuSya cha mAsathI vadhAre bAkI hoya, temanAmAM samududhAtanI bhajanA (thAya ke na thAya evI hAlata) mAnavAmAM Avela che kahyuM paNa che- je kevalIone cha mAsanuM AyuSya bAkI rahela hoya tyAre kevaLajJAna utpanna thAya che teo niyamathI ja samudraghAta kare che. paNa jemanuM cha mAsathI vadhAre AyuSya bAkI hoya che evA kevalIo samudughAta kare paNa che ane nathI paNa karatA nA" zramaNa bhagavAna mahAvIra sAta rati pramANa UMcA hatA. A jambudvIpa nAmanA dvIpamAM sAta varSadhara parvate che-sula himavAna, mahA hiMmavAna, niSadha, zrI samavAyAMga sUtra Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamasamavAye sthityAdinirUpaNam himavAn 'nisaDhe' niSadhaH, nolavAn 'ruppA' rukmI 'sAharI' zikharI mandaraH / ihaiva jambUdvIpe dvIpe 'sattavAsA' saptavarSANi kSetrANi prajJaptAni, tadyapA-bharatam, haimavatam, harivarSam, mahAvideham, ramyakam, airaNyavatam, airavatam / kSINamohena bhagavatA mohanIyavarjAH saptakarmaprakRtayaH 'veeI' vedyante anubhUyante, 'veeI' ityekavacanamASatvAta / maghAnakSatraM saptatAraM prajJaptam / kRttikAdikAni saptanakSatrANi pUrvadvArakANi prajJaptAni / (abhijidAdikAni saptanakSatrANi pUrvadvArakANi pajJaptAni iti kecit) maghAdikAni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni / anurAdhAdikAni saptanakSatrANi aparadvArakANi pazcimadvArakANItyarthaH prajJaptAni / dhaniSThAdikAni saptanakSatrANi uttaradvArakANi prajJaptAni // 22 // mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM sattapaliovamAiM ThiI pnnnnttaa| taccAe NaM puDhavIe neraiyANaM ukkoseNaM satta sAgarovamAI ThiI pnnnnttaa| cautthIe NaM puDhavAe neraiyANaM jahaNaNeNaM sattasAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM sattapaliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIniSadha, nIla, rukmI, zikharI aura mandara / isa jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM sAta kSetra haiM, ve isa prakAra haiM-bharata, haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka, airaNyavat aura airavatta / bArahaveM guNasthAnavI vItarAga bhagavAn mohanIya karma ko choDakara zeSa sAta karma prakRtiyoM kA anubhava karate hai| maghAnakSatra sAta tArAoM vAlA kahA gayA hai| kRttikA Adi sAta nakSatra pUrva dvAra vAle kahe gaye haiM (abhijit Adi sAta pUrvadvAra bAle haiM esA koI 2 kahate haiM) maghA Adi sAta nakSatra dakSiNa bAravAle anurAdhA Adi sAta nakSatra apara dvAra vAle,-pazcima dvAra vAle, aura dhaniSThA Adi sAta nakSatra uttara dvAravAle kahe gaye haiM ||suu022|| nIla, rukamI, zikharI ane mandara A jaMbudvIpamAM sAta kSetra che--bharata, haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka araNyavata, ane eravata. bAramAM guNasthAnavata vItarAga bhagavAna mohanIyakarmone choDIne bAkInI sAta kama prakRtine anubhava kare che. maghA nakSatra sAta tArAo vALuM che. kRtikA Adi sAta nakSatra pUrva dvAra vALAM kahevAya che. (kaI kaI lokonuM evuM mAnavuM che ke abhijAta Adi sAta nakSatrA pUrva dvAra vALAM che.) maghA Adi sAta nakSatra dakSiNadvAra vALAM, anurAdhA Adi sAta nakSatra pazcimaDhAra vALAM ane dhaniSThA Adi sAta nakSatra uttara dvAravALAM che. lAlU rA zrI samavAyAMga sUtra Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 samavAyAGgasUtre sANesu kappesuatthegaiyANa devANaM satta paliovamAiMThiI pnnnnttaa| saNaMkumAre kappe atthegaiyANaM devANa ukkoseNaM sattasAgarovamAI ThiI paNNattA / mAhide kappe devANaM ukkoseNaM sAiregAiM sattasAgarovamAiM ThiI paNNattA / baMbhaloe kappe atthegaiyANaM devANaM satta sAhiyA sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA samaM samappamaM mahApabhaM pabhAsaM bhAsuraM vimalaM kaMcaNakUDaM saNaMkumAravaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesiM NaM devANaM ukkoseNaM sattasAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA sattaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesiM NaM devANaM sattahiM vAsasahassehi AhAraTTe samuppajjai / santegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je NaM sattahiM bhavaggahaNehi sinjhissaMti bujhissaMti jAva savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu0 23 // ___ TIkA-'imose NaM' ityAdi asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairIyakANaM saptapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| tRtIyasyAM khalu pRthivyAM nairayikANAM sotkRSTA saptasAgaropamA sthitiH prajJaptA caturthyA khalu pRthivyAM nairayikANAM sajaghanyA saptasAgaropamA sthiti: prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye 'imIseNaM' ityaadi| TIkArtha-isa ratna pramA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti sAta palyopama kI hai| tIsare naraka meM nArakiyoM kI utkRSTa sthiti sAta sAgaropama kI hai| cautho pRthivI meM nArakiyoM kI sthiti jaghanya sAta sAgaropama kI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti sAta palyopama kI hai| "imIse gaM" ityAdi / TIkartha-A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti sAta palyopamanI che. trIjI narakamAM nArakIonI utkRSTa sthiti sAta sAgaropamanI che cothI pRthvImAM nArakIonI sthiti jaghanya sAta sAgaropamanI che asurakumAra devomAM keTalAka devanI zrI samavAyAMga sUtra Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamasamavAye sthityAdinirUpaNam 101 keSAM saptapalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalyeSu astye keSAM devAnAM saptapalyopamAni sthitiH prajJaptA / sanatkumAre kalpe'stye keSAM devAnAmutkarSaNa saptasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / mAhendre kalpe devAnAmutkarSeNa sAtirekANi sAdhikAni saptasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / brahmaloke kalpe astyekeSAM devAnAM sapta 'sAhiyA' sAdhikAni kiMcidadhikAnItyarthaH, sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devAH samaM1 samamabhaMra mahAmabhaM3 prabhAsaM4 bhAravaraM5 vimalaM6 kAzcanakUTaM7 sanatkumArAvataMsakaM8 vimAnaM-eSu aSTasu vimAneSvityarthaH, devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAm utkarSeNa saptasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH saptAnAmadhamAsAnAmante Ananti vA prAganti vA-Abhyantarikau zvAsanizvAsI gRhNAnti, uccasanti vA niHzvasanti vA bAhyaM zvAsaM niHzvAsaM ca gRhNanti / teSAM khalu devAnAM saptabhirvarSasahasrairAhArasaMjJA sNjaayte| santye ke bhavasiddhikA saudharma IzAnakalpa meM kitaneka devoM kI sthiti sAta palyopama kI hai| sanatkumAra meM kitaneka devoM kI utkRSTa sthiti sAta sAgaropama kI hai| mAhendrakalpa meM devoM kI utkRSTasthiti kucha adhika sAta-sAgaropama kI hai| brahmaloka kalpa meM kitaneka devoM kI sAtasAgara se kucha adhika sthiti hai| jo deva sama1, samaprabha2, mahAmabha3, prabhAsa4, bhAsvara5, vimala6, kAzcanakUTa7 aura sanatkumArAvataMsaka8, ina ATha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiN| una devoM kI utkRSTasthiti sAta sAgaropama kI hotI hai| ve deva sAta ardhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko sAta hajAra varSa ke bAda AhAra kI abhilASA hotI hai| ina devoM meM kitaneka deva aise hote haiM jo sthiti sAta palyopamana che. saudharma, izAna ka95mAM keTalAka devanI sthiti sAta papamanI che. sanakumAraka5mAM keTalAka devonI utkRSTasthiti sAta sAgarepamanI kahela che. mahendra kapamAM devonI utkRSTa sthiti sAtasAgaropamathI thoDI vadhAre che. brahmaloka kapamAM keTalAka devonI sthiti sAtasagaro5m 42tA thoDI padhAre che. hevA (1) sama, (2) samaprasa, (3) mahAsa, (4) prabhAsa, (5) mAs12, (6) vibhasa, (7) yanaTa mane (8) sanamArAta sa4, e ATha vimAnamAM devenI paryAe utpanna thAya che, te devonI utkRSTa sthiti sAta sagarepamanI hoya che. te devo sAta adha mahine bahAra tathA aMdara zvAsocchAsa che. te devane sAta hajAra varSa AhAranI abhilASA thAya che. te devamAMthI zrI samavAyAMga sUtra Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 samavAyAGgasUtre jIvAH, ye khalu saptabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante yAvat mokSyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti |sU. 23 / / / bhavasiddhika hote haiN| ve sAta bhava karane ke bAda siddha ho jAyeMge, buddha ho jAyeMge, yAvat samasta duHkhoM kA anta kara deNge| bhAvArtha-yaha pahile kahA jA cukA hai ki narakoM meM vartamAna nArakiyoM kI utkRSTasthiti kramazaH eka 1, tIna3, sAta7, daza10, satraha 17, bAIsa22 aura tetIsa sAgaropama pramANa hai| tathA jaghanya sthiti kramazaH dasahajAra varSa, ekasAgara, tInasAgara, sAtasAgara, dazasAgara, satrahasAgara aura bAIsa sAgara kI hai| isa taraha isa sUtra dvArA joM ratnaprabhA nAmakI prathamapRthivI ke kitaneka jIvoM kI sAta palyopama kI sthiti kahI haI hai, vaha madhyama sthiti jAnanI caahiye| isI taraha jahAM "kitaneka devoM kI yA kitaneka nArakiyoM ko sthiti amuka 2 pramANa meM hai" aisA kathana Ave vahAM yaha kathana prAyaH madhyama sthiti kI apekSA hI kahA gayA jAnanA caahiye| isI taraha saudharma Adi kalpoM meM bhI jAnanA cAhiye / bahAM jaghanya sthiti isa prakAra se haiM-pahile devaloka meM eka palyopama kI, dUsare meM palyopama se kucha adhika kI, tIsare meM do sAgaropama kI, cauthe meM do sAgaropama se kucha adhika kI, pAMcaveM meM saatsaagrokeTalAka de evA hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. teo sAta bhava karIne siddha avasthA pAmaze tyAMthI laIne samasta duHkhono aMta karaze sudhInuM lakhANa AgalAM sUtro pramANe samajI levuM bhAvArtha-e vAta pahelAM batAvavAmAM AvI gaI che ke narakamAM vartamAna nArakIonI utkRSTa sthiti anukrame eka, traNa, sAta, dasa, sattara, bAvIsa, ane tetrIsa sAgarepama pramANe che. tathA jaghanya sthiti anukrame dasa hajAra varSa, eka sAgara traNa sAgara, sAta sAgara sattara sAgara ane bAvIsa sAgaranI che. A rIte A sUtra dvArA, ratnaprabhA nAmanI pahelI pRthvImAM keTalAka jIvonI sthiti je sAta pApamanI darzAvI che te madhyama sthitinI apekSAe samajavI e ja pramANe jyAM "keTalAka devenI ke keTalAka nArakIonI sthiti amuka amuka pramANa mAM che" evuM kathana Ave tyAM te kathana sAmAnya rIte madhyama sthitinI apekSAe kahela samajavu. e ja pramANe saudharma Adi devalokamAM paNa jANavuM. tyAM jaghanya sthiti A pramANe che-pahelA devalokamAM eka palyopamanI bIjAmAM palyopamathI zeDI vadhAre, trIjAmAM be sAgaropamanI cothAmAM be sAgarepamathI thoDI vadhAre, zrI samavAyAMga sUtra Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA saptamasamavAye sthityAdinirUpaNam pama kI chaThaveM meM dasa sAgaropama kI, sAtaveM meM caudaha sAgaropama kI AThaveM meM satraha 17 sAgaropama kI, navave meM aThAraha 18 sAgaropama kI, gyAraha aura bArahaveM meM bIsa sAgaropama ko, prathama greveyaka meM bAIsa 22 sAgaropama kI hai| isI taraha nIce 2 ke graiveyaka kI utkRSTasthiti ko Upara Upara ke graiveyaka kI jaghanyasthiti samajhanA caahiye| isa krama se navaveM aveyaka kI jaghanyasthiti tIsa 30 sAgaropara kI hotI hai| cAra anuttaravimAna kI jaghanyasthiti ikatIpa 31 sAgaropama ko hai| sarvArthasiddhi meM utkRSTa aura jaghanya sthiti meM antara nahIM hai| isa kathana se yaha bAta kahI gaI hai ki pUrva 2 ke devalokoM kI utkRSTa sthiti Age 2 ke devalokoM meM jaghanya hotI jAtI hai| tIsare naraka meM nArakiyoM kI utkRSTasthiti sAta sAgaropama kI kahI huI hai so yahI sthiti cauthe naraka meM jaghanya ho gaI hai| saudharma IzAna meM sAta palyopama ko sthiti madhyamasthiti kI apekSA kathita huI hai kyoMki yahAM para utkRSTa sthiti dosAgaropama kI aura izAna kI eka sAgaropama se kucha adhika kahI huI hai aura jaghanyasthiti eka palyopama kI aura eka palyopama se kucha adhika kI kahI huI hai| brahmaloka nAmaka pAMcaveM kalpa meM kitaneka devoM kI jo sAta sAgaropama se kucha adhika sthiti prakaTa kI gaI hai yaha jghnypAMcamAMmAM sAta sAgaropamanI, chaThAmAM dasa sAgaropamanI, sAtamA mAM cauda sAgaropanI, AThamAmAM sattara sAgaropamanI, navamAM ane dasamAmAM aDhAra, aDhAra sAgaropamanI, agiyAra tathA bAramAmAM vIsa sAgaropamanI, prathama veyakamAM bAvIsa sAgaropamanI che e rIte nIcenA pratyeka praveyakanI utkRSTasthitine uparanA pratyeka raiveyakanI jaghanya sthiti samajavI. A krama pramANe navamAM praveyakanI jaghanya sthiti trIsa sAgaropamana thAya che. cAra anuttara vimAnanI jaghanya sthiti ekatrIsa sAgaropamanI che. sarvArtha siddhimAM utkRSTa ane jaghanya sthitimAM taphAvata nathI, A kathanathI e vAta spaSTa thAya che ke AgaLanA devalokanI utkRSTa sthiti pachInA devalekanI jaghanya sthiti thatI jAya che. trIjI narakamAM nArakIonI utkRSTa sthiti sAta sAgarepamanI kahela che, te te sthiti thI narakamAM jadhanya thAya che. saudharma IzAna devalokamAM madhyama sthitinI apekSAe sAta 55manI sthiti kahevAmAM Avela kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti be sAgaropamanI ane eka sAgarepamathI DI vadhAre ane jaghanya sthiti eka palyopamanI ane eka palyopamathI thoDA vadhAre kALanI kahela che. brahmaloka nAmanA pAMcamAM devalokamAM keTalAka devonI sthiti je sAta sAgaropamathI thoDI vadhAre darzAvI che te ja nya sthitinI apekSAe zrI samavAyAMga sUtra Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre athASTamaM samavAyAgamAha mUlam-aha mayANA paNNattA, taM jahA-jAimae, kulamae, balamae, rUvamae, tavamae, suyamae, lAbhamae, istariyamae / aTTha pavayaNamAyAo paNNatA, taM jahA-IriyAsamiI, bhAsAsamiI, esaNAsamiI, AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamiI, uccArapAsavaNakhelajalla siMghANapariTThAvaNiyAsamiI, maNaguttI, vayaguttI, kaayguttii| vANamaMtarANaM devANaM ceiyarukkhA aTTajoyaNAI uDDhaM uccattaNeNaM pnnnntte| kUDasAmaloNaM garulAvAse aha joyagAiM ur3e uccattaNe NaM paNNatte / jaMbaddIvassa NaM jagaI aTThajoyaNAI uI uccatteNaM paNNattA / ahasAmaie kevalisamugghAe paNNatte, taM jahA-paDhame samae daMDaM karei, vIe samae kavADaM karei, taie samae maMthaM karei, cautthe samae maMthaMtarAiM pUrei, paMcame samae maMthaMtarAiM paDisAharai, chaThe samae maMthaM paDisAharai, sattame samae kavADaM paDisAharai, ahame samae daMDaM paDisAharai, tao pacchA sasIratthe bhvi| pAsassa NaM arahao purisAdANiyassa aTTa gaNA aTTa gaNaharA hotthA, taM jahA-subhe ya sthiti kI apekSA jAnanA cAhiye, kyoM ki yahAM para utkRSTasthiti dasa sAlaropamakI aura jaghanyasthiti kucha adhika sAta sAgaropama kI hotI hai| jo deva sama samaprabha Adi 8 vimAnoM meM utpanna hote haiM ve sADhe tIna 3 // mAsa ke bAda zvAso chavAsa lete haiM aura sAta hajAra varSa ke bAda aahaar| inameM kitaneka jIva bhavasiddhika hote haiM jo sAtabhava grahaNa karane ke bAda siddha ho jAte haiM ||suu0 23 // samaja vAnI che, kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI ane jaghanya sthiti sAta sAgarepamathI thoDI vadhAre hoya che. je devo sama, samaprabha Adi ATha vimA nemAM utpanna thAya che teo rUA (sADA traNa) mahine zvAselphavAsa le che ane sAta hajAra varSe AhAra grahaNa kare che. temAMnA keTalAka devo bhavasiddhika hoya che, jeo sAta bhava karyA pachI siddha avasthAne prApta kare che. sU. 23 zrI samavAyAMga sUtra Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTasamavAye madasthAnAdi nirUpaNam 105 subhaghose ya vasiTe baMbhayAri y| some sirighare ceva vIrabhadde jase iya // 1 // aha nakkhattA caMdeNaM saddhiM pamadaM jogaM joeMti, taM jahA--kattiA1 rohiNIra puNavvasU3 mahA4 cittA5 visAhAda aNurAhA7 jehAda ||suu0 24 // TIkA-'aTTha mayaTThANA' ityAdi / aSTa 'mayaTThANA' madasthAnAni madasya abhimAnasya sthAnAni madasthAnAni prajJaptAni, tadyathA-jAtimadaH, kulamadaH, rUpamadaH, tapomadaH, zratamadaH, lAbhamadaH, aizvayamadaH / aSTasaMkhyakAH 'pavayaNamAyAo' pravacanamAtaraH-pravacanasya dvAdazAGgasya tadAdhArasya saMgharaya vA jananahetutvAt mAtara iva jananya iva pravacanamAtaraH prajJaptAH , tadyathA-IryAsamiti, bhASAsamiti, eSaNAsamiti, AdAnabhANDamAtranikSepaNAsamiti, uccAramasravaNakhelajallazivANapariSThApanAsamitiH, manoguptiH, kcoguptiH, kAyaguptitheti / pravacanarUpaM dvAdazAGgaM hi sAkSAtparaMparayA vA etA Azrityaiva pravartate, ataetAsAM tanmAtRtvopamA / yathA zizuH mAtaramamuzcan na jAtukadAcidAtmalAbhalabhate, evaM saMgho'pi Rte etAbhyo na kadAcit saMghatvaM labhate, ataH saMghamAtRtvamapyAsAm / 'cANamaMtarANaM' vAnamantarANAM vyantarANAmityarthaH, devAnAM 'ceiyarukkhA' caityavRkSAH aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena prajJaptAH / devAnAM tatta aba sUtrakAra AThaveM samavAya ko kahate haiM--'aTTha mayahANA' ityaadi| TIkArtha-ATha madasthAna hote haiM, ve isa prakAra hai-jAtimada, kulamada, balamada, rUpamada, tapamada, zrutamada, lAbhamada, aura aizvaryamada / ATha pravacana mAtAe~ kahI gaI haiM ve isa prakAra haiM-IryAsamiti1, bhASAsamiti2, eSaNAsamiti3,AdAnabhAMDamAtranikSepaNAsamiti4, uccAraprasravaNa-khelajalla zivaNapariSThApanAsamiti5, manogupti6, vacanagupti aura kaaygupti8| vyantara devoM ke caityavRkSa ATha yojana ke U~ce kahe gaye hai / devoM ke una una nagaroM lave sUtrA2 mA samavAyAMga 49 cha-'aTTamayahANA' ityAdi TI -2418 bhasthAna DAya cha, te yA pramANe cha-(1) timaha, (2) maha (3) maha, (4) 35bha6, (5) ta5maha, (6) zrutamaha (7) bama, sane (8) aizvaryamada. ATha pravacanamAtAo A pramANe che (1) dhyAsamiti, (2) bhASAsamiti, (3) messe| samiti, (4) AhAna bhAMDamAtranikSepaNa samiti, (5) uccAra prastravaNa khela jala ziMghANa pariThApanA samiti (6) manoti [] vacanagupti ane (8) kAyagupti vyantara devanAM cityavRkSa ATha jana uMcA kahela che. devanAM te te nagaramAM sudharmA Adi sabhAo zrI samavAyAMga sUtra Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre nnagareSu sudharmAdisabhAnAmagrataH maNipIThikoparisthitAH sarvaratnamayAH sachatra cAmaradhvajAdyalakRtA vRkSAzcaityavRkSatvena vyavar3iyante / yaddevajAtIyasya yazcaityavRkSaH sa gAthAdvayena pocyate-'kalaMbo pisAyANaM baDo jakkhANaceiyaM / tulasI bhUyANaM bhave rakkhasANaM tu kaMDao // 1 // asogo 'kiNNarANaM ca kiMpurisANaM ya cNpyo| nAgarukkho bhuyaMgANaM gaMdhavANaM ya tuMbarU ||2|| iti, kadambaH (kadambavRkSaH) pizAcAnAM vaTo yakSANAM caityam / tulasI bhUtAnAM bhavet rAkSasANAM tu kANDakaH // 1 // azokaH kinnarANAM ca kiM puruSANAM ca cmpkH| nAgarakSo bhujaMgAnAM gandharvANAntu tumbaruH // 2 // vaTazcaityaM vaTavRkSa ityarthaH / bhujaMgAnAM mahoragadevAnAmityarthaH / 'jaMbUNaM sudaMsaNA' jambUH khalu sudarzanA uttarakurukSetrasthitaH pRthivIkAyapariNataH sudarzanAbhidheyo jambUvRkSa ityrthH| aSTayojanAni UrdhvamuJcatvena prajJaptA / 'kUDa sAmalINaM garulAvAse' kUTazAlmalI khalu garuDAvAsAH devakurukSetrasthitaguruDa jAtIyasya veNudevasyAvAsa ityarthaH, aSTayomeM sudharmA Adi sabhAe Age maNipIThikA ke Upara sthita tathA chatra, cAmara evaM dhvajA Adi se suzobhita jo sarvaratnamaya vRkSa hote haiM unhIM kA nAma caityavRkSa hai| jisa deva jAti kA jo caityavRkSa hotA hai vaha ina do gAthAoM dvArA kahA jAtA hai--'kalaMbo' 'asogo' ityaadi| "pizAcoM kA caityavRkSa hotA hai usakA nAma kadambavRkSa hai 1 / yakSoM kA caityavRkSa vaTavRkSa hai 2 / bhUtoM kA caityakSa tulasI hai 3rAkSasoM kA caityavRkSa kANDaka hai 4 // 1 // kinnaroM kA caityavRkSa azokavRkSa hai 5 / kiM puruSoM kA caityakSa campakakSa hai bhujaMgoM kA caityavRkSa nAgavRkSa hai | aura gaMdhoM kA caityavRkSa tumbaru hai 8 // 2 // jaMbUdvIpa kI jagatI ATha yojana kI U~cI kahI gaI hai| devakurukSetrasthita garuDa jAtIya veNudeva ke AgaLa maNipIThikAnI upara rahela tathA chatra cAmara ane vajA AdithI suzobhita je sarvaratnamaya vRkSo hoya che temane cityavRkSa kahe che kayI devajAtinuM kayuM caitya vRkSa hAya cha, te 25 me AyAma dvArA matAvyuche-'kalaMbo' 'asogo' ityAdi pizAcana cityavRkSanuM nAma kadambavRkSa che (1) yAnA cityavRkSanuM nAma vaTavRkSa che (2) bhUtAnuM cityavRkSa tulasI che. (3) rAkSasenuM citatpavRkSa vaTavRkSa kAMDaka che(4) 1 kinnarenuM cityavRkSa azokavRkSa che (5) kiM puruSonuM cityakSa campakavRkSa che. 6, suragonu caityakSa nAmavRkSa cha (7) mane gAnu caityakSa tubhu37 (8) jabUdvIpanI jagatI-(koTa) ATha yeAjana uMcI batAvI che. devakusakSetramAM Avela gaccha jAtinA vizudevanA AvAsa ATha yojana UMcA kahela che ATha samayane zrI samavAyAMga sUtra Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTasamavAye madasthAnAdi nirUpaNam janAni urdhvamuccatvena prajJaptaH / jambUdvIpasya khalu 'jagaI' jagatI prAkArakalpApAlItyarthaH, aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena prajJaptA / aSTa sAmayikaH kevali sammudghAtaH prajJaptaH, tadyathA-prathame samaye daNDaM karoti, dvitIyasamaye kapATaM karoti, tRtIye samaye manthaM karoti, caturtha samaye manthAntarANi pUrayati, paJcame samaye manthAntarANi pratisaMharati, SaSThe samaye manthaM pratisaMharati saptame samaye kapATaM pratisaMharati, aSTame samaye daNDa pratisaMharati / tataH pazcAt zarIrastho bhavati / pArzvasya khalu arhataH 'purisAdANiassa' puruSAdAnIyasya-puruSANAM madhye AdAnIyaH =AdeyaH zraddheya ityarthaH, tasya aSTau gaNA gaNadharAzcAbhUvan, tadyathA--zubhazca zubhaghoyazca vaziSTho brahmacArikaH / somaH zrIdharazcaiva vIrabhadro yazasvIti / nanu kvacitpArzvasyAhato dazagaNadharAH nirdiSTAH atrASTI, iti virodhaH iticet, zrRNu, AvAsa ATha yojana ke U~ce kahe gaye haiN| ATha samaya kA kevali samu dghAta kahA hai, vaha isa prakAra se hai-prathama samaya meM ve daNDa karate hai1, dvitIya samaya meM kapATa karate haiM2, tIsare samaya meM maMthAna karate haiM3, cauthe samaya meM manthAna ke chidroM ko pUrate haiM4, paMcamasamaya meM maMthAna ke chidroM ko saMkucita karate haiM5, chaThaveM samaya meM maMthAna ko pratisaMharita karate haiM6, sAtave samaya meM kapATa ko, aura AThave samaya meM daMDa ko saMkocate haiM 8 / isake bAda ve phira svazarIrastha ho jAte haiN| samasta puruSoM meM zraddheya aise ahaMta pAcaprabhu ke ATha gaNa aura gaNadhara hue haiN| ve isa prakAra haiM-zubha1, zubhaghoSa2, vaziSTa3, brahmacArika4, soma5, zrIdhara6, vIrabhadra7, aura yazasvI zaMkA-pArzvanAtha prabhu ke kahIM 2 para dasa gaNadhara kahe gaye haiM yahAM ATha hI gaNadhara kyoM kahe gaye haiM ? vasi samudhAta che, te sA pramANe cha.-(1) 5sA samayamA tayA 42 the. (2)mI samayamA 4ATa 42 7. (3) alon samayamA bhanyAna 42 cha. (4) yAthA samayamA manthAnanAM chidro pUre che. (5) pAMcame samaye manthAnanAM chidrone saMkucita kare che, (6) chaThThA samaye maMthAnane pratisaMharita (ekatra) kare che (7) sAtamA samayamAM kapATane (8) ane AThamAM samayamAM daMDane saMkece che tyAra bAda teo pharIthI svazarIrastha thaI jAya che. samasta purUSomAM zreSTha evA ahata pAdhaprabhunA ATha gaNa ane mA gazudhara thayAM che. temanai nAma mA pramANe che-(1) zubha, (2) zuladhASa, (3) (3) zi8, (4) brahmayA2i4, (5) sobha, (6) zrIdhara, (7) vIrabhadra mana (8) yazasvI " zaMkA-kaI kaI sthAne pArzvanAtha prabhunA dasa gaNadhara batAvyA che, te ahIM ATha gaNadhara zA kAraNe kahela che ? zrI samavAyAMga sUtra Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 samavAyAGgasUtre pArzvasyAhato dvau gaNadharau alpAyuSko, tayoragaNanayA'STatvApapatteH / aSTa nakSatrANi candreNa saha pramardarUpaM yogaM yojayanti-kurvanti / etairaSTabhinakSatraiH saha yadA candro bhavati, tadA pramardayogo jAyate / tadyathA-kRttikA 1 rohiNI 2 punarvasu 3 maga 4 citrA 5 vizAkhA 6 anurAdhA 7 jyeSThAcceti // 24 // samAdhAna--pArzvanAtha prabhu ke do gaNadhara alpAyuSka the, isaliye unakI yahAM gaNanA nahIM kI hai| isa hisAba se gaNadhara unake ATha kahe gaye haiN| ATha nakSatra caMdra ke sAtha pramadarUpa yoga ko karate haiM, arthAt jaba candramA ina ATha nakSatroM ke sAtha hotA hai taba pramada nAmakA yoga hotA hai| ve ATha nakSatra isa prakAra haiM--kRttikA1, rohiNIra, punarvasu3, maghA4, citrA5, vizAkhA6, anurAdhA aura jyeSThA 8 bhAvArtha--isa sUtra dvArA sUtrakAra ne ATha samavAya prakaTa kiye haiN| madasthAna, pravacanamAtA Adi ye saba aSTa saMkhyopeta samavAyAMga haiN| ina iryAsamiti Adi pAMca samitiyoM ko, tathA manogupti Adi tIna guptiyoM jo pravacana kI mAtA kahI gaI hai usakA tatparya isa prakAra haijisa prakAra vinA mAtA ke zizu kA pAlana-poSaNa nahIM ho sakatA hai| usI prakAra pAMca samiti aura tIna gupti ke vinAdvAdazAMga kI pravatti nahIM ho sakatI hai| inake sAkSAt athavA paraMparArUpa sahAre se hI dvAdazAgarUpa prava samAdhAna-pArzvanAtha prabhunA be gaNudhare TuMkA a yuSya vALA hatA. tethI temanI gaNatarI ahIM karI nathI. A gaNatarI pramANe temanA ATha gaNadhara kahyA che ATha nakSatro candranI sAthe pramaEga kare che, eTale ke jyAre candramAM e ATha nakSatronI sAthe hoya che, tyAre pramardanAmane yoga thAya che. te ATha nakSatranAM nAma nIce pramANe che-- (1) kRtti| (2) die(3) punasu, (4) mA, (5) citrA, vizAmA, (7) 25nurAdhA sana (8) nyA . bhAvArtha-A sUtradvArA sUtrakAre ATha prakAranA samavAya pragaTa karyA che. madasthAna, pravacana mAtA Adi saghaLAM ATha ATha sa khAvALAM samavAyAMga che. jema IryAsamiti Adi pAMca samitine tathA mane gupti Adi traNa guptione pravacananI mAtA kahevAmAM Avela che tenuM tAtparya A pramANe che-jema mAtA vinA bAlakanuM pAlana-poSaNa thatuM nathI tema pravacana rUpa bAra aMganuM temanA vinA pravartana thaI zakatuM nathI. temanA sAkSAt athavA paraMparArUpa sahArAthI zrI samavAyAMga sUtra Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTasamavAye madasthAnAdi nirUpaNam 109 mUlam - - imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyAna aTTha palio mAI ThiI paNNattA / cautthIe puDhavIe atthe - gaiyANaM neraiyANaM aTTha sAgarotramAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM aTTha palio mAI ThiI paNNattA | sohammIsAsu kappe atthegaiyANaM devANaM aDa paliovamAI ThiI paNNattA / ircle kappe attheiyANaM devANaM asAgarovamAI ThiI paNNattA / je devA aci 1 accimAli2 vairoyaNaM3 pabhaMkaraM4 caMdAbhaM5 sUrAbhaM6 supA7 aggiccAbhaMTa rihAbhaM9 aruNAbhaM 10 aruNuttaravaDiMsagaM 11 vimANaM devattA uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM asAgaro canapravartita hotA / inheM saMgha kI mAtA bhI kahI gaI hai aura vaha isI abhiprAya se ki vinA inake saMgha kabhI bhI saMghava ko prApta nahIM kara sakatA hai / U~cAI kI apekSA se caityavRkSoM kI urdhvatA ATha yojana kI kahI gaI hai / ye caityavRkSa sarvaratnoM ke bane hue hote haiN| chatra, cAmara aura dhvajA Adi se alakRta hote haiN| devoM ke unara nagaroM meM ye sudharmA Adi sabhAoM ke Age maNipIThikA ke upara sthita rahate haiN| jaMbUdvIpa ke bhItara jo jaMbU nAmakA vRkSa hai usakA dUsarA nAma sudarzanA hai / yaha vRkSa uttarakuru kSetra meM sthita hai / pRthivIkAya hai / vanaspatikAya nahIM / isakI u~cAI ATha yojana kI hai / jagatI, prAkAra-koTa ke jaisI hotI hai| bAkI ke padoM kA bhAvArtha spaSTa hai // 0 24 || dvAdazAMgarUpa pravacana pravartita thAya che.temane sadhanI mAtA paNa kahela che, kAraNa ke temanA vinA saMdha kadI paNa saMdhatva prApta karI zakatA nathI. caityavRkSAnI uMcAI ATha ceAjananI batAvI che te caityavrukSA sarastenA banela hAya che, ane chatra cAmara ane dhvajA vagerethI zaNagArela hoya che. devAnAM nagaromAM te caityavrukSA sudharmA Adi sabhAe AgaLa piIThikAnI upara ubhAM rahe che. jakhUdvIpanI aMdara je jabU nAmanuM vRkSa che tevuM bIjuM nAma sunA che, te vRkSa uttarakurukSetramAM Avelu che te pRthvIkAya che. vanaspatikAya nathI. te ATha yAjana uMcuM che. jagatI prakAra -kATanA jevI hAya che. khAkInAM padonA bhAvA spaSTa che AsU 245 zrI samavAyAMga sUtra Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 samavAyAGgasUtre vamAiM ThiI paNaNNattA / te NaM devA aTaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM ahahiM vAsasahassehiM AhAraTe samuppajjai, saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je aTTahiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujjhissaMti jAva aMsaM karissaMti // 25 // . TIkA- imose gaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekepAM narayikANAmaSTapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| caturthyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmaSTasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAmaSTapalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astye keSAM devAnAmaSTapalyopamAni sthitiH prajJaptA / brahmaloke kalpe astyekeSAM devAnAmapTasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devAH arciSam , acirmAlinam , vairocanaM, prabhaMkara, caMdrAbha, sUrAbhaM, supratiSThAbham, AgneyAbham, RSTAbham, aruNA bham, aruNottarAvataMsakaM vimAnam acirAdiSu vimAneSvityarthaH, devatve TIkArtha-'imIse NaM' ityaadi| isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti AThapalyopama kI kahI gaI hai| cauthI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti ATha sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka asurakumAra devoM kI ATha palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma aura IzAnakalpa meM kitaneka devoM kI ATha palyopama kI sthiti kahI gaI hai| brahmalokakalpa meM kitaneka devoM kI sthiti ATha sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva arciS1, arcimAli2, vairocana3, prabhaMkara4, candrAbhara, sUryAbha6, supratiSThAbha7, AgneyAbha8, RSTAbha9, aruNAbha10, aura aruNottarAvataMsaka11 ina gyAraha11 A1-'imIse NaM ityAdi ! A ranaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti ATha palyopamanI kahela che jethI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti ATha sAgaropamanI kahela che asurakumAra devAmAM keTalAka asurakumAra devonI sthiti ATha palyopamanI kahela che. saudharma ane IzAna ka5mAM keTalAka davAnI ATha popamanI sthiti kahe che. brahmaleka ka95mAM keTalAka davAnI sthiti ATha sAgaropamanI kahela che. je davA (1) aciSa, (2) asmiAsi (3) pazayana (4) 42 (5) yaMdrAsa (6)Ina (7) supratiSThAna, (8) mAyAma, (6)TAma, (10) m39||m (11) maruttarAvatasara, ye maji. zrI samavAyAMga sUtra Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSThasamavAye madasthAnAdi nirUpaNam notpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSaNa aSTasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH aSTAnAmardhamAsAnAmante Ananti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmaSTabhivarSasahasrairAhAra saMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvAH ye'STabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante. yAvatA mokSyanti parinirvAsyanti, sarva duHkhAnAmantaM kAriSyanti ||25||suu||| vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, ve utkRSTarUpa se ATha sAgaropama kAla kI sthiti vAle kahe gaye haiN| ve deva cAra mAsa ke bAda bAhya aura Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko ATha hajAra varSa ke bAda AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo ATha bhavoM ko grahaNa karane ke bAda siddhagati ko prApta kareMge, buddha ho jAveMge, mukta ho jAveMge, parinirvRta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA anta kara deNge| bhAvArtha-isa sUtra dvArA mUtrakAra ne jo ratnaprabhA pRthivI ke nArakiyoM kI sthiti ATha palyopama kI kahI hai, vaha madhyamasthiti kI apekSA se jAnanA cAhiye, kyoM ki yahAM para utkRSTasthiti eka sAgaropama kI aura jaghanya dasa hajAra varSa kI sthiti hai| isI taraha cauthI pRthivI meM jo yaha ATha sAgaropama kI sthiti prakaTa kI gaI hai vaha bhI madhyamasthiti ko lakSya meM rakha kara prakaTa kI hai, kyoM ki yahAM para utkRSTasthitidasa sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti sAta sAgaropama kI hai| isI prakAra asurakumAra devoM kI bhI sthiti jo ATha palyopama kI kahI gaI cAra vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, temane utkRSTa rIte ATha sAgaropama kALanI sthitivALA kahela che. te deve cAra mahine bAdo ane AlpAntarika zvAsa chavAsa grahaNa kare che. temane ATha hajAra varSe AhAranI abhilASA thAya che. teomAM keTalAka de evA hoya che ke je ATha bhava karyA bAda siddhagati prApta karaze, buddha thaze mukata thaze, parinivRta thaze ane samasta duHkhano aMta karI nAkhaze bhAvArtha-A sUtra dvArA sUtrakAra ratnaprabhA pRthvInA nArakIonI sthiti ATha palyopamanI kahI che te madhayama sthitinI apekSAe samajavI, kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI ane jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che. e ja pramANe cothI pRthvImAM ATha sAgaropamanI je sthiti batAvI che te paNa madhyamasthitine dhyAnamAM laIne pragaTa karela che, kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti dasa sAgara pamanI che, ane jaghanya sthiti sAta sAgaropamanI che. e ja pramANe asurakumAra devAnI paNa sthiti je ATha pApamanI kahevAmAM Avela che te paNa madhyama zrI samavAyAMga sUtra Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 samavAyAGgasUtre ___mUlam--nava baMbhaceraguttIo paNNattAo, taM jahA-no itthIpasupaMDagasaMsattANi sijAsaNANi sevittA bhavai1 no itthINaM kahaM kahittA bhavai2 no itthI ThANAiM sevittA bhavai3 no itthINaM iMdiyAiM maNoharAI maNoramAiM AloittA nijjhAittA bhavai4 no sadANuvAI, no rUvANuvAI5, no gaMdhANuvAI, no rasANuvAI, no phAsANuvAI, nosilogANuvAI5, noitthINaM puvvarayAI puvvakIliyAI samaraittA bhavai6,nopaNIyarasabhoI7, no pANabhoyaNassa aimAyAe AhAraittA8, no sAyAsokkhapaDibaddhe yAvi bhvi9||nv baMbhacera aguttIo paNNattA, taM jahA-itthIpasupaMDagasaMsattANaM sijjAsaNANaM sevaNayA jAva sAyAsukkhapaDibaddhe yAvi bhavai / nava baMbhacerApapaNattA, taM jahA-satthapariNNA logavijao sIosaNija sammattaM / AvaMti dhuyavimohA uvayANa suhaM mahapariNNA // 1 // pAse NaM arahA purisAhai vaha bhI madhyama sthiti jAnanI cAhiye, kyoM ki asurakumAra devoM meM sAgaropama kI aura sAgaropama se kucha adhika kI utkRSTa sthiti kahI gaI hai| tathA jaghanyasthiti dasa hajAra varSa kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna kalpa meM utkRSTa sthiti kramazaH do sAgaropama ko aura kucha adhika do sAgaropama kI hai, aura jaghanyasthiti anukrama se eka palyopama se kucha adhika kI hai, ataH yahAM jo ina kalpoM meM ATha palyopama kI sthiti kahI gaI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA jAnanA caahiye| bAkI ke padoM kA bhAvArtha spaSTa hai // 20 25 // sthiti samajavI, kAraNa ke asurakumAra devomAM sAgaropamanI ane sAgaropamathI thoDI vadhAre utkRSTa sthiti kahela che. tathA jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahela che. saudharma ane IzAna ka9pamAM utkRSTa sthiti anukrame be sAgaropamanI ane be sAgaropamathI thoDI vadhAre che, ane jaghanya sthiti anukrame eka palyopamanI ane papamathI thoDA vadhAre kALanI che, tethI ahIM te kalpomAM je ATha papamanI sthiti kahevAmAM AvI che te madhyama sthitinI apekSAe samajavI. bAkInA padane bhAvArtha spaSTa che. pAsR. 25 zrI samavAyAMga sUtra Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA nabamasamavAye navabrahmacaryagupternirUpaNam 113 dANIe nava rayaNIo uddhaM uccatteNaM hotthA, abhijInakvatte sAirege navamuhatte caMdeNaM saddhiM jogaM joei, abhijiyAiyA nava nakkhattA caMdassa uttareNaM jogaM-joyati, taM jahA-abhijIsavaNo jAva bharaNI // sU0 26 // TIkA--'nava baMbhacera guttIo' ityAdi nava navasaMkhyakAvaMbhacera guttIo' brahmacaryaguptayaH prajJaptAH, tadyathA-'no itthI pasupaMDagasaMsattANi sijjAsaNANi sevittA bhavaI'no strIpazupaNDakasaMsaktAni zavAsanAni sevitA bhavati, strIbhiH pazubhirnapusakaizca saMyuktAnAM zayyAsanAnAmaniSevaNaM prathamA brhmvryguptiH| 'no itthINaM kahaM kahitA bhavaI'no strINAM kathAM kathayitA bhavati-strI sambandhikathA kathanAbhAvarUpA dvitIyA / 'no itthIThANAI sevittA bhavai'no svIsthAnAni sevitA bhavati-tiSThanti yeSu tAni sthAnAni niSadyAdayaH, strINAM sthAnAni= strIsthAnAni, yatra niSadyAdiSu striya upaviSTAH, tataH utthitAsvapi tAsu muhUrta nopavizediti tRtiiyaa| no itthINaM idiyAI maNoharAI maNoramAiM Alo. ittA nijjhAittA bhavaI' strINAM manoharANi-cittAkarSakatvAt, manoramANi-sundarAkRtitvAt indriyANi=mukhana yananAsikAdIni AlokayitA sAmAnyatayA'valo. TIkArtha--'nava baMbhacera guttIo' ityaadi| brahmacarya kI nau guptiyAM kahI gaI haiN| ve isa prakAra hai-strI, pazu aura paMDaka-napuMsaka, ina se sayukta zayyA prAsana kA sevana nahIM karanA,yaha prathama brahmacarya kI gupti hai 1 / striyoM kI kathA nahIM karanA yaha dvitIya gupti hai / jisa niSadyA AdikoM ke upara striyAM baiThI hoM aura phira ve una para se uTha gaI hoM to una niSadyAdikoM para eka muhUrta taka nahIM baiThanA, yaha brahmacarya kI tIsarI gupti hai 3 / cittAkarSaka hone se manohara, tathA sundarAkRtisaMpanna hone se manorama aise striyoM ke mukha, nayana evaM nAsikA Adi indriyoM ke rAgabhAva se prerita hokara sAmAnya rUpa se sUtra nabhusamavAyAMga cha-'nava baMbhaceraguttIo" ityAdi ! TIkArtha-brahmacaryanI navaguptio che te A pramANe che-strI, pazu, ane paDaka- napuMsaka, temanI sAthe zayAnuM sevana na karavuM te brahmacaryanI pahelI gupti che. strIonI kathA na karavI te bIjI gupti che. je niSadyA (sthAna) AdinI upara strIo beThI hoya ane pachI tenA parathI uThI gaI hoya te niSadyA Adi upara eka muhUrta sudhI na besavuM te brahmacaryanI trIjI gupti che cittAkarSaka hovAne lIdhe manehara, tathA suMdara AkAranA hovAne lIdhe manorama evAM strIonAM mukha, nayana, nAsikA Adi aMgone zaga bhAvathI prerAIne sAmAnya rIte tathA vizeSa zrI samavAyAMga sUtra Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 samavAyAGgasUtre kanakartA 'nijjhAittA'-nirdhyAtA=ekAgracittatayA'valokanakartA ca na bhavati, strI. ndriyANAM sAdarAnavalokanarUpA caturthI / 'no saddANuvAI, no rUvANuvAI, no gaMdhANuvAI, no phAsANuvAI, no silogANuvAI' no zabdAnupAtI, no rUpAnupAtI, no gandhanupAtI, no rasAnupAtI, no sparzAnupAtI, no zlokAnupAtI, zabda manmathakArakaM kUjitAdi zabdamanupatituM zrotuM zIlamasyeti zabdAnupAtI-viSayakArakazabdazravaNAbhilASI, rUpaM-strINAM saundaryam, tadanupatituM-draSTuM zIlamasya rUpAnupAtI strIrUpadarzanotsukaH, evaM gandhAnupAtItyAdiSvapi vijJeyam / zlokA nupAtI=zlokAH strINAM saundaryAdi guNavarNanam, tamanupatituM zrotuM zIlamasyeti zlokAnupAtI strI saundaryAdiguNazravaNAdhabhilASI na bhavatItyarthaH / iti pnycmiiguptiH| 'no itthINaM punvarayAI putrakIliAI samaraittA bhavaI' no strINAM pUrvaratAni pUrvakrIDitAni smartA bhavati strIbhiH saha yA ratiH kRtA yA ca krIDA vihitA, tatsmRterakaraNaM SaSThI / 'no paNIya rasabhoI'no praNItarasabhojIpraNItarasaMghRtAdisneha padArthAplutaM bhojanaM bhoktuM zIlamasyeti praNItarasabhojIpavigalatmneha rasavindukasya bhojanasya pratidinamanAharaNamiti saptamI / 'no pANabhoyamsa dekhane kA tathA vizeSarUpa se dekhane kA parityAga karanA, yaha cauthI gupti hai 4 // striyoM ke viSayakAraka-kAmoddIpaka zabdoM ke sunane kA abhilASI nahIM honA, striyoM ke sauMdarya ko dekhane kA abhilASI nahIM honA, isI taraha gaMdha Adiko suMghane kA, sparza ko chUne kA, abhilASI nahIM honA. zlokAnupAtI nahIM honA,-striyoM ke sauMdarya Adi guNoM ke sunane kA abhilASI nahIM honA, yaha pAMcavI gupti5 / isI taraha muni avasthA dhAraNa karane ke pahile jo striyoM ke sAtha rati kI ho, jo krIDA kI ho, usakA smaraNa nahIM karanA yaha chaThavIM gupti hai / pratidina sarasa bhojana nahIM karanA kyoM ki aisA bhojana kAmoddIpaka rIte dekhavAne parityAga karavo te cothI gupti che. strIonA kAmoddIpaka zabdone sAMbhaLavAnI abhilASA na karavI strIonuM sauMdarya jevAnI abhilASA na rAkhavI e ja pramANe gaMdha Adi sUMghavAnI, rasa cAkhavAnI, sparza karavAnI abhilASA vALA na thavuM, laikAnupAtI na thavuM-strIonAM sauMdarya Adi guNonI vAta sAMbhaLavAnI abhilASA na rAkhavI te pAMcamI gupti che. e ja pramANe muni avasthA dhAraNa karyA pahelAM strIo sAthe je rati sukha bhagavyAM hoya, je kIDA karI hoya, tenuM smaraNa na karavuM te chaThThI gupti che. ghI Adi rasathI tarabaLa bhejana dararoja na levuM, kAraNa ke evuM bhejana kAmadIpaka hoya che. te sAtamI gupta che. adhika zrI samavAyAMga sUtra Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamasamavAye navabrahmacaryagupternirUpaNam aimAyAe AhAraittA'no pAnabhojanasya atimAtreNa AhArayitA adhikamAtrAyAM pAnabhojanAkaraNam assttmii| 'no sAyAsokkhapaDibaddhe yAvibhavaI' no sAta saukhyapratibaddhazcApe bhavati sAtAta-sAta vedanIyAdudayaprAptAdyatsaukhya tatpatibaddhazcApi no bhavati-sukhAnabhilASitA navamI guptiH| nava saMkhyakA brahmacaryAguptayaHprajJaptAH, tadyathA- strI pazupaNDakasaMsaktAnAM zayyAsanAnAM 'sevaNayA' sevanena yAvat sAtasaukhyapratibaddhazcApi bhavati / brahmacaryaguptau akaraNIyatayA yaduktaM tatkaraNaM brahmacaryAsyAguptiH / navasaMkhyakAni brahmacaryANi prajJaptAni-brahmacaryam, brahma-tapaH sayamAnuSThAnam tasya caryamAsevanam = brahmacaryam, tatpatipAdakAni AcArAGgaprathamazrutamkaMdhapratibaddhAni adhyayanAni brahmacaryANi, tadyathA-'satthapariNA' zastraparijJA-jIvopamardana hetordravya bhAvahotA hai| yaha sAtavIM gupti hai| adhika mAtrA meM pAna bhojana nahIM karanA, yaha AThavIM gupti hai 8 tathA sAtAvedanIya karma ke udaya se jo sukha prAptahotA hai usameM pratibaddha nahIM honA, yaha nauvIM gupti hai9 / nau brahmacarya kI aguptiyAM kahI haiN| ve isa prakAra se haiM-strI, paza, paMDaka se saMsakta-yukta zayyA aura Asana kA sevana karanA, yAvat sAtAvedanIyakarma ke udaya se prApta sukha meM pratibaddha honaa| tAtparya yaha hai ki brahmacaryagupti meM jo 2 akaraNIya rUpa se kahA gayA hai usakA karanA yahI brahmacarya kI aguptI hai| nau prakAra ke brahmacarya kahe gaye haiM ve isa prakAra haiM-tapa aura saMyama rUpa anuSThAna kA nAma brahma meM / isa brahma kA caryaAsevana karanA isakA nAma brahmacarya hai| isa brahmacarya ke pratipAdaka jo AcArAMga ke prathamazrutaskaMdha meM pratibaddha adhyayana haiM ve brahmacarya haiM / jaise zastraparijJA nAmaka adhyayana-dravyabhAva ke bheda se anekavidha aisA jo pramANamAM bhejana na levuM, te AThamI gupti che, tathA sAtavedanIya karmanA udayathI je sukha prApta thAya che tenAM jakaDavuM nahIM, te navamI gupti che. brahmacaryanI nava agati batAvI che, te A pramANe che - - strI, pazu, paMDaka-napuMsakanI sAthe zayyAnuM sevana karavuM," tyAMthI zarU karIne "sAtavedanIya karmanA udayathI prApta sukhane pratibaddha thavuM jakaDAvuM" sudhI AgaLa pramANe samajavuM. eTale ke brahmacarya-guptimAM je karavA lAyaka nathI ema gaNAvyuM che, te kArya karavuM eja brahmacaryanI aguNi che. brahmacarya nava prakAranA kahela che, te A pramANe che-tapa ane saMyama rUpa sanuhAnanu nAma brahma che. brahmanu yaya-sevana 42, brahmayayaH cha. mA brahmacaryanuM pratipAdana karanAra AcArAMganA pahelAM taskaMdhamAM je pratibaddha adhyayane che te brahmacarya che. jema ke zastraparijJA nAmanuM adhyayana-dravyabhAvanA bhedathI zrI samavAyAMga sUtra Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 samavAyAGgasatre bhedAdanekavidhasya zastrasya parijJA=jJeyaparijJa yA jJAtvA pratyAkhyAnaparijJayA pariharaNaM pratyAkhyAnaM SaDjIvanikAyaparirakSaNarUpaM zastraparikSetinAmakaM prathamAdhyayanam / 'loga vijayoM' lokavijayaH-rAgadveSalakSaNasya bhAvalokasya vijayastyAgaH lokavijayaH, tatpratipAdakaM dvitIyamadhyayanam / 'sIosaNija' zItoSNIyam=zItA anukUlAH parISahAH, uSNAH pratikUlAH parISahAH, tAnadhikRtya kRtamadhyayanaM zItoSNIyaM tRtIyam / 'sammattaM' samyaktvam tattvazraddhAnalakSaNam, tannizcalarUpeNAsevyam na tu paratIthinAmADambaraM vIkSya dRSTiviparyAso vidheya iti pratipAdakaM caturtham / 'AvaMti' zrAvantI lokasArasyAparaM nAma, lokasAro ratnatrayam , ajJAnamohAdi jIvopamardana heturUpa zastra hai usakA jJa parijJA se jAnakara pratyAkhyAna parijJA se tyAga karanA isakA nAma 'zastraparijJA' hai arthAt yaha adhyayana SaTUjIvanikAya ke parirakSaNa rUpa hai / aura yaha vahAM kA prathama adhyayana hai1 / 'lokavijaya' yaha dUsarA adhyayana haiM, isakA artha rAgadveSarUpa bhAvaloka kA tyAga karanA hai / isa rAga dveSa rUpa bhAvaloka ke parityAga karane kA pratipAdana karane vAlA yaha dvitIya adhyayana kahA gayA hai / 'zItoSNIya' nAmakA yaha tRtIya adhyayana hai| isa adhyayana dvArA yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki zIta-anukUla aura uSNa-pratikUla rUpa parISaha kauna 2 haiN| inhIM zIta aura uSNa parISahoM ko lekara isa adhyayana kA nirmANa kiyA gayA hai / 3 / 'samyaktva' ttattvazraddhAna rUpa caturtha adhyayana hai| isa meM yaha kahA gayA hai ki samyaktva ko dRDharUpa se sevana karanA cAhiye-paratIrthikoM ke ADaMbara ko dekhakara dRSTi viparyAsa nahIM karanA caahiye4| 'AvantI' yaha lokasAra kA dUsarA nAma hai| ratnatraya aneka vidha evuM je chapamana heturUpa zastra che teno jJa-parijJAthI jANIne pratyAkhyAna parijJAthI tyAga kare tenuM nAma "zastraparijJA" che eTale ke te adhyayana cha jIvanikAyanA parirakSaNa rUpa che. ane te temAMnuM paheluM adhyayana che. (1) "loka vijaya" ye mI madhyayana cha, ten| artha rAga dveSa35 bhAvanA tyAga kara thAya che. A rAgadveSa rU5 bhAvalokana parityAga karavAnuM pratipAdana 42nA2 mA bhI madhyana cha (2) "zItoSNIya" se nAmanuM trImadhyayana che. yA adhyayana dvArA te vAtanuM pratipAdana karavAmA AvyuM che ke zIta-anukUla ane uSNa pratikUla parISaha kayA kayA che. e ja zIta ane uSNa parISahone anulakSIne A madhyayana 22yu cha. (3) "samyattava"-tattvazraddhAna35 yAthu adhyayana che. tamA kahevAmAM AvyuM che. ke samyakatvanuM daDhatAthI sevana karavuM joIe.-paratIthIonA mArane nachana dRSTi viparyAsa 42vo 'nye nahI (4). "AvantI" te sADa zrI samavAyAMga sUtra Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA navamasamavAye navabrahmacaryaguptenirUpaNam parihArapUrvakaM lokasArabhUtaM ratnatrayamAsevyamiti pratipAdakamadhya yanaM paJcamam / 'dhuya' dhutaM-pUrva pazcAtsaMgAnAM parityAgaH, tatpratipAdaka SaSThamU / 'vimoho' vimoha = mAhavazasamutpannaSu parApahAdiSu vimoho bhavet, tAn samyaka sahe teti yatrAbhidhIyate tad vimohanAmakaM saptamamadhyayanam / 'upahANasuyaM upadhAnazrutam-bhagavatA mahAvIreNa yadupadhAnaM yadugratapa; samAcaritam tatpratipAdakaM zrutam upadhAnazrutaM nAmA. zramam / 'mahapariNNA' mahAparijJA-mahatI parijJA-mahAparijJA antakriyA lakSaNA samyagvidheyeti pratipAdakaM mahAparikSetinAmakaM navamam / pArthaH khalu arhana kA nAma lokasAra hai| ajJAna, moha Adi ke parihArapUrvaka loka meM sAra bhUta ratnatraya kA acchI taraha se sevana karanA cAhiye, isa viSaya ko pratipAdana karane vAlA yaha AvantI' nAmakA pAMcavAM adhyayana hai 5 / pUrvasaMga aura pazcAt saMga kA parityAga karanA isakA nAma 'dhuta' hai| isa vAta kA pratipAdana karane vAlA yaha 'dhuta' nAma kA chaThavAM adhyayana hai 6 / moha ke vaza samutpanna hue parISaha AdikoM ko acchI taraha sahana karanA cAhiye yaha viSaya 'vimoha' nAmaka saptama adhyayana meM pratipAdita kiyA gayA hai| ataH isa viSaya kA-pratipAdana karane vAlA hone se isa adhyayana kA nAma 'vimoha' huA hai| yaha sAtavAM hai| bhagavAna zrI mahAvIra svAmIne jisa upadhAna (ugra) tapa ko samAcarita kiyA hai usa tapa kA pratipAdaka zruta upadhAnazruta hai| yaha AThamA adhyayana hai 8 antakriyArUpa mahatI parijJA acchI taraha se dhAraNa karanA cAhiye isa viSaya ko pratipAdana karane vAle adhyayana kA nAma mahAparijJA hai| aura yaha nauvAM adhyayana hai / isa prakAra ye samasta adhyayana brahmacarya ke nAma rAM bIja nAma che. ratnatrayane lokasAra kahe che. ajJAna meha AdinA parityAga karIne lekamAM sArabhUta ratnatrayanuM sArI rIte sevana karavuM joIe, e viSayanuM pratipaahn 42nA2 te "AvantI" nAmanu pAMya, adhyayana che. (5) 5 / mana pazcAt sapanA parityAga 42 tenu nAma 'dhu ta' che. te vAtanu pratipAdana 42nAra ga nAmanuM chaThThuM adhyayana che (5) mehane kAraNe utpanna thayela parISahone sArI zata sahana 42vA naye, te viSayanu"vimoha" nAmanA sAtamA adhyayanamA prtipAdana karela che, tethI e viSayanuM pratipAdana karanAra hovAthI te adhyayananuM nAma "vimoha" cha. (7) lagavAna mahAvIra zamI 2 thAna (G) tapa yuta te tapanuM pratipAdana karanAra sUtra "upadhAnazrata' che, ane te AThamuM adhyayana che. (8) antakriyArUpa mahatI parijJA sArI rIte dhAraNa karavI joIe, te viSayanuM pratipaahn 42nA2 madhyayananu nAma "mahAparijJA" che. mane te nabhu madhyayana che. m| zrI samavAyAMga sUtra Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre puruSAdAnIyaH nava ratnaya urdhvamuccatvenAsIt / abhijinnakSatra sAtirekAn = sAdhikAn naba muharttAn candreNa sArdhaM yogaM saMbandhaM yojayati=karoti / sAtirekatvaM ca teSAm - dvipaSTibhAgavibhaktasya muhUrttasya catu vazatibhAgarUpam, tathA muhUrtasya dviSaSTitamabhAgasya saptaSaSTitamabhogeSu paTSaSTibhAgarUpam / abhijidAdIni navanakSa trANi candrasya uttareNa yogaM yojayanti, uttarasyAM dizi sthitAni abhijidAdIni nava nakSatrANi dakSiNAzAsthitena candreNa sArdhaM saMbandhaM karotItyarthaH / abhijidAdayastu-abhijicchavaNadhaniSThAzatabhikhA pUrvabhAdrottarabhAdrarevatyazvinIbharaNyaH su026|| mUlam - imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo nava joyaNasae uddhaM AbAhAe uvarille tArArUve cAraM carai | jaMbUddIve NaM dIve nava joyaNiyA macchA pavisiMsu vA pAve saMti vA pavisissaMti vA, vijayassa NaM dArAe egamegAe bAhAe nava nava bhomA paNNattA / vANamaMtarANaM devANaM sabhAo suhammAo nava joyaNAI uddhaM uccatteNaM paNNattA / daMsaNAvaraNijassa NaM kammassa nava uttarapagaDIo paNNattA, taM jahA - niddA1 payalAra niddA - niddA3 payalA 118 se prasiddha haiM ataH ye brahmacarya ke prakAra haiM / puruSazreSTha zrI pArzvanAtha prabhu nava ratna (hAtha) pramANa UMce the| abhijit nakSatra kucha adhika nau muhUrta taka candra ke sAtha saMbaMdha karatA hai / abhijit Adi nau nakSatra candra kA uttara ke sAtha saMbaMdha karate haiM - arthAt - uttara dizA meM sthita abhijit Adi nau nakSatra dakSiNadizA meM sthita candra ke sAtha saMbaMdha karate haiM / abhijit, zravaNa, dhaniSThA, zatabhikhA, pUrvabhAdrapadA, revatI, azvinI aura bharaNI, ye saba nakSatra ajibhit ke Adi pada se gRhIta hue haiM ||0 26 || rIte te badhA adhyayanA brahmacaryanA nAme prasiddha hovAthI temane brahmacaya nA prakAra gaNela che. puruSazraSTha zrI pArzvanAtha prabhu navarani pramANa UMcA hatA abhijit nakSatranA nava muhUta thI gheADA vadhAre samaya candranI sAthe yAga thAya che. abhijit adi nava nakSatrA candrane uttaranI sAthe saMbaMdha (yoga) kare che, eTale ke uttara dizAmAM rahela abhijit Adi nava nakSatra dakSiNa dizAmAM rahela candra sAthe sabaMdha 1re che. alibhit, zravaNa, dhaniSThA, zatabhiSA pUrvabhAdrayA, uttarabhAdrapahA, revatI, azvinI ane bharaNI e khadhA nakSatrA abhijit Adi padathI grahaNa karavAmAM AvyA che prasU. 26aa zrI samavAyAMga sUtra Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 119 payalA4 thINaddhI,5 caksudaMsaNAvaraNe acakkhudaMsaNAvaraNe7 ohidasaNAvaraNe,8 kevaladasaNAvaraNe9 / imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM nava paliovamAiM ThiI paNNattA / cautthIe puDhavIe atthegaiyANa neraiyANaM nava sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM nava paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM nava paliovamAiMThiI pnnnnttaa| baMbhaloe kappe atthegaiyANaM devANaM nava sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA pamhaM supamhaM pamhAvattaM pamhappabhaM pamhakaMtaM pamhavaNNaM pamhalesaM pamhajjhayaM pamhasiMgaM pamhasiTaM pamhakUDaM pamhuttaravaDiMsagaM sujaM susujja sujjavittaM sujakaMtaM sujavaNaM sujjalesaM sujjajjhayaM sujasiMgaM sujjasiha sujakUDaM sujattaravaLisagaM ruillaM ruillAvattaM ruillappabhaM ruillakaMtaM ruillavaNNaM ruillalesaM ruillajjhayaM ruillasiMgaM ruillasiTaM ruilakUDaM ruilluttaravaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM nava sAgarovamAI ThiI paNattA / te NaM devA navaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA paNaM. maMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesiM NaM devANaM navahiM vAsasahassehi AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasidhdhiyA jIvA je navahiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti jAva savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU0 27 // TIkA-'imIse gaM' ityAdi / asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo' bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAta-bahusamo'tyaTokArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa natnaprabhA pRthivI ke atyaMtasamaramaNIya bhUmibhAga se rucaka 'imIse NaM' ityaadi| TIkAtha-A rana prabhA pRthvInA atyaMta samatala ramaNIya bhUmibhAgathI ceka karatAM zrI samavAyAMga sUtra Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 120 samavAyAGgasUtre ntasamo'nuccAvaca iti yAvat, ataeva ramaNIyaH tasmAt, bhUmibhAgAt-na parvatApekSayA nApi gartApekSayA, api tu rucakApekSayA nava yojanazatAni urdhvam 'AvAhAe' AbAdhAyAm antare ityarthaH, 'ucarille' uparitanaM tArArUvaM 'tArArUpaM tArakajAtIyaM tArAmaNDalamityarthaH, cAraMbhramaNa carati karoti / ratnaprabhapRthivyA bahusama. bhAgaramaNIyapradezAt navazatayojanoparisthitaM tArAmaMNDalaM paribhrAmyati ityarthaH / jambUdvApe khalu dvIpe nava yojanikA matsyAH lavaNasamudrAt praviviMzurvA pravizanti vA pravekSyanti vA / yadyapi lavaNasamudre paJcazatayojanaparimitAvagAhanA matsyA nivasanti tathApi jagatIrandhrasyaucityena navayojanikA eva matsyAH jambUdvIpe kI apekSA nau sau yojana Upara bIca meM tArAmaNDala bhramaNa karatA hai, arthAt meru ke samatala bhUbhAga se sAta sau navve yojanakI U~cAI para jyonizcakra ke kSetra kA AraMbha hotA hai, jo vahAM se U~cAI meM eka sau daza yojana parimANa hai, aura tirachA asaMkhyAta dvIpa samudra parimANa hai| usameM dasa yojana kI U~cAI para arthAt ukta samatala se ATha sau yojana kI U~cAI para sUrya ke vimAna haiM, vahAM se assI yojana kI U~cAI para arthAta samatala se ATha sau assI yojana kI UcAI para candra ke vimAna haiM, vahAM se bIsa yojana kI UcAI taka meM arthAta samatala se nava sau yojana kI UcAI taka meM graha, nakSatra aura prakIrNa tAre haiN| pAMcaso yojana parimita avagAhanA vAle matsya lavaNasamudra meM rahate hai ve vahAM se nikalakara jaMbuddhIpa nAmake isa dvIpa meM praveza karate haiM, pahile bhI praveza kiyA hai aura Age bhI pravezakareMge-tAtparya isakA yaha hai ki lavaNasamudra meM yadyapi pAMcasau yojana parimita avagAhana vAle matsya rahate haiM to bhI navase yojana upara vacce tArAmaMDaLa bhramaNa kare che, eTale ke merunA samatala bhUmAgathI sAtase nevuM yAjananI uMcAIe jyotizcakranA kSetranI zarUAta thAya che, je tyAMthI uMcAImAM eka so dasa jana jeTaluM che, ane tirakasa asaMkhyAta dvIpa samudra parimANa che. temAM dasa jananI UMcAI para eTale pUrvokata samatalathI ATha jananI UMcAIe sUryanAM vimAna che. tyAMthI eMzI (80 eMsI) jananI UMcAIe eTale ke samatalathI 880 AThaso eMsI jananI UMcAIe candranAM vimAna che. tyAMthI vIsa jananI UMcAI sudhImAM, eTale ke samatalathI 900 navaso jananI UMcAImAM graha, nakSatra ane prakIrNa tArAo che. nava jana pramANa avagAhanA vALAM maryo ja lavaNasamudramAMthI nIkaLIne jaMbudvIpa nAmanA A dvIpamAM praveza kare che, pahelAM paNa praveza karyo hate ane bhaviSyamAM paNa praveza karaze. tenuM tAtparya evuM che ke lavaNasamudramAM je ke pAMcaso jana pramANa avagAhanAvALAM mastha rahe che te paNa jaga zrI samavAyAMga sUtra Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 121 pravezaM kartumarhanti / vijayasya khalu dvArasya-jambUdvIpasaMbandhinaH pUrvadigvyava. sthitasya vijayadvArasya 'egamegAe' ekaikasmin 'bAhAe' bAhau pAvabhAge ityarthaH, navanava saMkhyakAni 'bhomA' bhaumAni=bhUmisaMbandhIni viziSTa sthAnAni santi / vyantarANAM devAnAM sudharmAsabhA nava yojanAni urdhvamuccatvena prajJaptAH / darzanAvaraNIyasya khalu karmaNo nava uttaraprakRtayaH prajJaptAH, tadyathAnidrA, pracalA, nidrAnidrA, pracalAmacalA, 'thINaddhI' styAnaddhiH, cakSurdarzanAvaraNam, acakSurdarzanAvaraNam , avadhidarzanAvaraNam, kevaladarzanAvaraNam / asyAM khalu ratnamabhAyAMpRthivyAm astye keSAM nairayikANAM nava palyopamAni sthitiH pjnyptaa| catu* pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM nava sAgarogamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAm astyekeSAM nava palyopamAni sthiti; prajJaptA / saudharmajagatI meM jo randhra-chidra hai so usa ke aucitya se unameM se nava yojana pramANa avagAhanA vAle hI matsya jaMbUdvIpa meM pravezakara sakate hai isase adhika avagAhanA vAle nhiiN| pUrvadizA meM vyavasthita vijayadvAra ke jaMbUdvIpa saMbaMdhI vijayadvAra ke pArzvabhAga meM nava nava bhauma haiM-bhUmi saMbaMdhIviziSTa sthAna athavA nagara haiN| vyantara devoM kI apekSA nava yojana kI UcI hai| darzanAvaraNIya karma kI uttara prakRtiyAM nava haiM, ve isa prakAra haiM-nidrA1, pracalA2, niMdrA-nidrA3, pracalA-pracalA4, styAnardhi5, cakSudarzanAvaraNa6, acakSudarzanAvaraNa7, avadhidarzanAvaraNa8, aura kevldrshnaavrnn9| isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI nava palyopama kI sthiti kahI gaI hai| cauthI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti nava sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI tImAM (keTamAM) je chidro che te evAM che ke temAMthI nava jana pramANa avagAhanA vALA ja masyA jaMbudvIpamAM praveza karI zake che, tethI vadhAre avagAhanAvALAM pravezI zakatAM nathI. pUrva dizAmAM Avela jaMbudvIpanA vijayadvAranA pArva bhAgamAM nava, nava bhauma che-bhUminuM viziSTa sthAna athavA nagara che vyaktara devenI sudharmA sabhA UMcAInI apekSAe nava yojananI che. darzanAvaraNIya karmanI uttara prakRti nava che, te A prabhArI -(1)nidrA, (2) prathamA, (3) nidrA-nidrA (4) prayA-pranyasA, (5) styAnaddhi (6) yakSuza nAva25 (7) ayaza nA2], (8) mavadhi nAva275 (6) utaaraanAvaraNa. A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti nava palyopamanI kahI che. cethI pRthavImAM keTalAka nArakIonI sthiti nava sAgaropamanI kahela che. asurakumAra devomAM keTalAka devenI sthiti nava palyopamanI kahI che saudharma, izAna zrI samavAyAMga sUtra Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 samavAyAnasUtre zAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM nava palyopamAni sthitiH prajJaptA / brahma loke kalpe astye keSAM devAnAM nava sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devAH pakSmaM1 supakSma2 pakSmAvatta3 pakSmamabhaM4 pakSmakAntaM5 pakSmatarga6 pakSmavezyaM7 pakSmadhvajaM8 pakSamasaGgaM9 pakSamasRSTaM 10 pakSmakUTaM11 pakSmottarAvataMsakaM12 sUrya13 sumya14 sUryAvarta15 sUryamabhaM16 sUryakAntaM17 sUryavarNa18 mUryalezya19 sUryadhvajaM20 sUryazRGga21 sUryasRSTaM 22 mUryakUTaM23 sUryonarAvataMsakaM24 ' ruillaM' ruciraM25 rucirAvata 26 ruciramabhaM27 rucirakAntaM28 ruciravarNa29 ruciralezyaM30 ruciradhvanaM31 rucirazrRMGgaM32 rucirasRSTaM33 rucirakUTaM34 rucirottarAvataMsakaM35 ca vimAnaMeteSu paJcatriMzad vimAneSu devatvenotpannA;, teSAM khalu devAnAM nava sAgaropanava palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma IzAnakalpa meM kitaneka devoM kI nava palyopama kI sthiti kahI gaI hai / brahmaloka kalpa meM kitaneka devoM kI nava sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| jo deva, pakSma 1, supakSma 2, pakSmAvata 3, pakSmaprabha 4, pakSmakAnta 5, pakSmavarNa 6, pakSmalezya 7, pakSmadhvaja 8, pakSmazrRMga 9, pakSmasRSTa 10, pakSmakUTa 11, pakSmottarAvataMsaka 12, sUrya 13, susUrya 14, sUryAvarta 15, sUryaprabha 16, sUryakAnta 17, sUryavarNa 18, sUryalezya 19, sUryadhvaja 20, mUryazrRMga 21, sUryasRSTa 22 sUryakUTa 23, sUryottarAvataMsaka 24, rucira 25, rucirAvarta 26, ruciraprabha 27, rucirakAnta 28, rUciravarNa 29, ruciralezya 30, ruciradhvaja 31, rucirazrRMga, 32, rucirasRSTa 33, rucirakUTa 34, aura rucirottaravataMsaka 35, ina 35, vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM kalpamAM keTalAka devanI sthiti nava palyopamanI kahela che. brahmaka ka5mAM keTalAka devenI nava sAgaropamanI sthiti kahela che. 2 heva (1) 56ma, (2) su56ma, (3) 56bhAvatta, (4) 56mazana, (5) 56mAnta, (6) 56bhava, (7) 53mavezya, (8) 56504, (8) 56mazra 1, (10) 56bhasRSTa, (11) 56bhaTa, (12) 56bhAttarAvatasara (13) sUryaH, (14) susUryaH, (15) sUryApattaH, (16) sUrya prala, (17) sUryAnta, (18) sUrya , (18) sUrya vezya, [20] sUpa, (21) sUrya (22) sUrya pRSTa (23) sUryaphUTa (24) sUryottarAvatasara, (25) ruthira, (29) ruthirAvata, (27) 222prama, (28) yi24nta, (28) ruyi21| (30) vizvezya, (31 ruthi28504 (32) 2thira, (33) ruthirasaTa, (34) sathiraTa ane (35) cirottarAvataMsaka, e pAMtrIsa vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, zrI samavAyAMga sUtra Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 123 mAna sthitiH prajJaptA / te khalu devA navAnAmarddhamAsAnAmante Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM navabhirvarSasahasairAhArasaMjJA samutpadyate / sandhye ke bhavasiddhikA jIvA ye navabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // 27|| una devoM kI sthiti nava sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva sADhe cAra 4 // mAsa ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / jina devoM ko nau hajAra varSoM ke bAda AhAra saMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiM / ve nau bhava grahaNa karane ke bAda siddhapada prApta kareMge / yAvat samasta duHkhoM kA aMta kareMge // bhAvArtha -- sUtrakAra isa sUtra dvArA nava saMkhyopeta vastuoM ko ginAte hue kaha rahe haiM ki ratnaprabhApRthivI ke atyaMta sama ramaNIya bhUmibhAga se nau sau yojana kI uMcAI para tArA maMDala hai / lavaNasamudra se jaMbUdvIpa meM jo ki usa dvIpa ko ghere hue haiM aura jisakA vistAra usakI apekSA dviguNita hai usakI jagatI ke cheda se jo ki nau yojana kI avagAhanA vAle matsya jisameM se nikala sakeM itanA hI vaDA hai itanI hI avagAhanA vAle matsya Ate haiM, Aye haiM aura AveMge / jaMbUdvIpa saMbaMdhI vijaya dvAra ke pArzvabhAga meM nau-nau bhoma haiN| vyaMtaradevoM kI sudhasabhAkI u~cAI nava yojana kI hai| darzanAvaraNIya karma kI uttara te devAnI nava sAgare pamanI sthiti kahI che. te deve sADAcAra mahine aMdara tathA bahAra zvAseAchUvAsa le che, ane te devAne nava hajAra varSe AhAranI abhilASA thAya che. temAM keTalAka devA bhavasiddhi haiAya che. tee nava bhala karIne siddhagati pAmaze tyAthI samasta du:khAnA aMta karaze sudhInA a grahaNa karAyeA che. bhASA--sUtrakAra A sUtradvArA nava saMkhyAvALI. vastue gaNAvatAM kahe che ke ratnaprabhA pRthvInA atyaMta samaramaNIya bhUmi bhAgayI nava seA ceAjananI 'cAIe tArAma'DaLa che. lavaNasamudramAMthI jamUdrIpamAM, ke je te dvIpane gherIne rahele che ane jenA vistAra tenA karatAM khamaNeA che, tenI jagatI (keATa) nA chidramAMthI nava cejinanI laMbAIvALAM matsya Ave che, AvatAM hatAM ane Avaze. te chidra eva u che ke temAMthI nava cAjananI avagAhanavALAM matsyA ja pravezI zake che, tenA karatAM meTAM nahIM. jabudvIpanA vijayadvAramAM nava nava bhauma che. vyantara devAnI sudharmAMsabhAnI uMcAi nava ceAjananI che. daCnAvaraNIya karmInI uttara prakRtiyA nava che. je (kamanA ud- zrI samavAyAMga sUtra Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 samavAyAGgasUtre prakRtiyAM nau haiN| jisa karma ke udaya se sukhapUrvaka jAga sake aisI nidrA ko nidrA kahate haiM / jisake udaya se nidrA se jAganA atyaMta duSkara ho vaha nidrA-nidrA hai / jisa karma ke udaya ke baiThe 2 yA khaDe 2 hI nIMda A jAve vaha pracalA hai / 3 / jisa karma ke udaya se calate 2 hI nIMda AjAve vaha pracalApracalA hai / 4 / jisa karma ke udaya se jAgarita avasthA meM soce hue kArya ko nidrAvasthA meM karane kA sAmarthya prakaTa ho jAya vaha sttyAnagRddhi hai| isa nidrA meM sahaja bala se kahIM anekaguNa adhika bala prakaTa hotA hai 5 / ratnaprabhA pRthivI meM jo kitaneka nArakiyoM kI sthiti yahAM nava palyopama kI kahI gaI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA kahI gaI hai, kyoM ki isa pRthivI meM utkRSTasthiti eka sAgaro. pama kI aura jaghanyasthiti dasa hajAra varSa kI hai isI taraha cauthI pRthivI meM jo nau sAgaropama kI sthiti yahAM prakaTa kI gaI hai vaha bhI madhyamasthiti kI apekSA jAnanI cAhiye, kyoM ki yahAM utkRSTasthiti dasa sAgaropama kI aura jaghanyasthiti sAta sAgaropama kI hai| asurakumAra devoM kI bhI nau palyopamakI jo yahAM sthiti kahI gaI hai vaha bhI madhyamasthiti kI yahAM apekSA jAnanI cAhiye, brahmaloka meM jo navasAgaropamakI sthiti hI kahI gaI hai vaha bhI madhyasthiti kI apekSA lekara hI kahI yathA suma' anil N4Aya savI nidrAne 'nidrA' he cha. (2) re manA thI nidrAmAthI atizaya hu42 DAya cha ta nidrAne 'nidrA-nidrA' 4 cha. (3) ? bhana yathI mei si Sai Gai vI jaya te bhane 'pracalA' kahe che. (4) je karmanAM udayathI cAlatAM cAlatAM UMdhaAvI jAya te karma prakRtine "pracalA-pracalA" 3 che. (5) ne manA yathI gata avasthAmA viyAresa Ama nidrAvasthAmA 42vAnusAmathya pra48 yajayate "styAnagRddhi" cha. ta nidrAmA svAbhAvika baLa karatAM aneka gaNuM baLa pragaTa thAya che. ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti je nava palyopamanI kahI che te madhyama sthitinI apekSAe kahevAyela che, kAraNa ke A pRthvI mAM utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI ane jadhanya sthiti dasa hajAka varSanI che. e ja pramANe cothI pRthvImAM je nava sAgaropamanI sthiti pragaTa karavAmAM AvI che te paNa madhyama sthitinI apekSAe kahela che ema samajavuM, kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI ane jaghanya sthiti sAta sAgaropamanI che. asurakumAra devonI paNa ahIM je nava palyopamanI sthiti kahevAmAM AvI che te paNa madhyama sthitinI apekSAe samajavI-brahmakamAM je nava sAgaropamanI sthiti ahIM kahevAmAM AvI che te paNa madhyama sthitinI apekSAe zrI samavAyAMga sUtra Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamasamavAye zramaNadharmAdinirUpaNam atha dazamaM samavAyamAha mUlam-dasavihe samaNadhamme paNNatte, taM jahA-khaMtI1 muttIra ajave3 maddave4 lAghave5 sacce6 saMjame7 taveTa ciyAe9 baMbhacera vAse10 / dasa cittasamAhiTThANA paNNattA, taM jahA-dhammaciMtA vA se asamuppaNNapuvvA samuSpajijjA savva dhamma jANittae1 sumiNe vA se asamuppaNNapuvve samuppajijA ahAtacaM sumiNaM pAsittaera saNi nANe vA se asamuSpaNNapuThave samupajijjA puThavabhave sumaritae3 devadaMsaNe vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA divvaM devaddhi divvaM devajuiM divvaM devANubhAvaM pAsittae4 ohinANe vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA ohiNA logaM jANittae5 ohidaMsaNaM vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA ohiNA logaM pAsittae6 maNapajava nANe vA se asamupaNNapuvve samuppajijA jAva maNogaye bhAve jANittae7 kevalanANe vA se asamuppaNNapuvve samuppAjattA kevalaM logaM jANittae8 kevala daMsaNe vA se asamuppaNNapuvve samuppajijjA kevalaM loyaM pAsittae9 kevalimaraNaM vA marijA savvadukkhapahINAe10 maMdare NaM pavvae mUle dasajoyaNasahassAiM vikkhaMbheNaM pnnnntte|arihaa NaM ariTanemi dasa dhaNuiM urdU uccatteNaM hotthaa| kaNhe NaM vAsudeva dasa dhaNUiM uSTuM uccatteNaM hotthaa| rAme NaM baladeve dasadhaNUiM uDDa uccatteNaM hotthA / dasa nakkhattA nANa buDikarA paNNattA, taM jahAgaI jAnanA cAhiye, kyoM ki isa pAMcame brahmaloka kalpa meM utkRSTasthiti dasa sAgaropama kI aura jaghanyasthiti sAta sAgaropama kI haiM ||suu0 27 // kahela samajavI, kAraNa ke A pAMcamAM brahmaloka ka95mAM utkRSTa sithati dasa sAgaropamanI ane jadhanya sthiti sAta sAgaropamanI che. sU. raNA zrI samavAyAMga sUtra Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 samavAyAGgasUtre migasira addA pusso tiNi ya puvvA ya mUlamassesA / hattho citto ya tahA dasa buddhikarAiM nANassa / akammabhUmiyANaM maNuyANaM dasavihA rukkhA uvabhogatthAe uvatthiyA paNNattA, taM jahA-mattaMgayo ya bhiMgA tuDiaMgA dIrva joI cittaMgA cittarasA maNiaMgA gehAgArA anigiNA ya ||suu0 28 // ___TIkA-'dasavihe samaNadhamme' ityAdi / dazavidhaH zramaNadharmaH prajJaptaH, tadyathA-'khaMtI' zAntiH nindAdizravaNe'pi krodhatyAgaH, 'muttI' muktiH bAhyAbhyantaravastuSu lIbhaparityAgaH, 'ajave' Arjavam=mAyAtyAgaH / 'maddave' mArdavam = maanprityaagH| 'lAghave' lAghavam dravyato'lpopAdhitA, bhAvato gauravatyAgaH / 'sacce' satyam-satyavAditvam / 'saMjame' saMyamamaHmANAtipAtAdi viramaNam / 'tave' tapaH tapati dahati aSTaprakArakaM karmeti tapaH tpsyaa| 'ciyAe' tyAgaH, saMbhogimunibhyo bhaktAdInAM dAnam / 'baMbhaveracAse' brahmacaryavAsaH brahmacaryeNAvasthAnam / ___aba sUtrakAra dazaveM samavAya ko kahate haiM-'dasavihe' ityAdi / TokArtha-dasa prakAra kA zramaNadhameM kahA gayA hai / vaha daza prakAratA isa prakAra se hai kSAnti-apanI nindA Adi ke sunane para bhI krodha kA tyAga karanA 1, mukti-bAhya aura Abhyantara vastuoM para se lobha kA parityAga karanA 2, Ajaiva-mAyA kA tyAga karanA 3, mArdava-mAna kA tyAga karanA 4, lAghava-alpa upadhi kA rakhanA dravya lAghava aura gaurava kA tyAga karanA bhAvalAghava hai / satya satyavacana bolanA 6, saMyama-prANAtipAda Adi se virata honA 7, tapa-aSTa prakAra ke karmoM ko jalAne vAlI tapasyA karanA 8, tyAga-saMbhogimuniyoM ko bhaktapAna Adi denA 9, brahma ve sUtra 2 zamAM sabhapAyAMnu 4thana 43 cha-'dasavihe' ityAdi / TIkArya-dasa prakAranA zramadharma batAvyA che, te A pramANe che-- (1) zAnti pAtAMnI ninhA mAhisainman chatai aunaa tyAga 42vI-(2) muktisAranI bhane mAtari4 pastumA pratyena saamne| tyaa||42|| (3) Arjava-bhAyAne tyAga 423 / (4) mArdava-mAnanA tyAga 42v| (5) lAghava-yADI 5ghi rAmavI, te dravya sAdhaq cha bhane gauravane tyA 42vA ta mAsA cha. (6) satyasatya mAra (7) saMyama-prAtipAta mAhithI virata 2 (8) tapa-mAra pr4|2i bhAnA kSaya 42nArI tapasyA 42vI.(e) tyAga-samAjI muniyAne matadAna (mADA2pANI) Bai (10) brahmacaryavAsa-brahmaya dhArae 429. vittasamAdhisthAna zrI samavAyAMga sUtra Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamasamavAye zramaNadharmAdinirUpaNam 127 * I dazavidhAni 'cittasamAhidvANA' cittasamAdhisthAnAni = cittasya = manasaH samAdhiH = prazAntatA, tasya sthAnAni prajJatAni tadyathA - 'dhammaciMtA vA se asamuppaNNaputrA samupajjijjA savvaM dhammaM vijANittae' 'se' tasya kalyANabhAginaH sAdhoH 'savvaM' sarva= niravazeSaM dharma- jIvAdidravyasvabhAvamupayogotpAdAdikaM zrutAdirUpaM vA 'jANittae' jJa parijJayA jJAtuM jJAtvA ca pratyAkhyAnaparijJayA pariharaNIyakarmaparihartum 'asamuppaNNapuvvA' amutpannapUrvA = pUrva samutpannA - samutpannapUrvA, na samutpannapUrvA asamutpannapUrvA = pUrvasmin anAdau zratIte kAle'nupajAtA, tadutpattau hi apArddha pudgalaparAvartAnte kalyANasyAvazyaMbhAvAt / 'dhammaciMtA' dharmacintA= dharmAH = jIvAjIvAdi dravyANAmutpAdAdi svabhAvAH, teSAM cintA anuprekSA, athavA caryavAsa - brahmacarya dhAraNa karanA 10| cittasamAdhisthAna dasa kahe gaye haiM / ve isa prakAra se haiM- kalyANa ko prApta hue sAdhu ko jo samasta dharma ko jAnane ke liye asamutpannapUrva - (pahele kabhI nahIM utpanna huI vaisI ) dharmacintA utpanna hotI hai yaha prathama cittasamAdhisthAna hai / isakA tAtparya yaha hai ki AtmakalyANAbhilASI sAdhu jIvAdi dravyoM ke svabhAva ko, athavA AtmasvabhAvarUpa upayoga ko, yA utpAda Adi rUpa sat ko, athavA sarvajJa bhASita zrutAdirUpa dharma ko jJa parijJA se jAnakara aura pratyAkhyAna parijJA se pariharaNIya karma ko chor3akara jo anAdikAla se isa saMsAra meM paribhramaNa karate hue abhItaka prApti nahIM huI aisI dharma ciMtA ko jo ki dharmadhyAna kI kAraNabhUta hotI hai prApta kara letA hai / isase use apArddhapudgala - parAvartana kAla ke anta meM avazya hI mokSa kI prApti ho jAtI hai / isa dharmacintA meM muni isa prakAra kA bhI vicAra karatA dasa kahyAM che, te A pramANe che--kalyANane pAmela sAdhune samasta dharma ne jANavAnI je asamutpannapUrva-paDelAM hI yA ya na hoya kherI dharmayintA utpanna ghAtha che, te pahelu' citta samAdhisthAna che. eTale ke AtmakalyANAbhilASI sAdhu jIvAdI dravyeAnA svabhAvane, athavA Atma svabhAvarUpa upayegane, ke utpAda Adi rUpa satne, athavA sarvaijJa bhASita zratAdi rUpa dharmAMne jJa parijJAthI jANIne ane pratyAkhyAna parijJAthI tyAga karavA lAyaka karmAMnA tyAga karIne, anAdikALathI A saMsAramAM paribhramaNa karatAM hajI sudhImAM kadI paNa pedA na thai hoya evI dhamacintA prApta karI che, bhe dhrmcintA dharmadhyAnanA kAraNarUpa hoya che. tethI tene apAddha pudgala-pAvana kALane ante meAkSanI prApti avazya thAya che. A dha`cintAmAM muni evA paNa vicAra kare che ke zrI samavAyAMga sUtra Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 samavAyAGgasUtre dharmasya zrutacAritrAtmakasya sarvajJabhASitasya dharmasya hariharAdikathitadharmebhyaH prAdhAnyamityevaM cintA, 'samuppajijA' samutpadyeta-dharmadhyAnakaraNabhUtA dharmacintA samutpadyate iti samuditArthaH / iti prathamaM cittasamAdhisthAnam / 'sumiNadaMsaNevA se asamuppaNNapuvve samupajijA ahAtacaM mumiNaM 'pAsittae' 'ahAtaccaM' yathAtathyaM tathyamanatikramya yathAtathya sarvathA'vyabhicaritaM 'sumiNaM' svapna svapnaphalaM. 'pAsittae' draSTuM jJAtumityarthaH, 'se' tasya asamutpannapUrva 'sumiNadaMsaNa' svamadarzanaM svapnasya-nidrAvazavikalpajJAnasya darzanaM saMvedanaM, yathA bhagavatI mahAvIrasya samutpannaM tathA, samutpadyeta / avazyaMbhAvi muktiphalaM prAptuM sAdhuH tAdRzaM svapnadarzanaM labhate ityarthaH / iti dvitIyam / 'saNinANe vA se asamuppaNNapuvve samuppajjijjA puvvabhave sumarittae' 'puvvabhave' pUrvabhavAn-pUrvajanmAni 'sumarittae' smartum tasya asamutpannapUrva 'sanninANaM' saMjJijJAnam sajJAnaM saMjJA-jJAnam-sAca hetutvAd dRSTivAdahai ki zrutacAritrAtmaka dharma jo sarvajJa prabhu dvArA bhASita huA hai anya dvArA kathita dharma se viziSTa hai / isa prakAra vicAra karate rahane se citta kI samAdhI hotI hai, ataH yaha prathama citta samAdhisthAna hai 1 / isa prakAra karate 2 jaba citta ina dharmasthAna ke kAraNabhUta vicAroM se saMskArita ho jAtA hai taba use yathAtathyasarvathA avyabhicarita-isI prakAra ke asamutpannapUrva svapna bhI Ane laga jAte haiM aura usa AtmA ko ina svapnoM ke phala kA bhagavAna mahAvIra kI taraha darzana saMvedana utpanna hote lagatA hai tAtparya isakA yaha hai ki aise muni ko muktirUpa phala kI prApti avazya hotI hai jo use svapna meM bhI jJAta hone lagatI hai| yaha cittasamAdhi kA dvitIyasthAna hai 2 / isI taraha usa cittasamAdhi saMpanna sAdhu ko apane pUrvabhavoM kA bhI jJAna jo ise pahile kabhI nahIM huA je zrutacAritradharma sarvajJa prabhu dvArA bhASita che te bIjA koI dvArA kathina dharma karatAM viziSTa che. A pramANe vicAra karyA karavAthI cittanI samAdhi thAya che, tethI te paheluM cittasamAdhisthAna che (1 Ama karatAM karatAM jyAre te dharmadhyAnanA kAraNabhUta vicArothI saMskArita thaI jAya che tyAre tene yathAtathya-sarvathA avyabhicarita-pUrve kadI paNa joyAM na hoya evAM svane AvavA lAge che, ane te AtmAne bhagavAna mahAvIranI jema te svapnanA phaLanuM darzana saMvedana utpanna thavA mAMDe che. tenuM tAtparya e che ke evA munine mokSarUpa phaLanI prApti avazya thAya che, je tene svapnamAM paNa jANavA maLe che. A cittasamAdhinuM dvitIya sthAna che. e ja pramANe te cittasamAdhi yukta munine pitAnA pUrvabhavanuM jJAna, ke je e pahelAM kadI thayuM hatuM zrI samavAyAMga sUtra Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamasamavAye zramaNadharmAdinirUpaNam 129 diirghkaalikopdeshbhedaattridhaa| tatra vikalendriyasya hetuvAdasaMjJA / samyagadRSTeH dRSTivAdasaMjJA, samanaskasaMjJinaH dIrghakAlikopadezasaMjJA bhavati / iha saMjJAzabdena dIrghakAlikopadezasaMjJA gRhyate, sA yasyAsti sa saMjJI samanaskaH, tasya jJAnaM saMjJijJAna-jAtismaraNaM samutpadyeta / jAtiramaraNena svasya uttamasthAnaM saMyamalakSaNaM mokSalakSaNaM ca jAnAti iti bhAvaH / iti tRtIyaM / cittasamAdhisthAnam / 'devadasaNe vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA divvaM deviddhiM divvaM devajuI divcaM devANubhAvaM pAsittae' 'divyaM deviddhiM' pradhAnaparivArarUpAM divyAM devarddhim , 'divvaM devajuI' viziSTazarIrAbharaNAdidIptirUpAM divyAM devadhuti 'divyaM devANubhAvaM' uttamavaikriyakaraNAdiprabhAvarUpaM divyaM devAnubhAvaM draSTuM tasya kalyANabhAjaH hotA hai ho jAtA hai| pUrvabhavoM ke jJAna kA dUsarA nAma jAtismaraNa jJAna hai| saMjJo paMcendriya jIvoM ko hI yaha jJAna hotA hai| yahAM saMjJI zabda kA artha dIrghakAlika apadeza saMjJA jisake ho usakA nAma saMjJI hai, aisA vivakSita haA hai, kyoM ki saMjJA tIna prakAra kI hotI hai 1, hetuvAda saMjJA 2, dRSTivAda saMjJA, aura dIrghakAlikopadeza saMjJA / ina meM vikalendriyajIvoM meM jo saMjJA hotI hai usakA nAma hetuvAdasaMjJA hai / samyagdRSTi ke jo saMjJA hotI hai usakA nAma dRSTivAdasaMjJA hai / tathA samanaska saMjJIjIva ke jo saMjJA hotI hai usakA nAma dIrghakAlikopadezasaMjJA hai / jAtismaraNajJAna isI sajJAvAle saMjJIpaMcendriya jIva ke hotA hai| dIghakAlikopadeza saMjJAvAle paMcendriya samanaskajIva jAtismaraNajJAna se apanA saMyamarUpa tathA mokSarUpa uttamasthAna jAnalete haiN| yaha tIsarA cittasamAdhisthAna hai 3 / pradhAna parivArarUpa divya devarddhi ko tathA viziSTa zarIrAbharaNAdi dIptirUpa divya devadhuti aura uttama vaikriya nathI, te thavA lAge che. pUrvabhavanA jJAnanuM bIjuM nAma jAtismaraNa jJAna che. saMjJo paMcendriya jIvane ja A jJAna thAya che. dIrghakAlika upadeza saMjJA jene hoya tene ahIM saMjJI gaNavAmAM Avela che, kAraNa ke saMjJA traNa prakAranI hoya che. (1) hetavAda saMjJA, (2) daSTivAda saMjJA, ane (3) dIrghakAlikopadeza saMjJA vikalenidraya jIvane je saMjJA thAya che tene hetuvAda saMjJA kahe che. samyagadaSTi jIvane je saMjJA thAya che tene dRSTivAda saMjJA kahe che. tathA samanaska saMjJI jIvane je saMjJA thAya che tene dIrghakAlikopadeza saMjJA kahe che. jAtismaraNa jJAna e ja saMjJAvALI saMjJI paMcendriya jIvane thAya che. dIrghakAlikopadeza saMjJAvALA paMcendriya samanaska jIvo jAti maraNa jJAnathI pitAnuM saMyamarUpa tathA mokSarUpa uttamasthAna jANI le che. te "trIjuM cittasamAdhisthAna gaNAya che. pradhAna parivArarUpa divya devaddhine tathA viziSTa zarIrAbhara zrI samavAyAMga sUtra Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtra sAdhoH asamutpannapUrva devadarzanaM samutpadyeta / devA hi AtmAnaM darzayanti, devadarzanAca AgamArthe zraddhAdADhaya dharme'tizayo mAnazca saMjAyate tatazcittasamAdhiriti devadarzanaM caturtha cittasamAdhisthAnam / 'ohinANe vA se asamuppaNNapuvve samupajijAohiNA logaM jANittae' 'ohiNA' avadhinA-niyata dravyakSetrakAlabhAvarUpayA maryAdayA 'loga jANittae' lokaM jJAtuM lokajJAnAyetyarthaH, tasya asamutpannapUrvam 'mohinANaM' avadhijJAnaM samutpadyata / viziSTajJAnAddhi cittasamAdhirutpadyate / iti paJcamaM samAdhisthAnam / 'ohidasaNe vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA ohiNAlogaM pAsittae' avadhinA lokaM 'pAsittae' draSTum asamutpannapUrvamavadhidarzana tasya samutpagheta / viziSTadarzanAdapi cittasamAdhirbhavati / iti SaSThaM, cittasamAdhisthAnam / karaNAdi prabhAvarUpa divya devAnubhAva ko dekhane ke liye usa kalyANa prApta sAdhu ko asamutpanna devadarzana ho jAtA hai / aise vyaktiyoM ko deva khuda Akara darzana dete haiM / devadarzana se aise mahAnubhAvoM kI dRDha zraddhA Agamokta artho meM ho jAtI hai / dharma meM atizaya tathA atyaMta bahumAna ho jAtA hai| isase cittasamAdhi hotI hai| isa taraha devadarza narUpa yaha caturtha citasamAdhisthAna hai 4 / niyatadravya, kSetra, kAla aura bhAvarUpa avadhi-maryAdA-ko lekara loka ko jAnane ke liye usa kalyANa prApta sAdhu ko pahile utpanna nahIM huA aisA avadhijJAna utpanna ho jAtA hai| viziSTajJAna se cittasamAdhi utpanna hotI hai / yaha pAMcavAM cittasamAdhisthAna hai| viziSTadarzana se bhI cittasamAdhi hotI hai yaha bAta sUtrakAra aba isa sUtra dvArA prakaTa karate haiM-dravya kSetrAdikI maryAdA lekara vaha kalyANa prApta sAdhu loka ko dekhane ke liye asamutpannapUrva avadhidarzana ko NAdi dIptirUpa divya devaghuti ane uttama vaikriya karaNAdi prabhAvarUpa divya devAnubhAvane jovAne mATe te kavANa prApta sAdhune asamUtpanA pUrva (pUrve thayuM na hoya evuM) devadarzana thAya che. evI vyaktione deva jAte ja AvIne darzana Ape che. devadarzanane lIdhe Agameta arthomAM te mahAnubhAvonI zraddhA daDha bane che. dharma pratye atizaya tathA atyaMta mAna thAya che tethI cittasamAdhi thAya che. A rIte devadarzana rUpa A cothuM samAdhisthAna che. niyata dravya, kSetra kALa ane bhAva rUpa avadhi-maryAdA-nI apekSAe lekone jANavAnuM te kalyANa prApta sAdhune apUrva (pahelAM utpanna na thayuM hoya evuM) avadhijJAna utpanna thAya che viziSTa jJAnathI cittasamAdhi utpanna thAya che. A pAMcamuM cittasamAdhisthAna che. viziSTa darzane nathI paNa cittasamAdhi thAya che e vAta sUtrakAra A sUtra dvArA batAve che. dravya kSetra AdinI maryAdAnI apekSAe te kalyANa prApta sAdhu lokone jovAne mATenuM zrI samavAyAMga sUtra Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamasamavAye zramaNadharmAdinirUpaNam 131 'maNapajjavanANe vA se asamuppaNNapuvve samupajijjA jAva maNogae bhAve jANi ttae' 'jAvamaNogae bhAve' yAvanmanogatAn bhAvAna jJAtum ardhatRtIyadvIpasamu. deSu saMjJinAM paJcendriyANAM paryAptakAnAM yAvanmanogatAn bhAvAn jJAtum tasya asamutpannapUrva manaHparyavajJAnaM samutpadheta / iti saptam / 'kevalanANe vA se asamuppaNNapuvve samupajijA kevalaM logaM jANittae' kevalaM paripUrNa lokaM lokyate dRzyate kevalAlokeneti lokaH lokAlokasvarUpastam , jJAtuM tasya-sAdho rasamutpannapUrva kevalaM jJAnaM samutpadheta / kevalajJAnasya cittasamAdhibhedatyAcittasamAdhisthAnatA / iha ca amanaskatayA kevalinazcittaM caitanyamavaseyam / iti aSTamam / 'kevaladasaNe vA se asamuppaNNapugve samupajijjA kevalaM loyaM pAsittae' kevalaM lokaM draSTuM tasya pUrvasamutpannaM kevaladarzanaM samutpadyeta / kevaladarzanaM navamaM cittasamAdhisthAnam / 'kevalimaraNaM vA mari savvadukkhapahANAya' sarvaduHkha prApta kara letA hai / yaha chaThavAM cittasamAdhisthAna hai 6 / DhAIdvIpasamudravartI paMcendriya paryAptaka saMjJI jIvoM ke yAvat manogata bhAvo ko jAnane ke liye usa kalyANa prApta sAdhu ko asamutpannapUrva manaHprayaMvajJAna utpanna ho jAtA hai| yaha sAtavAM cittasamAdhisthAna hai 7 pariprarNaloka ko jAnane ke liye sAdhu ke asamutpannapUrva kevalajJAna utpanna ho jAtA hai| kevalajJAna cittasamAdhikA eka bhedarUpa hai-isaliye ise cittasamAdhi kA sthAna kahA gayA hai kevali bhagavAna yadyapi amanaska hote haiM parantu phira bhI unakA caitanya hI cittarUpa hai / isaliye citta samAdhitA unameM ghaTita ho jAtI hai| yaha AThavAM cittasamAdhisthAna hai 8 paripUrNa loka ko dekhane ke liye kevali-bhagavAn ke kevaladarzana jo asamutpannapUrva thA vaha utpanna ho jAtA haiN| yaha navamA cittsmaadhiasamutpanna pUrva avadhi darzana prApta karI le che. A chaThuM cittasamAdhi sthAna che. aDhI dvIpa samudravatI pAMcendriya paryApta saMgI jIvanA manogata bhAvene mATe te kalyANa prApta sAdhune apUrvamana:paryavajJAna utpanna thaI jAya che. A sAtamuM cittasamAdhisthAna, che paripUrNa lekene jANavAne mATe sAdhune apUrva kevaLajJAna utpanna thaI jAya che kevaLajJAna cittasamAdhinA eka bheda rUpa che, tethI tene cittasamAdhinuM sthAna darzAvyuM che. jo ke kevali bhagavAna amanaska hoya che, chatAM paNa temanuM caitanya ja cittarUpa che. tethI temanAmAM cittasamAdhitA ghaTAvI zakAya che. A AThamuM cittasamAdhisthAna che. paripUrNa kone jovAne mATe kevali bhagavAnamAM apUrva kevala darzana utpanna thaI jAya che. A navamuM cittasamAdhisthAna che. samasta duHkhone nAza karavA mATe keva zrI samavAyAMga sUtra Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 samavAyAGgasUtre prahANAya sakaladuHkhavinAzaya kevalimaraNaM 'marijA' mriyeta, kevalimaraNena zarIratyAgaM kuryaadityrth;| idaM kevalimaraNaM sarvotkRSTaM cittasamAdhisthAnam / iti dazamaM cittasamAdhisthAnam / vA zabdaH sarvatra prkaaraantrbodhkH| mandaraH khalu parvataH mUla dazayojanasahasrANi 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNaM vistAreNa prajJaptaH / mandaraparvatasya mUlapradezo dazasahasrayojanavistAravAnityarthaH / arhan ariSTanemiH rdazadhanUMSi UrdhvamuccatvenAsIt / kRSNaH khalu vAsudevo daza dhanUMSi Urdhvamuccatve. nAsIt / rAmaH khalu baladevo dazadhanUMSi UrdhvamuccatvenAsIt / dazanakSatrANi 'nANabuddhikarA' jJAnavRddhikarANi prajJaptAni, tadyathA-'migasira ' mRgaziraH, 'adA' AI 'pusso' puSyam 'tiSNi ya puvvA' trINi ca pUrvANi-pUrva pUrvakANi trINi pUrvaphalgunI pUrvASADhA pUrvAbhAdrapadA nAmadheyAni nakSatrANi, mUlam, azleSA, hastaH, tathA citrA ca dazanakSatrANi 'nANassa buTikarAgi' jJAnasya vRddhikarANi prajJaptAni / 'akammabhUmiyANaM' akarmabhUmijAnAM bhogabhUmisamutpannAnAmityarthaH, manuSyANAM daza vidhA 'rukkhA' vRkSAH 'upabhogattAe' upabhogatvAya upabhogasAdhanasaMpAdanAya 'utthiyA' upasthitA upanatA bhavanti ityartha; / te ke ? ityAha-'mattaMgayA' sthAna hai 9 / samasta duHkhoM ko nAza karane ke liye kevalimaraNa se zarIra kA tyAga karanA yaha sarvotkRSTa cittasamAdhikA dazavAM sthAna hai 10 / sumerU parvata mUla meM daza hajAra yojana kA vistAravAlA kahA gayA hai| ariSTanemi arhataprabhu U~cAI meM daza dhanuSa U~ce the| isI taraha kRSNavAsudeva bhI U~cAI meM dasa dhanuSa u~ce the / balabhadra-rAma bhI u~cAI meM dasa dhanuSa u~ce the / dasa nakSatra jJAna kI vRddhi karanevAle kahe gaye hai, ve ye haiM-mRgazira, ArdrA, puSya, pUrvAphalgunI, pUrvASADhA, pUrvAbhAdrapadA, mUla, azleSA hasta tathA citrA / akarma bhUmija manuSyoM ke upabhoga sAdhana saMpAdana ke liye ye dasa prakAra ke kalpavRkSa upasthita hote haiM, ve isa limaraNathI zarIrano tyAga karavo te sarvotkRSTa cittasamAdhinuM dazamuM sthAna che." sumeru parvata mULamAM dasa hajAra ejananA vistAra vALo kahela che. ariSTanemi ahaMta prabhu dasa dhanuSa pramANa UMcAM hatA e ja pramANe kRSNa vAsudeva paNa dasa dhanuSa pramANu UyA hatA. balabhadra-balarAmanI UMcAI paNa dasa dhanuSa pramANu hatI. dasa nakSatrane jJAnanI vRddhi karanAra kahela che, te nakSatronAM nAma A pramANe cha-bhRgaziSa, mAdI, puNya, zizunI, pUrvASADhA, pUliAdapa, bhUta, veSA, hasta ane citrA. akarmabhUmi ja manuSyonA upabhoganAM sAdhano pUrA pADavA mATe isa prAranA 485vRkSa mAvela DAya , te yA pramANe cha-(1) mattAGgaka te bho zrI samavAyAMga sUtra Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA dazamasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 133 mattAGgakA sukhapeya paramasvAdurasadAyakAH, 'bhiMgA' bhRGgA=ratnakaToraka-suvarNasthAla prabhRti bhAjanadAyinaH, 'tuDiaMgA' truTitAGgAH mRdaGgAdivAdyadAyinaH, 'dIva' dIpAH padIpavatprakAzakArakAH, 'joi' jyotiSaH agnikAryakAriNaH, 'cittaMgA' citrAGgAH-vividhasugandhipuSpadAyinaH, 'cittarasA' citrarasA: manobhilaSita manojJabhojanadAyinaH, 'maNiaMgA' maNyaGgAH hArAhArAdyAbharaNadAyinaH 'gehAgArA' gehAkArA: gehasyaivAkAro yeSAM te gehAkArAH, dvicatvAriMzad bhUmabhavanAkArapari. NatA ityarthaH, 'aNigiNA' anagnakAH anagnatvasaMpAdakA vastradAyina ityarthaH 28|| mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaMjahaneNaM dasavAsasahassAI ThiI pnnnnttaa| imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM dasa paliovamAiM ThiI paNNattA / cautthAe puDhavIe dasa nirayAvAsasayasahassAiM pattA / cauNatthIe puDhavIe atthegaiyANaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM jahaNaNeNaM dasa sAgarovamAiM ThiI prakAra-mattAGgaka-ye sukhapeya parama svAdurasa ke denevAle hote haiM 1, bhRGga ye ratnakI kaToriyoM ko aura suvarNa ke thAla Adi bhAjanoM ko dete haiM 2, truTitAMga-ye mRdaGga Adi vAdyoM ko dete haiM 3, dIpa ye ujjavala pradIpa kA prakAza pradAtA hote haiM 4, jyotiSa-ye agni ke kArya ko karate hai 5. citrAGga-ye vividha sugaMdha se bhare hue puSpoM ko dete haiM 6, citrarasa ye manonukUla manojJa bhojana pradAna karate haiM 7 / maNyaGga-ye hAra, ardhahAra Adi AbharaNoM ko dete haiM 8, gehAkAra-ye bayAlIsa 45 khaMDa ke makAnoM ko dete haiM 9, aura anagnaka jAti ke kalpavRkSa sundara kImatI vastroM ko dete haiM 10 // 0 28 // hAra, 52ma svAdiSTa 2sa nArA hAya . (2)bhRGga te 2tnAnI TorIyo tathA suva. nA thA mAha pAtro che. ()truTitAMga te bhRha mAhi pAyo ? cha dIpa te tevI diivaan| prAza hunA2i cha. (5) jyotiSa te manA ne Aya 42 cha. (6) citrAGga te vividha sumadhAthI ma252 pu0| che (7) citrarasa te mAnane anu0 bhanAza na pAye cha. (8) maNyaGga te 12 15 // 2, mAhi maanupe| mAye cha. ()gehAkAra te me tAlIsa vANAM bhaDAnA mA che. mana (10) anagnaka tinai 4851kSa suramA suMdarImatI patro mAghe che. ||suu 28 // zrI samavAyAMga sUtra Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 samavAyAGgasUtre paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM ThiI paNNattA / asuriMdavajANaM bhomijANaM devANaM atthegaiyANaM jahaNNeNa dasavAsasastAI ThiI paNNatA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM dasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| bAyaravaNassaikAiyANaM ukAseNaM dasa vAsasahassAiM ThiI pnnnnttaa| vANamantarANaM devA atthegaiyANaM jahaNaNeNaM dasa vAsasahassAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM dasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| baMbhaloe kappe devANaM ukoseNaM dasa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| lAMtae kappe devANaM atthegaiyANaM jahaNNeNaM dasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA ghosaM sughosa mahAghosaM naMdighosaM susaraM maNoramaM rammaM rammagaM ramaNijjaM maMgalAvattaM baMbhalogavaDisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAI ThiI papaNattA / te NaM devA dasaNhaM addhamAsANaM ANati vA pANamaMti vA Usati vA nIsasaMti vA, tesi NaM devANaM dasahi vAsasahassehiM AhArahe samuppajjai, saMtegaiyA bhavasidviyA jIvA je dasahiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti, parinivvAissaMti, vvadukkhANamaMtaM karissati ||suu.29|| TIkA-'imI se NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAm astyekeSAM nairayikANAM jaghanyena dazasahasravarSANi sthitiH prajJaptA / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM daza palyopamAni sthitiH prajJaptA / TIkArtha-'imIse' ityaadi| isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI dasa hajAra varSa kI jaghanya sthiti kahI gaI haiN| isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka TI-imIse ityAdi ! // 2namA pRthvImA Tasa nA241sAnI isa hajAra varSanI jaghanya sthiti kahela che. A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI zrI samavAyAMga sUtra Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D bhAvabodhinI TIkA dazamasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 135 caturthI pRthivyAM daza narakAvAsazatasahasrANi prajJaptAni / catuyAM khalu pRthivyAmastye keSAm utkarSeNa daza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAm astye keSAM narayikANAM jaghanyena daza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM jaghanyena dazavarSa sahastrANi sthitiH prajJaptA / asurendravarjANAM bhaumeyAnAM bhavanapatInAM devAnAmastye keSAM jaghanyena dazasahasravarSANi sthiti; prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAM daza palyopamAni sthitiH prajJaptA / 'bAyaravaNassaikAieNaM' bAdaravanaspatikAyAnAm vAdarakarmodayavazAzcakSurgrAhyatAM gatAnAM vanaspatikAyAnAmityarthaH, utkarSeNa dazasahasravarSANi sthitiH prajJaptAH / 'bANamantarANAM' vyantarANAM devAnA mastyekeSAM devAnAM jaghanyena daza sahasravarSANi sthiti; ajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu atsyekeSAM devAnAM daza palyopamAni sthitiH prajJaptA / brahmaloke kalpe devAnAmutkarSeNa daza sAgaropanArakiyoM kI sthiti dasa palyopama kI kahI gaI hai| cauthI pRthivI meM dasa lAkha narakAvAsa haiN| cauthI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI utkaTasthiti dasa sAgaropama kI kahI gaI hai| pAMcamI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI jaghanya sthiti dasa sAgaropama kI hai / asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI jaghanya sthiti dasa hajAra varSakI kahI gaI hai| asurendro ko choDakara bhavanapati kitaneka devoM kI jaghanya sthiti dasa hajAra varSa kI hotI hai / asurakumAra devoM meM kitaneka devo kI dasa palyopama kI sthiti hotI hai| bAdaravanaspati kAyika jIvoM kI utkRSTa sthiti dasa hajAra varSa kI hotI hai| vANavyantara devoM meM kitaneka devoM kI jaghanyasthiti dasa hajAra varSa kI hotI hai| saudharma IzAna kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti dasa palyopama kI hotI hai / brahmaloka kalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI kahI gaI hai| lAntaka sthiti dasa patye emanI kahI che. cothI pRthvImAM dasa lAkha nAkAvAsa che cothI pRthvImAM keTalAka nArakIonI utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI kahI che. pAMcamI pathvImAM keTalAka nArakIonA jaghanya sthiti dasa sAgarepanI che asurakumAra devAmAM keTalAka devonI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahI che. asurendro sivAyanA keTalAka bhavanapati devanI jaghanya rithati dasa hajAra varSanI hoya che. asurakumAra dezamAM keTalAka devenI sthiti dasa 55nI hoya che. bAdara vanaspati kAyika jIvanI utkRSTa sthiti dasa hajAra varSanI hoya che. vANa vyantara devAmAM keTalAka devenI jaghanya sthati dasa hajAra varSanI hoya che. saudharma IzAna kapomAM keTalAka devanI dasa palyopamanI sthiti hoya che. brahmaleka kalpamAM devonI utkRSTa sthiti dasa sAgare zrI samavAyAMga sUtra Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgastre mAni sthitiH prajJaptA / lAntake kalpe devAnAmastye keSAM jaghanyena daza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devA ghoSaM 1 sughoSaM 2 mahAghoSa3 nandighoSaM 4 musvaraM 5 manoramaM 6 ramyaM 7 ramyakaM 8 ramaNIyaM 9 maGgalAvartta 10 brahmalokAvataMsakaM vimAnam eteSu ekAdazavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa daza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH dazAnAmaddhamAsAnAmante ananti vA prANanti vA uczvasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM dazabhirvarSasahasraiH AhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye dazabhirbhavagrahaNaiH setspanti, bhotsyante mokSyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // 29 // kalpameM kitaneka devoMkI jaghanyasthiti dasa sAgaropamakI kahI gaI hai| jo deva ghoSa 1, sughoSa 2, mahAghoSa, 3, nandighoSa 4, susvara 5, manorama6, 6, ramya 7, ramyaka 8, ramaNIya 9, maGgalAvata 10, aura brahmalokAvataMsaka 11, ina gyAraha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI kahI gaI hai, ve deva bAhya Abhyantarika zvAsocchAsa kiyA pAMca mahinoM ke anantara karate haiN| ina devoM ko dasa hajAra varSa vyatIta hone para AhAra saMjJA utpanna hotI hai| ina devoM meM kitaneka aise bhI deva hote hai jo bhavasiddhika hote haiN| ye dasabhava karane ke bAda siddhi gati ko prApta kareMge, Atmika anaMtajJAnAdika guNoM kA bhoga karane vAle hoMge, samasta kamoM se chUTane vAle hoMge, saba prakAra se kRtakRtya ho jAveMge, aura saba prakAra ke duHkhoM kA anta kara deNge| pamanI hoya che. lAntaka kalpamAM keTalAka devenI jaghanya sthiti dasa sAgaropamanI 4 cha. 2 / (1) ghA5 (2) sughoSa, (3) mahApauSa, (4) nandidhauSa, (5) suvara (6) manorama, (7) 2bhya, () 2maNIya, (10)masAta ane (11) msaatsaka, e agiyAra vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devenI utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI kahI che te deve aMdara tathA bahAra zvAsocchavAsa levAnI kiyA pAMca mahine kare che, ane te devone dasa hajAra varSe AhAra levAnI abhilASA thAya che. te devomAM keTalAka evA deve paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya che teo dasa bhava karyA pachI siddhi gati pAmaze, Atmika anaMta guNone upaga karanAra thaze, samasta karmothI mukata thaze, badhI rIte kRtakRtya thaze, ane badhA prakAranAM mAnA bhanta 42. zrI samavAyAMga sUtra Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 137 bhAvArtha yaha pahile ke sUtroM meM bhAvArtha dvArA spaSTa kiyA jA cukA hai ki jahAM para zAstra meM jo sthiti jIvoM kI jaghanya aura utkRSTa-kahI gaI hai yadi vaha yahAM nahIM kahI jAtI hai tathA jo bhI aura sthiti kahI jAtI hai "vaha madhyamasthiti kI apekSA kathita kI gaI hai" aisA jAnanA caahiye| prathama prathivI meM jaghanya sthiti dasa hajAra varSa kI hai yaha pahile kaI bhAvArthoM meM sUcita kiyA jA cukA hai-vahI bAta yahAM mUtrakAra ne mutradvArA pradarzita kI hai| aba yahAM jo dasa palyApama kI sthiti kitaneka nArakiyoM kI pragaTa kI gaI hai-vaha madhyama sthiti kI apekSA kathana hai| kyoM ki yahAM utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai| cauthI bhUmi meM nArakiyoM ke narakAvAsa dasa lAkha haiN| ye pahilI prathivI meM tIsa lAkha hai, dUsarI meM paccIsalAkha hai, tIsarI meM paMdrahalAkha haiM, cauthI meM dasa lAkha haiM, pAMcamI meM tIna lAkha, chaThI meM pAMca kama eka lAkha aura sAtamI bhUmi meM sirpha pAMca hI narakAvAsa hai| ye narakAvAsa sAtoM bhUmiyoM kI jitanI 2 moTAI kahI gaI hai usake Upara tathA nIce kA eka eka hajAra yojana choDakara bAkI ke madhyabhAga meM hote haiN| inakA vizeSa varNana anya zAstroM se jAnA jA sakatA hai| cauthI pRthivI meM utkRSTasthiti dasa sAgaropama kI kahI bhAvArtha-AgalAM sUtromAM bhAva rtha dvArA e spaSTa karavAmAM AvyuM che ke jyAM jyAM zAstramAM javAnI je ja ghanya ane utkRSTa sthiti batAvI che-te je. ahI batAvavAmAM na Ave tathA je kaI bIjI sthiti batAvavAmAM aAve che "te madhyama sthitinI apekSAe kahela che" ema samajavuM pahelI pathvImAM jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che, e vAta AgaLa keTalAka bhAvArthomAM sUcita karavAmAM AvI gaI che-e ja vAta ahIM sUtrakAre sUtra dvArA darzAvI che. have ahI keTalAka nArakIonI je dasa palyopamanI sthiti darzAvI che te madhyama sthitinI apekSAe kahevAmAM AvI che. kAraNa ke tyAM utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI che. cothI bhUmimAM nArakIonAM dasa lAkha narakAvAsa che. te pahelI pathvImAM trIsa lAkha che, bIjI pavImAM pacIza lAkha che, trIjImAM paMdara lAkha che, cothImAM dasa lAkha che, pAMcamImAM traNa lAkha che, chaThThImAM eka lAkhamAM pAMca ochAM che, ane sAtamImAM phakata pAMca ja narakAvAsa che. te narakAvAsa sAte bhUminI jeTalI jeTalI jADAI kahevAmAM AvI che, tenA upara tathA nIcenA eka eka hajAra yojana cheDIne bAkInA madhya bhAgamAM hoya che. tenuM adhika varNana anya zAstromAMthI jANI zakAya che. cothI pathvImAM utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI kahI che, e sthiti pAMcamI narakamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 samavAyADasatra atha ekAdaza samavAyamAha mlam-ekArasa uvAsagapaDimAo paNNattAo, taM jahA-daMsaNasAvae1 kayavvayakamme2 sAmAiyakaDe3 posahovavAsanirae4 diyA baMbhayArI ratti parimANakaDe5 diyA vi rAovi baMbhayArI asiNAI viyaDabhoI maulikaDe6 sacittapariNAe7 AraMbhapariNAe8 pesapariNAe9 udihabhattapariNAe10 samaNabhUe11 yAvi bhavai samaNA uso| logaMtAo ikkArasaehiM ekArehi joyaNehiM AbAhAe joigaI he, so yahI sthiti pAMcave naraka meM jaghanya sthiti ho sakatI hai| asurakumAra devoM kI jaghanya sthiti itanI hI kahI gaI hai| asuredroM ko choDakara bAkI ke nAgakumAra Adi nau prakAra ke devoM kI jaghanya sthiti dasa hajAra varSa kI hai| asurakumAroM meM kitane ka devoM kI jo yahAM dasapalyopama kI sthiti kahI gai hai vaha madhyamasthiti hai| vanaspatikAya kI yahAM dasa hajAra varSa kI utkRSTa sthiti kahI hai vaha bhavasthiti kI apekSA jAnanI cAhiye, kyoM ki kAyasthiti ananta utsapiNI aura avasarpiNI pramANa hai / vyantaradevoM kI bhI sthiti jaghanya dasa hajAra varSa kI hai| saudharma IzAna kalpa meM jo dasa palyopama kI sthiti yahAM kahI gaI hai vaha madhyama sthiti kI apekSA jAnanA cAhiye / brahmaloka kalpameM devoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgarApama kI hai / yahI sthiti lAntakakalpa meM jaghanya ho jAtI hai ||suu0 29 // jaghanya sthiti thaI jAya che. asurakumAra devonI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahI che, kAraNa ke bhavanapati nikAyanI jadhanya risthati eTalI ja kahI che. asurendro sivAyanA bAkInA nAgakumAra Adi nava prakAranA devanI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che. asurakumAramAM keTalAka devonI dasa palyopamanI je sthiti ahIM kahI che te madhyama sthiti che. vanaspatikAyanI ahIM je dasa hajAra varSanI utkRSTa sthiti kahI che te bhavasthitinI apekSAe kahevAmAM Avela che ema samajavuM, kAraNa ke kAya sthiti anaMta utsarpiNI ane avasarpiNI pramANe che. vyantara devanI sthiti paNa dasa hajAra varSanI che-saudharma, IzAna kala5mAM ahIM je dasa palyopamanI sthiti kahI che te madhyama sthitinI apekSAe samajavI brahmaloka ka95mAM devanI utkRSTa sthiti dasa sAgarepanI che-eja sthiti lAntaka ka9pamAM jaghanya thaI jAya che. sU. ra9 zrI samavAyAMga sUtra Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazasamavAye ekAdaza upasakapratimAdinirUpaNam 139 saMte paNNatte / jaMbUdIve dIve maMdarassa pavvayassa ekArasehiM ekavIsehiM joyaNehiM joise cAraM carai / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa ekArasa gaNaharA hotthA, taM jahA-iMdabhUI,agnibhUI, vAyubhUI, viatte, sohamme, maMDie, moriyaputte, akaMpie, ayalabhAe, meajje pbhaase| mUle nakkhatte ekArasatAre paNNatte / heThima gevijayANaM vANaM ekArasamuttaraM gevija vimAnasataM bhavaittimakkhAyaM / maMdareNaM pavvae dharaNitalAosiharatale ekArasabhAgaparihINe uccatteNaM pnnnntte||suu.30|| TIkA-'ekkArasa' ityAdi / ekAdaza 'uvAsaga paDhimAo' upAsante= sevante zramaNAn sAdhUn iti upAsakA zrAvakAH, teSAM pratimAH abhigraharUpA upAsakapatimAH prajJaptAH, tadyathA-'dasaNasAvae' darzanazrAvakaH, tatradarzanaM samyaktvaM tatpatipannaH zrAvako darzanazrAvakaH / yadyapI hai kAdavidhatvaM pratimAnamuktam, tathApi pratimA pratimAvatorabhedopacArAtpatimAvata evaM nirde aba sUtrakAra gyAraveM samavAya kA kathana karate haiM--'egArasa ityAdi / TIkArtha-upAsakoM kI gyAraha pratimA hotI haiN| sAdhuokI jo sevA karate haiM unakA nAma upAsaka hai| pratimA nAma abhigrahavizeSa kA hai| inameM anekavidha abhigraha hote hai, ataH pratimAe~ abhigraharUpa hI jAnanI caahiye| ve isa prakAra se haiM-darzanazrAvaka-samyaktva ko svIkAra karane vAlA zrAvaka darzanazrAvaka kahA gayA hai / yadyapi yahAM para pratimAoM meM gyAraha pakAratA kathita huI hai phira bhI pratimA aura pratimAvAloM meM abhedopacAra se pratimAvAn kA nirdeza kiyA gayA hai| isa pratimA kA kAla eka ve sUtradhAra maniyArabhu samavAya 4 cha-'egArasa ityaadi| TIkAI-upAsakanI agiyAra pratimA hoya che. sAdhuonI je loka sevA kare che temane upAsaka kahe che. pratimA eTale pratijJA. temAM aneka prakAranA abhigraha hoya che, tethI te pratimAone abhigraharUpa ja samajavI. te pratimAo A pramANe che-darzana zrAvaka-sabhyatva 2 42nA2 zrAvane zana zrA144vAmA mAvesa cha. je ke ahIM pratimAnA agiyAra bheda batAvyA che, te paNa pratimA ane pratibhAvALAmAM a dopacAranI daSTie pratibhAvALAne nirdeza karAyo che. A pratimAna kALa eka zrI samavAyAMga sUtra Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 samavAyAGgasUtre shHkRtH| zaGkAkAGkSAdizalyarahitasyANuvratAdivikalasya samyagdarzanasya yat mAsAvadhi svIkaraNaM sA pratimA prathamA / 'kayavyayakamme' kRtavratakarmA=kRtaM vihitaM vratAnAm anuvratAdInAM karma-zravaNa 1 jJAna2 grahaNa3 pratisevana4 lakSaNaM caturvidha karma yena sa kRtavatakarmA, pratipannANuvratAdirityarthaH / tatra zravaNamAkarNanam, jJAnam zrutasyAvabodhaH, grahaNam-avabuddhasya svIkaraNam , pratisevanaM= svIkRtasya paripAnalam , iti dvimAsAvadhidvitIyA upAsaka pratimA / 'sAmAiyakae' sAmAyikakRtaH kRtaM vihitaM sAmAyika sAvadyayogaparivarjana niracadyayogasevanasvarUpaM yena sa sAmAyikakRtaH, AhitAgnyAditvAt niSThAntasya paranipAtaH / apratipannapauSadhasya darzanannatopetasya pratidinamubhayakAlaM mAsatrayaM yAvat sAmAyikakaraNarUpA mAsa kA hai| isa pratimA meM samyak darzana ko zaMkA kAMkSA Adi zalya se rahita banAyA jAtA hai / isa pratimAdhArI ke aNuvrata nahIM hote haiN| yaha pahilI pratimA hai1 / dUsarI pratimA kA nAma kRtavatakarmA haiisa pratimA kA kAla do mAsa kA hai, isa pratimA ko dhAraNa karane vAlA upAsaka (zrAvaka) apane svIkRta aNuvratAdikoM ke zravaNa, jJAna, grahaNa aura pratisevana, ina cAra prakAra kI kriyA ko karatA hai| arthAt-isa pratimA meM aNuvratAdikoM kA zravaNa karanA1, sune hue kA bodha karanA2, jAne hue kA grahaNa karanA3, grahaNa kiye hue kA pAlana karanA4 hotA hai| tIsarI pratimA kA nAma sAmAyika kRta hai, isa pratimAvAlA zrAvaka jo ki samyagdarzana aura aNu vratAdi se yukta hotA hai tathA pauSadha dhAraNa karane rUpa niyama se rahita hotA hai, donoM kAla pratidina tInamAsataka sAvadyayoga parivarjana rUpa sAmAyika karatA hai| sAvadyayoga kA parityAga mAsano che. A pratimAmAM samyakdarzanane zaMkA kakSA Adi zalyathI rahita bana. vavAmAM Ave che. te pratimA dhArInA aNuvrata letA nathI. A pahelI pratimA che. (1) bIjI pratimAnuM nAma zrata che-te pratimAne samaya be mAsano hoya che. te pratimA dhAraNa karanAra upAsaka pite aMgIkAra karela aNuvratAdinuM zravaNa, jJAna, grahaNa ane pratisevana e cAra prakAranI kriyAo kare che. eTale ke A pratimA dhAraNa karanAre aNuvratAdinuM zravaNa karavuM, sAMbhaLelA bodha karo, jANeluM grahaNa karavuM, ane grahaNa kareluM pALavuM, te cAra kiyA o karavAnI hoya che. (2) trIjI pratima nuM nAma sAmAyita che. A pratimA dhAraka zrAvaka, ke je samyagdarzana, ane aNuvratAdithI yukata hoya che tathA pauSadha dhAraNa karavA rUpa niyanathI rahita hoya che, traNa mAsa sudhI dararoja be vakhata sAvadyAga parivarcanarUpa sAmAyika kare che. zrI samavAyAMga sUtra Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazasamavAye ekAdaza upasakapratimAdi nirUpaNam 141 tRtIyA prtimaa| 'posahovavAsanirae' poSadhopavAsanirata; poSa=puSTiM zrutacAritralakSaNadharmasya dhatte poSadham AhAratyAgAdikAnuSThAnam, tenopavAsa: ahorAtraM yAvadavasthAnaM possdhopcaasH| athavA-poSadhaM-parvadinamaSTamyAdi, tatra upavAsaH= AhArazarIrasatkArAbrahmacaryasAvadhavyApAraparivarjanapUrvakaM vasanaM poSadhopavAsaH, tatra-niratA AsaktaH poSadhopacAsanirataH / iti caturthI prtimaa| pUrvokta pratimAtrayayuktenASTamIcaturdazyamAvAsyApaurNamAsISvAhArapoSadhAdicaturvidhaM poSadhaM pratipadyamAnena caturbhirmAsaizcaturthI pratimA samArAdhanIyA bhavatItibhAvaH / paJcabhirmAsaiH samArAdhanIyAyAM paJcamImatimAyAM 'diyAvaMbhayArI ratti parimANe kaDe' karanA aura niravadyayoga kA sevana karanA isI kA nAma sAmAyika hai| poSadhopabAsa nirata yaha cauthI pratimA hai| zrutacAritrarUpadharma kI puSTi jisase ho usakA nAma poSadha hai| arthAta-AhAra Adi kA tyAga rUpa jo anuSThAna hai vahI poSadha hai| ise tyAgapUrvaka jo upavAsa-eka dina rAta taka rahanA hotA hai usakA nAma poSadhopavAsa hai| athavA-aSTamI Adi jo parva ke divasa haiM unakA nAma poSadha hai, ina dinoM meM-upavAsa meM-AhAra, zarIrasaMskAra, abrahma aura sAvadyavyApAra, inakA tyAga pUrvaka rahanA poSadhopavAsa hai| isa pratimA ke pAlane kI avadhi cAra mAsa kI hai| isa pratimA ke pAlana karane meM nirata upAsaka ko pUrvokta pratimAtraya ke AcAroM kA ArAdhana karanA Avazyaka hai| aSTamI, caturdazI, amAvasyA aura paurNamAsI ye parvadina haiN4| pAMcavIM pratimA ke pAlana karane kI avadhi pAMca mAsa kI hai-isa pratimA kA pAlaka dina meM brahmacArI sAvadyAgano parityAga kare ane niravadyoganuM sevana karavuM tenuM nAma sAmAyika cha. (3) poSadhopavAsanirata se yAtrI pratimA cha. zrutayAritra35 dhamanI nAthI puSTi thAya tenuM nAma piSadha che. eTale ke AhAra AdinA tyAgarUpa je anuSThAna che enuM nAma ja piSadha che. A tyAga pUrvaka eka divasa ane eka rAta je upavAsa karavo paDe che tene piSadhepavAsa kahe che. athavA AThama Adi je parvanA divase che temanuM nAma piSadha che. te divase mAM-upavAsamAM AhAra, zarIra saMskAra, abrahma, ane sAvaghavyApAra, e bAbatanA tyAgapUrvaka rahevuM te piSadhopavAsa kahevAya che. A pratimA pALavAne samaya cAra mAsane che. A pratimAnI upAsanA karanAra upAsake pUrvokata traNe pratimAnuM ArAdhana karavuM Avazyaka gaNAya che. AThama, cadiza, amAvAsyA ane pUrNimA, e parvadine che. (4) pAMcamI pratimAnuM pAlana karavAno samaya pAMca mAsane che. A pratimAnuM pAlana karanAra divase brahmacArI rahe che ane rAtre maithuna sevananI zrI samavAyAMga sUtra Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 142 samavAyAGgasUtre divA brahmacArI rAtrau parimANakRtaH / SaSThI pratimAyAM 'diAvi rAo vi baMbhayArI' divApi rAtrAvapi brahmacArI 'asiNAI' asnAyI snAnaparivarjitaH, 'viyaDabhoI' vikaTabhojI-vikaTaprakAze bhoktaM zIlamasyeti vikaTabhojI-rAtrau tu sarvathA na bhuGkte kintu divApi prakAzayukta eva pradeze bhoktA, 'mauDikaDe' mukulIkRtaH eka kakSa vastradhArI ca bhavet / iyaM SaSTI pratimA paNmAsaiH samArAdhanIyA 'sacitta =pariNAe' sacitta parijJAtaH sacittadravyajJAnapUrvakakRtatadvastuparityAgaH / pUrvokta SaT pratimArAdhakasya prAsukAhArayuktasya saptamAsAn yAvat saptamI pratimA bhavati / 'AraMbhapariNAe' ArambhaparijJAtaH svayaM ssttkaayaarmbhprityaagii| pUrvokta saptapratimAkAriNo'STau mAsAn yAvat svakRtArambhaparivarjanarUpA'STamI pratimA aura rAtri meM maithuna sevana kI maryAdA karane vAlA hotA hai5 / chaThavIM pratimA meM dina meM aura rAtri meM donoM samaya meM brahmacaryavrata kA pAlana kiyA jAtA hai| snAna karane kA parityAga ho jAtA hai| vikaTa-arthAt prakAzayukta sthAna meM bhojana karanA hotA hai| rAtri meM to bhojana karane kA sarvathA parityAga ho hI jAtA hai / isa pratimA dhAraka ekakakSa vastradhArI (dhotI kI eka lAMga khulI rakhane vAlA) hotA hai6 / sAtavIM patimA kA nAma sacittaparijJAta hai| isa pratimA ke dhAraNa karane meM sacitta dravyakA jJAnapUrvaka sacitta vastu kA parityAga ho jAtA hai| tAtparya yaha hai ki sAtavI pratimA kA ArAdhaka-upAsaka pahile kI chaha pratimAoM ke AcAra kA pAlana karatA hai aura prAsuka AhArakA sevana karatA hai| amAsuka AhAra kA nhiiN| AThavIM pratimA kA nAma ArambhaparijJAta / isake ArAdhana karane kA kAla ATha mAsa taka kA hai| isake pAlaka ko svayaM maryAdA karanAra hoya che. (5) chaThThI pratimA dhAraNa karanAra rAtre tathA divase, bane samaya brahmacarya vratanuM pAlana kare che, snAna karavAne parityAga kare che, vikaTa prakAza yuta sthAnamAM bhejana kare che, rAtre te bhojana levAno savathA parityAga kare che. A pratimA pALanAra ekakakSa vastradhArI hoya che (eka khabhA para vasa rAkhanAra) heya cha (6) sAtamI pratibhAnu nAma "sacittaparijJAta" cha. mA vrata dhA29 42vAyI sacitta dravyajJAna pUrvaka sacitta vastune parityAga karAya che. eTale ke sAtamI pratimAne ArAdhaka upAsaka AgaLanI cha pratimAonA AcAranuM pAlana kare che, ane prAsaka AhAranuM doSa rahita AhAranuM) sevana kare che. aprAsuka AhAranuM nahIM. (7) mA bhI pratibhAnu nAma ArambhaparijJAta cha tanI mArAdhanAne 7 mA mAsano che. tene ArAdhaka jAte AraMbhane tyAga kare che. te AraMbhatyAgI pUrvokata zrI samavAyAMga sUtra Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekadazasamavAye ekAdaza upasakapratimAdinirUpaNam 143 vijnyeyaa| 'pesapariNAe' preSyaparijJAta: anyadvArA'rambha prityaagiityrthH| pUrvoktasakalapatimAnuSThAnazIlasya zrAvakasya SaTkAyArambhaM parairapyakArayato nava mAsAvadhi navamI pratimA bhavati / 'udiTThabhattapariNAe' uddiSTabhaktaparijJAtaH, uddiSTaM svodezena kRtaM bhaktaM parijJAtaM pratyAkhyAtaM yena sa uddiSTabhaktaparijJAtaH svnimittsNpaaditaahaarprityaagii| pUrvokta nava pratimAyuktasyA''dhAkarmAdyAhAra parihAriNaH kSuramuNDitazirasaH sazikhasya vA 'gRhe sambadhe kenApi pRSTasya pariAraMbha karane kA tyAga ho jAtA hai| yaha AraMbhatyAgI pUrvokta sAta pratimAoM ke AhAra kA pAlana karatA huA aisA koI svayaM AraMbha nahIM karatA hai ki jisa meM SaTakAya ke jIvoM kI virAdhanA ho8| navamI pratimA kA nAma preSyaparijJAta hai, isake pAlana kA samaya nava mAsa taka kA hai| isameM dUsaroM se bhI SaTkAya ke Arambha karAne kA sarvathA tyAga kara diyA jAtA hai| isa pratimA kA ArAdhaka pANI pUrvokta ATha pratimAoM ke AcAra kA pAlana karatA huA isa pratimA kA pAlana karane vAlA hotA hai9| dazavIM timA kA nAma uddiSTabhaktaparijJAta hai| isameM apane uddezya se banAye AhAra kA parijJAna hone para parityAga ho jAtA hai| isa pratimA kA ArAdhaka jIva apane liye kisI se bhI AhAra nahIM banavAtA hai| tathA yadi koI apane liye AhAra banA letA hai aura use yaha jJAta ho jAtA hai ki isane mere nimitta ko lekara AhAra banAyA hai to vaha isa prakAra ke AhAra ko apane upayoga meM nahIM letA hai| usakA parityAga kara detA hai, kyoMki isa prakAra kA AhAra aadhaasAta pratimAonA AcAranuM pAlana karela che. ane e kaI paNa AraMbha karate nathI bhA cha Ayana vonI virAdhanA thAya (8) navamI pratibhAnu nAma pessyprijJAta che. tene pAlanano kALa nava mAsane che. te pratimAnA ArAdhake bIjA loko pAse paNa cha kAyanA jIvonI virAdhanA thAya e AraMbha karAvavAne parityAga kare paDe che. A pratimAnuM ArAdhana karanAra jIva pUrvokata ATha pratimAonA AcA2nuM pAlana karate karato A pratimAnuM pAlana karanAra thAya che (9) dasamI pratimAnuM nAma 'uddiSTabhaktaparijJAta' che. te pANanAra pAtAne nibhi-te mAhAra manyo cha meSu jANavA maLethI teno parityAga kare che A pratimAne ArAdhaka jIva pitAne mATe koInI paNa pAse AhAra banAvarAvatuM nathI. tathA keI tenA mATe AhAra banAve ane te vAtanI tene khabara paDe ke teNe mArA nimitte AhAra banAvyo che, te te evA AhArane pitAnA upayogamAM lete nathI tene parityAga kare che, kAraNa ke te prakArane AhAra AdhAkarma Adi SothI dUSita gaNAya che. te zrI samavAyAMga sUtra Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 samavAyAGgasUtre jJAtaviSaye jAnAmi aparijJAtaviSaye na jAnAmI' ti bruvANasya dazamAsAn yAvaddazamI pratimA bhavati / 'samaNabhUe yAvi bhavai samaNAuso' zramaNabhUtazcApi bhavati zramaNAyuSman ! he zramaNa ! he AyuSmanjambUH ! pUrvokta dazavidhapratimApatipannaH zrAvakaH zramaNabhUtaH zramaNasadRzazcApi bhavati / bhUtazabdaH sadRzArthakaH / ayaM bhAvaH-uparisamudita sakalapratimAsamupetasya kSuramuNDitaziraso luzcitaziraso vA parigRhotasAdhuveSasya IryAsamityAdikaM zramaNadharmamanupAlayato bhikSArtha svakukarma Adi doSoM se dUSita mAnA gayA hai| yaha apane bAloM ko kSurA se banavAtA hai aura zakti ho to kezaluMcana bhI karavAtA hai| yadi zikhA rakhanA cAhe to zikhA rakha sakatA hai| ghara ke saMbaMdha meM yadi koI isase pUchatA hai to yaha jisa viSaya ko jAnatA hai usa viSaya meM 'hAM' kara detA hai aura jisa viSaya ko nahIM jAnatA hai usa viSaya meM 'nA' kara detA hai| isa pratimA ke pAlana karane kA kAla dasa mahine taka kA hai10 / gyArahavIM pratimA kA nAma zramaNabhUta hai jaMbUsvAmI ko samajhAte hue sudharmAsvAmI kahate haiM ki he zramaNa AyuSman ! jaMbU ! ina pUrvokta daza vidha pratimAoM kA pAlana karatA huA zrAvaka gyArahavI pratimAke svIkAra karanepara zramaNa jaisA ho jAtA hai| yahAM bhUtazabda sadRza artha kA vAcaka hai| isakA bhAva isa prakAra hai-jaba yaha pUrvokta ina samasta pratimAoM ke pAlana karane meM niSNAta ho jAtA hai taba yaha cAhe apane kezoM ko kSurA se utaravAve yA inakA svayaM luzcana kare sAdhu jaisA ho jAtA hai / isakI veSabhUSA sAdhu jaisI hotI hai / IryAsamiti Adi pAMca smiasAthI pitAnA vALa kapAve che. je tenI IcchA thAya te zikhA rAkhI zake che. tene koI gharanA viSayamAM che te je viSayanI tene khabara hoya te viSayane javAba hA" mA Ape che ane je bAbatanI tene khabara na hoya tene javAba "nA" mAM Ape che. A pratimAnI ArAdhanAna kALa dasa mAsanA che. (10) agiyAramI pratibhaanu nAma 'thamaNabhUta' . svAmIna samajatA sudharmA svAmI 4 / he zramaNa AyuSyamAna ! jaMbU! A pUrvokata prakAranI pratimAonuM pAlana karanAra zrAvaka zramaNa je thaI jAya cheahIM mRta zabdano artha "samAna thAya che. tene bhAvArtha A pramANe che-jyAre te pUrvokata saghaLI pratimAonuM pAlana karavAmAM niSNAta thaI jAya che tyAre sAdhu je ja banI jAya che-pachI bhale te vALane annA vaDe muMDAvate hoya ke pote ja teno loca karate hoya. paheraveza sAdhu jevo hoya che. isamiti Adi pAMca samitionuM pAlana karate e te jyAre bhikSAne zrI samavAyAMga sUtra Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazasamavAye ekAdaza upAsakapratimAdinirUpaNam 145 lapaveze sati 'zramaNopAsakAya pratimApratipannAya bhikSAM dehi' iti bruvANasya 'kastvamiti pRSTasya 'zramaNopAsako'ha' mitibruvANasya ekAdazamAsAna yAvadekAdazI pratimA bhavati / 'logatAo' lokAntAt-tiryagalokAntAt 'ekkArasaehiM ekkArehiM joyaNehi' ekAdazazataiH ekAdazabhiryojanaiH ekAdazAdhikaikAdazatayojanaiH kRtvA 'abAhAe' abAdhayA antareNa 'joisaMte' jyotiSAntaH jyotizcakrAntabhAgaH prajJaptaH, arthAt-lokAntAdekAdazAdhikaikAdazazatayojanadUre jyoti prArabhyate / jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya 'ekArasasaehiM ekavIse hiM joyaNehiM' ekAdazazatairekaviMzatyAyojanaiH ekaviMzatyadhikaikAdazazatayojanaiH kRtvA dUreNa 'joisaM' jyotiSaM jyotizcakraM 'cAraM' bhramaNaM 'carai' carati=karoti / zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya ekAdaza gaNadharA Asan , tadyathA-'iMdabhUi' indrabhUtiH1, tiyoM kA yaha pAlana karatA huA bhikSA ke nimitta jaba apane kulake gharoMmeM jAtA hai taba vahAM-"pratimApratipanna zramaNopAsaka ke liye bhikSA do" isa prakAra kahatA hai / jaba usase koI pUchatA hai ki tuma kauna ho taba uttara meM yaha kahatA hai ki maiM zramaNopAsaka hUM / jaba koI vandanA karane lagatA hai to vaha kahatA hai maiM zramaNopAsaka-zrAvaka huuN| isa pratimA ko ArAdhana karane kA kAla gyArahamAsa haiM / gyAraha mahIne taka isa pratimA kA pAlana kiyA jAtA hai / lokAnta se arthAt tioloka ke antase gyAraha so gyAraha (1111) yojana dUra para jyotizcakra prAraMbha hotA hai| jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM gyArahasau ikkIsa (1121) yojana sumeru ko choDakara jyotizcakra bhramaNa karatA hai / zramaNa bhagavAn mahAvIra ke gyAraha gaNadhara the / ve isa prakAra se haiM-iMdrabhUti1, agnibhUti2, nimitte pitAnA kuTuMbIonAM ghare jAya che tyAre te A pramANe bole che "pratimA yukata zramaNopAsakane mATe bhikSA Apo" jyAre tene koI pUche che ke "tame koNa che ?" tyAre te javAba Ape che ke "huM zramaNopAsaka chuM." je temane kaI vaMdaNuM karavA lAge che te te kahe che ke zramaNopAsaka zrAvaka chuM." agiyAra mAsa sudhI A pratimAnuM pAlana karavAmAM Ave che (11) kAntathI eTale ke tirasa lokanA antathI eka hajAra ekaso agiyAra (1111) janane aMtare tizcakrane prAraMbha thAya che. jambudvIpa nAmanA dvIpamAM agiyAraso ekavIsa (1121) jana pramANa sumerune choDIne jatizcakra bhramaNa kare che. zramaNa bhagavAna mahAvIranA agiyAra gaNadhara hatA, temanA nAma nIce pramANe che zrI samavAyAMga sUtra Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 'aggibhUI' agnibhUtiH2, 'vAyubhUi' vAyubhUtiH, 'viatte' vyaktaH4, 'sohamme' sudharmA, 'maMDie' maNDitaH6, 'moriyaputte' mauryaputraH, 'akaMpie' akampitaH8, 'acalabhAe' acalabhrAtA9, 'meaje' metAryaH10, 'pabhAse 'prabhAsa:11 / mUlanakSatramekAdazatArakaM prajJaptam / 'heTThima gevijayANaM devANaM' adhastanapraiveyakANAM devAnAm ekAdazottaraM graiveyakavimAnazatam ekAdazAdhikaikazatatraiveyakavimAnAni santi 'ttimakkhAya' ityAkhyAtam / mandaraH khalu parvataH 'dharaNitalAo siharatale' dharaNitalAt zikharatale dharaNitalApekSayA zikharapradeze 'ekArasabhAgaparihINe' ekAdazabhAgaparihINaH ekAdazabhAganyUna uccatvena prajJaptaH / atredaM bodhyam-mandarasya pRthvIsamatale yAvAn viSkambhastato mandaroccatAyA ekAdazaM bhAgamapakRSya zikhare tadviSkambho bodhyA / ayaM bhAvaH-mandaraparvatasya pRthvIsamatale dazasahasrayojanaparimito viSkambhaH, uccatA ca mandarasya navanavatisahasrayojanaparimitA / navanavativAyubhUti3, vyattasvAmi4, sudharmAsvAmi5, maMDita6, mauryaputra7, akaMpita8, acalabhrAtA9, metArya 10 aura prabhAsa 11 // mUla nakSatra gyAraha tArAoM vAlA hai| adhastana greveyaka nivAsI devoM ke eka sau gyAraha (111) aveyaka vimAna haiN| isa prakAra prabhune kahA hai| sumeru parvata OM dharaNitala kI apekSA zikharapradeza meM ekAdazabhAga nyUna hai / yahA~ yaha samajhanA cAhiye ki-madara parvata kA pRthvI ke samatala bhAga meM jitanA viSkamma (sthUlatA) hai, usameM se mandara parvata kI uccatA kA gyArahavA~ bhAga nikAla lene para jo avaziSTa rahatA hai vaha mandara parvata ke zikhara kA viSkambha hotA hai| isakA khulAsA isa prakAra hai-pRthvI ke samatala meM mandara (meru)parvata kA viSkambha dasa hajAra yojana kA hai aura mandara parvata kI U~cAI ninyAnave hajAra yojana hai| ninyAnave hajAra ko gyAraha kA (1) drabhUti, (2) abhisUti, (3) vAyubhUti, (4) 054ta, (5) sudharmA, (6) bhaDita, (7) mIya putra, (8) 255ta, (8) asabhrAtA, (10) bhetAya mane (11) prabhAsa. mULa nakSatra agiyAra tArAovALuM che. adhastana vaiveyaka nivAsI devanAM eka so agiyAra (111) veyaka vimAna che, ema bhagavAne kahyuM che. sumeru parvata vistAramAM dharaNitalanI apekSA e zikhara pradezamAM agiyAra bhAga nyUna (o che) che. eTale ke maMdara parvatanI taLeTInA bhAgamAM jeTalI pahoLAI che, temAMthI maMdara parva tanI UMcAIne agiyArame bhAga bAda karatAM je bAkI rahe te mandaraparvatanA zikharane viSkabha che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-pRthvInA samatala para mandara parvatane vidhvaMbha-vistAra-dasa hajAra yojana che. mandara parvatanI UMcAI navANuM hajAra jina che. tene agiyAramo bhAga nava hajAra yojana thAya che. te nava hajAra ja. zrI samavAyAMga sUtra Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 147 yojanasahasre ekAdazabhirapahRte nacayojana sahasraM labhyate / tasmin mandarasya pRthvIsamatalasya dazasahasrayojanapramANaviSkambhato niSkAsite'vaziSyate ekayojanasahasram / etat ekayojanasahasraM mandarazikharasya viSkambho bhavatIti ||suu.30|| mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ikkArasa paliovamAiM ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ekArasa sAgarovamAI ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM ekArasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM ekArasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| laMtae kappe atthegaiyANaM devANaM ekArasa sAgarovamAI ThiI paNNattA / je devA baMbhaM subabhaM baMbhAvataM baMbhaSpamaM baMbhakaMtaM baMbhavaNaM baMbhalesaM baMbhajjhayaM baMbhasiMga baMbhasiTaM baMbhakUDaM baMbhuttara vaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ekArasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / te NaM devA ekArasaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM ekkArasaNhaM vAsasahassANaM AhAraTTe samuppajai / saMtegaiyA bhavasidviyA jIvA je ekArasahi bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti, parinivvAissaMti, savvadukkhANamataM kristNti||suu.31|| bhAga dene para nava hajAra labdha rahatA hai| usa nau hajAra labdha ko, mandara parvata ke pRthvI samatalasthita dasa hajAra yojana viSkambha meM se ghaTAne para eka hajAra yojana avaziSTa rahatA hai / yaha eka hajAra yojana mandara parvata ke zikhara kA viSkambha samajhanA cAhiye ||suu. 30 // nane, mandara parvatanA pRthvIsamatala vistAra dasa hajAra ejanamAMthI bAda karatAM eka hajAra rojana bAkI rahe che. te mandara parvatanA zikharane vidhvaMbha-vistAra eka hajAra yojana samajavo. sU. 30 zrI samavAyAMga sUtra Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 samavAyAGgasUtre TIkA- 'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAmekAdaza palyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmekAdaza sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAma: stye keSAmekAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAmekAdazapalyopamAni sthiti; prajJaptA / lAnta ke kalpe astye keSAM devAnAmekAdaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devA brahmasubrahmabrahmAvarta brahmamabhaM brahmakAntaM brahmavaNe brahmalezyaM brahmadhvajaM brahmazrRGgaM brahmasRSTa brahmakUTaM brahmottarAvataMsakaM vimAnam eSu dvAdazavimAneSu devatvena utpannAH, teSAM khalu devAnAm ekAdaza sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devAH ekAdazA. nAmarddhamAsAnAmAnanti vA prANanti vA ucchasanti vA niHzvasanti vA / teSAM TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM gyAraha kI palyopamakI sthitikahI gaI hai| paMcamI bhUmi meM kitaneka nArakiyoM kI gyAraha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti gyAraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna, ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti gyAraha palyopama kI hotI hai| lAntakakalpa meM kitaneka devoM kI sthiti gyAraha sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva, brahma1, subrahmara, brahmAvarta3, brahmaprabha4, brahmakAnta5, brahmavarNa6, brahmalezya7, brahmadhvaja8, brahmabhaMga, brahmasRSTa10, brahmakaTa11, aura brahmottarAvataMsaka12, ina bAraha vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI sthiti gyAraha sAgaropama kI hotI hai| ve deva gyAraha adhamAsoM ke anantara bAhya Abhyantarika ----'imIse NaM ityAdi / sA ratnaprabhA pRthvImA TalA nAhIyAnI rAziyAra palyopamanI sthiti kahI che. pAcamI bhUmimAM keTalAka nArakIonI agiyAra sAgaropamanI sthiti kahI che. asurakumAra de mAM keTalAka devenI sthiti agiyAra palyopamanI kahI che. saudharma ane IzAna kalpomAM keTalAka devenI sthiti agiyAra palyopamanI hoya che. lAntaka ka95mAM keTalAka devanI sthiti agiyAra sAgaropamanI kahI che. je devo (1) brahma, (2) sunajha, (3) brahmAvata', (4) prajhama, (5) prAnta, (6) brahmapaNa (7) brahma azya, (8) brahmA , () brahmatha, (10) brAsa 8, (11) brahmaTa mane (12)brahmo ttarAvataMka, e bAra vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devonI sthiti agiyAra sAgaropamanI hoya che. te deve sADA pAMca mahine bAhya tathA Abhya zrI samavAyAMga sUtra Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam khalu devAnAmekAdazasahasravarSAnte AhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvI ye ekAdazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti ||suu. 31 / / ___ atha dvAdazaM samavAyamAha mUlam-bArasa bhikkhupaDimAo paNNattAo, taM jahA-mAsiA bhikkhupaDimA, domAsiA bhikkhupaDimA, timAsiA bhikkhupaDimA, caumAsiyA bhikkhupaDimA, paMcamAsiyA bhikkhupaDimA, chamAsiyA bhikkhupaDimA, sattamAsiyA bhikkhupaDimA, paDhamAsattarAiMdiyA bhikkhupaDimA, doccA sattarAiMdiyA bhikkhupaDimA, ahorAiyA bhikkhupaDimA, egarAiyA bhikkhupddimaa| duvAlasavihe saMbhoge paNNatte, taM jahAuvahIsuyabhattapANe aMjalIpaggahetti ya / dAyaNe ya nikAye ya abbhu. hANei yAvare // 1 // kiikammassa ya karaNe, veyAvaccakaraNei ya / samosaraNaM saMnisijjA ya kahAe ya pabaMdhaNe // 2 // duvAlasAvatte kiikamme paNNatte, taM jahA-duoNaMya jahAjAyaM kiikammaM bArasAvayaM / causiraM tiguttaM ca dupavesaM eganikkhama * // 1 // vijayANaM rAyahANI duvAlasa joyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM pnnnnttaa| rAme NaM baladeve vAsocchAsa grahaNa karatA haiN| una devoM ko gyAraha hajAra varSa nikalane ke anantara hI AhArasaMjJA utpanna hotI hai / inameM kitaneka bhavasiddhika jIva gyAraha bhava karane ke bAda siddhigati ko pAne vAle hoMge, Atmika anaMta jJAnAdika guNoM ke bhoktA baneMge, samasta karmoM se chUTa jAveMge, saba prakAra se kRtakRtya ho jAveMge, aura saba duHkhoM kA aMta krdeNge||muu0 31 // ntarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devene agiyAra hajAra varSa bAda AhAra saMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka bhavasiddhika hoya che, je agiyAra bhava karyA pachI siddhi gati prApta karaze, Atmika anaMta jJAnAdika guNonA seMkatA thaze, samasta karmothI chUTI jaze, dareka rIte kRtakRtya thaze, ane samasta duHkhene anta karI nAkhaze sU. 31 zrI samavAyAMga sUtra Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 samavAyAnasUtre duvAla savavAsasayAI savvAuyaM pAlittA devattaM ge| maMdarassa NaM pavvayassa cUliyA mUle duvAlasa joyaNAI vikkhambheNaM paNNattA / jaMbU dIvassa NaM dIvassa veiyA mUle duvAlasa joyaNAI vikkhabheNaM paNNattA / savvajahaNiyA rAI duvAlasa muhuttiyA paNNattA / evaM divasa vinAyavvo / savvaTTa siddhassa NaM mahAvimANassa uvarillAo thubhiyaggAo duvAlasa joyaNAI uDDuM uppaiyA IsipabbhAra nAma puDhavI paNNattA / Isipa bhArAe NaM puDhabIe duvAlasanAmadhejA paNNattA, taM jahA - Isitti vA IsipanbhArAi vA taNuivA taNUyatariti vA siddhitti vA siddhAlapatti vA muttIti vA muttAlaeti vA baMbhetti vA baMbhavarDisaetti vA logaparipUraNeti vA logaggacUliyAI vA // sU. 32 // TIkA - 'bArasa' ityAdi / dvAdaza 'bhikkhupaDikAo' bhikSumatimAH= bhikSUNAM sAdhUnAM pratimA abhigrahavizeSarUpA, bhikSupratimAH prajJaptAH, tadyathA - mAsikI bhikSupratimA = mAsAvadhi bhikSupratimA / tatra prathame mAse pratidinamannapAnayorekaikA dattirbhikSuNA grAhyA / dvitIyA dvimAsikI bhikSupratimA / dvitayasmin aba sUtrakAra bArahaveM samavAya ko prakaTa karate haiM - ' bArasa' ityAdi / TIkArtha- bAraha bhikSupratimAe~ hotI haiM jo isa prakAra haiM - eka mAsa kI prathama bhikSupratimA, do mAsakI dvitIya bhikSupratimA, tIna mAsa kI tosarI bhikSupratimA, cAramAsa kI cauthI bhikSupratimA hotI hai / ekamAsa taka kI jo pahilI bhikSupratimA hai usameM prathama mAsa meM pratidina bhikSu ko annapAna kI eka eka datti grahaNa karanI hotI hai / dvitIya huve sUtraara mArabhu samavAya pragaTa raiche - 'bArasa ityAdi ! TIkA-khAra bhikSu pratimAo hoya che, je A pramANe che--prathama bhikSu pratimA eka mAsanI, bIjI bhikSupratimA be mAsanI, trIjI bhikSupratimA traNa mAsanI, ane ceAthI bhikSupratimA cAra mAsanI hoya che. eka mAsanI je bhikSupratimA che che tenu sevana karanAra bhikSu e eka mAsa sudhI darareja annapAnanI eka eka vrutti (dhArA eka vAra khaMDita thAya tyAre eka dRtti thai gaNAya che) levAnI hAya che.khIjI zrI samavAyAMga sUtra Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 151 mAse bhikSu datta annasya dve pAnasya ca gRhNIyAt / tRtIyasmin mAse trimAsikI bhikSupratimA tRtIyA / caturthe mAse caturmAsikI bhikSupratimA caturthI / paJcame mAse paJca mAsikI bhikSupratimA paJcamI / SaSThe mAse SANmAsikI bhikSupratimA paSThI / saptame mAse saptamAsikI bhikSupratimA saptamI / Asu kramazaH annapAnayorekaika datti vRddhayA saptame mAse saptadattI AhArasya saptapAnasya ca bhikSu gRhNIyAditi bhAvaH / anantaram aSTame mAse prathama saptake prathamA - 'sattarAiMdiyA' saptarAtrandivA-saptarAtrandivAni= ahorAtrANi yasyAM sA saptarAtrandivA bhikSu bhikSu pratimA meM ki jo do mAsa taka ArAdhita kI jAtI hai anna ko do datti aura pAna kI do datti lI jAtI haiN| tRtIyabhikSupratimA meM ki jisakI ArAdhanA kA kAla tIna mAsakA hai annapAna kI tInatIna datti lI jAtI hai / isa taraha se pAMcamAsa kI bhikSupratimA meM, chaha mAsa kI bhikSupratimA meM aura sAtamAsa kI bhikSupratimA meM kramazaH anna aura pAna kI 5, 6, aura sAtamAsa taka 5, dattiyAM, 6 chaha dattiyAM aura sAta dattiyAM grahaNa kI jAtI haiN| isa taraha ina sAta mikSu pratimAoM meM kramazaH annapAna kI eka1 se lekara dattiyAM vardhita hotI huI sAta mAsa taka kI avadhivAlI sAtavIM mikSupratimA meM sAta sAta annapAna kI dattiyAM grahaNa kI jAtI hai| isa ke bAda AThaveM mahine meM prathama saptaka (saptAha) meM prathama bhikSu pratimA- arthAt AThavIM pratimApAlI jAtI hai| isake ArAdhana karane kA samaya sAta dina rAta kA hai / isa pratimA kA ArAdhaka caturthabhakta (covihAra) kI tapasyA karatA hai / gA~va se bhikSupratimA ke jenuM ArAdhana be mAsa sudhI karavAnu` heAya che, temAM annanI khe vrutti ane pAna (peya padAtha) nI be dRtti dararAja grahaNa karAya che. trIjI bhikSupratimAnA ArAdhana kALa traNa mAsaneA che. temAM darAja annapAnanI traNa traNa dRtti levAmAM Ave che. e ja pramANe cAra mAsanI bhikSupratimAmAM, pAMca mAsanI bhikSupratimAmAM, cha mAsanI bhikSupratimAmAM ane sAta mAsanI bhikSupratimAmAM anna pAnanI anukrame cAra, pAca, cha ane sAta mAsa sudhI, cAra, pAMca cha ane sAta dattiye grahaNa karavAmAM Ave che. A rIte e sAta bhikSupratimAemAM anukrame annapAnanI ekathI laine vruttiyA vadhatI vadhatI sAta mAsanI avadhivALI sAtamI bhikSupratimAmAM annapAnanI sAta sAta dRttie grahaNa karAya che. tyAra khAda AThamAM mAsanA pahelA aThavADiyAmAM prathama bhikSupratimA eTale ke AThamI pratimAnuM ArAdhana karAya che. tenI ArAdhanAnA samaya sAta dina-rAtanA che. te pratimAnA ArA dhaka caturthAMbhakatanI (cAvihAra) tapasyA kare che, gAmanI bahAra rahe che, uttAna zrI samavAyAMga sUtra Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 samavAyAGgasUtre pratimA aSTamI / asyAM caturthabhaktaM tapaH, grAmAd bahiravasthAm, uttAnAdinA''sanena ca samupavezanam / dvitIyA saptarAtrindivA bhikSupatimA navamI, asyAmutkuTukAdyAsanenAvasthAnametAvadeva vijnyeyH| tRtIyA saptarAtrindivA bhikSupatimA dazamI, asyAM vIrAsanAdinA'vasthAnam / ahorAtrikI-ekAhorAtramamANA bhikSupatimA ekAdazI eSA SaSThabhaktena saMpadyate / 'egarAiyA' ekarAtriko rAtripramANA bhikSupatimA dvAdazI / asyAM cASTamabhaktaparyantarAtrau pralambabhujena saMhata bAhira rahatA hai / uttAna Adi Asana se baiThatA hai| dUsarI pratimA-arthAt navamI bhikSu pratimA ke ArAdhana karane kA samaya dvitiya saptAha hai| isameM ArAdhaka utkuTaka Adi Asana se baiThatA hai| bAkI saba vidhi AThavIM pratimA jaisI hI hai| tIsarI bhikSumatimA arthAt dasavI pratimA ke ArAdhana karane kA kAla AThaveM mahIne kA tRtIya saptAha hai / isa pratimA kI ArAdhanA sAta dina rAta taka AThaveM mahIne ke tIsare saptAha meM kI jAtI haiN| isakA ArAdhaka vIrAsana Adi Asana se baiThatA hai| isa taraha ikkIsa dina rAta meM AThavIM nauvIM aura dazavI pratimAoM kA ArAdhana samApta ho jAtA hai / bAIsaveM dina meM gyArahavIM bhikSupatimA ArAdhita hotI hai| isakA kAla eka dina rAta kA hai / usakI ArAdhanA meM SaSThabhakta kI tapasyA kI jAtI hai|baarhviiN pratimA kA kAla eka dina rAta kA hai| isameM aSTamabhakta kI antima rAtri meM (smazAnameM jAkara eka pudgalapara draSTi rakhatA huA ) donoM hAtha laTakA kara Adi Asane bese che. bIjI pratimA-eTale ke navamI bhikSa pratimAnI ArAdhana ne kALa AThamA mAsanA bIjA saptAhane che. tenI ArAdhanA mATe ArAdhaka ukuTuka (ubhA page besavuM te) Adi Asane bese che. ane bAkInI badhI vidhi AThamI pratimA jevI ja che. dasamI bhikSupratimAne ArAdhana kALa AThamA mAsanuM trIju saptAha che. AThamA mAsanA trIjA saptAhamAM A pratimAnI ArAdhanA sAta dinarAta karAya che. teno ArAdhaka vIrAsana Adi Asane bese che. A rIte ekavIsa dinarAtamAM AThamI, navamI ane dasamI pratimAonuM ArAdhana samApta thAya che. bAvIsame divase agiyAramI bhikSupratimAnuM ArAdhana thAya che. tene ArAdhana kALa eka dinarAtane che. tenI ArAdhanAmAM SaSThabhakatanI be upavAsa) tapasyA karavAmAM Ave che. bAramI pratimAne ArAdhana kALa eka rAtano che. temAM aSTabhakatanI-traNa upavAsa (AThamanI) chellI rAtre banne hAtha laTakatA rAkhIne ubhA rahevuM paDe che; zrI samavAyAMga sUtra Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 153 pAdeneSadavanatakAyenA'nimeSanayanena ca bhikSuNA sthIyate / etadviSaye vizeSajijJAsubhidaMzAzrutaskandhasya saptame'dhyayane matkRtamuniharSiNI TIkAyAM draSTavyam / 'duvAlasavihe' dvAdazavidhaH saMbhogaH, bhojanaM bhogaH, samyak ekIbhUya bhoga;= saMbhogaH samAnasAmAcArikasAdhUnAmekamaNDalyAM bhojanAdivyavahAra ityarthaH, prajJaptaH, tadyathA-'uvahIsuyabhattapANe' upadhizrutabhaktapAnam-upadhizca zrutaM ca bhaktapAnaM ca upadhizrutabhaktapAnam saMbhogatrayam / tatra upadhiH prathamaH saMbhogaH / sa ca upadhirvastrapAtrAdiH, tamutpAdaneSaNAdoSarahitaM vizuddhaM sAMbhogikena saha gRhNan sAMbho. gikaH sAdhuH zuddhaH, utpAdaneSaNAdoSasahitaM gRhNan sAdhurazuddhaH / etAdRzadoSa. yuktamupadhiM vAratrayaM gRhItvA vihitaprAyazcitta; saMbhogArhaH / caturthe vAre sadoSamupadhi khaDA rahanA par3atA hai| donoM paira Apasa meM juDe hue rahate haiN| zarIra kucha2 jhukA sA rahatA hai| netra apalaka rahate haiN|is viSaya meM vizeSa jijJAsuoM ke liye dazAzrutaskaMdha ke saptama adhyayana meM hamAre dvArA racita muniharSiNI nAmaka TIkA dekhanI caahiye| bAraha prakAra kA saMbhoga hotA hai| samAna samAcArI vAle sAdhuoM kA eka maMDalI meM jo AhArAdivya. vahAra hotA hai usakA nAma saMbhoga hai / saMbhoga ke bAraha prakAra ye haiN|updhi-vstr, pAtra Adi1, zruta2, bhaktapAna3, aMjalipragraha4, dAna5, nikAca:, abhyutthAna7, kRtikarmakaraNa8, vaiyAvatyakaraNa9, samavasaraNa10, saMniSadyA11, aura kathAprabandhana 12 / 1 upadhisaMbhoga-utpAdana eSaNA doSa se rahita vastra pAtra Adi vizuddha upadhi ko sAMbhogika sAdhu ke sAtha grahaNa karatA huA sAMbhogika sAdhu zuddha hotA hai aura utpAdana eSaNA doSa se rahita upadhiko grahaNa karatA huA sAdhu azuddha hotA hai| isa prakAra doSa yukta upadhi ko tIna bAra ane paga eka bIjA sAthe joDAyelA rahe che, zarIra thoDuM jhUkatuM rahe ane netra apalaka rahe che. A viSayamAM vadhu jANavAnI IcchA vALA jijJAsuoe dazAzrata kaMpanI dasamAM adhyayananI ame lakhelI muniharSiNI nAmanI TIkA jeI javI. bAra prakAranA saMbhoga hoya che. samAna samAcArI sAdhuone eka maMDaLImAM je AhArAdi vyavahAra thAya che tenuM nAma sa ga che. saMbhoganA bAra prakAra che? yA pramANe cha-(1) upadhi-vara, pAtra mAhi (2) zruta, (3) mapAna, (4) asiDa, (5) hAna, (6) niya, (7) mayutthAna, (8) tabha42, () vaiyAvRtya42, (10) sabhavasa26, (11) saniSadhA bhane (1) 4thA prasanna. upadhisaMbhoga-pAna meSa hopathI 2Dita vastra pAtra mAha vizuddha upadhine saMbhAgika sAdhunI sAthe grahaNa karate saMbhagika sAdhu zuddha hoya che, ane utpAdana eSaNe deSathI yukata upadhine grahaNa karate azuddha hoya che. A pramANe zrI samavAyAMga sUtra Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - samavAyAGgasUtre gRhNan vihitaprAyazcitto'pi visaMbhogyaH / tathA yadi sAMbhogikaH sAdhaH visaM. bhogikena pArzvamthAdinA saha sthitvA zuddhamazuddhaM vopadhiM gRhNIyAta, anantaramanyapreraNayA prAyazcittaM kuryAt, sa sAdhuH vAratrayamevaM kurvan saMbhogArhaH / caturthavAre tu asaMbhogya eva / evamupadheH parikama paribhogaM ca kurvan sAdhuH saMbhogyo'saM. bhogyazca bhavati / iti prathama sNbhog,1| 'suya' zrutam-zrutasaMbhogo dvitIyaH / adhyayanArthamAgataM saMbhogikamanyasaMbhogikaM vA sAdhu savidhi vAcanAM pracchanAM kurvan zuddhaH / yadi avidhinA samAgacchet, pAvasthAdiko vA bhavet, taM vAcanA grahaNa karake prAyazcitta karane vAlA sAdhu saMbhoga ke yogya mAnA jAtA hai| parantu vahI sAdhu yadi isa prakAra kI upadhi ko cauthI bAra grahaNa kara letA hai aura prAyazcitta bhI le letA hai to bhI vaha saMbhoga ke yogya nahIM hotA hai| tathA-yadi sAMbhogika sAdhu visAMbhogika pArzvastha Adi sAdhu ke sAtha rahakara zuddha athavA azuddha upadhi ko le letA hai aura isake bAda kisI anya kI preraNA se vaha prAyazcitta letA hai isa taraha vaha sAdhu tIna bAra aisA karatA hai aura tIna bAra prAyazcitta lekara zuddha ho jAtA hai to vaha saMbhogAI haiN| parantu yadi vaha cauthI bAra aisA karatA hai phira prAyazcitta bhI le letA hai to bhI vaha asaMbhogya hI hai / isa prakAra upadhi ke parikarma aura paribhoga ko karatA huA sAdhu saMbhogya aura asaMbhogya hotA hai| zrutasaMbhoga2-adhyayana ke liye Aye hue saMbhogika athavA anya saMbhogika sAdhu se savidhi vAcanA pracchanA karane vAlA sAdhu zuddha hai / avidhi se Aye hue sAdhu se athavA pArzvastha sAdhu se vAcanA pracchanA deSa yukata upadhine traNa vAra grahaNa karIne prAyazcitta karanAra sAdhu saMgane yogya gaNAya che. paNa jo e ja sAdhu te prakAranI upAdhi jo cothI vAra grahaNa kare ane prAyazcitta paNa karI le te paNa te saMbhogane vegya manAtuM nathI. tathAjo saMbhegika sAdhu visAbhAgika pArzvastha-zithilAcArI)-Adi sa dhunI sAthe rahIne zuddha athavA azuddha upAdhi grahaNa kare ane tyAra bAda kaI bIjanI preraNAthI je te prAyazcitta laI le-A pramANe traNa vAra te sAdhu evuM kare ane prAyazcitta laIne zuddha thAya to te sAdhu saMgane pAtra gaNAya che. paNa jo te cothI vAra paNa evuM kare ane pachI tenuM prAyazcitta paNa le to te asaMbhe gya ja gaNAya che. A pramANe upadhinA parikama ane paribhoga karate sAdhu asaMbhogya hoya che. (1) 2) zrutasaMbhoga-dhyayanane bhATe yAvesa salAgi athavA anya smaajiisAdhu sAthe vidhi pUrvaka vAcanA pracchanA karanAra sAdhu zuddha che. avadhithI AvelA zrI samavAyAMga sUtra Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 155 pracchanAdikaM kurvan sAdhurazuddhaH / evaM vAratrayamavidhinA vAcanAM pRcchanAM kurvan sAdhuH prAyazcittavidhinA saMbhogyaH / caturthavelAyAM tathA kurvan vihitapAyazcitto'pi asaMbhogya eva | iti dvitIyaH saMbhogaH 2 / 'bhattapANe' bhaktapAnam bhaktapAnasaMbhogaH tRtIyaH / etad viSaye sarvamupadhivadvijJeyam / kevalaM parikarmasthAne dAnaM paribhogasthAne ca AdAnamiti vAcyam / iti tRtIyaH saMbhoga; 3 / 'aMjalipaggahe tti ya' aJjalipagrahaNam iti ca, iti zabdaH svarUpa pradarzanArtha;, ca grahaNaM samu. cyaarthH| aJjalipagrahaNamiti caturthaH saMbhogaH / aJjaligrahaNazabdena vandanArUpo'rtho'vase yH| tathAhi-saMbhogikamanyasaMbhogikaMvA sAdhuM vandeta, sAJjalipraNameta, AlocanAsUtrArthanimitaM niSadyAM kurvIta, evaM kurvan sAdhuH saMbhogyaH / parantu sa karane vAlA sAdhu azuddha hai| isa taraha tIna bAra avidhi pUrvaka vAcanA pracchanA karane se azuddha banA huA prAyazcitta vidhi se saMbhogya ho jAtA hai| parantu yadi vahI sAdhu cauthI bAra bhI aisA karatA hai to prAyazcitta lene para bhI vaha azuddha mAnA jAtA hai aura isa taraha vaha asaMbhogya hI rahatA hai| bhaktapAna saMbhoga3-isake viSaya meM upadhi kI taraha hI saba vidhi jAnanI caahiye| parantu yahAM parikarma ke sthAna meM dAna, aura paribhoga ke sthAna meM AdAna zabda kA prayoga karanA caahiye3| aMjalipagraha4yaha saMbhoga kA caturtha bheda hai, yahAM aMjali zabda vaMdanArUpa artha ko prakaTa karatA hai, sAdhu sAMbhogika athavA anyasAMbhogika sAdhu milane para unheM vaMdanA karatA haiM, sAJjali namaskAra karatA hai aura AlocanA tathA mUtrArtha nimitta niSadyA karatA hai, arthAt baiThatA hai, isa prakAra karane vAlA sAdhu saMbhogya mAnA jAtA hai, parantu yadi vaha sAdhu pAsastha Adi sAdhuoM sAdhu sAthe athavA pArzvastha sAdhu sAthe vAcanA pracchanA karanAra sAdhu azuddha che. A rIte traNa vakhata avidhi pUrvaka vAcanA pracchanA karavAthI azuddha thayela sAdhu prAyazcitta vidhithI saMbhAgya thaI jAya che. paNa e ja sAdhu cothI vAra paNa evuM kare te prAyazcitta levA chatAM paNa tene azuddha mAnavAmAM Ave che, ane A rIte te asa sAmya // 29 che. (2) (3) bhaktapAnasaMbhoga-tamA upadhi pramANe madhI vivi . 59 mahI parikamanI jagyAe dAna ane paribhegane sthAne AdAna zabdane prayoga kare. naye. (3) (4) aMjalipragraha--sA sabhoganA vyAyAle che. mI li zahanA artha vedanA thAya che. sAdhu sAMbhogika athavA anya sAMgika sAdhu sAthe mulAkAta thatA temane vaMdanA kare che, aMjalibaddha namaskAra kare che, ane AlocanA tathA sUtrArtha nimitta niSA kare che. eTale ke bese che. A pramANe karanAra sAdhune saMbhogya mAna. zrI samavAyAMga sUtra Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 samavAyAGgasUtre sAdhuryadi pArzvasthAdInA kRte ecamAcaret, tadA pUrvavadeva saMbhogyo'saMbhogyazcati bhAvaH / iti cturthsNbhogH4| 'dAyaNe ya' dAnaM ca dAnasaMbhogaH pazcamaH / dAnaM svaziSyasya anyasmai samarpaNam / sambhogikaH sabhbhogikAyA'nyasaMmogikAya vA ziSyagaNaM prayacchan shuddhH| parantu niSkAraNena saMbhogikAya vA visaMbhogikAya vA prAvasthAya vA yadi ziSyagaNaM prayacchet tadA pUrvavat pAyazcitena vAratrayaM saMbhogyaH, catuthevAramasaMbhogyaH / iti paJcamaH sNbhog:5| nikAe ya' nikAcazva, nikAco nimantraNam / tatra zayyopadhyAhAraiH ziSyagaNapradAnena svAdhyAyena ca ke sAtha aisA vyavahAra karatA hai to vaha azuddha ho jAtA hai aura prAyazcitta lekara zuddha ho jAtA hai| isa taraha tIna bAra karane para prAyazcitta vidhi se usakI zuddhi ho jAtI hai| parantu cauthI bAra isa prakAra ke vyavahAra se vaha prAyazcitta lene para bhI zuddha nahIM ho sakatA hai| ataH vaha asaMbhogya hai4| dAnasaMbhoga, yaha saMbhoga kA pAMcavAM bheda hai, dAna kA tAtparya yahAM ziSya kA pradAna karanA hai| saMbhogika sAdhu saMbhogika ke liye, athavA anyasaMbhogika ke liye apane ziSya ko detA hai, sthiti meM vaha zuddha hai, parantu yadi vaha niSkAraNa saMbhogika athavA visaMbhogika ke liye yA kisI pArzvastha Adi ke liye apane ziSya ko pradAna karatA hai to vaha azuddha hai, isa prakAra tIna bAra karatA huA bhI vaha prAyazcitta se zuddha ho jAtA hai| parantu cauthI bAra jaba vaha isa prakAra karatA hai taba pAyazcitta lene para bhI vaha zuddha nahIM ho sakatA hai| isaliye vaha asaMbhogya mAnA jAtA hai| nikAcasaMbhoga-zayyA, upadhi, AhAra, ziSya pradAna vAmAM Ave che. paNa je te sAdhu pAsa0 zithilAcArI Adi sAdhuonI sAthe e prakArane vyavahAra kare che te azuddha thaI jAya che. ane prAyazcittalevAthI te zuddha thAya che. A pramANe traNa vAra kare tyAM sudhI pra yazcitta vidhithI tenI zuddhi thaI zake che paNa cothI vAra e prakArane vyavahAra kare te prAyazcitta levA chatAM paNa tenI zuddhi thaI zakatI nathI tethI mevo sAdhu masaloya che. (5) dAnasaMbhoga, te pAyA le che. hI dAna eTale ziSyanuM pradAna evo artha samajavAnuM che. saMbhagika sAdhu saMgikane mATe athavA anya saMbhe gikine mATe pitAne ziSya arpaNa kare che, A sthitimAM te zuddha che, paNa je te niSkAraNa saMbhogika athavA visaMgikane mATe ke kaI pArzvastha Adi ne mATe pitAnA ziSya Ape che to te azuddha gaNAya che. A pramANe traNa vakhata kare tyAM sudhI te prAyazcittathI zuddha thaI zake che, paNa te cothI vAra evuM kare te prAyazcitta levA chatAM paNa te zuddha thaI zakato nathI. tethI te asa soya . (6) nikAca saMbhoga-zayyA, upadhi, mA.2, ziSya mahAna mane zrI samavAyAMga sUtra Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam n 157 saMbhogikaH saMbhogikaM nimantrayan zuddhaH / zeSaM pUrvavadeva / nikAcasaMbhogaH SaSThaH 6 / tathA 'abhuTTANe yAvare' abhyutthAnamiticAparaH, abhyutthAnamAsanatyAgarUpamityaparaH SaSThAdanyaH saMbhogaH / tatra - pArzvasthAdInAM kRte'bhyutthAnAdikaM kurvan pUrvavadevAsaMbhogyaH / abhyutthAnapadaM kiMkaratA nyAsakaraNA vibhaktInAmupalakSaNam / taMtra kiMkaratA - prAghurNakaglAnAdIn prati 'bhavato vizrAmAya kIdRzaM prayatnamahaM evaM svAdhyAya ina se saMbhogika ko AmaMtraNa karatA huA saMbhogika sAdhu zuddha kahA gayA hai| bAkI kA isa saMbaMdha meM kathana pahile ke jaisA lagA lenA caahiye| arthAt jaba vaha sAdhu pArzvastha Adi ke liye zayyA Adi se AmaMtrita karatA hai taba vaha azuddha mAnA jAtA hai / isa tIna bAra kI gaI azuddhi kA jaba vaha prayazcitta vidhAna se saMzodhana kara zuddha ho jAtA hai taba vaha saMbhogya bana jAtA hai / parantu tIna vAra karane para bhI jaba caturtha bAra bhI vaha aisI azuddhi kara letA hai taba vaha prAyazcita se bhI zuddha nahIM hotA hai / isa sthiti meM vaha asaMbhogya hI hotA hai 6 / abhyutthAna saMbhoga - yaha saMbhoga kA sAtavAM bheda hai, abhyutthAna kA tAtparya Asana ke tyAga karane se hai, arthAt pArzvastha Adi ke Ane para apanA tyAga kara khar3e ho jAnA unakI vinaya karanA Adiye saba kriyAe~ abhyutthA pada se grahaNa kI gaI haiN| yahAM abhyutthAna pada kiMkaratA, nyAsakaraNa aura avibhakti, inakA upalakSaka hai| mAdhUrNaka glAna Adi avasthAsaMpanna sAdhuoM ke prati aisI praznAtmaka ukti mana meM karanA ki "maiM Apa ke vizrAma svAdhyAya, vaDe saMbhAgirakane AmatraNa karatA sabhAgika sAdhu zuddha kahevAya che. A viSayamAM bAkInu kathana AgaLanA kathanA pramANe samajI levu eTale ke jyAre te sAdhu pAstha Adine zayyA Adi vaDe AmaMtrita kare che tyAre te azuddha gaNAya A pramANe traNa vakhata thayelI azuddhinu' prAyazcitta karavAthI te zuddha thaI jAya che ane sabhogya bane che. paNa jo ceAthI va2 paNa te e ja prakAranI azuddhi kare te prAyazcitta karavA chatAM paNa te zuddha thaI zakatA nathI A sthitimAM te asa bhAgya gAya che. (7) abhyutthAna saMbhoga - te saMbhoganA sAtabhA leha che. abhyutthAna eTale Asanane tyAga karavo. eTale ke pArzvastha AdinuM Agamana thatAM peAtAnu Asana cheDIne ubhA thaI javuM, temane mAna Apavu, Adi kriyAe 'abhyutthAna' padmathI grahaNa karavAmAM AvI che, ahIM 'abhyutthAna' padma kikaratA, nyAsakaraNa ane avilati me trAno upalakSa he prAdhUNu, udyAna (mahemAna, mibhAra) Ahi avsthA sapanna sAdhue pratye manamAM evI praznAtmaka ukita karavI ke " huM ApanA zrI samavAyAMga sUtra Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre kuryAm' ityevaM praznAtmikoktiH / nyAsakaraNam pArzvasthAdidharmAccutasya punaH sAdhudharma saMmdhApanam / / avibhaktiH apRthagbhAvaH bhedabhAvarAhityam , pAvasthAdInAM kiMkaratAdikaM kurvan sAdhurazuddho'saMbhogyazca bhavati / yathAgamaM kurvastu zuddhaH saMbhogyazcati / iti saptaptaH sNbhogH7| tathA-'kiikammassa ya karaNe' kRtikarmaNazca karaNam, kRtikarma vandanaM, tasya karaNaM / vidhinA bandanAM kurvan zuddhaH saMbhogyazca / avidhinA kurvastu puurvvdevaasNbhogyH| yastu sAdhurvAtavazena stabdhagAtraH utthAnAdikarma kartumasamarthaH, sa sUtrameva askhalitAdiguNasamupetamuccArayati, evamAvartana zironamanAdiyacchanoti ke liye kaisA prayatna karU~" isakA nAma kiMkaratA hai| pArzvastha Adi ke dharma se cyuta hue sAdhu ko punaH sAdhudharma meM saMsthApita karanA, isakA nAma nyAsa karaNa hai, aura bhedabhAva rahita honA isakA nAma avibhakti hai| sAdhu pArzvastha AdikoM kI kiMkaratA Adi jaba karane lagatA hai-taba vaha azuddha hone ke kAraNa asaMbhogya ho jAtA hai| aura Agama ke anusAra ina kiMkaratAdikoM ko karatA hai taba vaha zuddha hone se saMbhogya hotA hai| kRtikarmasaMbhoga-yaha saMbhoga kA AThavAM bheda hai-vidhipUrvaka vandanA karane vAlA sAdhu zuddha aura saMbhogya mAnA gayA hai, aura avidhipUrvaka kRtikarma karane vAlA sAdhu pUrva kI taraha azuddha aura asaMbhogya kahA gayA hai| jo sAdhu vAta vyAdhi se pIDita hotA huA stabdha zarIra ho jAtA hai taba vaha utthAna Adi kriyA karane meM asamartha bana jAtA hai| isa sthiti meM vaha mUtra ko hI askhalita Adi guNa se samupeta hokara uccAraNa karatA hai, tathA Avartana-zironamana Adi Avazyaka kriyAoM vizrAmane mATe kevo prayatna karUM" tenuM nAma kikatA che. pArzvastha Adi dharmathI calita thayela sAdhune pharI sAdhudharmamAM saMsthApita karavo, tenuM nAma nyAsakaraNa che. ane bhedabhAva rahita thavuM, tenuM nAma avibhakita che. jyAre sAdhu pArthastha Adi karavA mAMDe che tyAre te azuddha thavAne kAraNe asaMbhogya thAya che. paNa je Agamana anusAra te kiMkaratA adi kare che. to te zuddha hovAthI saMbhezya gAya cha. (8) kRtikarma saMbhoga- samAganI mAha se vidhipU vAhanA karanAra sAdhu zuddha ane saMjogya gaNAya che, paNa avidhipUrvaka kRtikarma karanAra sudhI AgaLa kahyuM tema azuddha ane asaMbhezya manAya che. jyAre sAdhu vAnA rogathI pIDAvAne kAraNe zArIrika halanacalana karavAne asamartha thAya che, tyAre te utthAna Adi kriyA karavAne zakitamAna heto nathI. A prakAranI sthitimAM je sUtranuM ja akhalita Adi guNa pUrvaka uccAraNa kare che. tethI ziranamana Adi Avazyaka zrI samavAyAMga sUtra Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 159 tat karoti, tasya sAdhorevaM vidho vandanAdividhirazaThapravRttiriti sa saMbhogya eca / ityaSTamaH sNbhogH8| 'veyAvaccakaraNe i ya' vaiyAvRttyakaraNamiti, vaiyAtratyama-AhAropadhidAnAdinA prasravaNAdimAtrakA'rpaNAdinA'dhikaraNopazamanena sAhAgyadAnena vA upaSTambhakaraNam / vaiyAvayaviSaye'pi pUrvavadeva saMbhogAsaMbhogau bhavataH / iti nvmH9| 'samosaraNaM' samavasaraNam-bahUnAM sAdhUnAmekatrAvasthAnam / tad dvividham-niravagraham sAvagrahaM ca / kSetramAzritya niravagraham sAdhanAmapratibandhavihAritvAt / vasatimAzritya sAvagraham, vasatisthitasAdhUnAmavagrahamAdAyaiva ko jitanA banatA hai utanA karatA hai, isa taraha usa sAdhu kI isa prakAra kI jo vaMdanAdividhi hai vaha azaTha-kapaTarahita pravRtti hai, isaliye vaha sAdhu saMbhogya hI hai8| yAvatyakaraNa-yaha saMbhoga kA navavAM bheda hai-vaiyAtya kA tAtparya hai yogya sAdhanoM ko juTAkara, athavA apane Apa ko kAma meM lagAkara sevAzuzrUSA krnaa| isI bAta ko TIkAkAra yoM batAte haiM ki-AhAra, upadhi Adi ke dene se, prasravaNa Adi ke pariSThApana ke liye mAtrakAdi ke dene se adhikaraNa ke upazamana se athavA aura bhI viSaya meM sahAyatA karane se gurvAdijanoM ko sahAyaka honA isakA nAma vaiyAvRtya hai| isa vaiyAkRtya ke viSaya meM bhI pUrva kI taraha saMbhoga aura asaMbhoga hote hai9| samavasaraNa-aneka sAdhuoM kA eka jagaha rhnaa| yaha do prakAra kA hai-eka niravagraha aura dUsarA sAvagraha / kSetra ko Azrita karake niravagraha samavasaraNa hotA hai, kyoM ki sAdhu janoM kA vihAra pratibaMdha se rahita hotA hai| vasati kI Azrita kriyAo banI zake eTalA pramANamAM kare che. te sAdhunI A prakAranI je vaMdanAvidhi chata 458 2Dita sopAna 420 te sAdhu sabhogya 4 saya cha. () vaiyAvRtya karaNa-sA salaganA navamI : cha. vaiyAvRtya bheTave yogya sAdhanA se zana athavA potAnI jAtane ja kAmamAM lagADIne zuzraSA karavI. e ja vAtane TIkAkAra A pramANe samajAve che-AhAra, upadhi, Adi devAthI, prastravaNu mUtra AdinuM pari. haThApana karavAne mATe devAthI. adhikaraNanA upazamanathI athavA bIjI bAbatamAM madada karIne gurU Adine sahAya karavI tenuM nAma vaiyAvRtya che, vaiyAvRtyanI bAbatamAM 55 mA pramANe 1 samAsa bhane asA yAya che. (10) smvsrnnaneka sAdhuonuM eka jagyAe rahevuM tene samavasaraNa kahe che te be prakAranuM che. (1) niravagraha (2) sAvagraha niravagraha samavarasaNa kSetrane AdhAre thAya che, kAraNa ke sAdhuone vihAra pratibaMdha rahita hoya che. sAvagraha samavasaraNa vasatine (vasavATa) zrI samavAyAMga sUtra Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre samAgatasAdhu nivasanAt / saMbhogyA saMbhogyavyavasthA pUrvavad vijJeyA / iti dazamaH saMbhogaH 10 / saMniSadyA = ekAsanopavezanam, sA hi saMbhogAsaMbhogahetu rbhavati AsanopaviSTaAcAryastadAsanopaviSTasaMbhogikAcAryeNa saha zrutaparivartanAdikaM kurvan zuddhaH / amanojJa - pArzvasthAdibhiH saha tathA kurvannazuddhaH pUrvavatprAyazcittena zudhyati / ityekAdazaH saMbhogaH 19 / tathA 'kahAe ya pabaMdhaNaM kathAyAzca prabandhanam = vyAkhyAnAdikaraNam / saMbhogyAsaMbhogyavyavasthApUrvavadvijJeyA / iti dvAdaza; sNbhogH12| 'duvAlasAvatte' dvAdazAvartta kRtikarma = vandanaM 'paNNatte' prajJaptam, dve tadyathAkarake sAvagraha samavasaraNa hotA hai, kyoM ki upAzrayarUpa vasati meM pahile se Thahare hue sAdhuoM kA avagraha lekara hI pIche se Aye hue sAdhu vahAM Thaharate haiN| isameM saMbhogya aura asaMbhogya vyavasthA pahIle kI taraha ghaTita kara lenA cAhiye 10 / saMniSadyA - yaha saMbhoga kA gyArahavAM bheda haiisameM eka Asana se sAdhu baiThA rahatA hai / yaha saMniSadyA saMbhoga aura asaMbhoga kI hetu hotI hai| Asana para baiThe hue AcArya apane grAsana para baiThe hue anya saMbhogika AcArya ke sAtha zrutaparivartana Adi karate hue zuddha mAne gaye haiM / tathA amanojJa pArzvastha Adi ke sAtha eka Asana para baiThakara zrutaparivartana Adi karate hue azuddha mAne gaye haiM / inameM saMbhogya kI vyavasthA pahile kahe gaye prakAra kI taraha ghaTita kara lenI cAhiye 11 | isI taraha se kathAprabaMdha nAmakA jo bArahavAM bheda saMbhoga kA hai usameM bhI saMbhogyAsaMbhogya kI vyavasthA samajha lenI cAhiye / kRtikarma-vandana- dvAdaza AvarttavAlA hotA hai, vaha isa prakAra hai- pahalA 160 AdhAre thAya che, kAraNa ke upAzraya rUpa vasatimA pahelethI AvI rahelA sAdhuone avagraha (rajA) lIdhA pachI ja pAchaLathI Avela sAdhu tyAM rahe che. temAM sabhAgya tathA asaMlogya vyavasthA AAgaNa pramANe samala sevI saMniSadyA - mslaaganA agiyAramA bheda che; temAM sAdhu eka Asane besI rahe che. te sa MniSadyA sabhAga ane asabhAganu kAraNa bane che. Asana upara beThelAM AcArya pe.tAnA Asane beThAM beThAM anya sabhogika AcAya nI sAthe zrutaparivartana Adi kare te te zuddha gaNAya che. paNa amane jJa pArzvastha Adi sAthe eka Asane besIne zrutapari vana Adi kare te te azuddha gaNAya che. temAM paNa sabhAgya ane asabhAgyanI vyavasthA bhAgaNa udyA pramANe ghaTAvI devI. (12) me 4 pramANe kathAprabaMdha nAmaneA je khArameA bheda che, temAM paNa sabhAgya, asa bhAgyanI vyavasthA AgaLa kahyA pramANe samajavI. kRtika----vaMdana-bAra Avatta vALuM hAya che, te zrI samavAyAMga sUtra A pramANe che--pahelA e Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 161 'duoNae' dvayavanatam, avanatama zironamanam dve avanate yasmiMstad dvayavanatam, tatraikaM yadA pUrvameva 'icchAmikhamAsamaNo! vaMdiuM jAvaNijAe nisIhiyae' iti abhidhAyAvagrahAnujJApanAyA'vanamanam 1 / dvitIyaM-puna yadA pUrvavadavagrahAnujJApanAyaivAvanamanaM iti Avartadvayam / 'jahAjAyaM' yathAjAtaM yathA zramaNo jAtastathA vandate, arthAt dIkSAgrahaNasamaye yathA-paridhRtacolapaTTakamAvaraNasadorakamukhavastrikA rajoharaNapamAjiko baddhAJjalipuTazvAsIta, tAmavasthAmAzritya vandanam iti bhAvaH, iti tRtIyaH AvartaH / 'kiikammaMbArasAvayaM' kRtikarmadvAdazAvarttam, dvAdazA AvartAH sUtroccAraNamizrAH kAyavyApArA yasmistad dvAdazAvarta vandanakam / tathAhi'aho kAya kAyasaMphAsaM' ityatra 'a' ityuccAryA'JjalipuTaM dakSiNabhAgakrameNa parido zironamana vAlA kRtikarma, isameM eka zironati taba kI jAtI hai ki jaba pahile hI "icchAmi khamAsamaNo ! vaMdi uM jAvaNijAe nisIhiyAe" aisA pATha bolakara avagraha kI anujJA lI jAtI hai | dUsarA taba kiyA jAtA hai jaba pahile kI taraha punaH avagraha kI AjJA lI jAtI hai| isa prakAra ye do Avarta ho jAte haiM 2 / tIsarA Avarta yathAjAta hai yaha usa samaya kiyA jAtA hai jaba dIkSAgrahaNa ke samaya meM vaha colapaTTaka ko dhAraNa karatA hai sadorakamukhavastrikA ko apane muha para bAdhatA hai rajoharaNa aura pramAjikA ko letA hai, apane gurudeva ko donoM hAtha joDakara namaskAra karatA hai| isI kA nAma yathAjAta hai yaha tRtIya Avarta hai / dvAdaza AvarttavAlA-kRttikarma cauthA Avarta hai| sUtroccAraNa se mizrita kAyabyApAra kA nAma Avarta hai| ye vaMdana kriyA meM bAraha isa prakAra se hote haiM-"aho kAya kAyasaMphAsaM" isa pATha ko bolakara zizanamana vANAM tima. temAM paDaai ryAre "icchAmi khamAsamaraNo ! baMdiuM jAvaNijjAe nisIhiyAe" vo 8 mAmIne nyAre 11nI anujJA levAmAM Ave che tyAre pahelI vakhata zirenati (masta namAvavAnI kriyA) thAya che. jayAre pahelAMnI jema pharIthI avagrahanI AjJA levAya che tyAre bIjI vakhata zirenati karAya che. A pramANe te be Ava thAya che. (2) trIju Avatara yathAjAta che. te e samaye karavAmAM Ave che ke jyAre dIkSA letI vakhate te calapaTTaka dhAraNa kare che, sarakasuhayatti pitAnA moDhe bAMdhe che; rajoharaNa ane pramAjiMka le che, pitAnA gurudevane banne hAtha joDIne namaskAra kare che. tenuM nAma "yathA jAta" che. bAra AvartavALuM kRtikarma zuM Avarta che. sUtroccAraNathI mizrita kAya vyApArane AvatuM cha.nayAbhata pAra sAvatta mA prabhArI thAya cha-'aho kAyaMkAya saMphAsaM' zrI samavAyAMga sUtra Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 samavAyAGgasUtre bhrAmya vAmabhAgamAnIya zirasA saMyojya 'ho' iti vadet. itthaM prathamAvartanaM samApya 'kA' 'ya' ityuktvA dvitIyam, 'kAya' ityuttavA tRtIyaM cAvartanaM pUrvavatkRtvA 'saM. phAsaM' iti vadan ziro namayitvA gurucaraNau spRzet, pravizanneva 'khamaNijjo bhe philAmo appakilaMtANaM-bahumumeNaM bhe divaso baikato?' iti vAkyenAparAdhakSamApaNapUrvakaM daisikaM mukhazAtAdikaM pRSTvA / 'jattAbhe' ityuccArya caturtham, 'jabaNija' ityuccArya paMcamam 'ca bhe' ityuccArya SaSThamAvartanam / anayaiva rItyA dvitIyakSamAzramaNadAne'pi SaDAvartanAni, iti ubhayaM militvA dvAdaza AvartanAni jaba ziSya apane guru deva ke caraNoM ko sparza karatA hai taba isameM tIna Avarta ho jAte haiM, jaise-"aho" meM se vaha pahile "a" ko bolate samaya apane aMjalipuTa ko dakSiNabhAga se ghumAkara vAma bhAga meM lAtA hai, aura phira use zira se saMyukta kara "ho" zabda kA uccAraNa karatA hai| isameM prathama Avarta hokara samApta ho jAtA hai 1 / bAda meM "kAyaM" pada ko "kA" "yaM" isa prakAra bhinnarUpa se bolakara dvitIya Avarta ko, aura "kAya" pada ko samagrarUpa meM bolakara tRtIya Avarta ko pUrvavat karake "saMphAsa" bolatA huA vaha zira ko jhukAkara guru ke caraNoM ko sparza karatA hai 3 / bAda meM praveza hote hI 'khamaNijjo bhe kilAmo appakilaMtANaM bahusubheNaM bhe divaso vaikaMto' isa vAkya se aparAdha kSamApanapUrvaka daivasika sukhazAtAdika pUchakara "jattA me" aisA uccAraNa karake caturtha Avatta 4, "javaNijaM" bolane meM paMcama Avarta5, "ca bhe" bolane meM chaThavAM Avarta ho jAtA hai| isI rIti se dvitIya kSamApaNadAna meM bhI chaha Avartta A pATha bolIne ziSya pitAnA gurudevanAM caraNono sparza kare che tyAre temAM traNa Apatta thAya che, ma "aho" bhAMthI paDaai "a" ne mevAtI mate pAtanA aMja lipuTane jamaNI taraphathI laIne DAbI tarapha laI jAya che, ane pachI tene zira sAthe saMyukata karIne "ro' zabdanuM uccAraNa kare che. AmAM paheluM Avarta samApta thAya che tyA2 mA "kAya" pahane "kA" "yaM' sebha linna 3 mAmAne dvitIya mAvata ne bhane 'kAya' 5hane sabhaithe mAtIne paDasAnIbha zane "kAya" saMphAsaM" mosatA te trIjA Avane samApta kare che. ane zira namAvIne gurUnA caraNene sparza kare cha. tyA2 57ii khamaNijo bhe philAmo appakilaMtANaM bahusubheNaM bhe divaso varakato" mA pAyathI parAdha kSamApana pUrva hivasa samadhI suma zAtA pUchIna "jattAme" se yA295 4zana yA bhAvata', "javaNija" mAlIna pAMcamuM Ava7, " e belIne chaThuM Avarta thAya che. e rIte bIjA kSamApaNa dAnamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye bhikSupratimAdinirUpaNam 163 bhavanti, eti caturtha AvartaH / tathA' causiraM' catuH ziraH, prathamapraviSTasya ziSyasya kSamApaNakAle ziSyAcAryayoH zirAdvayam 5, punarapi niSkramya praviSTasya dvayam iti catuH ziraH / iti - Avartadvayam, iti paJcamaH SaSTha Avarta / tathA 'tiguttaM' trigutaM - tisRbhirguptaM traguptam atra Avartatrayamiti navAvartA / 'dupavesa' dvipravezam dvau pravezau yasmiMstat dvimave zam / tatra avagrahamanujJApya pravizataH prathamaH pravezaH, nirgatya punaH pravizato dvitIyaH pravezaH iti pravezarUpamAvartadvayam saMkalanayA ekAdazavataH / ' eganikkhamaNaM' avagrahAdAvazyakyA nirgacchata ekaM niSkramaNam / dvitIyavelAyAM tu abagrahAnna nirgacchati, pAdapatita eva sUtraM samApayatIti / dradaza AvartAH / atra dvAdazavidheSvAvarteSu avazyakaraNIyatayA paJcaviMzattirvidhayo bhavanti, te yathAho jAte haiN12| isa prakAra kRtikarma bAraha AvarttavAlA hotA hai / ye cAra Avarttahue 4 / tathA cArazira ye pAMcavAM aura chaThavAM Avartta haiMprathama praviSTa hue ziSya ke kSamApaNakAla meM ziSya aura AcArya ke do zira, bAda meM punaH nikala kara praviSTa hue ziSya ke kSamApaNa kAla meM ziSya aura AcArya ke do zira, isa prakAra ye cAra zira haiN| inake do Avarta, aise pAMcavAM aura chaThA Avata hotA hai 6 tathA tInagupsiyoM ke tIna Avarta, isa taraha ye nava Avarta ho jAte haiM 9 / do praveza ke do Avarta - avagraha ko lekara praveza karanA yaha prathama praveza, tathA nikalakara punaH praveza karanA yaha dvitIya praveza-ye pravezarUpa do Avarta haiM 11 | tathA - avagraha se AvazyakI karake nikalane vAle kA eka yaha bArahavAM niSkramaNarUpa Avarta hotA hai12| dUsarI bAra avagraha se nahIM nikalatA hai kintu vahIM gurucaraNa meM rahA huA hI kSamAzramaNa kA pUrA pATha paDhatA hai, isa prakAra se kRtikarma-vandana- dvAdaza AvartavAlA kahA haiM / ina paNa cha Avatta thAya che. A rIte kRtika bAra Avatta vALu hoya che. A rIte cAra Avata thayA tathA cArazika e pAMcama ane chaThu Avatta che, pahelAM dAkhala thayela ziSyanA kSamApaNakALamAM ziSya ane AcAryanAM be zira, tyAra bAda punaH nIkaLIne praviSTa thayela ziSyanA kSamApaNukALamAM ziSya ane AcAyanAM be zira che. e pramANe cAra zira che. temanA e Avatta` e rIte pAcamuM ane cha u' Avatta thAya che. tathA traNa guptiyAnA traNa Avanta e rIte te nava Avatta thaI jAya che. e pravezanA be Avatta avagraha laine pravezakaravA te prathama praveza, tathA nIkaLIne punaH praveza karavA te dvitIya praveza, e pravezarUpa e Avatta che. tathA avagrahathI AvazyakI karIne nIkaLanAranA eka, te bArame niSkramarUpa Avatta thAya che, bIjI vAra avagrahuzrI nIkaLate nathI paNa tyAM gurU caraNumAM rahIne ja kSamA zramaNane! pUrA pATha mele che. A rIte kRtika-va dana--khAra zrI samavAyAMga sUtra Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 samaghAyAGgasUtre dve avanatI2, ekaM yathAjAtam3, AdakSiNapadakSiNarUpaM dvAdazavidhaM kRtikarma15, catvAri zirAMsi 19, tisro guptaya:22, dvau pravezau24, ekaM niSkramaNam 25, iti pnycviNshtividhyH| vijayA khalu rAjadhAnI dvadazayojanasahasrANi 'AyAmavi khaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAm AyAmo dairghyam, viSkambho vistAraH tAbhyAm, prajJaptA / rAmaH khalu baladevo dvAdazavarSasahasrANi sarvAyuSaM 'pAlittA' pAlayitvA samApya paJcame devaloke devatvaM gataH / mandarasya khalu parvatasya 'cUliyA"cUlikA cUDAmale dvAdaza yojanAni viSkambheNa prajJaptA / jambUdvIpasya khalu dvIpasya vedikA mUle dvAdazayojanAni viSkambheNa prjnyptaa| sarveSu varSeSu 'sacajahaNiyA' sarva jaghanyA nyUnAtinyUnetyarthaH, 'rAI' rAtriH 'duvAlasamuhuttiyA' dvadazamuhUrtikA dvAdazamuhUrtA yasyAM sA, prjnyptaa| evaM divaso'pi sarvajaghanyo dvAdazamuhUrtako jJAtavyaH / sarvArthasiddhasya khalu mahAvimAnasya uparitanAta stUpikAgrAt zikha. bAraha Avatau me avazya karane yogya pacIsa vidhiyAM hotI haiM, ve ye haiM-do ziro namana2, eka yathAjAta3, AdakSiNapradakSiNarUpa bAraha prakAra kA kRtikarma15, cAra zira19, tInaguptiyAM22, do praveza24, aura eka niSkramaNa25 / AyAma aura viSkaMbha kI apekSA vijayA nAmakI rAjadhAnI bAraha hajAra yojana kI kahI gaI hai| rAma nAma ke balabhadra bAraha hajAra varSa kI Ayu ko pAlakara-samAptakara-pAMcaveM devaloka meM deva hae haiN| maMdara parvata kI cUlikA mUla meM viSkaMbha kI apekSA bAraha yojana pramANa kahI gaI hai| jaMbUdvIpa nAmaka prathama dvIpa kI vedikA mUla meM viSkaMbha kI apekSA bAraha yojana kI kahI gaI hai| samasta varSa meM saba se atikama (saba se choTI) rAtri bAraha muhUrttavAlI hotI hai| isI prakAra dvAdaza muhUrta kA dina saba se choTA kahA gayA hai| sarvArthasiddha mahAvimAna Avarta vALuM kahela che e bAra Ava7mAM avazya karavA gya pacIza vidhi hoya che, te A pramANe che- be zironamana, 2, eka yathAjAta 3, AdakSiNa pradakSiNa rUpa bAra praka ranAM tima 15, yA2 zi2, 16, zuktiyo, 22, meM praveza 24, nmane nibhe| 25. * AyAma (laMbAI) ane vijhaMbha (pahoLAI) nI apekSAe vijayA nAmanI rAjadhAnI bAra hajAra jananI kahI che. rAma nAmanA balabhadra bAra hajAra varSanuM AyuSya jogavIne pAMcamAM devalokamAM deva thayA che. maMdira parvatanI cUlikA mULamAM vikhaMbhanI apekSAe bAra ejananI kahela che. AkhA varSamAM sauthI TUMkI rAtri bAra muhUrtavALI hoya che e ja pramANe sauthI TUMko divasa paNa bAra muhUtane hoya che. sarvArtha siddha mahAvimAnatA uparitana zikharanA agrabhAgathI bAra jana upara zrI samavAyAMga sUtra Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TIkA. dvAdazasamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 165 rAgrabhAgAt dvAdazayojanAni UrdhvamuparittanI ISatmAgbhAranAmadheyA siddhazileti nAmnA prasiddhA pRthvI prjnyptaa| ISatmArabhArAyAH khalu pRthivyA dvAdazanAmadheyAni prjnyptaani| tadyathA-'Isitti vA' ISaditi vA, vA zabdo vikalpArtha, iti zabdaH svarUpanirdezArthaH, ISaditi prathamaM nAma / 'isipabbhArAivA' ISa tpAgbhAreti dvitIyaM nAma / 'taNUi vA' tanuriti tRtIyam / 'taNuyataritti vA' tanukatareti caturtham / 'siddhitti vA' siddhiriti nAmadheyaM pazcamam / 'siddhAla. etti vA' sidvAlayeti SaSTham / 'muttitti vA muktiriti saptam / 'muttAlaetti vA' muktAlayeti nAmadheyamaSTamam / 'babhetti vA' brahmeti navamam, 'baMbhavaDisaeti vA' brahmAvataMsiketi dazamam / 'logapaDipuraNetti vA lokapratipUraNeti ekAdazam / 'logaggaculiyAi vA' logAgracUli keti dvadazaM nAma // 32 // ___mUlam-imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANa neraiyANaM bArasa paliovamAiM ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegaiyANa neraiyANaM bArasa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM bArasa paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM bArasapaliovamAiM ThiI paNNattA / laMtae kappe atthegaiyANaM devANaM bArasa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA mAhidaM mahiMdajjhayaM kaMbu kaMbugIvaM pukhaM sukhaM mahApuMkhaM puDaM supuDaM mahApuDaM nariMdaM nariMdakaMtaM nariMduttaravaLisagaM vimANaM ke-uparitana zikhara ke agrabhAga se bAraha yojana Upara ISatprAgabhAra nAmaka siddha zilA hai| isa ISatprAgbhAra pRthivI ke bAraha nAma haiN| ve isa prakAra hai-ISat 1, ISatpAgbhAra2, tanU3, tanukatarA4, siddhi5, siddhAlaya6, mukti7, muktAlaya8, brahma9, brahmAvataMsikA10, lokapratipUraNA11, aura lokAgracUlikA 12 // sU0 32 // ISatmAgabhAra nAmanI siddhazilA che. A ISatrAgabhAra pRthvInAM bAra nAma che, te mA pramANe cha-(1) Sat (2) pa.prAglA3. (3) tanU (4) tanu42, (5) siddhi (9) siddhAsaya, (7) bhuti, (8) mustAlaya, (e) brahma, (10) jhAbata sira, (11) lokapratipUraNa ane (12) kAgacUlikA, ke sU. 32 zrI samavAyAMga sUtra Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 samavAyAGgasUtre devattA uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM bArasasAgarovamAiM ThiI paNNattA / te NaM devA bArasahaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM bArasahi vAsasahassehiM AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je bArasahiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti, parinivvAissaMti, savvadukkhANaM aMtaM karissati ||suu. 33 // TIkA- 'imI se NaM' ityAdi / asyAM khala ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM dvAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcabhyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM dvAdaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM dvAdazapalyopamAna sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu yeSAM devAnAM dvAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA | lAnta ke kalpe astyekeSAM devAnAM dvAdaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devA mahendraM 1, mahendradhvajaMra, kambu 3, kambugrIvaM 4, puGkha5, supuGkha6, mahApuGkha7, puNDaM8 puN9, mahApuNDra 10, TIkArtha- 'imI se NaM ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI bAraha palyopama kI sthiti kahI gaI hai| pAMcavI meM kitaneka nArakiyoM kI bAraha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai / asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti bAraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna kalpoM meM kitane ka devoM kI sthiti bAraha palyopama kI kahI gaI hai| lAntaka kalpa meM kitaneka devoM kI sthiti bAraha sAgaropama kI kahI gaI hai / jo deva mahendra 1, mahendradhvaja2, kambu3, kambugrIva 4 puGkha5, supuGkha6, mahApuGkha7, puDU8, TIDArtha' - 'imIse NaM' ityAdi ! A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIenI bAra palyApamanI sthiti che, pAcamI pRthvImAM keTalAka nArakIenI khAra sAgaropamanI sthiti kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka deveAnI sthiti khAra palyApamanI kahI che. saudhama tathA izAna kalpomAM keTalAka dhruvanI sthiti khAra pacApamanI kahI che. lAntaka kalpamAM keTalAka devAnI sthiti Ara sAgaropamanI kahI che. je devA (1) mahendra, (2) mahendravaja ( 3 ) :bhbhu, (4) bhmugrIva, (4) yuga, (6) supuMja (7) mahAyuja, (8) yuMDU (2) zrI samavAyAMga sUtra Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayodazasamavAye trayodazakriyAsthAnAdinirUpaNam 167 narendraM narendrakAntaM narendrottarAvataMsakaM ca vimAnam eteSu trayodazavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAM sotkarSA dvAdazasAgaropamA sthitiH prjnyptaa| te khalu devA dvAdazAnAmarddhamAsAnAM=SaNNAM mAsAnAmante Ananti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM dvAdazabhirvarSasaharAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA ye dvAdazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti ||suu. 33 / / trayodazaM samavAyAmAha - mUlam--terasa kiriyA ThANA paNNattA, taM jahA-ahAdaMDe, aNahAdaMDe, hiMsAdaMDe, akamhAdaMDe, diThivipariyAsidaMDe,musAvAyavattie, adinnAdANavattie, ajjhathie mAnavattie, mittadosavattie, mAyAvattie, lobhavattivae, iriyAvahie nAma terasame / sohammIsANesu kappesu terasa vimANapatthaDA pnnnnttaa| sohammavaDiMsage NaM vimANe NaM addhaterasajoyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / supuMDara, mahApuDU10, narendra 11, narendrakAnta12, aura narendrottarAvataMsaka 13, ina teraha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti bAraha sAgaropama kI kahI gaI hai| ve deva bAraha arddhamAsoM ke arthAt cha mahInoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchAsa lete haiN| una devoM ko bAraha hajAra varSa ke anantara AhArasaMjJA utpanna hotI hai| ina meM kitaneka jIva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiM, aura ye jIva bAraha bhava lene ke bAda siddhapada prApta karane vAle hoMge, buddha hoMge, sarvathA karmamala se chUTa jAne vAle hAge, parinita ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA nAza kara deMge ||suu0 33 // sudhuDU (10) mahADa, (11) narendra (12) narendrazAnta bhane (13) narendrIttarAta sa5 e tera vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, ne devonI utkRSTa sthiti bAra sAgaropamanI kahela che te de cha mahine bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa le che, te devone bAra hajAra varSe AhAra levAnI abhilASA utpanna thAya che. temAMnA keTalAka devo bhavasiddhika hoya che. te de bAra bhava karIne siddhapada prApta karaze buddha thaze, sarvathA kamalathI mukata thaze, parinivRta thaI jaze ane samasta dukhono nAza 422. ||suu. 33 // zrI samavAyAMga sUtra Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 samavAyAGgasUtre evaM IsANavaDisage vi / jalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM addhaterasa jAikulakoDIjoNIpamuhasayasahassAiM pnnnnttaaii| pANAussa NaM puvvassa terasa vatthU paNNattAni / gabbhavatiya paMciMdiya tirikkha joNiyANaM terasa vihe paoge paNNatte / taM jahA-saccamaNapaoge, mosamaNapaoge, saccAmosamaNapaoge, asaJcAmosamaNapaoge, saccavaipaoge, mosavaipaoge, saJcAmosavaipaoge, asaccAmosavaipa oge, orAliasarIrakAyapaoge, orAliyamIlasarIrakAyapaoge, veubviyasarIrakAyapaoge, veuvviyamIsasarIrakAyapayoge kammasarIrakAyapaoge / sUramaMDalajoyaNeNaM terasehiM egasahi bhAgehi joyaNassa UNaM paNNattaM // sU0 34 // TIkA-'terasa' ityAdi / 'terasa' trayodaza 'kiriyAThANA' kriyAsthAnAni prajJaptAni / tatra karaNaM kriyA karmabandhana heturUpA pravRttiH, tasyAH sthAnAni bhedaaH| tadyathA-'ahAdaMDe' arthadaNDaH daNDayate asasthAvarAdihiMsyate yena sa daNDaH, daNDaH =arthadaNDa:-svazarIrasvajanAdi prayojanAya hiMsAkaraNam / idaM prathama kriyAsthAnam / tadbhinnaH 'aNahAdaMDe' anarthadaNDaH-prayojanamayapekSyaiva trasasthAvarAdijIvAnAM yatmANa aba sUtrakAra terahaveM samavAya ko prakaTa karate haiM-'terasa' ityAdi / TIkArtha-karmabandhana meM hetubhUta pravRtti kA nAma kiyA hai| isake sthAnabheda-teraha haiM, ve isa prakAra haiM-arthadaMDa 1, anarthadaMDa, hiMsAdaMDa3, akasmAt daMDa4, dRSTiviparyAsikAdaMDa5, mRSAvAda pratyaya6, adattAdAnapatyaya7, AdhyAtmika8, mAnapratyaya9, mitradveSapratyaya10, mAyApratyaya11, lobhapratyaya12, airyApathika 13 / svazarIra evaM svajanAdi ke nimitta ko lekara jo hiMsAkRtya kiyA ve sutrA2 tebhu samavAya satAve -'terasa' ityAdi ! TIka I-karmabandhananA kAraNa rUpa pravRttine kahe che. tenA A pramANe tera bheda che(1) a , (2) mana , (3) DisA (4) 2542bhAta. (5) dRSTi viyAsiyA 6, (6) bhRSApA pratyaya, (7) mAhattAhAna pratyaya, (8) AdhyAtmi, (6) bhAna pratyaya (10) mitradveSa pratyaya, (11) bhAyA pratyaya, (12) bama pratyaya bhane (13) yA pathi4 (1) potAnA zarIra nimitte ane svajanAdine nimate je hisAkRtya karavAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayodazasamavAye trayodazakriyAsthAnAdi nirUpaNam 169 viyAjana sI'nathadaNDo dvitIyaM kriyAsthAnam / tathA 'hiMsAdaMDe' hisAdaNDa:hiMsAmApritya yo daNDo hiMsanaM, arthAt 'ayaM mAmahiMsIta, hinasti, hisiSyati veti manasi vidhAya pratipakSiNo yo vadhaH sa hiMsAdaNDastRtIyaM kriyAsthAnam / tathA 'akamhAdaMDe' akasmAdadaNDa:-anyavadhAya pravRttasya anyasya hananam / iticaturtha kriyAsthAnam / tathA 'dahivipariAsiyAdaMDe' dRSTi viparyAsikAdaNDa:viparyAso viparyAsikA, dRSTeviparyAsikA matibhrAntatA, tayA nimittabhUtayA yo daNDa: mANivadhaH sa dRSTi viparyAsikAdaNDaH, mitrAdInAmamitrAdibuddhayA hnnmityrthH| iti pazcamam / tathA-'musAvAyavattie' mRSAvAdapratyayam, mRSAvAdaH =prAtmaparobhayArthamasatyavacanam, sa eva pratyayAkAraNaM yasya tat mRSAvAdapratyayam / SaSTaM kriyAsthAnam / tathA 'AdinnAdANavattie' adattAdAna pratyayama, adattAdAnaM caurya pratyayaH kAraNaM yasya tat / saptamaM kriyAsthAnam / tathA 'ajjhathie' AdhyAtmikam adhyAtma=manaH, tatra bhavam AdhyAtmikam , bAhyanimittamanapekSyaiva jAtA hai vaha arthadaMDa hai| prayojana kI apekSA vinA hI jo trasa sthAvara Adi jIvoM kI hiMsA kara dI jAtI hai vaha anrthdNdd'2| isane merI hiMsA kI thI, yaha merI hiMsA karatA hai athavA yaha merI hiMsA karegA' isa prakAra kA vicAra kara pratipakSI kA jo vadha kara diyA jAtA hai vaha hiMsAdaMDa hai| anyajIva kI hiMsA karane ke liye pravRtta huA puruSa anya prANI kI hiMsA kara de yaha akasmAt daMDa hai4| mati kI viparyAsitA kA nimitta lekara jo hiMsA ho jAtI hai vaha dRSTiviparyAsikA daMDa hai| jaise mitra ko amitra kI buddhi se mAra denaa5| jisa kA kAraNa mRSAvAda ho vaha mRSAvAdapratyaya hai| jisa kA kAraNa adattAdAna ho vaha adattAdAna pratyaya hai| bAhyanimitta kI apekSA kiye vinA hI jo zoka kiyA jAtA hai vaha mAcha; tene 'arthadaMDa' he cha, (2) ra 5 // tatanA prayAsa vinA trasa, sthAvara mAhiyonI re sA rAya cha tena 'anarthadaMDa' he cha. (3) " ma vyaritaye mArI hiMsA karI hatI, A mArI hiMsA kare che, athavA A mArI hiMsA karaze sevo piyAra 4zana pratipakSI (pArodhI) nAre 15 42zaya te "hiMsAdaMDa" che. (4) eka jIvanI hiMsA karavAne taiyAra thayela puruSa anya jIvanI hiMsA karI nAkhe che. tene 'akasmAta daMDa' 4 cha (5) matinI viparyAsatAne 42 si5 Mya che. tara 'dRSTiviparyAsikA daMDa' 5 cha. ma 3 bhitrane bhitra bhI bhArapo. (6) sAnu 4 / 29 bhUSApA hoya sAne "mRSAvAdapratyaya" he che. (7) re DisAnu 4 // 29 // mahattahAna heya che te DisAne "adattAdAnapratyaya" 4 . [8] mAnibhittanI apekSA yA vinA 1 2 4 mA rAya chatene 'AdhyAtmika zrI samavAyAMga sUtra Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 170 samavAyAGgasUtre zokAdikaraNamaSTamaM kriyAsthAnam / tathA-'mAnavattie' mAnapratyayaM jAtyAdimadanimittaM navamaM kriyAsthAnam / tathA 'mittadosavattie' mitradveSapratyayam=mitreSu dveSaH pratyayo yasya tata, hitacintakAnAM mAtApitrAdInAmalpe'pyaparAdhe mahAdaNDakaraNaM dazamaM kriyAsthAnam / mAyApratyayam-mAyAnibandhaname kAdazam / evaM lobhapratyayam lobhanimittakaM dvAdazaM kriyAsthAnam / tathA 'iriyAvahie' aipithikam= IryApathe bhavam airyApathikaM, kevalayoganimittaH karmabandhaH, arthAdupazAntamohAdInAM sAtavedanIyabandho nAma 'terasame' trayodazaM kriyAsthAnaM prajJaptam / saudharmezAneSu kalpeSu trayodaza 'vimANapatthaDA vimAnaprastaTA prjnyptaaH|| __ 'sohammavaLisage NaM vimANe NaM' saudharmAvataMsakaM khalu vimAnaM khalu 'Na' dvayaM vAkyAlaGkAre, saudharmadevaloko'rdhacandrAkRtikaH pUrvapazrimata AyAmayukta uttaradakSiNato vistRtaH / tasya madhyabhAge trayodaze prastaTe zakrasya nivAsabhUtaM vimAnamasti, tad vimAna saudharmadevalokasya avataMsakA zirobhUSaNamiva vartateAdhyAtmika hai8| jAtyAdi mada ko nimitta karake jo kiyA jAtA hai vaha mAnapratyaya hai| hitakArI mAtA pitA Adi ko alpa bhI aparAdha hone para baDA daMDa denA yaha mitra dveSapatyaya hai10| isI taraha mAyA ko nimitta karake jo kiyA jAtA hai vaha mAyApratyaya hai11|| evaM lobha ke nimitta se kiyA jAne vAlA lobhapratyaya hai12| kevala yoga nimittaka jo karmabaMdha hotA hai arthAt upazAntamoha Adi guNasthAnavI jIvoM ke jo eka sAtAvedanIya karma kA baMdha hotA hai vaha aipithika kriyA sthAna hai13| saudharma tathA IzAna, ina do kalpoM meM teraha vimAna prastara kahe gaye haiN| saudharma devaloka ardhacandra ke AkAra jaisA hai| pUrvapazcima meM laMyA aura uttaradAkSiNa meM cauDA hai| isa ke madhya bhAga meM terahaveM prastara meM indra kA nivAsabhUta vimAna hai| yaha vimAna saudharma devaloka kA ziro(e) ti mAhinA bhane 2 re sA 43||y te 'mAnapratyaya' hepAya che. (10) hitakArI mAtA, pitA Adine cheDe paNa aparAdha thatAM moTI zikSA 42vI te 'mitradveSapratyaya' upAya che. (11) se pramANe mAyAne 2Ne ? 52vAmAM Ave cha tene 'mAyApratyaya' . (12) sAmane // 22 2 42vAmA Ave cha tena 'lobhapratyaya he. (13) // yo nimitta bhagandha thAya che. eTale upazAnamoha Adi guNasthAnavatI jIvane je eka sAtA vedanIya bhanI saca thAya cha tene aipithika 'kriyAsthAna' 47 che. saudharma tathA izAna, e banne ka9pamAM tera vimAna prastara kahela che. pUrva pazcimamAM lAMbu ane uttara dakSiNamAM paheluM che. tenA madhya bhAgamAM teramAM prastaramAM (tharamAM) IndranA nivAsabhUta vimAna che. te vimAna saudharma devalekanA zrI samavAyAMga sUtra Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayodazasamavAye trayodazakriyAsthAnAdi nirUpaNam 171 'tastad vimAnaM saudharmAvataMsakavimAnamityucyate, tad vimAnam 'addhaterasa joyaNa sayasahassAI' ardhatrayodazayojanazatasahasrANi sArdhadvAdazalakSayojanAni AyAmaviSkambhAbhyAM prajJaptam / evaM saudharmAvataMsaka vimAnavat IzAnAvartasakavimAnamapi vijJeyam / jalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAm 'jAikulakoDIjoNIpamuhasayasahassAI' jAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi-jAtau kulakoTInAM yonipramukhAni utpattisthAnamabhavAni yAni zatasahasrANi tAni 'addha tegsa' ardhatrayodazasArdha dvAdazalakSANi prajJaptAni, 'pANAussa NaM puvassa terasa vatthU paNNattA' 'pANAussa NaM' prANAyuSaH khalu, yatra prANinAmAyurvidhAna sabhedamabhidhIyate, tatpANAyuAdazaM pUrvam tasya khalu pUrvasya trayodaza 'vatthU' vastUni adhyayanavadvibhAgavizeSAH prajJasAni / gambhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAm-garbhAd vyutkrAntirutpatti ryeSAM te, te ca paJcendriyatiryagyonikAzceti, teSAm, 'terasavihe' trayodazavidhaH 'paoge' prayogaH-prayojanaM prayogaHmanovAkAyavyApAra ityarthaH, prajJaptaH, tadyathA-saccAmaNapayoge' satyamana: prayogaH1, 'mosamaNapaoge' mRSAmana; prayogaH2, saccA mosamaNapaoge' satyamRSAmanaH prayogaH3, 'asaccA mosamaNapaoge' asatyAmRSAmanaH prayoga;4, iti catvAro manasaH pryogaaH| bhUSaNa jaisA hai, isaliye isakA nAma saudharmAvataMsakavimAna hai| yaha vimAna laMbAI aura cauDAI meM ardhatrayodaza arthAt sADhA bAraha 12 // lAkha yojana kA hai / isI taraha IzAnAvataMsaka vimAna bhI haiN| jalacara paMcendriya tiryaMca yonivAle jIvoM kI jAti meM kula koTiyoM kI yoniyAM ardhatrayodaza-sArdhadvAdaza lakSa arthAt sAdA bAraha 12|| lAkha kahI gaI haiN| pANAyu nAmaka bArahaveM pUrva ke, adhyayana kI taraha vibhAga vizeSa teraha kahe gaye haiN| garbhaja paMcendriya tiyaMcoM ke prayoga-mana, vacana aura kAya ke vyApAra teraha prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra haiM-satyamanaH prayoga1, mRSAmanaH prayoga2, satya mRSAmanaH prayoga3, asatyAmRSAmanaHprayoga4, zirobhUSaNa jevuM che, tenuM nAma saudharmAvalaMsaka vimAna che. te vimAna laMbAImAM sADA bAra (12) lAkha yejananuM che. e ja pramANe IzAnAvataMsaka vimAna paNa che. jaLacara paMcendriya tiryaMca yoni vALA jIvonI jAtimAM kula keTayanI yoni sADA bAra lAkha kahevAmAM Avela che. praNAyuM nAmanA bAramAM pUrvanA, adhyayananA jevA vibhAga tera kahela che. garbhaja paMcendriya tiyAnA prayoga mana, vacana, ane kAyanI pravRtti tera prakAranI kahela che. te A pramANe che-(1) satya mana; praga (2) bhRSA manaH prayAsa, (3) satya bhUSA mana: prayAsa, (4) asatyAbhUSAmanaH praye zrI samavAyAMga sUtra Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 samavAyAGgasUtre tathA 'saccavaipaoge' satyavacaH prayogaH5, 'mosavaipaoge' mRSAvacaHprayogaH6, saccA. mosAvaipaoge' satyamRSAvacaH prayoga:7, asaJcAmosAvaipaoge' asatyAmRSAvacaH prayogaH8, iti catvAro vacana prayogAH / 'orAliyasarIrakAyapaoge' audArika zarIrakAyaprayogaH 'orAliyamIsasarIrakAyapaoge' audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 've ubviyasarIrakAyapaoge' vaikurvikazarIrakAyaprayogaH, 've ubviyamIsasarIrakAyapaoge' vaikurvikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kammasarIrakAyapaoge' karmazarIra kAyaprayogaH iti paJca kAyikAH prayogAH / yadyapi prayogAH paJcadazavidhAH, parantu AhArakAhArakamizrI prayogau saMyaminAmeva bhavataH, na tu tirazcAmiti trayodazaiva prjnyptaaH| 'sUramaMDalajoyaNe' sUramaNDalayojanammaramaNDalasya AdityavimAnavRttasya yojanam, 'NaM' iti vAkyAlaGkAre, ' terasehiM egasadvibhAgehiM joyaNassa' "egasahibhAgehiM ' ekaSaSThibhAgaiH ekaSaSTibhAvibhaktasya yojanasya arthAdekaSaSTibhAgavibhanne yojane 'terasehiM' trayodazabhirUnam=trayodazabhAganyUnam= yojanasyASTacatvAriMzadbhAgapramANamityarthaH, prajJatam ||suu. 35 // mana ke isa prakAra ye cAra prayoga 4 / satyavacaH prayoga5, mRSAvacaH prayoga6, satyamRSAvacaH prayoga7, asatyAmRSAvacaH proga8, vacana ke isa prakAra ye cAra prayoga 8 / audArika zarIra kAyaprayoga 9 / audArikamizrazarIrakAyaprayoga10, vaikurviSa zarIra kAyaprayoga11, vaikurvikamizra zarIra kAyaprayoga12, aura kArmaNazarIrakAyaprayoga haiM 13 / isa prakAra ye pAMca zarIrake prayoga haiM yadyapi prayoga pandraha prakAra ke kahe gaye haiM parantu AhAraka prayoga aura AhArakamizrapra. yoga, ye do prayoga kevala saMyamIjanoM ke hI hote haiM, tiryazcoM ke nahIM isaliye unakI apekSA ye yahAM teraha hI kahe gaye haiN| AdityavimAna ke vRtta kA yojana igasaTha (61) vibhAgoM meM vibhakta karane para unake // zate mananA yA2 prayoga che. (5) satyayaH prayoga, (6) bhRSApayaH prayoga, (7) satya bhRSA payaH prayoga (8) masatyA bhUSA kya: prayoga, rIte kyananA yAra prayoga che. (9) dArika kAya praga, (10) audArika mizra zarIra kAya prayoga (11) paivi 4 2022 4Aya prayA, (12) vaivi mizra 2 4.5 prayoga, ane (23) kAmaNa zarIra kAya pravega, A prakAranA pAMca zarIranA prayoga che. jo ke paMdara prakAranA prayoga kahela che paNa AhAraka prayoga ane AhAraka mizra prayoga e be prayoga phakata saMyamI janane ja thAya che, tiryaMcone nahIM, ahI tera prayoga batAvyA che. Aditya vimAnanA vRttanuM jana ekasaTha bhAgamAM vibhakata karavAmAM Ave zrI samavAyAMga sUtra Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayodazasamavAye nArakiyANAMsthityAdinirUpaNam 173 mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM terasa paliovamAiM ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegaiyANa neraiyANaM terasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM terasa paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesukappesu atthegaiyANaM devANaM terasa paliovamAiMThiI pnnnnttaa| laMtae kappe atthegaiyANaM devANaM terasa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA vajaM suvaja vajAvattaM vajakaMtaM vajavaNNaM vajalesaM vajarUvaM vajasiMgaM vajasiha vajjakUDaM vajUttaravaDisagaM vairaM vairAvattaM vairappabhaM vairakaMtaM vairavaNNaM vairalesaM vairarUvaM vairasiMga vairasihaM vairakUDaM vairuttaravarDisagaM logaM logAvattaM logappabhaM logakaMtaM logavaNNaM logalesaM logarUvaM logasiMgaM logasiDaM logakUDaM loguttaravaLisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM terasa sAgarovamAI ThiI pnnnnttaa| te NaM devA terasahi addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesi NaM devANaM terasahi vAsasahassehiM AhArahe smusspji| saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je terasahiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu. 35 // TIkA-'imIse the' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM trayodaza palyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAmateraha bhAgoM se nyUna hai| arthAt ekayojana ke igasaTha bhAgoM meM se aDatAlIsa (48) bhAgapramANa hai sU0 34 // tenA tera bhAga jeTaluM nyUna che. eTale ke eka ejananA ekasaTha bhAgamAMthI satIza (48) lA prabhArI che. (sU. 34) zrI samavAyAMga sUtra Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 samavAyAGgasUtre styekeSAM nairayikANAM trayodaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM trayodaza palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAm trayodaza palyopamAni sthitiH prjnyptaa| lAntake kalpe astyekeSAM devAnAM trayodaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devA vajraM muvajaM vajrAvarta vajrakAntaM vajravarNa vajrale zyaM vajrarUpaM vajrazrRMGgaM vajrasRSTaM vajrakUTaM vajrottarAvataMsakaM varaM vairAvattaM vairaprabhaM baharakAntaM vairavarNa vairalezyaM vairarUpaM vairazrRMGga vairasRSTaM vairakUTaM vairottarAvataMsakaM lokaM lokAvarta lokamabhaM lokakAnta lokavarNa lokalezya lokarUpaM lokazrRMGga lokasRSTaM lokakUTaM lokottarAvataMsakaM ca 'imIse NaM' ityaadi| TIkArtha-isa ratnapramA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti teraha palpopama ko kahI gaI hai| pAMcavI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti teraha sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti teraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti teraha palyApama kI kahI gaI hai| lAntakakalpa meM kitaneka devoM kI teraha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| jo deva vajra1, suvajra 2, vajrAvarta3, vajrakAnta4, vajravarNa9, bajra lezya6, vajrarUpa7, vajrazrRMga8, vajrasRSTa9, vajrakUTa 10, vajrottarAvataMsaka11, vaira12, vairAvarta13, vairamabha14, vairakAMta15, vaira varNa 16, vairalezya17, vairarUpa 19, cairazrRMga19, vairasRSTa20, vairakUTa 21, vairottarAvataMsaka 22, loka23, lokAvatta 24, lokapabha25, lokakAnta26, lokavarNa27, lokalezya28, lokarUpa29, lokazrRMGga30, lokasRSTa31, lokakUTa32, aura lokottarAvataMsaka33, TIAya-imiseNaM ityAdi ! A ratnaprabhA pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti tera palyopamanI kahI che. pAMcamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti tera sAgaropamanI kahI che. asurakumAra de mAM keTalAka devanI tera palyopamanI sthiti kahI che. saudharma tathA IzAna kapamAM keTalAka devAnI sthiti tera palya pamanI kahI che. lAntaka ka9pamAM TamA yonI sthiti te2 sAga15manI 46.2 heve| (1) 100, (2) subana (3) 4vata (4) Tonsird (4) Aug", (6) vezya, (7) 10.35 (7) OM , (6) patasaSTa (10)10||dduutt, (11) nottarAta 4 (12) 12, (13) pazavatta (14) 142prabha, (15) 1725nta, (16) 142 19", (17) 132khezya, (18) 172 35, (18) 142 zrA, (20) vasaSTa (21) 14238, (22) 17ttarAta sa4 (23) al, (24) sovattaH, (25) homa, (26) sota, (27) , (28) somezya, (28) 435, (30) sozrRMga, (31) 18 (32) 438 mane (33) zrI samavAyAMga sUtra Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdazabhUtaprAmAdi nirUpaNam 175 vimAnam eteSu trayastriMzad vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmukarSaNa trayodazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAstrayodazabhiraddhamAsairAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM trayodazabhirvarSasahasarAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye trayodazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // m. 35 // caturdazaM samavAyamAha mUlam--cauddasa bhUyaggAmA paNNattA, taM jahA-suhamA apajattayA suhamA pajjattayA bAdarA apajjattayA bAdarA pajattayA beiMdiyA apajattayA~ beiMdiyA pajattayA teMdiyA apajjattayA teMdiyA pajattaya| cauridiyA apajjattayo cauriMdiyA pajjattayA paMciMdiyA Asanni apajjatyA paMciMdiyA AsannipajattayA paMciMdiyA sanni apajattayA paMciMdiyA sanni pajattayA / caudasa puvvA paNNattA, taM jahA-uppAyapuvvamaggeNiyaM ca taiyaM ca vIriyaM puvvaM / atthInasthipavAyaM tatto nANappavAyaM ca // 1 // saccappavAyapuvva tatto AyappavAya puvvaM ca / kammappavAyapuThvaM ina tetisa vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti teraha sAgaropama kI kahI gaI hai ve deva teraha arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa lete haiN| una devoM ko teraha hajAra varSoM ke anantara AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo teraha bhava ke bAda siddhapada ko bhogane vAle hogeM, buddha hoMge, karmamala se sarvathA rahita ho jAyeMge, parinivRtta hojAveMge aura samasta duHkhoM ko anta kara deMge ||suu0 35 // lokottarAvatuMsaka, e tetrIsa vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che te devanI utkRSTa sthiti tera sAgaropamanI kahI che. te de sADA cha mahine bAhya abhyatarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te dene tera hajAra varSa pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devAmAM keTalAka de evA heya che ke je tera bhava karyA pachI siddhapada prApta karaze, buddha thaze, kamaLathI sarvathA rahita thaI jaze, parinivRta thaze ane samasta duHkhane anta karI nAkhaze. sU. 35 zrI samavAyAMga sUtra Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S 176 samavAyAGgasUtre paJcakkhANaM bhave navamaM // 2 // vijjAaNuppavAyaM avaMjhapANAu vArasaM puvaM / tatto kiriyavisAlaM puvvaM taha biMdusAraM ca ||3||aggnniiass NaM puvvassa cauddasavatthUiM paNNattA iM / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrasssa samaNasAhassIo ukkosiA samaNasaMpayA hotthaa| kamma visohimaggaNaM paDucca cauddasa jIvahANA paNNattA / taM jahA-micchadivA sAsAyaNasammadiThI sammAmicchadiTTI avirayasammadiTTI virayAvirae pamattasaMjae appamattasaMjae niyahi bAyare aniyahibAyare suhamasaMparAe uvasAmae vA khabae vA uvasaMtamohe khINamohe sajogI kevalI ajogI kevalI / bharahera vayAo NaM jIvAocauddasa cauddasa joyaNasahassAiM cattAhi ya eguttare jojaNasae chacca egUNavIse bhAge joyaNassa AyAmeNaM paNNattA / egamegassa NaM raNo cAuraMtacakka vahissa cauddassa rayaNA paNNattA , taMjahA-itthIrayaNe seNAvairayaNe gAhAvairayaNe purohiyarayaNe vaDairayaNe AsarayaNe hatthirayaNe asirayaNa daMDarayaNe cakkarayaNe chattarayaNe cammarayaNe maNirayaNe kaMgiNIrayaNe / jaMbUddIve NaM dIve cauddasa mahAnaIo puvvAvareNa lavaNasamudaM samuSpaMti taM jahA-gaMgA siMdhUrohiyA rohiaMsA harI harikaMtA sIyA sIodA narakaMtA nArikAMtA suvaNNakUlA ruppakulA rattA rattavaI // 36 // TIkA- 'cauddase' tyaadi| caturdaza 'bhUyaggAmA' bhUtagrAmAH jIvasamUhAH prjnyptaaH| tadyathA-'muhumA apajattayA' mUkSmAH sUkSmanAmakarmodayavarti aba caudahasaMkhyA viziSTa samavAya ko mUtrakAra prakaTa karate haiM'cauddasa' ityaadi| TIkArtha-caudaha jIvasamUha kahA haiM, ve isa prakAra haiM-mukSma ekendriya have sUtrakAra caudanI saMkhyAvALA samavAyAMga pragaTa kare che- 'cauddasa' ityAdi ! TIkArtha-nIce pramANe cauda jIvasamUha kahyA che (1) sUkSma ekendriya aparyApta, zrI samavAyAMga sUtra Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdazabhUtagrAmAdi nirUpaNam 177 tvAt ekendriyAH pRthivyAdayaH, aparyAptakA=sUkSmanAmakarmodayavazAdaparipUrNasvakIya paryAptayaH iti prathamo bhUtagrAmaH / ' suhumA pajjattayA' sUkSmAH paryAptayaH= ekendriyAH pRthivyAdaya evaM karmaparisamAptivazAtparipUrNasvakIyaparyAptaya iti dvitIyo bhUtagrAmaH / tathA bAdarA aparyAptakAH bAdarA paryAptakAH / bAdaranAmakaM karmodayavazAtpRthivyAdayaH aparyAptakaparyAptakabhedAdvividhAH iti tRtIyacaturthI bhUtagrAmau / tathA dvindriyAH aparyAptakAH, dvindriyAH paryAptakAH / iti paJcamaSaSThabhUtagrAmau / trIndriyAH aparyAptakA trIndriyAH-paryAptakAH / iti saptamASTamau bhUtagrAmau caturindriyA aparyAptakAH caturindrayA paryAptakAH iti navamadazamau bhUtagrAmau / paJcendriyA asaMjJayaparyAptakAH, paJcandriyAH asaMjJi paryAptakAH=manaHparyAptyaparyApti rahitatvena dvividhAH paJcendriyAH iti ekAdazadvAdazau bhUtagrAmau / paJcendriyAH saMjJyaparyAptakAH, paJcendriyAH saMjJi paryAptakAH = manasaH paryAptyaparyAptibhedena paJcendriyA dvividhA iti trayodazacatudazau bhUtagrAmau / caturdazapUrvANi prajJaptAni tadyathA - tAnyevAha- 'uppAyave' tyAdibhistibhi rgAthAbhiH tacchAyAzcettham - utpAda pUrvamagrAyaNIyaM ca tRtIyaM ca vIryaM pUrvam / asti nAsti pravAdaM tato jJAnapravAdaM ca || 1 // satyapravAdapUrva tata AtmapravAdaM ca / karmapravAdapUrvaM pratyAkhyAnaM bhavennavamam ||2|| vidyAnupravAda mabandhyaM prANAyurdvAdazaM pUrvam tataH kriyAvizAlaM pUrva tathA bindusAraM ca // 3 // aparyApta 1, sUkSma ekendriya paryApta2, bAdara ekendriya aparyApta 3, bAdaraekendriya paryApta4, do, iMdriya aparyApta5, do iMdriya paryA6, tendriya apa7, tendriya paryA88, cau indriya aparyApta9 cau indriya paryApta 10, paMcendriya asaMjJI aparyApta 11, paMcendriya asaMjJI payAMta 12, paMcendriyasaMjJI aparyApta 13, paMcendriyasaMjJI paryApta 14 | " caudaha pUrva kahe gaye haiM- ve isa prakAra haiM-so tIna gAthAoM se kahe (2) sUkSma kendri paryApta, (3) jAhara khendriya aparyApta (4) mAhara khendriya paryApta, (ca) dvIndriya aparyApta, (6) dvIndriyaparyApta (7) tendriya aparyApta, (8) tendriya paryApta, (6) zaurghandraya aparyApta, (10) yo'ndriya paryApta, (11) pa'cendriya asa'nI aparyApta, (12) paMcendriIya asa'jJI paryApta, (13) 5'cendriya sa'nI atharyAsta (14) paMthendriya saMjJI paryApta. cauda pU darzAvyA che. te traNa gAthAo dvArA A pramANe batAvyA che. zrI samavAyAMga sUtra Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 samavAyAGgasUtre 'uppAyapuvvaM utpAdapUrvam-utpAdamadhikRtya yatra dravyaparyAyAH prarUpitA stat utpAdapUrva nAma prathamaM pUrvam / 'aggeNiyaM ca agrAyaNIyaM ca agraMparimANaM tasya ayanaM gamanam , agrAyaNaM, tasmai hitam agrAyaNIyaM pUrvam-sarvadravyAdiparimANaparicchedakArItyarthaH,tatra hi-sarvadravyANAM sarvaparyAyANAM sarvajIva vizeSANAM ca parimANamupavarNyate / itidvitIyapUrvam / 'taiyaM ca vIriyaM puvvaM tRtIyaM ca vIrya pUrvam, vizeSeNa Irayati prerayati AtmAnaM tAsu tAsu kriyAstvitivIryam, yatra jIvAdInAM vIrya procyate tIryapracAdaM nAma tRtIyaM pUrvam / tathA 'atthInasthipanAya' astinAstipravAdam , loke yad vastu yathA-asti, yad vastu yathA nAsti, tasya pravAdaHkathanaM yasmin tat astinAstipravAdaM nAma caturtha pUrvam / 'tatto' tataH 'nANappavAdaM ca' jJAnaprAdaM ca, jJAnasya matyAdeH pravAdo yatra tat jJAnapravAdaM nAma paJcamam // 1 // tathA 'saccappavAyapuvva' satyapavAdapUrvam-sadbhyo jIvebhyo hitaH satyaH saMyamaH satyavacanaM vA, sa yatra sabhedaHsapratipakSazca pocyate'bhidhIyate tatsatyapravAdam, jAte haiM 'uppAyapuvaH' ityaadi| TIkArtha-utpAdapUrva,-isa pUrva, meM utpAda dharma ko lekara dravya aura paryAyoM kI prarUpaNA ko gaI hai1 / agrAyaNIyapUrva-isa pUrva me samasta dravyoM kA samasta paryAyoM kA aura samasta jIvoM kI vizeSatAoM kA varNana kiyA gayA hai| vIryapavAdapUrva una2 kriyAoM meM jo AtmA ko vizeSa rUpa se prerita kare usakA nAma vIrya hai, isa vyutpatti ke anusAra isa pUrva meM jIvAdikoM kI zakti kA varNana kiyA gayA hai| astinAsti pavAdapUrva-isa pUrva meM jo vastu jisa rUpa meM hai aura jo vastu jisa rUpa meM nahIM hai usakA varNana kiyA gayA hai| jJAnapravAdapUrva-mati Adi jJAno kA isameM varNana kiyA gayA hai5| satyapravAdapUrva isameM jIvoM ke hitakAraka satyasaMyama kA _ 'uppAyapuvya' ityAdi ! sAtha-utpAda pUrva-mA pUrvamA pAI bhane anusakSIna dravya ane paryAyAnI preraNA 421AmA mAvI cha (2)--'agrAyaNIya pUrva-sA pUrva mAM samasta dravyAnu samasta paryAnuM ane samasta jIvonI vizeSatAonuM varNana karAyuM che. (3) vIryapravAda pUrva-pratye liyAmA re AtmAne vizeSa 35 prerita 42 tenu nAma vAya che. A vyutpatti pramANe A pUrvamAM jIvAdinI zakitanuM varNana karAyuM che. astinAsti pravAda pUrva-mA pUrvamA yI vastu yA 2533 che. sane yA 2535mA nayI tenu vANuna 42||yu cha. (5) jJAna pravAha pUrva bhatijJAna mA jJAnAnu // 5 mA pani 42yu che. (6) satyapavAda pUrva-sA pUrvamA vAnA hitArI satya saMya zrI samavAyAMga sUtra Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catudezasamavAye jhaturdazabhUtagrAmAdinirUpaNam 179 tacca pUrva ca satyapravAdapUrva nAma SaSThaM / tataH 'AyappavAyapuvvaM ca' AtmapravAdapUrva ca Atmano jIvasya anekavidhairnayairyatra pravAdo'bhidhAnaM tatpUrvam AtmapravAdapUrva nAma saptamam / tathA 'kammapavAyapuvvaM' karmapravAdapUrvam jJAnAvaraNIyAdikarmaNo yatra prarUpaNaM tatkarmapavAdapUrva nAmASTamam / tathA-'paJcakkhANaM bhave navama' pratyAkhyAnasya prakAro yatra nirUpyate tatpUrva pratyAkhyAnanAmakaM navamaM bhavet / / 2 / / _ 'vijjA aNuppavAyaM' vidyAnupravAdam , yatrAnekavidhAnAM vidyAnAmanupravAdo varNanaM taddazamaM pUrvam / 'abaMjha' abandhyam , abandhyAnAM saphalAnAM samyagjJAnAdInAM varNanaM yatra tadabandhyaM nAmaikAdazaM pUrvam / tathA 'pANAu vArasaM putvaM' prANAyu dazaM pUrvam-yatra prANA jIvAstadAyuSazca vividhaprakAreNa vaNyante tat prANAyu nAma dvAdazaM pUrvam tataH 'kiriyavisAlaM' kriyAvizAlam, kriyAH kAyikyAdayo vizAlAH savistRtA yatra nirUpyante takriyAvizAlaM nAma pUrva trayodazam / 'taha' tathA 'bindusAraM ca' bindusArapadaM lokabindusArapadam, tenAyaM nigali. athavA satyavacana kA bhedoM ko aura pratipakSa ko lekara varNana kiyA gayA hai6, AtmapravAdapUrva-isameM vividha nayoM ke anusAra jIvadravya kA kathana kiyA gayA hai| karmapravAdapUrva-isameM jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke svarUpa Adi kA varNana kiyA gayA hai8| pratyAkhyAnapUrva-isameM pratyAkhyAna kA prakAra carNita kiyA gayA hai9| vidyAnupravAdapUrva-isameM anekavidha vidyAoM kA varNana kiyA gayA hai10| abaMdhyapUrva-isameM saphala samyagjJAna AdikoM kA varNana kiyA gayA hai11| prANAyupUrva-isameM jIvoM kA aura unakI Ayu kA vividha prakAra se varNana kiyA gayA hai| yaha bArahavAM pUrva hai 12 // kriyAvizAla-isa pUrva meM kAyikI Adi kriyAkoM kA vistRta varNana kiyA gayA hai 13 / bindusAra-isa pUrva meM yaha kahA gayA hai ki jisa manuM athavA satya vacananuM tenA bhedo tathA tenI virodhI bAbatone anulakSIne vana rAyuM che. zrAtmapravAda pUrva-temA vividha nye| anusAra 1 dravyanu 4thana 42sayu cha. (8) karmapravAda pUrva-temA jJAnA2NIya nA 2135nu na 4resa cha. pratyAkhyAnapUrva-tabhA pratyAdhyAnanA prAzanu pani yuche. (10) vidyAnuvAda pUrva-temA bhane 52nI vidyAmAnu na 4rAyu che. (11) prabaMdhyapUrva-temA saNa sabhya jJAna mAnui na 4thu che. (12) prANAyupUrvatabhA cha bhane tamanA mAyuSyanu vividha prAre na 42zayu cha. (13) kriyAvizAla-zA pUmA yI mAhi jiyA-sAnu vistRta varNana 42vAmA 2Avyu che. (14) bindasAra-mA mAM se matAaanwi mA0yu cha hai gema akSarenI 752 zrI samavAyAMga sUtra Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 samavAyAGgasUtre to'rthaH yathA bindurakSarANAM ziraH sthatvena sAraM, tathaiva lokeSu sarvotkRSTatvena sArabhUto yaH sa lokabindusAraH, tasyAbhidhAnaM yatra tad bindusAranAmakaM caturdazaM pUrvam // 3 // ___ agrAyaNIyasya khalu pUrvasya caturdazavastUni prajJaptAni / zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya caturdaza zramaNasAhasrayaH caturdazasahastrasaMkhyakAH zramaNAH 'ukosiyA' utkRSTayA sotkarSayA zramaNasaMpadA 'hotthA' Asan / 'kammavisohimaggaNaM' karmavizodhimArgaNAma=jJAnAvaraNAdikamavizuddhigaveSaNAM 'paDucca' pratItya samadhigamya caturdazajIvasthAnAni jovabhedAH prajJaptAni, tadyathA-'micchadiTThI mithyAdRSTiH mithyAdRSTiH-mithyAviparItA dRSTiyasyAsau mithyAdRSTi ruditamithyAtvamohanIya vizeSa: kudeva kuguru kudharmeSu sudeva suguru sudharmabuddhiritibhAvaH / iti prathamam / 'sAsAyaNa sammadiTTI' sAsAdanasamyag dRSTiH, prAyam -aupazamikasamyaktavalAbhalakSaNaM prakAra akSaroM ke Upara rahane se bindu sArabhUta mAnI jAtI hai usI prakAra lokoM meM sarvotkRSTa hone se jo sArabhUta ho vahI lokabindusAra hai| isa lokabindusAra kA varNana isa pUrva meM karane meM AyA hai| yaha caudahavAM pUrva hai 14 / agrAyaNIyapUrva kI caudahavastue~ kahI gaI haiM / zramaNa bhagavAn mahAvIra kI utkRSTa zramaNasaMpadA caudaha hajAra kI thii| jJAnAvaraNIya Adi karmoM kI vizuddhi kI gaveSaNA kI apekSA ko lekara ke caudaha jIva sthAna kahe gaye haiN| ve isa prakAra haiM-mithyAdRSTi-isa guNasthAna meM jIva kI viparIta dRSTi-mAnyatA hotI hai| isaliye isakI saMjJA mithyAdRSTi ho jAtI hai| mithyAtvamohanIya ke udaya se aisA jIva kuguru, kudeva aura kudharma meM suguru, sudeva aura sudharma kA zraddhAvAlA bana jAtA hai sAsAdana samyagdRSTi-"AyaM sAdayati iti-AsAdanam" oNpazamika smyktvrahevAthI bindu sArabhUta manAya che tema lekamAM sarvotkRSTa hovAne kAraNe jeo sArabhUta hoya te ja leka bindusAra che. te leka bindusAranuM varNana A caudamAM pUrvama karavAmAM AvyuM che. AgrAyaNIya pUrvanI cauda vastuo kahela che. zramaNa bhagavAna mahAvIranI utkRSTa zramaNa saMpadA cauda hajAranI hatI. jJAnAvaraNIya Adi karmonI vizuddhinI gaveSaNAnI apekSAe cauda chavasthAna kahela che, te A pramANe che-mithyASTi-A guNasthAnamAM jIvanI viparIta dRSTi-mAnyatA hoya che. tethI tene mithyASTi kahe che. mithyAtva mohanIyanA udayathI evo jIva kugurU kudeva ane dhama mA suzuru sudeva sane sudhamanI zraddhA paanne| manI 14 cha sAsadana samyagUdRSTi-'AyaM sAdayati iti AsAdanam' yopazabhi* saya45 sAla 35 bhAya zrI samavAyAMga sUtra Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdaza bhUtagrAmAdinirUpaNam 181 sAdayati apanayatIti AsAdanam anantAnubandhikaSAyavedanam , sati hyasmin paramAnandarUpAnantasukhaphalado'pavargarUpatarubIjabhUtaaupazamikasamyaktvalAbho jaghanyataH samayamAtreNa utkarSataH patirAvalikAbhirapagacchati, tenAsAdanena sahavartate sAsAdanaH, samyaka aviparItA dRSTirjinapraNItavastupratipattiryasyAsau samyagdRSTiH, sAsAdanazcAsau samyagdRSTizca-sAsAdanasamyagdRSTiH / athavA sAsvAdanasamyagdRSTiH AsvAdanena samyaktvalakSaNarasAsvAdanena saha vartate sAsvAdanaH yathA zrIrAnne bhukte tatrArucivazAduvaman puruSo camanakAle tadrasamAsvAdayati tathA mithyAtvAbhimukhatayA samyaktvAd vigalitacittaH samyaktvamudvamannapi anAsAdilAbharUpa Aya ko jo dUra karade, aisI anaMtAnubaMdhIkaSAya ke vedana kA nAma AsAdana hai| isa AsAdana ke hone para paramAnaMdarUpa anaMtasukhaphaladAtA aura apavargarUpa vRkSa kA boja jo aupazamika samyaktva hai usakA lAbha jaghanya se eka samaya aura utkRSTa se chaha AvalikA pramANa kAlataka rahatA hai, bAda meM nahIM rhtaa| isa AsAdana ke sAtha jo rahatA hai usakA nAma sAsAdana hai| tathA jina praNIta vastutattva kI pratipatti jisa jIva ke aviparIta-samyaka ho usakA nAma samyagdRSTi hai| isa AsAdana sahita jo samyagdRSTi hai usakA nAma sAsAdana samyagdRSTi hai| athavA"sAsAyaNasammadiTThI" kI chAyA "sAsvAdana samyagdRSTi" aisI bhI hotI hai, isakA artha-samyatva rUpa rasa ke AsvAda se jo yukta hotA hai usakA nAma sAsvAdana hai| jisa prakAra khIra ke khA lene para aruci ke vaza se use vamana karatA huA vyakti vamanakAla meM usake rasa kA AsvAdana karatA hai, usI taraha mithyAtva ke sanmukha huA bhI mithyAtvabhUmi para (mA55) ne 2 2 43 // nAme, mevI mana tAnumacA pAya vehanane AsAdana 4 che. A asAdana thatAM paramAnaMda rUpa anaMta sukha--phaladAtA ane apavargarUpa vRkSanA bIja jevuM je aupazamikasamyakatva che tene lAbha jaghanyanI apekSAe eka samaya ane utkRSTanI apekSAe cha AvaliMkA pramANa kALa sudhI rahe che, pachI raheto nathI. A asAdananI sAthe ja rahe che tenuM nAma sarana che tathA jina prarUpita vastu tatvanI siddhi che jIvane aviparIta-samyapha hoya tenuM nAma samyakaSTi che. te asAdana sahita je samyagRSTi hoya tene sAsAdana samyagadaSTi kahe che. athavA- "sAsAyaNa samma diTThI" nI chAyA "sAsvAdana samyagdRSTi" mevI 54 thAya che. tenuM tAtparya A pramANe che-jema khIra khAdhA pachI acane kAraNe tenuM vamana karato mANasa vamanakALamAM tenA rasanuM AsvAdana kare che, e ja pramANe mithyAtvanI zrI samavAyAMga sUtra Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre tamithyAtvabhUmiH SaDAvaliparyantaM tadrasamAsvAdayati / taduktam-ekasminnuditemadhyAcchAnantAnubandhinAm / AdyaupazamikasamyattavazailamauleH paricyutaH // samayAdAvalISada yAvanmithyAtvabhUtalam / nAsAdayati jIvo'yaM tAvatsAsvAdano bhavet // iti, sa cAsau samyagdRSTiH sAsvAdanasamyagdRSTiritidvitIyam / tathA 'sammAmicchAdiTThI' samyamithyAdRSTiH samIcI ca mithyA ca dRSTiryasyAso samyaGmithyAdRSTiH, mithyAtvapudgalA eva ISad vizuddhAH samyamithyAtvavyapadezabhAjo bhavanti / yadudayavazAt jinapraNItaM tatvaM na samyaka zradvatte nApi nindati, matidaurbalyavazAtsamyagasamyagvetyekAntato nizcayaM na karoti, tadviziSTA dRSTiH samyamithyAdRSTiH / iti tRtIyam / 'avirayasammadiTThI' aviratasamyajabataka nahIM pahuMcA haiM tabataka vaha chaha Avaliparyanta usake rasakA AsvAdana karatA hai| kahA bhI hai "anaMtAnubaMdhI krodhAdika ke bIca meM se kisI eka ke udaya hone para aupazamika samyaktvarUpI parvata se cyuta huA aura mithyAtvabhUmi kI tarapha sanmukha huA jIva jabataka mithyAtva bhUmi meM nahIM pahuMcatA hai tabataka vaha kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika cha AvalI taka samyaktava aura mithyAtva kA svAda letA hai 2 / samyamithyASTi-jisakI dRSTi samyaktava aura mithyAtva donoM se mizrita ho vaha samthamithyAdRSTi hai / ISadvizuddhamithyAtva ke pudgala kI hI samyamithyAtva kahalAte haiN| isake udaya se jIva jina praNItatatva kA samyakarUpa se zraddhA hI karatA hai aura na usakI nindA ho karatA hai| matidaurbalya ke vaha samyakU kA ekAntata: samIpane jIva samyakatvathI vigalita cittavALa thaIne tenuM vamana karatAM paNa jyAM sudhI mithyAtva bhUmi para pahoMcato nathI tyAM sudhI cha Avali kALa sudhI te tenuM asvAdana kare che. kahyuM paNa che ke "anaMtAnubaMdhI kodhAdikamAMthI koI ekano udaya thatA pazamika samyakatva rUpI parvatathI calita thayela ane mithyAtvabhUminI tarapha vaLelA jIva jyAM sudhI mithyAtvabhUmimAM pahoMcatA nathI tyAM sudhI te ochAmAM ochA eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre cha AvalikALa sudhI samyakatvane svAda le che. (2) samyaga mithyASTi-jenI daSTi samyakatva ane mithyAtva, e banethI mizrita hoya tene samyaga mithyAdaSTi kahe che. ISadvizuddha mithyAtvanA tathA mithyAtva ane thoDuM samyakatva mizrita mithyAtva) pudgala ja samyapha mithyAtva kahevAya che. tenA udayathI jIva jina praNIta tatvamAM samyak rIte zraddhA paNa rAkhatA nathI ane tenI nindA paNa karatA nathI. matirbalyane adhIna thaIne te saMkhyA ane zrI samavAyAMga sUtra Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdaza bhUtagrAmAdinirUpaNam 183 gdaSTiH=na virata; sAvadhavyApArebhyo yaH so'virataH, sa cAsau samyagdRSTizca aviratasamyagdRSTiH, yaH paramamunipraNItAM sAvadyayogaviratiM siddhiprAsAdaparyAro haNasopAnabhUtAm jAnannapi apratyAkhyAnakaSAyodayavighnavazAt tAM nAdhigacchati, nApi tatpAlanAya prayatate ityasAvaviratasamyagdRSTirucyate / yathA kazcitpuruSaH nyAyopArjitadhanadhAnyaH pracurabhogavilAsasukhasaundaryasamupapannaH sukulasamutpanno'pi durantadyUtAdivyasanajanitAparAdhalabdharAjadaNDaH saMkhaNDitAbhimAnazcaNDadaNDapAzikainizcaya nahIM kara sakatA hai| isa taraha kI jisakI dRSTi hotI hai usakA nAma samyamithyAdRSTi hai 3 // aviratasamyakUdRSTi jo sAvadha vyApAroM se virata nahIM hai parantu dRSTi jisakI samyag hai, aisA jIva caturthaguNasthAnavartI kahA jAtA hai| yaha jIva isa bAta ko jAnatA hai ki paramamuni tIrthakara prabhu dvArA praNIta sAvadyayogadhirati, siddhiprAsAda para ArohaNa karane ke liye sopAnapaMkti jaisI hai to bhI vaha apratyAkhyAnakaSAya ke udaya se use prApta nahIM kara pAtA hai, aura na usake pAlana karane kA prayatna hI karatA haiM, isI liye yaha avirata samyagdRSTi kahA gayA hai| jisa prakAra nyAyopArjita dhakadhAnyAdisaMpatti vAlA koI kulina sadgRstha pracurabhogavilAsoM ko bhogatA huA bhI jaba dyUtAdivyasanoM meM pha~sa kara rAjya kA aparAdhI bana jAtA hai taba vaha rAjadaMDa ko bhogatA hai aura isa sthiti apane gaurava kI rakSA karane meM asamartha ho jAtA hai| duSTadaMDapAzikoM dvArA apamAnita aura viDaMmbita hotA huA vaha kutsita kRtya ko apane kula kI asamyapha ne pUre nizcaya karI zakato nathI. A prakAranI jenI daSTi hoya te jIvane "samyaga mithyAdRSTi' 47 cha. (3) aviratasamyakadRSTi- sAvadha vyApArathI virata thayA nayA paNa manASTi samyagU che. evAjane "caturtha guNasthAnavarsI kahevAya che. te jIva e vAtane jANe che ke parama muni tIrthakara prabhu dvArA praNIta sAvadyagavirati, siddhi prAsAda para ArohaNa karavAne mATenIsaraNInAM pagathiyAM samAna che, chatAM paNa te apratyAkhyAna kaSAyanA udayathI tene prApta karI zakatuM nathI, ane tenuM pAlana karavAne prayatna paNa karatuM nathI, tethI tene avirata samyagdRSTi 4 cha. 2 te nyAyapAti dhana dhAnya mAhi spttivALa kaI kulIna saddagRhastha atizaya bhoga vilAse bhogavatA bhagavatA jyAre jugAra Adi temAM phasAIne rAjyano aparAdhI bane che tyAre te rAjadaMDa bhegave che. ane evI paristhitimAM te pitAnA gauravanuM rakSaNa karavAne asamartha banI jAya che. hRSTa daMDapAziko dvArA apamAnita ane viDaMmbita thato e kusita kRtyane pitAnA kuLanI zrI samavAyAMga sUtra Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 samavAyAGgasUtre viDambyamAnaH svakaM kutsitaM karma svapratiSThApatikUlaM jAnan svakulasukha saundaryasaMpadamabhilapannapi daNDapAzikasakAzAt kimapi vaktuM na zakoti, tathaivA'yaM jIvo'viratiM kutsitakarmakalpAM jAnan sudhopamaviratisukhasaundaryamabhilaSannapi daNDapAzikakalpadvitIyakaSAyANAM sakAzAd vratotsAhamapi kartuM na zaknoti ityaviratasamyagdRSTitvamanubhavati ityarthaH / iti caturtham / 'virayAvirae' viratA virataH= dezavirataH zrAvaka ityarthaH / iti paJcamam / 'pamattasaMjae' pamattasaMyataH kiMcipratiSThA ke patikUla jAnatA hai to bhI unase vaha kucha bhI nahIM kaha sakatA ke pratikUla jAnatA hai to bhI kahate vaha kucha bhI nahIM kaha sakatA hai| vaha yaha avazya cAhatA huA kulakA gaurava naSTa na hone pAve, mere sukhabhoga meM koI bAdhA nahIM Ave, merI saMpatti surakSita rahe / isI taraha aviratasamyagdaSTi jIva kutsittakarma ke jaisI avirati ko jAnatA hai aura sudhA (amRta)ke sadRza viratijanya sukha saundarya kA abhilASI hotA huA daNDapAzika samAna dvitIyakaSAya-apratyAkhyAnAvaraNa-ke vaza se vrata dhAraNa karane kA utsAha bhI nahIM kara sakatA hai| isa prakAra isa caturtha guNasthAna meM rahane vAlA jIva samyagdRSTi to hotA hai para virati dhAraNa nahIM karatA hai| isa liye isakA nAma avirata samyagdRSTi hai4| paMcamaguNasthAnakA nAma viratAvirata-dezavirata hai| isa guNasthAna meM rahA huA jIva zrAvaka ke bAraha vratoM kA pAlana karatA hai arthAt mana, vacana aura kAya se trasahiMsA kA tathA sthUla jhuTha Adi kA arthAt eka deza se sAvadyayoga kA tyAga kara detA hai| chaThaveM guNasthAna kA nAma pramatta pratiSThA para ghA karanArUM gaNe che chatAM paNa temane te kaMi paNa kahI zakatuM nathI. te ema jarUra Ica che che ke mArA kULanA gauravane nAza na thAya, mArAM sukha mAgamAM kAMi vAMdho na Ave. ane mArI saMpatti surakSita rahe, e ja pramANe te avirata samyaga daSTi jIva kutsita karmonA jevI aviratine jANe che ane amRta jevI viratijanya sukhasauMdaryane abhilASI hoya che chatAM paNa daMDa pAzika samAna dvitIyakaSAya apratyAkhyAnAvaraNane AdhIna thaIne vrata dhAraNa karavAno utsAha paNa karI zakatuM nathI. A rIte te caturtha guNa sthAnamAM rahenAra chava samyakaSTi te hoya che 56 vi2ti ghA295 42tenathI. tethI tene aviratasamyagdRSTi 4 cha. (4) pAMyamA gusthAnaceM nAma viratAvirata-zavirata cha. mA guNasthAnamA Thesa 1 zrAvakanAM bAra vratanuM pAlana kare che. eTale ke mana, vacana ane kAyathI trasa hiMsAne tathA skUla jA Adina-eTale ke ekadezanI apekSAe sAvadyogane zrI samavAyAMga sUtra Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdazabhUtagrAmAdi nirUpaNam 185 pramAdayuktaH sarvavirata iti SaSTham / 'appamattasaMjae' apramattasaMyataH sarvapramAdarahitaH sarvasaMyata ityartha iti saptamam / 'niyaDhivAyare' nivRttibAdaraH-nivRttiH samAnakAlaM guNasthAnamatipannAnAM jIvAnAmadhyavasAyabhedastatpradhAno bAdaraH bAdara saMparAyo nivRttivAdaraH pramAdarahito muni:kSapakazreNImupazamazreNI vA pratipanna: kSINadarzanasaptakaH upazAntadarzanasaptako vA apUrvakaraNAparanAmakanittibAdarajIvasaMyata hai| isameM rahA huA jIva kiMcita pramAda se yukta rahatA hai| sAtaveM guNasthAna kA nAma apramatta saMyata hai, isameM rahA huA jIva samasta pramAda se rahita ho jAtA hai| 7 / nivRtti bAdara AThavAM guNasthAna hai, isa guNasthAna meM samAnakAla meM isa guNasthAna ko dhAraNa karanevAle nAnA jIvoM ke adhyavasAyoM meM bheda rahatA hai| isaliye yaha guNasthAna bheda pradhAna jo bAdara-bAdarasaMparAya hai usa svarUpa hai| isI kA nAma nivrattibAdara hai| isakA bhAva yaha hai-pramAda rahita muni jaba upazama zreNI athavA kSapakazreNI para ArUDha hone lagatA hai taba vaha yadi anaMtAnubaMdhI kaSAya saMbaMdhI krodhAdi cAra prakRtiyoM kA aura darzana mohanIya saMbaMdhI tIna prakRtiyoM kA kSaya athavA upazama kara detA hai to vaha kSaya karane se kSapakazreNi aura upazama karane se upazamazreNI mAMDatA hai| isa kA nAma nivRttibAdara guNasthAna hai| isakA dUsarA nAma apUrvakaraNa bhI hai| apUrva nAma navIna kA hai, sthitighAta, rasaghAta guNazreNI, guNasaMkrama, sthitibaMdha, ye pAMca bAteM jahAM hotI haiM isI kA nAma syA 42 cha (5) cha! gusthAnanu nAma pramata saMyata cha. tamA 27 71 thaa| pramANamA prabhAha pANI 23 . (6) sAtamA guNasthAnanu nAma apamatasaMyata cha, tebhA 278 71 samasta pramAthI 2Dita manI jaya cha. (7) 'nivRtti bAdara' te AThamuM guNasthAna che, A guNasthAnamAM samAna kALe A guNasthAnane dhAraNa karanAra vividha jInA adhyavasAyamAM bheda rahe che tethI A guNasthAna bheda pradhAna je bAdarabAdarasaparAya che te svarUpanuM che. tenuM nAma nivRtti bAdara che. tene bhAvArtha A pramANe che-pramAda rahita muni jyAre upazamazreNI athavA kSapakazreNI para caDavA lAge che. tyAre je te anaMtAnubaMdhI kaSAya saMbaMdhI krodhAdi cAra prakRtine ane darzana mehanIya saMbaMdhI traNa prakRtine kSaya athavA upazama karI nAkhe che te kSaya karavAthI kSapakazreNI ane upazama karavAthI upazama zreNI mAMDe che. enuM ja nAma nivRtti bAdara guNasthAna che. tenuM bIju nAma pUrNa che. apUrva eTale navIna. sthitighAta, rasaghAta, guNa zreNI, guNasaMkrama, ane sthitibaMdha, e pAMca bAbato zrI samavAyAMga sUtra Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % - - - - samavAyAGgasUtre sthAnamucyate / iti aSTamaM jIvasthAnam | 'aNiyaTTibAyare' anivRttibAdaraH na vidyate anyo'nyamadhyavasAyasthAnasya nivRttinyUnAdhikatA yasya yugapannavamaguNasthAnasaMprAptasya jIbasamUhasya so'nivRttiH sa cAsau bAdarazca anivRttibAdaraH, eSa ca apatyAkhyAnAdi dvAdazakaSAyANAM navAnAM ca nokaSAyANAM zamanAya kSapaNAya ca tatparo bhavatItyato'nivRttavAdara ucyate / iti navamaM jIvasthAnam / apUrvakaraNa hai| jinakarmoM kI sthiti adhika hotI hai unakI usa sthiti ko apavartana karaNa dvArA alpasthiti vAlA karanA isakA nAma sthitighAta hai| tIvra rasa ko apavartana dvArA khaMDita karanA isakA nAma rasaghAta hai| kAla kI apekSA hrasvatara, aura dalipha racanA kI apekSA pRthutara karanA isakA nAma guNazreNi hai3| vadhyamAna zubha prakRti meM abadhyamAna azubha prakRtiyoM ke dalikoM ko pratisamaya asaMkhyAta guNI vizuddhi liye hue nikSipta karanA isakA nAma guNasaMkrama hai4| karma kI sthiti kA jaghanyarUpa meM baMdha karanA isakA nAma sthitibaMdha hai5| isa guNasthAna meM mohanIya karma kA na upazama hotA hai aura na kSaya, isI dRSTi ko lekara isa kA nAma apUrva karaNa par3A hai| anivRtti bAdara-yaha nauvAM guNasthAna hai-yugapat isa guNasthAna pratipanna nAnA jIvoM ke pariNAmoM meM paraspara koI bhinnatA nahIM hotI haiN| yaha guNasthAna apratyAkhyAna Adi bAraha kaSAyoM ko aura nava no kaSAyoM ko zamana aura kSapaNa karane meM tatpara hue jIva ko hotA hai 9 // dazaveM guNasthAna kA nAma sUkSma saMparAya jyAM hoya che tene apUrva karaNa kahe che. je karmonI sthiti adhika hoya tenI te sthitinuM apavartana karaNa dvArA a9pasthiti yukta karavuM tenuM nAma sthitighAta che. tIvra rasane apavartana dvArA khaMDita karavo tenuM nAma "rasaghAta' che. kALanI apekSAe vadhAre TUMke, ane dalika racanAnI apekSAe pRthutara karavuM tenuM nAma guNazreNI che. madhyamAna zubha prakRtimAM anadhyamAna azubha prakRtinA dalijene pratisamaya asaMkhyAta gaNI vizuddhi laIne nizcita karavA tenuM nAma "guNasaMkrama che karmanI sthitine jadhanya rUpe baMdha karavI tenuM nAma "sthitibaMdha che. A guNasthAnamAM mehanIya karmane upazama thatuM nathI, ke kSaya thatuM nathI. te kAraNe tenuM nAma "apUrvakaraNa" paDayuM che (8) 'anivRttibAdara' te na guNasthAna cha-yugapat mA gusthAna yuta vividha jenA pariNAmomAM paraspara kaI bhinnatA haitI nathI. A guNasthAna apratyAkhyAna Adi bAra kaSAyonuM ane nava nakaSAyonuM ane zamana ane kSapaNa karavAne tatpara yesa apane thAya cha (6) dRzamA gurAsthAnanu nAma 'sakSmasaMparAya' che tamA zrI samavAyAMga sUtra Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdaza bhUtagrAmAdinirUpaNam 187 'muhuma saMparAe uvasAmae vA khavae vA' sUkSmasaMparAyaH sUkSmaH saMjvalanalIbhAsaMkhyeyakhaNDarUpaH saMparAyaH kaSAyo yasya saH, lobhAnuvedakaityarthaH, sa ca dvividhaH 'uvasamae' upazamaka upazamazreNI saMprAptaH, 'khavae' kSapaka:-kSapakazreNI saMprApta iti dazamaM jIvasthAnam / tathA 'upasaMtamohe' upazAntamohaH, upazAntaH sarvathA'nudayAvastho moho mohanIyaM karma yasyAso, upazamavItarAga ityarthaH, ayaM ca upazamazreNisamAptAvantarmuhUtta bhavati, punastataH pracyavatyeva / ityekAdazam / 'khINamohe' kSINamohaH, kSINo vinaSTo moho yasya saH, kSayavItarAga ityarthaH, hai-yahAM saMjvalana saMbaMdhI lobhakaSAya sUkSmarUpa meM udita rahatI hai| isake do bheda hai-1 upazamaka aura dUsarA kSapaka, upazamazreNI para ArohaNa karane vAlA jIva upazamaka aura kSapakazreNI para ArohaNa karane vAlA jIva kSapaka kahA gayA hai10| gyarahaveM guNasthAna kA nAma upazAMtamoha hai, jisa jIva kA mohanIya karma sarvathA upazAMta ho jAtA hai usa jIva ke yaha guNasthAna hotA hai| isako upazama vItarAga bhI kahate haiN| yaha upazamazreNI kA sthAna hai| yahAM para Ane para jIva niyamataH nIce ke guNasthAnoM meM patita ho jAtA hai, kyoM ki yahAM para mohanIya karma kI aThAIsa prakratiyAM upazamita hI rahatI hai, bAda meM sthiti samApta hone para jaba unakA udaya ho jAtA hai taba jIva vahAM se nIce gira jAtA hai| isake sAtha jo vItarAga vizeSaNa lagA hai usakA tAtparya yahI hai ki kaSAyoM ke upazamita ho jAne se yaha jIva utane samaya ke liye vItarAga bana jAtA hai| isa guNasthAna kA utkRSTa samaya eka antarmuhurta kA hai11| bArahaveM guNasthAna kA nAma kSINamoha hai| yahAM para mohsa javalana saMbaMdhI kaSAya sUkSama rIte udita rahe che. tenAM be bheda che (1) upazamaka ane (2) kSapaka, upazamazreNI para ArohaNa karanAra jIva lapaka kahevAya che. (10) maniyAramA gusthAnanu nAma 'upazAntamAha cha. 2 nA bhADanIya bha taddana upazAMta thaI jAya che te jIvane A guNasthAna hoya che. tene "upazama vItarAga" paNa kahe che. A upazaNa zreNInuM sthAna che. ahIM AvatAM jIva niyamathI ja nIcenA guNasthAnamAM paDI jAya che, kAraNa ke A sthAne mehanIya karmanI aThThAvIsa prakRti upazamita ja rahe che, tyAra bAda sthiti samApta thatAM jyAre teno udaya thAya che tyAre jIva tyAMthI nIce paDI jAya che. tenI sAthe je vItarAga vizeSaNa lagADayuM che tenuM tAtparya e che ke kaSAye upazamita thaI javAthI te jIva eTalA samayane mATe vItarAga banI jAya che. A guNasthAnane utkRSTa kALa eka attamuhUtane che. (11) bAramAM guNasthAnanuM nAma zIkhara che. A guNa zrI samavAyAMga sUtra Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 samavAyAGgasUtre ayamapyantarmuhUrtameva / iti dvAdazam / tathA 'sajogI kevalI' sayogI kevalI kAyAdivyApAravAn kevljnyaaniityrthH| iti trayodazaM jIvasthAnam / tathA ayo. gIkevalI-niruddhamanaH prabhRtiyogaH zailezIgataH hUsvapaJcAkSaroccAraNamAtrakAlaMyAvatsthAyItyarthaH / iti caturdazaM jIvasthAnam / 'bharaheravayAo NaM' bharatairavatayoH khalu jIvA pratyazcA caturdaza caturdaza yojanasahasrANi catvAri ca ekottarANi yojanazatAni yojanasya ekonaviMzatibhAgeSu SaDbhAgAzca AyAmena prajJaptA / arthAt bharatairavatayoH pratyekaM jIvA 14401 yojanAni, ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya SaDbhAgAzca vistAreNa prajJaptAH / bharatairavate hi Aropita pratyanIya karma sarvathA kSINa ho jAtA hai / isakA dUsarA nAma kSayavItarAga bhI hai| isa guNasthAna kI prApti kSapaka ko hI hotI hai| isakA bhI utkRSTa kAla eka antarmuhUrta kA hai 12 // terahaveM guNasthAna kA nAma sayogi kevalI hai| mana, vacana aura kAya ina tInoM yogoM se yukta jIva yahAM para rahatA hai aura ghAtaka karmoM ke sarvathA kSaya hone se kevala jJAna ko prApta kara letA hai13| caudahaveM guNasthAna kA nAma ayogikevalI hai, isa guNasthAna meM AtmA taba hI pahu~catA hai ki jaba vaha tInoM yogoM kA nirodha kara detA hai isameM jIva kI zailezI avasthA ho jAtI hai| pAMca hrasva akSaroM ke uccAraNa karane meM jitanA samaya lagatA hai utane samaya taka jIva isa guNasthAna meM Thahara kara bAda meM mokSa meM calA jAtA hai14| bharata aura airavata, ina kSetroM kI pratyeka kI jIvA-pratyazcA-(dhanuSakI dorI) vistAra kI apekSA caudaha hajAra cArasau eka (14401) yojana aura eka yojana ke unnIsa (19) bhAgoM meM se chaha bhAga 6/19 pramANa arthAt-bharata aura airavata rathAne mehanIyakarma taddana kSINa thaI jAya che. tenuM bIjuM nAma 'kSayavItarAga" paNa che. A guNasthAnanI prApti kSepakane ja thAya che tene utkRSTa kALa paNa eka antamuhUrtane che (12) teramAM guNasthAnanuM nAma roLiyahyo che. A guNasthAne jIva mana, vacana, ane kAya e traNe yogathI yukata rahe che, ane ghAtiyA karmone sarvathA kSaya thavAthI kevaLajJAna prApta karI le che. (13) caudamAM guNasthAnanuM nAma 'ayogikevalI' 2. 20 gusthAne AtmA tyAre / pAye cha yA te traNe bhegane nirodha karI nAkhe che. temAM jIvanI zazI avasthA (acalAyamAna avasthA) thaI jAya che. pAMca hRsva akSaranuM uccAraNa karavAmAM jeTalo samaya lAge che eTalA samaya sudhI jIva A guNasthAnamAM rahIne mokSamAM cAlyo jAya che. (14) sarata bhane bharavata, me 124 kSetranI vA-pratyayA- (dhanuSyanI horI) vistAranI apekSAe cauda hajAra cAse eka (14401) jana ane eka jananI zrI samavAyAMga sUtra Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye caturdazabhUtagrAmAdinirUpaNam ___ 189 zvasya dhanuSa; samAnAkRtike / tatastayo jIve bhavataH / tatra bharatasya javirA himavataH parvatasya dakSiNapAvasthA'nantarapradezazreNirUcyate / airavatasya jIvA tu zikhariNaH parvatasya parapAvasthA'nantarazreNirucyate / 'egamegassa' ekaikasya khalu rAjJaH 'cAuraMtacakkavahissa' cAturantacakravartinaH catvAro'ntAH samudratrayahimavalakSaNA yasyAH sA cAturantAbhUmiH, tasyAH svAmI cAturantaH sa cAsau cakravartI ca tasya, caturdazaratnAni prajJaptAni tadyathA-strIratnam 1, senApatiratnam 2, gAthApatiratnam, gAthApatiH koSThAgArikaH, purohitaratnam 3, purohitaH-zAntiye do kSetra Aropita pratyaMcA-DorI vAle dhanuSa ke jaise AkAra ke haiN| isaliye inakI pratyeka kI jIvA hotI hai| bharatakSetra kI jIvA himavata parvata ke dakSiNa pArzvabhAga meM sthita hai| jo anantara pradezazreNi kahI jAtI hai| isI taraha airavata kSetra kI jIvA hai antima zikharI parvata ke dUsare pArzvabhAga meM sthita hai aura yaha bhI ananta pradezazreNi ke nAma seprakhyAta hai / eka eka cakravartI ke yahAM jo cAturantabhUmi arthAt tInasamudra aura cauthA himavAn isa prakAra cAra antavAlI bhUmi ke adhipati hote haiM unake caudaha caudaha ratna hote haiM, ve isa prakArahaiM-strIratna1, senApatiratna2, gathApati ratna3, purohitaratna4, varddhaki ratna5, azvaratna6, haritaratna7, asi ratna8, daNDaratna9, cakraratna10, chatraratna11, carmaratna12, maNiratna13, aura kaakinniirtn14|| koSThAgAra (koThAra) kI rakSA karane vAle kA nAma gAthApati hai| zAMtikarma Adi ke karane vAle kA nAma purohita hai4| barddhaki ratna ogaNIsa bhAgamAMthI cha bhAga (6/19) pramANa che. eTale ke bhArata ane aravata e bane kSetre Arepita pratyaMcA-derI caDAvelA dhanuSyanA AkAranA che. tethI te pratyekane jIvA heAya che. bharatakSetranI javA himasparvatanA dakSiNa pArzvabhAgamAM rahela che je anatara pradezazreNI kahevAya che, e ja pramANe eravata kSetranI paNa chavA che, je antima zikharI parvatanA bIjA pArthabhAgamAM sthita che ane te paNa anantara pradeza-zreNInA nAmathI vikhyAta che. dareka cakravattI ke je cAturantabhUmI eTale ke traNa samudra ane cothe himavAna e cAra antavALI bhUminA adhipati hoya che, temanAM cauda ratno nIce pramANe DAya-(1) strIratna, (2) senApatiratna, (3) AthApatiratna, (4) purADitaratna, (5) paddha2 (6) bhayaratna, (7) stina, (8) masirala, (6) 62tna, (10) 22tna, (11) chatraratna, (12) yamana (13) maNiratna mana (14) &Ala keSThAgAra (koThAranuM rakSaNa karanArane gAthApati kahe che 3. zAMtikarma Adi karanArane purohita kahe che, je rathAdikanuM nirmANa kare che tene vaddhakirana kahe che pa. zrI samavAyAMga sUtra Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgastre karmAdikArakaH, barddhakiratnam5, varddhakiH-rathAdinirmApayitA, azvaratnam6, hamtiratnam7, asiratnam8, daNDaratnam 9, cakraratnam10, chatraratnam11, carmaratnam 12, idaM carmaratnaM hi cakravarti hastasparzamAtreNa dvAdazayojanAyAmavistAravadbhavati, tathA prAtaruptazAlyAdInaparAhnakAle samupabhogayogyAn saMpAdayati / nadyAdau taraNe senApati hastasparzamAtreNa naukArUpaM ca bhavati / maNiratnam 13, idaM hi catura lAyAma dvaya lapRthulaM SaTkoNakaM ca bhavati / zirasi dhRte'smin rogazAntiH devAdikRtopasargarAhityamazastravadhyatA ca bhavati / kAkiNIratnam 14 =aSTasuvarNaparimANaM timiranAzakamayodhanasaMsthAnaM ratnam / jambUdvIpe khalu dvIpe caturdaza mahAnadyaH 'puvyAvaraNa' pUrvAparAbhyAM-pUrvapazcimAbhyAM digbhyAM lava vaha hai jo sthAdi kA nirmANa karatA hai| carmaratna kA yaha kArya hai ki cakravartI jaba ise apane hAtha se sparza karate haiM taba vaha dvAdazayojanataka laMbA cauDA ho jAtA hai| tathA vaha prAtaH kAla voye hue zAlyAdi dhAnya ko aparAhnakAla meM upabhoga yogya kara detA hai| evaM nadyAdikoM ko pAra karane ke liye senApati ke hAtha se jaba sparzita hotA hai to vaha naukArUpa bana jAtA hai12| maNiratna cAra aMgula laMbA aura do aMgula kA moTA hotA hai| isake chaha kone hote haiN| ise mastaka para dhAraNa karane para rogoM kI zAMti ho jAtI hai| devAdikRta upasargoM kA abhAva ho jAtA hai| zastroM dvArA ghAta nahIM ho sakatA hai 13 // kAkiNIratnaAThamuharoM kA jitanA parimANa hotA hai utanA hI parimANa isa kA kiNI ratna kA hotA hai| yaha adhiyAra ko naSTa karatA hai| lohe ke ghaNa jaisA isakA, AkAra hotA hai / jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM caudaha mahAnadI haiN| jo pUrva aura pazcimadizA ke lavaNasamudra meM milI hai| nadiyAM ye carmaratnanuM kAma e che ke jyAre cakravatI tene potAnA hAthano sparza kare che tyAre te bAra yojana lAMbu pahoLuM thaI jAya che, tathA te savAre vAvela zekha di dhAnyane bapora pachInA samaye khAvA yogya karI de che. ane nadI Adine pAra karavI hoya tyAre senApatinA hAthathI tene sparza karAya che tyAre te nakArUpa banI jAya che. 12 maNiratna cAra AMgaLa lAMbuM ane be AMgaLa jADuM hoya che. tene cha khUNA hAya che. tene mAthA para dhAraNa karavAthI gAdikanuM upazamana thaI jAya che, devAdi kRta upasargone abhAva thaI jAya che, ane zastro dvArA ghAta thaI zakatuM nathI 13. kAkiNIratna-te ATha mahero jevaDA kadanuM hoya che. te adhikArano nAza kare che. leDhAnA ghaNuM tene AkAra hoya che. jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM cauda mahA nadI che, je pUrva ane pazcima zrI samavAyAMga sUtra Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturdazasamavAye nairayikAdinAM sthityAdi nirUpaNam 191 NasamudraM AtmAnaM 'samappeMti' samarpayanti. tadyathA-gaGgA, sindhuH, rohitA, rohi. tAMzA, hariH, harikAntA, sItA, sItodA, narakAntA, nArikAntA suvarNakUlA, rUpyakUlA, raktA, raktavatI / iti caturdaza mahAnadyaH ||suu. 34 / / mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atyaMgaiyANaM neraiyANaM cauddasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| paMcamIe NaM puDhavIi atthegaiyANaM neraiyANaM cauddasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM cauddasa paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM cauddasa paliovamAI ThiI pnnnnttaa| laMtae kappe devANaM atthegaiyANaM cauddasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / mahAsukke kappe devANaM atthegaiyANaM jahaNaNeNaM cauddasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA sirikaMtaM sirimahiyaM sirisomanasaM laMtayaM kAviTaM mahiMdakaMtaM mahiMduttaravaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukoseNaM cauddasa sAgarovamAI ThiI paNNattA / te Na devA cauddasahiM addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nissasaMti vA / tesi NaM devANaM cauddasahi vAsasahassehiM AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je cauddasahiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujhissaMti, muccistaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu. 35 // haiM-gaMgA1, sindhu2, rohitA3, rohitAMzA4, hariNa, harikAntA6, sItA, sItodA8, narakAntA9, nArikAMtA10, suvarNakUlA11, rupyakalA12, raktA13 aura raktavatI 14 / ||suu0 34 // dizAmAM lavaNasamudrane maLe che. te nadIo nIce pramANe che (1) til, (2) sidhu, (3) zahitA, (4) za&ial, (5) ri, (6) 7.2i4-tA, (7) sItA, (8) sItA (4) na24-tA, [10] [2al-tA, (11) sUpa - sA, (12) 2'yasA, (13) 26tA, mane (14) 24tavatA. sU. 34 // zrI samavAyAMga sUtra Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA-'imIse gaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAm astye keSAM nairayikANAM caturdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAm astye keSAM nairayikANAM caturdazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asura kumArANAM devAnAmastye keSAM caturdazapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| sodharmazAnayoH kalpayoH astye keSAM devAnAM caturdazapalyopamAni sthitiH pajJaptA / lAnta ke kalpe devAnAmastye keSAM caturdazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / mahA. zukre kalpe devAnAmastye keSAM jaghanyapramANena caturdazasAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devA; zrIkAntaM1, zrImahitaM2, zrIsaumanasaM3, lAntakaM4, kApiSThaM5, mahendraM6, mahendrakAntaM7, mahendrottarAvataMsakaM8, ca vimAnam eteSvaSTasu vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa caturdaza sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| te khalu devAzcaturdazabhirarddhamAsaiH Ananti vA prANanti vA uccasanti vA TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti caudaha palyopama kI kahI gaI hai| paMcamI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI caudaha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI caudaha palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma IzAna ina do kalpo meM kitaneka devoM kI sthiti caudaha palyopama kI kahI gaI hai| lAntaka kalpa meM kitaneka devoM kI sthiti caudaha sAgaropama kI kahI gaI haiN| mahAzukra kalpa meM kitaneka devoM kI jaghanya sthiti caudaha sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva zrIkAMta1, zrI mahita2, zrIsaumanasa3, lAntaka4, kApiSTha5, mahendra6, mahendrakAnta7, aura mahendrottarAvataMsaka8, ina ATha vimanoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI sthiti caudaha sAgaro. pama kI kahI gaI hai| ve deva caudaha adhamAso ke arthAt sAta mahIno ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / ina devoM ko caudaha TI-imIseNaM ityAdi ! // 2tnaprabhA pRthvImA Taas nImanI sthiti pApamanI kahI che. pAMcamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI cauda sAgaropamanI sthiti kahI che. asurakumAre devemAM keTalAka devenI cauda 55manI sthiti kahI che. saudharma ane izAna kapamAM keTalAka devanI sthiti cauda palyopamanI kahI che. lAntaka kalpamAM keTalAka devenI sthiti cauda sAgarepamanI kahI che mahAzuka kalpamAM keTalAka devenI jadhanya sthiti cauda sAgarepamanI kahI che. je deve (1) zrIkAnta (2) zrI mahita, (3) zrI saumanasa, (4) ards (5) pi04 (1) mahendra (7) mahendrAnta ane (8) mahendrattarAvasaka, e ATha vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devenI sthiti cauda sAgaropamanI kahI che. te deve sAta mahine bAhya Abhyantarika zrI samavAyAMga sUtra Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 193 niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM caturdazabhirbhasahasrairAhArasaMjJA smutpdyte| santye ke bhavasiddhikA jIvA ye caturdazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti ||s. 35 / / paJcadazaM samavAyAGgamAhamUlam--pannarasa paramohammiyA paNNattA, taM jahA-aMbe aMbarise ceva sAme sabaletti Avare / ruddovaruddakAle ya mahAkAletti aavre||1|| asipatte dhaNu kuMbhe bAlue veyaraNIti ya kharassare mahAghose ee pannarasAhiyA // 2 // NamI gaM arahA pannarasa dhaNUiM ur3e uccatteNaM hotthA, dhuvarAhaNaM bahulapakkhassa paDivae pannarasabhAgaM pannarasabhAgeNaM caMdassalesaM AvarettANa cihai, taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM bIyAe dubhAgaM taiyAe tibhAgaM cautthIe caubhAgaM paMcamIe paMvabhAgaM chaDIe chabhAgaM sattamIe sattabhAgaM ahamIe ahabhAgaM navamIe navabhAgaM dasamIe dasabhAgaM ekkArasIe ekArasabhAgaM bArasIe bArasabhAgaM terasIe terasabhAgaM cauddasIe cauddasabhAgaM pannarasesu pannarasabhAgaMtaM ceva sukkapakkhassaya uvadaMsemANe ubadaMsemANecii, taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva pannarasesu pannarasabhAgaM / cha NakkhattA pannarasamuhuttasaMjuttA paNNattA, taM jahA-satabhisaya bharaNi addA asalelA sAI tahA jehaa| ete chaNNakkhattA pannarasamuhuttasaMjuttA // 1 // cettA soesu NaM mAsesu hajAra varSa ke bAda AhAra saMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ye caudaha bhavagrahaNa karane ke anaMtara siddhapada ko bhogane vAle hoNge| buddha hoNge| karmamala se sarvathA mukta ho jAyeMge tathA samasta duHkhoM kA nAza kara deNge|| ||suu0 35 // zvAsocchava saM. grahaNa kare che. te devone cauda hajAra varSa pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devAmAMnA keTalAka deve bhavasidhika hoya che. teo cauda bhava grahaNa karyA pachI sidhapada pAmaze. budha thaze, karmamaLathI sarvathA mukta thaze. tathA samasta duone sarvathA nAza karaze sU. 35 zrI samavAyAMga sUtra Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pannarasa muhatto divaso bhavai, eva cettA soesu mAsesu paNNarasa vatthU paNNattA / maNUsANaM paNarasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNapaoge mosamaNapaoge saJcamosamaNapaoge asaccAmosamaNapaoge saccavaipaoge mosavaipaogesaccamosavaipaogeasaccAmosavaipaoge orAliyasarIrakAyapaoge orAliyamIsaptarIrakAyapaoge veuvviyasarIrakAyapaoge veuvviyamIsasarIrakAyapaoge AhArayasasarIrakAyapaogeAhArayamIsasarIrakAyapaoge kammayasarIrakAyappaoge ||suu.36|| TIkA-'pannarasa' ityAdi / 'paramAhammiyA' paramAdhArmika:=paramAzca te'. dhArmikAca paramAdhArmikAH saMkliSTaparimANavanto'suravizeSAH prathamAmArabhya tisRSu pRthivISu nArakakadarthanazIlAH paJcadazasaMkhyakA: prajJaptAH tadyathA ambo'mbariSI caiva zyAmaH zabala iti caaprH| rudroparudrakAlAzca mahAkAla iti cAparaH // 11 // asipatro dhanuH kumbho bAlu vaitaraNIti ca / kharasvaro mahAghoSa ete paJcadazAkhyAtAH // 2 / tatra-ambaH ambanAmA paramAdhArmikaH, yo hi nArakAn gaga aba sUtrakAra pandrahavA~ saMkhyAviziSTa samavAya kI kahate haiM'pannarasa' ityaadi| TIkArtha-pandraha paramAdhArmika deva hote haiM / ye paramAdhArmika deva sadA saMkliSTapariNAmoM se yukta rahate haiN| tathA prathama naraka se lekara tIsare naraka taka ke nArakiyoM ko ye paraspara meM laDAte rahate haiN| ve pandraha ye haiMamba1, ambarISa2, zyAma3, zabala4, rudra5, uparuda6, kAla7, mahAkAla8, asipatra9, dhana10, kumbha 11, bAlu12, vaitariNI 13, kharasvara14, aura mahAghoSa15, inameM jo prathama amba nAma kA asura hai vaha nArakiyoM ko ye suutr||2 542 sadhyA samavAyanuna 42 che-pannarasa ityAdi ! TIkAtha-paMdara paramadhAmika deva hoya che. te paramAdhAmika deva sadA saMkilaSTa pariNAme vALA hoya che. te e pahelI narakathI laIne trIjI naraka sudhInA nArakIone paraspara laDAvyA kare che te paMdaranAM nAma nIya pramANe cha-(1) 244 (2) 21 garISa, (3) zyAma, (4) zamA, (5) rudra, (6) 8522, (8) 4 (8) mA , () mAsapatra, (10) dhanu,(11) amla, (12) mAsu, (13 vaitariNI, (14) 52252 ane (15) mahAghoSa. temanAmA parI 2 anya nAmane asura che te nArakIone AkAzamAM laI jaIne tyAMthI nIce pachADe zrI samavAyAMga sUtra Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 195 natalaM nItvA'dhastAdvimuJcati, datvA ca galahastaM gate pAtayati, adhomukhamambaratale samukSipya punaH punaH patantaM zUlAdinA vidhyati pApaM saMsmArya cAnekadhA bhUyaH kadarthayati // 1 // 'ambarISI' nArakAta mudgarAdinA kudRyitvA krakacAdibhiH khaNDazaH kRtvA bhrASTrAdau pacati, hatA''hatatayA macchitAMzca tAn rambhAstambhavacarmaNAmekaikaM puTamutpATayotpATaya kadarthayati // 2 / / 'zyAmaH, kazAghAtAdinA zAtayati, hastapAdAdIna durdarzatayA chinatti, zUlacyAdinA vidhyati, uparitovajrazilopari potha (pAta) yati, tathA rajvAdinA dRDhaM badhvA latAdigaganatala meM le jAkara vahAM se nIce paTakatA hai aura galA pakaDa kara phira unheM khaDDe meM DAla detA hai / nArakI jIva Upara se nIce mukha karake girane lagatA hai-taba vaha use bIca hI meM jhela kara zUlAdi dvArA cheda DAlatA hai aura pUrvakRtapApa kI yAda dilAkara use vividha prakAra ke kaSTa detA hai 1 / dUsarA jo ambarISa nAmakA asura hai vaha nArakiyoM ko mudgara Adi se kUTa kara evaM karoMta Adi se khaMDa khaMDa kara unheM bhADameM pakAtA hai / isa taraha hatAhata ho jAne ke kAraNa mUcchita huA una nArakiyoM ke camaDe ke ekaeka puTa ko kele ke staMbha samAna phADa 2 kara-ukhADa 2 kara vaha unheM bahuta kaSTa detA hai / tIsarA jo zyAma nAma kA paramAdhArmika asura kazAoM ke AghAta Adi se nArakiyo ko khUba pITatA hai| unake hasta pAda Adi avayavoM ko burI taraha se kATa DAlatA hai| zUlI ke agrabhAga se unheM cheda detA hai| Upara se unheM vajrazilA ke Upara paTaka detA hai tathA rassI Adi se unheM khUba majabUta bAMdhakara latAdi che. ane gaLuM pakaDIne temane khADAmAM nAkhI de che. nArakI jIva jyAre uparathI UMdhe mAthe nIce paDavA mAMDe che tyAre te tene vaccethI ja pakaDIne zalAdi dvArA chedI nAkhe che ane pUrvakRta pApane yAda karAvIne tene aneka prakAre kaSTa Ape che. 1! mI 2 'ambarISa' nAmanI masu2 te nAmAne bha6 mA 43 bhAra che ane karavata AdithI temanA TukaDe TukaDA karIne tene bhaThThImAM pakAve che. AvI rIte TukaDe TukaDA thavAne kAraNa mUriSThata thayela nArakIonI cAmaDInA eka eka puTane keLanAM staMbhanI jema phADI phADIne tathA upADI upADIne te temane ghaNuM ja kaSTa mApe cha (2) zrI zyAma' nAmano 52madhAma sasura che te yA 43 nA2 kIone khUba mAre che. temanA hAtha, paga Adi aMgone kharAba rIte kApI nAkhe che zULanI aNithI tene vIMdhI nAkhe che. tene uparathI vajI zilA upara paTake che tathA temane deraDAM AdithI bAMdhIne lAta AdinA prahArathI vadhAremAM vadhAre kaSTa zrI samavAyAMga sUtra Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgastre prahArapurassaraM bhISaNayAtanAM nayati, asya zyAmAGgatvAccha yAmo nAma / / 3 / / zabala:= varNena karburaH ayamaparaH paramAdhArmikaH, ayaM hi mudrAdinA nArakiNAmasthisaMdhi cUrNayati, annavasAdInniSkAsayati // 4|| raudro rudrakarmakaratvAdyato'yaM nArakAn bhrAmayityA bhrAmayitvA gagane mudUramukSipya nipatatastAJchaktyasitomarAdiSu protayati // uparaudraH raudrakalpaH, eSa ca karacaraNAGgopAGgAni bhanakti // 6 // kAlaH sa yo nArakAna nAnAvidhAmu kumbhISu pacati / ayaM ca varNato'pi kAla eva ||7|mhaakaalH iti cAparaH paramAdhArmikaH ayaM pUrvasmin janmani mAMsAke pahAroM se adhika se adhika bhayaMkara kaSTa pahu~cAtA hai| isa asura kA zarIra kAlA hotA hai isaliye isakA nAma zyAma hai 3 / cauthA zabala nAmakA paramAdhArmika asura varNa se karbura hotA hai| yada mudgara Adi se nArakiyoM kI asthi(haTTi)saMdhiyoM ko cUra 2 kara detA hai| unakI AMte aura vasA-carvI-Adi ko nikAla letA hai| pAMcavAM ruddha nAmakA paramAdhArmika asura jaisA usakA nAma hai vaisA hI usa kA kAma hai / yaha nArakiyoM ko ghumA 2 kara AkAza maiM bahuta dUrataka unheM pheMkatA hai| jaba ve nIce girane lagate haiM to unheM zakti, asi aura tomara Adi para bIca hI meM jhela letA hai| isa taraha ve unameM bhida jAte haiM5 / chaTThA uparaudra nAmakA jo paramAdhArmika asura hai vaha nArakiyoM ke kara, caraNa Adi aMga upAMgoM ko phADa detA hai-cIra detA hai| sAtavAM kAla nAma kA paramAdhArmika asura nArakiyoM ko nAnA prakAra kI kuMbhiyoM kuNDoM meM pakAtA hai| yaha asura rUpa raMga meM kAlA hotA hai| AThavAM mahAkAla nAmakA par3AyA 2. te asuranu zarI2 4aa DAya cha, tethI tene 'zyAma' 4 cha, (3) thaa| 'zabala' nAmano 52bhAdhAmi asu22 5 / hAya che. te bhaga AdithI nArakIonAM hADakAMnA cUre cUrA karI nAkhe che. temanAM AMtaraDAM tathA carabI Adi bahAra kADhI le che. (4) pAMcame 4 nAmano paramadhArmika asura che. jevuM tenuM nAma bhayaMkara che. tevuM ja bhayaMkara tenuM kAma che. te nArakIone cakakara cakakara ghumAvIne AkAzamAM ghaNe ja dUra dUra pheMke che. ane jyAre teo nIce paDatAM heya che tyAre te temane zakita, talavAra, tema Adi aNidAra zastro para jhIlI le che, A rIte paDavAthI teo temAM vIMdhAI jAya che. (5) chaThTho je uparaudra nAmane paramAdhArmika asura che te nArakIonA hAtha, paga, Adi aMgone phADI nAkhe che, (6) sAtabhA 'kAla' nAmanI 52bhASAmita masu27 te nA24ImAne vividha prakAranI kuMbhiye tathA kuMDomAM pakAve che. te asura rUpe tathA raMge kALe hoya che zrI samavAyAMga sUtra Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 197 hAriNo nArakAMstadIyotkartita pRSThAdisthaM mAMsaM kadarthanayA bhakSayati, varNena ca mahAzyAmatvAnmahAkAla ucyate ||8|| asipatraH sa devo yo'si (taravAri)tulyapatrANAM vanaM viracayya tacchAyAbhilASeNa samAgatAnnArakiNo vikRtavAtA ndolanapUrvakama siSatrapAtanena khaNDaza - chinatti 'asipatra' ityatra arza AditvAdac // 9 // dhanuH sa yo dhanuSo vinirmukairarddhacandrAkArairvANaiH karNauSThanAsAdIn zravayavAn nArakiNAM chinatti || 10 || kumbhaH vividhAsu uSTrakAkArAdyAsu kumbhISu nArakiNo bhraMza pacati hanti ca 11 vAlu bhraSTrasya taptavajra vAlukAsu nArakAn sa taDatkAraM caNakAdIniva bharjayati / vaitaraNI = narakasthanadI, tadadhiSThAtRtvena tad devo'pi gRhAdArA paramadhArmika asura, pUrvajanma meM jIvoM ne mAMsa kA bhakSaNa kiyA hai una nArakiyoM ko unhIM ke pRSThAdi ke mAMsa ko kATa 2 kara khilAtA hai| varNa meM yaha atyaMta kAlA hotA hai isaliye isakA nAma mahAkAla hai8, navavA asipatra nAmaka paramAdhArmika asura ve deva haiM jo asi ke jaise patroM kA bana apanI vikriyA se raca kara usakI chAyA sevana kI abhilASA se Aye huye nArakiyoM ke zarIra ke vikRta vAtAndolana (havAcalAkara ) pUrvaka asipatra ke pAta se khaMDa 2 kara detA hai9 / dasavAM dhanujAti kA paramAdhArmika vaha asura haiM jo dhanuSa se vinirmukta ardhacaMdrAkAra bANoM se nArakiyoM ke kAna oTha Adi avayavoM ko chedatA hai10 / gyArahavAM kumbha jAti kA paramadhArmika asura vaha hai jo uSTrAkAravAlI kumbhiyoM meM nArakiyoM ko burI taraha pakAtA hai aura mAratA bhI haiN11| bArahavAM bAlu nAmakA paramAdhArmika asura bhADa kI saMtapta vajra bAlU kA meM nArakiyoM ko muMjate samaya phaDa 2 karate hue canoM kI taraha bhuMjatA hai12| terahavAM vaitariNI (7). maubhe! 'mahAkAla' nAmano ke paramAdhArmika asura che te pUrva4nmAM ne vee mAMsa AdinuM bhakSaNa karyuM " heAya te nArakIone temanA ja pRSThAdi bhAgAnu mAMsa kApI kApIne khavarAve che. te ra Mge atizaya kALeA heAvAthI tenuM nAma mahAkAla' che.(8) navabho 'asipatra' naamne| paramAdhArmika asura che. te sevA che ne potAnI vaimyi zakitathI talavAra jevAM pAna vALAM vana banAve che, ane tenI chAyAnuM sevana karavAnI icchAthI tenI nIce Avela nArakIonAM zarIranAM kRita vAtAndolana pUrvaka [pavananu tAkAna utpanna karIne] asipatrAne nIce pADIne TukaDe TukaDA karI nAkhe che (9). dasamA 'dhanu' nAmano parabhASAbhi asura dhanuSya bhAMthI choDesAM adhaya drAAra mAzothI nArI - khonA hoI, chAna Adi avayavAnu chehana pure che (10) agiyArame / 'kumbha' jAtinA paramAdhAmika asura ulTrAkAranI bhiceAmAM nArakIone kharAba rIte pakAve che tathA bhAre che (11.) Arabho 'bAlu' naamne| paramAdhArmika asura laTThIbhAM garama rela vajAnI retImA nArakIone, zekatI vakhate krUDa mUDa karatA caNAnI mAphka seke che zrI samavAyAMga sUtra Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 samavAyAnasUtre iti vat, sacAti pUrti gandhi pUyarudhirapravAha paripUritAM taptatAmrAdikalakalAyittAM kSAroSNajalabhRtAM bhayAnakAM vikRtadarzanAM nadIM vikRtya nArakAn kliznAti // 13 // kharasvaraH sacItkAramuccairAkrozato nArakAstIkSNavajrakaNTakAkIrNeSu zAlmasyAdi prAMzuvRkSeSu samAropyAkarSati, zirassu krakacaM nidhAya vidArayati, parazubhirvA khaNDayati ||15|| mahAghoSaH ayaM paramapIDotpattibhItAn mRgAnivetastataH palAyamAnAn nArakAn ghoragarjanAM kurvan vATakaM (vajra ) pazuniva narakAvAsamaruddha ||15|| ete paJcadaza paramAdhArmikA AkhyAtAH / namiH khalu an nAmaka paramAdhArmika asura atyaMta durgaMdhita pIpa, rudhira, ke pravAha se bharI huI vaitaraNI nAmakI nadI ko apanI vikriyA se vikurvita karake nArakiyoM ko duHkhita karatA rahatA hai / yaha baDI bhayaMkara hotI hai| isa meM jo jala bharA hotA hai vaha khArA hotA hai tathA pighala kara curate hue trapu tAmra ke jaisA uSNa hotA hai| dekhane meM yaha baDo ghRNitta mAlUma detI hai 13 | caudahavAM kharasvara nAmakA jo paramAdhArmika deva hai vaha cItkAra pUrvaka jora 2 se rote hue nArakiyoM ko tIkSNa vajra kaMTako se AkIrNa zAlmalI Adi U~ce 2 vRkSoM para Aropitakara khecatA hai| phira unake mastaka para karota rakhakara unheM cIratA hai / athavA kulhADoM dvArA unheM kATatA hai 14 | mahAghoSa nAmakA paramAdhArmika asura atizaya pIDA kI utpatti se bhayabhIta bane hue nArakiyoM ki jo mRgoM kI taraha idhara udhara bhAgate phirate haiM ghora garjanA karatA huA pazuoM kI taraha narakAvAsa meM roka detA (12) terabhe / "vaitariNI" nAmano paramAdhArmika asura atyaMta durgaMdhayukta paru tathA leAhIthI bharelI vaitaraNI nAmanI nadI peAtAnI vikriyAthI racIne nArakIone duHkhI kare che te nadI ghaNI bhayaMkara hAya che, temAM je pANI hoya che te khArU hoya che, tathA emAbelA tAmrarasa jevu garama hoya che. tenA dekhAva dhRNAjanaka hoya che. [13] caudamA "kharasvara" nAmano ne paramAdhArmika asura che. te thIso pADIne bheoTethI raDatAM naariiAne tIkSNa vajra kaTakAthI chavAyela zalmilI Adi UMcAM UMcA vRkSeA para laTakAvIne kheMce che, ane temanAM mastaka para karavata mUkIne temane cIre che, athavA kuhADIe vaDe temane Aye che (14) parameA " mahAghoSa" nAmano paramAdhArmika asura, atizaya pIDA thavAthI bhayabhIta banIne haraNAonI jema Ama tema bhAgatA nArakIone, ghAra ganA karIne puthuenI jema narakAvAsamAM rokI rAkhe che. (15). zrI samavAyAMga sUtra Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 199 paJcadaza dhanaSi Urdhva uccatvena prjnyptH| 'dhuvarAha' dhruvarAhuH, rAhuvividhaH parva rAhurbuvarAhuzca, parvarAhuH paurNamAsyAmamAyAM ca candrAdityAvuparajati, yastu candrasya caturaGgAlamadhastAtsaMcarati sa dhruvarAhuH, sa khalu 'bahulapakkhassa bahala pakSasya kRSNapakSasya paDivae' pratipadaM tithi mArabhya pratidinaM 'pannarasabhAga pannarasabhAgeNaM' paJcadazabhAgaM paJcadazabhAgena, vIptAyAM dvitvam, paJcadazaM paJcadazaM bhAgamityarthaH candrasya 'lessaM' lezyAM lezyAM dIptistatkAraNatvAnmaNDalam, 'AvarettANa' AkRtya-AcchAdya tiSThati, tadyathA-'paDhamAe' prathamAyAM pratipaditithau paJcadazabhAgeSu prathama bhAgam 'vIyAe' dvitIyAyAM tithau bhAga= dvibhAgam, tRtIyAyAM tribhAgam, caturthI caturbhAgam, paJcamyAM paJcabhAgam, SaSThayAM SaD bhAgam, saptamyAM saptabhAgam, aSTamyAmaSTabhAgam navamyAM navabhAgama, dazamyAM dazabhAgama, ekAdazyAmekAdazabhAgam, dvAdazyAM dvAdazabhAgam, trayodazyAM trayodaz. hai / 15 / naminAtha ahaMta pandraha dhanuSa ke u~ce the| rAhu-do prakAra kA kahA gayA hai-eka parvarAhu aura dUsarA dhruvraahu| parvarAhu paurNamAsI evaM amAvasyA meM candra aura Aditya ko uparakta karatA hai-grasatA hai| jo candra ke cAra aMgula nIce saMcAra karatA hai vaha dhruvarAhu hai| yaha kRSNapakSa kI pratipadAtithi se lekara pratidina kramazaH candramA kI eka eka kalA ko AcchAdita karatA rahatA hai| yaha usa kA kAma pandraha dinataka calatA rahatA hai| vaha isa prakAra hai-pratipadA tithi meM pandraha bhAgoM meM se prathama bhAga ko, dvitIyAtithi meM dvitIyabhAga ko, tRtIyA tithi meM tIsare bhAga ko, caturthI tithi meM cauthe bhAga ko, paMcamItithi meM pAMcaveM bhAga ko chaThatithi meM chaThaveM bhAga ko, saptamI tithi meM sAtaveM bhAga ko, aSTamI tithi meM AThaveM bhAga ko, navamI tithi meM navave bhAga ko, dazamI tithi meM dazave bhAgakoM, ekAdazI tithi meM gyArahave bhAga ko, dvAdazItithi meM bArahave neminAtha arhata paMdara dhanuSapramANa uMcA hatA. rAhu be prakAranA kahyA che-(1) 51rAhu ane (2) dhruvarAhu. rAhu pUnama mana amAvAsyAye yandra ane sUryane uparakata kare che-grasita kare che. candrathI cAra AMgaLa je nIce saMcare che. te dhavarAhu che te kRSNapakSanA paDavethI laIne pratidina kramazaH candramAnI eka eka kalAne AcchAdita karato rahe che. tenuM A kArya paMdara divasa sudhI cAlyA kare che. te A pramANe bane che-paSe tithie paMdaramAMthI eka bhAgane, bIjanI tithie bIjA bhAgane, trIjanItithie trIjAnA bhAgane cothanI tithie cothA bhAgane pAMcame pAMcamAM bhAgane, chaThThanI chaThThAbhAgane, sAtame sAtamA bhAgane, AThame AThamA bhAgane temanI tithie navamA bhAgane, dasame dasamAM bhAgane, agiyArase agiyAramAM bhAgane zrI samavAyAMga sUtra Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 samavAyAGgasUtre bhAgam , caturdazyAM caturdazabhAgam 'pannarasesu' paJcadazyAm amAvAsyAyAm paJcadazaH bhAgam arthAt, paJcadazatithiSu paJcadazabhAgAnA vRnnoti| 'taM ceva' tAneva paJcadazabhAgAn 'mukkapakkhassaya' zuklapakSasya ca pratipadAdiSu tithiSu krameNa 'uvadaMsemANe uvadaMse. mANe upadarzayan upadarzayan tiSThati, tadyathA-'paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva pannarasabhAgam=prathamAyAM prathamaM bhagaM yAvat paJcadazyAM pUrNimAyAM paJcadazaM bhAgam / arthAt zuklapakSasya pratipadAdiSu tithiSu svayamapasaraNena kramazaH pratidinaM candrasya pratidinamekaikakalAM prakaTayan tiSThati / ayaM bhAvaH-kRSNapakSe-SoDazabhAga vibhaktasya candramaNDalasya ekaikaM bhAgaM pratidinamAvRNvan dhruvarAhuramAvAsyAM paJcadazabhAgAn yAvadAvRNoti / zuklapakSe tu-kramaza ekaikaM bhAgaM paritpUjana paurNamAsyAM paJcadazabhAgAn paTakamati / SaT nakSatrANi 'pannarasamuhuttasaMjuttA' paJcadazamuhUtrtasaMyu. tAni paJcadazamuhUrta pAvat candreNa saha saMyogaM kurvanti, prajJaptAni candreNa sahapaJcadazamuhUrtakAlaM saMyogaM kurvantItyarthaH, tadyathA-zatabhiSAbharaNyAA AzleSA svAto tathA jyesstthaa| etAni pagnakSatrANi pazcadaza muhUrta saMyuktAni // 1 // 'cettA bhAgako, trayodazA tithi meM terahave bhAga ko, caturdazItithi meM caudahave bhAga ko aura amAvasthA meM pandrahave bhAga ko DhakatA rahatA hai| isI taraha zuklapakSa meM vaha AkRta pandraha bhAgoM meM se eka eka bhAga ko prakaTa karatA hai| amAvAsyA ke bAda jese zuklapakSakI ekamatithi meM vaha caMdra kI prathamakalA ko yAvat pUrNimA ke dina pandrahavIM kalA ko prakaTa kara detA hai| chaha nakSatra pandraha muhUrta se saMyukta kahe gaye haiN| arthAt-pandraha muhUrtataka chaha nakSatroM kA saMbaMdha caMdramA ke sAtha rahatA hai| ve chaha nakSatra ye haiM-- zatabhiSakaM, bharaNI, ArdrA, AzleSA, svAtI aura jyesstthaa| ye chaha nakSatra pandraha muhUrta taka saMbaMdha rakhane vAle kahe gaye haiN| caitra aura azvina ina do mahinoM meM pandraha muhUrta kA dina bArase bAramA bhAgane, teraze, temAM bhAgane, caudaze caudamA bhAgane ane amAvAsyAe paMdaramAM bhAgane DhAMkI de che. e ja rIte zukalapakSamAM te AcchAdita paMdara bhAgamAMthI dararoja eka eka bhAgane pragaTa karate rahe che. jemake amAvAsyA pachI zukalapakSanI ekame te candranI prathama kalAne pragaTa kare che e rIte dararoja eka eka kalA pragaTa karatAM pUname paMdaramI kalA pragaTa kare che. nakSatra paMdaka muhUrta sudhI saMyukata kahelAM che, eTale ke paMdara muhUrta sudhI cha nakSatrane candranI sAthe saMbaMdha (ga) rahe che. te cha nakSatro nIce pramANe che. zatabhiSapha, bharaNa A, AzleSA, svAtI ane jayeSThA nakSatro muhUrta sudhI saMbaMdha rAkhanAra kahyAM che. citra ane Aso mAsamAM pandara muhUrtane divasa thAya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 201 soesuNaM mAsemu' caitrAzvayujayoH caitrAzvinayoH khalu mAsayoH paJcadazamuhUttoM divaso bhavati, evaM caitrAzvinayormAsayoH paJcadazamuhUrtA rAtribhavati / sthUlanyAyamAzrityedamuktam / kintumeSasaMkrAntidine tulAsaMkrAntidine caivaM dRzyate / vidyA'numavAdasya khalu pUrvasya pazcadazavastUni prjnyptaani| manuSyANAM 'pannarasa vihe paoge' paJcadazavidhaH prayogaH, tatra prayogaH AtmavyApAraH, athavA prakarSaNa yujyate vyApAryate kriyAsu, saMbadhyate vA sAMparAyikaryApathakarmaNA saha AtmAhotA hai isI taraha ina-caitra aura Azvina, ina do mahInoM meM pandraha muhUtta kI rAtri hoti hai| yaha bAta sthUla nyAya ko Azrita karake kahI gaI hai, kyoM ki meSasaMkrAnti ke dina aura tulAsaMkrAnti ke dina aisA hotA hai| vidyAnuvAdapUrva kI pandraha vastue~ kahI gaI haiN| manuSyoM ke pandraha prakAra ke prayoga hote haiM jo isa prakAra hai-mana ke cAra, vacana ke cAra, aura kAya ke sAta, isa prakAra ye pandraha hote haiM-satyamanoyoga1, asatyamanoyoga2, ubhayamanoyoga3, anubhavamanoyoga4, satyavacanayoga5, asatyavacanayoga6, ubhayavacanayoga7, anubhayavacanayoga8, audArika zarIrakAyayoga9, audArika mizra kAyayoga10, vaikriya kAyayoga11, vaikriyamizrakAyayoga12, AhArakazarIrakAyayoga13, AhArakamizra kAyayoga14, aura kArmaNa zarIrakAyayoga15 / isa prakAra ye pandraha prakAra ke prayoga haiN| AtmA ke vyApAra kA nAma prayoga hai / athavA jisake dvArA AtmA adhikAdhika rUpa meM kriyAoM meM lagAyA jAtA hai usakA nAma prayoga hai| athavA sAMparAyika yA IryApatha Asrava ke sAtha AtmA jisake dvArA saMbaMdhita kiyA e ja pramANe te bane mahinAmAM pandara muhUrtanI rAtrI thAya che, e vAta sthaLa nyAyanI apekSAe kahela che, kAraNa ke meSa saMskAntine divase ane tulA saMkatine divase evuM thAya che. vidyAnuvAda pUrvanI pandara vastuo kahI che. manuSyanA pandara prakAranA prayoga hoya che je A pramANe che mananA cAra, vacananAcAra ane kAyAnA sAta, A rIte te paMdara thAya che.-(1) satyamanAyAsa, (2) asatya bhanAyA, (3) laya manAyoga, (4) malaya manAyA, (5) satya vayana prayoga, (6) asatya vayana prayAsa, (7) laya kyana prayoga, (8) anubhaya vacana prayoga, (9) dArika zarIra kAya yoga, (10) dArika mizrakAya yoga, (11) ya ya yoga, (12) vaizyi mizra Aya yoga, (13) mAhA24 zarIra kAyayoga, (14) AhAraka mizra kAyathega, (15) ane kAmaNa zarIra kAya yoga. A pramANe paMdara prakAranA prayoga che. AtmAnA vyApAranuM nAma prayoga che. athavA jenA dvArA AtmA vadhAremAM vadhAre kriyAomAM pravRtta karAya che, tenuM nAma prayoga che. athavA sAMparAyika ke IryApatha AsavanI sAthe AtmA jenA dvAre saMbaMdhita karAya zrI samavAyAMga sUtra Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 202 samavAyAGgasUtre 'neneti prayogaH, sa paJcadaza-prakAraH prajJaptaH, tadyathA-'sacamaNapaoge' satyamanaH prayogaH satyam asti jIvo dehamAtravyApya ityAdi rUpeNa satyArthAnucintanaM satyam, tatparaM manaH satyamanaH, tasya prayogaH satyamanaH pryogH| 'mosamaNapaoge' mRSAmanaH prayogaH, satyaviparItaM mRSA nAsti jIvaH, ekAntasapazcetyAdi kuvikalpam, tatparaM mano mRSAmana, tasya prayogaH, bhUSAmana; pryogH| 'saccamosamaNappaoge' satyamRSAmanaH prayogaH satyamRSA satyAsatye, yathA dhavakhadirapalAzAdimizrabahutarAzokarakSavativane azokavaname vedamiti vikalpanaM, tatparaM manaH, tasya prayogaH satyamRSAprayogaH / asaJcAmosamaNappaoge' yanna satyaM nApi jAtA hai usakA nAma prayoga hai| 'jIva hai aura vaha dehamAtra vyApI hai| isa prakAra kI vicAradhArA kA nAma satya hai| isa vicAradhArA meM tatpara rahA huA mana satyamana hai| aura isa satyamana kA jo prayoga hai vaha satyamanaH prayoga hai| satyavicAradhArA se viparIta vicAradhArA kA nAma mRSA hai| 'jIva nahIM hai, vaha hai to vaha ekAntarUpa se sat hI hai' isa vicAradhArA meM magna banA huA mana asatyamana hai| isa asatyamana kA jo prayoga hai vaha mRSAprayoga hai| jo manaH prayoga satyarUpa bhI ho aura mRSArUpa bhI ho vaha ubhayarUpa-satyamRSArUpamanaH prayoga hai| jaise-kisI vana meM dhava, khadira aura palAza Adi ke vRkSa to thoDe haiM aura azoka vRkSa adhika haiM so inakI adhikatA ko lekara aisA vicAra karanA ki yaha bana azokavana hI hai' isa vicAra meM tatpara mana kA nAma ubhayamana hai aura isakA prayoga ubhayamanaH prayoga hai| jo manaHprayoga na to tenuM nAma praga che jIva che ane te pratyeka dehavyApI che. A prakAranI vicAra dhArAne satya kahe che. AvI vicAra dhArAmAM pravRtta mana "satyamane kahevAya che. ane A satyamanane je praga che tene satyamanaH prayoga kahe che. satya vicAra dhArAthI ulaTI vicAra dhArAne "mRSA' kahe che. jema ke -" jIva nathI, je te hoya te te ekAnta rUpe sat ja che" A prakAranI vicAradhArAmAM lIna thayela manane asatyamana kahevAya A asatyamanane je prayoga che tene mRSAmanaH prayoga kahe che. je manaH prAga satya paNa heya ane asatya paNa hoya tene ubhayarUpa- satyamRSA 25 kahe che. jema ke kaI vanamAM ghava, khadira, khAkharA AdinA vRkSa zeThA hoya ane azokavRkSa vadhAre hoya te tenI adhikatAne lIdhe evo vicAra kare ke "A vana azekavana ja che" evA vicAramAM pravRtta manane ubhayamana kahe che. ane tene prayoga ubhaya mana: prayoga che. je mana prayoga satya paNa na hoya ane asatya paNa na hoya te anu zrI samavAyAMga sUtra Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye paJcadazaparamAdhArmikAdInAM nirUpaNam 203 mRSA tadasatyAmRSA. yathA-asti jIvo dravyAthikanayato nityaH paryAyArthika nayato'nityaH ityAdi cintanaM satyam, nAsti jIvaH ekAntanityo vA jIva ityAdi cintanaM mRSA, tad viparItam eSaNIyaM vastra pAtrAdikamAnetanyam, vAlaglAnadInAM vaiyAvRtyaM kartavyam, ityAdi svarUpamAtra paryAlocanam, tatparamanasaH prayogaH asatyAmRSAmanaH prayogaH / saJcavaippaoge' satyAvAk prayogaH, mosavaippaoge' mRSApAka prayogaH, 'saJcamosavaippaoge' satyamRSA vAk prayogaH, 'asaccAmosavaippaoge' astyaamRssaavaakpryogH| ete satyavAk prayogAdayazcatvAraH satyamanaHprabhRtivad vijJeyAH / tathA 'orAliyasarIrakAyapaoge' audArikameva zarIramaudArikazarIram , tadeva pudgalaskandha samudAyarUpatvAt upacIyamAnatvAca kAyaH, tasyaH, prayoga audaarikshriirkaaymyaagH| ayaM tiratho manuSyasya ca paryAptasya bhavati / 'orAliyamIsasarIrakAyapaoge' audAsatya ho aura na asatya ho vaha anubhayamanaHprayoga hai| jaise-'jIva hai aura vaha dravyArthika naya kI apekSA se nitya evaM paryAyArthika naya kI apekSA se anitya hai' isa prakAra kA vicAra karanA satya hai / 'jIva nahIM haiM athavA ekAntataH vaha nitya hai' aisI mAnyatA rakhanA so asatya hai| isase viparIta 'jo na satya ho aura na asatya hI ho-vaha asatyAmRSAmana hai| isa mana kA jo prayoga hai vaha asatyAmRSAmanaHprayoga hai / jaise-eSaNIya vastra pAtra Adi lenA cAhiye, bAla glAna AdikoM kA vaiyAvRtya karanA cAhiye / isI taraha se satyavacanaprayoga Adi cAra prakAra kA svarUpa bhI samajhanA caahiye| audArika zarIra rUpa kAya kA prayoga audArika zarIrakAyaprayoga hai| yaha paryApta manuSya aura tiryaca ke hotA hai / audArikamizrazarIrakAya kA tAtparya audArika zarIra kI bhaya manaH pravega che. jema ke-jIva che ane te dvavyArthika nayanI apekSAe nitya ane paryAyAdhika nayanI apekSAe anitya che" A vicAra kare te satya che. "1 nathI, maya Antata: nitya cha," kI mAnyatA rAvI te asatya che. tethI viparIta "je satya na hoya ane asatya paNa na hoya evuM asatyAmRSAmana che. ane te manane je prayoga che tene asatyAmRSAmanaH prayoga kahe che. jema ke eSaNIya vastra pAtra Adi levA joIe, bAla, glAna AdinuM vaiyAvRtya karavuM joIe" eja rIte satyavacana pravega Adi cAranuM svarUpa samajavuM. dArika zarIra rUpa kAyane prayoga audArika zarIra kAya praga che. te paryApta manuSya ane tiryaMcane thAya che. dArika mizrazarIra kAnuM tAtparya audArika zarI zrI samavAyAMga sUtra Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 samavAyAGgasUtre rikam utpattikAle'sapUrNam sat mizra kArmaNena mizram, audArikamizra tallakSaNa zarIram, tadeva kAyaH, tasya prayogaH audArikamizrazarIrakAyaprayogaH / ayamaparyAptakasyaiva veditavyaH / 'veubbiyasarIrakAyappaoge' vaikurvikshriirkaaypryogH| ayaM vaikriyaparyAppayAparyAptasya bhavati / 'veubbiyamIsasarIra kAyappayoge' vaikurvikamizrazarIrakAyaprayogaH / ayaM devanArakANAmaparyAptAvasthAyAm / yadA manuSyamtiryak paJcendriyo vAyukAyiko vA vaikriyazarIramAsthAya kRtakAryoM vaikriyazarIraM tyaktumiccharaudArike praveSTuM yatate / tadA kila vaikriya zarIrabale naudArikopAdAnAya prvrtte| tatra vaikriyasya prAdhAnyAttena vypdeshH| 'AhArayasararIkAyappaoge' aahaarkshriirkaaypryogH| ayaM hi AhArakaparyAptyA paryAptasya bhavati / 'AhArayamIsasarIrakAyappaoge' AhArakami prazarIrakAya aparipUrNatA hai| yaha apanI utpattikAla meM asaMpUrNa hotA huA kAmaNa zarIra se mizrita rahA karatA hai| yaha aparyApta jIvoM ke-manuSya aura tiryazcoM ke- hI hotA hai| vaikurvika zarIra kAyaprayoga aparyAptAvasthA meM deva aura nArakiyoM ke hotA hai / jisa samaya paMcendriya manuSya athavA tiryazca yA koI vAyukAyika jIva vaikriyaka zarIra kI racanA karake kRtakArya hotA huA usa vaikriya zarIra ko chor3ane kA abhilASI hogA hai aura audArikazarIra meM praviSTa hone kA prayatna karatA hai taba vaha vaikriya zarIra ke bala se audArika zarIra ko grahaNa karane ke liye pravRtti karatA hai| isa pravRtti meM vaikriyazarIra kI pradhAnatA hone se use vaikriyazarIrakAyaprayoga kahA jAtA hai| AhArakazarIrakAyaprayoga-AhArakaparyApti se paryApta hue jIva ke hotA hai / AhArakamizrazarIrakAyaprayoga usa samaya ranI aparipUrNatA che. te pitAnA utpatti kALe asaMpUrNa hoya che ane kAmaNa zarIrathI mizrita rahyA kare che. te aparyApta jIne--manuSya ane tiya ene thAya che. varvika zarIra kAya prayoga vaikriya paryAptathI paryApta thayela jIvone heya che. vivipaka mizrazarIra kAya pravega aparyApta avasthAmAM deva ane nArakIone thAya che. jyAre paMcendriya manuSya athavA tiryaMca athavA keI vAyukAyika jIva te vaikriya zarIranI racanA karIne kRtakArya thate te vaikriya zarIrane choDavAnI abhilASA vALe bane che ane dArika zarIramAM pravezavAne prayatna kare che tyAre te vaikiya zarIranA baLathI audArika zarIra grahaNa karavAnI pravRtti kare che. A pravRttimAM vaikriya zarIranI pradhAnatA hovAthI tene vaikiya zarIra kAya prayoga kahyA che. AhAraka zarIra kAya prayoga- AhAraka paryAptathI paryApta thayela jIvane thAya che. AhAraka mizrazarIra zrI samavAyAMga sUtra Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcadazasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 205 prayogaH, AhArakAdaudArikaM pravizataH kilAyaM prayogoM bhavati / 'kammayasarIra kAyappaoge' kArmaNazarIranAmakarmodayanirvayam azeSakarmaNAM prarohabhUmibhUtam saMsAryAtmanA gatyantarasaMkramaNe sAdhakatama kArmaNavargaNAsvarUpaM zarIraM, kArmaNa zarIraM, tadeva kAyastasya prayogo vyApAraH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH // 36 // mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM paNNarasa paliovamAiM ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegahayANaM neraiyANaM paNNarasasAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM paNNarasapaliovamAiM ThiI paNNattA |sohmmiisaannesu kappesu atthegaiyANaM devANaM paNNarasapaliovamAI ThiI paNNattA / mahAsukke kappe atthegaiyANaM devANaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA gaMdaM suNaMdaM gaMdAvattaM gaMdappabhaM gaMdakaMtaM gaMdavaNaM NaMdalessaM gaMdajjhayaM NaMdasiMgaMNaMdasiThaM gaMdakUDaM NaMduttaravaDisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM paNNarasasAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA paNNarasaNhaM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM paNNarahotA hai jaba jIva ahAraka zarIra choDakara audArika zarIra meM praveza karatA hai| kArmaNa zarIra kI racanA kArmaNazarIra nAmakarma ke udaya se hotI hai| yaha zarIra samasta karmoM kI utpatti ke liye bhUmibhUta hai| saMsArI AtmAo ko gatyantarasaMkramaNa karane meM yahI atyanta sAdhaka hai| aisA kArmaNavargaNA svarUpa yaha kArmaNa zarIrarUpa kAya hai| isakA jo prayoga hai vaha kArmaNazarIrakAyaprayoga hai ||suu036|| kAya prayoga tyAre thAya che ke jyAre jIva AhAraka zarIrane choDIne audArika zarIramAM praveza kare che kAmaNa zarIranI racanA kAmaNazarIra nAma karmanA udayathI thAya che. A zarIra samasta karmonI utpatti mATe bhUmi samAna che. saMsArI AtmAone gatyantara saMkramaNa karavAmAM eja atyaMta sAdhaka che, evuM kArpaNa vagaNa svarUpa A kAmaNa zarIrarUpa kAya che, tene je prayAga tene kAzmaNa zarIrakAya pravega kahe che mAsU3rA zrI samavAyAMga sUtra Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 samavAyAGgasUtre sahi vAsasahassehi AhArahe smuppni| saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je paNNarasahiM bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujjhissaMti muccissaMti parinivvAistaMti savvadukkhANamataMkaristaMti ||suu.37|| TIkA-'imIse NaM' ityAdi, asyAM khalu pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM paJcadazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM paJcadazasAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| amurakumArANAM devAnAmastye keSAM paJca. dazapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM paJcadazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / mahAzukle kalpe astye keSAM devAnAM paJcadaza sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devA nanda1 sunandaM2 nandAvarta3 nandaprabhaM4 nandakAntaM5 nandavarNa6 nandalezyaM7 nandadhvajaM8 nandazrRMGga9 nandapRSTaM10 nandakUTaM 11 nandottarAvataMsakaM ca12 vimAnam eteSu dvAdazavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSataH paJcadazasAgaropamA sthitiH prajJaptA / te khalu devAH TIkArtha-'imIse NaM ityAdi |is ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti pandrahapalyopama kI kahI gaI hai| pAMcamI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti pandraha sAgaropama kI kahI gaI hai| asura devoM meM kitaneka devoM kI sthiti pandraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma-aura IzAna, ina kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti pandraha pandraha palpopama kI kahI gaI hai| mahAzukra kalpa meM kitaneka devoM kI sthiti pandraha sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva naMda1, sunaMda2, naMdAvarta3, naMdaprabha4, naMdakAMta5, naMdavarNa6, naMdalezya7, naMdadhvaja8, naMdazrRMga9, naMdasRSTa10, naMdakUTa 11 aura naMdottarAvataMsaka12, ina bAraha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti pandrahasAgaropama kI kahI gaI hai| ve pandraha TI-'imIseNaM' ityAdi ! 40 nAlA Yali Real nA24AnI sthiti paMdara pApamanI kahI che. pAMcamI pRthvImAM keTalAkanArakIonI sthiti paMdara sAgarepamanI kahI che. asura devomAM keTalAka devanI sthiti paMdara palyopamanI kahI che. saudharma ane izAna e banne kapamAM keTalAka devanI sthiti paMdara pApamanI kahI che. mahAzuka ka5mAM keTalAka devonI sthiti paMdara sAgaropamanI kahI che je devo(1) naMda, (2) suna, (3) nahAyatta, (4) namana, (5) nanta, (6) nANe, (7) na vezya (8) nA , () naga, (10) naSTa, (11) naTa, (12) nAttarAsa e bAra vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devanI utkRSTa sthiti paMdara zrI samavAyAMga sUtra Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye gAthASoDazAdInAM nirUpaNam 207 pazcadazabhiramAsarAnanti vA prANanti vA ucchavasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM paJcadazabhirvarSasahasrarAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye paJcadazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhANAyantaM ca kariSyanti // 37 // ___atha SoDazaM samavAyamAha mUlam-solasa ya gAhA solasagA paNNattA, taM jahA-samae, vaiyAlie, uvasaggapairinnA, itthIpariNA, nirayavibhattI, mahAvIrathuI, kusIlaparibhAsie, vIrieM, dhamme, samAhI, maigge, samosairaNe, AhAhie~, gaMthe, jamaiIe, gAhAsolasame solasa~ge / solasakahAyA paNNattA, taM jahA-aNaMtANubaMdhIkohe,aNaMtANubaMdhImANe, aNaMtANubaMdhI mAyA, aNatANubaMdhI lohe, apaJcAkkhANakasAe kohe, apaJcakkhANakasAe mANe, apaJcakkhANakasAe mAyA, apaccakkhANakasAelohe, paJcakkhANAvaraNe kohe, paJcakkhANAvaraNe mANe, paJcakkhANAvaraNAmAyA, paJcakkhA NAvaraNe lohe, saMjalaNe kohe, saMjalaNe mANe, saMjalaNAmAyA, saMjalaNe lohe, / madarassa NaM pavvayassa solasanAmadheyA paNNattA, taM jahAarddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko pandraha hajAra varSa vyatIta ho jAne ke bAda AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka jIva aise hote haiM jo bhava siddhika hote haiN| ye pandraha bhavagrahaNa karane ke bAda siddha ho jAveMge, buddha ho jAveMge samasta duHkhoM se chUTa jAveMge, parinivRtta ho jAyeMge, aura samasta duHsvoM kA aMta kara degeM // 0 37|| sAgaropamanI che. te paMdara amAse-sADA sAta mahine bAhya Abhyantarika zvAsachavAsa grahaNa kare che. te devene paMdara hajAra varSe AhAra saMjJA utpanna thAya chete devemAM keTalAka de bhavasiddhika hoya che. teo paMdara bhava karyA pachI siddha pada pAmaze, buddha thaze, samasta dukhethI mukata thaze, parinivRtta thaze, ane samasta duHkhane aMta karaze. sU. 37 zrI samavAyAMga sUtra Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 208 samavAyAGgasUtre maMdara meruM maNorama sudaMsaMNa sayaMpaMbhe ya giriraayaa| rayaNuccaya piyadasaMNamajjhe logasla nAbhI ya / atthe ya sUriyAvatte sUriyAvaraNetti y| uttare ya disAIya vaDiMseiya solsme| pAsassa NaM arahao purisAdANIyasta solasasamaNasAhassIo ukosiyA samaNasaMpadA hotthaa| AyappavAyasta NaM puvvassa NaM solasa vatthU pnnnnttaa| camarabalIgaM UvAriyAleNe solasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / lavaNe NaM samudde solasa joyaNaM sahassAiM usseha parivuDIe paNNatte ||suu0 38 // TIkA-'solasa ya gAhA' ityAdi / SoDaza ca 'gAhA solasagA' gAthApoDazakAni prajJaptAni 'gAthA' iti nAmakaM SoDazamadhyayanaM yeSAM tAni sUtrakRtAGgaprathama zrutaskandhasyAdhyayanAni gAthASoDazakAnItyucyante, tAni SoDazasaMkhya kAni kathitAni, tadyathA-'samae' samayaH nAstikAdisiddhAntaH, tatpratipAdanaparamadhyayanaM smyH| 'veyAlie' vaitAlIyacchandasA grathitaM vaitaaliiym| 'uva aba sUtrakAra solahaveM samavAya ko prakaTa karate haiM - 'solasaya' ityaadi| TIkArtha-gAthA SoDazaka solaha kahe gaye haiN| sUtrakRtAMga kA jo prathamazrutaskaMdha hai usake solaha adhyayanoM kA nAma gAthASoDazaka hai| ye solaha haiN| ve isa prakAra haiM-1'samaya' isa adhyayana meM nAstika Adi ke siddhAntoM kA pratipAdana kiyA gayA hai isaliye una siddhAntoM kA pratipAdaka hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma bhI 'samaya' aisA kahA gayA hai 2 'vaitAliya' yaha adhyayana vaitAlIya chaMdoM meM likhA gayA hai isaliye isa adhyayana kA nAma 'vaitAlIya' adhyayana paDA hai 3 'upa ve sUtra52 so bhyAnA samavAya mAve cha. "solasaya" ityAdi ! TIkAthu-gAthA DaSa seLa kahela che. sUtrakRtAMgane je pahelo kRtasakaMdha che tenA sAga madhyayanAnu nAma 'gAthASoDazaka' che. te so mA prabhArI cha-(1) samaya A adhyayanamAM nAstika AdinA siddhAntanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che, tethI te siddhAMtAna pratiyA vAthI te adhyayananu nAma 'samaya' sa . (2) 'vaitAlIya' mA adhyayana vaitAsIya bhai amAyesa che. tethI te madhyayananu nAma 'vaitAlIya' madhyayana pa'yu cha. (3) upasargaparijJA 20 adhyayanamA sonI prAtirnu zrI samavAyAMga sUtra Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye gAthASoDazAdInAM nirUpaNam 209 saggapariNA' ugasargaparijJA-upasargANAM saMbandhaprAmiH, prAptAnAM ca adhisa sahanam yatra pratipAdyate tadadhyayam iti / 'itthIpariNA' striiprijnyaa| strIparicayAdinA muniH zIlAtskhalati, skhalitazIlazca svapakSaparapakSakRtatiraskArAdi viDambanAM karmabandhaM cApnotIti pratipAdyate yatra tadadhyayanaM strI parijJA / 'NirayavibhattI' nirayavibhaktiH nirayANAM narakANAM vibhaktiH vibhAgo bhinna bhinnatayA svarUpanirUpaNaM yatra tadadhyayanaM nirayavibhaktinAmakam / 'mahAvIrathuI' mahAvIrastutiH yatra bhagavato mahAvIrasya stutiH saMgrathitA, tadadhyayanaM 'mahAvIrastutiH' iti / 'kusIla paribhAsie' kuzIlaparibhASitam, kuzIlAH paratIthikAH sargaparijJA' isa adhyayana meM upasargoM ke saMbaMdha kI prApti aura unake sahana karane kA kathana hai imaliye isa saMbaMdha ke kAraNa isa adhyayana kA nAma bhI 'upasargaparijJA' ho gayA hai| 4 strIparijJA' isa adhyayana meM yaha prakaTa kiyA gayA hai ki strIyoM ke sAtha ke paricaya se muni zola se skhalita ho jAtA hai aura zIla se skhalita hone para phira vaha apane pakSa aura parapakSa ke sAdhuoM dvArA kiye gaye tiraskAra kA pAtra ho jAtA hai / unakI baDI viDambanA hotI hai| karmabaMdhana se vaha jakaDa jAtA hai| isa saMbaMdha ko lekara isa adhyayana kA nAma bhI 'strI parijJA' ho gayA hai| 5 nirayavibhakti' isa adhyayana meM narakoM kA svarUpa bhinna 2 rUpa se nirUpita kiyA gayA hai, isaliye isa adhyayana kA nAma 'nirayavibhakti' huA haiN| 6 mahAvIra stuti' isa adhyayana meM mahAvIra prabhu kI stutioM kA granthana kiyA hai isaliye isakA nAma 'mahAvIrastuti' aisA kiyA gayA hai| 7'kuzIlaparibhASita' isa adhyayana meM kuzIla-anyatIrthikoM kA aura bhane tamane saDana 42vAnu na bAthI mA madhyayananu nAma upasargaparijJA 5.yuche. (4) strIparijJA 2mA adhyayanamA me ta pragaTa rI che khInI sAthe paricaya karavAthI muni zIlathI khalita thaI jAya che. ane zIlathI khalita thavAne lIdhe te pitAnA pakSanA tathA anya pakSanA sAdhue nA tiraskArane pAtra bane che. tenI bhAre viDambanA thAya che. te karmabaMdhanamA jakaDAI jAya che te kAraNe A adhyayn nAma "strI parijJA" yu che. (5) "nirayavibhakti" 2 adhyayanamA na24Anu sva35 bhinna bhinna 3 matAnyu cha tethI adhyayananu nAma 'nirayavibhakti' 5'yu che. (6) 'mahAvIra stuti mA adhyayanamA mahAvIra prabhunI stu. timArnu anyana 42pAmA mAvyu cha, tathA tenu nAma 'mahAvIra stuti' sabhyu che. (7) 'kuzIlaparibhASita' mA 56yayanamA muzI--- tAtha bhAnu ma pAva zrI samavAyAMga sUtra Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pArzvasthAdayaztha, te pArabhASitAH prarUpitA yasminnadhyayane tadadhyayanam / 'bIrie' vIryam, vizeSeNa Irayati prareyati AtmanaM tAsu tAsu kriyAsu yattad vIryam, tannAmakamadhyayanam / 'dhamme' dharmaH, "durgati pasRtAn jantUn yasmAd dhArayate punaH / dhatte caiva zubhasthAne tasmAd dharma iti smRtaH ityuktalakSaNaM kuzalAnuSThAnam tatpratipAdakamadhyayanaM dharmanAmAdhyayanam / 'samAhi' samAdhAnaM samAdhiH = jJAnadarzanacAritrAtmakaM cittasvAsthyaM tatpratipAdakamadhyayanaM samAdhiriti / 'magge' mRjyate zodhyate karmamalina AtmA'neneti mArgaH / pravartakatvena pramANatvena ca sakalajanairAdRtaM bhagavaduditaM vacanam, bahuzrutAzaThasAdhunAmAcaraNaM cetyubhayasvarUpaH tatprati 210 pArzvastha Adi sAdhuoM kA pratipAdana kiyA gayA hai isa kAraNa isakA nAma 'kuzIlaparibhASita' rakhA gayA hai / 8 'vIrya' isa adhyayana meM una 2 kriyAo meM AtmA ko vizeSa rUpa meM saMlagna karane ke liye prerita kiyA gayA hai, isa nimitta se isa adhyayana kA nAma 'vIrya' rakhA gayA hai| 9'dharma' isa adhyayana meM dharma ke prabhAva kA varNana kiyA gayA hai| jo jIvoM kI durgati meM jAne se rakSA kare aura zubha sthAna meM pahu~cAve usakA nAma dharma haiM / isa kuzalAnuSThAnarUpa dharma kA pratipAdana karane vAlA hone se isa adhyayana kA nAma bhI 'dharma' huA hai / 10 'samAdhi' jJAna, darzana aura cAritra ina svarUpa citta kI svasthatA kA nAma samAdhi hai / isa samAdhi kA pratipAdaka adhyayana 'samAdhi se vyavahRta huA hai / 11 'mArga' isa adhyayana meM yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki 'karmoM se malina banI huI yaha AtmA kisa prakAra se zuddha ho sakatI hai isa stha Ahi sAdhugyo pratipAdana urAyu che, tethI tenu' nAma 'kuzIlaparibhASita' rAbhyu' che. (8) 'vIrya' A adhyayanamAM te te priyAyAmAM AtmAne vizeSajJaye pravRtta purAne mATe prerita uravAmAM Ave che te aromA adhyayananu' nAma 'vIrya' caDayu che, (6) 'dharma' mA adhyayanabhAM dharmanA prabhAvanuM vArjuna zvAsAM mAyu che. jIvAnu dugatimAM javAthI je rakSaNa kare ane zubhasthAnamAM pahAMcADe tenu nAma dharma che A kuzala anuSThAna rUpa dharmanuM pratipAdana karAvanAra hovAthI A madhyayanatu nAma 'dharma' che. (10) 'samAdhi' jJAna, darzana, ane yAritra me svaiya vittanI svasthatAnu nAma 'samAdhi' che te samAdhinu pratipAdana 12nAra adhyayananu' nAma 'samAdhi' (yu che, (11) 'mArga' yA adhyayanabhAM ye bAta atAvavAmAM bhAvI che ke kamaeNmpa malina banela AtmA kayA prakAre zuddha thaI zake che. A prakAranA mAnu zrI samavAyAMga sUtra Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye gAthASoDazAdInAM nirUpaNam pAdakamadhyayanam mArgAdhyayanam / 'samosaraNe' 'samavasaraNam - samavatriyate dhAtunAmanekArthatvAnnirUpyate triSaSTyadhikatrizatAnAM mavAdinAM matasamUho yatra tadadhyayanam / 'AhAtahie' yAthAtathikam, yad vastu yathA, tattathaiva pratipAdyate yatra tadadhyayanam / 'gaMthe' granthaH grabhyate badhyate AtmA'neneti granthaH, asau dravyabhAvabhedAd dvividhaH tatpratipAdakamadhyayana granthAdhyayanam / 'jamaiye' yamatItam yamatItetyAdyaM padaM yatra tadadhyayanam / 'gAhA solasame solasage, gAthASoDazam, prakAra ke mArga kA pratipAdana hone se isa adhyaya kA nAma 'mArga' rakhA gayA hai / yaha mArga bhagavAn ke vacanasvarUpa hai ataH isakA pravartaka hone se aura svataH pramANabhUta hone se yaha sakalajanoM dvArA Ahata huA hai, tathA isameM bahuzruta azaTha sAdhuoM ke AcAra kA varNana kiyA gayA hai isaliye yaha mArga ina donoM svarUpa hai / 12 samavasaraNa' dhAtuoM ke aneka artha hote haiM isa apekSA yahAM samavasaraNa zabda kA artha nirUpaNa karanA hai / isa adhyayana meM tInasau tirasaTha pravAdiyoM ke matoM kA varNananirUpaNa kiyA hai isaliye isa adhyayana kA nAma 'samavasaraNa ' hai / 13 yAthAtathakA' isa adhyayana meM jisa vastu kA jo svarUpa hai vaha pratipAdita huA haiM isaliye isa adhyayana kA nAma 'yAthAtathika' rakhA gayA hai / 14 'grantha' AtmA jisa ke dvArA bAMdha liyA jAtA hai usakA nAma grantha hai, dravya grantha aura bhAvagrantha, isa taraha grantha do prakAra kA kahA gayA hai / isa dvividha grantha kA pratipAdaka jo adhyayana hai vaha grantha' hai / 15 yamatIta' 'yamatIta' isa prakAra kA jisa adhyayana meM Adya pada haiM usa pratipAdRcha hovAthI gayA adhyayananu' nAma 'mArga' paDyu mA bhArga bhagavAnanAM vayana svarUpa che, tethI tene pravataka hovAthI ane svataH pramANabhUta hAvAthI te sakalanA dvArA grahaNa karAyela che, tathA temAM bahuzruta aza sAdhuonA AcArAnu vaSa~na purAyuM che, tethI yA bhArga se jannenu sva35 pragaTa kure che (12) 'samavasaraNa dhAtuonA aneka a heAya che. te apekSAe ahIM zabdanA arthanu nirUpaNa karavu tenu nAma samavasaraNa che. A adhyayanamAM 363 pravAdiyAnA matanuM vaNughna-nirUpaNa purAyuM che. tethI yA adhyayananu nAma 'samavasaraNa' che. (13) 'yAthAtathika' bha adhyayanamAM je vastunuM je svarUpa che, tenuM pratipAdana karAyu che. tethI A adhyayananu nAma ' yAthAtathika' rAjyu che (14) 'grantha' AtmA lenA dvArA dhAya che tene grantha' kahe che. dvavyagrantha ane bhAvagrantha A rIte granthanA e prakAra kahela che, yA me ahAranA granthanu pratibhA ke adhyayana che tenu' nAma ' grantha' che. (15) 'yamatIta' - ? adhyayananuM yaha 'yamatIta' che, te adhyayananuM nAma hetu zrI samavAyAMga sUtra 211 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pUrvoktapaJcadazAdhyayanArthasya gAnAd varNanAd gAthA, athavA teSAmadhyayanAnAM pratiSThAbhRtatvAda gAthA, saiva SoDazam = gAthApoDazam - etannAmakAdhyayanam SoDazakam / kasAyA=kasAyAH kRSanti karmakSetraM sukhaduHkhaphalayogyaM kurvantIti kaSAyAH, yad vA kaluSayanti svabhAvataH zuddhamAtmAnaM malinayantIti kaSAyAH / te SoDaza prajJaptAH / tadyathA - anantAnubandhIkrodhaH, nAsti anto yasyAsau anantaH saMsAraH adhyayana kA nAma 'yamatIta' adhyayana hai / 16 'gAthASoDazaka' isa adhyayana meM pUrvokta ina pandraha adhyayanoM kA kathita artha varNita huA hai isaliye isa adhyayana kA nAma 'gAthASoDazaka' huA hai| solaha kaSAya kahI gaI haiM / karmarUpI kSetra ko jo suHkharUpa phala ke yogya banAtI haiM unakA nAma kaSAya haiM / ve solaha isa prakAra se haiM- anaMtAnubaMdhI krodha1, anaMtAnubaMdhI mAnara, anaMtAnubaMdhI mAyA3, anaMtAnubaMdhI lobha4 apratyAkhyAna krodha5, apratyAkhyAnamAna6, apratyAkhyAnamAyA7, apratyAkhyAnalobha8, pratyAkhyAnAvaraNakrodha9, pratyAkhyAnAvaraNamAna 10, pratyAkhyAnAvaraNa mAyA 11, pratyAkhyAnAvaraNa lIbha12, saMjvalanakrodha 13, saMjvalanamAna 14, saMjvalanamAyA15, aura saMjvalana lobh16| jisakA aMta nahIM hai usakA nAma anantasaMsAra hai| aura yaha saMsAra caturgati meM jIvoM ke bhramaNa karane rUpa hai / isa saMsAra ko jo avicchinna karane ke svabhAva vAlA ho usakA nAma anaMtAnubaMdhI hai / tAtparya isakA yaha hai ki jo kaSAya jIva ke liye saMsAra ko aMtarahita kara de vaha anaMtAnubaMdhI hai / samyagdarzana hone para 'yamatIta adhyayana' che. (16) 'gAthASoDazaka' mA adhyayanamA pUrveti para adhyayaneAmAM kahela aMnuM vana thayuM che, tethI A adhyayananu nAmAnokarA thayuM che. seALa kaSAyeA kahela che. kamharUpI kSetrane je sukha duHkharUpa phaLane yAgya janAve che, tenu nAma uSAya che. te soNa upAya yA pramANe che - (1) manatAnu - aMdhI odha, (2) anaMtAnusaMdhI mAna, (3) ana tAnu aghI mAyA, (4) matAnu badhI lAbha, (5) apratyAkhyAna krodha, (6) apratyAkhyAna mAna, (7) apratyAyyAna mAyA, (8) apratyAkhyAna lAbha, (9) pratyAkhyAnAvaraNa krodha, (10) pratyAkhAnAvaraNuM mAna (11) pratyAcyAnAbazubhAyA ( 12 ) pratyAcyAnAva2zu bola, (13) saMbhvasana hodha, (14) saMjavalana mAna (15) saMjavalana mAyA ane (16) saMjavalana leAbha, jene anta nathI enuM nAma ananta saMsAra che. ane te saMsAra cAra gatimAM jIvAne bhramaNa karavArUpa che. A sa`sArane je avicchinna karavAnA svabhAvavALA hoya tene ana tAnubaMdhI kaSAya kahe che. tenu tApa e che ke je kAya jIvane mATe sa MsArane antarahita karI de te anaMtAnuba MdhI kaSAya che. samyaga 212 zrI samavAyAMga sUtra Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye gAthASoDazAdInAM nirUpaNam 213 caturgatibhramaNalakSaNaH, tamanubadhnAyavicchinnaM karotAtyevaM zIlo'nantAnubandhI caturgatisaMsAraparibhramaNakArakaH, sa krodha-mAna-mAyA-lobha-bhedAt caturvidhaH / 'apaJcakkhANakasAe' na vidyate svalpamapi pratyAkhyAnaM yadudayAtso'pratyAkhyAnaH sa cAsau kaSAyazca apratyAkhyAnakaSAyaH so'pi krodha-mAna-mAyA-lobha bhedAcaturvidhaH / atra krodhAdicatuSkadezaviratisarvaviratyorabhAvaH / 'paJcakkhANAvaraNe' pratyAkhyAnAvaraNa sarvasAvadhaviratirUpapratyAkhyAnasyAvaraNakArakaH pratirodhaka ityarthaH. ayamapi krodhAdibhedAccaturvidhaH / 'sajalaNe' saMjvalanaH samiti ISat jvalanAt saMjvalanaH, alpataraH kaSAyaH / eSo'pi krodhAdi bhedaaccturvidhH| mandarasya khalu parvatasya SoDaza nAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA-mandara1 meru2 jIva kA saMsAra sAnta ho jAtA hai| anaMtAnubaMdhI kaSAya ke sadbhAva meM samyagdarzana utpanna nahIM hotA hai isaliye jIva kA saMsAra isake sadbhAva meM anaMta rahatA hai| anaMtAnubaMdho kaSAya krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se cAra prakAra kA kahA gayA hai| jisake udaya se thoDA sA bhI pratyAkhyAna-tyAgabhAva-udita na ho sake usakA nAma apatyAkhyAna kaSAya hai| yaha bhI krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai| tAtparya isakA yaha hai ki-isa kaSAya ke sadbhAva meM dezavirati kA aura sarvavirati kA udaya nahIM ho sakatA hai| jo kaSAya sarvasAvadhavitirUpa pratyAkhyAna kI AvaraNa karane vAlI hotI hai-usakA nAma pratyAkhyAna kaSAya hai| yaha bhI krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se cAra prakAra kI hai| alpatara kaSAya kA nAma saMjvalana kaSAya hai| yaha bhI krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se cAra prakAra kI hai| dazana thatAM jIvane saMsAra sAnta (anta sahitanA) thaI jAya che. anaMtAnubaMdhI kaSAyanA sadUbhAvamAM samagU darzana utpanna thatuM nathI, tethI tenI hAjarImAM jIvane saMsAra anaMta rahe che. anaMtAnubaMdhI kaSAya krodha, mAna mAyA ane lebhanA bhedathI cAra prakArano kahevAmAM Avyo che. jenA udayathI saheja paNa pratyAkhyAna-tyAga bhAva udita na thaI zake evA kaSAyane apratyAkhyAna kaSAya kahe che. te paNa kedha, mAna, mAyA ane lebhanA bhedathI cAra prakArano che. tenuM tAtparya e che ke kaSAyanI hAjarImAM dezaviratine ane sarvaviratino udaya thaI zakatuM nathI. je kaSAya sarva sAvadya viratirUpa pratyAkhyAnanuM AvaraNa karanAra hoya che, tene pratyAkhyAna kaSAya kahe che. te paNa ke, mAna mAyA ane lebhanA bhedathI cAra prakAra che. alpatara kaSAyanuM nAma saMjavalana kaSAya che. te paNa kedha, mAna, mAyA, ane lobhanA bhedathI cAra zrI samavAyAMga sUtra Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 samavAyAGgasUtre " manorama 3 sudarzanAH 4 svayaMprabhazca 5 girirAjaH / ratnoccayaH 7 priyadarzano madhyAlokasya 9 nAbhizca 10 | 'lokaH' ityubhayAnvayI, tena lokamadhyaH lAkanAbhiveti dve nAmanI bodhye | astava 11 sUryAvartaH 12 sUryAvaraNa 13 iti ca / uttarazca 14 dizAdizvAvataMsaka 15 iti SoDazaH / 'atthe' astaH yenAntaritaH sUryo'stamupagata iti vyavahArabhASayA vyapadiSyate'to'sya 'astaH' iti nAma / athavA 'artha:' iti cchAyA, ardhyate prArthyate suraiH krIDAdharthe yaH so'rthaH / 'barDisa' avataMsaH iti SoDazaM nAma, pArzvasya khalu arhataH, 'purisAdANIyassa' puruSAdAnIyasya = puruSazreSusya SoDaza zramaNa sAhastrayaH SoDazasahasrasaMkhyakAH zramaNA utkRSTa zramaNasaMpada Asan / 'AyappavAyarasa NaM putrvassa NaM' AtmamavAdsya khalu pUrvasya khalu 'Nam' ityubhayatra vAkyAlaMkAre, SoDaza vastUni prajJaptAni / 'camaravalINaM' camaravalInAM camarendrANAM balIndrANAM ca 'UvAriyAleNe' abatArikAlayanam = mAsAdamadhyasthitapIThikA AyAmaviSkambhAbhyAM poDazayojanasamaMdara parvata ke solaha nAma haiM, ve isa prakAra haiM- mandara 1, merura, manorama 3, sudarzanA 4, svayaMprabha, girirAja6, ratnoccaya7, priyadarzana8, lokamadhya9, lokanAbhi 10, asta 11, sUryAvartta 12, sUryAvaraNa 13, uttara 14, dizAdi 15, aura avataMsaka 16 | isase antarita hone para 'sUrya asta ho gayA' isa prakAra se vyavahAra meM kahA jAtA hai isaliye maMdara kA nAma arata aisA kahA gayA hai / - ' attha' usakI saMskRtacchAyA 'artha' aisI bhI hotI hai, isakA tAtparya aisA hai ki yaha parvata devatAoM dvArA krIr3A Adi ke liye svIkRta kiyA gayA hai-isaliye isakA nAma artha hai / puruSazreSTha arhataprabhu pArzvanAtha bhagavAn kI utkRSTa rUpa meM solaha hajAra zramaNa saMpatti thI / zrAtmamavAda pUrva kI solaha vastu kahI gaI hai / camarendra aura balIndra ke prAsAda madhyasthita pIThikA laMbAI aura aArano che. bhaMDara parvanA yA pramANe soNa nAma che - ( 1 ) bhaMDa2, (2) bheru, (3) manorama, (4) sudarzanA, (4) svayaM ala (6) girirAja, (7) ratnoyyaya, (8) priyadarzana, (7) soubhadhya, (10) somnAli, (11) asta, (12) sUryAvartta (13) sUryAvaraNa. (14) uttara, (15) hizAhi bhane (19) bhavataM samu, tenI bhAimAM AvavAthI sUya astapAmyA ema vahevAramAM muDevAya che, tethI bhaddaranu' 'masta' nAbha paDyu che. athavA 'attha' nI saMskRta chAyA 'artha' thAya che, tenuM tAtparya evuM che ke--A paryaMta devatAe Adi dvArA krIDA Adi karavAne mATe svIkRta rAyo che, tethI tenu nAma 'artha' che. puruSazreSTha arhata prabhu prArzvanAtha bhagavAnanI utkRSTa rUpe sALa hajAra zramaNa saMpatti hatI. AtmapravAda pUrvenI seALa vastue kahI che. camarendra ane khalIndranA zrI samavAyAMga sUtra Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Hraataat TIkA. SoDazasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 215 hasrANi prajJaptam / lavaNaH khalu samudraH SoDaza yojanasahasrANi utsedha parivRddhacA prajJaptaH / lavaNasamudrasya velAyA ussedhaH SoDazasahasrayojanaparimitaH kathitaH // 38 // mUlam -- imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM solasa palio mAI ThiI paNNattA / paMcamIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM solasa sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM solasa palio mAI ThiI paNNattA | sohammIsAsu kappe atthegaiyANaM devANaM solasa palio mAI ThiI paNNattA | mahAsuke kappe devANaM atthegaiyANaM solasa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA AvattaM viAvattaM naMdiAvattaM mahANaMdiA - vattaM aMkusaM aMkusa palaMbaM bhadaM subhadaM mahAbhadaM savvaobhadaM bhadduttarakhaDisagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM solasa sAgaromAI ThiI paNNattA / te NaM devA solasahiM addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA, tesi NaM devANaM solasa vAsasahassehiM ahAraTTha samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je solasahiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti bujjhissaM muJcissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANaM aMtaM karissaMti ||suu. 39 // TIkA- 'imI se NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyecauDAi kI apekSA solaha hajAra yojana kI kahI gaI hai / lavaNasamudra utsedha kI parivRddhi kI apekSA solaha hajAra yojana kA kahA gayA hai / arthAt lavaNasamudra ke madhyabhAga kI velA kA utsedha - U~cAI - solaha hajAra yojana pramANa kahI gaI hai | | 038 / / prAsAdanI madhya sthiti pIThikAnI lakhAI ane paheALAI sALa hajAra cAjananI kahI che. lavaNasamudra utsedhanI pavRiddhinI apekSAe seALa hajAra yojanane kahyo che. eTale ke lavaNasamudranA madhyabhAganI velAnI (taraMganI) uMcAi sALa hajAra ceAjana pramANa uhI che. sU. 38 // zrI samavAyAMga sUtra Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 samavAyAGgasUtre keSA nairayikANAM SaDizapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| paJcamyAM pAthavyAmastyekeSAM nairayikANAM SoDazasAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| asurakumA rANAM devAnAmastye keSAM SoDaza palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmazAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAM SoDazapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| mahAzukre kalpe devAnAmatsye keSAM poDaza sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devA Avarta 1 vyAvarta2 nandyAvarta3 mahAnandyAvartam4 aGkuzam55 aGkuzAlambam6 bhadraM7 subhadraM8 mahAbhadraM9 sarvatobhadraM 10 bhadrottarAvataMsakaM 11 ca vimAnam eteSu ekAdazasu vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa SoDazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / te khalu devAH SoDazabhirarddhamAsairAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM SoDazavarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti solaha palyopama kI kahI gaI hai| paMcamI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI solaha sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI solaha palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma aura IzAna, inado kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti solaha palyopama kI kahI gaI hai| mahAzukra kalpa meM kitaneka devoM kI sthiti solaha sAgaropama kI nirupita huI hai| jo deva Avatta1, vyAvarta2, nandyAvartta3, mahAnaMdyAvarta4, aMkuza6,aMkuzapralaMba6, bhadra7, subhadra8, mahAbhadra9, sarvatobhadra10, aura bhadrottarAtaMsaka 11, ina gyAraha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiN| una devoM kI utkRSTa sthiti solaha sAgaropama kI hotI hai / ve deva solaha arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / solaha hajAravarSa java ina devoM ke samApta ho jAte haiM taba inheM AhArasaMjJA TI-imIseNaM ityAdi ! mA ratnamA pRthvImA DeTamA nA24ImAnI sthiti soLa palyopamanI kahI che. pAcamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti soLa sAgaropamanI kahI che asurakumAra dezamAM keTalAka devenI seLa pApamanI sthiti kahI che. saudharma ane IzAna, e be kapamAM keTalAka devanI sthiti soLa palyopamanI kahI che. mahAzuka kalpamAM keTalAka devonI sthiti seLa sAgaropamanI darzAvI che. je hevA (1) mApattaH, (2) vyAvata', (3) nandhAvatta, (4) mahAnadhAvatta, (5) madhuza (6) maza , (7)madra, (8) subhadra, (8) mahAbhadra, (10) saptAmadra, ane (11) bhadrottarAvataMsaka, e agiyAra vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devanI utkRSTa sthiti soLa sAgaropamanI che. te deve seLa ardhamAsa-ATha mahine bAhya Abhyantarika zvAsocchuvAsa grahaNa kare che. seLa hajAra varSa purA thAya tyAre te zrI samavAyAMga sUtra Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye saptadazaasaMyamAdInAM nirUpaNam 217 santye ke bhavasiddhikA jIvA ye SoDazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhANAmantaM ca kariSyanti // 39 / / atha saptadazaM samacAyamAha____ mUlam-sattarasavihe asaMjame paNNatte, taM jahA-puDhavAkAya asaMjame AukAya asaMjame, teukAya asaMjame, vAukAya asaMjame, vaNassaikAya asaMjame beiMdiya asaMjame teiMdiya asaMjame, cauriMdiya asaMjame paMciMdiya asaMjame ajIvakAya asaMjame pehA asaMjame uvehA asaMjame avahaTTa asaMjame appamajjaNA asaMjame maNa asaMjame vai asaMjame kAya asaMjame / sattarasa vihe saMjame paNNatte, taM jahApuDhavIkAya saMjame, AukAya saMjame, teukAyasaMjame, vAukAsaMjame, vaNassaikAyasaMjame beiMdiya saMjame, teiMdiya saMjame, cauridiyasaMjame, paMciMdiya saMjame ajIvakAyasaMjame, pehAsaMjame,avaha1 saMjame, pamajaNAsaMjame maNasaMjame vaisaMjame kaaysNjme| mANasuttare NaM pavvae sattarasaekavIsajoyaNasae ur3eM uccatteNaM paNNatte / savvesi pi belaMdhara aNubelaMdhara nAgarAINaM AvAsa pavvayA sattarasa ekavIsAiM joyaNasae uDUM uccatteNaM paNNatte / lavaNe NaM samudde sattarasajoyaNa sahassAI savvaMgeNaM paNNatte ||suu0 40 // utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ve solaha bhava grahaNa karane ke bAda siddhapada ko prApta kareMge, buddha ho jAveMge, janma maraNa ke duHkhoM se chUTa jaaveNge| parinita ho jAyeMge aura samastaprakAra ke duHkhoM ko naSTa kara dege // 039 / / devene AhAra saMjJA utpanna thAya temAM keTalAka de evA hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. teo seLa bhava karIne siddhapada prApta karaze buddha thaze janma maraNanAM duHkhothI chUTI jaze, parinivRta thaze ane samasta prakAranAM duHkhano nAza karI nAkhaze sU. 39 zrI samavAyAMga sUtra Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 samavAyAGgasUtre TIkA 'sattarasavihe' ityAdi / saptadazavidho'saMyamaH prajJaptaH / asaMjame' asaMyamaH saMyamanaM samyagUviramaNaM sAvadhayogAt saMyamaH, athavA saMyamyate niyamyate svarUpe sthApyate siyamita AtmA pApapuJjAdaneneti saMyamaH tadbhinno. 'saMyamaH, sa saptadazavidhaH kthitH| tadyathA-pRthvIkAyAsaMyamaH, apkAyAsaMjamaH, tejaskAyAsaMjamaH, vAyukAyAsaMyamaH, vanaspatikAyAsaMyamaH dvIndriyAsaMyamaH, trIndriyAsaMyamaH, caturindriyAsaMyamaH, paJcendriyAsaMyamaH ajIvakAyAsaMyamaH vastrapAtrAdi. nAmayatanayA''dAnanikSepaNaM bahumUlyavastrapAtrAdigrahaNaM ca / 'pehA asaMjame' prekSA 'saMyamaH=bhANDopakaraNAdInAmapatilekhanam, avidhipratilekhanaM vA, 'upehAasaMjame' upekSA'saMyama:=punaHpunarapratilekhanam asaMyamayogeSu vyApAraH, saMyamayogeSu avyA. pAro vA, 'abaTu asaMjame' apahRtyAsaMyamaH avidhinA uccArAdInAM pariSThApanAdirUpaH 'appamajjaNA asaMjame' apamArjanA'saMjamA pAtrAdInAmArjanayA'vi aba sUtrakAra sataraha saMkhyAviziSTa samavAya ko prakaTa karate haiM-'sattarasavihe' ityAdi / TIkArtha-asaMyama satraha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra se haijisake bala se AtmA sAvadyayoga se virakta ho jAtA hai usakA nAma saMyama hai, athavA-jisake dvArA AtmA niyama se pApapuMja se haTakara apane nija svarUpa meM sthApita kiyA jAtA hai usakA nAma saMyama hai| isase bhinna hai vaha asaMyama hai| ve satahara prakAra ke haiM ve isa prakAra haipRthivIkAya asaMyama1, apkAya asaMyama2, tejaskAya asaMyama3, vAyukAya asaMyama4, vanaspatikAya asaMyama5, dvIndriya asaMyama6, trIndriya asaMyama7, caturindriya asaMyama8, paMcendriya asaMyama9, ajIvakAya asaMyama10, pekSA asaMyama11, upekSA asaMyama12, apahRtya have sUtrA2 sattara saNyAvANA sabhavAyonu vANuna re -'sttrsvihe| ityAdi / asaMyama sattara prakAranA kahyA che. te A pramANe che - TIkArya-jenA prabhAvathI AtmA sAvadya bhegathI virakata thaI jAya che, tene saMyama kahe che. AthavA- jenA dvArA AtmA pApapuMjamAMthI chUTIne pitAnA nija svarUpamAM sthApita karAya che, tene saMyama kahe che tenAthI viparIta je hoya che tene asaMyama kahe che. (1) te sattara prakAranA che te A pramANe che pRthvIkAya asaMyama, (2) apUkAya asaMyama, (3) tejaskAya asaMyama, (4) vAyuya asayama, (5) vanaspatiya masayama (6)Indriya 25sayama (7) trIdriya asayama, (8) yaturindriya masayama, (6) payandriya masayama, (10) mAya masayama, (10) prekSA asayama, (12) apekSA asayama, (13) apatya asayama zrI samavAyAMga sUtra Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye saptadazaasaMyamAdInAM nirUpaNam 219 dhipramArjanayA vA yo'saMyamaH so'pramArjanA'saMyamaH, 'maNaasaMjame' mano'saMyamaH= akuzalAtmakasya manasa udiirnnaaruupo'sNymH| 'vai asaMjame' vAgasaMyamaH, 'kAya asaMname' kAyAsaMyamaH akuzalAtmakayoH vAkAyayorudIraNAlakSaNo'saMyama ityrthH| pRthvIkAyasaMyamamArabhya kAyasaMyamaparyantaH saptadazavidhaH saMyamaH prajJaptaH / pRthvIkAyAsaMyamAdi viparItaH pRthvIkAyasaMyamAdirbodhyaH / 'mANusattare NaM pavvae' asaMyama 13, apamArjanA asaMyama14, manaH asaMyama15, vacana asaMyama aura kAyaasaMyama / inameM ajIvakAya asaMyama kA tAtparya isa prakAra se hai-vastra pAtra AdikoM kA ayatanA se uThAnA aura dharanA, tathA bahumUlya vastra pAtrAdiko kA lenA so ajIvakAya asaMyama hai| bhANDa upakaraNa AdikoM kI pratilekhanA nahIM karanA athavA avidhi se inakI pratilekhanA karanA isakA nAma prekSAasaMyama hai| bAra 2 samajhAne para bhI vastra pAtrAdikoM kI pratilekhanA nahIM karanA, athavA asaMyama yoMgo meM vyApAra karanA, aura saMyamayogoM meM vyApta nahIM honA so isakA nAma upekSA asaMyama hai| avidhi se uccAra prasravaNa Adi kI pariSThApanAdi karanA so apahRtya asaMyama hai| pAtrAdikoM kI pramArjanA nahIM karanA, athavA avidhi se pramArjanA karanA so isase jo asaMyama hotA hai vaha apramArjanA asaMyama hai| akuzalAtmaka mana ko rakhanA, isI taraha vacana aura kAya kA bhI akuzalarUpa rakhanA sI kramaza; mana asaMyama, vacana asaMyama aura kAya asaMyama hai| sataraha prakAra kA saMyama kahA gayA hai, jo isa prakAra se hai-pRthivIkAyasaMyama1, apakAyasaMyama2, tejaskAyasaMyama3, vAyukAya(14) maprabhA nA asayama, (15) bhana: sasayama, (16) kyana asayama ane (17) kAya asaMyama. temAM ajIvakAya asaMyamanuM tAtparya A pramANe che-vastra pAtra, Adine sayatanAthI upADavuM ke mUkavuM, tathA bahumUlya vastra pAtrAdikane grahaNa karavA te avakAya asaMyama kahevAya che. bhAMDa upakaraNa AdinI pratilekhanA na karavI, athavA avidhi pUrvaka temanI pratilekhanA tenuM nAma "prekSA AsaMyama' che. vAraMvAra samajAvyA chatAM paNa vastra, pAtra AdikenI pratilekhanA na karavI, athavA asaMyama yogamAM pravRtta rahevuM, ane sayama yogomAM pravRtta na thavuM, ene "upekSA asaMyama kahe che. avidhi pUrvaka uccAra prazravaNa (maLa, mUtra) AdinI pariSkApanA mA 42 te 'apahRtyaasaMyama' DAya che. pAtrAhiyAnI pramAna na 42vI mathavA mavidhi abhAnA 42vI tene 'apramAjanA asaMyama' 4 bhanane mazAtma rAma te manaHasaMyama che, kyanane salAma 2 // mate 'vayana asaMyama' che, sattara prakAranA saMyama kahyA che, te A pramANe che-(1) pRthvIkAya zrI samavAyAMga sUtra Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 samavAyAGgasUtre mAnuSottaraH khalu parvataH, 'sattarasa ekavIse joyaNasae' saptadazaikaviMzati yojanazatAniekaviMzatyadhikasaptadazazatAni yojanAnItyarthaH, urdhvamuccatvena pajJaptaH / 'savvesi pi NaM' sarveSAmapi khalu 'Nam' iti vAkyAlaGkAre, 'velaMdhara aNuvelaMdharaNAgarAINa' velandharAnuvelandharanAgarAjAnAm velandharAnuvelandharabhavanapatidevavizeSANAM 'AvAsapabvayA' AvAsaparvatAH ekaviMzatyadhikasaptadazazatAni yojanAni urdhvamuccatvena prajJaptAH / lavaNaH khalu samudraH saptadazayojanasahalAgi sambaggeNaM' sarvAgrega mUlamArabhya dakamAlApekSayA uccatvena prjnyptH||40|| . mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo sAiregAiM sattarasajoyaNasahassAiM ur3a uppatittAtao pacchA cAraNANaM tiriyA gatI pvtti| camarassa NaM asuriMdassa asuraraNNo tigichikUDe uppAyapavvae sattarasa ekavIsAiM joyaNasayAiM uDUM uccatteNaM paNNatta / balissa 0 asuriMdassa ruagiMde uppoyapavvaya sattarasa ekavIsAiM joyaNasayAiM uTheM uccatteNaM pnnnntte| saMyama4, vanaspatikAya saya 35, dvIndraya saMyama6, teindriya saMyama, caturindriyasaMyA.8, paMcendriya saMyama9, ana kAyasaMyama10, prekSAsaMyama11, upekSAsaMyama12, apahRtyasaMyama(pariSThApanA)13, pramArjanA saMyama14. mana:saMyama15, 6.na saMyama16 aura kAyama 17 / mAnaSottara parvata sataraha sau ikkIsa (1721) yojana U~cA hai| samasta velaMdhara anuvelaMdhara jo bhavanapati vizeSa haiM unake AvAsa parvatoM kI UMcAI sataraha so ikkIsa (1721) yojana kI hai| lavaNasamudra sataraha hajAra (17000) yojana mUla se lekara dakamAlA kI apekSA U~cA kahA gayA hai ||suu0 40 // sa55, (2) 2554 / 5 sayama, (3) te. 2415 sayama, (4) vaayu4|5 sayama, (5) 125 taya saMyama, (6) ndriya sayama, (7) tendriya sayama, (8) yatundriya sema, (8) yayandriya sayama (10) 2545415 sayama, (11) prekSAsayabha, (12) pekSAsayana (13) 15 sayama, (5204|5naa)(14)prbhaa nAsayama, (15)manaHsayama,(11) vayana saMyama ane (17) kAvya saMdhama. mAnuSattaraparvata sattarasa ekavIsa (1721) yojana U che. samata velaMdhara nurvalaMdhara je khAsa vanapati haya che, temanA parvatAvAsanI UMcAI sattara se ekavIsa (1721) jananI che, lavaNasamudra sattara hajAra yojana mULathI laIne dakamAlAnI [pANInA keTanI] apekSAe UMco batAvyo che. su.40 zrI samavAyAMga sUtra Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye jaGghAcAraNAdInAMgatyAdi nirUpaNam 221 sattarasavihe maraNe paNNatte, taM jahA-AvIImaraNe, ohimaraNe, AyatiyamaraNe valAyamaraNe vasaTTamaraNe aMtosallamaraNe tabbhavamaraNe bAlamaraNe paMDitamaraNe bAlapaMDitamaraNe chaumatthamaraNe kevalimaraNe vehAsamaraNe giddhapiTumaraNe bhattapaJcakkhANamaraNe iMgiNimaraNe pAovagamaNamaraNe / suhumasaMparAe NaM bhagavaM suhumasaMparAyabhAve vaTTamANe sattarasakammapagaDIo NibaMdhai, taM jahA-AbhiNibohiyaNANAvahaNe suyaNANAvaraNe ohiNANAvaraNe maNapajavaNANAvaraNe kevalaNANAvaraNe cakkhudaMsaNAvaraNe acakkhudaMsaNAvaraNe ohidasaNAvaraNe kevaladaMsaNAvaraNe sAyAveyaNijaM jasokittinAma uccAgoyaM dANaMtarAyaM lAbhatarAyaM bhogatarAyaM uvabhogaMtarAyaM vIriya aMtarAyaM ||suu. 41 // TIkA-'imIse NaM' ityAdi / asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgat satirekANi sAdhikAni saptadazayojanasahasrANi Urdhvamutpatya tata; pazcAt 'cAraNANaM' cAraNAnAm=vidyAcAraNAnAM jayAcAraNAnAM ca munInAM rucakAdidvIpagamanAya tiryaga gatiH pravartate / camarasya khala asurendrasya asurarAjasya 'tigichikUDe uppAyapavvae' tigicchikUTa utpAtaparvataH= yatrAgatya manuSyakSetre'bhigamanAyotpatati sa parvataH ekaviMzatyadhikasaptadazayo. janazatAni Urdhvamuccatvena prajJaptaH / bale khalu amurendrasya 'ruagiMde uppAya TIkArtha-'imIseNaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se kucha adhika sattaraha hajAra yojana Upara jAne ke bAda vidyAcAraNa aura jaMghAcAraNa muniyoM kI rucaka Adi dvIpoM meM jAne ke liye-tiyaMgUtirachI-gati prAraMbha hotI hai / asuroM ke rAjA camara asurendra kA tigicchakUTa nAma kA utpAta parvata sataraha so ikkIsa (1721) yojana kA u~cA hai| __TI:-'imIseNaM' ityAdi ! 2tnamA 50InAma sabharamaNIya mubhimAthI sattara hajAra ejana karatAM saheja vadhAre UMce jatAM vidyAcAraNa ane jaMghAcAraNa muniyenI rUcaka Adi dvIpamAM javA mATe tirachI gati zarU thAya che. asuronA rAjA camara asurendrane tigichikUTa nAmane utpAta parvata sattara se ekavIsa jana UMce zrI samavAyAMga sUtra Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 ____samavAyAGgasUtre pacae' ruca kendra utpAtaparvataH ekaviMzatyadhikasaptadazayojanazatAni Urdhvamu. catvena prajJaptaH / saptadazavidhaM maraNaM pratiniyatAyuH pRthagbhavanaM prajJaptam, tadyathA'AvIImaraNe' AvIcimaraNam A-samantAt vIcayastaraGgA iva vIcaya AyurdalikavidhvaMsanalakSaNAvasthA yasmiMstat AvIci tadeva maraNama, AvIcimaraNama, pratikSaNamAyurdravyavighaTanalakSaNe maraNamityarthaH / 'ohimaraNe' avadhimaraNam avadhiH maryAdA, tena maraNam, nArakAdibhavahetu tayA yAni AyuH karmadalikAnyanubhUyamriyate, punastAnyevAnubhUya yadi mariSyati tadA tadavadhimaraNamucyate, tadadravyA. pekSayA punastadagrahaNAvadhi yAvat jIvasya mRtatvAta AtmapariNAmavaicitryAt gRhItojjhitAnAM karmadalikAnAM punagrahaNasya saMbhavAt / 'AyaMti ya maraNe' Aya. bali nAmaka asurendra kA rucakendra nAma kA utpAta parvata sataraha so ikkIsa (1721) yojana kA UcA hai / sataraha prakAra kA maraNa hai, vaha isa prakAra se AvIcimaraNa-pratikSaNa bhujyamAna AyurdalikoM ke vighaTanarUpa maraNa kA nAma AvIcimaraNa hai / 1 // avadhimaraNa- nAraka adi janma ke hetu bhUta jina Ayukarma ke dalikoM ko anubhava karake jIva kA maraNa hotA hai yadi unhIM dalikoM ko bhaviSya meM phira se anubhava karake yadi vaha maratA hai to vaha maraNa-maryAdAmaraNa hai arthAt-jina Ayukarma ke dalikoM ko pahile bhoga kara jIvane choDa diyA hai, arthAt usakA maraNa ho cukA hai, una Ayukarma dalikoM ko jabataka vaha phira se grahaNa nahIM kara letA hai tabataka usa apekSA vaha mRta hI hai kyoM ki AtmapariNAmoM kI vicitratA ke kAraNa pUrva meM grahaNa kara choDa diye gaye una Ayukarma ke dalikoM kA punaH grahaNa honA saMbhavita ho sakatA hai| atyaMtikamaraNa-naraka che. bali nAmanA asurendrane kendra nAmane utpAta parvata sattara se ekavIsa (1721) yojana UMco che. sattara prakAranAM maraNa che te prakAro A pramANe che (1) AvIci maraNa-pratikSaNa muyamAna mAyuvinA vighaTana35 bha2pane AvIci maraNa 4 cha. (2) avadhi maraNa-nATa4 mahinmanA tubhUta re bhAyu kamanA dalikane anubhava karIne jIvanuM maraNa thAya che, je e ja dalikane bhaviSyamAM pharIthI anubhava karIne je te mare che, te te maraNane gavadhi jaLa maryAdA maraNa kahe che. eTale ke je AyukarmanA dalijene pahelAM bheLavIne jIve choDI dIdhAM che. eTale ke tenuM maraNa thaI cUkayuM che. te Ayukarma dRlikane jyAM sudhI te pharIthI grahaNa karI letA nathI tyAM sudhI te mRta ja che kAraNa ke Ama pariNAmonI vicitra tAne kAraNe pUrve grahaNa karIne cheDI dIdhela te AyukarmanA dalikanuM pharI grahaNa tha saMbhAvita tha za cha. (3) AtyaMtika maraNa-24 mA mAyu0433 re zrI samavAyAMga sUtra Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye jaGghAcAraNAdInAM gatyAdinirUpaNam 223 ntikamaraNama, nArakAdyAyuSkatayA yAni karmadalikAnyanubhUya mRtaH, anantaraM na punastAnyanubhUya mariSyatIti, IdRzaM yanmaraNaM tat dravyApekSayA atyantabhAvitvA. dAtyantikamucyate / 'valAyamaraNe' valanmaraNam, saMyamayogebhyo valatAM pracalatAM bhagnavratapariNatInAM vatinAm, athavA valatAM bubhukSAparigatatvena balabalAyamAnAnAM yanmaraNam tad valanmaraNam / 'vasaTTamaraNe' vArtamaraNam-vazena indriyaviSayAka. rSaNena RtaH pIDitaH vazAtaH dIpazikhArUpasamAkRSTazalabhavad viSayAdhInAH, teSAM yanmaraNaM tadazAmaraNam / 'aMtosallamaraNe' antaH zalyamaraNam antaH zalyasya dravyato'nuddhatatIrAderbhAvataH sAticArasya yanmaraNaM tadantaHzalyamaraNam, Adi AyuSkarUpa se jina karma dalikoM kA anubhava karake jIva mara jAtA hai-usa paryAya ke karmadalikoM ko choDa detA hai aura bAda meM phira se vaha una kameM dalikoM kA anubhava nahIM karatA hai, arthAt pUrva meM prApta Ayukarma ke dalikoM ko punaH vaha prApta nahIM karatA hai aura mara jAtA hai agRhIta Ayukarma ke dalikoM ko hI grahaNa kara usa paryAya se chUTa jAtA hai| to isa apekSA usakA vaha maraNa AtyaMntika maraNa hai 3 / valanmaraNa-saMyamayogoM se calita hue arthAt bhagnavratapariNatavAle aise sAdhu vratIjanoM kA athavA bhUkha se yukta hone ke kAraNa balabalAyamAna vyaktiyoM kA jo maraNa hotA hai vaha valanmaraNa hai|4| vArtamaraNa-indriyoM ke viSayoM ke AkarSaNa se pIDita hue vyaktiyoM kA dIpazikhA ke rUpa se samAkRSTa pataMga kI taraha jo maraNa hotA hai usakA nAma vazAttamaraNa hai|6| antaH zalyamaraNa-jisa prakAra dravyarUpa tIra Adi ke zarIra ke bhItara ghusane para prANiyoM kA maraNa ho jAtA hai usI prakAra aticArarUpa bhAvazalya karmalikone anubhava karIne jIva marI jAya che te paryAyanA karmadAlikone choDI de che. ane pachI pharIthI te karmalikone te anubhava karatuM nathI eTale ke pUrva prApta karela AyukarmanA dalikone pharIthI te prApta karatA nathI ane marI jAya che. agRhIta AyukarmanA dalikane ja grahaNa karIne te paryAyathI chuTI jAya che. te te apekSA tenu bharaNa AtyaMtika maraNa 43vAya che balanmaraNa-sayama yogathI yakSita thayela eTale ke bhagnatrata pariNAvALA sAdhu trIjanAnuM athavA bhUkhathI yukata DAvAne para patA bhArasAnu 2 bha25 hAya cha tene balanmaraNa cha.(5)vazAtamaraNa indriyAnA viSayAnA mAthI pIDita 05tinu dIvAnI nyotithI mA. vAthI 5tajiyAnI mare bha26 thAya che te bharane vazArtamaraNa 43 che. (6) antaH zalyamaraNa ma dravya35 tI2 mA zasya zarIranI maha2 dhusI pAthI prANIonuM maraNa thAya che, tema aticAra rU5 bhAvazalyanA sadubhAvamAM (hAjarImAM) zrI samavAyAMga sUtra Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 samavAyAGgasatre 'tabbhavamaraNam' tadbhavamaraNam, tiryaGmanuSyabhavalakSaNe vartamAno jantuH punastasyaiva bhavasya yogyAni AyuHkarmANi Abadhya, AyuHkSayeNa yanmriyate, mriyamANasya tasya yanmaraNaM tat tadbhavamaraNamucyate / etanmaraNaM tiryaGmanuSyANAmeva, na tu devanArakiNAm, tehi mRtvA na tatraivabhave samutpadyate / 'bAlamaraNe' bAlamaraNam= bAla iva bAlaH avirataH tasya maraNaM bAlamaraNam / idaM hi saMsAraparibhramaNakArakam , "paMDitamaraNa' paNDitamaraNampaNDita iva paNDitaH sarveviratimAn tasya maraNam pANDitamaraNam, idaM hi saMsAravicchedakArakam, 'bAlapaMDitamaraNe' bAlapaNDitamaraNam , bAlapaNDito dezaviratiH tasya maraNaM bAlapaNDitamaraNamucyate, etadapi bhavabhramaNanivArakam / 'chaumatthamaraNe' chadmasthamaraNam, chadmastha:-kevalake sadbhAva meM jisa vratI kA maraNa ho jAve usakA vaha maraNa antaH zalyamaraNa hai|6| tadbhavamaraNa-tiyazca athavA manuSya bhava meM vartamAna manuSya yA tiryazca prANI kA usI bhava keyogya Ayukarma kA baMdha karake jo Ayu ke kSaya ho jAne para maraNa ho jAtA hai vaha tadbhavamaraNa hai| yaha maraNa manuSya aura tiryaJcoM meM hI hotA hai| devanArakiyoM meM nahIM, kyoM kI ve maraNa kara usa bhava meM punaH utpanna nahIM hote hai 7 bAlamaraNa-avirati yukta jIva kA jo maraNa hotA hai vaha bAlamaraNa hai| yaha maraNa saMsAraparibhramaNa kA kAraNa kahA gayA hai 8 / paMDitamaraNa sarvavirati saMpanna jIvoM ke maraNa kA nAma paMDitamaraNa hai| yaha maraNa saMsAra ke viccheda kA kAraNa kahA gayA hai 9 / bAlapaMDitamaraNa-bAlapaMDita zabda kA artha dezavirati hai / isa dezaviratiyukta jIva kA jo maraNa hotA hai vaha bAlapaMDitamaraNa hai, yaha maraNa bhavabhramaNa kA nivAraka hotA hai 10 / ne pratavArInu bha255 thAya cha, tenu te bharaNa antaHzalyamaraNa cha. (7) tadbhavamaraNa tiryaMca athavA manuSyabhavamAM rahela manuSya ke tiryaMca prANanuM e ja bhavane yogya mAyuma nA 5 4zana Ayuno kSaya pAne sIdhe re bharaNa thAya cha tena tadbhavamaraNa / che. te prAnu bha26 manuSya bhane tiya yama / thAya cha, he nA24I. emAM thatuM nathI, kAraNa ke teo mahIne te bhavamAM pharI utpanna thatA nathI. (8) vAlamaraNa-mavirati yuta nure bha295 thAya che. tene mAsabhara 4 che. m| prA2nA bhane saMsAraparizramAnu // 295 yu che. (8) paMDitamaraNa-sava viti yukata jIvenA maraNane paMDitamaraNa kahe che. A maraNa saMsAranA vicchedanuM kAraNa hevAya che. (10) bAlapaMDitamaraNa pAsapaDita 204ne| ma zivirati cha. 5 // dezavirati yukata jIvanuM je maraNa thAya che tene "bAlapaMDitamaraNa" kahe che, A bha29 apabhramaNAnu nipA24 gAya che. (11) chadmasthamaraNa zAnathI. 2kSita zrI samavAyAMga sUtra Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye jAcAraNAdInAM gatyAdinirUpaNam 225 jJAnarahitastasya maraNam / 'vehAyasamaraNe' vaihAyasamaraNam, vihAyasi bhavaM vaihAyasam, tacca tanmaraNaM ca vaihAyasamaraNam | ayaM bhAvaH-vRkSasya zAkhAyAmanyatra cordhvapradeze svazarIramAbadhya yo mriyate tasya maraNaM vaihAyasamaraNamucyate / 'giddhapiTThamaraNe' gRhaspRSTamaraNam gRDhairupalakSaNatvAnmAMsalubdhakazrRgAlAdispRSTasya vidAritasya yanmaraNaM tada gRddhaspRSTamaraNam / athavA gRddhapaSTamaraNa miticchAyA, gRddhAnAM bhakSya pRSThamupalakSaNatvAdudarAdikaM ca yasmin maraNe tanmaraNaM gRddhapRSThaptaraNam / kazcinmadAsattvaH prANI gajoSTrAdimahAkAyaprANizarIramadhye pravizya svamAMsa gRddhAdibhirbhakSayitvA yanmriyate tasya maraNaM, 'giddhapiTThamaraNaM' ucyate / "bhattapacakkhANamaraNe' bhaktapatyAkhyAnamaraNam, bhaktasya-bhojanasya yAvajjIvaM pratyAkhyAnaM chadmasthamaraNa-kevalajJAna se rahita jIva kA jo maraNa hotA hai usakA nAma chadmasthamaraNa hai 11 / kevalimaraNa-kevalajJAna se yukta hue jIva kA jo maraNa hotA hai vaha kevali maraNa hai 12 / vaihAyasamaraNa-vRkSa kI zAkhA para athavA kisI dUsare U~ce pradeza meM apane zarIra ko baMdhakara-phA~sI lagAkara jo jIva kA maraNa hotA hai vaha vaihAyasamaraNa hai 13 / gRddhaspRSTamaraNa-gRddha Adi mAMsa lubdha jIvoM ke dvArA bhakSita ho jAne para jo maraNa hotA hai usakA nAma gRddhaspRSTamaraNa hai athavA 'giddhapiTThamaraNa' padakI 'gRddhapRSThamaraNa ' aisI bhI saMskRta chAyA hotI hai / isakA bhAva aisA hai ki jisa maraNa meM gRddhoM dvArA bhakSya jo pRSTha udara Adi kAraNa hoN| koI mahAsattvazAlI prANI gaja, uSTra Adi mahAkAyavAle prANiyoM ke zarIra meM praviSTa ho jAve aura apane mAMsa ko gRddha AdikoM se khilAvebhakSita karAve isa taraha se jo usakA maraNa hove to vaha gRddhapRSTha nu bha255 thAya cha ta chasthama265 4 cha. kevali maraNa-vajJAnathI yuta vanu bha25 thAya cha tene sibha265 4 cha. (13) vaihaaysmrnnvRkSanI zAkhApara ke bIjI kaI uMcI jagyAe potAnA zarIrane bAMdhIne-phAMso khAIne k2 bha295 thAya che. tena vaiDAyasama24 4. (14) gRddhaspaSTamaraNa gIca mAhi mAMsa lAlacu jenA dvArA bhakSita thavAne kAraNe je maraNa thAya che. tenuM nAma gRddhaskRSTa bha285 cha 2mathavA giddhapiTTamaraNa pahanI gRddhapRSTa maraNa yI 5 saMskRta chAyA thAya che. teno bhAvArtha A pramANe che-je maraNamAM gIdha dvArA bhaThya pITha, peTa Adi kAraNa rUpa hoya evuM maraNa. keI mahAsatvazALI prANI hAthI, uMTa Adi mahAkAya prANIonA zarIramAM praveza kare pitAnA mAMsane gIdha Adikone khavarAve tenuM je bha29 thAya tene ddhaY04 bha294 4 cha. (15) bhaktapatyAkhyAnamaraNa re bharamA zrI samavAyAMga sUtra Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D 226 samavAyAGgasUtre yasmin tad bhaktaparikSeti nAmnA rUDhaM bhaktapratyAkhyAnam, tacca tanmaraNaM ca bhaktapramyAkhyAnamaraNam / idaM pratyAkhyAnaM trividhasya caturvidhasya vA''hArasya parityAgapUrvakameva saMbhAvyam / tathA ca asmin sapratikarma arthAt zarIrazuzrUSaNaM kartuM kArayituM ca zakyate / 'igiNimaraNaM' iGginImaraNam iyate maryAditakSetra eva calanAdi kriyAkriyate'syAmanazana kriyAyAmitiGginI, tayA maraNamiGginI. maraNam / idaM maraNaM parityaktacaturvidhAhArasya niSpatikarmazarIrasya iGgitadeza sthitasya bhavati / 'pAovagamaNamaraNe' pAdapopagamanamaraNampAdayasya vRkSasyeva upagamanaM nizcalatayA avasthAnaM yasmin maraNe tanmaraNa pAdapopagamanamaraNam / yathA pAdapaH kacit deze kenApi kAraNena nipatitaH samamasamaM vA'nAlocayan maraNa hai 14 // bhaktapratyAkhyAnamaraNa-jisa maraNa meM AhAra kA yAvajIva pratyAkhyAna kara denA kAraNa ho vaha maraNa bhaktapratyAkhyAnamaraNa hai| yaha maraNa cAroM prakAra ke yA tIna prakAra ke AhAra ke pratyAkhyAna se hotA hai| isa maraNa meM jIva apane zarIra kA zuzrUSA svayaM bhI karatA hai tathA dUsare se bhI karA sakatA hai 15iMginImaraNa-jisa anazana kriyA meM, maryAdita kSetra meM hI halana calana Adi kriyA kI jAtI hai usakA nAma iMginI hai| isa iMginI se jo maraNa hotA hai usakA nAma iMginImaraNa hai yaha maraNa usI jIva ke hotA hai ki jisane cAroM prakAra ke AhAra kA parityAga kara diyA hai, tathA apane zarIra kI jo svayaM zuzrUSA nahIM karatA hai aura na dUsaroM se hI karAtA hai, tathA maryAdita kSetra meM hI rahatA hai16| pAdapopagamanamaraNa-jisa maraNa meM vRkSa kI taraha nizcala rUpa se abasthAna rahatA hai usa maraNa kA nAma pAdapopagamanamaraNa hai| jaise vRkSa jaba kisI sthAna para kisI kAraNavizeSa se girapaDatA hai taba vaha AhArane jIve tyAM sudhI tyAga karavArUpa hoya te maraNane bhakatapratyAkhyAna maraNa kahe che. te maraNa cAre prakAranA ke traNa prakAranA AhAranA pratyAkhyAnathI thAya che. A maraNamAM jIva pitAnA zarIranI zuzraSA jAte kare che athavA bIjA pAse karAvI za cha. (16) iMginI maraNa 2 sanazana liyAnA, bhayAhita kSetramA sanasana Adi kriyA karAya che, tenuM nAma "IginI che. A ginIthI je maraNa thAya tenuM nAma $fjano karI cheA prakAranuM maraNa e ja jIvane thAya che ke jeNe cAre prakAranA AhArano parityAga karyo hoya ane potAnA zarIranI je jAte zuSA karato nathI ane bIjA pAse zuzruSA karAvatA nathI, tathA maryAdita kSetramAM ja rahe che. (17) pAdapopagamana maraNa-2 bha2mA vRkSanI bha nizca35 avasthAna 23 cha te maraNanuM nAma "pAda pegamana maraNa che. jema vRkSa keI sthAna para koI kAraNe zrI samavAyAMga sUtra Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye jaGghAcAraNAdInAM nirUpaNam nivalamAste tathA yo yadi UrdhvasthAnena upavizati, tadA na pArzvena nAnyena vA kenacit arthAt yena sthAnena sthitastenaiva sthAnena sa yAvajjIvamapi tiSThati na punaranyathA, tasyaivaMvidhasya niSpratikarmazarIrasya parityaktacaturvidhAhArasyedaM pAdapopagamanamaraNaM bhavati / 'muhumasaMparAeNaM' sUkSmasaMparAyaH khalu = sUkSmasaMparAyaguNasthAnakaH upazama kakSapakabhedAdvividhaH, sa sUkSmalobhakapAyamalavedakaH 'bhagavaM' bhagavAn =dhyAnaizvaryasaMpannaH, mahAmuniH saMparAyabhAve 'muhuma' sUkSmasaMparAyapariNAme 'mANe' vartamAnaH arthAt vartamAnakAlikapariNAme'vasthitaH saptadazakarmaprakRtInibadhnAti, viMzatyadhikabandhaprakRtizatamadhye anyA na nivadhnAtItyarthaH / tadyathA 227 rahatA yaha sthAna sama hai athavA viSama hai isa bAta kA vicAra nahIM karatA aura nizcalarUpa meM par3A rahatA hai usI taraha jo jisarUpa se isa maraNa ko svIkAra karatA hai - yadi baiThakara svIkAra karatA hai to baiThA rahatA hai, yadi eka karavaTa se leTA 2 svIkAra karatA hai to usI taraha se leTA rahatA haiidhara udhara hilatA DulatA nahIM hai tAtparya yaha hai ki jisa sthAna se vaha sthita hai usI sthAna se vaha yAvajjIva sthita rahatA hai isa prakAra se sthita rahe hue niSpratikarma zarIra vAle, aura parityakta caturvidha AhAra vAle muni kA yaha pAdapogamana maraNa hotA hai 17| sUkSmasaMparAya guNasthAnavartIjIva upazamaka aura kSapaka ke bheda se do prakAra kA hotA hai / ye donoM hI sUkSmalobhakaSAyakhva mala ke vedaka hote haiM / dhyAnarUpa aizvarya se saMpanna rahate haiM / isa taraha isa dazaveM guNasthAna meM vartamAna jIva eka so vIsa (120) baMdha yogya prakRtiyoM meM se sataraha karma prakRtiyoM tUTI paDe che tyAre te vRkSa, te sthAna sama che ke viSama che te khAkhatanA vicAra karatuM nathI, ane nizcala rIte paDayu rahe che, e ja pramANe je jIva je rIte A maraNu svIkAra kare che. te eThAM beThAM maraNunA svIkAra karatA hAya teA besI ja rahe che jo eka paDakhe sUtA sUtA te maraNane svIkAra karatA heya te eka ja paDakhe paDayA rahe che--Ama tema hAlatA nathI. tenu' tAtpa e che ke je sthAne te je rIte paDayA rahevAnuM nakakI kare te ja sthAne te jIve tyAM sudhI paDayA rahe che, A pramANe paDayA rahIne niSpratikama zarIravALA, ane cAre prakAranA AhAranA jeNe parityAga karyAM che evA muninu' maraNa pApagamana maraNa kahevAya che sUkSma saparAya guNasthAnavatI jIva upazamaka ane kSepakanA bhedathI e prakAranA hoya che. te banne sUkSmalAlakaSAya rUpa maLanA vedaka hoya che. dhyAna rUpa azvaya thI yukata hoya che. A rIte A dazAmAM guNusthAnamAM rahela jIva eka se vIsa (120) aMdha ceAgya prakRtiemAMthI sattara kama prakRtiyAneA badha bAMdhe che. (1) AbhiniSeAdhika jJAnAvaraNa zrI samavAyAMga sUtra Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 samavAyAGgasUtre 'AhiNivohiyaNANAvaraNe' AbhinibodhikajJAnAvaraNam ='abhi' iti athobhimukho viparItabhAvarahitatvAt 'ni' niyataH saMzayAdirahitatvAt vodhaH saMvedanamabhinibodha:, sa eva AbhinivodhikaM 'nANaM' jJAnaM jJAyate anenetijJAnam, Abhinibodhika ca tajjJAnamabhinibodhikajJAnam , indriya no indriyanimittako bodhaH tasyAvaraNamityarthaH, manaHparyayajJAnAvaraNam , kevalajJAnAvaraNam, cakSurdarzanAvaraNam, anakSu. dezanAvaraNam, kevaladarzanAvaraNam, sAtAvedanIyam, yazaH kIrtinAma, uccagotram , dAnAntarAyaH, lAbhAntarAyaH, bhogAntarAyaH, upabhogAntarAyaH, vIryAntarAyaH // 41 // ____mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM sattarasapaliovamAiM ThiI pnnnnttaa| pacamIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ukkoseNaM sattarasasAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| chaTrIe puDhavAe atthegaiyANaM neraiyANaM jahaNNeNaM sattarasasAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM sattarasa kA baMdha karatA hai| AbhinibodhakajJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaH paryayajJAnAvaraNa, kevalajJAnAvaraNa, cakSudarzanAvaraNa, acakSudarzanA varaNa, avadhidarzanAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa sAtAvedanIya, yazaH kIrtinAma, uccagotra, dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogA. ntarAya aura vIryAntarAya, ina sataraha prakRtiyoM ko hI bAMdhatA hai, anyaprakRtiyoM ko nahA / saMzayAdi bhAva rahita hokara jo arthAbhimukha bodha hotA usakA nAma AbhinibodhakajJAna hai| yaha jJAna pAMca indriya aura mana ke nimitta se hotA hai| isa jJAna kA AvAraka jA karma hotA hai usakA nAma AbhiniyodhikajJAnAvaraNa hai ||suu0 41 // [2] zruta jJAnAva26, (3) vijJAnA126, (4) bhana: 5 yajJAnAva29], (5) kevaLajJAnAvaraNa, (6) cakSudarzanAvaraNa, (7) acakSudarzanAvaraNa (8) avadhi dRza nA5295 (6) 16zanAvaraNa, (10) sAtAvahanIya, (11) yazatinAma (12) 84gotra, (13) hAnAntarAya, (14) samAntarAya, (15) sa tarAya, (16) (17) vIrvAntarAya, e sattara prakRtino baMdha ja bAMdhe che. anya prakRtiono nahI. saMzavAdi bhAva rahita thaIne je arvAbhimukha bedha thAya tenuM nAma abhinibe dhaka jJAna che. A jJAna pAMca idri ane manane kAraNe thAya che. A jJAnanuM AvAraka je karma hoya che tenuM nAma Abhinibedhika jJAnAvaraNa che sU. 41 zrI samavAyAMga sUtra Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptadazasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 229 palionAI ThiI paNNattA | sohammIsANesu kappesu attheogaiyANaM devANaM sattarasa palio mAI ThiI paNNattA / mahAsukke kappe devANaM ukkoseNaM sattarasasAgarovamAI ThiI paNNattA / sahassAre kappe devANaM jahaNNeNaM sattara sasAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA sAmANaM susAmANaM mahAsAmANaM paDamaM mahApaDamaM kumudaM mahAkumudaM naliNaM mahAnaliNaM poMDarIaM mahApoMDarIaM sukkaM mahAsukaM sIhaM sIhakaMtaM sIhavIaM bhAviaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM sattarasasAgarovamAiM ThiI paNNattA / te NaMdevA sattarasahi amAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA tesi NaM devANaM sattara sahiM vAsasahassehiM AhAraTThe samuSpajjai, saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je sattarasahiM bhavaMggahaNehi sijjhissaMti bujjhissaMti mucissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMta karissati // sU0 42 // TIkA - 'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM saptadazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / paJcamyAM pRthivyAmastyekeSAM nairathikANAmutkarSeNa saptadazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / SaSTayAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM jaghanyena saptadazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / TIkArtha- 'imI seNaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyo kI sthiti sataraha palpopama kI kahI gaI hai| pAMcavI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaropama kI kahI hai| chaThavIM pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI jaghanyasthiti sataraha sAgaropama kI kahI gaI hai / asurakumAra TIDArtha - imoseNaM ityAdi ! mA ratnaprabhA pRthvImAM DeMTalA nArasI monI sthiti sattara pApamanI che. pAMcamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI utkRSTa sthiti sattara sAgaropa nI kahI che. chaThThI pRthvImAM keTalAka nArakInI jaghanya sthi ta sattara sAgarApamanI kahI zrI samavAyAMga sUtra Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 samavAyAGgasUtre asurakumArANAM devAnAmastye keSAM saptadazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmazAneSu kalpeSu astye keSAM devAnAM saptadazapalyopamAni sthitiH prjnyptaa| mahAzukre kalpe devAnAmutkarSeNa saptadazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / saha. sAre kalpe devAnAM jaghanyena saptadazasAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devAH sAmAnaM1, susAmAnaM 2, mahAsAmAnaM3, padma4, mahApa 5, kumudaM6, mahA. kumudaM7, nalinaM8, mahAna linaM9, pauNDarIkaM10, mahApauNDarIkaM11, zuklaM12, mahAzuklaM 13, sihaM 14, siMhakAntaM15, siMhabIja16, bhAvitaM17 ca vimAnam / eteSu saptadavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa saptadaza sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devAH saptadazabhirarddhamAsairAnanti vA prANanti vA ucchazvasanti vA nizvaHsanti vaa| teSAM khalu devAnAM saptadazadevoM meM kittaneka devoM kI sthiti sataraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna, ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti sata. raha palyopama kI kahI gaI hai| mahAzukra kalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaropama kI kahI gaI hai| sahasrAra kalpa meM devoM kI jaghanyasthiti sataraha sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva sAmAna 1, susAmAna2, mahAsAmAna3, padma4, mahApadma5, kumuda6, mahAkumuda7, nalina8' mahAnalina9, pauDarIka10, mahApauMDarIka 11, zukla12, mahAzukla 13, siMha 14, siMhakAnta 15, siMhabIja16, aura bhAvita 17, ina 17 vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva sataraha arddhamAsoM ke bAda bAhya AbhyaMtarika zvAsocchAsa grahaNa karate haiN| una devo ko sataraha hajAra varSa vyatIta ho jAne para AhA. rasaMjJA utpanna hotI hai| ina devoM meM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo che. asurakumAra devomAM keTalAka devanI sthiti sattara papamanI kahI che. sodharma ane izAna, e be kalapamAM keTalAka devanI sthiti sattara palyopamanI batAvI che. mahAzukra kalpamAM devAnI utkRSTa sthiti sattara sAgaropamanI kahI che. sahastrA2 kapamAM hevAnI dhanya sthiti sattara saap|5mnii DI je. re heve| (1) sAmAna, (2) susAbhAna, (3) bhAsAmAna, (4) 5, (5) mahApa, (6) hubhu, (7) bhAmuha, (8) nalina (4) mahAnasina, (10) paurI, (11) mahApI 2i4 (12) zusa (13) mahAzusa, [14] siDa, (14) siAnta, (16) simI, mana (17) lAvita, ye sattara vimAnomAM devanI paryAye utpanna thAya che, te davAnI utkRSTa sthiti sattara sAgaro5manI kahI che. te devane sattara adhe mAsa 8 mAsa-bAda bAhya abhyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te dene sattara hajAra varSe vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devomAM keTalAka de evA paNa hoya che ke je zrI samavAyAMga sUtra Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAdazasamavAye aSTAdazabrahmacaryanirUpaNam bhirvarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye saptadazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti parivirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti // 42 // tsutsu 231 atha aSTAdazaM samavAyamAha - mUlam -- aTThAraha vihe baMbhe paNNatte, taM jahA - orAlie kAmabhoge va sayaMmaNeNaM sevai no vi aNNaM maNeNaM sevAvei, sevaMta pi aNNaM na samaNujANAi, orAlie kAmabhoge Neva sayaM vAyAe sevai no faraNaM vAyA sevAvei, vAyAe sevataM pi aNNaM Na samanujAAi, orAlie kAmabhoge Neva sayaM kAyeNaM sevai No vi ya aNNa kAyeNaM sevAve, kAyeNaM sevaMtaM pi aNNaM na samaNujANAi / divve kAmabhoge Neva sayaM maNeNaM sevei, no vi aNNaM maNeNaM sevAvei, sevataMpi aNNaM Na samaNujANAi, divve kAmabhoge Neva sayaM vAyAe sevei, no vi aNNaM vAyAe sevAvei, sevaMtaM pi aNNaM Na samaNujANA / divve kAmabhoge Neva sayaM kAyeNaM sevei, no vi apaNaM kAyeNaM sevAvei, sevaMtaM pi aNNaM Na samaNujANAi | arahato arinemissa aTThArasa samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA / samaNeNa bhagavayA mahAvIreNaM samaNANaM NiggaMthANaM khaluDDaya viyattANaM aTThArasa ThANA paNNattA, taM jahA vayachakaM6, kAyachakka 12, akappo13, gihibhAyaNaM 14 / paliyaMka15, nisijA 16 ya siNANaM 17 bhavasiddhika hote haiN| ye sataraha bhavagrahaNa karane ke bAda siddha hoMge, butta baneMge, isa saMsAra se chUTa jAyeMge, parinirvRta hoMge aura samastaduHkhoM kA anta kara deMge // 0 42 // bhavasiddhika hAya che. tee sattara lava karyA pachI siddhagati pAmaze, yuddha thaze, A saMsAramAMthI mukata thaze parinitta thaze. ane samasta duHkhAnA nAza karI nAkhaze. Asu. jA zrI samavAyAMga sUtra Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 samavAyAGgasUtre sobhavajaNa18 / AyArassa NaM bhagavao sacUliAgassa aTArasapayasahassANi payaggeNaM paNNattAiM baMbhIe NaM libIe aTArasavihe lehavihANe paNNatte, taM jahA-baMbhI javaNIliyo dosA UriA kharoTTiA kharasAviA pahArAiA uccatariau akkharaeNTriyA bhogavayatA veNatiyA NiNhaiyA aMkalivi gaNilivi gaMdhavalivi [bhUyalivi] AdaMsalivi mAhesa~rIlivi dAbhIlivI coliMdIlivI / atthinatthipavAyarasa NaM puvvassa aTThArasa vatthU paNNattAiM dhUmappabhAe NaM puDhavIe aTArasuttaraM joyaNa sayasahassaM paNNattaM / posAsADhesu mAsesu sai ukkoseNaM aTrArasa muhattaM divase bhavai sai ukkoseNaM aTrArasa muhattA rAI bhavai // sU. 43 // TIkA--'aTThArasa vihe' ityAdi / aSTAdazavidhaM 'baMbhe' brahma-brahmacarya prajJaptam, tadyathA-audArikAn kAmabhogAn naiva svayaM manasA sevate nApi anya manasA 'sevAveI' sevayati-sevituM pravartayati, sevamAnamapi anyaM manasA na 'samaNujANAi' samanujAnIte anumodytiityrthH| audArikAn kAmabhogAn naiva svayaM vAcA sevate, nAyi anyaM vAcA sevayati, sevamAnamapi anyaM na vAcA aba sUtrakAra aThAraha saMkhyAviziSTa samavAya ko kahate haiM'aTThArasavihe' ityAdi / TIkArtha-aThAraha prakAra kA brahmacarya kahA gayA hai| jA isa prakAra se hai-audArika kAmabhogoM ko svayaM mana se sevana nahIM karanA dUsaroM se sevana karavAne kA vicAra nahIM karanA aura sevana karane vAle vyakti kI mana se sarAhanA nahIM karanA, audArika kAma bhogoM ko vacana ke dvArA svayaM sevana nahIM karanA, dUsaroM ko sevana karane liye prerita nahIM ve sUtrA2 mA2 sadhyAvANai samapAyA matAva cha 'aTThArasa vihe' ityAdi ! aDhAra prakAranuM brahmacarya batAvyuM che, je A pramANe che - TIkAtha-dArika kAmagonuM pote manathI sevana na karavuM bIjA pAse sevana karAvavAno vicAra na kare, ane sevana karanAra vyakitanI manamAM prazaMsA na karavI zrI samavAyAMga sUtra Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAdazasamavAye aSTAdazabrahmacaryAdi nirUpaNam 233 smnujaaniite| audArikAn kAmabhogAn naiva svayaM kAyena sevate nApi anya kAyena sevayati, sevamAnamapi anyaM kAyena naiva samanujAnIte / divyAn kAmabhogAn naiva svayaM manasA sevate, nApi anyaM sevayati, sevamAnamapi anya manasA na smnujaaniite| divyAn kAmabhogAn naiva svayaM vAcA sevate nApi anya vAcA sevayati, sevamAnamapi anyaM vAcA na samanujAnIte / divyAn kAmabhogAn naiva svayaM kAyena sevate, nApi anyaM kAyena sekyati, sevamAnamapi anyaM na kAyena samanujAnIte / arhataH khalu ariSTanemeraSTAdaza bhramaNasAhastryaH karanA, aura sevana karane vAle puruSa kI vANI se sarAhanA nahIM krnaa| audArika kAmabhogoM ko zarIra se svayaM sevana, nahIM karanA, dUsaroM ko sevana karane ke liye zarIra saMketa Adi nahIM karanA, tathA sevana karane vAle kI kAya se sarAhanA nahIM krnaa| isI taraha divya-devasaMbaMdhI arthAt-caikriya zarIra sambadhI kAma bhogoM kI svayaM mana se sevana nahIM karanA, dasaroM se sevana karavAne kA vicAra nahIM karanA aura jo sevana karate hoM unakI anumodanA nahIM karanA / vacana se divya kAmabhogo ko sevana nahIM karanA, dUsaroM se vacana dvArA prerita kara sevana karane ke liye nahIM kahanA, aura sevana karane vAloM kI vacana dvArA anumodanA nahIM karanA / isI taraha divyakAmabhogoM ko kAya se svayaM nahIM sevana karanA, dasaroM ko sevana karavAnenimitta prerita nahIM karanA, aura sevana karanevAloM kI apane zarIra se cuTakI yA tAlI Adi bajA kara anumodanA nahIM krnaa| isa prakAra audArika aura divya (vaikriya) kAmabhogoM ko lekara mana, vacana, aura kAya saMbaMdhI kRta, kArita aura anumodanA ke sAtha guNA dArika kAmabhoganuM vacano dvArA te sevana na karavuM, bIjAne sevana karavAnI preraNA na ApavI, ane sevana karanAra vyakitanI vANIthI prazaMsA na karavI audArika kAmagenuM zarIrathI jAte sevana na karavuM sevana karavAne mATe bIjAne zarIrathI saMketa Adi na karavA, tathA sevana karanAranI kAyAthI sarAhanA na karavI. e ja pramANe divya-devasaMbaMdhI eTale ke vaikriya zarIra saMbaMdhI kAmagonuM jAte manathI sevana na karavuM, bIjA pAse sevana karAvavAno vicAra na karo, ane sevana karanAranI anumodanA na karavI vacanathI divya kAmaganuM jAte sevana na karavuM, bIjAne vacana dvArA tenuM sevana karavAne preravA nahI, ane sevana karanAranI vacana dvArA ane mAdanA na karavI e ja pramANe divya kAmaganuM kAyAthI jAte sevana na karavuM bIjAne sevana karavAne mATe preravA nahIM, ane sevana karanAranI pitAnA zarIrathI capaTI ke tALI vagADIne anumodanA na karavI. A rIte audArika ane divya vaidiya) kAmonI apekSAe mana, vacana ane kAya saMbaMdhI karela, karAvela ane zrI samavAyAMga sUtra Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 samavAyAGgasUtre utkRSTAH zramaNasaMpadA 'hotthA' Asan / zramaNena bhagavatI mahAbAreNa zramaNAnAM nigranthAnAM 'sakhuDuyaviattANaM' sakSudravyaktAnAm kSudrakAvayasA zrutena vA nyUnAH, vyaktAH vayaH zrutapariNatAH taiH sahitAsteSAm, arthAbhayavidhAnAM nirgranthAnAm aSTAdazasthAnAni=heyopAdeyavastUni prajJaptAni, tadyathA-vrataSaTkaM6 kAyaSam 12 akalpo13 gRhibhAjanam 14 / palyaGkaH15 niSadyA16 ca snAnaM17 zobhAvajanam 18 / 'cayachakaM' vratapaGkam paJcamahAvratAni rAtribhojanaviratizca 'kAyachakkaM' kAyaSakam-pRthvIkAyAdirakSaNarUpam etAni dvAdaza sthAnAni upAdeyAni / 'akappo' akalpya: akalpanIyazayyAsanavasanA'nazanapAtrAdirUpaH, padArthaH, gRhibhAjana sthAlyAdiH, 'paliyaMka' palyaGko maJcakAdiH, 'nisinjA' niSadhAsyAdibhiH sahopavezanam, snAna-dezataH sarvatazca zarIrakSAlanam , akalpyamArabhya snAnaparyantamanupAdeyam / 'sohavajaNaM' zobhAvarjanam-idamupAdeyam / 'AyArassa NaM bhagavao karane para aThAraha ho jAte haiM / ahaMta prabhu asSTinemi kI utkRSTa se aThAraha hajAra zramaNasaMpatti thii| zramaNa bhagavAn mahAvIrane kSudravaya se athavA zruta se nyUna sAdhuoM ke liye aura vyakta-vayapariNata tathA zrutapariNatasAdhuoM ke liye heyopAdeyabhUta aThAraha sthAna kahe haiN| ve isa prakAra se haiM-prata chaha kAya chaha akalpa13 ora gRhibhAjana14, palyaMka15 niSadhA16, snAna17 aura shobhaavjn18| pAMca mahAvrata aura rAtribhojanavirati isa prakAra se chaha vrata haiN| pRthvIkAya Adi chaha jIvoM kI rakSA karanA ye SaTkAya haiN| ye bAraha sthAna upAdeya kahe gaye haiN| akalpanIyazayyA, vasana-vastra, azana-AhAra, aura pAtra Adi1, gRhibhAjanathAlI vagairaha2, palyaMka-maJcaka aAdi3, nipadyA-striyoM Adi ke sAtha baiThanA4, snAna-ekadeza athavA sarvadeza se zarIra kA kSAlana-dhAnA, ye saba heya kahe gaye haiN| tathA aThAravAM zobhAvarjana, yaha upAdeya kahA hai| anuMmodita e badhAnI gaNatarI karatAM kula aDhAra prakAra thAya che. ahaMta prabhu ariSTaneminI utkRSTanI apekSAe aDhAra hajAra zramaNa saMpatti hatI. zramaNa bhagavAna mahAvIre sudravayanA athavA zratathI nyUna sAdhuone mATe ane vyakata-vaya pari gata tathA zrata pariNata-sAdhuone mATe he pAdeya bhUta aDhAra sthAna batAvyAM che, te A pramANe che vrata cha, kAya che, aka9pa, gRhi bhAjana, pathaMka, niSadyA snAna ane zobhAvajana pAMca mahAvrata ane rAtribhejanano tyAga e cha vrata che. pRthvI kAya Adi cha prakAranA jIvonI rakSA karavI te cha kAya che. e bAra upAdeya sthAno bhatAcyA cha. 25465nIya-zayA, 1sana-1. mazana-02, mane pAtra mA gRhibhAjana thANI vagere, palyaMka mAMyI mAhiniSadyA khii| mA sAthe mesavAnu, snAna zarIranA eka bhAganuM athavA badhA bhAgonuM kSAlana, te badhA heyasthAne batAvyAM che. zrI samavAyAMga sUtra Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAdazasamavAye aSTAdazabrahmacaryAdinirUpaNam sacUli Agassa' AcArasya khalu bhagavataH saclakAkasya = dvitIyazrutaskandhasaMvandhipiNDeSaNAdi paJcacUDAsamanvitasya AcArAGgasya bhagavataH navabrahmacaryanAmAdhyayanAtma ke prathama zrutaskandhe zraSTAdazapadasahasrANi 'payaggeNaM' padAgreNa = padaparimANena prajJaptAni / 'bebhIe NaM livIe' braThyAH khalu lipeH brAhmI = zrAdidevasya bhagavataH putrI athavA saMskRtAdibhedaviziSTAvANI, taduddezena tAmAzritya bA bhagavatAdidevena pravartitA lipiH brAhmIlipirucyate, tasyAH aSTAdazavidhaM 'lekhavihANe' lekhavidhAnam = akSaravinyAsaprakAraH prajJaptam, tadyathA - 'baMbhI' brAhmI 1, 'jAvaNIliyA' yAvanIlipi: 2, 'dosaUriyA' doSorikA3, 'kharohiA' kharoSTrikA 4, 'kharasAviA' svarazAvikA5, 'pahArAio' mahArAtikA, 'mahAriio' itipAThe mahArAjikA6, 'uccattariA' uccatarikA7, 'akkharapuTTiyA' akSarapRSTikA8, 'bhogavaiyA' bhogavatikA9, 'veNaiyA' vaiNakikA 10, 'NiNDaiyA' nihnavikA 11, aGka lipi: 12, gaNitalipi: 13, gandharvalipiH 14 (bhUtalipiH) Adarzalipi: 15, mAhezvarIlipi: 16, dAmI lipiH 17, bolindIlipiH 18 / dvitIya zrutaskandha saMbandhI piNDaiSaNA Adi pA~ca cUlAoM se yukta AcArAGgasUtra ke navabrahmacarya adhyayana svarUpa prathama zrutaskandha meM padaparimANa aThAraha hajAra haiM / brAhmIlipi ke AdinAtha prabhu kI putrI brAhmI ko athavA saMskRta Adi bhedaviziSTha vANI ko lekara jo una prabhune lipi pravartita kI usa lipi kA nAma brAhmI lipi huA-so usa lipi kA lekhavidhAna aThAraha prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra se hai - brAhmI 1, yAvanIlipi (urdU) 2, doSorikAra, svadoSTrikA4, kharazAvikA5, pahArAtikA6, uccattarikA7, akSarapRSTikA8, bhogavatikA9, vaiNakikA 10, nihmavikA11, aGka lipi 12, gaNitalipi 13, gaMdharvalipi 14, ( bhUtalipi Adarzalipi 15, mAhezvarIlipi 16, dAmIlipi 17, aura bolindI lipi 18 | 'pahArAiA' ke tathA aDhAramu zAbhAvana, te upa deya kahyu` che. bIjA zrutaskaMdha saMbadhI pi taiSaNA Adi pAMca culAothI yukata AcArAMga sUtranA nava brahmacarya adhyayana svarUpa prathama zrutaskaMdhamAM padatu pramANa aDhAra hajAra padonuM AdinAtha prabhunI putrI brAhmI athavA sa'skRta Adi bheda viziSTa vANInI apekSAe te bhagavAne je lipi cAlu karI te lipinu nAma brAhmIlipi paDayuM, te lipinuM lekha vidhAna aDhAra prakAranuM kahyuM che, te praa| AA pramANe che - (1) zrAhmI, (2) yAvanIsithi (uhU) (3) heoSeoriDA, (4) arASTri, (5) bharazAviSThA, mahArAtima, (7) uyyattari, (8) sAkSarapRSTimA, (6) logavati, (10) vaizamiza, (11) nihnavia, (12) atithi, (13) gaNitalipi (14) gaMdharvakSipi, (lutasici), (15) sAhazavidhi, (16) mAhezvarI lipi, (17) zrI samavAyAMga sUtra 235 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 samavAyAGgasUtre 'atthinatthippavAyassa' asti nAsti pravAdasya khalu pUrvasya aSTAdazavastUni prajJaptAni / dhUmaprabhAyAH khalu prathivyAH 'aTThArasuttaraM' aSTAdazottaram aSTAdazA. dhikam, 'joyaNasa yasahassaM' yojanazatasahasram bAhalyena prajJaptam / pauSApADhayoH khalu mAsayoH 'saI' sakRt-ekavAram utkarSeNa aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, 'saI' sakRt utkarSeNa aSTAdazamuhUrtA rAtribhavati ||suu. 43 // mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM aTArasapaliovamAI ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM aTArasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiya devANaM aTThArasa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sahassAre kappe devANaM ukkoseNaM aTArasasAgarovamAiM tthiipnnnnttaa| ANae kappe devANaM atthegaiyANaM jahaNNeNaM aTThArasa sAgarovamAI ThiI paNNattA / je devA kAlaM? sukAlaM2 mahAkAlaM3 aMjaNaM4 riTaM5 sAlaM6 samANaM7 dumaM8 mahAdumaM9 visAlaM10 susAlaM11 paumaM12 sthAna para 'mahAriiA' aisA pATha bhI kahIM 2 milatA hai so usakI chAyA mahArAjikA' aisI hai| astinAsti pravAdapUrva kI aThAraha vastu kahI gaI haiM dhUmaprabhA nAmaka pAMcavIM pRthivI kI moTAI eka lAkha aThAraha hajAra yojana kI hai| pauSa aura aSADha mAsa meM eka bAra jyAdA se jyAdA aThAraha muhUrta kA dina aura eka vAra jyAdA se jyAdA aThAra muhUrta kI rAtri hotI hai| arthAt aSADha mAsa meM aThAraha muhUrta kA dina aura pauSamAsa meM aThAraha muhUrta kI rAtri ekavAra hotI hai ||suu0 43 // hAmIlipi, mane (18) mesi-lef5 "paharAiA" ne thAne 'mahAriiA' / pATha 59 4 sthAne maje cha, to tenI chAyA 'mahArAjikA' . 'astinAsti' pravAda pUrvanI aDhAra vastuo kahelI che. dhUmaprabhA nAmanI pAMcamI pRthvIne vistAra eka lAkha aDhAra jano che. poSa ane aSADha mahinAmAM eka vakhata vadhAremAM vadhAre aDhAra muhUrtane divasa ane eka vAra vadhAremAM vadhAre aDhAra muhUrtanI rAtri thAya che. eTale ke aSADha mAsamAM aDhAra muhUrtane divasa ane poSa mAsamAM aDhAra muhUrtanI rAtri eka vAra thAya che. sU. 43 zrI samavAyAMga sUtra Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAdazasamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam paramazumaM13 kumudaM 14 kumudagumma 15 naliNaM16 naliNagummaM17 puMDarIaM18 puMDarIyagumma 19 sahassAravaDiMsagaM 20 vimANaM devattAe uva. vaNNA, tesi NaM devA aTTArasasAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA aTTArasehiM addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM aTThArasavAsasahassehiM AhAraTThe samupajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je aTTorasahiM bhavaggahahiM sijjhissaMti bujjhissaMti muccissaMti pariNivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissati // sU. 44 // TIkA - 'imI se NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAm aSTAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAmaSTAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAmaSTAdazapalyopamAni sthitiH prajJaptA / sahasrAre kalpe devAnAmutkarSeNa aSTAdazasAgaropamANi sthitiH prajJaptA / zrAnate kalpe devAnAmastyekeSAM jaghanyena aSTAdazasAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devAH kAlaM 1 sukAlaM2 mahAkAlam 3 aJjanam4 rivRMda zAlaM6 samAnaM7 drumaM8 mahAdumaM9 vizAlaM 10 237 TIkArtha- 'imose NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA nAmaka pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti aThAraha palyopama kI kahI gaI hai| asura kumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti aThAraha palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna, ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti aThAraha palyopama kI kahI hai / sahasrAra kalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti aTThAraha sAgaropama kI kahI gaI hai| Anata nAmake 9 navameM devaloka meM kitaneka devoM kI jaghanya sthiti aThAraha sAgaropama kI kahI gaI hai / jo deva kAla 1, sukAla2, mahAkAla 3, TIartha - 'imI seNa' ityAdi ! yA ratnaprabhA nAmanI pRthvImAM DeMTalA nAraDIonI sthiti aDhAra palyApamanI kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devAnI sthiti aDhAra palyApamanI kahI che. saudhama ane izAna kAmAM keTalAka deveAnI sthiti aDhAra pacepamanI kahI che. sahasrara kalpamAM devAnI utkRSTa sthiti aDhAra sAgarApamanI kahI che. Anata nAmanA navamAM devaleAkamAM keTalAka devAnI jaghanya sthiti aDhAra sAgashepbhnii uDDI che ? hevA (1) aba (2) suDAna, (3) mahAla, anana, (4) riSTa, zrI samavAyAMga sUtra Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 samavAyAGgasUtre suzAlaM11 paJa12 padmagulma13 kumudaM14 kumudagulmaM15 nalinaM17 nalinagulmaM17 puNDarIkaM18 puNDarIkagulmaM19 sahasrArAvataMsakaM20 vimAnaM-eteSu viMzativimA. neSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmaSTAdaza sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| te khalu devAH aSTAdazabhirarddhamAsairAnanti vA prANanti vA ucchasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmaSTAdazavarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA je aSTadazabhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti // 44 // athaikonaviMzatitamaM samavAyamAha mUlam egUNavIsaM NAyajjhayaNA paNNattA, taM jahA-ukkhittaNAe saMghADe aMDe kumme ya selae / tuMbe ya rohiNI mallI mAgaMdA caMdimAi y| // 1 // dAvadave udagaNAe maMDuke tettalIiya / naMdiphale aMjana4, riSTa5, sAla6, samAna7 druma' mahAdruma9, vizAla10, suzAla 11, padma12, padmagulma13, kumuda14, kumudagulma15, nalina16, nalinagulma17, puNDarIka18, puNDarIkagulma 19, aura sahasrArAvataMsaka20 ina vIsa vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI 18 sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| ve deva aThAraha arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| ina devoM ko aTThAraha hajAra varSa nikalajAne para AhArasaMjJA utpanna hotI hai| ina devoM meM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ye aTThAraha bhava lene ke bAda siddha avasthA prApta kareMge, buddha ho jAveMge, mukta ho jAyeMge, parinita-ho jAveMge, aura samasta duHkhoM kA anta kara deMge ||suu044|| (6) sAsa, (7) samAna, dUbha, (e) mahAbha, (10) vizale, (11)suzAsa, (12) para zubha, (14) abhu, (15) bhuzubha, (19) masina, [17] nasinazusa, (18) paMDarIka. ane (20) sahastrArAvataMsaka. e vIsa vimAnomAM devanI paryAye utpanna thAya che te devanI aDhAra sAgaropamanI sthiti kahI che. te de aDhAra adhamAsa bAda nava mahine-bAhya Abhyantarika zvAsecchavAsa grahaNa kare che. te devene aDhAra hajAra varSa vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devomAM keTalAka de evA paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. te devo aDhAra manuSya bhava lIdhA pachI siddha avasthA prApta karaze, buddha thaze, mukta thaze, parinivRta thaze, ane samasta pAnI mata 42ze // sU. 44 // zrI samavAyAMga sUtra Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaviMzatisamavAye ekonaviMzatijJAtAdhyayanAdi nirUpaNam 239 avarakaMkA AipaNe suMsamA i ya // 2 // avare ya poMDarIe jAe egUNavIsame | jaMbUdIve NaM dIve sUriyA ukoseNaM egUNavIsaM joyaNasahassAI uDDamahottavayaMti / sukkoNaM mahaggahe avareNaM udie samANe egUNavIsaM NakkhattA samacAraM caritA avareNaM atthamaNaM uvAgacchai / jaMbUdIvassa NaM dIvassa kalAo eguNavIsaM cheyaNAo paNNattAo 1 raNavIsa titthayarA agAravAsamajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaiyA // sU0 45 // TIkA- 'e gaNabIsa' ityAdi / ekonaviMzatirjJAtAdhyayanAni majJatAni, tadyathA - utkSiptajJAtaM saMghATa : aNDam kUrmazca zailakaH / tumbaM ca rohiNI mallI mAkandI cAndrika || 1 || dAvadrava udakajJAtaM maNDUkaste taliriti / nandiphalam apakaMkA AkIrNaH sumA iti / / aparaM ca puNDarIko jJAtam ekonaviMzatitamam ||2|| 'ukkhittaNAe' utkSiptajJAtam - meghakumArajIvena svastibhave dAvada - mAnazazakajIvarakSAyai pAdaH utkSiptaH = UrdhvakRta evaM ghRtaH iti tadupalakSitamidaM prathamamadhyayanam, utkSiptajJAtam / jJAtam ityudAharaNam - tadevAdhIyamAnatvAdadhyayanam / evamagre'pi / (2) 'saMghADe' saMghATaH = dhanyazreSThi- vijayataskarayo aba sUtrakAra 19 saMkhyAviziSTa samavAya ko prakaTa karate haiMeguNavIsa' ityAdi / gaye haiM / ve isa prakAra haiM TIkArtha - unnIsa adhyayana jJAtA ke kahe utkSiptajJAta adhyayana - isa adhyayana meM yaha kahA gayA hai ki meghakumAra ke jIvane hasti ke bhava meM dAvadahyamAna kharagoza kI rakSA ke liye apanA paira U~cA uThA liyA thA isa kathA se udAharaNa se - upalakSita hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma utkSiptajJAta huA hai| saMghATa - isa huve sUtrahAra yogAzIsa sadhyAvANAM samavAyo matAve che - eguNavIsaM ityAdi ! TIkA-jJAtA sUtranA egaNIsa adhyayanA batAvyAM che. te A pramANe che-(1) utkSiptajJAta adhyayana - mA adhyayanamAM se bAta batAvI che ! bheghakumAranA kave hAthInA bhavamAM dAvAnaLa lAgyA tyAre sasalAnI rakSA mATe peAtAnA eka paga uMcA uThAvI rAkhyA hatA. A kathAthI-udAharaNathI upalakSita havAne kAraNe A adhyayananu nAma utkSiptajJAta paDyu che. (2) saMghATamA adhyayanabhAM dhanya zreSThI, ramane vibhaya zrI samavAyAMga sUtra Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 samavAyAGgasUtre rekavandhanabaddhatvArthAbhidhAyakaM jJAtaM saGghATajJAtam / (3) 'aMDe' aNDam-sUcanAt stramiti nyAyAdatra- aNDam' iti mayUrANDam, tduplkssitmdhyynm-annddkjnyaatm| (4) 'kUmme' kUrmaH-kUrma iti kacchapaH, tadudAharaNena guptyaguptiguNadoSa pratipAdakatvAdikaM kUrmajJAtam / (5) 'selae' zailakaH-zailakarAjarSivaktavyatA viSayakamadhyayanaM zailakajJAtam / (6) 'tuMbe' tumbam-alAbUH, tadudAharaNapatipAdakatvena tannAmnA prasiddhaM tumbajJAtam / (7) rohiNI-dhanyasArthavAhaputrasya dhanarakSaNatatparAbhAryA, tasyAH zAlikaNasurakSaNavardhanodAharaNena mamupalakSitaM rohiNIjJAtam / (8) malli:-etannAmnI kumbhakarAjaputrIekonaviMzatitamatIrthakarapadaadhyayana meM dhanyazreSThI aura vijayataskara ina donoM ke baMdhana meM baddhatvarUpa arthakA kathana kiyA gayA hai-ataH isa jJAta-udAharaNa se upalakSita hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma saMghATa huA hai| aMDa nAmaka adhyayana meM mayUra ke aMDoM kA kuthana kiyA gayA hai| isaliye mayUrANDa se upalakSita hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma aMDa huA hai|3| kUrma nAma ke udAharaNa se gupti aura agupti ke guNa aura doSoM kA pratipAdana kiyA gayA hai-ataH isa udAharaNa se upalakSita hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma kUrmajJAta huA hai / 4 / zailakarAjarSi kA kathana zailakajJAta meM kiyA gayA hai isa liye isa adhyayana kA nAma zailakajJAta huA hai / 5/ tumbajJAta adhyayana meM tuMbaDI ke udAharaNa se viSaya kA pratipAdana kiyA gayA hai isaliye isakA nAma tuMbajJAta huA hai| rohiNIjJAta meM dhanyasArthavAha ke putra kA bhAryA rohiNI ne dhanakI rakSA kii| use jo zAli. kaNa diye gaye the so usane unheM surakSita rakhate hue bahuta adhika bddhaayaa| cera, e banene eka baMdhanamAM bAMdhavAnI vAta kahela che, tethI A jJAta udAharaNathI SalkSata vAthI mA adhyayananu nAma saMghATa zalyu cha (3) aDa nAmanA madhya. yanamAM moranAM IMDAMnuM kathana karavAmAM AvyuM che. tethI mayUrADathI upalakSita hovAne 12 mA adhyayananu nAma 'aMDa' 5 yuche. (4) 'karma' nAmanA adhyayanamA 4aaybAnA udAharaNathI gupti ane aguptinA guNadoSanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM cha. tethI se hAthI pakSita pAthI te adhyayananu nAma kamajJAta cha (5) zailakajAta te nAmanA madhyayanamA zai binuna 42pAmA mAvyu cha, tethI te madhyayananu nAma zailakajJAta cha. (6) 'tumbajJAt' -adhyayanamA tu mInA Set204thI viSaya pratipAna 42rAyu cha tethI tenu nAma 'tumbajJAta', 5'yu cha. rohiNIjJAta' madhyayanamA dhanya sAtha pAnI putravadhU DilIye dhananI vI zata rakSA karI tenuM varNana che. tene sAcavavA mATe je zAlikaNa ApavAmAM AvyA hatA tene zrI samavAyAMga sUtra Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaviMzatisamavAye ekonaviMzatijJAtAdhyayanAdi nirUpaNam 241 dhAriNo, tadudAharaNApalakSita mallijJAtam / (9) 'mAgaMdI' mAkandI-atra mAka ndIzabdena mAkandIdArako gRhyate, tannAmnA prasiddha mAkandojJAtamiti mAkandIdArakajJAtamityarthaH / (10) 'caMdimAiya' cAndrikaH-candrodAharaNapatipAdakasvAcAndrikajJAtam / (11) 'dAvadave' dAvadracaH-svanAmakhyAtaH samudrataTastho vRkSavizeSaH, tadupalakSitaM dAvadravajJAtam / (12) 'udagaNAe' udakajJAtam-udakaM nagaraparikhAjalam, tadudAharaNena pudgalasvabhAvapratipAdakatvAd jJAtam-udakajJAtam / (13) 'maMDukke' maNDUkA bheka-nandamaNikArajIvaH, taccaritropalakSitamadhyayana maNDUkajJAtam / (14) 'tettali' tetaliH-tetaliriti tetaliputraH, sUcAmAtratvAtsatrasya, sa kanakaratharAjAmAtyaH, tadupalakSita tetalijJAtam, tetliputrjnyaatmityrthH| (15) 'naMdiphale' nandiphalam-nandiphalAbhidhAnA ApAtabhadrAH pariisa kathA se upalakSita hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma rohiNI jJAta huA hai / 7 mallitIrthakara ke udArahaNa se yukta hone ke kAraNa isa adhyayana kA nAma mallijJAta huA hai / isameM yaha kahA gayA hai ki malli kuMbhakarAja kI putrI thii| ye 19 ve tIrthakara banI 8 mAkaMdI jJAta nAmaka adhyayana meM mAkaMdIdAraka kA vRttAnta likhA huA hai 9 / cAndrikajAta meM caMdra ke udAharaNa se viSaya kA pratipAdana kiyA gayA hai 10 / dAvadravajJAta meM samudrataTa para sthita dAvatruma ke udAharaNa se viSaya kA pratipAdana kiyA gayA hai 11 / udakajJAta meM parikhA ke jala ke udAharaNa se pudgala kA pratipAdana kiyA gayA gayA hai 12 / maMDUkajJAta meM nandamaNikAra ke jIva meMDhaka ke caritra kA varNana kiyA gayA hai 13 / kanakaratha rAjA ke amAtya tetaliputra kA varNanatetalIjJAta meM kiyA gayA hai / 14 / nandiphalajJAta kevI rIte moTA pramANamAM tenI vRddhi karI tenuM kathana Ave che. A kathAthI upalakSita hopAthI mA adhyayananu nAma rohiNIjJAta' che. (8) mAmA adhyayanamA mahilA tIya 42 295 pAthI, te adhyayananu nAma 'mallijJAta' che. temAM se patA0yu cha bhati, mAnI putrI tI te mAgAsamA tIya 42 manI. (e) mAkaMdIjJAta' nAmanA adhyayanamA mAhAnuM vRttAnta samecha. (10) 'cAndrikajJAta' madhyayanamA yandranA mahArathI viSayanu pratipAina yu cha.[11]'dAvadvajJAta' adhyayanamA samudra niAre thatAM dAvamanA udAharaNathI viSayanuM pratipAdana karela che.[12] jJAta adhyayanamAM pari mAnA - S24thI pugatanu pratipAdanu 42|yu cha.(13)maMDUkajJAtamA namA. 2nA AnA yaritra vana rAyu cha.[14] tetalijJAta' madhyayanamA 425 zana amAtya tetaliputranuvAna rAyucha. (15) 'nandiphalajJAta' nAmanA madhya. zrI samavAyAMga sUtra Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 samavAyAGgamatra NAmAmadAruNA vRkSAH, tadudAharaNapratipAdakamadhyayanaM nandiphalajJAtam / (16) 'aparakaMkA' aparakaGkA-dhAtakI khaNDa-bharatakSetrarAjadhAnI, tatra parihatadraupadyAnayanAthe kRSNavAsudevagamanarUpAzcaryAdi prarUpakaM jJAtam, aprkngkaajnyaatm| [17] 'AiNNe' AkIrNA:-kAlika dvIpatino jAtyazvAH, tadudAharaNopalakSitam AkIrNajJAtam / (18) 'susamAnAmnIdhanyazreSThi duhitA, tacaritropalakSitamadhyayanaM susumAjJAtam / aparaM ca-anyat ekonaviMzatitamam-'poMDarIeNAe' puNDarIkaM jJAtam-puNDarIkA puSkalAvatIvijayamadhyavarti puNDarIkiNInAmanagAm etannAmako rAjA, tadvaktavyatayA patibaddhatvAdidaM puNDarIkajJAtam / jambUdvIpe khalu dvApe sUryo utkarSeNa ekonaviMzati yojanazatAni Urdhvamadhazca tapataH / ayaM bhAvaHjambUdvIpasyAbho sUyau~ svasthAnAdupari ekazatayAjanAni adhazca aSTAdaza zata nAmaka adhyayana meM ApAtabhadra aura pariNAma meM dAruNa aise nandiphala nAmaka vRkSoM ke udAharaNa se viSaya kA pratipAdana kiyA gayA hai 15 // aparakaMkA jJAta meM dhAtakI khaMDasthabharatakSetra kI rAjadhAnI aparakaMkA meM parihRta draupadI ko vApisa lAne ke liye kRSNavAsudeva ke gamanarUpa Azcarya Adi kA varNana kiyA gayA hai / 16 / AkIrNa jJAta meM kAlika dvIpavartI jAtyazvoM ke udAharaNa se viSaya kA varNana kiyA hai / 17 / suMsamAjJAta meM dhanyazreSThI kI suMsamA nAmakI kanyA ke caritra kA varNana kiyA gayA hai| / 18 / puMDarIkajJAta meM puSkalAvatI vijaya ke madhya meM rahI huI paDarokiNI-nAmakI nagarI meM vartamAna paMDarIka nareza ke cAritra kA kathana hai 19 / jaMbUdvIpa nAmakadvIpa meM do sUrya 1900 yojana taka U~ce tapate haiN| arthAta jaMbUdvIpa meM do sUyeM haiM-ve apane sthAna se Upara kI aura 100yojana taka tapate haiM aura nIce kI aura 1800 yojana taka tapate haiN| thanamAM ApAta bhadra ane pariNAmamAM dAruNa evA nadila nAmanAM vRkSonuM udAharaNa 14ne viSaya pratipAdana :yu cha (6) 'amarakaM kAjJAta' mA 5ta. AvelI bharatakSetranI rAjadhAnI aparakaMkAmAM haraNa karI laI java cela dIpa ne pAchI lAvavAne mATe kRSNavAsudevanA gamanarUpa Azcaya AdinuM varNana karAyuM che. ( 7) 'AkIrNajJAta' bhai 0 dvIpamA 298 mazvonu 265 na viSayanu na 42rAyu cha. (18) 'suMsamAjJAta' : madhyayanamA dhanyazenI susamA nAmanI nyAnA yatrinu 17 421AmA mAvyu cha. (16) 'puMDarIkajJAta, madhyayanamA pu tI vijayanI madhyamAM Avela puMDarIkiNI nAmanI nagarImAM rahetA puMDarIka narezanA caritranuM vRttAnta che. jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM be sUrya 1900 jana sudhI uMce nIce tape che. eTale ke jaMbudvIpamAM be sUrya che. te potAnA sthAnathI uparanI tarapha so jana sudhI tape che ane nIcenI bAju 1800 jana sudhI tape che. zrI samavAyAMga sUtra Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaviMzatisamavAye ekonaviMzatijJAtAdhyayanAdi nirUpaNam 243 yojanAni tapataH / tatra-adhaHpradeze samabhUtalAt mU? aSTazatayojanAni upari sthitau / jambUdvIpasya pazcimamahAvidehakSetra jagatI pratyAsannadeze nimnIbhavat kSetraM vijayadvArasyAntime deze adholokatAmadhigatam / tasmAdadhAlokAt samabhUtalasthAnaM dazazatayojanAni uparisthitam / itthaM sUryo aSTAdazazata yojanAni adhaH tptH| dvIpAntarasUryAstu UrdhvamekazataM yojanAni, adho'STazatAni yojanAni tapanti / tatra kSetrasya samatvAt / zukraH khalu mahAgrahaH 'avareNaM' aparasyAM khalu pshcimdishaayaamityrthH| uditaH 'samANe' san egUNavIsaM NakkhattAI samaM' ekonaviMzatyA nakSatraH saha, cAra-sacaraNaM 'carittA' caritvA kRtvA 'avareNaM' aparasyAM dizi 'atyamaNaM' astamanam upAgacchatiprApnoti / egaNavIsaM nakvattAI' ityatra prAkRtatvAtRtIyArthe dvitIyA / jambUdvIpasya khalu dvIpasya kalAo' kalAH paMca chabbIse chaccakalA vitthaDaM bharahavAsa' ityAdiSu jambUdvIpagaNiteSu yAH kalA ucyante tAHkalAH 'egUNavIsaM cheaNAo' ekonaviMzaticchedanAH yojanasyaiko. kyoM ki adhaHpradeza meM-samabhUtala se do sUrya 800AThaso yojana Upara sthita haiN| jaMbUdvIpa ke pazcima mahAvidehakSetra kI jagatI ke pratyAsannadeza meM nIce rahA huA vijayadvAra ke antima deza meM jo kSetra hai usakA nAma adholoka se samatalabhUtalasthAna 1000 eka hajAra yojana Upara sthita hai| isa taraha do sUrya 1800 aThArahaso yojana nIce tapate haiN| anya dvIpoM ke sUrya to Upara meM 100 yojana taka aura nIce meM 800AThaso yojana taka tapate hai| kyo ki vahAM para kSetra sama hai / zukra nAma kA mahAgraha pazcimadizA meM udita hokara 19unnIsa nakSatroM ke sAtha saMcaraNa karake pazcimadizA meM asta hotA hai| jaMbadvIpa kI kalAe~ ki jo "paMca chabbIse chacca kalA vitthaDaM bharahavAsaM" ityAdi jaMbUddhIpa saMbaMdhI gaNita meM kahI huI haiN| ve 1 eka yojana ke19 kAraNa ke adhaHpradezamAM-samatalathI 800 AThaso jana upara bane sUryo rahelA che. jabUdvIpanA pazcima mahAvideha kSetranI jagatI (keTa) nA pratyAyana dezamAM nIce rahela vijayadvAranA aMtima dezamAM je kSetra che tenuM nAma adhalaka che. A adhe - lokathI samatala bhUtala sthAna eka hajAra(1000)jana upara AveluM che. A rIte be sUrya 1800 aDhArase jana nIce tape che. anya dvIpanA sUrya te upara 100 se jana sudhI ane nIce 800 AThase jana sudhI tape che, kAraNa ke tyAM kSetra sama che, zukra nAmane mahAgraha pazcima dizAmAM udaya pAmIne ogaNIsa nakSatra saMcaraNa zana pazcima dizAma masta pAme che. bhUdAnI 4AmI ne paMca chavvIse chaccakalAvitthaDaM bharahavAsaM tyAdvIpa samadhI gatimA 4ii cha. tamA zrI samavAyAMga sUtra Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra44 samavAyAGgasUtre naviMzatitamabhAgarUpAH prajJaptAH / ekonaviMzatistIrthakarA agAravAsamadhye 'vasittA' uSitvA muNDA bhUtvA khalu 'aNagAriyaM' anagAritAM 'pavvaiyA' prjitaaH| rAjyapadamupabhujya prabajitA ityarthaH, vAsupUjya mallinemipA mahAvI hasvAminaH paJca jinAstu rAjyapadamanupabhujya prvrjitaaH| akRta vivAhau tu mallinemi jinAveva prabajitau // sU 44 // mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM egUNavIsa paliovamAiM ThiI paNNattA / chaTIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM egaNavIsa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM egUNavIsaMpaliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM egUNavIsa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| ANayakappe atthegaiyANa devANaM ukkoseNaM egUNavIsasAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| pANAe kappe atthegaiyANaM devANaM jahaNaNeNaM egUNavIsasAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA ANataM pANataM NataM viNataM ghaNa susiraM iMdaM iMdakaMtaM iMduttaravaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM egaNavIsa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA egUNavIsAe addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA ussassaMti vA nosasaMti vA unnIsa veM bhAgarUpa haiN| 19 unnIsa tIrthaMkaroM ne rAjyapada bhoga karake dIkSA dhAraNa kI hai| bAkI ke vAsupUjya, mallinAtha, neminAtha, pArzvanAtha aura mahAvIrasvAmI ina 5 pAMca tIrthaMkarone rAjyapada ko nahIM bhogA hai aura dAkSA dhAraNa kI hai| tathA mallinAtha prabhune aura neminAtha prabhu ne to apanA vivAha hI nahIM kiyA thA ||suu0 44 // eka ejananA ogaNasamAM bhAganI che. ogaNasa tIrthakaroe rAjyapada bhagavAne dIkSA lIdhI hatI. bAkInA vAsu pUjya, mallinAtha, neminAtha, pArzvanAtha ane mahAvIra svAmI, e pAMca tIrthakaroe rAjyapada bhagavyA vinA dIkSA lIdhI hatI. tathA mallinAtha prabhue tathA neminAtha prabhue te pitAnA vivAha ja karyA nahatA sU.44 zrI samavAyAMga sUtra Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaviMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 245 tesi NaM devANaM egUNavIsAe vAsasahassehiM AhAraTThe samupajai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je eguNavIsAe bhavaggahaNehiM sijjhisaMti bujjhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMta karissati // sU0 45 // TIkA- 'imIse NaM' ityAdi / asyAM khala ratnaprabhAyAM pRthivyAmatsyekeSAM nairayikANAm ekonaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / SaSThayAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmekonaviMzati sAgaropamANi sthitiH prajJaptA | sukumArANAM devAnAmastye keSAmekonaviMzatipalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmeSu kalpeSu astyekeSAM devAnAmekonaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / Anate kalpe astyekeSAM devAnAmutkarSeNa ekonaviMzati sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / prANate kalpe astyekeSAM devAnAM jaghanyena ekonaviMzati sAgaropamAnA sthitiH prajJaptA | ye devAH AnataM 1 prANataM2 nataM3 vinataM4 TIkArtha- 'imI se NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 19 unnIsa palyopama kI kahI hai / chaTThI pRthivI meM kinaneka nArakiyoM kI sthiti 19 unnIsa sAgaropama kI kahI hai / asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 19 unnIsa palyopama kI kahI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meMkitaneka devoM kI sthiti 19 unnIsa palyopama kI kahI hai / Anatakalpa meM kitaneka devoM kI utkRSTa sthiti 19 unnIsa sAgaropama kI kahI hai / prANatanAma ke dazaveM kalpa meM kitaneka devoM kI jaghanyasthiti 19 unnIsa sAgaropama kI kahI hai| jo deva Anata 1, prANata2, nata 3, vinata 4, ghana5, suSira 6, indra0, indrakAnta, aura indrotarAvataMsaka 9, TIrtha' - 'imIseNaM' ityAdi ! A ratnaprabhA pRthvImAM DeMTalA nAraDImonI sthiti ogaNIsa paye pamanI kahI che. chaThThI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti ogaNIsa sAgarApamanI kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devAnI sthiti egaNIsa palle pamanI kahI che. saudha, ane izAna, e e kalpeAmAM keTalAka devAnI sthiti egaNIsa palyApamanI kahI che. AnatakalpamAM keTalAka devAnI utkRSTa sthiti ogaNIsa sAgaropamanI kahI che. prANuta nAmanA dezamAM kalpamAM keTalAka devAnI jadhanya sthiti egaNIsa sAgaroSabhanI uhI che ? heve| (1) mAnata, (2) prApta ( 2 ) nata, (4) vinata, ( 4 ) zrI samavAyAMga sUtra Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ghanaM5 suSiram 6, indram 7 indrakAntam indrottarAvataMsakaM vimAnam = eSu navamu vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa ekonaviMzati sAgarIpamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA ekonaviMzatyA'rdhamA sairAnanti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmekonaviMzatyA varSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye ekonaviMzatyA bhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhANAmantaM ca kariSyanti // 44 // atha viMzatitamaM samavAyamAha mUlam -- vIsaM asamAhiThANA paNNattA, taM jahA - dava davacAri yAvi bhavei, appamajiya cAri yAvi bhavaMi, duppamajjiya cAri yAvi bhava, atirittasajjAsaNieN rAiNIya paribhAsI therovaghAie bhUovAie saMjaNe koNe piTTimaM sie abhikkhaNaM 2 ohAraittA bhaI vANaM aNikaraNANaM aNuppaNNANaM uppAittA bhaveMi porANANaM adhi 246 - ina nau vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti 19 unnIsa sAgaropama kI hotI hai / ve deva 19 unnIsa ardhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsovAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko jaba 19 unnIsa hajAra varSa vyatIta ho jAte haiM taba AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo 19 unnIsa bhava grahaNa karane ke bAda siddhapada prApta karane vAle hoMge, buddha hoMge, saMsAra se chUTane vAle hoMge, parinirvRta hone vAle hoMge, aura samastaduHkhoM kA anta karane vAle hoMge // 0 45 // dhana, (4) suSira, (7) )ndra, (8) drAnta, mane (E) indrottarAvata saDa, se nava vibhaanAmAM devanI payAye utpanna thAya che, te devAnI utkRSTa sthiti egaNIsa sAgaropanI hAya che. te devA ogaNIsa amAsAmAM. sADA nava mahine brahya Abhyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devAne ogaNIsa hajAra varSa vyatIta thayA pachI AhArasaMjJA utpanna thAya che. te devAmAM keTalAka deve evA hAya che ke je 19 bhava grahaNa karyA pachI siddhipada prApta karaze, yuddha thaze, sa'sArathI mukata thaze, paranivRtta thaze, ane samasta du:khAnA nAza karaze |sU, 4pA zrI samavAyAMga sUtra Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. viMzatisamavAye viMzatirasamAdhisthAnAdi nirUpaNam 247 karaNANaM khamia viuvasamiyANaM puNodIrettA bhavei akAlasajjAyakArae yAvi bhavei, sasarakkheMpANipAe saddakare jhaMjhUhakare kalehakare sUraSpamANabhoI esaNADasamie yAvi bhavai / muNi savvaeNaM arahAvIsaM dhaNUiM uDDUM uccatteNaM hotthA / savve vi yaNaM ghaNodahI vIsaM joyaNa sahassAI bAhalleNaM paNNattA / pANayassa NaM deviMdassa devarapaNo vIsaM sAmANiya sAhassIo pnnnnttaao| NapuMsayaveyaNijasta NaM kammassa vIsaM sAgarovama koDAkoDIo baMdhaobaMdhaThiI pnnnnttaa| paJcakkhANassa NaM puvvasta vIsaM vatthU pnntaa| ussappiNiosappiNimaMDale vIsaM sAgarovama koDAkoDIo kAlo pannatto ||suu. 46 // TIkA 'vIsaM asamAhiTThANA' ityAdi / viMzatirasamAdhisthAnAni prajJa sAni, tadyathA-(1) 'davadavayArI yAvibhavaI' drutadrutacAro cApi bhavati, zIghra zIghragAmI bhavati, sa prathamA'samAdhisthAna doSabhAgI bhavati / (2) appamajiyacArI yAvi bhavai' apramArjitacArI cApi bhavati, apramArjite divase prabhUtajIvasaMkule sthale, tathA rajanyAdau rajoharaNAdinA pramArjanarahite sthAne gamanazIlo dvitIyadoSabhAgbhavati (3) 'duppamajiyacAri yAvi bhavai' duSpramArjita aba sUtrakAra 20 bIsa saMkhyA viziSTa samavAya ko prakaTa karate haiM-'vIsaM asamAhiThANA paNNattA' ityaadi| ___TIkArtha-20 bIsa asamAdhi ke sthAna kahe gaye haiM ve isa prakAra se haiMjo atyaMta zIghratA se calatA hai vaha isa prathama asAdhi sthAna ke doSa kA bhAgI hotA hai1 / jo divasa meM prabhUta jIvoM se saMkulasthAna meM vinA pUMje calatA hai tathA rAtri meM jo vinA pUje calatA hai vaha asamAdhi have sUtrakAra vIsa saMkhyAvALAM samavAya batAve che - vIsaM asamAhi ThANA paNNattA ityAdi ! TIkAtha-asamAdhinAM vIsa sthAne kahyAM che, te A pramANe che-je atyaMta jhaDapathI cAle che te A prathama asamAdhi sthAnanA deSane bhAgIdAra thAya che. je divase aneka jIthI chavAyelA sthAnane pUjyA vinA cAle che. tathA rAtre paNa je pUjyA vinA cAle che te bIjA asamAdhisthAnanA devane bhAgIdAra bane che. sArI rIte puMjyA zrI samavAyAMga sUtra Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 samavAyAGgasUtre " cAri cApi bhavati, avidhinA anupayogena ca rajoharaNAdinA pramArjitamArge gamanazIlastRtIyadoSa bhAgbhavati / (4) 'atiricasajjAsaNie' atiriktazayyAsanikaH=zAstramaryAdA'dhikazayyAsanopabhoktA caturthadopasevI bhavati / (5) 'rAiNIya paribhAsI' rAnika paribhASI=rAtnikaH paryAyajyeSThaH tena saha vivadamAnaH paJcamasyAsamAdhisthAmasya doSabhAy bhavati / (6) 'therovadhAe' sthaviropaghAtakaH sthaviraghAtacintakaH SaSThadoSabhAga bhavati / ( 7 ) 'bhUobaghAe' bhUtopaghAtikaH = sakala prANighAta cintanaparAyaNaH, (8) 'saMjalaNe' saMjvalanaH = pratikSaNa krodhakartA, (9) 'kohaNe' krodhanaH = svapara saMtApakaH / (10) 'piDisie' pRSThamAMsikaH parokSe paradUSaNAviSkaraNaparAyaNaH nindraka ityarthaH / (11) 'abhikkhaNaM 2 ohAraDatA ke isa dUsare doSa kA bhAgI hotA hai / samyak prakAra pUMje binA calanA (pUMjanA kahIM calanA kahIM ) yaha tIsarA asamAdhi doSa hai / zAstra kI maryAdA se adhika zayyA aura Asana kA upabhoga karanA yaha asamAdhi kA cauthA doSa hai / guru Adi ke sAtha avinaya pUrvaka bolanA tathA unakA parAbhava karanA yaha asamAdhi kA pA~cavAM doSa hai / jo sthaviroM ke ghAta karane kA vicAra karatA hai vaha asamAdhi ke chaThaveM doSa kA bhAgI hotA hai / jo samasta prANiyoM ke bAta karane ke vicAra meM magna rahatA hai vaha asamAdhi ke, 7 sAta veM doSa kA bhAgI hotA hai / jo pratikSaNa krodha karatA hai vaha asamAdhi ke ATha veM doSa kA bhAgI hotA hai| jo apane Apa ko aura dUsaroM ko harasamaya saMtApa detA rahatA hai vaha asamAdhi ke 9 navaveM doSa kA bhAgI mAnA gayA hai| pIThapIche jo dUsaroM ke doSoM ko prakaTa karane meM parAyaNa rahatA hai vaha asamAdhi ke 10 dasaveM vinA cAlavuM--pU javuM eka jagyAe ane cAlavuM bIjI jagyAe te trIjo asamAdhi doSa gaNAya che. zAstranI maryAdA karatAM vadhAre Asana ane zaAnA upabhAga karavA te asamAdhinA ceAthe doSa che guru Adi sAthe avinayathI khelavuM, tathA temane parAbhava karave te asamAdhine pAMcame doSa che. je sthavirAnA ghAta karavAnA vicAra kare che te asamAdhinA chaThThA doSanA bhAgIdAra bane che. je samasta prANIonA ghAta karavAnA vicAramAM magna rahe che, te asamAdhinA sAtamA doSanA bhAgIdAra bane che. pratikSaNa krodha karanAra asamAdhinA AThameA doSa kare che. je peAtAnI jAtane tathA khIjAne pratikSaNa saMteASa ApyA kare che te asamAdhinA navamA doSanA bhAgIdAra ane che. pITha pAchaLa anyanA doSo pragaTa karavAmAM je pravRtta rahe che te asamAdhinA dasamA doSanA bhAgIdAra bane che. vAraMvAra je nizcayakArI bhASAnu bhASaNa kare che, zrI samavAyAMga sUtra Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. viMzatisamavAye viMzatirasamAdhisthAnAdi nirUpaNam 249 bhavai' abhokSNam 2 punaH2 'ohAraittA' avadhArayitA-nizcayakArI bhASAbhASI asamAdhidoSabhAgbhavati / (12) 'navANaM' adhikaraNANaM aNuppaNNANa uppAettA bhavaI' navAnAm adhikaraNAnAmanutpannAnAmutpAdayitA bhavati-nUtanakalahotpAdakaH ityarthaH / (13) 'porANANaM adhikaraNANaM khamiaviuvasavizrANaM puNodIrettA bhavaI' purANAnAmadhikaraNAnAM kalahAnAM kSamApita vyupazAmitAnAM punarudIrayitA bhavati-kSamApitopazAnta purAtanaklezotpAdakaH / 'akAle sajjhAyakArae yAvi bhavaI' akAle svAdhyAyakArakazcApi bhavati / (15) 'sasarakkhapANipAe' sarajaskapANipAda:sacitta rajo'guNThitakaracaraNAnAmupavezam asamAdhisthAnadoSaM janayati / (16) 'saddakare' zabdakaraH prathamapaharAnantaramArabhyAsUryodayaM gAhamullApakArakaH / (17) 'jhaMjhakare' jhaMjhAkAra:-caturvidhasaMghasya gaNasya vA chedabhedakArakaH / (18) 'kalahakare' kalahakaraH kalaho vAgyuddham vAcikabhaNDanamityarthaH, doSa kA bhAgI mAnA gayA hai / bAra 2 jo nizcayakArI bhASA kA bhASaNa kartA hai vaha asamAdhi ke 11 gyArahave doSa kA bhAgI hotA hai| anutpanna navIna2 adhikaraNoM kA jo utpAdaka hotA hai-arthAt-nUtana kalaha ke sAdhanoM ko jo juTAtA hai-vaha asamAdhi ke 12 bArahave doSa kA bhAgI hotA hai| jo kSamA kI gaI athavA zAMta huI kalahoM ko phira se usakeratAhai-paidA karatAhaivaha asamAdhi ke 13 terahave doSakA bhAgI hotA hai| jo akAla meM svAdhyAya karatA hai vaha asamAdhi ke 14 caudahave doSa kA bhAgI hotA hai| sacitta raja yukta hAtha pairoM se Asana para baiThanA asamAdha ke 15 padaraha de doSa ko utpanna karatA hai| prahara rAtri vyatIta hone ke bAda jora se bolanA athavA gRhastha jaisI bhASA bolanA vaha asamAdhi ke 16 solahave doSa kA bhAgI hotA hai| caturvidha saMgha se chedabheda kA jo kAraka hotA hai vaha asamAdhi ke 17 sataraha ve doSa kA pAtra banatA hai| jo vacana yuddhakArI hai-vaha asamAdhi te asamAdhinA agiyAramAM doSano kartA bane che anutpanna navAM navAM adhikaraNono je utpAdaka hoya che eTale ke navA navA kalahanA sAdhane je ekatra karato hoya che te asamAdhinA bAramA doSano bhAgIdAra bane che. je zamI gayela kalahane pharIthI uzkere che-pedA kare che-te asamAdhinA teramAM doSane bhAgIdAra bane che. je akALe svAdhyAya kare che te asamAdhinA caudamA doSane bhAgIdAra bane che. je sacitta rajata hAtha paga rAkhIne Asana para bese che te asamAdhine paMdaramo doSa kare che. prahara rAtri vyatIta thayA pachI jorathI bolanAra athavA gRhastha jevI bhASA bolanAra asamAdhinA soLamAM deSane kartA bane che. caturvidha saMghane vera vikhera karanAra asamAdhinA sattaramAM doSano bhAgIdAra bane che. jenAM vacane yuddha karAvanAra hoya che te asamAdhinA zrI samavAyAMga sUtra Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 ___ samavAyAnasUtre tatkaraNazIlaH / (19) 'srappamANabhoI' sUrapramANabhojI-sUryodayAt sUryAstamanakAlaparyantamazanapAnAdikaM punaHpunarAnIya bhojanazIlaH / (20) 'esaNAsamae yAvi bhavai' eSaNA'samitizcApi bhavati aneSaNoyAzanapAnAdi grAhaka ityarthaH / vistarastu-dazAzrutaskandhasya prathamAdhyayane'smatkRtamuniharSiNI TokAyAM vilokanIyam / muni suvrataH khalu arhan viMzatidhaSi UrdhvamuJcatvena hotyA' AsIt / 'savve vi ya NaM' sarve'pi ca khalu 'ghaNodahI' ghanodadhayaH saptapRthivIpratiSThAnabhUtA viMzatiyoMjanasahasrANi bAhalyena prajJaptAH / 'pANayasya NaM deviMdassa devarapNo' pANatasya khalu devendrasya devarAjasya viMzatiH 'samANiya sAhassIo' sAmA. nika sAhasya:samAnArdika sahasrANi prajJaptAH / 'NapuMsayaveyaNijamsa' napuMsakavedanIyasya napuMsakavedarUpasya khalu 'kammassa' karmaNaH mohanIyakarmaNaH 'baMdhao' bandhataH bandhasamayAdArabhya viMzatiH sAgaropamakoTAkoTayaH 'baMdhaThiI' bandhasthitiH ke 18 aDhArahave doSa kA bhAgI hotA hai jo sUryodaya se lekara sUryAsta taka bAra bAra AhAra pAna Adi ko lA lA kara khAtA hai vaha asamAdhi ke 19 unnIsave dopaka pAtra banatA hai| jo aneSaNIya azana Adi grAhaka hotA hai vaha asamAdhi ke 20vIsa ve doSa kA bhAgI hotA hai / inakA vistAra yadi dekhanA ho to hamAre dvArA kI gaI dazAzrutaskaMdha ke prathama adhyayana kI TIkA ki jisakA nAma muniharSiNI hai meM dekhanA cAhiye / muni sutrata nAmake tIrthakara kA zarIra 20 vIsa dhanuSa U~cA thaa| samasta ghanodadhisAtoM bhUmiyoM ke nIce jo sAta ghanodadhi valaya haiM ve- moTAI meM 20-20 hajAra yojana ke haiN| devarAja prANata devendra ke sAmAnika deva vIsa hajAra haiN| napuMsaka vedanIyarUpamohanIya karma kA sthitibaMdha baMdha samaya se lekara bIsa sAgaropama koTAkoTI kA hai| pratyAkhyAna pUrva kI bIsa vastu aDhAra doMSane pAtra bane che. sUryodayathI sUryAsta sudhI vAraM vAra AhAra-pAna Adi lAvIne khAya che, te asamAdhinA ogaNIsamA deSane pAtra bane che. jene ka9pe tevA AhAra Adi grahaNa kare che te asamAdhinA vIsamA doSane pAtra bane che. A viSayanuM vistRta varNana vAMcavuM hoya te amArA dvArA racAyela dazAzrutasakaMdhanA pahelA adhyayananI muniharSiNI nAmanI TIkA vAMcavI. muni suvrata nAmanA tIrthakaranuM zarIra 20 vIsa dhanuba pramANa UMcu hatuM. samasta ghanodadhi-sAte bhUminI nIce je sAta ghane dadhi valaya che te vistAramAM vIsa vIsa hajAra yojanA che. devarAja prANata devendranA sAmAnika deva vIsa hajAra che. napuMsaka vedanIya rUpa mehanIya kamane sthitibaMdha baMdha samayathI laIne vIsa sAgaropamanI zrI samavAyAMga sUtra Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. viMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam sthitibandha ityarthaH, prajJaptA / pratyAkhyAnasya khalu pUrvasya viMzatirvastuni prajJaptAni / 'ussappiNi osappiNimaMDale' utsarpiNyavasarpiNImaNDale = utsarpiNI avasarpiNI ca militvetyarthaH, 'bIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' viMzatiH sAgaropama koTAkoTayaH = vizati saMkhyakasAgaropamakoTAkoTIkaH kAlaH prajJaptaH // 45 // 251 mUlam - imIse NaM rayaNaSpabhAe puDhavAe atthegaiyANaM neraiyA vIsaM palio mAI ThiI paNNattA / chaTTIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM vIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM vIsaM palio mAI ThiI paNNattA | sohammIsAsu kappe atthagaiyANaM vIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / pANate kappe devANaM ukkoseNaM vIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / AraNe kappe devANaM jahaNaNeNaM vIsaM sAgarovamAnaM ThiI paNNattA / je devA sAyeM visAyeM suvisAyaM siddhArtha uppalaM bhittilaM tigicchaM disAsotthiyaM palaMba ruIle puSkaM supuMSkaM pupphAvettaM pupphapaibhaM puSphekataM puSkarvaNNaM puSkalesaM pupphajjaiyaM puSphesiMgaM puSpheMsiddhaM pupphutaravasigaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM vIsaM sAgaro mAiM ThiI paNNattA / te NaM devA vIsAe addhamAsANaM ANaMti vA pANaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA ! tesi NaM devANaM vIsAe vAsasahassehiM AhAraTThe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je vIsAe bhavaggahaNehiM sijjhisaMti, bujjhissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU. 46 // haiM / utsarpiNI aura avasarpiNI ina donoM ko milAkara kAla 20 bIsa sAgaropama koTAkoTi kA hai || sU0 46 || kATA keTInA che. pratyAkhyAna pUrvanI vIsa vastuo che. utsarpiNI ane avasarpiNI e banne bhegA karatAMkA 20 vIsa sAgarApama kATAkeTinA che. sU, 46aa zrI samavAyAMga sUtra Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 samavAyAGgasUtre TIkA-'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM viMzatiH palyopamAni sthitiH prjnyptaa| SaSThayAM pRthivyAmamtye keSAM nairayikANAM viMzatiH sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| asuraku. mArANAM devAnAmastye keSAM viMzatiH palyopamAni sthitiH prjnyptaa| saudharmazAneSu kalpeSu astyekeSAM viMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / pANate kalpe devAnAmutkarSeNa viMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / AraNe kalpe devAnAM jaghanyena viMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / ye devAH sAta? visAtaMra muvisAtaM3 siddhArthama4 utpalaM5 bhittilaM6 tigicchaM7 dizAsauvastikaM8 pralambaM9 ruciraM10 puSpaM11 supuSpaM12 puSpAvatte13 puSpaprabha14 puSpakAntaM15 puSpavarNa16 puSpalezyaM17 puSpadhvajaM18 puSpazRGga19 puSpasiddhaM20 puSpottarAvataMsakaM ca vimAnam eteSu ekaviMzativimAneSu devatvenotpannAH, teSAM TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA nAmaka pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 20 vIsa palyopama kI kahI gaI hai / chaThavIM meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti bIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti bIsa palyopama kI kahI gaI hai / saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti 20vIsa palyopama kI kahI gaI hai| prANatakalpa meM devo ko utkRSTa sthiti 20 vIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| AraNakalpa meM devoM kI jaghanyasthiti bIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva sAta,1 visAta,2 suvisAta,3 siddhArtha,4 utpala,5 mittila,6 tigiMcha,7 dizA sauvastika,8 pralaMba,9 rucira,10 puSpa,11 supuSpa,12 puSpAvata,13 puSpapabha,14 puSpakAnta,15 puSpavarNa,16 puSpalezya,17 puSpadhvaja,18 puSpazrRMga,19 puSpasiddha20 aura puSpottarAvataMsaka21 ina 21 14- 'damIseNaM' ityAdi ! sAlamA pRthvImA mAnA24I mAnA sthiti vIsa palyopamanI kahI che chaThThI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti vIsa sAgaropamanI kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devonI sthiti vIsa popamanI kahI che. saudharma ane IzAna, e bekapomAM keTalAka devonI sthiti vIsa palyopamanI kahI che. prANata kalpamAM devanI utkRSTa sthiti vIsa sAgaropamanI kahI che. AraNakalpamAM devanI nya sthiti vIsa sAyamanI 4ii che 2 heve| (1) sAta,(2) visAta,(3) supisAta, (4) siddhA, (5) Gue, (6) mitti (7) tichi(8) hiza saupasti, (e) zav, (10) 3yira, (11) 105,[12] supu.5 (13) pAvatta (14) puNyaprala, (15) pu5Anta, (16) puNyavarA (17) 5053zya,(18) Y055, [18] Y05zrRga, [20] pu05siddha ane (21) puttara vataMsaka, e ekavIsa vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya zrI samavAyAMga sUtra Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye ekaviMzati zabalAdi nirUpaNam 253 khalu devAnAmutkarSeNa viMzatiH sAgaropamAni sthiti: prajJaptA / te khalu vizaterarddhamAsAnAmante Ananti vA prANanti vA ucchusanti vA niHzvasanti vA teSAM khalu devAnAM viMzatyA varSasahasrarAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye viMzatyA bhavagrahaNe; setsyanti, bhonsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti / sU. 46 / / ekaviMzatitama samavAyamAha-- mUlam-ekavIsaM sabalA paNNattA, taM jahA-hatthakammaM karemANe sabale, mehuNaM paDisevamANe sabale, rAibhoyaNaM bhuMjamANe sabale, AhArakammaM bhuMjamANe sabale, rAyapiMDaM bhuMjamANe sabale, kIyaM vA pAmicaM vA AcchijjaM vA aNisiddhaM vA Aha1 dijamANaM vA bhuMjamANe sabale, abhikkhaNaM abhikkhaNaM paDiyAikvettA NaM bhuMjamANe sabale, aMto chaNhaM mAsANaM gaNAo gaNaM saMkamamANe sabale, aMto mAsassa tao dagaleve karemANe sabale, aMto mAsassa tao mAiThANe sevamANe sabale, sAgariyapiMDaM bhuMjamANe sabale, AuhiyAe vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti bosa sAgarApama kI kahI gaI hai| ve deva vIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / una devoM ko 20 bIsa hajAra varSa vyatIta hone para AhArasaMjJA utpanna hotI hai / inameM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ve 20 vIsa bhava grahaNa karane ke bAda siddha ho jAyeMge, buddha- jJAnAdika guNoM ke bhoktA bana jAveMge, saMsAra se chUTa jAveMge, parinivRta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge ||muu0 47 // che, te devanI sthiti vIsa sAgaropamanI kahI che. te deve vIsa arthamAdasa mAsa- bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devone 20 hajAra varSa vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka de evAM paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. teo vIsa bhava karyA pachI siddha pada pAmaze, buddha thazejJAnAdika guNanA bhakatA thaze, saMsArathI mukata thaze, parinavRta thaze, ane samasta duHkhano anna karI nAkhaze pasa. 4chA zrI samavAyAMga sUtra Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 samavAyAGgasUtre pANAivAyaM karemANe sabale, AuTTiyAe musAvAyaM kyamANe sabale, AuTTiyAe adiNNAdANaM giNhamANe sabale, AuTTiyAe aNaMtarahiyAe puDhavIe ThANaM vA nisIhiyaM vA ceemANe sabale, evaM sasaNiddhAe puDhavIe evaM sasarakkhAe puDhavIeM, evaM AuTTiyAe cittamaMtAe silAe cittamaMtAe lelue kolAvAsaMsi vA dArujIvapayaTrie saaDe sapANe sabIe saharIe saule saudage sauttiMge paNagadagamaTTIe makkaDAsaMtANae tahappagAraM ThANaM vA sijjaM vA nisIhiyaM vA ceemANe sabale, AuTTiyAe mUlabhoyaNaM vA kaMdabhoyaNaM vA khaMdhabhoyaNaM vA tayA bhoyaNaM vA pavAlabhoyaNaM vA puSphabhoyaNaM vA phalabhoyaNaM vA bIyabhoyaNaM vA hariyabhoyaNaM vA bhuMjamANe sabale, aMto saMvaccharasta dasa dagaleve karemANe sabale, aMto saMvaccharassa mAIThANe sevamANe sabale, AuTTiyAe sIodaga vithaDa vagdhAriya hattheNa vAmatteNa vA davvIe vA bhAyaNeNa vA asaNaM vA pANaM vA khAima vA sAimaM vA paDigAhittA bhuMjamANe sabale,NiyaTTibAyarassa NaM khavitasattayassa mohaNijassa kammassa kavIsa kammaMsA saMtakammA paNNattA, taM jahA-appaJcakkhANakasAe kohe, appaJcakkhANakasAe mANe, appaccakkhANakasAyA mAyA, appacakkhANakasAe lohe, paccakkhANAvaraNakasAe kohe, paccakkhANAvaraNakasAe lobhe, saMjalaNakasAe kohe, saMjalaNakasAe mANe,saMjalaNakasAe mAyA,saMjelaNakasAelohe, ithivee, puMvee, NapuMvee, hAse, arati, rati, bhaya, soga, dugucchA / ekamekAe NaMosappiNIai paMcamachaTAo samAo ekavIsaM ekavIsaM vAsasahassAiM kAleNaM paNNattAo, taM jahA---dUsamA, zrI samavAyAMga sUtra Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye ekaviMzatizabalAdi nirUpaNam 255 dUsama dUsamA / egamegAai NaM ussappaNIe paDhamaM viiyAo samAo ekavIsaM ekavIsaM vAsasahassAiM kAleNaM pannattAo, taM jahA-dUsama dusamAe, dUsamAe ya ||suu0 47 // TIkA--'ekavIsaM sabalA' ityAdi / ekaviMzatiH zabalAH prajJaptAH, zabalaM karaM cAritraM yaiH kriyAvizeSaiH saMpadyate, te kriyA vizeSAH zavalA ucyante, tadyogAtsAdhavo'pi zabalAH, te ekaviMzatividhAH prajJaptAH, tadyathA-(1) 'hatthakammaM karemANe sarale' hastakarmakurvan zabalo bhavati, 'hatthakamma' hastakarma= vedavikAraseknaM hastAdiprayogeNa kurvan upalakSaNAt-tadanyaiH kArayan kurvanta. manumodayan vA zabalo / (2) 'mehuNaM paDisevamANe sabale' maithunaM pratisevamAnaH zabala:-atikramavyatikramAticAraimaithunaM pratisevamAnaH dvitIyaH zabalaH / anA. cAre tu srvbhnggH| (3) 'rAibhoyaNaM bhuMjamANe sabale' rAtribhojanaM bhuJjAnastRtIyaH zabalo bhavati / (4) 'AhAkammaM bhuMjANe sabale' AdhAkarmabhuJjAnaH zabala: sAdhvartha SaDjIvanikAyopamardanapUrvakaM niSpAditamAhAramAdhAkarma mocyate, . aba sUtrakAra 21 ikkIsa saMkhyAviziSTa samavAya ko pradarzita karate haiM- 'ekabIsaM sabalA paNNattA' ityaadi| TIkArtha-jina kriyA vizeSoM ko lekara cAritra meM zabalatA AtI hai una kriyA vizeSoM kA nAma zabala hai| ve zabala 21 ikkIsa prakAra ke haiN| ve isa taraha se haiM jo apane hAtha Adi se veda vikAra sevana rUpa kArya karatA hai-baha prathama zabala hai1 / jo maithuna sevana karatA hai vaha dUsarA zavala hai2 / rAtri meM bhojana karane vAlA tRtIya zabala hai| AdhAkarma doSa se duSTa AhAra ko sevana karane vAlA cauthA zabala hai5| SaDAjIvanikAya ke upamardana pUrvaka jo AhAra sAdhu ko lakSya rakha karake banAyA jAtA hai usakA nAma AdhAkarma hai|4| rAjapiMDa ko apane have sUtrakAra ekavIsa saMkhyAvALAM samAvAye pragaTa kare che 'ekavIsaM sabalA paNNattA' ityAdi ! TIkAtha-je kriyAone lIdhe cAritramAM zabalatA meTI nIbaMlatA Ave che. te kriyA vizeSane zarada kahe che. te zabalanA 21 ekavIsa prakAre A pramANe che-pitAnA hAtha AdithI veda vikAra sevana rUpa kArya karavuM te paheluM zabala che? maithuna sevana karavuM te bIjuM zabala che. rAtre bhojana karavuM te trIjuM zabala che. AdhAkarma deSathI yukata AhAranuM sevana karavuM te cothuM zabala che. jIvanikAyanA upamadana pUrvaka je AhAra sAdhune nimitta banAvAya che tene AdhAkarma kahe che. rAjapiMDane pitAnA upagamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 samavAyAGgasUtra tadabhuJjAnaH zabalo bhavati / (5) 'rAyapiMDaM muMjamANe sabale' rAja piNDaM bhuJjAnaH zabala: senApati purohitazreSTha yamAtyasArthavAhalakSaNaH paJcabhiH saha rAjyaM pAlayan mUrdhAbhiSikto rAjA pocyate, tadartha niSpAditazcaturvidha AhAro rAnapiNDaH, taM bhuJAnaH sAdhuH zabalaH / (6) 'kIyaM vA pAmicaM vA acchijja vA aNisihaM vA AhadijjamANaM muMjamANe sabale' krItaM vA 1 prAmityaM vA AcchinnaM vA 3 anisRSTaM vA 4 AhRtya 5 dIyamAnaM bhuJjAnaH zabalaH krItaM%3D sAdhvathai mUlyena gRhItvA dIyamAnaM 1, mAmityam=samayamavadhIkRtya udatyadIyamAnam 2 AcchinnaM kasyacinnirbalasya hastAda balAdAdAya dIyamAnaM 3, anisRSTam = anekasvAmikaM vastu jAtam anyamanApRcchaya ekatamena dIyamAnam 4, AhRlya= upayoga meM lAne vAlA pAMcavAM zabala hai| senApati, purohita, zreSThI, amAtya aura sArthavAha ina pAMca vyaktiyoM ke sAtha rAjya kA pAlana karane bAlA mUrdhAbhiSikta rAjA mAnA gayA hai| usake nimitta jo caturvidha bhojana banAyA gayA ho usakA nAma rAjapiMDa hai| usa rAjapiMDa ko apane upayoga meM lAne vAlA sAdhu zabala kahA gayA hai| yaha pAMcavAM zabala doSa hai| krIta1- prAmityara,-Acchinna3, anisRSTa4, aura AhRta5, karake diye gaye AhAra ko khAne vAlA sAdhu zabala kahA gayA hai| sAdhu ke nimitta kharIda kara jo AhAra diyA jAtA hai vaha krIta AhAra kahalAtA haiM 1 / samayakI maryAdA karake udhAra lekara diye gaye AhAra kA nAma prAmitya hai 2 / kisI nirbala manuSya ke hAtha se jabardastI chInakara diye gaye AhAra kA nAka acchinna hai3, tathA jisa vastu ke aneka svAmI hoM usa vastu ko binA usake mAlikoM kI AjJA liye saba kI saMmati vinA denA so anisRSTa AhAra hai 4, sAdhu ke saMmukha le te pAMcamuM zabala che. senApati purohita, zreSThI, amAtya ane sArthavAha e pAMca vyakitaonI sAthe rAjyanuM pAlana karanAra mUrdhAbhiSakatane rAjA kahevAya che tene nimitte je cAra prakAranuM bhojana banAvyuM hoya tene rAjapiMDa kahe che te rAjapiMDane potAnA upayogamAM lenAra sAdhune zabala kahela che. A pAMca zabala doSa che. (1) kIta, (2) prAbhitya, (3) mArichanna (4) anisTa bhane (5) sAita zane sAyeda mAhAra khAnAra sAdhune zabala kahela che, sAdhune mATe kharIda karIne je AhAra sAdhune vaherAvavAmAM Ave te krAta AhAra kahevAya che. samayanI maryAdAmAM vakhate udhAra lAvIne apAyela AhArane prAmitva AhAra kahe che. koI nirbaLa manuSyanA hAthamAMthI jabaI stIthI paDAvI e pAyelA mahArane 'Acchinna AhAra' 49 che2 paratunA mAne mAliko hoya te vastune tenA mAlikanI AjJA vinA-te badhAnI saMmati meLavyA vinA-devI zrI samavAyAMga sUtra Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye ekaviMzatizabalAdi nirUpaNam 257 sAdhvartha saMmukhamAnIya dIyamAna samayamANaM bhuJjAnaH sAdhuH zabalo bhavati 5 / (7) 'abhikkhaNaM abhikkhaNaM paDiyA ikkhettANaM jamANe sabale' abhIkSNamabhIkSNaM pratyAkhyAya bhuJjAnaHzabala:=vAraMvAramazanAdikaM pratyAkhyAya bhuJjAnaHzabalo bhavati punaH punaH pratyAkhyAna bhaJjakaH / (8) 'ato chaNhamAsANaM gaNAo gaNaM saMkamamANe sabale' antaHpaNNAM mAsAnAM gaNAd gaNa saMkrAman zavala:-dIkSAdidinamArabhya SaNmAsAbhyantare svagacchAta paragaccha saMkrAman muniH zabalo bhavati / (9) 'aMto mAsassa tao dagale ve karemANe sabale' antarmAsasya trInudakalepAn kurvan zabalaH ekasya mAsasya antaH= madhye trIn trivAram udakalepAn asatyanyamArge mArgasamAgatanadyAdyuttaraNarUpAn kurvan zabalo bhavati / (10) 'aMto mAsassa tao mAIThANe karemANe sabale'antarmAsasya trINi mAtRsthAnAni kurvanzavala:= ekamAsamadhye vAratrayaM mAyAsthAnAni sevamAnaH zabalo bhavati / (11) 'sAgalAkara AhAra kA denA so AhRtya hai 5 / yaha chaTThA zabala doSa hai| bAra 2 kisI vastu kA tyAga karake usa vastu kA khAne vAlA sAdhu zabala mAnA gayA hai / kyoM kI isa taraha kI pravRtti se vaha apane pratyAkhyAna kA bhaMga karatA rahatA hai| yaha sAtavAM zabala doSa hai| dIkSA dhAraNa karane ke dina se lekara jo sAdhu chaha mahinA ke bhItara bhItara apane gaccha se parakIya gaccha meM jAve-to vaha zabala mAnA gayA hai / yaha AThavAM zabala doSa hai| eka mAha ke bhItara jo tIna bAra udakalepa lagAbe arthAt-nadI Adi utare, anya mArga ke nahIM hone para nadI ko pAra karatA hai vaha sAdhu zabala doSakA sevI mAnA jAtA hai| yaha navavAM zabala doSa hai| eka mAsa ke bhItara jo sAdhu tIna bAra mAyAsthAno kA sevana karatA hai vaha zabala doSa kA sevI mAnA gayA haiN| yaha dazAM zavaladoSa hai| jo muni usa te 'anisRSTa' maa6|2 che. sAdhunI sanA mAhA2 sAvAne he| te 'AhRtya' mA 2 che. te chaThTho zabala de Sa che. vAraMvAra kaI vastune tyAga karIne te vastu khAnAra sAdhu zabala gaNAya che, kAraNa ke A prakAranI pravRttithI te potAnA pratyAkhyAnane bhaMga kare che A sAtama zabala doSa che. dIkSA lIdhI te divasathI cha mahinAnI aMdara je sAdhu pitAnA gachamAMthI bIjAnA ga7mAM jAya te zabala gaNAya che. A AThamo zabala doSa che. eka mAsa daramiyAna je traNa vakhata udaka lepa lagAve eTale ke nadI Adi pAra kare, anya mAga na hovAthI je sAdhu nadIne pAra kare che, te sAdhu zabala manAya che A navame zabala doSa che. eka mAsa daramiyAna je sAdhu traNa vAra mAyAsthAne nuM sevana kare che, te zabala manAya che. A dasa zabala doSa che je gRhapati ke je sAdhune zrI samavAyAMga sUtra Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre riya piMDa bhuMjamANe - sabale' sAgArikapiNDaM bhuJjAna: zabala: = yo gRhapatiH sAdhubhyo nivAsArthaM vasatiM dadAti tasya gRhapaterazanAdikaM sAgarikapiNDamucyate, taM piNDaM bhuJjAno muniH zabalo bhavati / (12) 'AuTTiyAe pANAivAyaM karemANe savale' AkuTayA prANAtipAtaM kurvan zavalaH, AkuTayA-iMdaM karomIti buddhipUrvakaM jIvaghAtaM kurvat zabalatvadoSabhAga bhavati / (13) AuTTayAe musAvAdaM vayamANe sabale' AkuTayA mRSAvAdaM vadan zabala: = idamasatyaM bravImIti jJAnapUrvakamasatyaM bhASamANaH zabalo bhavati / (14) 'AuTTiyAe adinnAdAnaM ginhamANe savale' zrAkuTayA adattAdAnaM gRhNan zavala: = kiMcidvastu devagururAjagAthApati sAdharmikairadattaM gRhNan zabalatvadoSabhAgbhavati / (15) 'Au TTiyAe anaMtara hiyAe puDhavIe ThANaM vA nisIhiyaM vA cetamANe sabale' AkuTayA anantarhitAyAM pRthivyAM sthAnaM vA naiSedhikoM vA cetayan zabala: = buddhipUrvakaM sacittAyAM bhUmau sthAnaM nivAsaM naiSedhikIm = utthAnAdikaM svAdhyAyabhUmi vA 'ceramANe' cetayana kurvan sAdhuH zabalatvadoSabhAga bhavati / (16), ' evaM gRhapati ke ki jo sAdhuoM ke liye nivAsArtha vasati detA hai vaha zayyAtara kahalAtA hai, usake yahAM se Ahara pAnI lene vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai / yaha gyAravAM zabala doSa hai| buddhipUrvaka jIvaghAta karane vAlA sAdhu zabalatva doSa kA bhAgI hotA hai / yaha bArahavAM zabala doSa hai / buddhipUrvaka mRSAvAda bhASaNa karane vAlA sAdhu zabaladoSa kA bhAgI hotA hai | yaha terahavAM zabala doSa hai / deva, guru, rAjA, gAthApati evaM sAdhArmika jana dvArA nahIM dI gaI koI bhI vastu lene vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai| yaha caudahavAM zayaladoSa hai| buddhipUrvaka sacitta bhUmi para uThane baiThane vAlA athavA svAdhyAya karane vAlA sAdhu zabaladoSa kA bhAgI hotA hai / yaha pandrahavAM zabala doSa hai / isI prakAra sasnigdha 258 niva sane mATe vasati-vasavATa-Ape che, tene zayyAtara kahe che. tene tyAMthI je sAdhu AhAra pANI le che te sAdhu zakhala doSane pAtra bane che. AgiyAramA zakhala doSa che. buddhipUrvaka jIvahatyA karanAra sAdhu zabalatva doSane pAtra thAya A khArame zabala dASa che. buddhipUrvaka mRSAvAda bhASaNa karanAra sAdhu zakhala doSane pAtra bane che| A teramA zabaladoSa che. 13 devagurU rAjA gAthApati evaM sAdhAmika janadvArA nahIM' apAyela kAipaNa vastu lenAra sAdhu zabaladeSanA bhAgIdAra thAya che A caudame| zakhala doSa che. buddhipUrvaka sacitta bhUmi 52 besanA svAdhyAya karanAra sAdhu zabala doSane pAtra bane che. A padamA zakhala doSa che. e uThenAra tathA zrI samavAyAMga sUtra Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye ekaviMzatizabalAdi nirUpaNam 259 sasaNiddhAe puDhavIe evaM sasarakkhAe puDhavIe' evaM samnigdhAyAM pRthivyAmevaM sarajaskAyAM pRthivyAma=evam anena prakAreNa AAyAM sacittarajaH kaNa sahitAyAM ca pRthivyAM sthAnaM naiSedhikIM vA kurvan sAdhuH zabalatvadoSabhAgamavati / (17) 'evaM AuTThiyAe cittamaMtAe silAe cittamaMtAe lelue kolAvAsaMsi vA dAru jIva payaTThie sa aMDe samANe sabIe saharie saose sa udage sa uttiga paNaga dagamATIe makkaDAsaMtANae tahapagAre ThANa vA sijaM vA nisIhiyaM vA ceemANe sabale' evamAkuTayA cittavatyAM zilAyAM cittavati leSTau kolAvAse vA dAruNi jIvapratiSThite, sAuNDe sapANe savIje saharite sause sodake sottiGgaka daka mRttikAyAM markaTa saMtAna ke, tathAprakAre sthAnaM vA zayyAM vA naiSedhikIM vA cetayan zabala: ayaM bhAvaH-pUrvavad buddhipUrvakaM sacitte pASANe pIThaphalakAdau dvArAdhovartini dAruNi, pRthivIkhaNDe, tathA ghUNAdhiSThite itarajIvAdhiSThite ca dAruNikASThe evaM sA'NDe samANe savIje saha ritkAye sapAleye sajale tathA pipIlikAzrite ca sthale, evaM varSAkAlika bhUmi kASThAdyutpanna paJcavarNaka nigoda sacitta gIlI pRthvI para aura sarajaska sacitta dhUlavAlI pRthvI para UThane-baiThane vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai| yaha solahavAM zabaladoSa hai / 16 / isI taraha jAna bUjha kara-sacita pApANapara, sajIva pIThaphalaka Adi para, dvAra ke adhobhAga meM rahe hue sajIva kaSThapara, pRthivIkhaMDa para, tathA ghuNa se yukta athavA itara jIvoM se yukta kASTapara evaM aNDayukta, prANiyukta, bIjasahita, haritkAyamahita, osasahita, sacittajalasahita tathA pipIlikA sahita aise sthala meM, varSAkAlika jamIna para, kASTha Adi meM utpanna paJcavarNaka nigodaviziSTa aura jala yukta mRttikA ke Upara, evaM makaDI ke jAla se saMkula sthAna para nivAsa karane vAlA, zayyA karane vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai| yaha satrahavAM zabala doSa hai| ja pramAle saniSpa sacitta bhInI jamIna para ane saraska-sacitta dhULavALI jamIna para uThanAra ane besanAra sAdhu zabala doSane pAtra bane che. A soLamo zabala doSa che. e ja pramANe jANI joIne sacitta pASANa para, sajIva pITha phalaka Adi para, dvAranI nIce rahela sajISa kASTha para, pRthivI khaMDa para, dhUNavALA ke bIjA jIthI yukata kASTha para. ane aMDayukata, prANiyukata, bIja yukata haribhrAya yukata, kaLA yukta. sacitta jaLa yukta, tathA kIDIo vALA sthAnamAM, varSAkAlika jamIna para ka 17 AdimAM utpanna thayeya paMcavaNuka nige da viziSTa ane pANIvALI mATI para, ane kaLIyAnA jALA vALA sthAna para nivAsa karanAra ke zayyA karanAra sAdhu zabala dezane pAtra bane che, A sattaramo zabala deSa che. jANI joIne je sAdhu sacitta zrI samavAyAMga sUtra Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 samavAyAGgasUtre viziSTAyAM sajalAyAM ca mRttikAyAM, markaTI ( makaDI) jAlasaMkule ca sthaLe nivAsaM vA zayyAM vA kurvan zabalo bhavati / (18) 'AuTTiyAe mUlabhoyaNaMvA kaMdabhoyaNaM vA khaMdhabhoyaNaM vA tayA bhoyaNaM vA patrAlabhoyaNaM vA patta bhoyaNaM vA puSkabhoyaNaM vA phalabhoyaNaM vA vIyabhoyaNaM vA bhuMjamANe sabale ' AkuTayA mUlabhojanaM vA kandabhojanaM vA skandhabhojanaM vA tvagbhojanaM vA pravAlabhojanaM vA patrabhojanaM vA puSpabhojanaM vA phalabhojanaM vA bIjabhojanaM vA haritabhojanaM vA bhuJjAnaH zabalaH ayaM bhAvaH - buddhipUrvakaM mUlakandaskandhatvacApalapatra puSpaphalabIjAni bhuJjAno haritkAryaM ca bhuJjAnaH sAdhuH zabalo bhavati / (19) 'aMto saMvaccharassa dasa dagaleve karemANe sabale' antaH sabatsarasya daza dagalepAna kurvANaH zabala: = varSasyAbhyantare dazasaMkhyakAn mArga samAgatanadyAdyuttaraNarUpAnudakalepAn kurvANaH sAdhuH zabalo bhavati / (20) 'aMto saMccharamsa dasa mAI ThANe sevamANe sabale' antaH saMvatsarasya daza mAtRsthAnAni sevamAnaH sAdhuH zabalo bhavatIti bhAvaH / (21) ' AuTTiyAe sIodaga fare varaghAriyahattheNa vA matteNa vA dabbIe vA bhAyaNeNa vA asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAimaM vA paDigAhittA bhujamANe sabale' AkuTayA zItodaka - vikaTa vyAdhAritena hastena vA amatreNa vA darSyA vA bhAjanena vA azanaM vA pAnaM jAnabUjhakara jo sAdhu sacita mUla, kaMda, skaMdha, tvacAchAla, pallava, patra, puSpa, phala aura bIja inakA aura haritkAya kA bhojana karatA hai vaha zabala doSa kA bhAgI hotA hai| yaha aThAravAM zabala doSa hai / eka varSa ke bhItara 10 dasa bAra udaka lepa lagAnevAlA arthAt nadI Adi utarane vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai / yaha unnIsavAM zabaladoSa hai / isI taraha eka varSa ke bhItara 10 dasa bAra mAyA ke sthAnoM kA sevana karane vAlA sAdhu zabala doSa kA bhAgI hotA hai / yaha bIsavAM zabaladoSa hai / isI taraha jo sAdhu zItodaka se prakSAlita hAtha se pAtra se, darvI camacA se, choTIkaTorI Adi se, diye gaye azana pAna ko, mULa, skaMdha, chAla, pallava, pAna puSpa phaLa ane khIjanA tathA harikAyanA bhAjanamAM upayAga kare che te zakhala dveSane pAtra bane che. A aDhAramA zabala dASa che. eka varSa daramiyAna dasa vAra udaka lepa lagAvanAra-eTale ke nadI Adi utaranAra sAdhu zamala doSane pAtra thAya che. A egaNIsamA zakhala doSa che. e ja rIte eka varSa daramiyAna dasa vAra mAyA sthAnAnu` sevana karanAra sAdhu zabala doSane pAtra ane che. A vIsameA zakhala doSa che e ja rIte je sAdhu Tha'DA pANIthI dhoyela hAthathI pAtrathI, camacAthI, nAnI vATakI AdithI maLelA AhArane khAgha svAdyarUpa bhojanane zrI samavAyAMga sUtra Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye ekaviMzati zabalAdi nirUpaNam 261 khAdyaM vA khAdyaM vA pratigRhya bhuJjAnaH zabalaH ayaM bhAvaH-sacitta jalapakSAlitena hastena pAtreNa dA laghukaTorakAdinA vA dattam azanaM pAnaM khAyaM svAdyaM vA pratigRhya bhuJjAnaH zabalatvabhAga bhavati / NiyaTTibAyarassa' nivRttabAdarasya apUrvakaraNanAmakASTamasthAnavartinaH khalu 'khaviya sattayasa' kSapitasaptakasya kSapitaM kSINaM saptakam anantAnubandhicatuSTayaM darzanatrayaM ca yasya 'mohaNijjassa' mohanIyasya karmaNaH 'ekavIsa kammaMsA' ekaviMzatikamAMzAH ekaviMzatisaMkhyakA karmabhAgAH pratyAkhyAnAdidvAdazakaSAya navanokaSAyarUpA uttarama kRtayaH 'saMtakammA' satkarma sattAvasthaM karma prajJaptam, tadyathA-apratyAkhyAnakaSAyaH krodha1:, apratyAkhyAnakaSAyo mAnaH2, apratyAkhyAnakaSAyA mAyA3, apratyAkhyAna kaSAyo lobhaH4, pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyaH krodhaH5, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyo mAnaH6, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyA mAyA7, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyo lobhaH8, saMjvalanakakhAdya svAdharUpa bhojana ko buddhipUrvaka lekara apane upayoga meM letA hai vaha zabalatvadoSa kA bhAgI hotA hai / yaha ikkIsavAM zabala doSa hai| aSTamaguNasthAnavartI jIva ke ki jIsakI mohanIya karma kI 7 sAta prakRtiyAManaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA. lobha aura mithyAtva, samyakaprakRtikSapita ho cukI haiM usa mohanIya karma kI-cAritra mohanIya karma kI-ekIsa 21 prakRtiyAM sattA meM rahatI haiN| ve ye haiM-apratyAkhyAna kaSAya krodha?, apratyAkhyAnakaSAyamAna2, apratyAkhAnakaSAya mAyA3, apratyAkhyAnakaSAyalobha4,pratyAkhyAnAvaraNakaSAyakrodha5, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyamAna6, pratyAkhyAnAvaraNakaSAya mAyA7, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyalobha8, saMjbalanakaSAyakrodha9, saMjvalanakaSAyamAna10, saMjvalanakaSAyamAyA11, sNjvlnkssaabuddhipUrvaka laIne pitAnA upagamAM le che te sAdhu paNa zabala deSane pAtra be che. A ekavIsama zabala doSa che. je AThamA guNasthAnavatI jIvanI mehanIya karmanI sAta prakRti anaMtAnubaMdhI rodha, mAna, mAyA, lAbha, ane mithyAtva, samyak mithyAtva, ane samyaka prakRti-kSapita thaI cUkI che, te jIvanI mehanIya karmanI-cAritramehanIya karmanI 21 ekavIsa prakRtio sattA para rahe che. te ekavIsa prakRti nIce pramANe che apratyAkhyAna kaSAya kodha1, apratyAkhyAnakaSAya mAnara, apratyAkhyAna kaSAya mAyA3, apratyAkhyAna kaSAya lAbha4, pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya koipa, pratyAkhyAnAvaraNakaSAya mAnada, pratyAkhyAnA varaNa mAyA7, pratyAkhyana varaNa kaSAya lebha8, saMjavalana kaSAya krodhaka, saMjavalana kaSAyamAna,10 saMjavalana kaSAya, mAyA11, saMjavalana kaSAya lAbha12, strI veda13, puMvedI, napuMsakaveda15, zrI samavAyAMga sUtra Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 samavAyAGgasatre pAya: krodha:9, saMjvalanakaSAyo mAnaH10, saMjvalanakaSAyA mAyA11, saMjvalanakaSAyo lobha1:2, strIvedaH:13, puvedaH14, napuvedaH15:, hAsaH16, aratiH17, rati:18, bhayam 19, zokaH20, tathA 'duguMchA' jugupsA21 / 'ekkamekAe' ekekasyAH khalu avasarpiNyA: 'paMcamachaTThAo samAo' paJcamaSaSThausame pazcamaSaSThAvarAvityarthaH, 'ekavIsaM ekavIsaM' ekaviMzatirekaviMzativarSasahasrANi kAlena prajJapte, tadyathA-'dUsamA dUsama dUsamA' duHsamA duHsmduHsmaa| tathA 'egamegAe NaM ussappaNIe' ekaikasyAH khalu utsarpiNyAH paJcamaSaSThau same=paJcamaSaSThAvarAvityarthaH, ekaviMzatirekaviMzatirvasahasrANi kAlena prajJapte, tadyathA-duHsama duHsamA duHsapA ca || s. 48 // ___ mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavAe atthegaiyANaM neraiyANaM ekavIsa paliovamAiM ThiI paNNattA / chaTIe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ekavIsa sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM egavIsa paliovamAI ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM ekavIsaM paliovamAiM yalobha12, strIveda13, puMveda14, napuMsakaveda15, hAsya 16, arati17, rati18, bhaya19, zoka20 aura jugupsA21 ye 21ikkIsa prakRtiyAM huii| eka eka avasarpiNa ke pAMcaveM aura chaThaveM Are kA kAla 21-21 ikkIsa ikkIsa hajAra varSa pramANa hai| unakA nAma isa prakAra hai-duHsamA duHsama duHsamA tathA isI taraha eka eka utsarpiNI ke prathama aura dvitIya Are 21-21 ikkIsa ikkIsa hajAra varSa ke kAla kI apekSA kahe gaye haiN| unake nAma ye hai duHsamA aura duHsama duHsamA ||suu0 48 // hAsya 16, arati 17, rati 18, bhaya 19, zeka 20 ane jugupsA ra1, A pramANe 21 ekavIsa prakRti thaI. eka eka avasarpiNInA pAMcamA ane chaThThA ArAnA kALa 21-2 2 varSa pramANa che. temanuM nAma A pramANe che--duHsamA, duHsama duHsamA tathA e ja pramANe eka eka utsarpiNInA prathama ane bIjA ArAne kALa 21-21 ekavIsa ekavIsa hajAra varSano kahyo che. temanA nAma A pramANe che-du samA ane duHAsamA dusamAM sU. 48 zrI samavAyAMga sUtra Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaviMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdinirUpaNam 263 ThiI pnnnnttaa| AraNe kappe devANaM ukkoseNaM ekavItaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / acute kappe devANaM jahaNNeNaM ekavIsa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA sirivacchaM siridAma khai mallaM ki cAvopaNataM araNNavaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ekavIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te Na devA ekavIsAe addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nItasaMti vA, tesi NaM devANaM ekavIsAe vAsasahassehiM AhAraTTe samuppajjai, saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je ekavIsAebhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhissaMti muccistaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM krissNti||suu.49|| TIkA-'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu bhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmekaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / SaSThayAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmekaviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAmekaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharme zAneSu kalpeSu astyekeSAM devAnAmekaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / AraNe kalpe devAnAmutkarSeNa ekavizatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 21 ikosa palyopama kI kahI gaI hai| chaThavIM pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 21 ikkIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 21 ikkIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI 21 ikkIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| AraNa kalpa meM devo kI utkRSTa sthiti 21 ikkIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| acyu sAya:-imIseNaM ityAdi ! mA 2tnapramA pRthvImA 84 nA24I mAnI rithati 21 eka vIsa papamanI kahI che. chaThThI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti 21 ekavIsa sAgarepamanI kahI che. asurakumAra devAmAM paNa keTalAka devanI sthiti 21 ekavIsa palyopamanI kahI che. saudharma ane izAna e be kapamAM keTalAka devenI sthiti 21ekavIsa 55manI kahI che. AraNa kalayamAM devonI utkRSTa sthiti 21 ekavIsa sAgaropamanI kahI che. acuta ka95mAM devanI jaghanya zrI samavAyAMga sUtra Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 samavAyAGgasUtre acyute kalpe devAnAM jaghanyena ekaviMzatiHsAgaropamAni sthitiH prajJaptA / ye devAH 1 zrIvatsaM 2 zrIdAmakANDaM 3mAlyaM 'ki' kRSTaM cAponnatam araNyAvataM sakaM ca vimAnam, eSu SaTsu vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmekaviMzatiH sAgaropamAni sthiti prajJaptA / te khalu devAH ekaviMzate rarddhamAsAnAmante Ananti vA prANanti vA ucchasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM ekaviMzatyAvarSasahasrarAhArasaMjJA smutpdyte| santye ke bhavasiddhikA jIvA je ekaviMzatyA bhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyantei mokSyanti parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti // 49 // ___ atha dvAviMzatitamaM samavAyamAha ___ mUlam--bAvIsaM parisahA paNNattA, taM jahA-digiMchAparIsahe, pivAsAparIsahe, sIyaparIsahe, usirNaparIsahe, daMsamasagaparIsahe, acelaparIsahe, araiparIsa~he, itthIparIsahe, carioNparIsahe, nisIhiyAparIsahe, takalpa meM devoM kI jaghanya sthiti 21 ikkIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva zrIvatsa 1, zrI dAmakaMDara, mAlya,3, kRSTa,4, cAponnataM5, aura araNyApataMsaka 6, ina 6, chaha vimAnoM meM devakI paryAya se utpanna hote haiM unakI sthiti 21 ikkIsa sAgaropama kI hotI hai| ve deva ikkIsa arddhamAso ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / jaba 21 ikkIsa hajAra varSa una devoM ke nikala jAte haiN| taba unheM AhAra saMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo 21 ikkosa bhavagrahaNa karane ke bAda siddha pada prApta kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM ko prApta kareMge, isa saMsAra se sarvathA mukta ho jAyeMge aura samasta duHkhoMkA nAza kara deMge // 49 // sthiti 21 vIsa sApabhanI hI . 2 (1)zrI vatsa, (2) zrI hama, (4) mAlya, (4) 18, (5) yAponnata, bhane() 129yAvatasara se 7 vimAnAmA devanI paryAye utpanna thAya che, temanI sthiti 21 ekavIsa sAgaropamanI hoya che. te devo ekavIsa ardhamAse (sADA dasa mAsa) bAda bAhya AlpAntarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devIne ekavIsa hajAra varSa yatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka de evA hoya che ke jeo ekavIsa bhava karIne siddhapada prApta karaze, AtmAnA anaMta jJAnAdika guNenA bhetA banaze, A saMsArathI sarvathA mukata thaze. parinivRta thaze ane samasta dukhone nAza karaze. sU. 4 zrI samavAyAMga sUtra Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye dvAviMzatiparISahAdInAM nirUpaNam 265 sijI parIsahe, akko saMpaeNrIsahe, vahapaiMrIsahe, jAyaNAparIsahe, alAbharI sahe, roga parIsahe, taNaphAsaparI sa~he, jalaiparIsahe, sakkArapurakIra parIsahe, paNNAparIseMhe, aNNANaparIsa he daMsaNaparIsahe, diTTivAyarasa NaM bAvIsa suttAiM achinnacheyaNaiyAI sasamayasuttaparivADAe / bAvIsaM suttAiM acchinnacheyaNaiyAI AjIviyasuttaparivADIe / bAvIsa suttAI tikaNaiyAI teraasiasuttprivaaddiie| bAvIsaM suttAiM caukkaNaiyAI sasamayasuttaparivADIe / bAbIsavihe poggala pa riNAme pannatte, taM jahA - kAlavaNNapariNAme, nIlavaNNapariNAme, lohi pariNAme, hAlirveSNapariNAme, sukillavepaNapariNAme, subbhigaMdhapariNAme, dubbhigaMdhapariNAme, tittarasapariNAme, kaDuyaraMsapariNAme, kasAyarakkapariNAme, aMbilarasaMpariNAme, mahurarasaipariNAme, kakkhaDaphAsaipariNAme, mauyaphArsepariNAme, guruphArsepariNAme, lahuphA saiparINAme, sIyaphasa pariNAme, usiNaphAsapariNAme, NiddhaphA saMpariNAme, lukkhaphAsapariNAme, agurulahuphAsapariNAme, gurulahuphA saipariNAme // sU050 // TIkA - ' bAbIsaM parIsahA' ityAdi / dvAviMzatiH parISahAH - pari= samantAt karmanirjarArthaM svahetubhirudIryamumukSubhiH sacanta iti parISahAH prajJaptA, (1) 'digiMchA aba sUtrakAra 22 bAIsa saMkhyAviziSTa samavAya ko pragaTa karate haiM'bAvIsa parIsahA paNNattA' ityAdi / TIkArtha- bAIsa parISaha kahe gaye haiM, ve isa prakAra se haiM - digichAparI ha 1, pipAsA parISada 2, zItaparISada 3, uSNaparISaha 4, daMzamazakaparISaha 5, acelaparISaha 6, aratiparISaha 7, strIparISaha 8, caryAparISaha 9, niSadyA ve sUtrA 22vIsa saMdhyAvANA samavAyo matAve che- 'bAvIsa parIsahA paNNattA ityAdi ! TIDArtha - jAvIsa parISaddha udyA che, te yA pramANe che - (1) higi chAparISaDa, (2) pipAsA parISaDa, (3) zItayarISaDa, (4) upaya parISaddha (4) zamazaH parISahu, (6) ayesa parISaDu, (7) bharati parISaDu, (8) strI parIgaDa, (Ga) tharyAparISaDu, (10) niSadhA parISaddha, (11) zayyA paroSaDa (12) bhAjeza parISaddha. zrI samavAyAMga sUtra Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 samavAyAGgasUtre parIsahe' diginchA parISahaH digiMJchA=bubhukSA tasyAH parIpahaH maryA. dAnullaGghanapUrvakaM sahanam, evaM sarvatra yojanIyam / (2) 'pivAsAparIsahe' pipAsA parISahaH-pipAsA-tRSA-tasyAH parISahaH / (3) zItaparISahaH, (4) uSNaparIparISaha 10, zayyAparISaha, 11, AkrozaparISaha 12, vadhaparISaha 13, yAcanAparISaha 14, alAbhaparISada 15, roMgaparISaha 16, tRNasparzaparISaha 17, jallaparISaha 18, satkArapuraskAraparIpaha 19, prajJAparISaha 20 ajJAna parISaha 21 aura darzanaparISaha 22 / aMgIkAra kiye hue dharma mArga meM sthira rahane aura karmabaMdhanoM kI nirjarArtha jo jo sthiti samabhAvapUrvaka mokSAbhilASiyoM ko sahana karane yogya hai use parIpaha kahate haiM-kSudhA kI cAhe kaisI bhI vedanA ho phira bhI aMgIkAra kI huI maryAdA ke virUddha AhAra na lete hue samabhAvapUrvaka kSudhA kI vedanA ko sahana karanA so kSudhA parISaha hai 1 / pipAsA kI cAhe kaisI bhI vedanA ho phira bhI aMgIkAra kI huI maryAdA ke viruddha pAnI na lete hue samabhAvapUrvaka pipAsA kI vedanA ko sahana karanA so pipAsAparISaha hai 2 / ThaMDa se cAhe kitanA hI kaSTa hotA ho to bhI usake nivAraNArtha akalpya sAdhanoM ko apane upayoga meM nahIM lAnA aura samabhAvapUrvaka unakRtavedanAoM ko sahana karanA so zItaparISaha hai 3, garmI se cAhe (13) 15 parISaDa (14) yAyanA pazaSaDa (15) masAlaparISa (16) / parISaha (17) tRNapaza parISaha (18) ja9la parISaha (19) satkAra puraskAra parISaha (20) prajJA parISaDa (21) ajJAna parISa (22) bhane zana parISa aMgIkAra karela dharmamArgamAM daDha rahevAne tathA karmabaMdhanonI nirjarA mATe mokSAbhilASIone je je sthiti samabhAvathI sahana karavA egya che. tene parI59 4 cha. (1) kSudhA (bhUma) thA game tevI vahanA thAya chatAM 55 542 42sa bhaadAnI virUddha AhAra na letAM samabhAva pUrvaka kSudhAnI vedanA sahana karavI tene kSudhA parISaha kahe che. () pipAsA (tRSA) nI game tevI vedanA thavA chatAM paNa aMgIkAra karela maryAdAnI virUddha pANI na letAM samabhAva pUrvaka pipAsAnI vedanA sahana karavI te pipAsA parISaha kahevAya che. (3) ThaMDIthI game teTaluM kaSTa pahoMce paNa tenA nivAraNa mATe ka9pe nahIM tevI vastuono upayoga na karatAM samabhAva pUrvaka tenAthI thatI vedanAne sahana karavI te zIta parISaha kahevAya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye dvAviMzatiparISahAdInAM nirUpaNam 267 pahaH, (5) 'daMsamasagaparIsahe' daMzamazakaparISahaH dezAdha mazakAca daMzamazakAH, caturindriyAH, upalakSaNAt yukAmatkuNamatkoTakamakSikAdInAmapi grahaNam / teSAM parISahaH dNshmshkpriiphH| (6) 'acelaparIsahe' acalaparISahaH, cailaM-vastraM, na cailam acelam-vastrAbhAvaH, alpavastratA c| tatra vastrAbhAva:-jinakalpinAm, sthavirakalpinAM tu bhinnam, teSAm-alpamUlya-pramANopeta-jIrNA pUrNamalinavastramapyacailam, tasya parISahaH lajjAdainyA''kAGkSAdhakaraNena sahanam-acalaparISahaH / kitanA hI kaSTa hotA ho to bhI usake nivAraNArtha akalpya sAdhanoM ko apane upayoga meM nahIM lAnA aura samabhAvapUrvaka una kRtavedanA. oM ko sahana karanA so uSNaparISaha hai 4 / DAMsa, macchara Adi jantuoM kA upadrava hone para bhI usake nivAraNArtha sAdhanoM kA upayoga nahI karanA aura unake dvArA kRta bAdhA ko samatAbhAva se sahana karanA isakA nAma daMzamazakaparISaha hai 5 / dazamazapha ye cau indriyajIva haiN| upalakSaNa se cUkA-jU, matkuNa-khaTamala, matkoTaka-makoDA aura makSikA Adiko kA bhI grahaNa huA hai| acela kA artha vastrAbhAva aura alpavastratA hai| usameM jinakalpi sAdhuoM ke liye vastrAbhAvarUpa acela kA vidhAna hai| parantu jo sthavira kalpI sAdhu haiM una ko alpa mUlyavAle pramANopeta aise jIrNa apUrNa malina vastrarUpa alpavastratA bhI acela haiN| isa acala parISaha ko lajjA dInatA tathA kisI AkAMkSA ke vinA sahana karanA so acaila parISaha hai 6 / aMgIkAra kiye hue mArga meM (4) garamIthI game teTaluM kaSTa paDe chatAM paNa tenA nivAraNa mATe akalpya sAdhano upayogamAM na levI ane samabhAva pUrvaka tenAthI thatI vedanA sahana karavI tene uSNa parISaha kahe che. (5) DAMsa, marachara Adi jatuono upadrava thatAM tenA nivAraNane mATe sAdhanono upayoga na kare ane temanA vaDe karAtI vedanAne samabhAva pUrvaka sahana karavI tene daMzamazaka parISaha kahe che. zamazaka e cauIdriya jIva che. upalakSaNathI jU, mAMkaDa, makaDA mAkhI Adi paNa grahaNa thayela che. (6) acala eTale vastrane abhAva athavA a5vastratA. temAM jinakalpi sAdhuone mATe vastrAbhAva alanuM vidhAna che. paNa je sthavirakalpI sAdhu che temanI apekSAe apamUlya vALA. pramANopeta evAM jIruM apUrva malina vastrarUpa a5vastratA paNa acela che. A acala 52 hane lajajA dInatA tathA koI AkAMkSA vinA sahana kare tene acala parISaha kahe che. (7) aMgIkAra karela mArgamAM aneka zrI samavAyAMga sUtra Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 __ samavAyAGgasUtre (7) 'arai parIsa he' arati parISahaH, aratiH=cittavikAraH, (8) strI parISahaH, (9) cariyA parIsahe' caryAparISahaH grAmAdiSvaniyatavihAritvaM caryA, (10) 'nisIhiA parIsahe' naiSedhikIparISahaH- niSadhaH gamanAdivyApAraparihAraH, sa prayojanamasyA iti naiSedhikI ekasthAnopavezanaM tasyAH parISahaH-naSedhikIparIpahaH / (11) sijAparIsahe' zayyAparISahaH, zayyA manojJAmanojJavasatiH saMstArako vA, (12) 'akkosaparIsahe' AkrozaparISahaH, Akrozo durvacanam / (13) 'vahaparIsa he' vadhaparISahaH, vadho yaSTimuSTayAdibhistADanam / (14) 'jAyaNAparIsahe' yAcanAparIpahaH, (15) 'alAbhaparISahaH, alAbhaH abhilaSitAmAptiH 16 / aneka kaThinAIyoM ke kAraNa arucikA prasaMga par3ane para usa samaya aruci ko na lAte hue dhairyapUrvaka aratiko sahalenA arati parISaha hai 7 / sAdhu ko strI sambandhI parIghaha sahana karanA so strIparISaha hai 8 / grAmAdikoM meM aniyata (apratibandha) vihAra karanA isakA nAma caryAparISaha hai 9 / vinA prayojana gamana Adi nahIM karanA aura eka sthAna para baiThanA isakA nAma niSadyA parISaha hai 10 / komala yA kaThina, U~cI yA nIcI jaisI bhI vasati athavA zayyA mile usameM samabhAvapUrvaka zayana karanA zayyAparISaha hai 11 / koI pAsa Akara kaThora yA apriya vacana kahe taba bhI usako sahanakaranA lenA isakA nAma Akroza parISaha hai 12 / koI yaSTimuSTi Adi se tADanatarjana kare phira bhI use sahana karanA isakA nAma vadha parISada hai 13 / yAcanA ko sahana karanA usakA nAma yAcanApariSaha hai 14 / yAcanA karane para bhI yadi abhISTa vastu na mile to prApti muzkelIone kAraNe aci thavAne prasaMga Ave tyAre aruci lAvyA vinA dharyathI aratine sahana karavI te "aratiparISaha che. (8) sAdhune strI saMbaMdhI je parISaha sahana 423 // 5 cha tene 'zrI parISa' he che. (8) zrAmAbhimaniyata (pra. tibandha) vihAra karavAmAM je kaSTa paDe tene "caryAparISaha kahe che. (10) projana vinA gamana Adi na karavuM, ane eka ja sthAne besI rahevuM te "niSaghA parISaha kahevAya che (11) kaThaNa ke picI, UMcI ke nIcI jevI vasati athavA zA maLe temAM samabhAva pUrvaka zayana karavuM te zayyA "parISaha" che. (12) keI pAse AvIne kAra athavA apriya vacana kahe, te paNa tene satkAra ja samajavo tenuM nAma AkrozaparISaha che. (13) koI lAkaDI, muThI, AdithI mAra mAre te paNa tene sahana 42 te 155zapa' vAya che. (14) yAyanAne saDana 42vI tene pAyanAparISa' kahe che. (15) yAcanA karavA chatAM paNa Icchita vastu na maLe te prAptine badale zrI samavAyAMga sUtra Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye dvAviMzatiparISahAdInAM nirUpaNam 269 rogaparIpahaH, (17] 'taNaphAsaparIsahe' tRNasparzaparISahaH saMstArakAbhAve tRNeSu zayAnasya yaH parISahaH saH, [18] 'jallaparIsahe' jallaparopahaH, jallA zarIravastrAdimalaH, tatsahanam [19] 'sakArapurakAraparIsa he' satkArapuraskAra parIpahaH satkAraH vastrAdipradAnena sammAnanam, puraskAraH-abhyutthAnAdikaraNam tayoH sahanam-AdarasatkAre tadabhAve ca madhyasthabhAvabhajanam / (20) 'paNNAparIsahe' prajJAparISaha:-parijJAyate=nirNIyate vastutattvamanayeti parijJA-pratimA. zAlInIbuddhiH, tasyAH parIpahA sahanaM garvAkaraNaM tadabhAve dainyAkaraNaM ca 21 / jJAyate'nenetijJAnaMmatyAdilakSaNa, tadabhAvaH ajJAnaM, tasya parIpahA sahanam , kI bajAya aprApti ko hI saccA tapa mAnakara usameM saMtoSa rakhanA alAbha parISaha hai 15 / rogodika ke Ane para bhI vyAkulita na hote hue usako samabhAva se sahanA roga parISaha hai 16 / saMstArakake abhAva meM tRNoM ke Upara zayana karane kA parISaha sahanA isakA nAma tRNasparzaparISaha hai 17 / cAhe jitanA zarIra meM mala lagA ho phira bhI usameM duHkha na mAnanA aura mala janya pariSaha ko acchI taraha sahana karanA isakA nAma jallapariSaha hai 18 / cAhe jitanA bhI satkAra mile phira bhI usameM nahIM phUlanA, aura satkAra na milane para khinna nahIM honA satkAra puraskAra parISaha hai arthAt donoM prakAra kI paristhiti meM samabhAva rakhanA isakA nAma satkAra puraskAra parISaha hai 19 / pratibhAzAlinI buddhi ke hone para garva nahIM karanA aura nahIM hone para dInatA nahIM karanA isakA nAma prajJA parISaha hai 20 / zrutakA abhyAsa karane para bhI matyAdi viziSTa jJAna kI prApti nahIM hone para dInatA nahIM karanA isakA aprAtine ja sAcu tapa mAnIne temAM saMtoSa mAnavo, te alAbhaparISaha kahe che. (16) roga Adi thatAM vyAkuLa na thatAM tene samabhAva pUrvaka sahana kare te "gaparISaha che. (17) saMstArakane abhAve tRNe upara zayana karavuM, ane e rIte je kaSTa sahana karavuM paDe che tene tRNasparza parISaha kahe che. zarIra upara bhale game teTale mela lAgyuM hoya te paNa temAM duHkha na mAnavuM ane melane kAraNe utpanna thatai parISaDAne sArI za sahana 42vA tene 'jallaparISaha' 4 cha. (16) game teTalo satkAra maLe chatAM paNa temAM phUlAvuM nahIM ane na maLe te khinna na thavuM, tene "satkArapuraskAra parISaha kahe che. eTale ke banne prakAranI paristhitimAM sama. bhAva rAkhavo tenuM nAma "satkAra puraskAra parISaha che. (20) pratibhAzALI buddhi hovA chatAM paNa garva na kare ane na hoya te dInatA na batAvavI tenuM nAma zrI samavAyAMga sUtra Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 samavAyAGasUtra zrutAbhyAsenApi jJAnAprAptau dainyAkaraNam / (12) 'dasaNaparIsahe' darzanaparISahaH, darzanaM samyagdarzana, tasya parISahaH vyAmohe sati nizcalacittena dhAraNam / yadvA darzanaM samyagdarzanaM, tadeva paradharmADambaradarzane samyaka parISayamANaM=nizcalacittatayA dhAryamANaM parISahaH darzanaparISahaH, aihikAmuSmikaphalAnupalambhAdinA manovikArAkaraNam / 'didvivAyassa' dRSTivAdasya parikarmasUtrapUrvagata-prathamAnuyogali kArUpayazvavasthAnaviziSTasya dvAdazAGgasya dvitIye sUtrarUpe prasthAne 'bAvIsaM' dvAviMzatiH 'muttAI' sUtrANi, dravyaparyAyAditattadarthamUcanAtsUtrANi, 'chinnacche. yaNaiyAI chinnacchedanayikAni chinno dvidhAkRtaH pRthakkRtaH chedaH paryanto yena sa chinnacchedaH sa cAsau nayazca chinnacchedanayaH, yo naya: sUtraM chinnaM chede. nAma ajJAna parIpaha hai 21 / sUkSma aura atIndriya padArthoM kA darzana na hone se svIkAra kiyA huA tyAga niSphala pratIta hone para viveka se zraddhA banAye rakhanA aura aisI sthiti meM prasanna rahanA darzana parIpaha hai| yahAM sUtra meM jo darzana parISaha kahA hai so samyagdarzana ko, vyAmoha hone para athavA paradharma ke ADambara ko dekhane para samyagdarzana ko nizcalacitta se dhAraNa kare rahanA arthAt ihaloka saMbaMdhI aura paraloka saMbaMdhI phalakI mAsi na hone para mAnasika vikAra na hone denA isakA nAma darzana parISaha hai 22 / bArahavAM aMga jo dRSTivAda hai usake parikama, sUtra, pUrvagata, prathamAnuyoga aura cUlikA ye pAMca prasthAna hai| inameM jo dvitIya prasthAnarUpa sUtra haiM usameM dravya paryAya Adi tattadartha kI sUcanA vAle hone se 22bAIsa sUtra jinamatAzrita sUtraparamparA ke anusAra chinnaccheda "prajJAparISaha" che. (21) zratano abhyAsa karavA chatAM paNa atyAdi viziSTa jJAnanI prApti na thatA dInatA batAvavI nahIM, tenuM nAma "ajJAnaparISaha che. (22) sUkSma ane atIndriya padArthonuM darzana na thatAM svIkAra karela tyAga niSphaLa lAge tyAre vivekathI zraddhA kAyama rAkhavI ane evI sthitimAM prasarana rahevuM te dazanaparISaha ahIM sUtramAM je darzana parISaha kahyo che tenuM tAtparya A pramANe che - saMzaya utpanna thatAM athavA paradharmanA ADaMbarane joIne samyagudarzanane nizcalacittathI dhAraNa karavuM cAlu rAkhavuM-eTale ke Aleka saMbaMdhI ane paraloka saMba dhI phaLanI prati na yatA, mAnasi4 qi2 na he| tenu nAma 'zanaparISaDa' . 'dRSTivAda' nAmanuM je bAra aMga che tenA parikama, sUtra pUrvagata, prathamAnuyoga ane cUlikA e pAMca prasthAna che. temAM ja bIjA prasthAna rUpa sUtra che, temAM dravya paryAya Adi tattadartha (te te artha)nI sUcanAvALA hovAthI 22 bAvIsa sUtra jinamatAzrita sUtra zrI samavAyAMga sUtra Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye dvAviMzatiparISahAdInAM nirUpaNam 271 nA'bhipreti, na itareNa sUtreNa saha saMbandhayati sa nayavizeSaH, yathA - 'dhammo maMgalamukaTThe' iyaM gAthA chinnacchedanayamatena vyAkhyAyamAnA na dvitIyAM gAthAmapekSate, dvitIyAdi gAthA api tathaiva vyAkhyAyamAnA na prathamAM gAthAmapekSante, tathA sUtrANyapi yasya nayasyAbhiprAyeNa parasparaM nirapekSANyeva vyAkhyAyante sa nayaH chinnacchedanayaH so'sti yeSAM sUtrANAM tAni chinnacchedanAyikAni etAni 'sasamayasuttaparivADIe' svasamaya sUtrapAripATyA = svasamayA yA sUtrANAM paripATI = vyAkhyAnapaddhatiHstayA - jinamatAzritamUtraparamparayetyarthaH / ayaM bhAvaHdRSTivAdarupadvAdazAGgasya sUtrarUpadvitIya prasthAne jinamatAzritasUtraparamparayA dvAviMzatiH sUtrANi chinnacchedanAyikAni kathitAni / dvAviMzatiH sUtrANi 'acchinnacheyaNaiyA' acchinnaH = apRthakkRtaH chedaH = paryanto yena so'cchinnacchedaH sa cAsau nayazca acchinnacchedanayaH, yo nayaH sUtramacchinnaM chedenA'bhimaiti nayika kahe gaye haiM / jo naya sUtra ko chinna mAnate haiM ve chinnacheda naya haiM / ina nayoMkI dRSTi meM eka sUtra dUsare sUtra ke sAtha saMbaMdha nahIM rakhanA hai / jaise- "dhammo maMgalamukihUM" isa gAthA kA jaba vyAkhyAna chinnacchedana ke anusAra kiyA jAvegA to yaha bAta isase jAhira hogI ki isa gAthA kA saMbaMdha kisI dUsarI gAthA se nahIM hai / kintu yaha gAthA svataMtra hai / isa taraha aura bhI dUsarI gAthAe~ athavA dvitIya Adi gAthAe~ jaba isa naya kI apekSA se vyAkhyAta hogI taba ve bhI apanI vyAkhyA meM prathama gAthA nirapekSa haiM yaha jAnI jAvegI / isI prakAra sUtroM ke viSayoM meM bhI yahI bAta jAna lenI cAhiye / arthAtjaba sUtra isa nayake abhiprAya se vyAkhyAta kiye jAte haiM taba ve paraspara nirapekSa hai, yahI bAta unakI isa naya ke anusAra kRta vyAkhyA paraparA pramANe chinna chedanayika kahevAmAM AvyAM che. je naya sUtrane chinna bhAne che, temane chinnacchedranaya kahe che. te nacAnI dRSTie eka sUtra jIna sUtranI sAthai saMbaMdha rAjatu nathI. prema "dhammo maMgalamukiTaM " A gAthAnuM vyAkhyAna jyAre chinnaracchedanace pramANe karavAmAM Ave tyAre e vAta tenAthI pragaTa thaze ke A gAthAne saMbaMdha kAi khIjI gAthA sAthe nathI. paNa A gAthA svataMtra che e ja rIte e sivAyanI anya gAthAe athavA dvitIya Adi gAthAo jyAre A nayanI apekSAe vyAkhyAna karAya tyAre te peAtAnI vyAkhyAmAM prathama gAthA sAthe sabaMdha rAkhatI nathI te vAta jANavAmAM Avaze e ja vAta samajavI, eTale ke--jyAre sUtro A nayanI apekSAe vyAkhyAna karAya che, tyAre parasparamAM nirapekSa (saMbaMdha vinAnA) che, e ja vAta nayanI apekSAe samajavI, tethI A naya je sUtrAne lAgu paDe te paNa temane viSe A sUtrAne chinna zrI samavAyAMga sUtra Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 samavAyAGgasUtre arthAt itareNa sUtreNa saha saMbandhayati sanayavizeSaH, yathA 'dhammo maMgalamu. kiTaM' iyaM gAthA etanna yena vyAkhyAyamAnA dvitIyAM tRtIyAmapi gAthAmapekSate, tathaiva dvitIyatRtIyAdi gAthA api imAM gAthAmapekSate, tathA sUtrANyapi yannayAbhiprAyeNa sApekSANyeva vyAkhyAyante sa nayo'cchinnacchedanayaH, so'sti yeSAM sUtrANAM tAni acchinnacchedanayikAni, tAni 'AjIviyasuttaparivADIe' AjIvika mUtraparipATayA-gAzAlakamatapratipattyA bhavanti / ayaM bhAvaH-etanmate mUtrANi parasparam itara sUtrArthamapekSamANAni bhavanti-iti dvAviMzatiH mUtrANi 'tikaNaiyAI' trikanayikAni-traya eva trikAste ca te nayAzca trikanayA: dravyArthika paryAyAse jAnI jAtI hai| ataH yaha naya jina sUtro meM lAgU hotA hai| ve sUtra chinnacchedanayika mAne jAte haiM / apane siddhAnta ke anusAra jo sUtroM ke vyAkhyAna karane kI paddhati hai usakA nAma svasamayasUtraparipATI hai| jisa prakAra 22vAIsa sUtra chinnacchedanayika haiM usI prakAra AjIvika sUtra paripATI ke anusAra 22bAIsa sUtra acchinnacchedanayika haiM / acchinnaccheda naya yaha prakaTa karatA haiM ki eka sUtra kA dUsare sUtra ke sAtha saMbaMdha hai / jisa prakAra "dhammoM maMgalamukTi" isa gAthA kA vyAkhyAna jaba isa naya kI mAnyatAnusAra hogA to usameM yaha prakaTa kiyA jAvegA ki yaha gAthA dvitIya tRtIya gAthA kI bhI apekSA rakhatI hai| isI taraha dvitIya tRtIya gAthAe~ bhI isa gAthA kI apekSA rakhatI haiN| sUtroM ke sAtha bhI yahI bAta lAgu hogii| yahAM AjIvika zabda kA artha gozAlaka se hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki gozAlaka kI mAnyatAnusAra sUtra paraspara itara strArtha sApekSa hote haiM / trairAzikasUtra kI mAnyatAnusAra chedanayika gaNavAmAM Ave che. potAnA siddhAnta pramANe sUtronuM vyAkhyAna karavAnI je paddhati che tenuM nAma svasamaya sUtra paripATI che. je rIte 22 bAvIsa sUtra chinna che nayika che. e ja rIte AjIvika paripATI pramANe 22 bAvIsa sUtra achinnaccheda nayika che achinnaDeda naya e pragaTa kare che ke eka sUtrano jIta sUtrI sAthai samaya 2 te "dhammo maMgalamukkiTa" mA gAthAnuM vyAkhyAna jyAre A nayanI mAnyatA pramANe karavAmAM Ave tyAre temAM e pragaTa karavAmAM Avaze ke A gAthA bIjI, trIjI Adi gAthAnI paNa apekSA rAkhe che. e ja pramANe bIjI, trIjI Adi gAthAo paNa A gAthAnI apekSA rAkhe che. sUtrone paNa A ja vAta lAgu paDaze. ahIM AjIvaka ekale gozAlaka samajavAnuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke gozAlakanI mAnyatA anusAra sUtro paraspara itara sutrArtha sApekSa hoya che eTale ke artha mATe eka bIjAnI apekSA rAkhe zrI samavAyAMga sUtra Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye dvAviMzatiroSahAdInAM nirUpaNam 273 thikobhayArthikAH santi yeSAM tAni tathoktAni etAni 'terAsiya suttaparivADIe' trairAzikasUtraparipATayA, trairAzikAH trIn rAzIn jIvAjIvanojI. varUpAna vadanti ye te tathoktAH rohaguptamatAnusAriNaH, teSAM sUtrapa mparayA dvAviMzatiH sUtrANi dravyArthikAdinayatrayayanti bhavantIti bhaavH| dvAviMzatiH sUtrANi 'caukaNaiyAI' catuSkanayikAnicatvAra eva catuSkAste ca te nayA: thati catuSkanayAste santi yeSAM tAni catuSkanayikAni svasamayaparipATayA bhavanti / ayaM bhAvaH-catuSkanayAbhiprAyeNa yAni sUtrANi cintyante tAni catuSkanayikANyabhidhoyante / tAni svasamayasUtraparipATa yA dvAvizatirbhavanti / nayacatuSTayaM tvevamadhigantavyam, naigamanayo dvividhaH-sAmAnyagrAhI vizeSagrAhI ca / tatra yaH sAmAnyagrAhI naigamaH sa saMgrahe'tabhevati, vizeSagrAhinaigamastu vyvhaare'ntrbhuutH| tadeva saMgrahavyavahAraRjusUtrA iti trayaH, zabdAditrayaM caikaH, ityevaM 22vAIsa sUtra dravyArthika, paryApArthika aura ubhayArthika naya vAle haiM / trairAzika matavAle jIva ajIva aura nojIva isa taraha se tIna rAzI mAnate haiN| ye rohagupta ke mata kA anusaraNa karate haiM / 22bAIsa sUtra svasiddhAntAnusAra cAra nayoM vAle haiN| cAra naya ye haiM saMgrahahnaya1, vyavahAranayara, Rjustranaya3, aura zabdAdinaya4 isa prakAra ye cAra naya haiN| naigamanaya ke sAmAnyagrAhI aura vizeSagrAhI kI apekSA do bheda ho jAte hai| inameM jo sAmAnyagrAhI naigamanaya hai usakA antarbhAva saMgrahanaya meM aura jo vizeSagrAhI naigamanaya hai usakA antarbhAva vyavahAra naya meM ho jAtA hai| isa liye yahAM cAranayoM meM naiMgamanaya kA svataMtrarUpa se grahaNa nahIM kiyA hai / zabda nayake zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta ye tInabheda haiM so ina bhedoM kA antarbhAva zabdanaya meM karaliyA gayA hai / ataH yahAM 22 sUtra cAranaya vAle kahe gaye che. trirAzika sUtranI mAnyatA anusAra 22 bAvIsasUtra dravyArthika, ane paryAyArthika ane ubhayArthika naya vALAM che. trarAzika matavALA jIva,ajIva ane jIva, e rIte traNa rAzI mAne che. teo rohaguptanA matane anusare che. 22 bAvIsa sUtrasvasidhAntAnusAra cAra na vALAM che. cAra naya A pramANe che-saMgrahanaya, vyavahAra naya, jusUtranaya ane zabdAdinA, A rIte e cAra naya che. naigamanayanA sAmAnya grAhI ane vizeSagrAhInI apekSAe be bheda paDe che. te bannemAM je sAmAnya grAhI naigamanaya che tene saMgrahanayamAM samAveza thaI jAya che ane vizeSagrAhI nigamanaya ne vyavahAra nayamAM samAveza thaI jAya che. tethI ahI cAra nayamAM naigamanayane svataMtra rIte grahaNa karyo nathI. zabda nayanA zabda, samabhirUDha ane evaMbhUta e traNa bheda che, te temane zabda nayamAM samAveza karAyo che. tethI ahIM 22 bAvIsa sUtra cAra naya zrI samavAyAMga sUtra Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 samavAyAGgastre catvAro nayAH bhavanti, 'vAcIsavihe' iti dvAviMzatividhaH 'poggalapariNAme' pudgalapariNAmaH prajJaptaH, tadyathA-(1)kAlavarNapariNAmaH, (2)nIlavarNa pariNAmaH, (3) lohitavarNapariNAma:, (4) 'hAlivaNNapariNAme' hAridravarNapariNAmaH, (5) 'sukillavaNNapariNAme' zuklavarNapariNAmaH, (6) surabhigandhapariNAmaH, (7) dura. bhigandhapariNAmaH, (8tiktarasapariNAmaH, (9) kaTukarasapariNAmaH, (10) kaSAyarasapariNAmaH, (11) 'aMbilarasapariNAme' amlarasapariNAmaH, (12) madhurarasapariNAmaH, (13) 'kakkhaDaphAsapariNAme' karkazasparzapariNAmaH, (14) 'mauya. phAsapariNAme' mRdukasparzapariNAmaH, (15) gurusparzapariNAmaH, (16) laghusparzapariNAmaH, (17) zItasparzapariNAmaH, (18) uSNasparzapariNAmaH, (19) "NiddhaphAsapariNAme' snigdhasparzapariNAmaH, (20) lukkhaphAsapariNAme rukSasparzapariNAmaH (21) agurulaghusparzapariNAmaH, (20) gurulaghusparzapariNAmaH / atra guruloSTo'. haiN| pudgala kA pariNAma 22 bAIsa prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai-kAla-kRSNa varNa pariNAma, 1 nIlavarNapariNAma 2, lauhitavarNapariNAma 3, hAridravarNapariNAma 4, zuklavarNapariNAma 5, surabhigaMdhapariNAma 6, durabhigaMdhapariNAma 7, tiktarasapariNAma 8, kaTukarasapariNAma 9 kaSAyarasapariNAma 10, amlarasapariNAma 11, madhurarasapariNAma 12, karkaza sparzapariNAma 13, mRdukasparzapariNAma 14, gurusparzapariNAma 15, laghusparzapariNAma 16, zItasparzapariNAma 17, uSNasparzapariNAma 18, snigdhasparzapariNAma 19, rUkSasparzapariNAma 20, agurulaghu sparzapariNAma 21, gurulaghu sparzapariNAma 22 / inameM gurupariNAma loSTa meM hai kyoM ki gamana nIce hotA hai, laghu pariNAma ghUma meM hotA hai kyoM ki vaha urdhvvALAM batAvyAM che. pudgalanu pariNAma 22 bAvIsa prakAranuM kahyuM che. te A pramANe che [1] sa gqg pariNAma, (2) nAsaqe pariNAma, (3) soDatavaNu' priNa ma, [5] hAridravarNa pariNAma (5) zukalavarNa pariNAma, (6) surabhigaMdha pariNAma (7) durabhi pariNAma, (8) tita24 pariNAma, (4) 4942sa pariNAma, (10) aspharasa pariNAma. [11] kaSAya rasa pariNAma, [12] madhurarasa pariNAma, [13] karkazasparza pariNAma, (14) mRduka sparza pariNAma, (15) guru sparza pariNAma, [16] sadhu25 pariNAma, (17) zIta 25 pariNAma, (18) OM 25 pariNAma (18) snigdha sparza pariNAma, [20] rukSa sparza pariNAma, (21) agurU laghu sparza pariNAma [22] guru laghu spaza parINAma temAMnuM gurU pariNAma lAkhamAM che, kAraNa ke tenuM gamana nIce thAya che, ane laghu pariNAma dhumADAmAM hoya che kAraNa ke te urdhvagAmI che. zrI samavAyAMga sUtra Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAviMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 275 dhogamanAt, laghudhUma UrdhvagamanAta, gurulaghuIyustiryaggamanAt, agurulaghurAkA. zastatsvabhAvatvAt ||suu. 50 // mUlam-imIse Na rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM bAvIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| chaTTIe puDhavIe neraiyANaM ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM jahaNaNeNaM bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM bAvIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM bAvIsaM pali ovamAiM ThiI paNNattA / accue kappe devANaMbAvItaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| heTrimaheTrimagevejagANaM devANaM jahaNaNeNaMbAvIsaM sAgagAmI hotA hai| gurUlaghu pariNAma vAyu meM hotA hai kyoM ki usakA tiyekU gamana hotA hai| agurulaghu pariNAma AkAza meM hai kyoM ki usakA svabhAva hI aisA hai| bhAvArtha-mUtrakAra ne isamUtra dvArA 22bAIsa saMkhyAviziSTa samavAyAMga kA kathana kiyA hai| parISaha 22 bAIsa hote hai / 12 bArahavAM aMga jo dRSTivAda hai usake 5 pAMca bhedoM meM jo sUtra nAmakA bheda hai usake 22 bAIsa sUtra svasamaya sUtra kI paripATI ke anusAra chinnaccheda nayika haiN| 22bAIsa sUtra AjIvikamatAnusAra acchinnaccheda nayika haiM / 22 bAIsa sUtra trairAzika matAnusAra nayatrika vAle haiN| aura 22bAIsa sUtra cAra nayoM vAle haiM / 22 bAIsa prakAra kA paudgalika pariNAma hai ||suu050|| gurUladhu pariNAma vAyumAM hoya che. kAraNa ke tenuM tiryaka-tirakasa-gamana thAya che. aguru ladhu pariNAma AkAzamAM che kAraNa ke tene svabhAva ja eve che. bhAvArtha-sUtrakAre A sUtra dvArA 22 bAvIsa saMkhyAnA samavAyAMga batAvyAM che. parISaha bAvIza heya che. bAramuM te dRSTivAda aMga che tenA pAMca bhedamAM sUtra nAmano je bheda che tenAM bAvIsa sUtra svasamaya sUtranI paripATI anusAra chinnacheda nayika che. bAvIza sUtra AjIvikA matAnusAra achinnaccheda nayika che. airAzika matAnusAra bAvIza sUtra nayatrika vALAM che. ane bAvIsa sUtra cAra navALAM che. bAvIsa prakAranuM pidugalika pariNAma che. mAsU. 5gI zrI samavAyAMga sUtra Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 samavAyAGgasUtre rovamAiM ThiI paNNattA / je devA mahiyaM visUhiyaM vimalaM pabhAsaM vaNamAlaM accuyavaDiMsagaM vimANaM devattAe uvavaNNA tesiNaM devANaM ukoseNaM bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| teNaM devA bAvIsAe addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM bAvIsavAsasahassehiM AhArahe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je bAvIsAe bhavaggahaNehiM sijjhistaMti, bujhissaMti, mucissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu0 51 // TIkA-'imIseNaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM dvAviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / SaSThayAM pRthivyAM nairayiH kANAmutkarSeNa dvAviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / adhaH saptamapRthivyA. mastye keSAM nairayikANAM jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAM dvAviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astye keSAM devAnAM dvAviMzatiH parayopamAni sthitiH prajJaptA / acyute kalpe devAnAM dvAviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / TIkArtha-'imIseNaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 22 bAIsa palyopama kI kahI gaI hai| chaTThI pRthivI meM nArakiyoM kI utkRSTa sthiti 22 bAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai|niice saptamI pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI jaghanyasthiti 22 bAIsa sAgaropamakAla kI kahI gaI hai / asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 22vAIsa palyopama kI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti 22vAIsa palyopama kI kahI gaI hai| acyuta kalpa meM devoM kI ___TI-imIseNaM ityAdi ! 22namA pRthvImA ITA nA24ImAnI sthiti 22 bAvIsa pApamanI kahI che. chaThThI pRthvImAM nArakIonI utkRSTa sthiti bAvIsa sAga5manI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI jaghanya sthiti bAvIsa sAgaropama kALanI kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devenI sthiti bAvIsa pApamanI che. saudharma ane IzAna e be kapamAM keTalAka devonI sthiti bAvIsa palyopamanI kahI che. amruta kalapamAM devanI sthiti bAvIsa sAgarepamanI zrI samavAyAMga sUtra Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayoviMzatisamavAye sUtrakRtAdhyayanAdi nirUpaNam 277 'hedvimahe dvimagevejANaM' adhastanAdhastana?veyakANAM devAnAM jaghanyena dvA zatiH sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devAH-mahitaM1 vizrutaM2 vimalaM3 prabhAsaM: vanamAlam5 acyutAvataMsakaM ca vimAnam-eteSu SaTsu vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM devAnAmutkarSeNa dvAviMzatiH sAgaropamAni sthiti; prajJatA / te khalu devAH dvAviMzatera mAsAnAmante Ananti vA prANanti cA ucchasanti vA niHzvasanti vaa| teSAM khalu devAnAM dvAviMzatyAvarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA ye dvAviMzatyA bhavagrahaNaH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti ||s.51|| trayoviMzatitamaM samavAyamAha-- mUlam-tevIsaM suyagaDajjhayaNA paNNattA, taM jahA-samae, vetAlie, uvasaggapariNA, thIpariNA, nAyavibhattI, mahAvIrathuI, kusIbAvIsa sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai / nIce nIce ke graiveyakavAsI devoM kI jaghanyasthiti 22bAIsa sAgaropama kI kahI hai| jo deva mahita 1, vizruta,2 vimala3, prabhAsa4, vanamAla5 aura acyutAvataMsapha6 ina 6chaha vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti 22bAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva 22 bAIsa ardhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchAsagrahaNa karate haiN| una devoM ko 22bAIsa hajAra varSa nikala jAne ke bAda AhAra saMjJA utpanna hotI hai| ina devoM meM kitaneka deva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ye bAIsa bhava karake bAda meM siddha ho jAveMge, buddha ho jAveMge, saMsAra se chUTa jAveMge, parinivRta hojAveMge, aura samasta duHkhoM kA anta kara deNge|051|| kahI che. nIce nIcenA veyakavAsI devenI jaghanya sthiti bAvIsa sAgare pamanI 4ii cha re / (1) bhaDita, (2) vizruta, (3) vimala (4) prabhAsa, (5) vanabhAsa ane (6) ayutAvataM saka, e cha vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devanI utkRSTa sthi ta 22 bAvIsa sAgarepamanI kahI che te devo bAvIsa amAsa agiyAra mAsa bAda-bAhya Abhyantarika dhAsocchavAsa le che. te devene bAvIsa hajAra va. vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. te dezamAM keTalAka de evA hoya che ke je bhavasiddhika hoya che teo bAvIsa bhava karyA pachI siddha gati pAmaze, buddha thaze, saMsAthI mukata thaze, parinivRta thaze, ane samasta duHkhane nAza karaze. jAsU, 5 zrI samavAyAMga sUtra Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 samavAyAGgasUtre laparibhAsie, vIrie, dhamme, samAhI, magge, samosaraNe, Ahatahie gaMthe, jamaIe, gAthA, puMDarIe, kiriyATANA, AhArapariNA, apa cakkhANakiriyA, aNagArasuyaM, aiMjaM NAlaMdaI / jaMbuddIve / dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe tevIsAe jiNNANaM suru ggamaNamuhattaMsi kevalavaranANadaMsaNe smuppnnnne| jaMbuddIve NaM dI imIseNaM osappiNIe tevIsaM tisthayarA putvabhave ekArasaMgiNa hotthA , taM jahA-ajiyasaMbhava abhiNaMdaNa sumaIjAva pAso vaddha mANo ya / usabheNaM arahA kosalie codasapuvvI hotthaa| jaMbaddIve NaM dIve imIse osappaNIe tevIsaM titthayarA putvabhave maMDaliyarA yANo hotthA, taM jahA-ajiya saMbhava abhiNaMdaNa jAva pAso baddhA mANo y| usame NaM arahA puThavabhave cakkavaTTI hotthA ||suu52|| TokA-'tevIsaM' ityAdi / tevIsaM' iti trayoviMzatiH 'suyagaDajjhayaNA' mAdhyayanAni bhUtrakRtAgAdhyayanAni prajJazAni, tadyathA-samaya 1:, vaitAlikaH2, upaparijJA3, strIparijJA4. narakavibhaktiH5, mahAvIrastuti:6, kuzIlaparibhASitama5, vIryama8, dharma:9, samAdhiH10, mArgaH11, samavasaraNam 12, yAthA. aba matrakAra 23 teIsa saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'tevIsaM suyagaDajmayaNA' ityaadi| ___TIkArtha--sUtrakRtAGga ke 23 teIsa adhyayana kahe gaye haiM / ve isa prakAra se hai-pahile zrutaskandha kA 16solaha adhyayana hai-samaya1, vaitAlikara, upasargaparijJA3, strIparijJA', narakavibhakti5, mahAvIrastuti6, kuzIlaparibhASita7, vIrya8, dharma, samAdhi10, mArga11, samavasaraNa12, ve sUtra5 2 23 tevIsa sadhyA samavAyo satAve cha-tevIsa suyagaDajjhayagA ityAdi ! TIkA-sUtrakRtAMganA 23 tevIsa adhyayana che. temanAM nAma A pramANe che-pahelA zratanA soNa madhyayana nIce pramANe -(1) samaya, (2) vaitAlima, (3) S5saparizA. (4) strI parizI, (4) 124vimati, (6) mahAvIra stuti, (7) zIta pari mApina, (8) pI4', () dhamaH, (10) samAdhi, (11) mA0, (12) samaksa21,(13) zrI samavAyAMga sUtra Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayoviMzatisamavAye sUtrakAdhyayanAdi nirUpaNam 279 - am tathyam 13, granthaH14, yamakam 15, gAthA16, puNDarIkam 17, kriyAsthAnam 18 AhAraparijJA19, apratyAkhyAnakriyA20, anagArazrutam 21 ArdIyam 22, nAlandIyam 23 / 'jaMbuddIveNaM' iti jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe asyAM khalu avasarpiNyAM trayoviMzatejinAnAM 'suruggamaNamuhutaMsi' sUryodgamanamuhUrte kevala lavarajJAdarzanaM samutpannam / jambUdvIpe khalu dvIpe asyAm avasarpiNyAm trayoviMzatistIrthakarAH pUrvabhave 'ekkArasaMgiNo' ekAdazAninaH ekAdazamu aGgeSu adhItinaH 'hotthA' Asan , tadyathA-ajitaH saMbhavo'bhinandano yAvat pAzcoMvarddhamAnazca / 'usaheNaM' iti RSabhaH khalu arhan kauzalikaH 'caudasapubbI' caturdazapUrvIcaturdazapUrveSu adhItI hotyA' AsIt ! 'jabUddIveNa' iti jambUdvIpe khalu dvIpe asyAmavasarpiNyA trayoviMzatistIrthakarAH pUrvabhave "maMDaliyarA yAthAtathya13, grantha14, yamaka15, gAthA16, dUsare zrutaskandha kA sAta7adhyayana haiM 'puMDarika 17, 2kriyAsthAna 18, 3AhAraparijJA 19, 4apratyAkhyAnakriyA 20, 5anagArazruta 21, 6AIya 22, aura nAlaMdIya 23 / jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratavarSa meM avasarpiNIkAla meM 23 teIsa tIrthakara bhagavaMto ko sUryodaya ke samaya meM kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna hue| jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM isa avasarpiNIkAla meM 23 teIsa tIrthakara pUrvabhava 11 gyAraha aMga ke pAThI the| unake nAma isa prakAra hai-ajitanAtha jI1, saMbhavanAthajI2, abhinaMdana jI3, sumatinAtha jI4, yAvat prAzvanAtha jI aura vrddhmaansvaamiijii| RSabhanAtha prabhu kauzala deza ke the aura caudaha pUrva ke pAThI the| jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM isa avasarpiNIkAla yAyAtathya, (14) anya, (15) yama4 mane (16) gAthA. on zruta dhanA sAta adhyayana 2 5mAre (1) 2i4, yi sthAna (3) mAhA2parijJA. (4) mapratyAcyA yA, (5) manA2 zruta, (6) mAdrIya, mane (7) nAhIya. mArIta bhanne zrataskaMdhanA maLIne 23 tevIsa adhyayana che. jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM bhAratavarSamAM avasarpiNI kALamAM 23 tevIsa tIrthaMkara bhagavAnane sUryodayane samaye kevaLajJAna ane kevaLadarzana utpanna thayAM hatAM. jabUdvIpa nAmanA dvIpamAM A avasarpiNI kALamAM 23 tevIsa tIrthaMkara pUrvabhavanA 11 agIyAra aMganA pAThI hatA. temanAM nAma A pramANe che-(1) matinAtha, (2) samavanA49, 34minana, (4)sumatinAya sema pArzvanAthajI ane vaddhamAna svAmI sudhInA tIrthakaro. kASabhanAtha prabhu kauzala dezanA hatA ane teo cauda pUrvanA pAThI hatA. jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM A avasarpiNI zrI samavAyAMga sUtra Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 samavAyAnasUtre gANA' mANDAlakarAjAH sAmantA ityarthaH Asan, tadyathA - ajitaH saMbhavoSbhinandana : sumatiryAt pArzvo varddhamAnazca / RSabhaH khalu arhan kauzalikaH pUrvabhave cakravartI AsIt // 52 // mUlam -- imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM nerahayANaM tevIsaM palio mAI ThiI paNNattA / ahe sattamAe NaM puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM tevIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM tevIsaM paliovamAI ThiI paNNattA / sohammIsANANaM devANaM atthegaiyANaM tevIsaM palio mAI TiI paNNattA / heTrimamajjhimagevijagANaM devANaM jahaNaNeNaM tevIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / je devA heTrima heTTimagevejjaya vimANesu devatAe ubavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM tevIsaM sAgarovamADaM ThiI paNNattA / te NaM devA tevIsAe addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM tevIsAe vAsasahassehiM AhAraTTe samuppanai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je tevIsAe bhavaggaNehiM sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissati // sU053 // TIkA - 'imIseNaM' ityAdi / 'imI se NaM' iti - asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmatsye keSAM nairayikANAM trayoviMzatiH palyo mAni sthitiH prajJaptA | adhaH saptamyAM khalu pRthivyAmatsyekeSAM nairayikANAM trayoviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmatsyekeSAM trayoviMzatiH palyopamAni maiM teIsa tIrthakara pUrvabhava meM mANDalika rAjA the| unake nAma isa prakAra se haiM - ajita, saMbhava, abhinaMdana, yAvat pAva aura varddhamAna / RSabha arhata pUrvabhava meM cakravartI the / 052 || kALamAM tevIsa tIya kara pUrvabhavamAM mAMDalika rAjA hatA. temanA nAma A pramANe che achata, saMbhava abhinaMdana ema chellA tIrthaMkara mahAvIra svAmI sudhInA tIrthaMkara RSabha Ahuta pUrvabhavanA cakravatI' hatA, prasU parA zrI samavAyAMga sUtra Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. trayoviMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 281 sthitiH prjnyptaa| sodharmezAnAnAM devAnAmatsyekeSAM trayoviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / 'heTimamajjhimagevijANaM devANaM' adhastanamadhyamaveyakANAM devAnAm adhastanamadhyamanAmakAnAM dvitIyaveyakadevAnAM jaghanyena trayoviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| ye devAH 'heTimaheDimagevijayavimANesu' adhastanAthastananAmakaprathamaveyakavimAneSu devatvenotpannAH teSAM khalu devAnAmutkarSeNa trayoviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA. strayoviMzaterImAsAnAmante Ananti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA teNaM khalu devAnAM trayoviMzatevarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke TIkArtha-'imIse gaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 23teIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce saptama pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 23teIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asura kumAra devoM meM kitaneka devoM kI 23teIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma IzAnavAsI devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 23teIsa palyopama kI kahI gai hai| adhastana madhyama nAmaka dvitIya graiveyaka vAsI devoM kI jaghanyasthiti 23teIsa sAgaropama kI hai / jo deva adhastana adhastana nAmaka graiveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTasthiti 23teIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva 23teIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko 23 teIsa hajAra varSa vyatIta hone para AhAra saMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka deva aise hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ve tevIsa bhavagrahaNa karane ke bAda siddhapada ke bhoktA baneMge, Atmika jJAnAdika - imIseNaM ityAdi ! AI RenamA pRthvImA 32 nArImAna sthiti 23 tevIsa popamanI kahe che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti ratevIsa sAgaropamanI kahI che. asurakumAra devomAM keTalAka davenI sthiti ra3 tevIsa palyopamanI kahI che. saudharma ane IzAna kalpamAM keTalAka donI sthiti 23 tevIsa 55manI kahI che. adhastana madhyama nAmanA bIja greveyaka vAsI devenI jaghanya sthiti 23 tevIsa sAgarepamanI che. je de adhastana astana nAmanA praveyaka vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devenI utkRSTa sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI kahI che, te de tevIsa adhamAsa-sADA agiyAra mahinA bAda bAhya Abhyantarika. zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devane tevIsa hajAra varSa vyatIta thAya tyAre AhAra saMjJA utpanna thAya che. temAMthI keTalAka de evA hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. teo tevIsa bhava karyA pachI siddhapada pAmaze, zrI samavAyAMga sUtra Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 samavAyAGgasUtre bhavasiddhikA jIvA yetrayopiMzatyA bhavagrahaNeH setsyanti bhotsyante mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvadu vAnAmantaM ca kariSyanti ||suu. 53 // caturviMzatitama samavAyamAha mUlam--cauvIsaM devAhidevA pannattA, taM jahA usameM ajita saMbhava abhiNaMdaNa sumai paumappaha supAsa caMdappaMha survidhi sIyala sijeMsa vAsupuJja vimala aNata dhamma saMti" kuMthu aura mallI muNisuvvaya nemi' pAsa vddhmaannii| cullahimavaMtasiharANaM vAsaharapavvayANaM jIvAo cauvvIsaM cauvvIsaM joyaNasahassAiMNavabattIse joyaNasae egaM aTTattIsaibhAgaM joyaNassa kiMci visesAhiAo AyAmeNaM pnnnnttaa| cauvIsaM devaThANA saiMdayA paNNattA, sesA ahamiMdA aniMdA apurohiyaa| uttarAyaNagae sUrie cauvIsaMguliyaM pori sichAyaM NivvattaittA NaM NiaTTai / gaMgA siMdhUo NaM mahANaIo pavAhe sAiregeNaM cauvIsaM kose vitthAreNaM paNNattA / rattArattavaIo NaMmahANaIopavAhe sAiregeNaM cauvIsaMkose vitthAreNaM pnnnnttaa|suu.54|| TIkA- 'cauvvIsaM' ityAdi / 'cauvvIsaM' iti caturvizatiH 'devAhidevA' devAdhidevAH devA indrAdayaH, teSAM madhye adhikA: taivandanIyatvAccheSThA devAH, guNoM ke jJAtA baneMge, isa saMsAra se chUTa jAveMge, parinirvRtta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deveMge / / 053 // ___ aba sUtrakAra 24coIsa saMkhyAviziSTa samavAya ko kahate haiM-cauvIsaM devAhidevA' ityAdi / TIkArtha-cauvIsa devAdhideva tIrthakara prabhu kahe gaye haiN| indrAdika devoM ke bIca meM jo vaMdanIya hone se zreSTha mAne jAte haiM ve devAdhideva khAtmika jJAnAdika guNanA jJAtA thaze, A saMsArathI mukata thaze, parinivRta thaI jaze ane samasta duHkhono nAza karaze su, parA 7ve sUtrA2 yovAsa sayAmi samavAyo matAve che-cauvIsaM devAhidevA'! ityAdi ! TIkAthe-covIsa devAdhideva tIrthakara prabhu che. Indra Adi devomAM jeo vaMdanIya hovAthI zreSTha manAya che temane devAdhideva kahe che. temanAM nAmo nIce pramANe che zrI samavAyAMga sUtra Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. caturviMzatisamavAye caturvizati tIrthakarANAM nirUpaNam 283 deveSu zreSThAH prajJaptAH, tadyathA-RSabhAjitasaMbhavAbhinandanasumatipadmaprabhasupArzva candraprabhasuvidhizItalazreyAMsavAsupUjyavimalAnantadharmazAntikunthvaramallImunisuvratanaminemipAcavarddhamAnAH / RSabhAdivarddhamAnAntAnAM caturvizatisakhyakAnAmitaretarayogadvandvaH / 'cullahimavaMtasiharINaM' kSullahimavacchirakha riNoH 'vAsahara pavyayANa' varSadharaparvatayoH 'jIvAo' jIve-pratyaJce, jambUdvIparUpatakSetrasya madhye varSANAM varSadharANAM ca samA sImA jIvetyucyate, eSA hi AropitajyadhanuSo jIvAsadRzIti hetozcApi jIvetyucyate, pratyekaM caturviMzatizcaturviMzatiyojanasahasrANi 'NavavattIse joyaNasae' navadvAtrizadyojanazatAni dvAtriMzadadhikanavazatayojanAni 'egaM amRtIsaibhAgaM joyaNassa kiMcivisesAhiyAo' ekamaSTAtriMzattamaM bhAgaM yojanasya kiMcidvizeSAdhikaM arthAt yojanasyaika kiMcidadhikamaSTAtriMzattamaM bhAgam 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa prajJapte kathite / 'cauvIsaM lAte haiN| inakI nAmAvali isa prakAra se hai RSabha, ajita, saMbhava, abhinaMdana, sumati, padmaprabha, supAca, caMdraprabha, suvidhi, zItala, zreyAMsa, vAsupUjya, vimala, anaMta, dharma, zAMti, kunthu, ara, mallI, muni, sutrata, nami, nemi, pArzva aura varddhamAna / kSullahimavaMta aura zikharI ina do varSadhara parvatoM kI jIvA~e~-pratyaMcAe~-jaMbUdvIpa rUpa mRta kSetra ke madhya meM varSa aura varSadharoM kI samAna sImAe~-jo ki AropitajyA vAle dhanuSa kI pratyaMcA jaisI hai-isaliye inakA nAma jIvA aisA kahA gayA hailaMbAI meM 24932 coIsa hajAra navaso battIsayojana aura 1eka yojana ke kucha adhika 48 aDatIsa veM bhAga pramANa haiN| arthAt ina do parvatoM kI pratyeka jIvA kA yaha pUrvokta pramANa hai| camarendrAdika devoM se adhiSThita devasthAna 24 coIsa sthAna kahe gaye haiM arthAt bhavanapatiyoM ke (1) RSabha, (2) Ald, (3) saMbhava, (4) bhaninana, (5) sumati, (6) pramaprabha (7) supAvaH, (8) yadraprabhA (6) suvidhi, (10) zItA, (11) zreyAMsa, (12) pAsulya, (13) vimala. (14) manata, (14) dhamaH, (16) zAMti (17) hunthu, (18) ara, (16) mI , (20) bhunisunata, (23) nabhi, (22) nemI, (23) pAva mana (24) bhAna. - kSulla himavaMta ane zikharI e be varSadhara parvatanI chavAo-pratyaMcAo jabUdvIpa rUpa vRtakSetranI madhyamAM varSa ane varSadhanI samAna sImAo-je dorI caDAvelA dhanuSyanI pratyaMcA jevI che-tethI javA evuM jenuM nAma paDayuM che-te laMbAImAM 2493ra covIsa hajAra navaso batrIsa yojanA ane eka jana ane eka ejananA ADatrIsamAM bhAgathI saheja vadhAre che. eTale ke be parvatanI pratyeka jIvAnuM te pUrvokata pramANe che. amarendra Adika dethI adhiSThita devasthAne ra4 covIsa kahyAM che-eTale ke zrI samavAyAMga sUtra Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 samavAyAGgaso devavANA' caturvizatidevasthAnAni bhavanapatInAM daza, vyantaraNAmaSTo, jyotiSkANAM paJca, kalpopapannAnAM vaimAnikadevAnAM caikam , iti saMkalanayA caturvizatirdevasthAnAni deva bhedAH 'saIdayA' sendrANi-camarendrAyadhiSThitAni prajJaptAni / 'sesA' zeSANi 'ahamiMdA' ahamindrANi-aham2 indro yeSu tAni, pratyekAtmakendrANi indra rahitAnItyarthaH, 'aniMdA' anindrANi nAsti indro yeSu tAni 'apurohiyA' apurohitAni, nAsti purohitaH zAntikarmakArI yatra sarvadopadravavarjitatvAt tAni prajJaptAni / uttarAyaNagataH sarvAbhyantaramaNDalagataH khalu sUryaH karkasaMkAntidine ityarthaH, hastamamANazaGkoH 'cauvIsaMguliyaM' caturvizatyakulikAM 'porisichAyaM' pauruSIcchAyAm=pauruSI-praharaH, tasyAH chAyA-pauruSIchAyA tAm, 'NivvattaittA' nivartya niSpAdya khalu 'NiaTTaI' nivartate maNDalAntaraM pravizati / 'gaMgAsiMdhU oNaM' iti gaGgAsindhU khalu mahAnadyau 'pavAhe' pravAhe yasmAtsthAnAnadI pravAhayuktA bhavati, tatsthAnaM pravAha ucyate, sa ca pravAhaH padmahUdAnoraNena nirgantaH saMbhAvyate, natu makaramukhapraNAlikAnirgamaH prapAtakuNDanirgamo cA, sAtirekeNa 10dasa, vyantaroM ke 8 ATha jyotiSko ke 5 pA~ca aura vaimAnika devoM kA 1 eka isa prakAra ye 24coIsa sthAna haiN| kalpavAsI devoM ke sthAna Upara ke jitane bhI sthAna haiM unameM indra hI rahate haiM-koI aisA nahIM rahatA ki jisake Upara aura koI dUsarA indra ho arthAt vahAM svAmI sevaka bhAva nahIM hai-saba indra hI indra haiN| vahAM koI purohita bhI nahIM hai, kyoM ki vaha sthAna sarvadA upadravoM se rahita hai| uttarAyaNagata sUrya karkasaMkrAnti ke dina 24 coIsa aMgula pramANa pauruSI chAyA ko karake maMDalAntara meM praveza kara jAtA hai| gaMgA aura sindhu ina do nadiyoM ke nirgama sthAna kA vistAra kucha adhika 24 coIsa koza pramANa kahA hai ! bhavana patinAM dasa, vyantaronAM ATha, tikonAM pAMca ane vaimAnika devonuM eka, ema kula 24 covIsa sthAne che. ka95vAsI devanAM sthAnanI upara bAjI jeTalAM sthAne che. temAM Indro ja rahe che. keI evuM rahetuM nathI ke jenI upara bIjo koI Indra hoya eTale ke tyAM svAmI sevaka jevuM hatuM nathI-badhA Indro ja rahe che. tyAM kaI purohita paNa nathI, kAraNa ke te sthAna sarvadA upadravathI rahita hoya che. uttarAyaNagata sUrya kakasaMkrAntine divase ra4 covIsa aMzula pramANa pauruSI chAyA karIne maMDalAntaramAM praveza karI jAya che gaMgA ane siMdhu, e e nadIonAM nigama sthAnane vistAra 24 covIsa kezathI thoDe vadhAre kahela che. ahIM "pravAha zabdathI nigama zrI samavAyAMga sUtra Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturvizatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 285 catuviMzatikrozAna vistAreNa prajJapte, arthAd gaGgAsindhunadyoH nirgamasthAna vistAraH kiMcinyUnapaJcaviMzatikrozapramANaH kathitaH / raktAraktavatyau ma.nau pravAhe = nirgamasthAne sAtirekeNa caturviMzatiM krozAn vistareNa prajJapte ||s 54|| mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM cauvIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM cauvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asukumArANaM devANaM atthegaiyANaM cauvIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM cauvIsa paliovamAI ThiI paNNattA / heTrima uvarimagevejANaM devANaM jahaNaNeNaM cauvIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / te devA heTimamajjhimagevejaya vimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA heTimamajjhimagevejjayavimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukosaNaM cauvIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA cauvIsAe addhamAsANaM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesiNaM devANaM cauvIsAe vAsasahassehiM AhAraTre smuppji| saMtegaiyA bhavasiddhiyA jAvA je cauvIsAe bhavaggahaNehi sinjhissaMti, bujjhissaMti muccissaMti pariNivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu.55|| yahAM pravAha zabda se nirgamasthAna grahaNa kiyA gayA hai| isI taraha raktA aura raktavatI ina do nadiyoM ke nirgama sthAna kA vistAra bhI kucha adhika 24 coIsa koza kA kahA gayA hai // 2054 // sthAna grahaNa karAyuM che. e ja rIte rakatA ane raktavatI, e be nadIonAM nigama sthAnane vistAra paNa 24 covIsa kozathI vadhAre kahyA che. sU. 54 zrI samavAyAMga sUtra Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 ___samavAyAGgasUtre TIkA-'imIseNa' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmasye kepI nairayikANAM caturviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / adhaHsaptamyAM pRthivyA. mastyekeSAM nairayikANAM caturvizatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA | asurakumArANAM devAnAmastye keSAM caturvizatiH palyopamANi sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH kalpayorastye keSAM devAnAM caturvizatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / adhastanoparitanagraiveyakANAM devAnAM jaghanyena caturvizatiH sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| ye devAH adhastanamadhyamaveyakavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa caturviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prjnyptaa| te khalu devAzcaturvizatera mAsAnAmante Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasantivA / teSAM khalu devAnAM caturvizatibhivarSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasidvikA TIkArtha--'imIse NaM' ityAdi / isa ratna prabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM ko sthiti 24 coIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce saptama pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI-sthiti 24coIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / asturakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 24coIsa palyopama kI kahI gaI hai / saudharma, IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti 24coIsapalyopama kI kahI gaI hai| adhastana uparitana nAmaka tIsare graiveyakavAsI devoM kI jaghanya sthiti 24 coIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo adhastana madhyama traiveyaka vimAna meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTasthiti 24 coIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| ve deva 24 coIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantirika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko 24 coIsa hajAra barSa nikalajAne para AhAsaMjJA utpanna hotI hai| ina meM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika -imIseNaM ityAdi ! mA 2namA pRthvImA nA24I mAnI sthiti 24 covIsa palyopamanI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti 24 covIsa sAgarepamanI kahI che. asurakumAra devAmAM keTalAka devenI sthiti 24 covIsa popamanI kahI che. saudharma ane IzAna kapima keTalAka devenI sthiti 24 covIsa palyopamanI kahI che adhatana uparitana nAmanA trIjA raiveyakava sI devonI jaghanya sthiti 24 covIsa sAgaropamanI kahI che je deve adhastana madhyama veyaka vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devonI utkRSTa sthiti sAgarepamanI kahI che. te deve 24 covIsa adha mAsa bAda bAhA Alyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devane 24 vIsa hajAra varSa vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. teomAMnA keTalAka devo evA paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya zrI samavAyAMga sUtra Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJcamahAvratasya paJcaviMzati bhAvanAnirUpaNam 287 jIvA je ye caturvizatibhirbhagrahaNaH setsyanti, mokSyanti parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti // 55|| paJcaviMzatitamaM samavAyamAha mUlam-purimapacchimagANaM titthagarANaM paMcajAmassa paNavIsaM bhAvaNAo paNNattA, taM jahA-IriyAsamiI, maNaguttI, vayaguttI, AloyabhAyaNabhoyaNaMAyANabhaMDamattanikkhevaNAsamie5, aNuvIibhAsaNayA, kohavivege, lobhavivege, bhayavivegehAsavivege5 uggaha aNuNNa vayaNA uggaha sIma jANaNayA sayameva uggaha aNugiNhaNayA sAhammiya uggahaM aNuNNaviyaparibhujaNayA sAhAraNabhattapANaM aNuNNaviya paribhuMjaNayA5, itthI pasupaMDaga saMsattagasayaNAsaNavajaNayA itthIkahavivajaNayA, itthINaM iMdiyANamAloyaNavajjaNayA, puvvaraya puvvakIliyANaM aNaNusaraNayA, paNItAhAravivajaNayA5, soiMdiyarAgovaraI, cakkhidiya rAgovaraI, ghANidiyarAgovaraI, jibhidiyarAgovarai, phAsiMdiyarAgovaraI 5mallINaM arahA paNavIsaM dhaNuM uDDUM uccatteNaM hotthaa| sabve vi dIhaveyapavvayA paNavIsaM joyaNANi uDUM uccatteNaM paNNattA, paNavIsaM paNavIsaM gAuANi uvviddheNaM pnnnnttaa| doccAe NaM puDhavIe paNavIsaM girayAvAsaptayasahassAiM pnnnnttaaii| AyArasta NaM bhagavao sacUliAgassa paNavIsaM ajjhayaNA paNNattA, taM jahA-satthapariNA, logevijao, sIosaNIa sammattaM / AvaMti hote haiN| ye 24 coIsa bhava karane ke bAda siddhapada prApta kareMge, jJAnAdika guNoM kA bhoga kareMge isa saMsAra se chUTa jAveMge, parinivRta ho jAveMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge ||suu0 55 // che. teo ra4 covIsa bhava karyA pachI siddha pada pAmaze, jJAnAdika guNanA bhakatA thaze. A saMsArathI chUTI jaze, parinivRta thaze, ane samasta duHkhono nAza karI nAkhaze, masU papA zrI samavAyAMga sUtra Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 samavAyAGgasUtre dhuya vimoha uvahANasuyaM mahApariNNA // 1 // piMDesaNaM si jiriA bhAsajjhayaNA ya vatthaM paaesaa| uggahapaDimA sattikasattayA bhAvaNa vimuttI // 2 // micchAdidi vigaliMdae NaM apajjattae NaM saMkiliTU pariNAme NAmassa kammassa paNavIsaM uttarapayaDIo NibaMdhati-tiriyagatinAma, vigaliMdiyajAinAmaM, orAliyasarIraiNAma, teagasarIraNAma, kammaNasarIraNAma, huMDagasaMThANaNAma, orAliyasarIraMgovaMgaNAma, chevaTTasaMghayaNaNAma, vaNaNAmaM gaMdhaNAmaM, rasaNAma, phAsaNAma, tiriANupuvviNAmaM, agurula hAmaM, uvaghAyaNAmaM tasaNAmaM bAdaraNAmaM apajjattayaNAma patteyasarIraNAma, athiraNAmaM asubhaNAma, dubhagomaM aNAdejjaNAma ajasokittiNAma, nimmaannnnaam| gaMgAsiMdhUo NaM mahANaIo paNavAsaM gAuyANi puhutteNaM duhao ghaDamuhapavittieNaM muttAvalihArasaMThieNaM pavAraNa paDaMti / rattArattavaIoNaM mahANaIo paNavIsaM gADayAiM puhutteNaM duhao magaramuhapavittieNaM muttAvalihArasaMThieNaM pavAeNaM paDaMti / logabiMdusArassa NaM puvvassa paNavIsaM vatthu paNNattA // sU0 56 // TIkA--'purimapacchimagANaM' ityaadi| 'puripacchimagANaM'pUrvapazcimakayoH prathamAntimayoH tIrthakarayoH 'paMcanAmassa' paJcayAmasya=yamA eva yAmAH, paJcAnAM yAmAnAM samAhAraH pazcayAmaM tasya tathoktasya, paJcAnAM mahAvatAnAmityarthaH, 'paNa. aba sUtrakAra 25 pacIsa saMkhyAviziSTa samavAya ko prakaTa karate haiM 'purimapacchimagANaM' ityaadi| ___TIkArtha-pUrva aura pazcima tIrthakaroM ke samaya meM pAMcamahAvRtoM kI paccIsa bhAvanAe~ kahI gaI haiN| prANAtipAtAdi viramaNarUpa pAMca mahAvratoMkI 7ve suutr||2 25 payAsa sabhyapaNAM samavAyo matAve cha. "purimapacchimagANaM" ityAdi ! TIkAtha-pahelAnA ane pachInA tIrthakaronA samayamAM pAMca mahAvratanI pacIsa bhAvanAo kahI che. prANAtipAtAdi viramaNa 35 pAMca mahAvratanA pAlanane mATe jene zrI samavAyAMga sUtra Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. pazcaviMzatisamavAye paJcamahAvratasya paJcaviMzati bhAvanA nirUpaNam 289 vIsaM' paJcaviMzatiH 'bhAvaNAo' prANAtipAtAdiviramaNa rUpapazcamahAvratAnAM paripAla nAya yA bhAvyante tA bhAvanAH, yadvA-bhAvyate-guNairvAsyate-AtmA yAbhiriti, athavA-bhAvyante abhyasyante karma malakSAlAnArtha mokSAbhilASibhiriti vA bhaavnaaH| prajJaptA:, tadyathA-(1)iryAsamitiH, (2) manoguptiH.(3)vacAguptiH,(4)Aloya. bhAyaNabhoyaNaM' AlokabhAjanabhojanam Aloke prakAzayukta,-bhAjane-pAtre bhoja. nam / (5) 'AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamiI' AdAnabhANDAmatranikSepaNAsamitiH bhANDAmatrayoH-bhANDasya-vastrAgupakaraNasya, amatrasya-pAtrasya ca, yadvA-bhANDamAtrayoH-bhANDasya pAtrasya mAtrasya-upakaraNasya vastrAdirUpasya ca, ubhayorAdAne grahaNe, nikSepaNe sthApane ca samatiH sAvadhAnatA yatanetyarthaH / iti prathamamahAvatasya bhAvanApazcakam / (1) aNuzIibhAsaNayA' anuvicintya bhASaNanA-paryAlocanapUrvakaM kathanamityarthaH, (2) 'koha vive ge' krodhavivekaH vivekaH pRthagbhAvaH, krodhAd vivekaH krodhaparityAga iti bhAvaH, evaM (3) lobhavivekaH, (4) bhayavivekaH, (5)hAsavivekaH iti dvitIya mahAvratasya bhAvanA pazcakama / (1) uggaha aNuNNavaNayA' pAlana karane ke liye jo vicAro jAtI haiM athavA jina ke cintavana karane se AtmA guNoM se vAsita hotA hai athavA mokSAbhilASI jana karmamala prakSAlana karane ke liye jinakA abhyAsa karate haiM ve bhAvanAe haiN| aisI bhAva. nAe~ pratyeka mahAvrata kI 5-5pAMca pAMca hone se 25pacIsa kahI gaI hai-IryAsamiti, manogupti, vacogupti, prakAzayukta pAtra meM bhojana karanA, vastrAdi upakaraNarUpa bhANDa aura amatra-pAtroM ke-dharane uThAne meM yatanA rakhanA ye 5pAMca bhAvanAe prANAtipAta viramaNa nAmaka prathama mahAvata kI hai / pUrvApara soca samajha kara bhASaNa karanA, krodha kA tyAga karanA, lobha kA tyAga karanA, bhaya kA tyAga karanA aura hAsya kA tyAga karanA ye pAMca bhAvanAe~ vicAra karavAmAM Ave che athavA jenuM cintavana karavAthI AtmAM guNothI yukata bane che athavA mumukSa (mekSAbhilASI) leka karmamaLanA prakSAlanane mATe jeno abhyAsa kare che, tenuM nAma bhAvanAo che. pratyeka mahAvratanI evI pAca, pAMca bhAvanA hovAthI kula pacIza bhAvanA batAvI che. te A pramANe che-IryAsamiti, managupti, vacana gupti, prakAzayukata pAtramAM bhojana karavuM ane vastrAdi upakaraNa rUpa bhAMDa ane amatra pAtrane upADavA tathA mUkavAmAM yatanA rAkhavI, e pAMca prANAtipAta viramaNa nAmanA pahelA mahAvratanI bhAvanA che. AgaLa pAchaLane vicAra karIne belivuM, koine tyAga karavA, lobhane tyAga kara, bhayane tyAga karavo ane hAsyane tyAga karavo, e pAMca bIjA mahAvratanI bhAvanA che. avagraha sImA jJAna-ATalI zrI samavAyAMga sUtra Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 samavAyAnasUtre avagrahAnujJApanatA=avagrahasya-tRNakASThAdivastugrahaNAjJAyAH anujJApanA-pratidinaM yAcanam / (2) uggahasImajANaNayA' avagraha sImAjJAnam-avagRhItAjJAyAH sImAkaraNam 'iyatparitabhUmyAdi sthita tRNakASThAdikaM mayA grahItavya' miti maryAdAnirNaya ityrthH| (3) 'sayameva uggaha aNugiNhaNayA' svayamevAvagrahAnugrahaNatAsvayameva Atmanaiva na tu paramukhena avagrahasya AjJayA anugrahaNaM yAcanam paramukhena yAcane asvAmi yAcane ca-adattaparibhogavirodhaklezAdidoSa. saMbhavaH / (4) 'sAhammiyauggaraM aNuNNa viyaparibhuMnaNayA' sAdharmikAvagrahamanujJApya paribhojanam-sAdharmikANAmAjJayA tadvasvapAtrAdInAM paribhogaH / (5) 'sAhAraNabhattapANaM aNuNNa viyaparibhuMjaNayA' saMhAraNabhattapAnamanujJApyaparibhojanamsaMhAraNaM-sUtroktena vidhinA samAnItaM bhaktapAna labdhaM prAsukameSaNIyamazanAdikam anujJApya AlocanApUrvakaM gurave nivedya, anyasAdhuna nimantrya ca paribhojanam = maNDalyAM tatparibhogaH / upalakSaNAta-vastrapAtrAdikaM sarvamupakaraNaM guruNA'nujJAtamevabhoktavyam, anyathAadattamevaparibhuktaM syAditibhAvaH / iti tRtIyamahAvratasya bhAvanA paJcakam / ' itthIpasupaDaMgasaMsattagasayaNAsaNavajjaNayA' strIpazupaNDakasaMsaktakazayanAsanavarjanam strIbhiH pazuminapuMsakaizca sahitAnAM zayanAsanAdInAM prityaagH| 'itthIkahavivajjaNayA' strIkathAvivarjanam strIviSayakakathA prityaagH2| 'itthINaM iMdiyANamAloyaNavajjaNayA' strINAmindriyANAmAlokanavarjanam strINAM mukhanayanadvItIya mahAvata kI haiN| avagraha-AjJAlenA1, avagrahasImAjJAna-arthAt itane parimANabhUmi meM rahe hue tRNa kASThAdilenA2, svayameva avagraha yAcana-svayameva AjJA lenA3, sAdharmika ke pAsa se avagraha yAcana4, anujJApitapAnabhojana-sutravidhi ke anusAra AhAra pAnI lekara bhoganA arthAt-AlocanA pUrvaka guru ko nivedana karake tathA anya sAdhu ko nimaMtrita karake AhAra pAnI karanA ye5pAMca bhAvanAe~ tRtIya mahAvrata kI haiN| strI, pazu aura napuMsaka dvArA sevita zayana Adi kA varjana1, rAga pUrvaka strI kathA kA tyAga2, striyoM ke manohara aMgoM ko rAgapUrvaka bhUmimAM rahela tRNakASThAdi levuM svayameva avagraha yAcana-pote ja AjJA levI sAdhamikanI pAsethI avagraha yAcana, anujJApita pAna bhejana-sUtravidhi yukata AhAra pANI lAvIne tene upabhoga karavo, eTale ke-AlocanA pUrvaka gurUne kahIne tathA anya sAdhuone nimaMtrita karIne AhAra pANI karavA, e pAMca trIjA mahAvratanI bhAvanAo che. (1) zrI, 51 ane napusa dvArA sevita zayA bhAnu na, (2) 21 // pUrvaka strI kathAno tyAga (3) strIonAM manahara aMgene rAga pUrvaka jevAne tyAga zrI samavAyAMga sUtra Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJcamahAvatasya paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 291 nAsikAdInAM sarAgavilokana prityaagH3| puvvarayapuJcakIliyANaM aNaNusaraNayA' pUrvaratapUrvakrIDitAnAmananusmaraNam gRhasthAvasthA smaacritrtikriiddaadiinaamnucintnvrjnm|| 'paNIyAhAravivajagayA' maNItAhAravivarjanam srsaahaarprityaagH5| iti caturthamahAvratasya bhAvanA paJcakam / 'soiMdiya rAgovaraI' zrotrendriyarAgoparatiH, zrAtrendriyasya svaviSaye madhuragItAdau yo rAgo'nurAgastasya uparatiH prityaagH| evam cakSurindriyasya raagoprti:2| ghraannendriyraagoprtiH3| jihendriyarA. goprtiH| sprshendriyraagoprtiH5| iti paJcamamahAvratasya bhAvanA pazcakam / pUrvoktapaJcaviMzatibhAvanAvanta paJcamahAvratasamArAdhakA bhavantIti bhAvaH5 // 1 // 'malloNaM' iti mallI khalu arhan paJcaviMzatirdhanUMSi uurdhvmucctvenaasiit| sarve'pi dIrgha vaitAnyaparvatAH paJcaviMzatiryojanAni urdhvamuccatvena prajJaptAH 4 / paJcaviMzatiH paJcaviMzatiH 'gAsaANi' gavyUtAni-krozAH, atra gavyUtazabdaH samayabhASayA krozavAcakaH / 'uvidreNaM' udviddhana-bhUmigatamUlatvena prajJaptAH / 'doccAraNaM' dvitIyAyAM khalu 'puDhavoe' pRthivyAM narakapRthivyAM paJcaviMzatiH 'nirayAvAsasayasahassAI' nirayAvAsazatasahasrANi narakAvAsalakSANi prajJaptAni / 'AyArassa NaM' dekhane kA tyAga3, pUrva meM kiye rativilAsa ke smaraNa kA varjana4, aura paNIta AhAra kA vivarjana 5 ye pAMca bhAvanAe~ caturtha mahAvrata kI haiN| zrotraMdriya ke viSaya meM rAga kA parityAga karanA1, cakSuindriyake viSaya meM rAga kA parityAga karanA2, prANaindriya ke viSaya meM rAga kA parityAga karanA3, jihvAindriya ke viSaya meM rAga kA parityAga karanA4,sparzana indriya ke viSaya meM rAga kA parityAga karanA5ye pAMca bhAvanAe~ 5pAMca veM mahAvrata kI haiN| mallI ahaMta 25pacIsa dhanuSa U~ce the| samasta dIrghavaitAThya parvata 25pacIsa yojana U~ce haiM 25-25pacIsapacIsa koza bhUmigatamUla ko lekara kahe gaye haiN| dvitIya bhUmi meM 25 pacIsa lAkha narakAvAsa (4) pUrve karela rativilAsanA smaraNane tyAga (5) ane praNIta AhArane parityAga e pAMca cothA mahAvratanI bhAvanAo che (1) vendriyanA viSayamAM rAgano parityAga kara, (2) cakSu indriyanA viSayamAM rAgano parityAga kare,[3]dhrANendriyanA viSayamAM rAgano parityAga kare. (4) sparzendriyanA viSayamAM rAgane parityAga kare ane (5) javA indriyanA viSayamAM rAgane parityAga karavo, e pAMca pAMcamAM mahAvratanI bhAvanAo che. mallInAtha ahaMta pacIza dhanuSa prama Na UMcA hatA. samasta dIrghatADhaya parvata 25 pacIsa yojana UMcA che. 25-25 pacIsa-pacIsa keza bhUmigata mULanI apekSAe kahela che. bIjI bhUmimAM pacIsa lAkha nArakAvAsa kahela che. cUlikA zrI samavAyAMga sUtra Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 samavAyAGgasatre AcArasya khalu bhagavataH sacUlikAkasya paJcaviMzatiradhyayatAni prajJaptAni, tadyathA-zastraparijJA1, lokavijayaH2, zItoSNIyaM3, samyaktvam4 / AvantI 5= lokasAraH, dhUta6-vimoho7, upadhAnazruta8, mahAparijJA9 // 1 // piNDaiSaNA10 'sijiriyA' zayyA11, 12, bhASAdhyayanaM13 ca vastra14 pAtraiSA15= vastraiSaNA pAtraiSaNetyarthaH / avagrahapratimA16 'sattikasattayA' saptaikakasaptakAni saptakakanAmAdhyayanAni sapta23, 'bhAvaNa' bhAvanA24, 'vimuttI' vimuktiH, 'micchAdihi vigaliMdieNaM' mithyAdRSTivikalendriyaH khalu 'apajjattaeNaM' apa ryAptaH 'NaM' iti vAkyAlaGkAre 'saMkiliTThapariNAme' saMkliSTapariNAmo jIvaH 'NAmassa kammarasa' nAmnaH karmaNaH nAmakarmaNa ityarthaH 'paNavIsaM' paJcaviMzatim 'uttarapayaDIo' uttaraprakRtIH tiryaggatyAdirUpAH, 'NibaMdhai' nibadhnAti / ayaM bhAvaH-aparyAptAvasthaH saMkliSTapariNAmavAn vikale driyo mithyAdRSTi jIvaH paJcaviMzatimuttaraprakRtIbadhnAti, tadyathA-tiryaggatinAma1, "vigaliMdiyajAiNAma' vikalendriyajAtinAma2, vikalendriyAH dvIndriyatrIndriyacaturindriyAH / teSu kadAcidasau vIndriyajAtinAma, kadAcitrIndriya jAtinAma, kadAciccaturindriya jAtinAma nAmakarmabadhAti, iti yadA yadA yadyad dvIndriyAdi jAtinAmakarmabadhnAti tadA tadA tena tena saha paJcaviMzatiH saMkhyA jJeyA / audArikazarIranAma3, kahe gaye haiN| cUlikAsahita bhagavAn AcArAMga ke 25 pacIsa adhyayana kahe haiN| ve isa prakAra haiM-zastraparijJA1, lokavijayara, zItoSNIya3, samyaktva4, AvantI-lokasAra 5, dhUta6, vimoha7, upadhAnazruta8, mahAparijJA9, piNDaiSaNA 10, zayyA 11, IryA11, bhASAdhyayana13, vastraiSaNA14, pAtraiSaNA15, avagrahamatimA16 saptaikaka nAmaka sAta adhyayana 13, bhAvanA 14 aura vimukti 15 / mithyAdRSTi, vikalendriya, aparyAptaka, saMkliSTapariNAmI jIva nAmakarma kI 25 pacIsa uttara prakRtiyoM kA baMdha karatA hai| ve prakRtiyAM isa prakAra haiNsahita AcArAMganA 25 pacIsa adhyayana kahyAM che. te A pramANe che--(1) zastra parikSA (2) yo viya, (3) zItAlIya, (4) sabhya4.5, (5) mAvantI- sAra, (6) dhUta, (7) vibhADa, (8) upadhAna zruta,(6)mahAparijJA, (10) pipA , (11)zacyA (12) dhryA (23) lASAdhyayana,(14)12355,(15) pAtraSA,(16) avaDa pratimA (17 thI 23) sapta44 nAmanA sAta madhyayana (24) bhAvanA ane(25) vibhuti. mithyASTi vikalenidraya, aparyAptaka, saMkilaSTa pariNamI jIva nAmakarmanI 25 pacIsa uttara prakRtine baMdha bAMdhe che, te prakRti A pramANe che. (1) tiryagU gati zrI samavAyAMga sUtra Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJcamahAtratasya paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 293 taijasazarIranAma4, kArmaNazarIranAma5, 'huDagasaMThANanAmaM6, huNDakasaMsthAnanAma= yadudayAt zarIrasyAvayavA asaMpUrNA vikRtAzca bhavanti, tatkarma, audArikazarIrAGgopAGganAma7 'chekTTasaMghayaNanAma' sevArtasaMhanananAma8-sevA saMhananaM-yasmina markaTavandha-veSTana-kIlaka rahitAnyasthIni santi tat yatkarmodayAtsevArtasaMhanano. palabdhistatkarma, varNanAma9=zuklAdi varNa hetubhUtaM karma, gandhanAma10 gandhahetubhUtaM karma, evaM rasanApTha sparzanAma 11, ca 'tirimAnupuvinAma' tiryagAnupUrvInAma, agurulaghunAma, upaghAtanAma15, sanAma16, bAdaranAma17, aparyAptikanAma18, pratyekazarIranAma19, asthiranAma20, azubhanAma21, durbhaganAma22, anAdeyanAma23, ayazaHkIrtinAma24, nirmANanAma25 / mithyAdRSTireva tiryaggatyAdirUpAH karmaprakRtIbaMdhAti / tAsAM mithyAtvapratyayatvAt, samyaga dRSTistu tA na badhnAti, iti mithyAdRSTigrahaNam / vikalendriyaH dvitricaturindriyANAmanyatamaH, 'apajattae' aparyAptakaH, paryApto hi paJcaviMzatikarmaprakRtito'nyA api badhnAti, ato'paryAptakaityuktam, aparyAptaka eva etAH parivatamAnikA aprazastAH karmapakRtIbadhnAti / 'saMkiliTThapariNAme' saMkliSTapariNAmaH mithyAdRSTayA svabhAvo'pi saMkliSpariNAmavAneva tA badhnAti, ataH 'saMkliSTapariNAmaH' ityuktam / saMkliSTapariNAmo'pi dvIndriyAdyaparyAptaka prAyogyA eva karmaprakRtIbaMdhanAtIti bhaavH| tiryaggati nAmakarma 1, vikalendriya jAtI nAmakarmara, audArikazarIranA. makarma3, taijasazarIranAmakarma4, kArmaNazarIranAmakarma5, huMDaka saMsthAnanAmakarma6, audArikazarIrAMgopAMga nAmakarma, sevAta saMhanananAmakarma 8, varNanAmakarma9, gaMdhanAmakarma10 rasanAmakarma 11 sparzanAmakarma11, tiryagAnupUrvI nAmakarma13, agurulaghu nAmakarma 14, upaghAta nAmakarma15, trasa nAmakarma16, bAdara nAmakarma17, aparyAptaka nAmakarma 18, pratyeka zarIranAmakarma19, asthira nAma karma20, azubha nAmakarma21, durbhaganAmakarma 22, anAdeya nAmakarma 23, ayaza: kIrti nAmakarma24, nirmANa nAmakarma 25 / gagA aura sindhu nAma ma, (2) (14ndriya ti nAma 4maH, (3) yo4i --zarIra nAma:ma, (4) taijasa zarIra nAma karma, (5) kAmaNa zarIra nAma karma, (6) haMDaka saMsthAnA nAma bha, (7) mo2i4 thApain nAma4 (8) sevAta senana nAma:bha, (6) 1 nAmama', (10) ga nAma, (11) 2sa-nAmabha, (12) 25za nAmama (13) tiyAnunI nAma:, (14) gurukSaghunAmama', (15) upadhAtana bha bha, (16) sa nAmama, (17) mAranAmama,(18) aryAtanAmamA, (14) pratye zarIranAma, (20) asthira nAma, (21)mazubha nAmama, (22) huna nAmakarma, [2] anAdeya nAmakarma, (24) ayazaH kati nAmakarma ane 25 nirmANa zrI samavAyAMga sUtra Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 samavAyAGgastre 'gaMgAsiMghUo' gaGgAsindhU khalu mahAnadhau paJcaviMzatirgavyutAni 'puhutteNa' pRtha. tvenapAtasya vistRtatvena 'duhao' vidhAtaH-dvayordizoH pUrvato gaGgA pazcimataH sindhuzca padmahUdAd vinirgate paJca pazcazatayojanAni parvatasyoparivahamAne dakSiNasyAM dizi gatvA 'ghaDamuhapavittieNaM' ghaTamukhapravRtti ke na= ghaTamukhAdiva pazcaviMzatikroza vistRjihikAt makaramukhAkArapraNAlAt pravRttena 'muttAvalihArasaMThieNaM' muktAbalihArasaMsthitena=muktAvalihArasaMsthAnavatA prapAtena=muktAhArabadRzyamAnaprapatajjalapravAheNa zata yojanocchtahimavatparvatAdadhovartinoH svasvaprapAtahUdayoH 'paDaMti' patataH7evaM 'rattAra ttavaIo' raktAraktavatyau khalu mahAnadhau paJcaviMzatirgavya'tAni pRthutvena 'duhao' dvayoH pUrvapazcimayordizoH zikhariparvatoparisthita puNDarIkahadAd vinirgate makaramukhapravRtti ke na muktAvalihArasaMsthitena prapAtena ye do nadIyAM padma nAmake hUda-(draha) se nikalI haiN| inakA prapAta pacIsa koza taka vistRta hai| pUrva dizA se gaMgA aura pazcimadizA se siMdhu nadI nIkalI hai arthAt kSetroM kA vibhAga karane vAle jo 6chaha parvata hai ve pUrva pazcima taka labe haiN| so himavAn parvata ke pUrvabhAga se gaMgAnadI aura pazcima bhAga se siMdhu nAmakI nadI nikalI hai| ye donoM nadiyAM pAMca pAMca sau yojanataka usa parvata para bahI hai / phira dakSiNadizA meM jAkara ye donoM apane pravAha se jo ghaTa ke jaise mukha vAle, tathA 25 pacIsa kozataka vistRta jihAvAle aise makara mukhAkAra praNAla se pravRtta hotA hai aura jisakA AkAra muktAvalihAra ke samAna hai, zatayojana ko U~cAI vAle himavAnaparvata ke nIce rahe hue apane 2 prapAtahada meM giratI haiM / isI taraha se raktA aura raktavatI ina do nadiyoM ke viSaya meM bhI jAnanA nA makama, gaMgA ane sidhu, e banne nadIe padma sarovaramAMthI nIkaLe che. temane pravAha paccIza keza sudhI vistRta che. pUrva dizAmAMthI gaMgA ane pazcima dizAmAMthI siMdhu nadI nIkaLe che. eTale ke kSetrane vibhAga karanArA je cha parva che te pUrvathI pazcima sudhI lAMbA che. himavAna parvatanA pUrva bhAgamAMthI gaMgA nadI ane pazcima bhAgamAthI siMdhu nadI nIkaLe che. te bane nadImAM pAMca so pAMca . yojana e parvata para vahe che. pachI dakSiNa dizAmAM vahIne e bane nadIonA pravAha se yojananI UMcAI vALA himavAna parvata uparathI prapAta (dha) rUpe hada (sarovara) mAM paDe che. te pravAhe dhaDAkAnA jevAM mukhavALAM ane 25 pacIsa koza sudhI vistRta jIbhavALA magaranA mukhAkA2 praNAlathI pravRtta hoya che ane jene AkAra motInA hAra jevuM che. e ja pramANe rakata ane rakatavatI e bane nadIonA zrI samavAyAMga sUtra Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJca mahAtra tasya paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 295 patataH 8 ' loga biMdusAramsa' lokabindusArasya khalu pUrvasya paJcaviMzatirvastuni= adhyayanAni prajJaptAni9 // sU. 56 // caahiye| ye donoM nadiyAM zikharI parvata ke pUrvapazcima ke bhAga se nikalI huI haiM / lokabindusAra nAmaka pUrva ke 25 pacIsa adhyayana kahe haiM / bhAvArtha - - isa sUtradvArA sUtrakAra ne 25 pacIsa saMkhyAviziSTa samavAyAMga kA kathana kiyA hai| pAMca mahAvratoM kI bhAvanAe pratyeka mahAtrata kI 5 - 5pAMcapAMca bhAvanAoM ke hisAba 25pacIsa hotI haiM / inakA saMkSipta bhAva isaprakAra se haiM - sva para ko kleza na ho isa prakAra yatnapUrvaka gamana karanA IryAsamiti haiN| mana ko azubha dhyAna se bacAkara zubhadhyAna meM lagAnA manogupti hai| AhAra pAnI nirdoSa lenA aura lene ke bAda bhI vaise hI avalokana ke prakAzayuktapAtra meM AhAra pAnI karanA isa kA nAma Alokita pAnabhojana hai / vastu ko lete dharate samaya avalokana yA pramArjana Adi dvArA yatanApUrvaka dharanA uThAnA - sau AdAna bhAMDAmatra nikSepaNa samiti hai / ye pAMca bhAvanAe~ prathama jo mahAvrata hai usakI haiM / dvitIya satyamahAvrata kI bhAvanAoM kA bhAva isa prakAra hai- vicAra pUrvaka bolanA isakA nAma anuvIcibhASaNa hai1, krodha, lobha, bhaya aura hAsya kA tyAga karanA so krodhaviveka, lobhaviveka, bhayaviveka aura hAsyaviveka hai| apane viSayamAM paNa samajavuM' te banne nadIe zikharI patanA pUrva pazcima bhAge mAMthI nIkaLe che. leka bindusAra nAmanA pUrvanA adhyayana kahyAM che, bhAvA--A sUtradvArA sUtrakAre pacIza saMkhyAvALAM samavAyAMgA batAvyAM che. pratyeka mahAvratanI pAMca, pAMca, bhAvanAe gaNatA pAMca mahAvratAnI kula 25 pacIsa bhAvanAe thAya che. tenuM tAtparyaM` TUMkANamAM A pramANe che--koIne paNa kaleza na cahaye te rIte dhyAna rAkhIne yAsavu tenuM nAma 'iryAsamiti' che bhanane azula dhyAnathI jayAvIne zuladhyAnamAM parovavu tenu' nAma 'manogupti' che. nirdoSa AhAra pANI levAM ane lIdhA pachI paNa avaleAkana karIne prakAzayukata pAtramAM AhAra cAelI 42vAM tenu' nAma AlokitapAnabhojana he vastune khetI vamate yAne bhUstI nRkhate avaleAkana athavA pramAna Adi dvArA yatanA pUrvaka levI sUkavI tenuM nAma AdAnabhAMDAmAtra nikSepaNasamiti che, A pAMca bhAvanAe pahelA mahAvratanI che. khIjA satya mahAvratanI bhAvanAonuM tAtparya A pramANe che. (1) vicAra pUrvaka khelavuM tenu nAma anuvIci bhASaNa che. odha, bola, laya, bhane hAsyano tyAga 42ve / te krodha viveka, leAbha viveka, bhaya viveka ane hAsya viveka che. trIjA mahAvratanI zrI samavAyAMga sUtra Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 samavAyAGgasUtre upayoga ke liye Avazyaka tRNa kASTha Adi padArthoM ko unake svAmI se yAcanA karanA so avagrahAnujJApanatA hai| vastu ke svAmI ke pAsa se yAcanA karate samaya hI avagraha kA parimANa kara lenA ki maiM itanI jagaha meM sthita tRNa kASThAdikako itane rUpa meM laMgA so avagrahasImAjJAna hai| svayaM hI vastu ke svAmI ke pAsa se Avazyaka vastu kI yAcanA karanA dUsare se yAcanA nahIM karanA so svayameva avagraha yAcana hai| dUsare se yAcanA karAne para aura dAtA ke pAsa yAcanA nahIM karane para vastu lene meM adattAdAnakA doSa lagatA hai| tathA virodha kleza Adi doSoM kI bhI saMbhAvanA ho jAtI hai| apane se pahile dUsare kisI sAdharmI ke pAsa se vastra pAtra Adi le liye hoM aura unako apane upayoga meM lene kA prasaMga gvayaM ke liye A paDe to aisI sthiti meM usa sAdharmika ke pAsa se ho unakI yAcanA karanA mo sAdhArmika ke pAsa avagraha yAcana hai| vidhipUrvaka AhAra pAnI Adi lAne ke bAda guru ko dikhalAkara unakI AjJA prApta karake hI use apane upabhoga meM lAnA aura anya sAdhuoM ko AmaMtrita karanA- eka maMDala meM baiTha kara unakA paribhoga karanA so anujJApitapAna bhojana hai| ye acauryamahAvrata kI 5pAMca bhAvanAe~ haiN| caturtha mahAvrata kI 5 pAMca bhAvanAoM kA artha sUtra kI TIkA ke artha meM hI kara diyA gayA hai |isii bhAvanAonuM tAtparya pitAnA upagane mATe jarUrI tRNa kASTha Adi padArtho tenA mAlikanI AjJA laIne levAM te "avagrahAnujJApanatA' kahevAya che, vastunA mAlika pAsethI vastunI yAcanA karatI vakhate ja avagrahonuM pariNAma pramANa nakakI karI abu sATalI yAbhA 21 tRpa 704 ALE AVA, te sAyanAne 'avagraha sImAjJAna' 49 che. Avazya vastunI pAte / paratunA bhAsi4 pAse yAyanA 42vI mA pAse na 4211vI te bhAvanAne 'svayameva avagrahayAcana' che. pote dAtA pAse yAcanA na karatAM bIjA pAse yAcanA karAvIne vastu levAthI adattAdAna doSa lAge che, tathA virodha, kaleza Adi devI paNa zakyatA rahe che. pahelAM ke bIjA sAdhune mATe sAdhamI pAsethI vastra pAtra Adi lIdhAM hoya ane te sAdhanone pitAnA upayogamAM levAno prasaMga AvI paDe che te sAdhamanI pAse ja tenI yAcanA karavI tene sAdhamInI pAse avagraha yAcana karyuM kahevAya. vidhi pUrvaka AhAra pANI Adi lAvyA pachI gurune batAvIne tathA temanI AjJA meLavIne ja tene pitAnA upayogamAM levA ane bIjA sAdhuonI sAthe besIne teno paribhaag 42ve| tene anujJApitapAnabhojana 4 cha. mA pAya bhaavnaaye| mayIya bhaavatanI che. cothA mahAvratanI bhAvanAono artha sUtranI TIkAmAM ja ApI dIdhA che. zrI samavAyAMga sUtra Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJcamahAvratasya paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 297 prakAra se 5 pAMcaveM mahAvrata kI 5pAMca bhAvanAoM kA bhI artha sUtra kI TIkA ke artha meM kara diyA gayA hai| aba nAmakarma kI jo 25 pacIsa uttara prakRtiyAM haiM ki jinheM aparyAptAvasthApanna saMkliSTa pariNAma kA dhAraka vikalendriya mithyAdRSTi jIva bAMdhatA hai unakA spaSTIkaraNa isa prakAra se hai jIva ko tiyaMcagati meM utpanna karAne vAlA karma tiryaggatinAmakarma hai 1 / dvIndriya se lekara cauindriyataka ke jIvoM ko vikalendriya kahate haiN| inameM janma karAne vAlA karma vikalendriya jAtinAmakarma hai / audArikazarIra nAmakarma ke udayase audArika zarIra kI racanA hotI hai / taijasa nAma karma ke udaya se taijasa zarIra kI racanA hotI hai 4 / kArmaNazarIranAmakarma ke udaya se kArmaNazarIra kI racanA hotI haiM 5 / jisake udaya se zarIra ke avayava asaMpUrNa ho aura vikRta bane hue hoM usakA nAma huMDaka saMsthAna nAmakarma hai / jisameM markaTabaMdha, veSTana, aura kIlaka se rahita haDDiyAM hotI haiM vaha sevArtasaMhanana hai| yaha saMhanana jisa karma ke udaya se prApta hotA hai usa karma kA nAma sevAttasaMhanana nAmakarma hai8, jisa nAmakarma ke udaya se zarIrameM zukla Adi varNa utpanna hote haiM vaha varNa nAmakarma hai9| jisakarma ke udaya se zarIra meM gaMdha kA nirmANa hotA hai usa karma kA nAma gaMdhanAmakarma e ja pramANe pAMcamAM mahAvratanI pAMca bhAvanAone artha paNa sUtranI TIkAnA arthamAM ApI dIdho che. have nAmakarmanI je pacIza uttara prakRti che ke jene aparyApta avasthAvALA saMkilaSTa pariNAmanA dhAraka vikalanidraya- miSTi jIva bAMdhe che, temanuM spaSTIkaraNa A pramANe che, [1] jIvane tiryaMcagatimAM utpanna karAvanAra kamatiyaMgagati nAmakarma che. (2)dvIndriyathI cauIndriya sudhInA jIvone vikaledriya jI kahe che. temAM janma kara vanAra karmane vikalendriya jAtinAmakarma kahe che. (3) audArika zarIra nAma karmanA udayathI audArika zarIranI racanA thAya che. [4] tejasa nAmakarmanA udayathI tejasa zarIranI racanA thAya che. (5)kArpaNa zarIra nAmakarmanA udayathI kArmANa zarIranI racanA thAya che (6) haMDaka saMsthAna nAmakarmanA udayathI zarIranAM avayavo asaMpUrNa ane vikRta bane che. [sAta thI ATha jemAM markaTabaMdha, vepTana ane kIlakathI rahita hADakAM hoya che tene sevArtA saMhanana kahe che. A saMhanana sevAd saMhanana nAmakarmanA udayathI prApta thAya che. (9) je karmanA udayathI zarIranAM zukala Adi vaNa utpanna thAya che te kamane varNanAma karma kahe che. (10) je karmanA udayathI zarIramAM gaMdhanuM nirmANa thAya che te karmane gaMdhanAmakarma kahe che. (11) e ja rIte zrI samavAyAMga sUtra Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 samavAyAGgasUtre hai|10| isI taraha rasa kA hetubhUta jo karma hai usakA nAma rasa nAmakarma hai 11 // sparza kA hetubhUta jo karma hai usakA sparzanAmakarma hai 02 / vigrahagati meM jisake udaya se tiryaca kA AkAra rahe vaha tiryaggatyAnupUrvI hai13| jisake udaya se zarIra guru yA laghu pariNAma ko na pAkara agurulaghu rUpa se pariNata hotA hai usakA nAma agurulaghu nAmakarma he 14 / jisa karma ke udaya se apanA hI ghAta karane vAle rasaulI Adi upaghAtakArI avayavoM kI prApti ho vaha upaghAta nAmakarma hai 15 / jisa karma ke udaya se svataMtrabhAva se gamana karane kI zakti bhAva prApta ho vaha basa nAmakarma hai16 jisa karma ke udaya se jIvoM ke carmacakSu gocara bAdara zarIra kI prApti ho vaha bAdara zarIra nAma karma hai 17 / jisake udaya se jIva kI svayogya paryAptiyAM pUrNa na hoM vaha aparyApta nAmakarma hai 18 / jisake udaya se jIva ko bhinna 2 zarIra kI prApti ho vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai 19 / jisake udaya se jihvAAdi asthira avayava prApta ho vaha asthira nAmakarma hai 20 / jisake udaya se nAbhi ke nIceke avayava aprazasta ho vaha azubhanAmakarma hai 21 / jisake udaya se upakAra karane para bhI saba ko miya na lage vaha dubhaMga nAma karma haiM 22 / jisake udaya se jagata meM bahumAnya prApta na ho usakA rasanA hetu bhUta kamane rasanAmakarma kahe che, (12) sparzanA hetubhUta kane sparza nAmakarma kahe che [13) vigraha gatimAM jenA udayathI tiryaMcane AkAra rahe te kamene tigUgatyAnupUrvI kahe che. (14) jenA udayathI zarIra guru athavA laghu pariNAma prApta na karatAM aguru laghurUpe pariName che, te karmane aguru laghunAma kamI kahe che. (15) je karmanA udayathI pitAnuM mRtyu karAvanAra saLI Adi upaghAta kArI avayanI prApti thAya te kamane upaghAta nAma kamI kahe che. (16) je kamane udayathI svataMtra rIte gamana karavAnI zakita prApta thAya, te karmane traNa nAma karma kahe che (17) je karmanA udayathI jIvane carmacakSu gocara bAdara zarIranI prApti thAya, te karmane bAdara zarIra nAmakarma kahe che. (18) je karmanA udayathI jIvanI potAnI yogya paryAtiya pUrNa na thAya te karmane aparyApta nAmakarma kahe che. (19) jenA udayathI jIvane bhinna bhinna zarIranI prApti thAya, temane pratyeka zarIra nAma karma kahe che. [2] jenA udayathI jihavA Adi asthira avayava prApta thAya che te kamane asthira nAma karma kahe che. [1] jenA udayathI nAbhinI nIcenAM avaye aprazasta hoya te karmane azubha nAma karma kahe che. (rara) jenA udayathI upakAra karavA chatAM paNa saune priya thavAya nahIM, te karmane durbhaga nAma kamI kahe che. (23) jenA udayathI jagatamAM mAnanI prApti zrI samavAyAMga sUtra Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye paJcamahAvratasya paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 299 nAma anAdeya nAmakarma hai 23 / jisake udaya se jIva kA yaza va kIrti prApta na ho vaha ayazaHkIrti nAma karma hai 24 / jisake udaya se zarIra meM aMga upAMgo kI yathocita sthAna meM vyavasthA ho usakA nAma nirmANa nAmakarma hai 26 / mithyAdRSTi hI tiryaggati Adi rUpa ina 25 paccIsa prakRtiyoM kA baMdha karatA hai| kyoM ki inakA baMdha mithyAtvanimittaka hotA hai| samyagdRSTi inakA baMdha nahIM krtaa| isI bAta ko prakaTa karane ke liye sUtra meM mithyASTi pada rakhA hai| vikalendriya paryAptaka mithyAdRSTi jIva ina 25 paccIsa prakRtiyoM se anya bhI karma prakRtiyoM kA baMdha karatA hai| parantu jo vikalendriya aparyAptaka mithyAdRSTi jIva hotA hai vahI ina aprazasta 25 paccIsa karmaprakRtiyoM kA baMdhaka hotA hai| isa bAtako samajhAne ke liye sUtra meM aparyAptaka zabda grahaNa kiyA hai| mithyAdRSTi hone para bhI yadi vaha jIva saMkliSTa pariNAmavAlA nahIM hai to vaha ina tiryaggatyAdirUpa 25 paccIsa prakRtiyoM kA baMdha nahIM karatA hai ataH inakA baMdha saMkliSTapariNAmavAlA hI mithyAdRSTi jIva karatA hai| isa bAtako samajhAne ke liye saMkliSTapariNAma yaha vizeSaNa rakhA hai / tAtparya isakA yaha hai ki saMkliSTa pariNAmavAlA vikalendriya mithyAdRSTi jIva aparyApta na thAya te, karmane anAdeya nAma karma kahe che. [2] jenA udayathI jIvane yaza ke kIti prApta na thAya, te karmane ayazakIrti nAmakarma kahe che. (25) jenA udayathI zarIranA aMga upAMgonI sthAnamAM vyavasthA na hoya te karmane nirmANa nAmakama kahe che. mithyASTi ja tiryagati Adi rUpa A pacIza prakRtine baMdha bAMdhe che, kAraNa ke temanA baMdhanuM kAraNa mithyAtva hoya che. samyagna dRSTi jIva temane baMdha bAMdhatA nathI. e vAtane darzAvavAne mATe ja sUtramAM mithyAdRSTi para mUkayuM che, vikalendriya paryAptaka mithyASTi jIva A pacIsa prakRti sivAya bIjI kama prakRtine baMdha paNa bAMdhe che. paNa je vikalendriya aparyAptaka miyAdRSTi jIva hoya che e ja A aprazarata pacIsa kama pravRttione baMdha bAMdhe che. e vAta samajAvavAne mATe sUtramAM aparyAptaka zabdane upayoga karyo che. mithyASTi hoya paNa je te jIva saMkilaSTa pariNAmavALe na hoya te te tirya gati Adi rUpa pacIza prakRtine baMdha baMdhAto nathI. phakata saMkilaSTa pariNAma vALe mithyASTi jIva ja tene baMdha bAMdhe che. A vAta samajAvavAne mATe saMkilaSTa pariNAma vizeSaNane upayoga thayo che. tenuM tAtparya e che ke saMkilaSTa pariNAma vALo viklendriya mithyASTi jIva aparyApta avasthAmAM paNa kIndriya zrI samavAyAMga sUtra Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 samavAyAGgasUtra __ mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM paNavIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM paNavIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM paNavIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANA NaM devANaM atthegaiyANaM paNavIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| majjhimaheTrimagevijANaM devANaM jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA heTrima uvarimagevejavimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAI ThiI pnnnnttaa| te NaM devA paNavIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANabhaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM paNavAsaM vAsasahassehiM AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je paNavIsAe bhavaggahaNehi sinjhissaMti bujhissaMti muccissaMti pariNivvAistaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu. 57 // TIkA- 'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM paJcaviMzatiH palyopamAni sthitiH prjnyptaa| adhaH saptamyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM paJcaviMzatiH sAgaropamAni sthitiH prajJaptA / avasthA meM bhI dvIndriyAdi-aparyAptAvasthA ke prAyogya hI karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai| avaziSTapadoM kA bhAvArtha spaSTa hai ||suu0 56 // TIkArtha-'imIse NaM' ityaadi| isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 25paccIsa palyopama kI kahI gaI haiM / saptama pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 25paccIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra Adi aparyApta avasthAne pAtra karmaprakRtIne baMdha bAMdhe che. bAkInAM padone bhAvArtha spaSTa che. sU pada TI-imIseNaM ityAdi ! / 2tnaprabhA pRthvImA 4 nAhIyAnI sthiti 25 pacIsa palyopamanI kaDI che. sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti 25 zrI samavAyAMga sUtra Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA pavizatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 301 asurakumArANAM devAnAmastyekeSAM paJcaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnAnAM khalu devAnAmamtye keSAM paJcaviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / madhyamAghastanagreve yakANAM devAnAM jaghanyena paJcaviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| ye devA adhastanoparitanagraiveyaka vimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa paJcaviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| te khalu devAH paJcaviMzatyA ardramAsairAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA teSAM khalu devAnAM paJcaviMzatyA varSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA ye paJcaviMzatyA bhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti parinirvAsyanti sarvaduHvAnAmantaM kariSyanti // . 57 // devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 25pacIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM vI sthiti 25pacIsa palyopama kI kahI gaI hai| madhyama adhastana graiveyakavAsI devoM kI jaghanya sthiti 25 pacIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / jo deva adhastana uparima graiveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti 25pacIsa sAgaropama kI hotI hai| ve deva 25 pacIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Amyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| ina devoM meM kitaneka deva aise bhI hote haiM jo 25pacIsa bhava dhAraNa karane ke bAda siddha baneMge, buddhabaneMgeM isa saMsAra se sarvathA mukta ho jAyeMge, parinita ho jAveMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara devNge| sU057 pacIsa sAgaropamanI kahI che asurakumAra jemAM keTalAka devanI sthiti pacIza palya - pamanI kahI che. saudharma ane IzAna, e be kapamAM keTalAka devanI sthiti pacIza popanI kahI che. madhyama adhastana raiveyakavAsI devenI jaghanya sthiti pacIza sAgaropamanI kahI che, je deva astana uparima raiveyaka vimAnomAM devanI pIe utpanna thAya che, te devenI utkRSTa sthiti pacIza sAgarepanI he ya che. te deva pacIza aI mAsa bAda 12aa sADAbAra mahine bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa le che. te dezamAM keTalAka devo evA paNa che ke je pacIza bhava dhAraNa karyA pachI siddha gati pAmaze, buddha thaze, A saMsArathI sarvathA mukata thaze, parinirvata banaze ane samasta dubene anta karI nAkhaze. s. pachA zrI samavAyAMga sUtra Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 samavAyAGgasUtre pavizatitamaM samavAyamAha - mUlam -- chavvIsaM dasakappavavahArANaM uddesaNakAlA paNNattA, taM jahA - dasa dasANaM, cha kappassa, dasavavahArassa / abhavasiddhiyANaM jIvANaM mohaNijassa kammasa chavvIsa kammaMsA saMtakammA paNNattA, taM jahA - mijchattamohaNijjaM, solasakasAyA, itthIvede, purisavede, napuMgavede, hAsaM arati, rati, bhayaM, sogaM, duguMchA // imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM chavvIsaM palio mAiM ThiI paNNattA / asattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM chavvIsaM sAgarovanAI ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM chavvIsaM paliovamAI ThiI paNNattA | sohammIsANA NaM devANaM atthegaiyANaM chavvIsaM palio mAiM ThiI paNNattA / majjhimajjajjhimagevejjayANaM devANaM jahaNNeNaM chavvIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / je devA majjhima heTTima gevejjayavimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM chavvIsa sAgarovamAiM ThiI paNNattA / te NaM devA chabvIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM chavvosAe vAsasahassehiM AhAraTThe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je chavvIsehiM bhavaggahaNehiM sijjhissaMti, bujjhissaMti, muJcissaMti, parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissati // sU0 58 // TIkA- 'chabbIsaM' ityAdi / 'chabbIsaM' paviMzatiH 'dasakappavavahArANaM' dazAzrutakalpazrutavyavahArazrutAnAm uddezanakAlA: = uddezenAni =adhyayanAni teSAM kAlA avasarAH=adhyayanapratipAdanAvasarAH prajJaptAH, tadyathA - daza ' dasANaM ' zrI samavAyAMga sUtra Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcaviMzatisamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 303 dazAzrutaskandhasya, SaTkalpasya bahatkalpasya dazavyavahArasya-vyavahAramUtrasya, 'abhavasiddhiyANaM' abhavasiddhinAm kasminnapi bhave ye siddhi prAptumazaktAsteSAM jIvAnAM mohanIyasya karmaNaH SaDviMzatiH kamAMzAH karmaprakRtayaH 'saMtakammA' satkarmANaH sattAyAM vidyamAnAH prajJaptAH, tadyathA-mithyAtvamohanIyam 1, poDazakaSAyAH17, strIvedaH18, puruSaveda19, napuMsaka vedaH20, hAsyam 21, aratiH22, rati:23, bhayaM24, zokaH25, 'duguMchA' jugupsA 26 / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM SaDviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptAH / adhaH saptamyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM SaDviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAM SaDviMzatiH palyopamAni sthitiH aba sutrakAra 26chanvIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'chabbIsaM' ityaadi| TIkArtha-dazAzrutaskaMdha, bRhatkalpasUtra aura vyavahArazruta ke uddezanakAlaadhyayanoM ko pratipAdana karane ke samaya-26 chabIsa kahe gaye haiM / ve isa prakAra se haiM-dazAzruta skaMdha10dasa, bRhat kalpa ke 6cha, aura vyavahArasUtra ke 10ds| kisI bhI bhava meM siddhi ko prApta karane meM asamartha bane hue abhavya jIvoM ke mohanIyakarma kI 26, chabIsa prakRtiyAM sattA meM vidyamAna kahI gaI haiN| mithyAtvamohanIya 1, 16solahakaSAya 17, strIveda18, puruSaveda19, napuMsakaveda20, hAsya21, arati22,rati23,bhaya24,zoka25, aura jugupsA 26 / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti26 chavvIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce saptama pRthivo meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 26, chabIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM have sUtraka 2 26 chavvIza saMkhyAvALAM samavAnu varNana kare che- __TI---'chavvIsaM' ityAdi ! zrutaH45, 1665sUtra mane vyavahA2zrutanA uddezana kAla-adhyayanuM pratipAdana karavAnA samaya-cha vIza batAvyA che. te A pramANe che-dazAzrutaskaMdhanA 10 dasa bRhatka9panA cha6, ane vyavahAra sUtranA 10 dasa koI paNa bhave siddhagati prApta karavAne asamartha nI mehanIya kamanI ra6 chavIsa prakRti sattAmAM rahela batAvI che. mithyAtva mehanIya 1eka, kaSAya 16, saNa sAva puruSa, napuMsava, hAsya, marati, rati, bhaya, 4. ane gussA. e rIta kula 26 chavvIsa thAya che. A ratnaprabhA pRthvImA keTalAka nArakIonI sthiti 26 chavvIsa popamanI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti 26 chavIsa sAgaropamanI kahI che. keTalAka asurakumAra devanI sthiti 26 chavvIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre prajJaptA / sodharmezAnAnAM khalu devAnAmastye keSAM SaDviMzatiH palyopamAni sthitiH prjnyptaa| madhyamamadhyamagraveyakANAM devAnAM jaghanyena SaDviMzatiH. sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| ye devA madhyamAdhastana?veyakavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSeNa SaDviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devAH paDviMzatyA arddhamAsaiH Ananti vA prANanti vA ucchasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAM SaDviMzatyA varSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvAH ye SaDviMzatyA bhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM ca kariSyanti ||s.58|| kI sthiti26,chabIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna devoM meM kitaneka devoM kI sthiti26, chabIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 26chavIsa palyopamakI kahI gaIhai, madhyamamadhyama graiveyaka nivAsI devoM kI jaghanya sthiti 26,chabosa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva madhyama adhastana graiveyakoM meM utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTasthiti26, chabIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva 26 chavIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko 26chavIsa hajAra varSa nikala jAne para AhAra kI abhilASAAhArasaMjJA utpanna hAtI hai| inameM kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo chabbIsa bhava karane ke bAda siddhapada prApta kareMge, anaMta jJAnAdika AtmaguNoM ke moktA baneMge, isa saMsAra se sarvathA mukta ho jAveMge, aura samasta prakAra ke duHkhoM kA nAza kara degeN| __ bhAvArtha-sUtrakAra ne isa satra dvArA 26chavIsa saMkhyA viziSTa samavAya papamanI kahI che. saudharma ane izAna, kapamAM keTalAka devenI sthiti rada chavvIsa popamanI kahI che. madhyama madhyamaveyaka nivAsI devenI jaghanya sthiti 26 chavIsa sAgarepamanI kahI che deve madhyama adhastana raiveyakamAM utpanna thAya che, te devenI utkRSTa sthiti ra6 chavIsa sAgaropamanI kahI che. te de chavvIsa ardha mAse-tera mahinA bAda bAhya Avyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devone 26 chavvIsa hajAra varSa vyatIta thayA bAda AhAra sajJA utpanna thAya che. temAM keTalAka devo evA paNa hoya che ke je chatrIsa bhava karyA pachI siddha pada panmaze, anaMta jJAnAdika Atma guNonA bhoktA thaze. A saMsArathI sarvathA mukata thaI jaze, parinivRta thaze, ane samasta prakAranAM duHkhone nAza karaze. bhAvArthasUtrakAre A sUtra dvArA 26 chavIsa sa khyAvALAM samavAyanuM kathana zrI samavAyAMga sUtra Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 - - bhAvabodhinI TIkA. saptaviMzatisamavAye anagAraguNAnAM nirUpaNam 305 __saptaviMzatitama samavAyamAha-- mUlam- sattAvIsaM aNagAraguNA paNNattA, taM jahA-pANAivAyAo veramaNaM1, musAvAyAo veramaNaM2, adinnAdANAo veramaNaM3, mehaNAo veramaNaM4, pariggahAo veramaNaM5, soiMdiyaniggahe6, cavikhadiyaniggahe7, ghANidiyaniggahe8, jibhidiyaniggahe9, phAsiMdiyaniggahe10, kohavivege11, mANavivege12, mAyAvivege13, lobhavivege14,bhAvasace15, karaNasacce16. jogasacce17,khamA18,virAgayA18, kA kathana kiyA hai| isameM unhoM ne dazAzrutaskaMdha ke 10dasa. vRhatkalpa ke 6cha aura vyavahArasUtra ke 10 dasa isa prakAra 26 chabosa uddezanakAla pratipAdata kiye haiN| abhavyajIvoM ke 26chanvIsa mohanIya dharma kI prakRtiyAM sattA meM vidyamAna rahatI haiN| ratnaprabhA pRthivI meM 26 chabIsa palyopama kI, saptama pRthivI meM 26 chabIsa sAgaropama kI, asurakumAra meM 26 chabIsa palyopama kI aura saudhama IzAna nivAsI devoM meM 26 chabIsa palyopama kI jo sthiti kahI gaI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA kahI gaI hai vaha madhyamasthiti kI apekSA kahI gaI hai aisA jAnanA caahiye| madhyama adhastana greveyaka nivAsI devoM meM utkRSTasthiti 26 chanvIsa sAgaropama kI hotI hai so yahI sthiti madhyama madhyama graiveyaka nivAsI devo meM jaghanya ho jAtI hai isI bAta kI sUcanArtha isa graiveyaka nivAsI devoM meM jaghanyasthiti 26 chabIsa sAgaropama kI kahI gaI hai // 10 58 // karyuM che. temAM temaNe daza zrutaske dhanA 10 dasa bahatuM ka9panA che. ane vyavahAra sUtranA 10 dasa, e rIte kula 26 chavIsa uzana ka LanuM pratipAdana karyuM che. abhavya jIvone me hanIya karmanI ra6 chavIsa prakRti sattA para vidyamAna rahe che. ratnaprabhA pRthvImAM 26 chavIsa palyopamanI sAtamI pRthvImAM raka chavvIsa sAgaropamanI, asurakumAramAM 26 chaTarvIsa palyopamanI. ane saudharma tathA izAna nivAsI devonI 26 chavIsa 59pamanI je sthiti batAvI che te madhyama sthitinI apekSAe batAvI che. ema samajavuM. madhyama adhastana raiveyaka nivAsI devAnI utkRSTa sthiti ra6 chavvIsa sAgaropamanI hoya che, e ja sthiti madhyama madhyama greveyaka nivAsI devomAM jaghanya thaI jAya che. e ja vAtanI sUcanAthe A veyaka nivAsI devonI jaghanya sthiti 26 chavIsa sAgaropamanI kahI che. sU.58 zrI samavAyAMga sUtra Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 samavAyAGgasUtre maNasamAhAraNayA20, vayasamAhAraNayA21, kAyasamAhAraNayA22, NANasaMpaNNayA23, daMsaNasaMpaNNayA24, carittasaMpaNNaya 25, veyaNaahiyAsaNayA 26, mAraNaMtiya ahiyAsaNayA 27 / jaMmbUddIve dIve abhiivajehiM sattAvIsAe NakkhattehiM saMvavahAre vahai / egamegeNaM NakkhattamAse sattAvIsAhiM rAiMdiyAhiM rAIdiyaggeNaM paNNatte / soha mmIsANesu kappesu vimANapuDhavI sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA / veyaggasaMmattabaMdho varayassa NaM mohaNijassa kammassa sattAvIsaM uttarapagaDIo saMtakammaMsA pannattA / sAvaNasuddhasattamIe NaM sUrie sattAvIsaMguliyaM porisicchAyaM NivvattaittA NaM divasakhettaM nivaTTemANe rayaNikhettaM abhiNivaTTamANe cAraM carai // suu059|| TIkA -- 'sattAvIsaM' ityAdi / saptaviMzatiranagAraguNAH AtmanaH prazasyo dharmo guNa iti procyate, prajJaptAH, tadyathA- prANAtipAtAdaviramaNam 1, mRSAvAdAviramaNam 2, adattAdAnAdviramaNam 3, maithunAdaviramaNam 4, parigrahAda biramaNam 5, zrAtrendriyanigrahaH 6, cakSurindriyanigrahaH 7, prANendriyanigrahaH 8, jiDe aba sattAIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana sUtrakAra karate haiM-- 'sattAvIsaM' ityAdi / TIkArtha- sakalasaMyamI sAdhujanoM ke mUlaguNa27 sattAIsa kahe gaye haiM / ve isa prakAra se hai -- prANAtipAta se viramaNa - virakta honA 1, mRSAvAda se viraktara, honA, adattAdAna se virakta honA3, maithuna se virakta honA 4, parigraha se virakta honA5, zrotrendriya kA nigraha karanA6, cakSuindriya kA nigrahata karanA, ghANa indriya kA nigraha karanA, jihA indriya kA nigraha have sUtrakAra sattAvIsa (27)sa ghyAvANAM samavAyo varNana che - sattAvIsaM ityAdi TIkA-sakaLa saMcamI sAdhuenA mULaguNa 27 sattAvIsa kahyA che, je A pramANe che- (1) prANAtiyAtathI virahuta thavu, (2) bhRSAvAdRthI virasta thavu, ( 3 ) mahattAhAnathI vi2sta thavuM, (4) mathunathI virakata thavuM, (5) parigrahathI virakata thavu, (6) zrakendriyanA nigraha karavA, (7) cakSu indriyanA nigraha karavA (8) dhrANendriyanA nigraha karavA zrI samavAyAMga sUtra Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptaviMzatisamavAye anagAraguNAnA nirUpaNam 307 ndriyanigrahaH9, spazendriyanigrahaH10, krodhavivekaH11, mAtavivekaH12, mAyAvivekaH13, lobhavivekaH14, vivekaH pRthagbhAvaH tyAgaityarthaH, 'bhAvasacce' bhAvasatyam antarAtmanaH zuddhatetyarthaH 15, 'karaNa sacce' karaNasatyam yathoktapratilekhanAkriyAyAH upayogapUrvakaM samAcaraNam, 'jogasacce'17 yogasatyama= manovAkAyayogAnAM yathArtha pravartanam, 'khamA18' kSamA udayAvali sApraviSTako. dhanirodhaH, nanu 'krodhavivekaH' ityanenaivakSamAyA gatArthatvAtkimarthapunaH kSamAgrahaNama ? ucyate-krodhavivekena krodhasattAnivAraNam, iha tu udayaprAptasya tasya viphalIkaraNamityubhayorantaram / 'virAgayA19' virAgatA zabdAdi SvanAsaktiH 'maNasamAhAraNa yA20' manaHsamAdhAraNatA 'vayasamAhAraNayA21' vAkasamAdhAraNatA. kAyasamAdhAraNatA22, akuzalAnAM manovAkAyAnAM nirodhaityarthaH, jJAnasapannatA23. darzanasaMpannatA24, cAritrasaMpannatA 5, 'veyaNaahiyAsaNayA26' vedanAdhyAsanatAzItAdInAmadhikaM sahanam / 'mAraNatiya ahiyAsaNayA' mAraNAntikAdhyAsanatA='upasargakArakA na madIyAH zatravaH, apitu kalyANakArakAH suhRdaH, karanA9, sparzana indriyakA nigraha karanA10, krodha kA tyAga karanA11, mAna kaSAyakA tyAga karanA11 mAyAcArI karane kA tyAga karanA13, lobha kA tyAga karanA14, antarAtmA kI zuddhatArUpa bhAvasatya 15, pratilekhanA kriyA kA upayogapUrvaka AcaraNakaranArUpa karaNasatya16, mana, vacana aura kAya ina tIna yogoM kI yathArthapravRttirUpa yogasatya17, udayAvali meM praviSTa krodha kA nirodharUpa kSamAbhAva18, zabdAdika viSayoM meM anAsakti rUpa virAgatA19, manaH samAdhAraNatA20, vacana samAdhAraNatA21 kAyasamAdhAraNatA22 arthAt akuzala mana, vacana, kAya kA nirodha karanA, jJAnasaMpannatA23, darzanasaMpannatA24, cAritrasaMpannatA25, zItAdika vedanAoM ko acchI taraha se sahana karanA 26, aura upasarga kAraka mere zatra (8) fast ndriya niAs 42a, (10) spshendriyn| niya 423 / , (11) krodhano tyAga kara, (12) mAna kaSAyane tyAga kare, (13) mAyAyArI karavAne tyAga karavo (14) lobhano tyAga kara, (15) antarAtmAnI zuddhatA rUpa bhAva satya (16) pratimanA yAnA upayoga 5 nA mAya25 35 429 // satya, (17) mana, vacana, ane kAya, e traNa gonI yathArtha pravRtti rUpa yoga satya, (18) udayAvalimAM praviSTa kodhanA nirodharUpa kSamAbhAva, (19) zabdAdika viSayamAM anAsakita rUpa virAgatA (20] manAsabhAdhAraNatA, [21] vayana samAdhAraNatA, meTara, sazasa bhana, kyana ane yne| nirodha 42vA. (23) zAnasa pannatA, (24) zana saMpannatA (25) cAritra saMpannatA, (26) zIta Adi vedanAone sArI rIte sahana karavI ane zrI samavAyAMga sUtra Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 samavAyAnasUtre iti bhAvanayA maraNAvadhi upasargAdInAmadhisahanam / jambUdvIpe dvIpe abhiji. vargaH saptaviMzatyAnakSatraiH sArdha saMvyavahAro vartate, abhijinnakSatrasyottarASADhA. caturthapAde samAvezAnna tamya pRthggnnnaa| ayaM vyavahArA jambUdvIpa eva na dhAtakI svaNDAdau / 'egamege' ekaikaH 'NakkhattamAse' nakSatramAsa: saptaviMzatyA rAtrindivaiH ahorAtraiH 'rAIdiyaggeNaM' rAtrindivAoNa-ahorAtraparimANApekSayA prajJaptaH, saptaviMzati nakSatrANi yAvatkAlaparyantaM candro bhu ke sa kAlo nakSatramAsa ucyate, mAso hi nakSatramAsacandramAsAbhivaddhitamAsartumAsaryamAsabhedAtpaJcavidhaH / idaM parimANamahorAtrApekSayA. na tu sarvathA, yataH pratyekamAse-ahArAtrasambandhi nahIM haiM kintu kalyANa kAraka mitra hI haiM, isa prakAra kI bhAvanA se maraNaparyata upasarga AdikoM ko sahana krnaa27| jaMbUddhIpa nAmake dvIpa meM abhijit nAmaka nakSatra ko choDakara bAkI ke aura sattAIsa nakSatroM ke sAtha vyavahAra calatA hai| abhijit nakSatra kA uttarASADhAnakSatra ke caturtha pAda meM samAveza hone se usakI pRthaga gaNanA nahIM kI gaI hai| yaha vyavahAra kevala jaMbUdvIpa meM hI hotA hai dhAtakI khaMDa Adi meM nhiiN| eka eka nakSatramAsa sattAIsa rAtadina ko lekara ahorAtra ke pariNAma kI apekSA se kahA gayA hai| sattAIsa nakSatroM ko jitane samayataka candra bhogatA hai usa kAla kA nAma nakSatra mAsa hai| nakSatramAsa1, caMdramAsa2, abhi. varddhitamAsa * adhikamAsa 3, RtumAsa4, aura sUryamAsa5 isa taraha mAsa pAMca prakAra kA hotA hai| yaha parimANa ahorAtra kI apekSA se hI kahA gayA hai sarvathA nahIM / kyoM ki pratyeka mAsa meM ahorAtra saMbaMdhI 67 saDasaTha upasarga karanArA mArA zatru nathI paNa kalyANa kAraka mitra che, e prakAranA bhAvanA pUrvaka maratAM sudhI upasargo Adi sahana karavA. jaMbadvIpa nAmanA dvIpamAM abhijita nAmanA nakSatra sivAyanA bAkInAM sattAvIsa nakSatro sAthe vyavahAra cAle che. abhijita nakSatrano uttarASA DhA nakSatranI caturtha pAdamAM samAveza thatuM hovAthI tenI alaga gaNatarI karavAmAM AvI nathI. A vyavahAra phakata jabUdvIpamAM ja cAle che. dhAtakI khaMDa AdimAM nahIM. pratyeka nakSatra mArA sattAvIsa rAtadinane laIne ahorAbanA (divasa rAtanA) parimANanI apekSAe kahela che. jeTalA samaya sudhI candra sattAvIza nakSatrone bhegave che teTalA samayane nakSatramAsa kahe che. mAsanA pAMca prakAre nIce pramANe che- (1) nakSatramAsa, (2) (2) yandrabhAsa, (3) madhibhAsa, (4) tubhAsa bhane (5) sUrya mAsa mA bhA5 aherAvanI apekSAe ja kahela che, sarvathA nahIM, kAraNa ke pratyeka mAsamAM aherAtra saMbaMdhI 67 saDasaTha bhAganA 21 ekavIsa bhAga vadhe che. te bhAge 7 sAta zrI samavAyAMga sUtra Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAma bhAvabodhinI TIkA. saptaviMzatisamavAye anagAraguNAnAM nirUpaNam 309 saptaSaSTibhAgAnAmekaviMzatirbhAgAvardhante, te ca saptaghaTikatriMza mitaTa-kiJcida. dhikasAthUkonaviMzatisekeNDakAlaparimitA bhavantotyata eko nakSatramAsaH saptavizatyahArAtra-maptagha TekatrizanminaTa-kizcidadhikasA(konaviMzati sekeNDaparimito bhavati evaM nakSatravarSa saptaviMzatyadhika-trizatAhorAtrA-'STAdazaghaNTApazcadazaminaTakizcidadhikacatuSpazcAzatsekeNDaparimitakAlena bhvti| tasya koSThakamidam | ahorAtra | ghaNTA | minaTa | sekeNDa ekAhorAtrasya ekavizati sapta STibhAgAnAM kaalH| (etra ahorAtra ke saDasa kizcidadhikaH ThayA kIsa bhAgoM kA samaya) nakSatramAsaH 27 ahorAtrANi 19 // kiJcidadhikaH tadupari ? bhAgAH (saDasaThiyAikkIsa bhAga) nakSatravarSam 327 | 17 | 15 | 54 kizcidadhikam pAdonASTAviMzatyadhika trizatAnikizcidadhikAni-ahorAtrANi nakSatravarSasya bhavanti / angkto'pi-(327|| kiJcidadhikAni) (tInasau paunA aThAIsa ahorAtra jhAjherA-kucha adhika) bhAga ke21 ikkIsa bhAga baDhate haiN| ve bhAga 7 sAta ghaMTA 31 ikatIsa minaTa aura kucha adhik19|| sADhe unnIsa sekeNDa hote haiM / isa liye eka nakSatra mAsa sattAvIsa ahorAtra aura sAtaghaMTA 31 ikattIsa miniTa tathA kucha adhika 19 // sADhe unnIsa sekeNDa kA hotA hai| hai usI taraha nakSatravarSa sattAIsa adhika 3 tInasau ahorAtra,18 aDhAraha ghaMTA 15 paMdaraha miniTa aura kucha adhika54copana, sekeNDa kA hotA hai| kalAka. 31 ekatrIsa miniTa, ane 1lA sADIogaNIsa sekaMDathI saheja vadhAre thAya che tethI eka nakSatramAsa 27 sattAvIsa aherAtra, 7 sAta kalAka 31 ekatrIsa miniTa ane 19 sADIogaNIsa sekaMDathI saheja vadhAre samayane thAya che. e ja pramANe 327 ahorAtra, 18 aDhAra kalAka, 15 paMdara miniTa ane 54 copana sekaMDathI thoDA vadhAre samayanuM nakSatra vaSa thAya che tene kaTho nIce pramANe che. 17 zrI samavAyAMga sUtra Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 __ samavAyAGgasUtre saudharmezAneSu kalpeSu vimAnapRthvIsaptaviMzatiyojanazatAni bAhalyena-vistAgeNa prjnyptaa| 'veyagasammattabaMdhovarayassa' vedakasamyaktvabandhoparatamya vedakasa. myaktavabandhaH= kSAyopazamikasamyaktvakAraNabhUtazuddhadalikapuJjarUpadarzanamohanIyapra. kRtiH tayA uparato-viyuktastasya samyattava mohanIyarahitasyetyarthaH jIvasya isakA koSThaka isa prakAra se hai nAma | ahorAtra | ghaMTA | minaTa sekeNDa eka ahorAtra ke saDasaThabhAgoM meM se21/67 7 / 31 | 19 // kucha adhika ekIsa bhAgoMkA samaya nakSatramAsa | 7 | 31 | 19 // kucha adhika nakSatravarSa |327 | 17 | 15 | kucha adhika 54 eka cauthAIkama 28 adhika tIna sau se kucha ahorAtra 1nakSatra adhika arthaat327|| se kucha adhika varSa ke hote haiN| saudharma aura izAna ina do kalpoM meM vimAna pRthvI vistAra kI apekSA sattAIsa yojana kI kahI gaI hai| kSAyopazamika samyaktava ke baMdhakI kAraNabhUta jo zuddhadalikarUpa darzanamohanIya kI samyattava prakRti ahorAtra kalAka miniTa sekaDa eka ahorAtranA saDasaTha bhAgamAMthI 21/67 eka 7 | 1 | mAthI thoDI padhAre vIsa bhAgone samaya nakSatra mAsa | 27 | 7 | 31 | 1lAthI thoDI vadhAre nAma nakSatra va 327 | 17 | 15 | 54thI thI vadhAre | 328 traNa aThAvIsa aherAtramAMthI 1/4 ahorAtra jeTalo samaya ocho karI tema cheDe samaya umeratAM eka nakSatra varSa thAya che eTale ke 3rA traNa piNI aThayAvIsa ahorAtra karatAM thoDA vadhAre samayanuM nakSatra varSa thAya che saudharma ane IzAna, e be kalapamAM vistAranI apekSAe vimAna pRthvI (vimAnavAsa) ra700 satyAvIsa so jananI kahI che. kSApazamika samyakatvanA baMdhanI kAraNarUpa je zuddha dalika rUpa darzana mehanIyanI samyakAva prakRti che, tenAthI zrI samavAyAMga sUtra Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptaviMzatisamavAye anagAraguNAnAM nirUpaNam khalu mohanIyasya karmaNaH aSTAviMzatipakArasya mohanIyakarmaNA madhye saptaviMzatiruttaramakRtayaH 'saMtakammaMsA' satkarmAzAH sattAyAM vidyamAnA ityayaH, prjnyptaaH| 'sAvaNasuddha sattamIe' zrAvaNazukla saptamyAM khalu sUryaHhastaparimitazaGkoH saptaviMzatyagulikAM pauruSIcchAyAMpraharakAlikI chAyAM 'NivvattaittA' nivartya niSpAdya khalu divasakSetra=svakiraNaprakAzasamanvitamAkozakSetraM nivaTTemANe' 'nivartamAna: arthAtprakAzApacityA divasApacayaM kurvan 'rayaNikhetta' rajanIkSetramaandhakArAtamAkAzakSetram 'abhiNipaTTamANe' abhinivartayan andhakAraddhayA rAtrivRddhiM kurvan 'cAraMcarai' cAraM caratibhramaNaM karoti, ayamatra paryavasito'rthaH-iha sthUlanyAyAzrayaNena ASADhapUrNimAyAM caturviMzatyagulapramANAcchAyA bhavati / saptadineSu cchAyA sAtirekamekamajulaM varddhate, ASADhapUrNimAyAH zrAvaNazuklasaptamIparyanteSu sAtirekaikaviMzatidivaseSu arjulatrayaMvarddhate / tatazca caturviMzatya laiH saha yojanAt saptaviMzatya lapramANAcchAyA zrAvaNazuklasaptamyAM bhavati vastu tastuhai usase rahita hue jIva ke 28 prakAra ke mohanIya karma kI sattAIsa prakRtiyAM sattA meM vidyamAna kahI gaI hai| zrAvaNa zuklA saptamI ke dina sUrya sattAIsa aMgulapramANa pauruSIcchAyA karake dina ko ghaTAtA haA rAtri kI vRddhi karatA hai| tAtparya isakA isa prakAra hai ki sthUla nyAya ke Azraya se aSADhasudI pUrNimA ke dina 24 cIbIsa aMgula pramANa chAyA hotI hai| phira sAta sAta dino chAyA kucha kucha adhika eka eka aMgula pramANa aura baDhatI jAtI hai| isa taraha ASADha pUrNimA se lekara zrAvaNa zukla saptamI taka ke kucha adhika 21 ikIsa dinoM meM3aMgulapramANa chAyA baDha jAtI hai / ataH 24-3=evaM27 sattAIsa aMgula pramANa chAyA zrAvaNa zukla saptamI ke dina ho jAtI hai| parantu jaba isa para vicAra kiyA jAtA hai to yaha chAyA adhikaztIna aMgula pramANa AtI hai| isaliye paramArthadRSTi se yahAM apADhI pUrNimA zabda karka sNkraarahita thayela jIvamAM 28 aThAvIsa prakAranA mohanIya karmanI(27) sattAvIza prakRti sattA para vidyamAna rahe che. zrAvaNa sudI sAtame sUrya sattAvIza aMgula pramANa pauruvI chAyA karIne divasane ghaTADo thake rAtrinI vRddhi kare che. tenuM tAtparya A pramANe cheyUlanyAyane AdhAre aSADha sudI pUnamane divase 24 covIsa aMgula pramANe chAyA hoya che. pachI pratyeka sAta divase eka aMgula pramANathI saheja vadhAre pramANamAM chAyA vadhatI jAya che. A rIte aSADhI pUnamathI zrAvaNa sudhInA 21 divasathI vadhAre samayamAM 3 traNa aMgula pramANa chAyA vadhI jAya che. tethI 24-3-27 aMgula pramANa chAyA zrAvaNa sudI sAtame thAya che, paNa jo A bAbatanI barAbara gaNatarI karIe to te chAyAmAM 3 aMgula pramANa karatAM thoDo vadhu vadhAre thavo joIe. tethI paramArtha dRSTie zrI samavAyAMga sUtra Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre atra-apADhI pUrNimAzabdaH karkasaMkrAntivAcakastena karkasaMkrAntidivasAdArabhya yatsAtirekaikapirAtitamaM dinaM tatroktarUpA pauruSIcchAyA bhavati // 59 / / __ mUlama-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM sattAvIsaM paliovamAI ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe nti kA vAcaka hai| isa dina se lekara jo kucha adhika 21 ikkIsavAM dina hai usameM 27 sattAIsa aMgulapramANa pauruSI chAyA hotI hai / bhAvArtha- isa sUtra dvArA sUtrakAra ne 27 sattAIsa saMkhyAviziSTa samavoya kA kathana kiyA hai| jisa meM unhoMne mAdhu ke prANAtipAta Adi viramaNarUpa mUlaguNa 27 sattAIsa kahe haiN| abhijit nakSatra ko choDakara avaziSTa 27 sattAIsa nakSatroM se isa jaMbUdvIpa meM hI vyavahAra calA hai| dhAtakIkhaMDa Adi dropoM meM nhiiN| nakSatramAsa meM candramA 27 sattAIsa nakSatroM ke sAtha rahatA hai| isaliye ekanakSatra mAsa 27 satAIsa nakSatroM kA hotA hai / saudharma aura IzAna kalpoM meM vimAnapRthivI27 sattAIsa sau yojana kI hai| samyaktava rUpa dezaghAtI karma kI prakRti se rahita mithyA dRSTi jIva ke mohanIya karma kI 27 sattAIsa prakRtiyAM sattA meM rahatI haiN| zrAvaNasudI 7 saptamI ke dIna sUrya 27 sattAIsa aMgula pramANa pauruSI chAyA ko karake phira prakAza ke hAsa se divasa kA hAsa karatA huA aMdhakAra ko vRddhi se rAtri kI vRddhi karatA hai // 10 59 ahIM aSADhI pUrNimA zabda "ka saMkranti' ne vAcaka che te dinathI laIne 21 ekavIsa divasa karatAM beDa vadhu samaya pachI pauruSI chAyA 27 sattAvIsa aMgula pramANa hoya che bhAvArthaA sUtra dvArA sUtrakAre 27 ttAvIsa saMkhyA vALAM samavAyAMganuM kathana karyuM che. jemAM temaNe prANAtipa ta Adi viramaNa rUpa sAdhunA 27 sattAvIsa mULaguNa darzAvyA che abhijit nakSatra sivAyanA bAkInA 27 sattAvIsa nakSatro A jaMbudvIpamAM vyavahAra cAle che, dhAtakI khaMDa Adi dvIpamAM nahIM nakSatra mAsamAM cadramAM 27 sattAvIsa nakSatronI sAthe rahe che tethI 27 sattAvIsa nakSatrone eka nakSatra mAsa thAya che sauva ane IzAna kapamAM vimAna pRthvI sattAvIsa so (2700) yojananI che. samyakatvarUpa dezaghAti karmanI prakRtithI rahita mithyASTi jIvanA mahanIya kamanI 27 sattAvIsa aMgula pramANa pauruSI chAyA kare che. tyAra bAda prakA1nA hAsathI divane hRAsa karato thako aMdhakAranI vRddhithI rAtrinI vRddhi kare che. sU5 zrI samavAyAMga sUtra Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptaviMzanisamavAye naiyikANAM sthityAdi nirUpaNam 313 atthegaiyANaM neraiyANaM sattAvIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANAM devANaM atthegaiyANaM sattAvIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM sattAvIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / majjhimauvarimagevejayANaM devANaM jahaNNeNaM sattAvIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA majjhimamajjhimagevejaya vimANesu devattAe uvavaNNA tesi NaM devANaM ukkoseNaM sattAvIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA sattAvIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM sattAvIsavAsasahassehiM AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je sattAvIsAe bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujhissaMti, muccissaMti, parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU0 60 // TIkA-'imIse ' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye. keSAM nairayikANAM saptaviMzatiH palyopamAni sthitiH prjnyptaa| adhaH saptampAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM saptaviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAM saptaviMzatiH palyopamANi sthitiH prajJaptA / saudharmezAneSu kalpeSu astyekeSAM devAyAM saptaviMzatiH palyopamAni sthitiH TIkArtha--'imIse gaM' ityAdi / isa ratnaprabhApRthivI meM nArakiyoM kI sthiti 27 sattAIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce sAtavIM pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti sattAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti27sattAIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpa yugalo meM kitaneka devoM kI sthiti 27satAIsa palyopama kI kahI gaI hai| madhyama uparitana |veyaka nivAsI t-imIseNaM ityAdi ! 2mA 28 pramA pRthvImA 3eat nA24I mAnI sthiti sattAvIsa 27 palyopamanI kahI che nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti sattAvIsa sAgaropamanI kahI che. asurakumAra devomAM keTalAka devenI sthiti 27 sattAvIsa pa manI kahI che saudharma ane IzAna, e bane kapamAM keTalAka devanI zrI samavAyAMga sUtra Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre mjnyptaa| madhyamoparitanagraveyakANAM devAnAM jaghanyena saptaviMzati: sAgaropamANi prjnyptaa| ye devA madhyama-madhyama grevayakavimAneSu devatvena upapannAsteSAM khalu devAnAmutkarSeNa saptaviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| te khalu devAH saptaviMzatyA'rddhamAsairAnantivA mANAnti vA ucchavasanti vA niHzvasanti vA teSAM khalu devAnAM saptaviMzativarSasahArAhArasajJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye saptaviMzatyA bhavagrahagaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvA syanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // 60|| aSTAviMzatitamaM samavAyamAha-- mUlam--aTrAvIsaivihe AyArapakappe paNNatte, taM jahA-mAsiyA ArovaNA, sapaMcarAimAsiyA ArovaNI, sadasarAimAsiyA ArovaNA sapaNNarasarAimAsiyA ArovaNA, savIsairoimAsiyA orovaNA, sapaMcavIsarAimAsiyA ArovaNA, evaM ceva do mAsiyA ArovaNA, devoM kI jaghanyasthiti27sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva madhyamamadhyamagraiveyaka vimAnoM meM nivAsa karate haiM unakI jaghanyasthiti 27 sattAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| sattAIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko sattAIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka jIva aise hote haiM jo27sattAIsa bhava karane ke bAda bhaviSyat kAla meM siddhapada ko prApta kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM ke bhoktA baneMge, isa apAra saMsAra se sadA ke liye mukta ho jAveMge, parinita ho jAyeMge aura samasta prakAra ke du:khoM kA aMta kareMge ||muu060|| sthiti 27 sattAvIsa pApamanI kahI che. madhyama u5rita greveyaka nivAsI devenI jaghanya sthiti 27 sattAvIsa sAgaropamanI kahI che. je deve madhyama madhyama vaiveyaka vimAnamAM rahe che, temanI jaghanya sthiti 27 sAgaropamanI kahI che. te de sattAvIsa (ra7)ardhamAsa-13 sADAtera mAsa-bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa le che. te devane sattAvIsa hajAra varSe vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che, te devemAM keTalAka evA de hoya che ke je ra7 sattAvIsa bhava karyA pachI bhaviSyamAM siddhapada pAmaze, AtmAnA aneka jJAnAdika guNenA bhakatA thaze, A apAra saMsAramAMthI sadAne mATe mukata thaze, parinivRta thaze, ane samasta prakAranAM duHkhanAza karaze. sU.58 zrI samavAyAMga sUtra Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA aSTAviMzatisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNam 315 sapaMcarAi do mAsiyA ArovaNI, evaM timAsiyA ArovaNI, caumAsiyA ArovA, uvaghAiyA ArovaNA, aNuvaghAiyA ArovaNI, kasiNA ArovaNA, akasiNA ArovaNA, etAvatAva AyArakappe etAvatAya Ayariyavve / bhavasiddhiyANaM jIvANaM atthegaiyANaM mohaNijjassa kammasa aTrAvIsaM kammaMsA saMtakammApaNNattA,taM jahAsamattaveaNijjeM, micchattaveyaNija, sammamicchattaveyaNijja, solasakasAyA, navaNokasAyA / AmiNibohiyaNANe aTAvIsaivihe pannatte, taM jahA-soiMdiya asthAvaggahe, cakkhidiya atthAvaiggahe, ghANidiya atthAvaggahe, jibhidiya atthAvargahe, phAsidiya asthAvaggahe, NoiMdiya atthAvagahe, soiMdiyabaMjaNoggahe, ghANidiyavaMjaNogahe, jibhidiyavaMjaNoggahe, phAsidiyavaMjaNogga he, soiMdiyaIhI, cakkhidiyaIhI, ghANidiyaIhA, jibhidIyaIhI, phAsiMdIyaIhI, NoiMdiyaIhA, soiMdiyAvAe~, cakkhidiyAvAeM ghANidiyAvAeM, jibhidi yAvAe~, phAsiMdiyAvAeM, NoiMdiyAvAeM, soiMdiyadhAraNA, cakkhidiyadhAraNA, ghANidiyadhAraNA, jibhidiyadhAraNA, phAsiMdiyadhAraNA, goiMdiyadhAraNA / IsANeNaM kappe aTThAvIsaM vimANavAsasayasahassA pnnttaa| jIve NaM devagaI baMdhamANe nAmassa kammassa aTrAvIsaM uttarapagaDIo NibaMdhai, taM jahA-devagatinAma, pAMcadiyajAtinAma, veuvviyasarIranAma, teyagasarIranAma, kammaNasarIranAmaM, samacauraMsasaMThANaNAma, veuvviyasarIraMgovaMgaNAma, vaNNaNAma, gaMdhaNAma, rasajAma, phAsaNAma, devANupugviNAmaM, agurulahuNAma, uvaghAyanaoNma, parAghAyanAma, ussAsainAmaM, pasatthavihAyogaNAma, tasainAmaM, bAyaraNAma, pajatanAma, patteyasarIranAma, thiraathironnN, subhAsubhANaM, subha zrI samavAyAMga sUtra Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre gadubbhagANaM, sussrdussronnN, AejANAejANaM doNhaM aNNayaraM egaM nAmaM NibaMdhaI, jasokittinAma, nimmANamiM / evaM ceva neraiyAvi, NANattaM appasatthavihAyogaiNAma, huMDagasaMThoNaNAma, asthiraNAmaM, asubhaNAma, dubbhagaNAma, dussaranAmaM, aNAdijjaNAma, ajasokittiNAmaM // sU0 61 // TIkA- 'aTThAvIsaivihe' ityAdi-'aTThAvIsaivihe' aSTAviMzatividhaH 'A. yArapakappe' AcAraprakalpa:-AcArasya-jJAnAdyAcArasya prakalpa vyavasthApanama, yadvA-AcaraNam AcAraH-Atmazuddhayarya kriyAvizeSaH, AcArazabdo'tra prAya aba sUtrakAra 28 aTThAIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai'aTThAvIsaivihe' ityAdi / TIkArtha-aTThAIsa prakAra kA AcAra prakalpa kahA gayA hai| jJAnAdika AcAra kI vyavasthA athavA Atma zuddhi ke nimitta Acarita prAyazcittarUpa AcAra kI prarUpaNA ye do artha AcAra prakalpa ke hote hai / AcAraprakalpa ke ve aThAIsa prakAra ye haiM-1 mAsikI AropaNA, 2 sapaMcarAtramAsikI AropaNA, 3 sadazarAtramAsikI AropaNA, 4 sapaMcadazarAtramAsikI AropaNA, 5 saviMzatirAtramAsikI aropaNA, 6 sapaMcaviMzatirAtramAsikI AropaNA, isI taraha sAta dvimAsIkI AropaNA-12 sapaM. caviMzatirAtradvimAsikI AropaNA isI prakAra trimAsikI AropaNA 18, caturmAsikI AropaNA24, upaghAtikA AropaNA25, anupa have sUtra42 28 vIsa sadhyAvANA samapAyAnu 451 42 che-aTThAvIsaivihe ityAdi ! TIkA-AcAra prakalpa 28 aThThAvIsa prakAranA kahyA che A cAra praka95nA A pramANe be artha thAya che-jJAna-dika AcAranI vyavasthAne AcAra praka9pa kahe che. athavA Atmazuddhine mATe Acarela prAyazcitta rUpa AcAranI prarUpaNAne paNa AcAra kalpa kahe che, AcAra prakalpanA 28 aThThAvIsa prakAra nIce pramANe che-(1)mAsika AropaNa,(2) paMcarA tramAsika Aro5NA,(3)sadazAtra mAsikI ApaNA (4)sapaMcadazarAtra mAsikI ArapaNA,(5)saviMzati pAtra mAsika AropaNA,(6)saMpaMcaviMzatirAtra mAsika AropaNa e ja pramANe 6 7 ddhi mAsikI ApaNA 2 e ja pramANe 6 sapaMcaviMzati rAva DhimAsikI AropaNa eja pramANe 6 7 trimAsIkI ArApaNuM 18 6 caturmAsikI ArApaNuM 24, upAtikA AropaNa 25, anupAtikA AropaNa 26, kRranA Are paNa 27 zrI samavAyAMga sUtra Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAviMzatisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNam 317 zcittaparaH, tasya prakalpaH=prarUpaNA - AcAraprakalpaH prajJaptaH, tadyathA - ' mAsiyA ArovaNA' mAsikI AropaNA, mAsikI=mAsasambandhinI AropaNA - Aropyate= sthApyata iti - AropaNA - prAyazcittAnAmuparyuparisthApanam / AropaNA hi-paJcadaza - paJcadazaviMzati- paJcaviMzatyA didivasAnArabhya yAvat SaNmAsAvadhikA bhavati caramatIrthaGkarazAsane tatparata AropaNAyAH pratiSedhAt uktazca " saMvaccharaM tu paDhame, majjhimagANa mAsiyaM hoi / chammAsa pacchimassa u, mANaM bhaNiyaM tu ukkosa // 1 // " sAdhvAcAraviSaye kasmiMzcidAcAre jAtAparAdhasya kasyacitsaMyatasya paJca ghAtikA AropaNA26, kRtsnA AropaNA27, akRtsnA AropaNA28, yaha itanA AcAra prakalpa hai aura itanA AcAra karane yogya hai / sAdhvAcAra meM doSa lagane para jA prAyazcitta diyA jAtA hai usakA nAma AropaNA hai / mAsasaMbaMdhI AropaNA kA nAma mAsikI AropaNA hai| yaha aropaNA pAMca, daza, pandraha, bIsa aura paccIsadina se lagA kara 6 mAhataka kI hotI hai / antima tIrthakara ke zAsana meM isase Age AropaNA kA pratiSedha hai| kahA bhI hai--'" saMvaccharaM tu paDhame, majjhimagANaTTamAsiya hoi / chammAsapacchimassa u, mANaM bhaNiyaM tu ukkosaM // 1 // " utkRSTa se eka varSa kI AropaNA prathamatIrthakara ke samaya meM, ATha mAsa kI AropaNA madhyama tIrthakaroM ke zAsana kAla meM aura cha mAsa kI AropaNA antima tIrthakara ke samaya meM kahI gaI hai // 1 // sAdhu ke AcAra viSayaka kisI AcAra meM sAdhu ko doSa laga jAne para paMca ane akRtsnA Are paNA ra8. ATalA AcAra prakalpa che ane teTalA AcAra karavA cAgya che. sAdhunA AcAramAM dASa lAgatAM je prAyazcitta tebane apAya che tenu nAma ApaNA che, mAsa sa'badhI ArepaNAne mAsikI ArApaNA kahe che. te ArApaNA pAMca, deza, pa'dara, vIsa ane pacIza dinathI laine cha mAsa sudhInI hoya che, antima tItha karanA zAsanamAM tenA karatAM AgaLa mArApaNAnA pratiSedha che. kahyu paNa che kesNvcchrN tu paDhame, majjhimagANa mAsiyaM hoi ! chammAsa pacchimassa u, mANaM bhaNiyaM tu ukkosaM // | 1 || " vadhAremAM vadhAre eka varSanI ArApaNA pahelA tIrthaMkaranA samayamAM, ATha mAsanI ArApaNA madhyama tIrthaMkarAnA zAsana kALamAM, ane cha mAsanI ArApaNA chellA tItha kareAnA zAsana kALamAM kahela che (1) sAdhunA AcAromAMthI kAi paNa zrI samavAyAMga sUtra Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 samavAyAGgasUtre rAtrAdikaM prAyazcittaM dattaM, tadanantaraM tatmAyazcittaM vahamAnaH sa yadi punarapikamapi doSavizeSa seveta tadA tatrava pUrvadatte prAyazcitte mAmavahanayogyaM mAsika prAyaH zcittamAropitaM bhavedityevaM mAsikI AropaNA bhavati // 1 // 'sapaMcarAimAsiyA ArovaNA' sapaJca-rAtramAsikI-AropaNA-pUrva prAyazcittaM vahamAno muniryadi paJcarAtrazuddhiyogyaM mAsazuddhiyogyaM ceti doSadvayaM seveta tadA tasya pUrvadatte prAyazcita paJcarAtrasahitamAsikamAyazcittAropaNAt sapaJcarAtramAsikI AropaNA bhavati // 2 // evaM 'sadasarAimAsiyA ArovaNA' sadazarAtramAsikI AropaNA // 3|| 'sapaNNarasarAimAsiyA ArovaNA' sapaJcadazarAtramAsikI AropaNA // 4 // "savIsarAi mAsiyA ArovaNA' sarvizatirAtramAsikI AropaNA / / 5 / / 'sapaMcavIsarAimAsiyA ArovaNA' sapazcaviMzatirAtramAsikI AropaNA // 6 // ete rAtra Adi kA prAyazcitta diyA jAtA hai| isa taraha kA prAyazcitta yadi kisI doSI saMyata ko kiyA gayA hove aura usa para bhI yadI vaha punaH mAsa zuddhi yogya doSavizeSa kA sevana kara letA hai to use gurujana 1 mAsa kA prAyazcitta aura dete haiN| isa taraha eka prAyazcitta ke Upara yaha mAsavahanayogya dUsarA prAyazcitta "mAsikI prAropaNA" kahalAtA hai| pahile se prAyazcitta ko dhAraNa karane vAlA muni yadi paJcarAtrazuddhiyogya aura mAsazuddhiyogya doSavya ko sevana karatA hai to usa samaya usa muni ko jo pUrvadatta prAyazcitta ke sadbhAva meM paJcarAtra sahita mAsika prAyazcitta diyA jAtA hai vaha sapaJcarAtramAsikI aaropnnaahai| isI taraha sadazarAtramAsikI AropaNA aura sapaJcadazarAtramAsikI AropaNA bhI jAnanI caahiye| saviMzatirAtra mAsikI AropaNA aura sapacaviMzarAtramasikIAropaNA ke viSaya meM bhI vahI pUrvokta vaktavya samajha lenA caahiye| AcAramAM sAdhuthI doSa thaI jAya te pAMca rAtri AdinuM prAyazcitta apAya che. A prakAranuM prAyazcita je kaI deSita sAdhune apAyuM hoya ane pachI paNa je tenA vaDe mAsazuddhine pAtra doSa vizeSa thai jAya te tene gurU eka mAsanuM vadhu prAyazcitta Ape che. A rIte eka prAyazcitta karyA pachI mAsavahana yogya je bIjuM prAyazcitta karAya che tene mAsika AropaNa kahe che pahelethI prAyazcitta dhAraNa karI nAra muni je paMcarAtra zuddhiyogya ane mAsazuddhi egya be doSonuM sevana kare che. te tene pUrve apAyela prAyazcittanA sadUbhAvamAM paMcarAtra sahita mAsika prAyazcitta apAya che tene "saMpacarAtra mAsikI ApaNa" kahe che. e ja rIte sadazarAtra mAsikI ApaNA ane sapaMcadaza rAtri mAsikI ApaNAnuM tAtparya samajI levuM saviMzati rAtre mAsikI ApaNuM ane sapaMcavIsa rAtra mAsikI ApaNAnuM zrI samavAyAMga sUtra Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAviMzatisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNam 315 arthAt prAyazcitta dhAraNa karane para bhI yadi vaha prAyazcittaviziSTa sAdhu dazarAtrazuddhiyogya aura mAsa zuddhiyogya doSadvayakA sevana karatA hai, to usa samaya usa muni ke liye jo pUrvadatta se vihIna banatA hai prAyazcitta ke sadbhAva meM dazarAtrasahitamAsika prAyazcitta ke sadbhAva meM munijana ko jo pandraha rAtri aura eka mAsa kI zuddhiyogya doSadvaya ke sevana karane para paMcadazarAtrasahita mAsika prAyazcitta diyA jAtA hai vaha sapaMcadazarAtramAsikI AropaNA hai| saviMzatirAtramAsikI AropaNA aura sapaMcavIsarAtramAsikI AropaNA meM bhI bIsarAtrisahita ekamAsakA tathA paccIsarAtrisahita ekamAsa kA prAyazcitta diyA jAtA hai| isa taraha ye mAsikI AropaNA ke 6 chaha bheda haiN| dvimAsikI, trimAsikI, aura caturmAsikI AropaNA meM bhI isItaraha se 6 chaha bhedoM kA vicAra kara lenA caahiye| dvimAsiko AropaNA meM do mAsa kA, trimAsikI AropaNA meM tIna mAsa ko aura caturmAsikI AropaNA meM cAramAsa kA prAyazcitta diyA jAtA hai| isa taraha cAra mAsa kI AropaNA taka kI cAroM AropaNAoM ke6-6 chahachaha bheda hone se24 bheda AropaNA ke siddha ho jAte haiN| inameM upaghAtikA AropaNA, anupaghAtikA AropaNA, kRtsnA AropaNA, aura akRtsnA AropaNA ina cAra bhedoM ko tAtparya paNa e ja pramANe samajI levuM. eTale ke prAyazcitta dhAraNa karavA chatAM paNa je te prAyazcitta viziSTa vadhu dazarAtra zuddhigya ane mAsa zuddhi yaMgya be denuM AcaraNa kare tyAre te munine pUrve apAyela prAyazcittanA sadabhAvamAM (hAja rImA) daza rAtri sahita mAsika prAyazcitta apAya che. tene sadazAtra mAsika AropaNa kahe che. pUrva prAyazcittanA sadabhAvamAM paMdara rAtrI ane eka mAsanI zuddhine vegya be denuM sevana karavAthI munijanane je paMcadaza [15] rAtri sahita mAsika prAyazcitta apAya che tene sapaMcadaza rAtra mAsikI AropaNa kahe che. saviMzati rAtra mAsiDI ApaNAmAM ra0 rAtri sahita eka mAsanuM ane sapaMcavIsa rAtra mAsikI ApaNAmAM 25 rAtri sahita eka mAsanuM prAyazcitta apAya che. A rIte te mAsika AropaNanA cha bheda che. dvimAsikI, trimAsikI, ane caturmAsikI ApaNAmAM paNa e ja pramANe che bheda samajI levAnA che. dvimAsikI ApaNAmAM be mAsanuM, trimAsika AropaNAmAM traNa mAsanuM ane caturmAsika AropaNAmAM cAra mAsanuM prAyazcitta ApavAmAM Ave che. A rIte cAra mAsanI ArapaNuM sudhInI cAre AropaNAnA cha cha bheda gaNatAM kula 24 covIsa bheda siddha thAya che. temAM upaghAtikA ApaNu, kRtnA AropaNa ane akRtnA Are paNa, e cAra bheda umeratAM kula 28 zrI samavAyAMga sUtra Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 320 samavAyAGgasUtre mAsikyAropaNAyAH ssdd'bhedaaH| evaMceva' evameva-pUrvoktaprakAreNeva 'do mAsiyA ArovaNA' dvimAsikI AropaNA // 7) 'sapaMcarAi domAsiyA ArovaNA' sapaJcarAtra dvimAsikI AropaNA prAyazcittaM bahamAnasya muneryadi paJcarAtrazuddhi yogyaM dvimAsazuddhiyogyaM cetidoSadvayaM samApatet tadA tasya pUrvadatte prAyazcitte pazcarAtrasahita dvimAsikamAyazcittAropaNAt sapaJcarAtradvimAsikI AropaNA bhavani // 8 // evaM zeSAH sadazarAtradvimAsikyAdyAzcatasra AropaNA vijJeyAH, tathAhi-sadazarAtradvimAsikI AropaNA // 9 / / sapaJcadazarAtradvimAsikI AropaNA // 10 // saviMzatirAtradvimAsikI AropaNA // 11 // sapazcaviMzatirAtradvimAsikI aAropaNA // 11 // evaM trimAsikyAropaNAH SaT // 15 // caturmAsikyaropaNAHSaT / 14 / iti caturvizatirAropaNAH / 14 / 'uvaghAiyA-ArovaNA' upaghAtikA-aAropaNA-upahananam upaghAtaH, sa eva-upaghAtakaH, strItvAta-upa ghAtikA-prAyazcittasya laghukaraNAya tadardhIkaraNam prAyazcittamityarthaH / tathAhiprAyazcitta vahamAnasya muneryadi punarApa paJcarAtrizuddhiyogyaM mAsazuddhiyogyaM ca prAyazcittadvayaM prAptaM bhavet tadA mAsasyArdhapakSaH, dinapaJcakasyAI sArddhadinadvayam , etayoH pUrvadatte prAyazcitte AropaNAt sAdhasaptadazadinAni laghuprAyazcittaM bhavati / milAne se kucha 28 aTThAIsa bheda AropaNA ke bana jAte haiN| prAyazcitta ko kama karane ke liye use AdhA kara denA isakA nAma upaghAtikA hai| vaha isa prakAra se hotA hai-doSa bana jAne para prAyazcita ko dhAraNakarane vAle muni ke liye punaH doSI hone para jaba paMcarAtri zuddhi yogya aura mAsa zuddhiyogya do prAyazcitta dhAraNa karane yogya hai taba mAsa ke Adhe 15 pandraha dina aura pAMca dina ke Adhe 2 // aDhAI dina isa prakAra 17 // sADhe sataraha dina pUrvapradatta prAyazcitta meM Aropita kara diye jAte haiN| ataH paMcarAtrisahita 1 ekamAsa kA vaha prAyazcitta 17 // sADhe sataraha dina kA raha jAtA hai| isakA nAma lakhupAyazcitta bhI hai| aDAvIsa bheda thaI jAya che. prAyazcittane ghaTADavA mATe tene adhuM karI nAkhavuM tenuM nAma upagha tikA che. te A pramANe thAya che deSa thaI jata prAyazcitta dhAraNa karanAra muni vaDe pharIthI doSa thaI jAya ane jyAre te pAMca rAtri zuddhi yogya ane mAsa zuddhi yogya be prAyazcitta dhAraNa karavAne pAtra bane tyAre mAsanA ardhA 15 paMdara divasa ane pAMca divasanA ardhA sA aDhi divasa, A rIte kula 1LA sADa sattara divasa pUrvadatta prAyazcitta umerI de AmAM Ave che tethI 1 eka mAsa ane pAMca rAtrinuM te prAyazcitta 17chA sADAsattaradivasanuM thAya che. tenuM bIju nAma ladhu prAyazcitta zrI samavAyAMga sUtra Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAviMzatisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNam 321 evaM pazca paJcaddha yA yAvat-pUrvaprAyazcittaM vahamAnasya punarapi paJcavizatirAtri zuddhiyogyaM mAsazuddhiyogyaM ceti doSadvayaM samApatet tadA mAsasyAI paJcadazadivasAH, paJcaviMzateraI sArddhadvAdazetyubhayamIlane sArddha saptapiMzatidinAnAM laghu. mAsapAzcittaM bhavati / evaM prAyazcittaM bahamAno muni yadi punarmAsikaM dvimAsikaM cetyapagadhadvayaM prApnuyAttadA mAsadvayAI mAsaH, mAsikasyAI pakSaH, iti dvayormIlane sAjhaimAsa iti laghudvimAsikaM prAyazcittaM bhavati / ityupaghAtikA''ropaNA / evaM sarvatra SaNmAsAntaM yAvat yojanA kartavyA / 25 / / 'aNuvaghAiyA kyoM ki yaha prAyazcitta laghu ho jAtA hai| isI taraha pAMca pAMca kI vRddhi se 25 pacIsa dinoM sahita pUrva ke mAsika prAyazcittoM ko dhAraNa karane vAle muniko punaH bhI paMrcA zati rAtri zuddhi yogya aura mAsazuddhiyogya doSa dvaya laga jAte haiM to isa sthiti meM mAsa ke Adhe 15 paMdaraha dina ora paccIsa dina ke Adhe 12 // sADhe bAraha dina joDane se 27 // sADhe sattAIsa dina kA laghupAzcitta ho jAtA hai| isI prakAra pUrva meM prAyazcitta ko aMgIkAra karane vAlA muni yadi punaH mAsika dvimAsika aparAdhadvaya kA pAtra hotA hai to usa samaya isa upaghAtika prAyazcitta ke anusAra vaha 1 // DeDha mAsa kA dimAsika laghupAyazcitta dhAraNa kregaa| kyoM ki 1 eka mAsa kA AdhA 15 paMdaraha dina aura do mAsa ko AdhA? eka mAsa hotA hai| isa taraha 1 // DeDha mAsa kA yaha dvimAsika laghu prAyazcitta ho jAtA hai| isI prakAra kI vyavasthA chahamAsataka ke prAyazcittoM ke sAtha yojita kara lenI caahiye| paNa che, kAraNa ke A prAyazcitta haLavuM thAya che. e ja rIte pAMca pAMcanI vRddhi karatAM 25 pacIsa dina sahita pUrvane mAsika prAyazcittone dha raNa karanAra muni je pharIthI paNa paccIza rAtri zuddhi egya ane mAsa zuddhi egya bane de karI bese to e sthitimAM mAsathI ardhA 15 paMdara divasa, ane paccIsa dinathI ardhA 12aa sADAbAra dina, e bane maLIne kula 27 sADIsattAvIza dinanuM laghu prAyazcitta karavuM paDe che. e ja pramANe pUrve prAyazcitta aMgIkAra karanAra muni je pharIthI mAsika, dvimAsika bane dene pAtra bane te e upaghAtika prAyazcitta anusAra te 15 deDha mAsanuM vadhu prAyazcitta dhAraNa karaze, kAraNa ke 1 eka mAsathI ardhA 15 paMdara divasa ane be mAsathI ardhA eka mAsa, e banne maLIne nA deDha mAsanu te dvimAsika havuM prAyazcitta thAya che. e ja pramANenI vyavasthA cha mAsa sudhInA prAyazcittomAM samajI levAnI che. je prAyazcittamAM laghukaraNa rUpa upaghAta thatA nathI zrI samavAyAMga sUtra Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 samavAyAGgasUtre ArovaNA' anupaghAtikA''ropaNA na vidyate upaghAtaH = laghukaraNalakSaNo yasya tapovizeSasya sa anupaghAtaH, tadpAropaNA anupaghAtikAropaNA-yathAzrutaprAyazcitadAnaM yAvatparimitta prAyazvitaM samAyAti tAvatparimitapUrNa prAyazcittasamAropaNaM-guruprAyazcittamityarthaH / saMprAptaprAyazcittasyArdhaM kRtvA dAnamupaghAtaH, tasyapUrNatayAdAnamanughAtaH / uktazca "adveNa chinnasesaM, puSbaNaM tu saMjuyaM kAuM / dejjAya lahudANaM, gurudANaM tattiyaM cevA // 1 // " iti / chAyA - arddhena chinnaM seSaM pUrvArddhana tu saMyutaM kRtvA / dadyAcca laghukadAnaM, gurudAnaM tAvatkameva || 1 // " jisa prAyazcitta meM laghukaraNarUpa upaghAta nahIM hotA hai vaha anupaghAtaAropaNA hai| arthAt jisa prakAra kI vidhi zAstra meM prAyazvita dene kI kahI gaI meM usI ke anusAra prayazcitta denA - jisa doSa kI zuddhi jitane pramANa ke prAyazcitta se hotI ho utane hI pramANa meM utanA pUrNa prAyazcitta denA isakA dUsarA nAma guruprAyazcitta bhI hai| upabhogya prAyazcitta ko AdhA karake denA isakA nAma upaghAta aura pUrNarUpa se denA isakA nAma anupaghAta hai| kahA bhI hai- "adveNa chinnasesaM, putravadveNaM tu saMjaya kA uM / dejAya lahu ya dANaM, gurudANaM tattiyaM cevA || 1 || " usakA bhAva yahI hai ki pUrvapradatta prAyazcitta ke sAtha bAda meM diye gaye prAyazcitta ko AdhA karake saMmilita kara denA so upaghAtikA AropaNA hai aura jo prAyazcitta jitanI mAtrA meM doSAnusAra bhogane yogya ho use utanA hI denA- kamatI nahIM karanA so anupaghAtika AropaNA hai| te prAyazcitta devAnI je prakAranI vidhi kahI che te pramANe ja prayazcitta devuM je doSanI zuddhi jeTalA pramANanA prAyazcittA thatI hoya eTalA pramANamAM pUre pUrU prAyazcitta devuM tenuM nAma anupaNa ta ArApaNA che. tenu ma juM nAma gurU prAyazcitta paNa che. upabhAgya prAyazcittane ardhuM karIne ApavuM tenu'nAma upaghAta ane pUre pUr AvuM' tenu' nAma anupaghAta che. kahyu paNa che-- adveNa chinnasesa, puNvadveNaM tu saMjuyaM kAuM dejjAya lahuyadANa, gurudANaM tattiyaM cevA // 1 // tenuM tAtpaya evuM che ke pUdatta prAyazcittanI sAthe pachIthI devAmAM Avela prAyazcittanA ardhA bhAga karIne umeravA, tene upAtika ApaNA kahe che, ane je prAyazcitta jeTalA pramANamAM deSAnusAra bhAgavavA ye gyA hAya teTalu tene prAyazcitta Apavu'. temAMthI echuM na karavuM. tene anupadhAtika AzapaNA kahe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAviMzatisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNama 323 'kasiNA ArAvaNA' kRtsnAropaNA yatra - yaH sAdhuryAvatsaMkhyakAnaparAdhAnApannastasmai tAvatsaMkhyakAni prAyazcittAni dIyante sA / 27 'akasiNA ArovaNA' akRtsnA - AropaNAbahUnaparAdhAnApannasya sAdhosteSAmaparAdhAnAM SaNmAseSvevAntarbhAvakaraNamityaSTAviMzatiH / ' etAvatAva' etAvA~stAvat yAcAraprakalpaH = iyatsaMkhyaka AcAra prakalpo vijJeyaH zeSasyAtraivAntarbhAvAt 'etAvatAya' etAvAMca iyatparimitaH - 'Ayariyavve' AcaritavyaH | 28| 'bhavasiddhiyANaM' bhavasiddhikAnAM jIvAnAmastye keSAM = keSAJcit arthAt keSAJcit bhavasiddhikAnAM jIvAnAM mohanIyasya karmaNaH aSTAviMzatiH karmAzAH 'saMtakammA' satkarmANaH udayaprAptakarmasattAvantaH prajJaptAH=kathitAH / 'taM jahA ' tadyathA = te yathA - (1) samyaktva vedanIyam (2) midhyAtvavedanIyam, (3) samyamidhyAtva vedanIyam, (19) poDazakaSAyAH, (28) nava nokaSAyAH / 'AbhiNibohiyanANe' AbhinibodhikajJAnamaSTAviMzatividhaM prajJaptam, tadyathA zrotrandriyArthAvagrahaH 1 cakSurindriyArthAvagrahaH 2, ghANendriyArthA jo sAdhu jitane aparAdhoM ko karatA hai unake anusAra utane hI prAyazcittoM ko denA usakA nAma kRtsnA AropaNA hai / aneka aparAdhoM ko prApta hue sAdhu ke una aparAdhoM kA chaha mahinoM meM hI antarbhAva kara denA so akRtsnA AropaNA hai / bhavasiddhika jIvoM meM kitaneka jIvoM ke mohanIyakarma kI aTThAIsa prakRtiyAM sattA meM rahatI haiN| ve isa prakAra se haiM - samyattava vedanIya 1, midhyAtvavedanIyara, samyaktavamithyAvavedanIya3, 16 solaha kaSAya, nava nokaSAya / abhinibodhikajJAna 18 aTThAIsa prakAra kA kahA gayA hai| ve prakAra ye haiM-zrotra indriya arthA je sAdhu jeTalA aparAdhA kare te pramANe teTalAM ja prAyazcitto devA tenu' nAma ' kRtsnA AropaNA' che ane aparAdhe nenArtha thA gayA he sevA sAdhunA te aparAdhenu cha mahinAmAM ja saMpUrNa prAyazcitta karAvI devuM, tenuM nAma jUnA AropaNA che. lavasiddhi vomAMTa kavonI mohanIya armanI aThThAvIsa 28 prakRtiyA sattA para rahe che. te A pramANe che-- samyakatvavedanIya 1, mithyAtvavedanIya 2, samyakatvamithyAvedanIya 3, seLa kaSAya, nava nAkaSAya. A rIte kula 28 aThAvIsa thAya che. Abhiniedhika jJAna 28 aThThAvIsa prakAranu kahyuM che-- (1) zrotrendriya arthAvagraha, (2) yakSuindriya arthAvagraha, (3) prANendriya aryA vagraha, (4) nihavendriya athavagraha, (4) sparzendriya arthAvagraha, (6) no indriya arthAvagraha, (7) zrotradriya vyaM'janAvagraha, (8) dhrANendriya vyaMjanAvagraha, (9) jihave ndriya vyaMjanAgraha, (10) sparzanendriya vyaMjanAvagraha (11) zrotrandriya janya iMhA, zrI samavAyAMga sUtra Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 samavAyAGgasUtre vagraha3H, jihvendriyArthAvagrahaH4, sparzendriyArthAvagrahaH5, noindriyAyovagrahaHda, zrAtre. ndriyavyaJjanAvagrahaH7, ghrANendriyavyaJjanAvagrahaH8, nihendriyavyaJjanAvagrahaH9, sparzendriyavyaJjanAvagrahaH10, atra cakSumanasoraprApyakAritvAdagrahaNam , zrotrendriyehA11, cakSurindriyehA 12, ghrANendriyehA13, jihvendriyehA14, sparzendriyehA15, noi. ndriyehA16. zrotrendriyAvAyaH17, cakSurindriyAvAyaH18, ghrANendriyAvAyaH19, jihvendriyAvAyaH20, sparzendriyAvAyaH21. no indriyAvAyaH22, zrotrendriyadhA. raNA23, cakSurindriyadhAraNA24, ghrANendriyadhAraNA25, jihvendriyadhAraNA26, sparzendriyadhAraNA27, noindriydhaarnnaa28| 'IsANeNaM' IzAne khalu kalpe aSTAviMzativimAnAvAsazatasahasrANi prajJaptAni / 'jIveNaM' jIvaH khalu 'devagaI' devagatim, 'baMdhamANe' vanan , 'nAmassa kammassa' nAmnaH karmaNaH aSTAviMzatimuttavagraha1, cakSuindriya arthAvagraha1, ghANendriya arthAvagraha3, jihendriya arthA vagraha4, sparzana indriya arthAvagraha, no indriya arthAvagraha6, zrotrendriyavyaJjanAvagraha, ghrANendriya vyaJjanAvagraha 8, jihAindriya vyaJjanAvagraha9, sparzanaindriya vyaJjanAvagraha 10, zrotrendriyajanyaIhA11, cakSu indriyajanya IhA12, ghANendriyajanya IhA13, jihA indriyajanya IhA14, sparzana undriyajanya IhA15, no indriyajanya IhA 16, zrotrendriyajanya avAya17, cakSuindriya janya avAya18, ghANendriyajanya avAya19, jihvAindriyajanya avAya20, sparzana indriyajanya avAya21, no indriyajanya avAya 22, zrotra indriyajanya dhAraNA23, cakSu indriyajanya dhAraNA24, ghANaindriyajanya dhAraNA25, jihA indriyajanya dhAraNA26, sparzana indriyajanyadhAraNA27, no indriyananya dhAraNA 281 IzAnakalpa meM28aThAIsa lAkha vimAnarUpa AvAsa kahe gaye haiM / deva. gati kA baMdha karatA huA jIva nAmakarma kI 28 aThAIsa uttaraprakRtiyoM ko (12) cakSuIndriya janya IhA, (13) ghANendriya janya IhA, (14) hUivA indriya nya DA, (15) 25zana chandriya 4-5 81, (16) nandriya 4-5 pahA, (7) zrotranidrava janya avAya, (18) cakSuIndriya janya avAva, (19) prANendriya mapAya, (20) pichandriya ya mavAya, (21) 25zana dhandriyanya avAya, (22) Indriya janya avAya, (23) zrotrendriya janya dhAraNuM, (24) cakSuIndriya janya dhAraNA 25, dhrANendriya janya dhAraNA(26)jihavA indriya janya dhAraNA,[27]sparzana Indriya janya dhAraNA ane (28) ne Indriya janya dhAraNA, IzAna ka95mAM 28 aThThAvIza lAkha vimAna rUpa AvAsa che. devagatino baMdha baMdhAto jIva nAmakarmanI 28 aThayAvIsa prakRtine baMdha bAMdhe che. te 28 aThThAvIza prakRti zrI samavAyAMga sUtra Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAviMzanisamavAye AcArakalpAdInAM nirUpaNama 325 raprakRtIbadhnAti, tadyathA-devagatinAma 1, pazcendriyajAtinAma2, vaikurvikazarIranAma3, taijasazarIranAma4, kArmaNazarIranAma5, samacaturasrasaMsthAnanAma6, vaikurvikazarIrAGgopAGganAma7, varNanAma8, gandhanAma9, rasanAma10, sparzanAma11, devAnupUrvInAma12, agurulaghunAma 13, upaghAtanAma14, parAghAtanAma15, ucchAsanAma16, prA stavihAyogatinAma17, sanAma18, bAdaranAma19, paryAptanAma20, pratyeka zarIranAma21, "thirAthirANaM subhAsubhANaM, subhaga dubbhagANaM24, sussaradussarANaM25, AejANAejANa26, dohaM aNNayaraM egaM NAmaM NibaMdhai' sthirAsthirayoH zubhAzubhasubhagadurbhagayoH susvaraduHsvarayorAdeyAnAdeyayordvayoranyataradekaM nAma nibadhnAti / yaza:-kIrtinAma27, nirmANanAma28 / 'evaM ceva' evameva 'neraiyA' nairayikA api jovA nirayagati baghnanto nAmnaH karmaNo'STAviMzatimuttaraprakRtIbAMdhatA hai| ve isa prakAra se hai-devagati nAmakarma 1, paMcendriyajAtinAmakarmara, vaikurvika zarIranAmakarma 3, tejasa zarIranAmakarma4, kArmaNa zarIranAmakarma5, samacaturasrasaMsthAnanAmakarma6, vaikurvikazarIra aMgopAMganAmakarma7, varNanAmakarma8, gaMdhanAmakarma9, rasanAmakarma 10, sparzanAmakarma11, devAnupUrvInAmakarma12, agurulaghu nAmakarma 13, upaghAtanAmakarma14, parAghAtanAmakarma15, uccasa nAmakarma 16, prazastavihAyogatinAmakarma17, trasanAmakarma 18, bAdara nAmakarma19, paryAptanAmakarma20 pratyekazarIranAmakarma21, tathA sthira asthira meM se zubha-azubha meM se subhagadurbhaga meM se, susvara dusvara meM se Adeya anAdeya meM se koI ekara prakRti26, tathA yazAkIrti nAmakarma27aura nirmaannnaamkrm28| isa prakAra ina aTThAIsa nAmakarma kI prakRtiyoM kA vaha baMdha krtaahai| isI taraha nairayika jIva bhI narakagati kA baMdha karate hue nAmakarma kI nIce pramANe che [1] devagati nAmakarma, (2)paMcendriya jAti nAmakarma[3] vaikarvika zarIra nAmakama(4)taijasa zarIra nAmakarma,(5)kAmaNa zarIra nAmakarma, (6)samacatura saMsthAna nAmama,(7) vaivi zarI2 mAin nAmama,(8) nAma (6) nAma (10) 2sanAmabha, (11) 250 nAmama, (12) havAnu pUInAmama, (13) bhazuru sAdhu nAmama', (14) yAta nAmamaH, (15) parAdhAta nAmamA, (16) 27pAsa nabhama (17) prazasta vihAyo gati nabhaibha (18) sa nAma:ma (18) bAdara nAmakarma, (20) paryApta nAmakarma, (21) pratyeka zarIra nAmakarma, rara thI ra6 tathA sthira asthiramAMthI, zuMbha azubhamAMthI, subhaga durbhAgamAMthI, susvara duHsvaramAMthI Adeya anAdayamAMthI koI eka eka prakRtira(7)yazaH kati nAmakarma. ane nirmANa nAmakarma 28 A rIte 28 aThThAvIsa nAmakarmanI prakRtiyone baMdha bAMdhe che. eja pramANe nArakI jIva paNa narakagatine baMdha bAMdhate thake nAmakarmanI 28 aThThAvIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre badhnAti / 'NANataM' nAnAtvam-ayaM vizeSaH-prazastavihAyogatyAdisthAne, apra. zastavihAyogatinAma1, huMDakasaMsthAnanAma2, asthiranAma3, durbhaganAma4, azubhanAma5, duHsvaranAma6, anAdeyanAma7, ayazaHkIrtinAma8, ityetA nAmakarmauttaraprakRtayaH ptthniiyaaH| zeSaM devagativad vAcyam ||muu. 61 // 28aThAIsa prakRtiyoM ko bAMdhate hai-parantu pUrvokta 28aThAIsa prakRtiyoM meM aura ina 28 aThAIsa prakRtiyoM meM jo kahIM bheda hai vaha isa prakAra se haiM-prazastavihAyogati ke sthAna meM aprazasta vihAyogati kA, sama. caturasrasaMsthAna ke sthAna meM huMDaka saMsthAna kA, sthiranAmakarma ke sthAna meM, asthiranAmakarma kA, subhaganAmakarmake sthAna meM durbhaganAmakarma kA, zubha nAmakarbha ke sthAna meM azubha nAmakarma kA. susvara nAmakarma ke sthAna meM duHsvaranAmakarma kA, Adeyakama ke sthAna meM anAdeyanAmakarmakA aura yazaH kIrti nAmakarma ke sthAna meM ayaza kIrtinAmakarma kA baMdha una nArakI jIvoM ko hotA hai| avaziSTa20bIsa prakRtiyAM devagativatjAnanI caahiye| bhAvArtha- sUtrakAra ne isa sUtra dvArA 28 aThAIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana kiyA hai-jo isa prakAra se hai / mAsikI AropaNA Adi ke bheda se AcAraprakalpa 28aThAIsa prakAra kA hai| jo bhavasiddhika jIva haiM unameM kitaneka bhavasiddhika jIvoM ke mohanIya karma kI 28 aThAIsa prakRtiyoM kI sattA rahatI hai| AdhinibodhikajJAna28aThAIsabakAra kA hai| inameM arthAvagrahajJAna 24 coIsa prakAra kA aura cakSu evaM mana prakRtine baMdha bAdhe che- paNa pUrvokta 28 aThThAvIsa prakRtimAM tathA A 28 aThThAvIsa prakRtimAM ke koI jagyAe je bheda che te A pramANe che - prazasta vihAgatine sthAne aprazasta vihAgatine), samacaturasa saMsthA nA sthAne huDaka saMsthAnane sthira nAmakarmane ne asthira nAmakarmano subhaga nAmakarmane sthAne durbhaga nAmakamane, zubha nAmakamane sthAne azubha nAmakarmane susvara nAmakarmane sthAne duHsvara nAmakarmane, Adeya nAmakamane sthAne anadeya nAmakarmane ane yazakIrti nAmakarmane sthAne ayazakIrti nAmakarmane baMdha te nArakI ja bAMdhe che. bAkInI 20 vIsa prakRti devagati anusAra che. bhAvArtha-sUtrakAre A sUtra dvArA 28 aThThAvIsa saMkhyAvALAM samavAyonuM kathana karyuM che, je A pramANe che-mAsikI (mAsika) ApaNuM AdinA bhedathI AcAra prakalpa 28 aThThAvIsa prakAranA che. bhavasiddhika jemAMnA keTalAka bhavasiddhika chanA mahanIyakamanI aThTha vIsa prakRti sattA para rahe che. AminibAdhika jJAna 28 aThTha vIsa prakAranuM che. temAM arthAvagrahajJAna ra4 vIsa prakAranuM ane cahyuM ane manane zrI samavAyAMga sUtra Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. apTAviMzatisamavAye nairayikANAM sthinyAdi nirUpaNam 327 mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM aTThAvIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM aTThAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM aTThAvIsaM paliovamAI ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu devANaM atthegaivANaM aTThAvIsaM paliokmAiM ThiI paNNattA / uvarimaheTrimagevejjayANaM devANaM jahapaNeNaM aTThAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA majjhimauvarimagevejaesu vimANesu devattAe uvavaNNA, tesiNaM devANaM ukkoseNaM aTrAvIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA aTThAvIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesi NaM devANaM aTThAvIsAe vAsasahassehiM AhArahe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je aTThAvIsAe bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti, parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU0 62 // ko apopyakArI hone se vyaMjanAvagraha 4 cAra prakAra kA hotA hai / IzAnakalpa meM 28 aThAIsa lAkha vimAnAvAsa haiN| jo jIva devagati kA baMdha karatA hai usake devagati Adi nAmakarma kI 28 aThAIsa prakRtiyoM kA baMdha hotA hai| isI taraha se narakagati kA baMdha karane vAlo nArako jIva bhI 28 aThAIsa nAmakarma kI prakRtiyoM ko bAMdhatA hai| parantu inameM jo pUrva kI 28 aThAIsa prakRtiyoM se bhinnatA hai vaha sUtra dvArA nirdiSTa kara dI gaI hai ||suu0 61 // aprApyakArI hovAthI vyaMjanAvagraha 4 cAra prakArane hoya che. IzAna kalpamAM 28 aThThAvIsa lAkha vimAnAvAsa che. je ja devagatine baMdha bAMdhe che, temane devagati Adi nAma karmanI aThThAvIsa prakRtine baMdha thAya che. e ja pramANe naraka gatine baMdha bAMdhanAra nArakI jIva paNa 28 aThThAvIsa nAma kamanI prakRtine baMdha bAMdhe che. paNa devagatinI 28 aThThAvIsa prakRti ane narakagatinI 28 aThThAvIsa prakRti vacce je bheda che te A sUtramAM darzAvavAmAM Avela che. sU 65 zrI samavAyAMga sUtra Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA- 'imIse NaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastya keSAM nairayikANAmaSTAviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA | adhaH saptamyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAmaSTAviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastyekeSAmaSTAviMzatiH palyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH kalpayordevAnAmastye keSAmaSTAviMzatiH palyopamA ni sthitiH prajJaptA / uparitanAtha stanagraiveyakANAM devAnAM jaghanyena aSTAviMzatiH sAgaropamANi sthitiH majJatA / ye devA madhyamoparitanagraiveyakeSu vimAneSu devatvenItpannAH teSAM khalu devAnAmutkarSeNa aSTAviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA aSTAviMzatyA'rdhamA sairAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmaSTAviMzatyA varSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhava 328 TIkArtha- 'imIseNaM' ityAdi / isa ratnaprabhApRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 28 aThAIsa palyopama kI kahI gaI hai| saptamapRthivI meM kitaneka nArakiyoM ko sthiti 28 aThAisa sAgaropama kI kahI gaI hai / asurakumAradevoM meM kitaneka devoM kI sthiti 28 aThAIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna ina kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti28 aThAIsa palyopamakI kahI gaI hai / uparitana adhastana graiveyaka nivAsI devoM kI jaghanyasthiti 28 aThAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva madhyama uparitana graiveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTa sthiti 28 aThAIsa sAgaropama kI kahI gaI hai / ve deva 28 aThAIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocca vAsa grahaNa karate hai| una devoM ko 28 aThAIsa hajAra varSa ke bAda AhAra saMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo bhava siddhika artha - "isIse NaM" ityAdi / mA ratnalA pRthvImAM DeMTalA nADIyonI sthiti 28 aThThAvIsa patyeApamanI kahI che. sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIenI sthiti 28 aThThAvIsa sAgarApamanI kahI che. asurakumAra deveAmAM keTalAka devAnI sthiti 28 aThThAvIsa palyApamanI kahI che. saudhama ane izAna, e be kalpAmAM keTalAka devAnI sthiti 28 aThThAvIsa palyApamanI kahI che. uparitana astata traiveyaka nivAsI devAnI jaghanya sthiti 28 aThThAvIsa sAgarApamanI kahI che je devA madhyama uparitana jIveyaka vimAneAmAM devanA paryAye utpanna thAya che te devAnI utkRSTa sthiti 28 aThThAvIsa sAgare pamanI kahI che. te devA 28 aThThAvIsa a mAsa 14 cauda mAsa-bAda bAhya Abhyantarika zvAseAzrvAsa le che. te dhruve ne 28 aThThA vIsa hajAra varSa vyatIta thAya tyAre AhArasaMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka zrI samavAyAMga sUtra Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonatriMzattame samavAye pApazratanirUpaNam 329 siddhikA jIvA ye aSTAviMzatyA bhavagrahaNaH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti ||suu 62 / / ekonatriMzattamaM samavAyamAhamUlam-egaNatIsaivihe NaM pAvasuyapasaMge paNNatte, taM jahAbhome uppAe sumiNe aMtarikkhe aMge sare vaMjaNe lkkhnne| bhome tivihe / paNNatte, taM jahA-sutte vittI vattie / evaM ekeka tivihaM / vikahANujoge. vijANujoge, maMtANujoge, jogAnujoge, aNNatithiyapavattANujoge / AsADhe NaM mAse egUNatIsarAiMdiyAiM rAiMdiyaggeNaM paNNatte / evaM ceva bhadavae NaM mAse, kattie NaM mAse, pose NaM mAse, phagguNe NaM mAse, vaisAhe NaM mAse / caMdadiNe NaM egaNatIse muhatte sAirege muhattaggeNaM paNNatte / jIve NaM pasatthajjhavasANajutte bhavie sammadiTTI titthakaranAmasahiAo NAmassa NiyamA egUNatIsaM uttarapagaDIo NibaMdhittA bemANiesu devesu devattAe uvavajjai // suu063|| TIkA--'imIse NaM' ityAdi / ekonatriMzadvidhaH khalu pApazrutaprasaGgaH prajJaptaH, hote haiN| ye 28 aThAIsa bhava karane ke bAda siddhapada ke bhoktA baneMge, jJAnAdika anaMtaguNoM ko dhAraNa kareMge, samastaduHkhoM se mukta ho jAveMge, parinita hA jAveMge, aura samasta duHkhoM kA anta kara deNge||suu0 62 // ___ aba sutrakAra 29 untIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM 'egaNatIsaiviheNaM' ityaadi| TIkArtha-pApazrutaprasaMga arthAt pApazruta 29 untIsa prakAra kA kahA gayA de evA paNa hoya che ke bhavasiddhika hoya che. teo aThThAvIsa bhava karyA pachI siddhapada pAmaze, jJAnAdika anaMta guNone dhAraNa karaze, samasta duHkhathI mukta thaze, parinivRta thaze ane samasta dukhene aMta karaze. sU. 61 ve sUtrA2 28 mAtrIsa jyA samavAyoj 4thana 42 cha- "egUNatIsaiviheNaM" ityAdi / TIkAtha-pApAzruta prasaMga eTale ke pApAzruta 29 ogaNatrIsa prakAranA kahela che. zrI samavAyAMga sUtra Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 'pAvasuyapasaMge' pApazrutaprasaGgaH pApahetubhUtAni zrutAni pApazratAAna taSA prasaGgaH= Asevanam-pApazrutaprasaGgaH paapjnkshaastraadhyynmitibhaavH| pApazrutAdhyayanasya pApazrutaviSayatayA pApazrutamevocyate-'taM jahA' tadyathA bhome' ityAdi-bhomaMbhUmau bhavaM bhaumaM bhUkamvAdiphalasUcakaM nimittazAstram,(1) uppAe' utpAtam asthi. rudhirAdidRSTiphalapatipAdakaM nimittazAstram , (2) 'sumiNe' svapnam svamasya zubhAzubhaphalapratipAdanaparaM niminazAstram , (3) 'aMtarikkhe' antarikSam=antarikSam=AkAzotpannagrahayudvAdiphalapatipAdaka zAstram (4) 'aMge' AGgam aGgaviSayam-Agam-ziraHsphuraNAdi, tasya zubhAzubhaphalapratipAdakaM zAstram (5) 'sare' svaram jIvAjIvAdi zubhAzubhaphalapratipAdakaM zAstram , (6) 'vaMjaNe' vyaJjanama%D tilamapAdi vyaJjanAnAM phalajJApakaM zAstram ,(7) 'lakkhaNe' lakSaNam lakSyante jJAyante zarIrazumAzubhayaistAni lakSaNAni, tatpratipAdakaM zAstram-strIpuruSalakSa. NavidhAyakaM nimittazAstramityarthaH / tatra lakSaNAni-cakritIrthakRtAmaSTottarasahasram, baladevavAsudevAnAmaSTottarazatam , anyeSAM tu bhAgyazAlinAM dvAtriMzat / ityAdi, hai| vaha isa prakAra se hai-bhUkampa Adi ke phala ko sUcaka nimitta zAstra, utpAta-asthirudhira Adi kI dRSTi ke phala kA mUcaka nimitta zAstra2, svapna ke zubha aura azubha phala kA kahane vAlA nimittazAstra3, antarikSa -antarikSa AkAza meM utpanna graha yuddha Adi phala kA pratipAdaka zAstra4, aGga-ziraHsphuraNa Adi ke zubhAzubha phala kA pratipAdaka zAstra5, svarajIva ajIva Adi ke svara kA zubhAzubhaphala kahane vAlA zAstra6, vyaMjanatilamaSA Adi vyaMjanoM ke phala kA jJApaka zAstra, lakSaNa-zarIra kA zubha aura azubha jinase jAnA jAtA haiN| aise cihnoM kA-strI puruSasaMbaMdhI lakSaNoM kA pratipAdaka zAstra 8 / inameM cakravartI tIrthakara inake te prakAre A pramANe che-(1) bhUkaMpa AdinA phaLanuM sUcaka nimittazAstra, (2) utpAta-maliya, soDI mAhinI paTanA janusUya nimitta zAsa, (3) svapnasvapnanAM zuma sane mazuma 3 // 4unA2 nimittAsa, (4) antarikSa-AzamA utpanna thayela grahayuddha AdinuM phaLa darzAvanAra zAstra, (5) zazira, AMkha pAti, 524vAthI bhagatai zulAzula pratipAhana 42nAra zAsa, (6) svara71. 571 mAhinA avAnuM zubhAzula 31 matAnA2 sAsa, (7) vyaMjanazarI2 52nA tasa, bhaSA mAlinu 31 zAvatAra zasa, (8) lakSaNa-sI sana purUnA zarIra paranA cihno ke jenAthI zubhAzubha phaLa jANI zakAya che, te lakSasenuM pratipAdaka zAstra, cakavatI ane tIrthaMkaranAM 110 eka hajAra ATha lakSaNo zrI samavAyAMga sUtra Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonatriMzattame samavAye pApazrutanirUpaNam (c) iti aSTau pApazrutAni / etAni hi sUtrAttatvAtika bhedAzcatuvizatividhAni, tadevAha - 'bhome tivihe' ityAdi bhaumaM trividham 'taM jahA' tadyathA- 'sute, vittI, battie' sUtravRttirvArtikam / tatra sUtraM = mUlam, vRttiH = vyAkhyA, vArtikam = vRttivyAkhyAnam | 'evaM ekeka' evamekaikam = utpAtAdikaM pratyekaM 'tiviha' trividha vijJeyam / evaM sarvasaMkalanayA caturviMzatiH pApazrutAni / tathA - 'vikahANujoge ' vikathAnuyoga := artha kAmopAyapratipAdanaparANi kAmandakavAtsyAyana pratipAdita 331 1008 ekahajAra ATha lakSaNa hote haiM, baladeva, vAsudeva, isake 108 ekasoATha lakSaNa hote hai tathA jo bhAgyazAlI aura prANI hote haiM unake 32 battIsa lakSaNa hote haiM / isa prakAra ye ATha pApazruta haiM / pApajanaka zAstroM kA nAma pApazruta hai / kyoM ki aise zAstroM ke adhyayana karane se kevala pApa kA hI baMdha hotA hai / ina AThoM ke sUtra, vRtti aura vArtika ke bheda se 3-3 tIna tIna bheda haiM / isalIye 8-3 - 24 cauvIsa bheda ho jAte hai yahI bAta ina padoM dvArA prakaTa kI gaI hai| isa taraha eka eka pApazruta ke 3-3 tIna-tIna bheda hone se ye zruta 3-3 prakAra ke haiN| tathA vikathAnuyoga, vidyAnuyoga, maMtrAnuyoga, yogAnuyoga aura anyatIrthika vRttAnuyoga / ina 5 pAMca anuyogoM ko 24 ke sAtha yoga karane se pApata 29 untIsa prakAra kA ho jAtA hai| mUla kA nAma sUtra hai / vyAkhyA kA nAma vRtti hai / vRtti ke Upara jo vyAkhyA kI jAtI hai usakA nAma vArtika hai / artha aura kAma inake upAya bhUtamArga kA pratipAdana karane vAle jo kAmandaka vAtsyAyana dvArA kahe gaye sUtra haiM ve vikthaatemAM khatAvyA che. khaLadeva ane vAsudevanA 108 eka se ATha lakSaNNA hAya che ane je bIjA bhAgyazALI jIvA hoya che temanAM 32 batrIsa lakSaNeA batAvyAM che. A rIte te ATha pApazrata che. pApajanaka zAstrone pApazcata kahe che, kAraNake evAM zAstronu adhyayana karavAthI phakta pApanA ja aMdha baMdhAya che. te AThenA sUtra, vRtti ane vAtikanA bhedathI traNa, traNa prakAra che. tethI 843=24 bheda thaI jAya che. e ja vAta A pA dvArA darzAvavAmAM AvI che A pramANe pratyeka pApazrutanA traNa traNa bheda hovAthI te zruta traNa, traNa prakAranAM che. tathA vizthAnuyoga, vidhAnuyoga, maMtrAnuyoga, yogAnuyoga mane mAnya tIcikapravRttAnuyAga, e pAMca anuyAgAne uparanA 24mAM umeratAM pApazrutanA kula 28 yogatrIsa prakAra thAya che. bhUjane 'sUtra' uhe che. vyAkhyAne 'vRtti' muMDe cha vRtti upara je vizeSa vyAkhyA karAya che tene vAtika' kahe che. atha ane kAma, e bannenA upAyarUpa mArganuM pratipAdana karanAra kAmanTaka vAtsyAyana dvArA kathita zrI samavAyAMga sUtra Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre sUtrANi (25) 'vijejoge' vidyAnuyogaH rohiNIprabhRtividyAsAdhanapratipAdakAni zAstrANi (26) 'maMtANujoge' mantrAnuyogaH bhUtabhairavAdimantrapratipAdakAni zAstrANi (27), 'jogANujoge' yogAnuyogaH vazIkaraNAdiyogapratipAdakAni zAstrANi (28), 'aNNatithiyapavattANujoge' anyatIrthikapravRttAnuyogaH anyatIthikebhyaH kapilAdibhyaH pravRttaH svakIyAcAravastutattvAnAmanuyogo vicAraH, arthAt-kapilAdyabhimatAcAravastutattvapratipAdanaparANi zAstrANi (29) / 'AsAdeNaM' iti ASADha khalu mAsaH ekonatrizad rAtridivAni 'rAiMdiyaggeNaM' rAtridivANa-rAtridivasaparimANena prajJaptaH / evameva bhAdrapadaH khalu mAsaH, kArtikaH khalu mAsaH, pauSaH khalu mAsaH, phAlgunaH khalu mAsaH, vaizAkhaH khala mAsaH, pratyekam ekonatriMzadvAtrindivAni rAtriMdivAgreNa prajJaptaH / atra ASADhAdikA ekAntaritAH SaNmAsAH sthUlanyAyApekSayA pratyekamekonatriMzadrAtriMdivaparimANA nuyoga haiN| rohiNI Adi vidyA ke sAdhane ke pratipAdaka jo zAstra haiM ve vidyAnuyoga haiN| bhUta, bhairava Adi ke maMtroM kA kathana karane vAle jo zAstra haiM ve maMtrAnuyoga haiN| vazIkaraNa Adi yogoM ko kahane vAle jo zAstra haiM ve yogAnuyoga haiN| kapila Adi anyatIrthIka jano dvArA apane abhimata AcAra vicAra Adi kA varNana karane vAle jo zAstra haiM ve anyatIrthika pravRttAnuyoga haiN| rAtri divasa parimANa kI apekSA se aSADhamAsa 29 untIsa dina rAta kA kahA gayA haiN| isI taraha bhAdrapadamAsa, kArtikamAsa, pauSamAsa, phAlgunamAsa aura vaizAkhamAsa bhI untIsa 29 dina kA kahA gayA hai| pUrvokta ASADha Adi chaho mAsoM meM pratyeka mAsa 29untIsa rAtrI-divasa pramANa hote haiM, kyoM ki ina mAsoM ke kRSNapakSa meM je sUtra che temane "vikathAnuga' kahe che. rohiNI Adi vidyA sAdhavA mATenAM je zAstro che temane "vidyAnuga" kahe che, bhUta, bhairava AdinA maMtronuM kathana karanArAM je zAstrI che temane 'maMtrAnuga" kahe che vazIkaraNa AdI yogo darzAvanAra je zAstro che temane yogAnuyoga' kahe che. kapila AdI anya tIthike dvArA pitAnA mata, AcAra, vicAra AdinuM varNana karanAra je zAstro che temane "anyatIthika pravattAnuga' kahe che. rAtridivasa parimANanI apekSAe aSADha mAsanA 29 oga NatrIsa divasarAta kahela che. e ja pramANe bhAdara, kArtika, piSa, phAgaNa ane vizAkha mAsanA paNa 29 ogaNatrIsa divase kahela che pUrvokta aSADha Adi che zrI samavAyAMga sUtra Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonatriMzattamesamavAye pApata nirUpaNama 333 bhavanti / yata eteSu SaNmAseSu pratyekamAsasya kRSNapakSa ekaM rAtriMdivaM kSIyate / 'caMdadiNeNaM' candradina-patipadAdikA tithiH khalu atra candradinazabdena tithiya te, 'egaNatIsamuhUtte sAirege muhuttaggeNaM' ekonatriMzanmuhUrta sAtireka muhUrtAoNa-muhUrtaparimANena prajJaptam, kiMcidadhikaikonatriMzanmuhUrtaparimitaM candradinamitibhAvaH / idamatra vodhyam-candramAsehi ekonaviMzadinAni dinadviSaSTibhAgAnAM dvAtriMzadbhAgAzca bhavanti / tatra ekonaviMzadinAnAM triMzatA guNanena muhUrtAni kRtvA tAni punastrizatA pavibhAjayet, dinadviSaSTibhAgAnAM dvAtriMzadbhAgAnapi triMzatA pravibhAjayet / evaM karaNena candradinaM kicidadhikaikonatriMzanmuhUrtAtmakaM bhavati / 'jIveNaM' jIvaH khalu prazastAdhyavasAnayuktaH 'bhavie' bhavikaHbhavyaH samyagdRSTiH tIrthaGkaranAmasahitA 'nAmassa' nAmnaH karmaNaH 'NiyamA niyamAt ekonatriMzatamuttaramakRtIH 'nibaMdhittA' nivadhya vaimAnikeSu deveSu devatvenotpadyate // sU. 62 // eka eka rAtri divasa kI hAni hotI hai / muhUrta parimANa kI apekSA caMdradinatithi kucha adhika 29 untIsa muhUttaparimANa kA kahA gayA hai| prazasta adhyavasAya se yukta samyagdRSTi bhavya jIva tIrthakara sahita nAmakarma kI 29 untIsa prakRtiyoM kA niyama se baMdha karake vaimAnika devoM meM utpanna hotA hai| bhAvArtha-sUtrakAra ne isa sUtradvArA29 untIsa saMkhyAviziSTa samacAya kA kathana kiyA haiN| isameM unhoMne bhauma Adi ke bheda se pApazruta kA sevana 29 untIsa prakAra kA kahAM hai / ASADha, sAvana ko choDakara bhAdrapada, Azvina, ko choDakara kArtika, mArgazIrSa ko choDakara pauSa, mAgha ko choDakara phAlguna, caitra ko choDakara vaizAkha, ina mahInoM ko sthuulmAsamA pratyeka mAsanA 29 ogaNatrIsa rAtri divasa hoya che kAraNa ke te mahinA onA kRSNa pakSamAM eka eka rAtri davasano kSaya thAya che. muhurta parimANanI apekSAe caMdradina-tithi 29 ogaNatrIsa muhUta parimANathI thoDI vadhAre kahela che. prazasta adhyavasAyathI yukta samyagadachI bhavyajIva tIrthakara sahati nAmakarmanI ra9 ogaNatrIsa prakRtIno nIyamathI baMdha bAdhIne vamAnIka devemAM utpanna thAya che. bhAvArthasUtrakAre A sUtra dvArA 29 ogaNatrIsa saMkhyAvALA samavAnuM kathana karyuM che. temAM temaNe bhauma AdinA bhedathI pApakRtanuM 29 ogaNatrIsa prakAranuM sevana batAvyuM che. aSADha, zrAvaNane choDIne bhAdara, Asane choDIne kArtika, mAgazarane choDIne piSa mahAne choDIne kAgaNa, ane citrane cheDIne vaizAkha, e cha mAsanA zrI samavAyAMga sUtra Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 samavAyAGgasUtre mUlam-imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM egaNatIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM egaNatIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / asurakusArANaM devANaM atthegaiyANaM egUNatIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu devANaM atthegaiyANaM egUNatIsaM paliovamAI ThiI pnnnnttaa| uvarimamajjhimagevejayANaM devANaM jahaNNeNaM egUNatIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / je devA uvarimanyAya kI apekSA se29 untIsa rAtadina kA kahA hai / kyoM ki ina mahInoM meM pratyeka mAsa ke kRSNapakSa meM eka dinarAta kama ho jAtA hai| prati. padA Adi jo caMdradina haiM ve kucha adhika 29 untIsa muhUrta ke kahe haiN| so isakA kAraNa yaha hai ki candramAsa meM 29 untIpta dina hote haiM aura dina ke 32 battIsa bhAgoM ke 32 battIsa bhAga hote haiM / 29 untIsa dinoM meM 30 tIsa kA guNA karane se muhUta banAkara unameM 30 tIsa kA bhAga denA cAhiye-tathA jo dina ke 62 bAsaTha bhAgoM ke 32 battIsa bhAga haiM unameM bhI 30 tIsa kA bhAga denA caahiye| isa taraha karane se caMdradina kucha adhika 29 untIsa muhUrta kA nikala AtA hai / jo samyagdRSTi bhavyajIva hai vaha prazasta adhyavasAya se yukta huA tIrthakara prakRtisahita 29 untIsa nAmakarma kI prakRtiyoM kA niyama se baMdhaka hotA hai ||suu0 62 // skUla nyAyanI apekSAe ra9 ogaNatrIsa rAtadivasa kahela che, kAraNa ke te mahIna - enA patyeka mAsanA kRSNapakSamAM eka dinarAta ghaTe che. pratipadA Adi je candra -dina che temane ra9 ogaNatrIsa muhurta thI thaDA vadhAre pramANanA kahela che. te tenuM kAraNa evuM che ke candramAsamAM 29 ogaNatrIsa divasa hoya che ane divasanA 62 bhAgamAMthI 3ra batrIsa bhAga hoya che eTale ke candra mAsamAM 29 32/2 divasanA 30 trIsa gaNA karIne muharta banAvIne te guNAkArane 30 thI bhAgavuM joIe. tathA divasanA 62 bhAgamAMthI je 3ra batrIsa bhAga che tene paNa 30 trIsa vaDe bhAgavA joIe. A pramANe karavAthI candradina 29 ogaNatrIsa muhUrtathI thoDA vadhAre samaya no Avaze. prazasta adhyavasAyathI yukta thayela je samyagadaSTi bhavyajIva hoya che te tIrthaMkara prakRti sahita 29 ogaNatrIsa nAmakarmanI prakRtiyone baMdha niyamathI ja Ape che. sU dazA zrI samavAyAMga sUtra Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonatriMzattamesamava ye naiyikANAM sthityAdi nirUpaNam 335 heTrimagevejayavimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM egaNatIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA / te NaM devA egaNatIsAe addhamAsehi ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA tesi NaM devANaM egUNatIsAe vAsasahassehi AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je egUNatIsa bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujhissaMti, mucissaMti, parinivvAirasaMti, sabvadukkhANamaMtaM karissati // sU0 63 // TIkA-'imIse gaM' ityAdi / asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAmekonatriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / adhaHsaptamyAM pRthivyAmastyeSAM nairayikANAmekonatriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANaM devAnAmastyekeSAmekonatriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH kalpayoH devAnAmastyekeSAmekonatriMzatpalyopamANi sthitiH prjnyptaa| uparitanamadhyagraiveya. kANAM devAnAM jaghanyena ekonaviMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / ye devA uparitanAdhastanoveyakavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSaNa TIkArtha-'imIseNaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 29 untIsa palyopama kI kahI gaI hai / saptamapRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 29 untIsa sAgaropama kI kahI gaI hai, asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 29 untIsa palyopama ko kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI 29 untIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| uparitana-madhyamagreveyakoM ke devoM kI jaghanyasthiti29untIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva uparitana adhastana graiveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna sil:-"imIseNaM" ityAdi ! mAlAlA YeImai Beats nAPImAnI sthiti 29 ogaNatrIsa sAgaropamanI kahI che. sAtamo pRthvImAM keTalAka nArakI onI sthiti ra9 ogaNatrIsa sAgaropamanI kahI che. saudharma ane IzAna, e be kapamAM keTalAka devanI sthiti 29 ogaNatrIsa palyopamanI kahI che. uparitana madhyama priyakonA devanI jaghanyasthiti 29 ogaNatrIsa sAgaropamanI kahI che. je de upastina adhatana raiveyaka vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che. temanI utkRSTa zrI samavAyAMga sUtra Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ekonatriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA ekonatriMzatA arddhamAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmekonatriMzatA varSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA je ekonatriMzatA bhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAsyanti sarvadu, khAnAmantaM ca kariSyanti // sU. 63 // triMzattamaM samavAyamAha - 'tI' ityAdi / mUlam -- tIsaM mohaNIya paNNattA, taM jahA-je kei tase pANe vArimajhe vigAhiyA / udaeNAkamma mAreI mahAmohaM pakuvvai ||2|| pANiNA saMpihittANaM soyamAvariya pANiNaM / aMtonadaMtaM mArei mahAmohaM pakuvva // 2 // jAyateyaM samArabma, bahuM oraMbhiyAjaNaM / aMto dhUmeNa mArei mahAmohaM pakuvva // 3 // sIsammi je pahaNai, uttamaMgammiceyasA / vibhajamatthayaM phAle mahAmohaM pakuvva // 4 // sIsaM veDheNa je kei, AveDhei abhikkhaNaM / tivvAsubhasamAyAre mahAmohaM pakuvvai ||5|| puNo puNo paNihIe, haNittA uvahase jaNaM / phaleNaM 336 hote haiM unakI utkRSTa sthiti 29 untIsa sAgaropama kI hotI hai| ve deva 29 untIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiM / devoM ko 29 untIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para AhArasaMjJA utpanna hota hai| inameM kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika hote haiM ve 29 untIsa bhava karane ke bAda niyamataH siddhapada ko prApta kareMge, jJAnAdika AtmA ke guNoM ke bhoktA baneMge, isa saMsAra se sarvathA mukta ho jAveMge, parinirvRta ho jAveMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge // sU0 63|| sthiti ra9 ogaNatrIsa sAgarApamanI hAya che. te deveza 29 ogaNatrIsa ardhAmAse bAda khAhya Abhyantarika zvAsecchavAsa grahaNa kare che. te devAne 29 ogaNatrIsa hajAra varSI vyatIta thayA pachI AhAra sajJA utpanna thAya che. temAM keTalAka jIva evA pa hAya che ke je bhavasiddhika hoya che. te 29 ogaNatrIsa bhava karIne niyamathI ja siddhapada prApta karaze, jJAnAdika AtmAnA guNeAnA bhakatA banaze. A sa sArathI sa tha mukta thaze, piinavRta thaze ane samasta duHkhAnA ata karaze. AsU.63|| zrI samavAyAMga sUtra Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TokA. triMzatsamavAye mohanIyasthAna nirUpaNam TAkA - tAsa' ityaad| 'tAsaM' trizat-triMzatsaMkhyakAAna 'mAhaNAyaThANA' mohanIyasthAnAni sAmAnyato'STavidhakarmaNaH, vizepato mohanIyAkhyakarmaNaH sthAnAni-nimittAni utpattisthitikAraNAni prajJaptAni, tAnyevAha-taM jahA' tadyathA-tatra prathamaM mohanIyasthAnamAha- je keI' ityAdi____yaH kazcit prasAn prANAn vArimadhye vigAhya / udakenAkramya mArayati mahAmohaM prakurute / / 1 / / 'je' yaH=sadasadvivekavikalaH kazcit 'tase' sAn dvIndriyAdIn 'pANe' prANAn pANantIti prANAstAn pANino vArimajJa' vArimadhye jalamadhye 'vigAhittA' vigAhya-nimajya 'udaeNAkamma' udakenAkramya jalenopariSTAdAkramaNaM kRtvA 'mArei' mArayati-zarIrAtpANAn viyojayati sa mahAmoha-mahA~zcAsau mohazca mahAmohastaM prakurute / mahAmohalakSaNaM ca "egegammi ya Narage gacchai jIvo aNegaso jeNa / sa mahAmoho bhaNNai samvehiM jiNavarehiM y|| chAyAekaikasmin narake gacchati, jIvo'nekazI yena / sa mahAmoho bhaNyate savaijinavaraizca / ityuktama // 1 // dvitIyamAha-pANiNA' ityAdi-pANinA saMvidhASa aba sUtrakAra 30 tIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM--'tIsaM mohaNIya paNNattA' ityAdi / sAmAnyarUpa se aSTavidhakarma ke aura vizeSa rUpa se mohanIya karma ke tIsa prakAra ke sthAna kahe gaye haiM-be isa prakAra se haiM-- sUtrakAra mohanIya ke prathama sthAna ko kahate haiM ki sata aura asata ke viveka se vihIna hokara jo koI puruSa trasa jIvoM ko jala meM DubA karake mAre vaha mahAmoha kameM ko bAMdhatA hai| mahAmoha kA svarUpa isa prakAra se hai-"egegammi ya Narage gacchai jIvo aNegaso jeNa" jIva jisake kAraNa eka eka naraka meM aneka bAra jAtA hai usakA nAma mahA 4ve suutr4|2 30 trAsa saMdhyApANAM sabhapAyAnu 4thana 42 cha-"tIsaM mohaNIya paNNattA" ityAdi ! TIka the-sAmAnya rIte ATha prakAranAM karmonA ane khAsa karIne mohanIya karmanAM trIsa prakAranAM sthAna kahela che. te trIsa prakAro nIce pramANe che-sUtrakAra mehanIya karmanuM paheluM sthAna batAvatAM kahe che ke- sat ane asattA vivekathI rahita banIne je koI vyakita ane pANImAM DUbAvIne mArI nAkhe che te mahAmoha kamane ma. madhe che. mAmAhanu 2135 mA pramANe cha-"egegammi ya Narage gacchai jIvo aNegasojeNa" 22 422 05 124 na24mAM manevAra jaya cha te zrI samavAyAMga sUtra Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 samavAyAGgasUtra srotaAvRtyaprANinAm / antarnadantaM mArayati mahAmohaM prakurute // 2 / / 'pANiNA' pANinA-hastena 'saMpahittA' saMpidhAya-sthagayitvA 'soya' srota randhra mukhanAsikAmiti yAvat 'zrAvariya' AvRtya-avarudhya 'aMtonadaMta' antarnadantaM galamadhye zabdaM kurvantaM ghughurAyamANaM zvAsocchvAsanirodhena 'mAreI' mArayati yaH sa mahAmohaM prakurute // 2 / / tRtIyamAha-'jAyateya' ityAdi-jAtatejasaM samArabhya bahUnavarudhya janAn / antadhUmena mArayati mahAmohaM prkurute||3|| 'jAyateyaM' jAtatejasam=agni 'samArabbha' samArabhya-prajvalayya 'bahu' vahUn pracurAna='jagaM' janAn lokAn 'olaMbhiyA' avarudhya palAyamAnAnapyAkRSya 'aMto' antaHmajvalitagR. hAbhyantare bahinA dhUmena vA mArayati yaH sa mahAmohaM prakurute 3 // caturthamAha-'sIsammi' ityAdi-'jo' yA mUDhaH 'uttamaMgammi' uttamAGge utkRSTAvayave 'sIsammi' zIrSe 'ceyasA' cetasA saMkliSTacittena 'uttamAGgaprahAreNAvazyamayaMmarivyatI' ti jJAnena 'pahaNai' prahanti zastrAdipahAraM kurute, tathA-'matthayaM' mastakaM moha hai aisA jinendradeva kA kathana hai| dvitIya mohanIya sthAna isa prakAra se hai-trasajIva ko mukha, nAsikA Adi rUpa randhra (chidra) ko apane hAthoM se baMdha karake unheM DhaMka karake zvAsocchvAsa roka karake jo unheM mAratA hai vaha mahAmohakame ko bAMdhatA hai, yaha mohanIya kA dvitIya sthAna hai| tRtIyasthAna isa prakAra hai-jo manuSya agni jalAkara usake ghere ke bIca meM jIvoM ko roka kara rakhatA hai aura phira unheM usa agni meM jalAkara athavA usake dhuMA se usakA galA baMdha kara mAra detA hai vaha mahAmohanIya karma ko bAMdhatA hai| yaha mohanIya kA tRtIya sthAna hai| jo mUda manuSya sekliSTa citta hokara kisI dUsare prANI ke uttama aMgarUpa mastaka ke Upara zastra Adi se prahAra karatA hai aura usake mastaka karmanuM nAma mahAmaha che evuM jinendra devanuM kathana che. bIju mohanIya sthAna A pramANe che-mukha, nAsikA Adi rU5 ra... chidra)ne pitAnA hAthathI baMdha karI daIne-trasa jIvane temAM pUrI daIne zvAsocchavAsa rUMdhIne je temane mAre che te mahAmaha karmane baMdha bAdhe che. A mehanIyanuM bIjuM sthAna che. trIjuM sthAna A pramANe che--je manuSya agni saLagAvIne tenI vacce jIvone gherIne rokI rAkhe che ane pachI temane te agnimAM saLagAvIne mArI nAkhe che, athavA tenA dhumADAthI guMgaLAvIne temane mArI nAkhe che te mahAmohanIya karma bAMdhe che. A mehanIyanuM trIjuM sthAna che. je mUDha manuSya saMkilaSTa cittavALo thaIne kaI prANInA uttama aMzarUpe mastakanI upara zastra Adino prahAra kare che ane tenA zrI samavAyAMga sUtra Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayodazasamavAye mohanIyasyAna nirUpaNam aduvadaMDeNaM mahAmohaM pakuvvai ||6||guuddhaayaariiniguuhijjaa, mAyaM mAyAe chAyae / asaccavAINiNhAI, mahAmoha pakuvvai // 7 // dhaMsei jo ziro 'vibhaja' vibhajya=vidalayya 'phAle' sphoTayati-khaNDazaHkaroti, sa mahAmohaM prakurute // 4 // paJcamamAha-'sIsaM' ityAdi-je keI' yaH kazcit janaH 'veDheNa' veSTena AveSTanena=AIcamodimayena veSTanena 'sIsaM' zIrSa 'abhikkhaNaM' abhIkSNam vAraMvAram 'Avedei' AveSTayatibadhnAti yataH, ata eva-'tivvAsumasamAyAre' tIvrAzubhasamAcAraH, tIvraH pariNAmaduHkhajanakatvena bhayAnakA azubhasamAcAra: sAvadyakarma yasya sa tathA, sa mahAmohaM pkurute||5|| SaSThamAha'puNo puNo' ityAdi-punaHSunaH praNidhinA hatvopahasejjanam / phalenAthavA daNDena mahAmohaM prkurute||6|| 'puNo puNo' punaHpunaH vAraM vAram 'paNihIe' paNidhinA=manoyogapUrvakam 'phaleNaM' phalena-bilvAdi kaThauraphalena 'aduva' athavA 'daMDeNaM' daNDena 'jaNaM' janama-unmattAdipuruSaM 'haNittA' hatvA-'uvahase' upahaseta yaH, mahAmohaM prakurute // 6 // saptamamAha-'gUDhAyArI' ityAdi-gUDhAcArI nigRheta mAyAM mAyAyA chAdayet / asatyavAdI nihate mahAmohaM prakurute // 7 // ko vidArakara usakA khaMDa 2 kara detA hai vaha mahAmohanIya karma ko bAMdhatA hai| yaha mohanIya kA caturthasthAna hai| jo koI manuSya Ardracarma (gilAcamarA) AdirUpa veSTana se kisI prANI ke mastaka ko lapeTa kara mAratA hai vaha tItra azubha sAvadyakarma kA karane vAlA hone se apane mahAmoha kI vRddhi karatA hai| yaha mahAmoha kA paMcama sthAna hai| jo prANI manoyoga pUrvaka kisI unmatta (pAgala)puruSa ko bilvAdika phala se athavA daMDa se mAra kara ha~satA hai-khuzI manAtA hai-usa kI ha~sI karatA hai-vaha apane mahAmoha ko baDhAtA hai| yaha mohanIya kA chaThavAM sthAna hai| jo kapaTI vyakti apanI mAyA ko mAyAcArI se chipAtA hai-aura jhUTha bolakara mastakane chedAne tenA TukaDe TukaDA karI nAkhe che, te mahAmohanIya karma bAMdhe che. A mahanIyanuM cothuM sthAna che. je koI manuSya jInA cAmaDA AdirUpa venTana vaDe koI prANIne mastakane lapeTIne tene mArI nAkhe che, te tIvra azubha sAvadya (pApayukata) karma karate hovAthI pitAnA mahAmahanIya karmanI vRddhi kare che. A mahAmahanuM pAMcamuM sthAna che. je vyakti maneyogapUrvaka koI pAgala puruSane bilvAdika phaLathI athavA daMDAthI mArIne hase che. 2AjI thAya che. tenI majAka uDAve che te pitAnA mahAmohanIya karmane vadhAre che. A mohanIyanuM chaThThuM sthAna che je kapaTI mANasa pitAnI mAyAne (kapaTane) mAyAcArIthI chupAve che. ane jADuM zrI samavAyAMga sUtra Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 samavAyAGgasUtre abhUeNaM akammaM attkmmunnaa| aduvA tumakAsitti, mahAmohaM pakuvvai // 8 // jANamANo parisAe, saccAmosANi bhaasi| akkhINajhaMjhepurise mahAmohaM pakuvvai // 9 // aNAyagassa nayavaM, dAretasseva yaH 'gUDhAyArI' gUDhAcArI-mahAkapaTI nigRheta-gopayet, tadeva vizadayati'mAyA' mityAdinA-'mAyAe' mAyayA kapaTena 'mAya' mAyAM 'chAyAe' chAdayet AcchAdayet, evaM san 'asaccavAI' asatyavAdI-mithyAnigadanazIlo 'NiNhAI' nihate kapaTena sUtrArtha gopayati sa mahAmohaM prakurute // 7 // aSTamamAha-'dhaMsei' ityAdi-dhvaMsayati yo'bhUtenA'karmANamAtmakarmaNA / athavA tvamakArSIriti mahAmohaM prakurute // 8 // 'jo' yaH ko'pi 'abhraeNaM abhUtena=asatA asatyenaAropeNa 'aduvA' athavA 'attakammuNA' AtmakarmaNA svakRtapApakarmaNA 'tumakAsi' tvamakArSIH tvametad garhitaM karma akArSIH iti evaM kRtvA 'akamma' akarmANam akRtapApakarmANaM nirdoSamityarthaH, 'dhaMseI' dhvaMsayati kalaGkitaM karoti sa mahAmohaM prakurute // 8 // navamamAha-'jANamANo' ityAdi-jAnan pariSadi satyamuSaM bhASate / akSINajhajhaH puruSo mahAmohaM prkurute||9|| yaH 'parisAe' pariSadi janasamudAyalakSaNasabhAyAM 'jANamANe' jAnAnaH 'saccAmosANi' satyamaSaM satyaM ca mRSA-mithyA ca arthAta-mizrabhASAM bhASate-vyavaharati / evaM yaH kapaTa se sUtrArtha ko spaSTa nahIM batAtA hai vaha mahAmoha ko saMcita karatA hai| yaha mohanIya kA sAtavAM sthAna hai| jo prANI Aropa se athavA svakRta-pApakarma se "tumane yaha garhita kRtya kiyA hai, isa prakAra se nirdoSa vyakti ko lAJchita kara kalaMkita karatA hai vaha mahAmoha ko saMcita karatA hai| yaha mohanIya kA 8 AThavAM sthAna hai| jo manuSya sabhA meM jAnatA huA bhI sacajhTha milI huI mizra bhASA kA vyavahAra karatA hai satya nahIM bolatA hai| isakI bhAvanA kevala yahI hai ki kisI meM bhI Apasa meM samajhotA na hone pAve-ye donoM paraspara meM isI taraha se laDate raheM-ataH belIne sUtrArthane kapaTathI spaSTa batAvato nathI te mahAmohanIya kamane saMcaya kare che. A mehanIyanuM sAtamuM sthAna che. je vyakita pote karela pApakarmanuM "tame A niMdanIya kRtya karyuM che" ema kahIne bIjI nirdoSa vyakti para AropaNa kare che ane e rIte tene kalaMkita kare che te mahAmahanIya kamane saMcaya kare che. A mahinAnuM AThamuM sthAna che keI mANasa sabhAmAM jANI joIne satya ane asatya banenA mizraNavALI bhASAno upayoga kare che-satya bela nathI. tenI bhAvanA evI hoya che ke ApasamAM kaI paNa rIte samajutI na thAya. teo bane zrI samavAyAMga sUtra Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. triMzansamavAye mohanIyasthAna nirUpaNam dhNsiyaa| viulaM vikSobhaittA NaM kiccANaM paDibAhiraM // 10 // uvagasaMtaMpi jaM pittA, paDilomAhi vagguhiM / bhogabhoge viyAreI,mahAmohaM pakuvvai // 11 // akumArabhUe je keI, kumArabhUe tti haM ve| itthI 'akkhINajhaMbhe' akSINajhajhA=akSINA=na naSTA-jhanjhA saMgha gaNAnyatarabhedanavAvyApAro yasya sa tathA-sabhAyAM mizravacanabhASakaH 'purise' puruSaH mahAmoha prakurute // 9 / / dazamamAha-'aNAyagassa' ityAdi-anAyakasya nayavAna dArA~stasyaiva dhvaMsayitvA / vipulaM vikSobhya kRtvA khalu matibAhyam // 10 / / upagacchantamapi jalpitvA pratilomAbhirvAgbhiH / bhogabhogAn vidArayati mahAmohaM prakurute // 11 // ya: anAyakasya-svayaM nAyakatvarahitasya mantrinirbharasya rAjJoM 'nayavaM' nayavAn-mantrI 'tasseva' tatyaiva svasvAmina eva dAre' dArAna rAjadArAn dhaMsiyA' dhvaMsayitvA-zIlataH skhalayitvA, tathA 'viulaM' vipula bRhat sAmantAdi parikaraM 'vikkhobhaittANaM' vikSobhya bhedakaraNena saMcAlya taM rAjAnaM 'paDibAhiraM' pratibAdhamrAjyAnadhikAriNaM-'kiccA' kRtvA tathA-'uvagasaMtapi' upagacchantamapi rAjyazAsanecchayA svAsanamupAgacchantamapitaM 'paDilomAhiM vaggahi' pratilomAbhirvAgmiH pratikUlAbhirvANIbhiH 'japittA' jalpitvA tiraskRtya 'bhogamoge' bhogabhogAntasya rAjJaH kozarASTrasuhRtsainyAdi rAjyAGgakRtAni samastAni rAjyasukhAni 'viyArei' vidArayati=vidhAvaha mizrabhASA kA prayoga karatA hai to aisA prANI mahAmohanIyakarmakA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 9 navavAM sthAna hai| jo nItivettA maMtrI apane para nirbhara rahe hue apane svAmI rAjA ke striyoM ko zIla dharma se patita kara-arthAt unakI rAniyoM ko apane paMje meM pha~sAkara tathA usake sAmanta AdijanoM ko usase phoDakara usa nareza ko rAjya kA anadhikArI kahatA hai tathA zAsana karane kI icchA se apane Asana para Ate hue bhI usa nareza ko pratikUla nAroM dvArA tiraskRta karatA hai aura rAjA ke koza, rASTra, suhRt, sainya Adi rAjyAGgoM dvArA saMpAdita samasta paraspara laLyA ja kare-te prakAranI bhAvanAthI mizrabhASAne prayoga karanAra manuSya mahAmahanIya kamane baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM navamuM sthAna che. je nItivettA maMtrI tenA para vizvAsa mUkanAra tenA svAmI-rAjAnI rANIone zIladharmathI bhraSTa kare. eTale ke temanI rANIone pitAnA paMjAmAM phasAvIne tathA tenA sAmanta Adine phADIne te rAjAne rAjyano anadhikArI kahe che tathA zAsana karavAthI icchAthI rAjayAsane AvatA evA te rAjAne virodhI avAje dvArA tiraskRta kare che, ane te rAjAnA bhaDAra, rASTra, suhata, sinya Adi rAjya aMge dvArA saMpAdita zrI samavAyAMga sUtra Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUra samavAyAGgasUtre visaya giddhe ya mahAmohaM pakuvvai // 12 // abaMbhayArI je kei baMbhayArItti haM vae gadahevva gavAM majjhe vissaraM nayaI nadaM // 13 // appaNo ahie bAle, mAyA mosaM bahuMbhase / itthI viSaya gehIe mahAmohaM pakuvvai // 14 // jaM nissie uvvahai jasasAhigameNa vaa| tassa tayati-apaharatItyarthaH, sa mahAmohaM prkurute||10||11|| ekAdazaM sthAnamAha'akumAra' ityAdi-akumArabhUto yaH kazcita kumArabhUto'hamiti vdet| sIviSayagRddhazca mahAmohaM prakurute // 11 // 'je kei' yaH-kazcit 'akumArabhUe' aku. mArabhUtaH na kumAro brahmacArI bhavati, tathApi 'kumArabhUettiha' kumArabhUta ityaham ahaM kumAramUtaH brahmacArI vidye' iti ityAkArakaM vaco 'vae' vadet cet, tathA 'itthI visayagiddheya' strIviSayagRddhazca strIviSayalolupazca bhavati, tathApi 'bAlabrahmacAryaham' iti vaktA sa mahAmohaM prkurute||12|| dvAdazamAha'avaMbhayArI' ityAdi-abrahmacArI yaH kazcid brahmacArItyahaM vadet / gardabha iva gavAM madhye visvaraM nadati ndm||13|| Atmano'hito bAlo mAyAmRSAbahu bhaasste| strIviSayagRddha yA mahAmoha prakurute // 14 // 'je kei' yaH kazcit 'abaMbhayArI' abrahmacArI san 'baMbhapArittiha' brahmacArItyam ahaM brahmacArIti 'vae' vadet= bhASet, sa 'gavaMmajjhe' gavAM madhye 'gaddahebba' gardabha iva-gardabho yathA vissa' sukhoM ko naSTa kara detA hai to vaha puruSa-maMtrI-mohanIya karma kA baMdha karatA hai| yaha mohanIyakarma ke baMdha karane kA aura usakI sthiti baMdha kA 10dasavAM sthAna hai jo bAlabrahmacArI nahIM hone para bhI apane ko pUchane para bAlabrahmacArI kahatA hai-aura striyoM ke sAtha viSaya bhogoM kI vAJchA meM phaMsA rahatA hai, vaha mohanIyakarma kA baMdha karatA hai aura usakI tIvra sthiti baMdha kA svAmI hotA hai| yaha mohanIya karma kA 11gyArahavAM sthAna hai| jo abrahmacArI hone para bhI apane ko brahmacArI kahatA hai vaha jisa prakAra gAyoM ke bIca meM gadhA reMkatA hai usI prakAra samasta sukhono nAza kare che te maMtrI mehanIya kamano baMdha bAMdhe che. A maha. nIya karmanuM baMdha bAMdhavAnuM ane tenA sthitibaMdhanuM dasamuM sthAna che. je vyakita bALabrahmacArI na hovA chatAM paNa pitAne bALabrahmacArI kahe che. ane strIo sAthe viSayonI vAsanAmAM phasAyelA rahe che, te mehanIya kamano baMdha bAMdhe che. ane tenI tIvra rithati bAMdhanAra bane che. A mehanIya karmanuM agiyAramuM ratha na che. je vyakita abrahmacArI hovA chatA paNa potAne brahmacArI kahe che te jema gAyanI zrI samavAyAMga sUtra Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAyemohanIyamthAna nirUpaNam 343 visvara-karNakaThAraM 'nadaM' zabdaM 'nayaI' nadati= karAti, tathA satpuruSAmiyameva gahitaM vyartha gdti||13|| 'appaNo' ityAdi-yaH 'appaNo' AtmanaH svasya 'ahie' ahitaH zatru: sAvadyakAritayA'dhaHpatanakAritvAt, ataeva 'bAlo' bAla:=sadasadvivekavikalaHsan 'mAyAmosaM' mAyAmapaM=mAyAyuktAni mithyAvacanAni 'bahu' pracuraM 'bhase' bhASate-brUte punaH 'itthIviSayagehIe' strIviSayagRddhayA sa mahAmohaM prkurute||13|| trayodazaM mohanIyasthAnamAha-'jaM nissie' ityAdi-yanizrita udvahati yazasA'bhigamena vA / tasya lubhyati vitte mahAmohaM akurute||15|| 'jaM nissie' yanizritaH yasyAzritaH san 'uvvahai' udvahatijIvanaM nirvahati 'vA' athavA 'jasasAhigameNa' yazasA abhigamena yazasA svAmikIrtyA, abhigamena tadanucaraNena ca udvahati jIvikA prAmoti, punaH tasya jIvananirvAhakAriNaH svAminaH 'vittammi' bitte dhane 'lubmai' lubhyati lubdho bhavati svAmijIvikA vighAtayati yaH sa mahAmohaM prkurute| 14 // caturdazamAhasatpuruSoM ke bIca meM apriya garhita vacana bola kara mohanIya karma kA baMdha karatA hai aura usakI tIvra sthiti bAMdhatA hai / sAvadyakArI hone se adhA patana zIla rahane ke kAraNa vaha apanI AtmA kA zatru banA rahatA hai aura sat asat ke viveka se vikala rahane ke kAraNa mAyAyukta mithyAbhASaNa karatA hai-tathA striyoM ke sAtha viSayabhoga kI gRddhi se baMdhA rahatA hai vaha mahAmoha ko karatA hai / yaha mohanIya kA 12bArahavAM sthAna haiN| prANI jisake Azrita rahakara apane jIvana kA nirvAha karatA hai aura apane svAmI kI kIrti ke prabhAva se tathA usake sadAcaraNa ke bala se jIvikA prApta kara letA hai aise usa svAmI ke dhana meM prANI apane citta ko lubhAtA hai-usake dravya ko apaharaNa karane ko socatA hai-usa svAmI kI jIvikA kA vighAta karatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai yaha mohanIya vacce gadheDuM bhUke che tema puruSonI vacce apriya, niMgha vacana bolIne mohanIya kamano baMdha bAMdhe che. ane tenI tIvra sthiti bAMdhe che. sAvadyakArI (pApayukata) hovAne kAraNe adha:patanazIla rahevAthI te manuSya pitAnA AtmAne zatru nivaDe che ane sat, asanA vivekathI vihIna hovAne kAraNe mAyAyukata siddhA bhASaNa kare che-tathA strIonI sAthe viSayabhoganI lAlasAthI jakaDAyela rahe che. A rIte te mahAmohanIya karma bAMdhe che. A mehanIyanuM 12 bAramuM sthAna che. jenA Azraye rahIne potAno jIvana nirvAha cAlato hoya, ane jenI kIrti ane prabhAvathI tathA sadAcArane lIdhe pitAnI AjIvikA cAlatI hoya evA svAmInA dhananuM apaharaNa karavAne je manuSya manamAM vicAra kare che te svAmInI jIvikAne nAza kare che te zrI samavAyAMga sUtra Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 samavAyAGgasUtre lubbhai vittammi, mahAmohaM pakuvvai // 15 // IsareNa aduvA gAmeNaM aNisare iisriike| tassa saMpayahINassa sirI atulmaagyaa||16|| IsAdoseNa Avide, kalusAvilaceyasA / jeaMtarAyaM ceei, mahAmoha 'IsareNa' ityAdi-IzvareNAthavA grAmeNAnIzvara iishvriikRtH| tasya saMpattihInasya zrI ratulamAgatA // 16 // IrSyAdoSeNAviSTaH klussaavilcetsaa| 'ntarAyaM cetayate mahAmohaM prkurute||17||'je' yo janaH 'IsareNa' IzvareNa-aizvaryazAlinA svAminA 'adavA' athavA 'gAmeNaM' grAmeNa janamamUhena grAmasthalokena vA 'aNIsare' anAvara: adhikArarahitaH IsarIkae' IzvarIkRtaH anIzvara: IzvaraH kRta iti izvarIkRtaH svAmitvena niyuktaH 'tassa' tasya 'saMpayahINassa' saMpatti hInasya 'atulaM' atulA anupamA zrI: lakSmI: 'AgayA' aagtaa-snnidhimaagtaa| anantaram 'IsAdoseNa' IrSyAdISaNa-parAbhyudayasahanA'samarthatArUpa dUSaNena 'AviTe' AviSTaH AkrAntaHsan 'kalusAvilaceyasA' kaluSAvilacetasA-pApAvRtacittena antarAyaM 'ceei' cetayati-utpAdayati, evaM san grAmasvAminA pradhAnIkRto grAmaM nAzayati, sa mahAmohaM prakurute / / 16 / 17|| kA 13 terahavAM sthAna hai| koI anadhikArI vyakti aizvaryazAlI apane mAlika ke dvArA athavA nagaranivAsI janoM dvArA kisI adhikAra pada sthApita kara diye jAne para jaba usa nirdhana ke pAsa atula saMpatti Ane lagatI hai to vaha IrSAdoSa se AkrAnta bana kara yadi kalaSita citta se grAma meM kSobhautpanna kara detA hai-grAma kA satyAnAza kara detAhai to vaha vyakti mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 14caudavA sthAna hai| aba vizvAsaghAtajanya15paMdrahavAM mohanIya sthAna ko sUtrakAra kahate haiM-jisa prakAra sarpiNI apane aMDoM ko naSTa kara DAlatI hai usI prakAra jo strI apane svAmI-pati ko, maMtrI rAjA ko, senApati ko, zAsanakartA ko, kalAcArya ko aura ziSyAdi dharmAcArya ko naSTa kara manuSya mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM 13 teramuM sthAna che koI adhikArI (apAtra) manaSya potAnA azvaryazALI mAlika dvArA athavA nagara jano dvArA koI adhikAra (hodA) para niyukata thAya ane pachI te nidhananI pAse atula saMpatti AvatA te Idevane adhIna thaI kaluSita cittathI je gAmamAM kSobha utpanna kare gAmanuM satyAnAza karI nAkhe-te te manuSya mahAmohanIya karmane bAMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM 14 caudamuM sthAna che have sUtrakAra vizvAghAta janya paMdaramuM mehanIya sthAna batAve che-jema sarpiNI potAnA IDAne nAza kare che tema je strI potAnA patine, maMtrI rAjAne, senA senApatine, zAsanakartAne, kalA zrI samavAyAMga sUtra Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. triMzattamesamavAye mohanIyasthAna nirUpaNam 345 prakuvvai // 17 // sappI jahA aMDauDaM, bhattAra je vihisai / seNAvaI pasatthAraM mahAmohaM pakuvvai // 18 // je nAyagaM ca raTussa, neyAraM nigamassa vaa| seTiM bahuravaM haMtA, mahAmohaM pakuvvai // 19 // bahujaNassa vizvAsaghAtajanyaM paJcadaze mohanIyasthAnamAhU-'sappI' ityAdinA sarpiNI yathA'NDapuTaM bhartAraM yo vihinasti / senApati prazAstAraM mahAmoha prkurute||18|| 'jahA' yathA yena prakAreNa 'sappI' sarpiNa =bhujaGgI 'aMDauDa' aNDapuTam aNDa samUhaM 'vihiMsai' vihinasti ghAtayati, tathaiva 'bhattAraM' bhartAraM svAminaM tatra strI svasvAmina, mantrI rAjAnaM, senA ca 'seNAvaI' senApati tathA 'pasatthAraM' prazAstAra zAsanakartAraM kalAcArya dharmAcArya ca vihinasti sa mahAmohaM prakurute / / 18 / / poDazamAha-'je nAyagaM' ityAdi-yo nAyakaM ca rASTrasya netAraM nigamasya ca zraSTina vahuravaM hanti mahAmohaM prakurute // 19 / / 'je' yaH 'rahamsa' rASTrasya ekadezasya 'nAyagaM' nAyakaMmpati vA 'nigamassa' nigamasya-grAmasya 'neyAraM' netAraM vAmina 'bahuravaM' pracuA zabdaprabhUtayazasamityarthaH, 'seTiM' zreSThinaMlakSmIdevatAGkitapaTTabandhaM hanti ghAtayati sa ekadezasvAmino ghAtacintako mahAmohaM prkurute||19|| saptadazamAha-'bahujANarasa' ityAdi-bahujanasya netAraM dvopatrANaM ca prANinAm / etAdRzaM naraM haMtA mahAmohaM prkurute||20 / yo mandadhIH 'bahujaNassa' bahujanasyaprabhUtajanasya 'NeyAraM' netAraM nAyakaM 'pANiNaM' prANinAM jantUnAM 'dIvatANaM' dvIpatrANaM-dvIpa iva trAyate iti trANa Apadabhyo rakSakaH, DAlatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha 5 paMdrahavAM mohanIya kA sthAna hai| jo rASTra ke nAyaka ko, grAma ke netA ko, pabhUtayazaHzAlI lakSmI devatAGkita paTTabaMdha vAle zreSThI ko mAra detA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha16solahavAM mohanIya sthAna hai| bahujana ke netA kI, prANiyoM kI Apatti vipatti se athavA ajJAna rUpa aMdhakAra se rakSA karate rakSakajana kI jo ghAta vicAratA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha ma hanIya kA17satrahavAM sthAna hai| saMsAratApa se apanI AtmA kA uddhAra cArya, ziSyAdi dharmAcAryane nAza karI nAkhe che tema mahAmahanIya kamane baMdha bAMdhe che. A 15 paMdaramuM mehanIya sthAna che je vyakita rASTranA nAyakane, gAmanA netAne, bahuja yazazALo lakSamIdevatA kti paTTabaMdhavALA zreSThIne mArI nAkhe che, te mahAmahanIya kamane ba dha badhe che. A 16 seLamuM mehanIya sthAna che. ghaNA lokonA netAnI Apatti vipattimAMthI athavA ajJAnarUpI aMdhakAramAMthI jIvonuM rakSaNa karanAranI hatyA karavAno vicAra karanAra vyakita mahAmahanIya kamano baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM 17 sattaramuM sthAna che. saMsAratApathI potAnA AtmAne uddhAra karavAnI zrI samavAyAMga sUtra Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ samavAyAGgasUtre NeyAraM, dIvaM tANaM ca pANiNaM / eyArisaM naraM haMtA, mahAmohaM pakubbai // 20 // uvaTTiyaM paDivirayaM saMjayaM sutavassiyaM / vukmma dhammAo bhaMsei mahAmohaM pakuvbai // 21 // tahe vANaMtaNANINaM jiNmaNaM varadasiNaM / tesi avaNNavaM bAle mahAmohaM pakuvvai // 22 // neyAiassa yadvA-dIpatrANaM dIpa iva dIpo'jJAnarUpAndhakArAtabuddhInAM trANo rakSakastam, 'eyArisaM' etAdRzam IdRzaM paropakAriNaM naraM 'haMtA' hantA=bahudezasvAmino ghAtacintako mahAmohaM prakurute // 20 // aSTAdazamAha-upasthitaM prativirataM saMyata mutapasvinam / vyutkrAmayati dharmAnmahAmohaM prakurute // 22 // yaH 'ubaTiya' upasthitaM saMsAratApAt AtmoddhArecchayA pratrajitumudyataM paDivirayaM' prativirata sAvadhayogebhyo nivRtaM nivartamAna vA prabajitaM pravrajantaM veti yAvat, ataeva 'saMjayaM' saMyataM jitendriyaM 'sutavassiyaM' supatasvikam, suzobhanaM tapA=anazanAdi lakSaNaM yasya sa sutapasvI tam, 'dhammAo' dharmAt-zrutacAritralakSaNAt 'viukkamaI' vyutkrAmayati-vividhaprakArakaviparItopadezapUrvakamadhyaH pAtayati-dharmakartumudyatasya dIkSAM gRhItumudyatasya pariNAma dharmAtpAtayati-ityarthaH, sa mahAmohaM prkurute||21|| ekonaviMzamAha-'tahevANaMta' ityAdi-tathaivAnantajJAninAM jinAnAM varadarzinam |tessaamvrnnvaan bAlo mahAmohaM prkurute||22|| taheba' tathaiva tena makAreNaiva yaH 'aNaMtaNANINaM' anantajJAninAm avidyamAnamantaM yasya tadanantaM, tacca tajjJAnaM ca anantajJAnam kevalajJAnamityarthaH, tadutpattiprakAro hi ghAtikarmacatuSTayakSaye sati lokAlokadarzanasamartha kevalajJAnaM kevaladarzanaM ca yugapadevotpadyate, yathAkarane kI bhAvanA ke vazavartI banakara bhAgavatI dIkSA dhAraNa karane ke liye udyata bane hue athavA sAvadyayoga se nivRtta hue aise saMyata ko zuta cAritra lakSaNarUpa dharma se vividha prakAra ke viparIta upadeza de 2 kara nIce girAtA hai-dharma karane ke liye udyata hue dharmAtmAjana ko jo patita karatA hai-vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 18 aThAravAM sthAna hai| cAraghAtiyA karmoM ke kSaya se yugapat utpanna hue anantajJAna bhAvanAne adhIna thaIne bhagavatI dIkSA dhAraNa karavAne taiyAra thayela athavA sAvadhAthI nivRtta thayela saMyatane zratacAritra lakSaNarUpa dharmathI vividha rIte viparIta upadeza daIne je vyakatI calIta kare che-dhama karavAne tatpara thayela dharmAtmAne je dharmathI patita kare che te mahAmohanIya kamane baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM 18 aDhAramuM sthAna che. cAra ghAtiyA karmonA kSayathI utpanna thayela anaMta jJAna ane anaMta zrI samavAyAMga sUtra Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. triMzattame samavAye mohanIestha nanirUpaNam 347 maggassa, duhe avayaraI bahuM / taM tippayaMto bhAvei, mahAmoha pakuvvai // 23 // Ayariya uvajjhAehi, suyaM viNayaM ca gaahie| teceva khisaI bANe, mahAmohaM pakuvvai // 24 // Ayariya uvajjhAyANaM samma ''caraNAntargatadIpakalikA''varakamadhyaprakAzasvarUpA, AvarakApanayane kRte satyeva prakAzate iti tad yeSAmastIti te'nantajJAninasteSAm =akSayijJAnavatAm 'varadaMsiNaM' varadarzinAm kevaladarzanazAlinAM 'jiNANaM' jinAnAm arhatAM bhagavatAM 'tesi teSAM lokatraye'pi masiddhAnAm 'avaNNavaM' avarNavAn nindakaH bAle' bAlaajJAnI sa mahAmohaM prkurute||22|| viMzatitamamAha-'neyAiassa' ityAdinaiyAyikasya mArgasya duSTo (dviSTo)'pakaroti bahu / taM tarpayan bhAvayati mahAmohaM prkurute||23|| yaH 'duhe' duSTaH apakArI 'viSTaH' iticchAyApakSe tu-dveSakArI 'neyAiassa' naiyAyikasya nyAyopetasya-'maggassa' mArgasya samyagdarzanajJAnacAritralakSaNamAkSamArgasya 'bahu' bahu atyartham 'avayaraI' apakaroti vipariNamayati, "taM' nyAyayuktamAge 'tippayaMtA' tapaiyan-nindan 'bhAvei' bhAvayati=nindayA dveSeNa ca svasya parasya vA''tmAnaM vAsayati, sa mahAmohaM prkurute||23|| ekaviMzamAha-'Ayariya' ityAdi-AcAryopAdhyAbhyAM zrutaM vinayaM ca mAhitaH / tAveva visati bAlo mahAmohaM prkurute||24|| yo vAla: mandamatiH 'Ayariya aura anaMtadarzana zAlI ahaMta bhagavaMta kA ki jo lokatraya meM prasiddha hai avarNavAda karane vAlA ajJAnI jana mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 19 unnIsavAM sthAna hai| jo apakArI duSTajana nyAyopetasamyadgarzana jJAna cAritra saMpanna-mokSamArga kI avahelanA karatA hai tathA usa nyAyAnukUla mArga kI niMdA karatA hai, isa prakAra nindA aura dveSa se apanI aura para kI AtmA ko vAsita karane vAlA vaha vyakti mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 20 vIsavAM sthAna hai / jo manuSya AcArya aura upAdhyAya se zruta aura vinayadharma ko sIkhatA dazanazALI ane traNe lekamAM vikhyAta evA ahaMta bhagavAnane avarNavAda, karanAra ajJAnI mANasa mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mohinInuM 19 ogaNIsamuM sthAna che. je apakArI (kRtane duSTa mANasa nyAyapetasamyam dazana jJAna cAritra saMpana-mokSa mArganI avahelanA kare che tathA te nyAyAkuLa mArganI niMdA kare kare che ane e niMdA ane dveSathI pitAnA tathA anyanA AtmAne vAsita (yukata) kare che, te vyakita mahAmahanIya kamane baMdha bAMdhe che. A mohanIyanuM 20 vIsamuM sthAna che. je manuSya AcArya ane upAdhyAya pAsethI zrata ane vinaya dharmane zrI samavAyAMga sUtra Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 samavAyAGgasUtre no pdditppi| appaDipUyae thaddhe mahAmohaM pakuvvai // 25 // abahussue ya je keI sueNaM pavikatthai / sajjhAyavAyaM vayai mahAmohaM pakuvvai // 26 // atavassI ya je keI, taveNa pavikatthai / savvalo ya uvajjhAehiM AcAryopAdhyAyaiH AcAryaH zAstroktAcArasamArAdhakaH, yamupetya= yatsamIpamAgatya adhIyate ziSyAH sa upAdhyAyaH zAstrapAThakazca taiH 'suyaM zrutaMzrUyate yattat zrutaM zrutajJAnam 'viNayaM' vinayama-abhyutthAnAbhivAdanacaraNasevanAdilakSaNaM gurusaMtoSakAraNaM ca 'gAhie' grAhitaH pApitaH zikSitaH, 'te ceva' tAneva-AcAryopAdhyAyAneva visati-nindati, sa mahAmohaM prakurute // 24 // dvAviMzamAha-'Ayariya' ityAdi-AcAryopAdhyAnAm samyaG no paritarpayati / apratipUjakaH stabdho mahAmohaM prakurUte // 25 / / yo mandamatiH 'Ayariya uvajjhAyANaM' AcAryopAdhyAyAn 'samma' samyak 'no paritappaI' na paritarpayati=na saMtoSayati zuzruSAdibhiH, tathA 'appaDipUyae' apratipUjakAnaM satkArasaMmAnavidhAyakaH AcAryopAdhyAyayoranyeSAM vA ratnAdhikAnAM mahatAM, tathA 'thaddhe' stabdhaH aha. GkArI svamAnAbhilASI bhavati, sa mahAmohaM prakurUte // 25 // trayoviMzamAha'abahussue' ityAdi-abahuzrutazca yaH kazcit zrutena paviphatthate / svAdhyAyaH vAdaM vadati mahAmohaM prakurute 26|| 'je keI' yaH kazcit 'abahussue' abahuzrutaH alpazrutobahuzrutApekSayA svalpavit 'sueNa' zrutena=zrutAbhimAnena 'pavikatthaI' pravikanthate-AtmAna zlAghate= ahamapi bahuzrutaH' iti pralapati / hai yadi vaha una AcArya upAdhyAya kI niMdA karatA hai to vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA21 ekkIsavAM sthAna hai| jo AcArya aura upAdhyAya kA acchi taraha se vinaya nahIM karatA hai-unheM sevA zuzrUSA Adi se saMtuSTa nahIM rakhatA hai aura na unakA satkAra sanmAna karatA hai| kintu apane sanmAna kA abhilASI rahatA hai aisI vyakti mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 22 boisavAM sthAna hai| jo koI manuSya bahuzruta to nahIM hai kintu maiM bahuzruta hUM isa prakAra se apanI zIkhIne e ja AcArya ane upAdhyAyanI niMdA kare che. te mahAmohanIya kamane baMdha bAMdhe che. A menIyanuM 21ekavIsamuM sthAna che. je mANasa AcArya ane upA dhyAya pratye sArI rIte vinaya darzAvato nathI-temane sevA zuzraSA Adi vaDe saMteSa ApatuM nathI-ane temane satkAra karato nathI, paNa pitAnA sanmAnanI ja abhilASA rAkhe che, te vyakti mahAmahanIyakamane baMdha bAMdhe che A mohanIyanuM rara bAvIsamuM stha na che. je ke manuSya bahathata na hovA chatAM paNa "huM bahuta chuM" e rIte AmazlAghA kare che tathA pite ja pravacana paThanazIla che evI bIjAnI AgaLa zrI samavAyAMga sUtra Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. triMzattame samavAye mohanIyasthAnanirUpaNam 349 pare teNe, mahAmohaM pakuvvai // 27 // sAhAraNaTA je keI, gilANammi uvaTrie / pabhUNa kuNaI kiccaM majhaMpi se na kuvvi||28|| saDhe niyaDIpaNNANe, kalusA ulceyse| appaNo ya abohIya, mahAmohaM alpajJaH san 'sajjhAyavAyaM' svAdhyAyavAdaM su-atIva, A-AvRtyA, adhyAyaH adhyayanam svAdhyAyastasya vAdastama ahameva pravacanapaThanazIlaH' iti vacanaM 'vayai' vadati, yadvA-muSTu adhyAyoM yeSAM te svadhyAyAsta eva svAdhyAyA AgamAsteSAM vAdastam 'ahameva pravacanarahasyaM jAnAmIti vacanam vadati-mithyaivAtmAnaM prazaMsati, sa mahAmohaM prkurute||26|| caturviMzatimAha-'atavassI' ityAdi-ata. pasvI ca yaH kazcittapasA pavikatthate / sarvaloke paraHsteno mahAmohaM prakurute // 27 // 'je keI' yaH kazcit 'atavassI' atapasvI tapo rahitaH sannapi 'taveNa' tapasAtapasvitvena 'pavikatthai' pravikatthate-zlAghate AtmAnaM prazaMsati sa 'savvaloe' sarvaloke sarveSu janeSu 'pare' para: atyutkRSTaH, teNe' stenaH= cauraH arthAt svayaM taporahito'pi ahaM tapasvIti bhASakaH sa mahAmohaM prakurute // 27|| paJcaviMza mohanIyasthAnamAha-'sAhAraNahA' ityAdi-sAdhAraNArtha yaH kazcid glAna upasthite / prabhunakurute kRtyaM mamApyeSa na kroti||28|| zaTho nikRtiprajJAnaH klussaakulcetaaH| AtmanazcAbodhiko mahAmohaM prakurute // 29 // zlAghA (prazaMsA) karatA hai tathA maiM hI pravacana paDhanazIla hU isa prakAra se dUsaroM ke prati apane Apako jAhira karatA hai-kahatA hai-so vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki jo vyakti apanI jhUThI tArIpha karatA haiM-isase vaha mahAmoha kA baMdhaka hotA hai yaha 23 teisavAM mahAmohanIya kA sthAna hai| jo tapasvI nahIM hone para bhI mai tapasvI hu isa prakAra se apanI prazaMsA karatA hai-vaha loka meM saba se adhika caura hai| aisA prANI mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha 24 coisavAM mahAmohanIya kA sthAna hai| jo koI vyAdhi se yukta sAdhu ke hone para samartha hone para bhI usakI vaiyAvRtti nahIM jAherAta kare che te mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. tenuM tAtparya e che ke je mANasa pitAnI khoTI prazaMsA kare che te mahAmahanIya kamane baMdha bAMdhe che. A mahAmahanIyanuM ra3 tevIsamuM sthAna che. te tapasvI na hovA chatAM paNa je "huM tapasvI chuM" e rIte potAnI prazaMsA karanAra vyakti A lokamAM sauthI adhika cAra gaNAya che. evI vyakita mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mahAmehanIyanuM 24covIsamuM sthAna che. je vyakita vyAdhithI yukata sAdhunuM vaiyAvRtya karavAne zrI samavAyAMga sUtra Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 samavAyAGgasUtre pakuvvai // 29 // je kahAhigaraNAiM saMpauMje puNo punno| savvatitthANa bheyANaM mahAmoha pkuvvi||30|| je ya ahammie joe saMpauMje puNo 'je kei' yaH kazcit 'gilANammi' glAne vyAdhite 'uvahie' upasthite= vidyamAne sati 'prabhU' prabhuH vaiyAvRttyaM kartuM samarthaH san 'sAhAraNaTA' sAdhAraNArtha-svaparopakArArtham--svanirjarArtha, glAna hitArtha ca 'kiccaM' kRtya-svakartavya tavaiyAvRttyarUpaM na kurute, kintu 'majjhaMpi se na kuvaI' mamApyeSa na karoti= na kariSyati-durbalatvAdayaM mama pratyupakAraM na kariSyatIti matvA saDhe' zaThaH= nirdayo bhavati. tathA 'niyaDipaNNANe' nikRti prajJAna:-nikRSTAkRtinikRtiH= mAyA tatra prajJAnaM naipuNyaM yasya sa tathA, yadvA-nikRtau prakRSTaM jJAnaM yasya saH nikRtiprajJAna:-mAyA nipuNaH, ata eva 'kalusAulaceyase' kaluSAkulacetAH= kaluSeNa pApena Akulam AkrAntaM ceto yasya sa tathA pApAkrAntamAnasaH, ataeva 'appaNo ya' Atmanazva-svasya ca kRte 'abohAe' abodhikA avidyamAnAbodhiryasya sa tathA-bodhirahito bhavati, yaH sa mahAmoha prakurute // 27 / 28 / / SaDviMzamAha-'je kahA0' ityAdi-yaH kathAdhikaraNAni saMprayukta punaH punaH / sarvatIrthabhedAya mahAmohaM prakurute // 29 / 'je' yaH kazcit 'savvatitthANabheyANaM' sarvatIrthAnAM bhedAya sarvaH sarvajJaH, tasya tIrthAni dvAdazAGgAni, kintu AdhAraM karatA hai aura yaha kahatA hai ki yaha jaba maiM esA ho jAU~gA-to merI vaiyATatti bhI nahIM kare isa prakAra kahakara yA mAnakara jo sAdhu dayAbhAva aura mAyAcAra karane meM vizeSa nipuNa hotA hai| evaM pApa se jisakA antaHkaraNa sadA vyAkula vanA rahatA hai aisA manuSya apanA nijakRtya kyA hai isa prakAra ke bhAna se vihIna banA rahatA hai ataHvaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA 25 paccIsavAM sthAna hai| jo manuSya sarvajJa ke dvAdazAMgarUpatIrtha ke bhedake nimita kalahotpAdaka kathAoM ko bAra 2 karatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA samartha hoya chatAM vaiyAvRtya kare nahIM ane ema kahe ke "huM jyAre vya dhigrasta thaIza tyAre te mArUM vaiyAvRtya bhale na kare" athavA e pramANe mAnIne je mUrkha dayAbhAva ane mAyAcAra karavAmAM vizeSa nipuNa hoya che, ane pApathI jenuM aMta:kaSNa sadA vyAkuLa rahe che evo manuSya potAnI pharaja zI che e samajI zakato nathI. tethI te mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mohanIyanuM 25 pacIsamuM sthAna che je manuSya sarvajJanA dvAdazAMgarUpa bhedane nimitte kalaha utpanna thAya tevI kathAo vAra vAra kahe che te mahAmahanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM 26 chavIsamuM zrI samavAyAMga sUtra Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye mohanIyasthAna nirUpaNam punno| sAhAheuM sahIheDaM mahAmohaM pakuvvai // 31 // amANussae bhoe aduvA pAraloie / te'tippayaMto Asayai mahAmohaM pakuvvai // 32 // iDDI juI jaso vaNNo, devANaM balavIriyaM / tesiM avaNNavaMbAle, mahAmohaM pkuvvi||33|| apassamANo passAmi deve jakkhe ya gujjhge| aNNANI jiNapUyaTTI mahAmohaM pakuvvai ||34||suu0 64 // vinA AdheyasyA'sammavAt tadAdhArIbhUtacaturvidhasaMgho lakSyate, tasya bhedaH sarvatIrthabhedastasmai, 'kahAhigaraNAI' kathAdhikaraNAni-kathA-prabandhakalpanArUpA tatra adhikaraNAni adhikriyate vaimanasyAdi yatra tAni adhikaraNAnikalahAdIni, tathA kathAdhikaraNAni kalahotpAdikAH kathA ityarthaH, 'puNo puNo' punaH punaH 'saMpauMje' saMpayukta karoti, sa mahAmohaM prakurute / / 19 / saptaviMzamAha-'je a ahammie' ityAdi-yazcAdhArmikaM yogaM saMprayuGakte punaH punH| zlAghAhetoH sakhihetormahAmohaM prakurute // 30 // 'je ya' yazca mUDhaH 'ahammie' adhArmikAn -dharma carati ahaMti veti dhArmikaH, na dhArmiko'dhArmikastAna 'joe' yogAna vazIkaraNAdiprayogAn 'sahA-he' zlAghAhetoH AtmasaMmAnasatkArArtham , 'sahi heuM' sakhihetoH=priyavyaktiprItyartham 'puNo puNo' punaH punaH vAraM vAraM saMpa yukta-saMsamyaka tattadvidhipUrvaka pravartayati arthAttantrazAstrAnusAraM pANyupamardanAzritAn vazIkaraNAdiprayogAn karoti, sa mahAmohaM prkurute||30|| aSTAvizamAha-'je a mANussae' ityAdi-yazca mAnuSakAn bhogAn athavA pAralaukikAn / tAnatRpyannAsvadate mahAmohaM prakurute // 31 // 'je ya' yazca kazcita 'mANussae' mAnuSakAna-manuSyasaMbandhinaH 'aduvA' athavA 'pAraloie, pAralauchabbIsa 26 vAM sthAna hai| jo manuSya adhArmika yogoM ko-tantra zAstrAnusAra prANyupamardanAzrita vazIkaraNa Adi prayogoM kI-apane sanmAna satkAra ke nimitta aura priya vyakti kI pIti ke nimitta bAra 2 karatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha mohanIya kA satAvIsa 27voM sthAna hai| jo manuSyabhava saMbaMdhI athavA paraloka-devaloka-saMbaMdhI zabdAdirUpa bhogoM ko bhogatA huA bhI tRpta nahIM hotA hai| aura unako sthAna che. je mANasa adhArmika genuM-taMtra zAstrAnusAra prANI upamardana Azrita vazIvANa Adi prayogonuM-pitAnA sanmAna tathA satkArane mATe ane priya vyakitane khuza karavAne mATe-vAraMvAra sevana kare che te mahAmahanIya kamane baMdha bAMdhe che. bA mohanIyanuM 27sattAvIsamuM sthAna che. je manuSya manuSyabhava saMbaMdhI athavA paralokadevaloka- saMbaMdhI zabda dirUpa bhegone bhegavavA chatAM paNa tRpta thato nathI, ane asaMtuSTa rahIne ja temane bhogave che te mahAmehanIya karmane baMdha bAMdhe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 _ samavAyAGgasUtre kikAn-devalokasaMbandhino bhoe' bhogAn-zabdAHrUpAna anubhavan 'ati. ppayaMto' atRpyanna tRpyatIti tathA, asaMtuSyana 'te' tAn-pUrvoktAn bhogAn 'Asayai' Asvada te Azrayati amilaSyati vA sa mahAmohaM prakurute kAmabhogasya tIvAbhilASI mahAmohabandhanaM karoti // 31 / / ekonatriMzattamamAha-'iD'i ityAdiRddhidyutiryazo varNoM devAnAM balaM vIryam / teSAmavarNavAn bAlo mahAmohaM prakurute / 32 // yaH kazcit 'devANa' devAnAm 'iDDI' RddhiH sampattiH 'juI' dyutiH= kAntiH 'jaso' yazaH 'vaNNA' varNa: gauraprabhRtiH 'balavIriya' balavIrya, balaM zArIrikam vIrya-jIvasamutpanna ca vartate, 'tesiM' teSAM devaddharyAdInAM padArthAnAm 'avaSNavaM' avarNavAn nindaka: ata eva bAla: bAlasadRzo'jJAnI arthAd devarddhiprabhRtinindako bhavati sa mahAmohaM prakurute // 32 // triMzattamaM mohanIyasthAnamAha-'apassamANo' ityAdi-apazyan pazyAmi devAna yakSAMzca guhyakAna |ajnyaanii jinapUjArthI mahAmohaM prakurute // 33 // 'aNNANI' ajJAnI jJAnavikalo mUha iti yAvat 'jiNapUyaTThI' jinapUjArthI jinAnAM pUjeva pUjA tAmarthayituM zIlamasya sa tathA. 'jinavadAdarasatkArAdi mamApi bhavatviti vAsanA vAsitAntaH karaNaH san 'deve' devAn 'jakkhe' yakSAn tathA 'gujjhage' guhyakAMzca 'apassamANo' apazyan locanagocarAn na kurvan 'ahaM passAmi' pazyAmi cakSuSA asaMtuSTa hokara bhogatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| arthAt kAmabhoga kA tIvra abhilASI vyakti mahAmoha kA baMdhaka hotA hai| yaha mahAnohanIya kA aThAvIsa 28vAM sthAna hai| jo koI manuSya devoM kI Rddhi, dhuti, yaza, varNa, bala aura vIrya kA avarNavAda karatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai yaha mahAmohanIya kA untIsa 29vAM sthAna hai| jJAna se vikala banA huA jo mUDha jina bhagavAna kI taraha merA bhI Adara satkAra ho isa tAha kI vAsanA se vAsita antaH karaNa vAlA hotA hai aura isI kAraNa se jo devoM ko, yakSoM ko tathA guhyakoM ko nahIM dekhatA huA bhI maiM unheM dekhatA hUM isa prakAra kahatA eTale ke kAmagane tIvra abhilASI manuSya mahAmohanIya karma bAMdhe che, A mahAmahanIyanuM 28 aThThAvIsamuM sthAna che. je koI manuSya devanI Rddhi, dhRti, yaza, varNa, baLa ane vIryane avarNavAda kare che te mahAmUrkha mahAmahanIya kamano baMdhaka thAya che. A mahAmohanIyanuM 29 ogaNatrIsamuM sthAna che. jJAnathI vihIna e je mUDha jina bhagavAnanI jema mAre paNa Adara satkAra thAya te prakAranI vAsanAthI yukata aMta:karaNavALo thAya che, ane te kAraNe je devene yakSene, tathA guhyakene dekhI zakavA chatAM paNa piote temane dekhI zake che ema kahe che eTale ke potAnI zrI samavAyAMga sUtra Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SoDazasamavAye trirAtmuhartanAma nirUpaNam 353 tAn sAkSAtkaromi iti svakIyAmasatyapaNakrItAM kIti vitanoti sa mahAmohaM bhakurute // 34 // su. 64 // mUlam-thereNaM maMDiyaputte tIsaM vosAiM sAmaNNapariyAyaM pAuNittA siddha buddhe jAva savvadukkhappahINe / egamege NaM ahoratte tIsa muhatte muhattaggeNaM paNNatte / eesiNaM tIsAe muhuttANaM tIsaM nAmadhejA paNNattA, taM jahA--rode, satte, mitte, vAU~, supIeM, abhicaMde, mAhiMde, palaMbe, baMbhe, sacce, ANaMde, vijaeM, vissaiseNe, pAryovacce, uvaseMme, IsANe, taTTe, bhAviappA, vesamaMNe, varuNe, satarisebhe, gaMdhavve, aggivesAyaNe, AMtave, AMvatte, tahave, bhUmahe, risabhe, sarvasiddhe, rakkhase / araNaM arahA tIsaM dhaNUiM uDDUM uccattaNaM hotthaa| sahassArassa NaM deviMdassa devaranno tIsaM sAmANiyasAhassIo pnnnnttaa| pAse gaM arahA tIsaM vAsAiM agAravAsamajjhe vasittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / samaNe bhagavaM mahAvIre tIsaM vAsAI agAravAsamajjhe vasittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / rayaNappabhAe NaMpuDhavIe tIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA ||suu.65|| TIkA 'there gaM' ityAdi / 'there NaM' sthAviraH khalu maMDiyaputte' maNDitaputraH SaSTho gaNadharaH 'tIsaM vAsAi' triMzada varSANi yAvat zrAmaNyaparyAya sAdhuparyAya 'pAuNittA' pAlayitvA siddho buddho yAtsarvaduHkhapahINo jAtaH / 'egamege NaM' ekaikaM khalu 'ahoratte' ahorAtram 'tIsamuhutte' triMzanmuhUrtam-trizanhUrtA yammin tat 'muhuttaggeNaM' muhUrtAgreNa-muhUrtaparimANena prajJaptam / 'eesi hai-arthAt apanI asatyakIrti ko khyApita karatA hai vaha mahAmoha kA baMdha karatA hai| yaha tIsa 30vAM mohanIya kA sthAna hai| sU0 64 // TIkArtha-'thereNaM' ityAdi-sthAvira maDitaputra jo ki chaThaveM gaNadhara the tIsa varSa taka sAdhuparyAya kA pAlana kara siddha buddha yAvat samasta jUThI kIti phelAve che- te mahAmohanIya karmane baMdha bAMdhe che. A mehanIyanuM trIsamuM sthAna che. je sU. 64 sAtha-"thereNaM" ityAdi ! sthavira bhaDitaputra 2 ch| 52 tai te trIsa varSa sudhI sAdhu paryAyanuM pAlana karIne siddhagati pAmyAM, buddha thayAM, zrI samavAyAMga sUtra Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 samavAyAGgasUtre NaM' eteSAM khalu 'tIsAe' triMzataHmuhUrtAnAM trizannAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA(1) 'rodde' raudram, (2) 'satte' saktam, (3) 'mitte' mitram , (4) vAU' vAyuH, (5) 'supIe' supiitH| (6) 'abhicaMde' abhicandraH, (7) mAhiMde' mAhendraH, (8) palaMve' palamvaH, (9) 'baMbhe' brahma, (10) 'sacce satyam / (11) 'ANaMde AnandaH, (12) 'vijae' vijayaH, (13) 'vissaseNe' vizvasenaH, (14) 'pAyAvacce' prAjApatyam, (15) 'uvasame' upshmH| (16) 'IsANe' IzAnaH, (17) 'tuTTe' tuSTaH, (18) 'bhAviappA' bhAvitAtmA, (19) 'vesamaNe' vaizravaNaH, (20) 'varuNe' varuNaH, / (21) 'satarisabhe' zataRSabhaH, (22) 'gaMdhave' gandharvaH, (23) 'aggivesAyaNe' agnivaiSyAyanaH, (24) 'Atave' AtapaH, (25) 'Avatte' AvataH / (26) 'taTTave' trastapaH, (27) 'bhUmahe' bhUmahaH, (28) 'risabhe' RSabhaH, (29) 'savvaTThasiddhe' sarvArthasiddhaH, tathA (30) 'rakkhase' raaksssH| araH khalu arhan triMzad dhanUMSi Urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / sahasrArasya khalu devendrasya devarAjasya triMzat sAmAnika sAhAbhyaH prajJaptAH / pAzvaH khalu an trizadavarSANi 'agAravAsamajjha' agAravAsamadhye-gRhasthAzrame duHkhoM se rahita hue haiN| eka eka ahorAtra muhUrtapramANa kI apekSA tIsa muhUrta kA monA gayA hai| ina tIsa muhUrto ke tIsa 30 nAma kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-raudra 1, sakta2, mitra3, vAyu4, supIta5, abhicaMdra6, mAhendra, pralamba8, brahma9, satya10, Ananda11, vijaya12, vizvasena13, prAjApatya14, upazama15, IzAna16, tuSTa17, bhAvitAtmA18, vaizravaNa19. varuNa20, zataRSabha21, gaMdharva22, agnivaizyAyana23, Atapa 24Avarta25, trastapa26, bhUmaha27, RSabha28,sarvArthasiddha29 aura raaksss30| ara nAma ke aThArahaveM ahaMta30tIsa dhanuSa U~ce the| sahasrAra devendra devarAja ke tIsa hajAra sAmAnika deva kahe gaye haiN| pArzvanAtha 23 tevIsaveM arhata samasta karmone AtyaMtika kSaya karIne saMsArathI mukata thayAM, parinivRta thayAM ane samasta duHkhothI rahita thayA muhUrtA pramANanI apekSAe dareka rAtadivasa trIsa muhUrtanA manAya che. e trIsa muhUrtonA nAma A pramANe che- (1) zaidra, (2) sarata, (3) bhitra, (4) vAyu, (5) supIta, (6) liya'. (7) mAhendra, (8) prasana, (6) brahma, (10 satya, (11) mAna, (12) vikSya, (13) vizvasena, (14) prANapatya, (15) 75zama, (16) zAna, (17) tuSTa, (18), lAvi tAtmA, (18) vaishrv|, (20) 21, (21) zatapala, (22) , (23) manipezAyana, (24) mAta5 (25) mAta (29) 305 (27) sUbhara [18] pala (29) sarvArthasiddha ane(30)aurAkSasa. aranAtha ahita 30 trIsa dhanuSapramANa UMcA hatA. sahastrAra devendra devarAjanA 30 trIsa hajAra sAmAnika deva che. 27 tevIsamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhAvabodhinI TIkA triMzattame samavAye triMzatmahatanAma nirUpaNama 355 'vasittA' uSitvA agArAt anagAritAM prvrjitH| zramaNA bhagavAna mahAvIraH triMzadavarSANi agAravAsamadhye upitvA agArAt anagAritAM prvjitH| ratnaprabhAyAH khalu pRthivyAstriMzannirayAvAsazatasahasrANi-zillakSanarakAvAsAH prajJamAni su.65|| ___ mUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM tIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM tIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM tAsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| uvarima uvarimagevejayANaM devANaM jahaNaNeNaM tIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA uvarimamajjhimagevejaesu vimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / te NaM devA tIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vaa| tesi NaM devANaM tIsAe vAsasahassehi AhAraTTe samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je tIsAe bhavaggahaNehiM sijjhissaMti bujhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karistaMti // sU0 66 // TokA-'imIseNaM' ityAdi-asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM trizatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / adhaH saptamyAM pRthivyAmamtyeprabhu gRhasthAzrama meM tIsa varSa taka rahe-aura phira ve agArAvasthA se anagArAvasthAvAle bane / zramaNa bhagavAn mahAvIra tIsa varSa taka ghara meM rahakara agArAvasthA se anagArAvasthAvAle hue ratnaprabhA pRthivI ke 30 narakAvAsa haiM // 10 65 // TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti tIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce saptamI ahata pArzvanAtha prabhu 30 trIsa varSa sudhI gRhasthAzramamAM rahIne agArAvasthAmAMthI aNagArAvasthAvALA banyA hata:, zramaNa bhagavAna mahAvIra paNa trIsa varSa sudhI gRhasthAzramamAM rahIne agArAvasthAmAMthI aNagArAvasthAvALA banyA hatA. ratnaprabhA pRthvImAM 30 trIsa lAkha narakAvAsa che ,sU. 6pA TI -"imIseNaM" ityAdi ! mA 2tnapralApRthviImA ra nA24ImAnI sthiti 30 trIsa popamanI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakI onI zrI samavAyAMga sUtra Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 samavAyAGgasUtre keSAM nairayikANAM triMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmastye keSAM triMzatpalyopamAni sthitiH prjnyptaa| uparitanoparitanagraiveyakANAM devAnAM jaghanyena triMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / ye devA uparitanamadhyamauveya keSu vimAneSu devatvenotpannAsteSAM khalu devAnAmutkarSeNa triMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA te khalu devA striMzadbhirarddhamAsairAnanti vA prANanti uccasanti niHzvasanti vA / nevAM khalu devAnAM trizadbhirparSasahasrairAhArasaMjJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye triMzadbhirbhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti ||suu.66|| ekatrizattamaM samavAyamAha mUlam--ekatIsaM siddhAiguNA paNNatA, taM jahA-khINe' AbhiNibohiyaNANAvaraNe, khINe suyaNANAvaraNe, khINe ohiNANApRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti tIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asura kumAra devoM meM kitaneka devoM kI tIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| Upara ke Upara ke graiveyakavAsI devoM kI jaghanya sthiti 30 sAgaropama kI kahI gaI hai| jo deva Upara ke madhyama greveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM, una devoM kI utkRSTa sthiti 30 sAgaropama kI kahI gaI hai| ve deva tIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko30tIsa hajAra varSa nikala. jAne para AhArasajJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo bhavasiddhika hote haiN| ye niyamataH siddhapada bhaviSya meM prApta kareMge, anaMta jJAnAdika guNoM ke bhoktA baneMge, isa saMsAra se sarvathA chUTa jAveMge, pariniSTatta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA nAza kara deMge ||suu0 66 // trAsa sAgaropamanI sthiti kahI che. asurakumAra devemAM keTalAka devonI sthiti 30 trIsa palyopamanA kahI che. upagnAM bhAganI uparanA praveyakavAsI deve nI jaghanya sthiti trIsa sAgaropamanI kahI che. je deve upanA madhyama zaiveyaka vima ne mAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devenI utkRSTa sthiti 30 trIsa sAgaropamanI kahI che. te deve trIsa adhamAsa-paMdaramAsa-bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchavAsa le che te devane 30 trIsa hajAra varSa vyatIta thAya tyAre AhArasaMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka devo evA paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. e niyama che ke teo 30 trIsa bhava karIne siddhagati pAmaze. anaMta jJAnAdika guNonA bhokatA banaze, A saMsArathI sarvathA mukata thaze, parinivRta thaze ane samasta dukhane nAza 42ze. ||suu. 66u zrI samavAyAMga sUtra Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkAekatriMzatsamavAye siddhAdiguNa nirUpaNam 357 varaNe, khINe maNapajjavaNANAvaraNe, khINe kevalaNANAvaraNe, khINe cakkhudaMsaNAvaraNe, khINe acakkhudaMsaNAvaraNe, khINe ohidasaNAvaraNe,khINe kevaladasaNAvaraNe, khINA NidA, khINA NihANiddA, khINA payalA, khINA payalApayalA, khINAthINaddhI, khINe sAyAveyaNije, khINe asAyAveyaNijje, khINe daMsaMNamoheNijje, khINe carittamoha~Nijje, khINe nereiyAue, khINe tiriyAue, khINe maNussAue, khINe devAue, khINe uccaugoe, khINe nIyA~goe, khINe subhaNAme, khINe asaMbhaNAme, khINe dANaMtarAe khINe lAbhaMta e, khINe bhogata e, khINe uvamogaMtarAe, khINe vIriyaMtarAe / maMdareNaM pevvae dharaNitale ekatIsaM joyaNasahassAiM chacceva tevIse joyaNasae kicidesUNe parikkheveNaM paNNatte / jaNANaM sUrie savvabAhiriyaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNasahassehi aTrahi ya ekatIsAha joyaNasaehiM tIsAe saTibhAge joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM hvvmaagcchi| abhivaDie NaM mAse ekatIsaM sAiregAiM rAiMdiyAirAiMdiyaggeNaM paNNatte / AicceNaM mAse ekatIsarAiMdiyAI kiMcivisesUNAI rAiMdiyaggeNaM pnnnntte||suu.67|| TIkA-'ekkatIsaM' ityAdi-'ekatIsaM' ekatriMzat 'siddhAiguNA' siddhAdiguNAH siddhAnAm Adau siddhatvaprAptipUrvasamaye ye vidyamAnA guNAste, siddhA aba sUtrakAra 31ikatIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'ekatIsaM siddhAiguNA' ityAdi / TIkArtha-siddhatva prApti ke pUrvasamaya meM jo guNa vidyamAna hote haiM ve have sUtrakAra 31 ekatrIsa saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che- "ekatIsaM siddhAiguNA' ityAdi / siaarl sinA dhU' samayamA zrI samavAyAMga sUtra Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 samavAyAGgasUtre diguNAH prajJaptAH, tadyathA - ' khINe AbhiNibohiyaNANAvaraNe' kSINam - Abhi nibodhikajJAnAvaraNam =matijJAnAvaraNasya - kSaya ityarthaH 1, kSINaM zrutajJAnAvaraNama2, kSINamavadhijJAnAvaraNam 3, kSINaM manaH paryavajJAnAvaraNam 4, kSINaM kevalajJAnAvara 5, kSINaM cakSurdarzanAvaraNam 6, kSINamacakSudarzanAvaraNam 7, kSINamavadhidarzanAvaraNam, kSINaM kevaladarzanAvaraNam 9, kSINA nidrA10, kSINA nidrAnidrA 11, kSINA pracalA 12, kSINA pracalApracalA 13, kSINA styAnarddhiH 14, kSINaM sAtAvedanIyam 15, kSINamasAtAvedanIyam 16, kSINaM darzanamohanIyam 17, kSINaM cArimohanIyam 18, kSINaM narakAyuH 19, kSINaM tiryagAyuH 20, kSINaM manuSyAyuH 21, kSINaM devAyuH 22, kSINamuccagotram 23, kSINaM nIcagotram 24, kSINaM zubhanAma25, kSINamazubhanAma26, kSINo dAnAntarAya: 27, kSINo lAbhAntarAyaH 28, kSINo 31 ikatIsa kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM- matijJAnAvaraNakarma kA kSaya 1, zrutajJAnAvaraNakarma kA kSaya2, avadhijJAnAvaraNakarma kA kSaya3, manaH paryavajJAnAvaraNakarma kA kSaya 4, kevalajJAnAvaraNakarma kA kSaya5, cakSudarzanAvaraNakarma kA kSaya6. acakSudarzanAvaraNa karma kA kSaya7, avadhidarzanAvaraNa karma kA kSaya8, kevaladarzanAvaraNa karma kA kSaya 9, nidrAdarzanAvaraNIkarma kA kSaya 10, nidrAnidrAdarzanAvaraNIkarma kA kSaya, 11, pracalAdarzanAvaraNIkarma kA kSaya 12, pracalApracalA darzanAvaraNIkarma kA kSaya 13, tyAnarddhikarma kA kSaya 14, sAtAvedanIyakarma kA kSaya 15, asAtAvedanIyakarma kA kSaya 16, darzana mohanIyakarma kA kSaya 17, cAritramohanIyakarma kA kSaya 18, narakAyu kA kSaya 19. tiryacAyu kA kSaya 20, manuSyAyukA kSaya21, devAyu kA kSaya22, uccagotra kA kSaya 23, nIca gotra kA kSaya24 zubhanAma kA kSaya25, azubhanAma kA kSaya 26, dAnAntarAya kA kSaya27, laabhaantje 31 ekatrIsa guNNA vidyamAna hoya che ta A pramANe che-(1)matijJAnAvaraNuka*ne| kSaya (-) zrutajJAnAva2nA kSaya (3) avadhijJAnAvarAnA kSaya (4) manaHparya vajJAnAvarana kSaya, (5) vaNajJAnAvarAnA kSaya, (6) yakSurzanAvaraNa nA kSaya (7) acakSu nAvaraNakama ne kSaya,(8)avadhidarzanAvaraNaka`nA kSaya,(9) kevaLadarzanAvaraNakabh'naakssy, (10)nidrAdRrzanAvaraNIya mano kSaya, (11) nidrAnidrAharzana varAzI mano kSaya, (12) pracalAdaza na varaNIkama nA kSaya (13)pracalApracalAdanAvaraNIkama nA kSaya,(14)ratya tyaddhi kurbhanAkSaya.(15)satAvedanIyam / kSaya, [19] asAtAvedanIyamrmanA kSaya, (17) 6rzanamohanIyamAnA kSaya (18) yAntrimohanIyamrmanA kSaya, (17) tarAyubhane kSaya, (20) tiycAyukama nA kSaya,(21 manuSpAyuka nA kSaya,(22)devAyukama nA kSaya (23)uccageAtranA kSaya, (24) nIyagotro kSaya, [25] zulanAmA kSaya, [26] azubhanAmano kSaya, (27) hAnAntarAyanA kSaya (28) sAlAntarAyano kSaya, (28) logaantraayne| kSaya, (30) zrI samavAyAMga sUtra Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekatriMzatsamavAye siddhAdiguNa nirUpaNam bhogAntarAyaH29, kSINaupabhogAntarAyaH30, kSINo viiryaantraayH31| mandaraH khalu parvataH dharaNitale samatalabhUbhAge ekatriMzadyojanasahasrANi 'chacceva tevIse joyaNasae kiMcidesUNe' SaTcaipa trayoviMzatiryojanazatAni kiMcidezonAnikizcidUnatrayoviMzatyazadhikaSaTzataye janAni parikkheveNaM' parikSepeNa paridhinA prjnyptH| paradhiSkimbhAt sAdhikA triguNA bhavatIti merordazasahasraviSkambhatvAdi. yatparimANaH paridhirbhavati / 'jayANaM' yadA khalu sUryaH 'savvabAhiriyaM' sarvavAhyam samudrAntargatamaNDalAnAmantimaM maNDalaM jyotiSAM saMcaraNamArgam , 'uvasaMkamittA' upasaMkramya saMpApya cAraM carati, 'tayANaM' tadA khalu 'ihagayassa' ihagatasyabharatakSetravartino manuSyasya 'ekcatIsAe joyaNasahassehiM' ekatriMzatA yojanasaharIHekatriMzatsahasrayojanaiH 'aTThahi ya ekatIse hiM joyaNasaehiM' aSTabhizca ekatrirAya kA kSaya 28, bhogAntarAya kA kSaya 29, upabhogAntarAya kA kSaya30, vIryAntarAya kA kssy31,| sumeru parvata jitanA jamIna meM adRzya hai usakI laMbAI cauDAI daza hajAra yojana pramANa hai| isa liye samatala bhUbhAga meM 31 ikatIsa hajAra yojana aura kucha kama teisa 23 adhika cha sau yojana kI kahI gaI hai| paridhi viSkambha se kucha adhika tigunI hotI hai / isaliye dazahajAra yojana kA viSkambhavAlA coDAi hone se ikatIsa hajAra chasau teisa 31623 yojana se kucha kama isakI paridhi ho jAtI hai| jaba sUrya samudrAntargata maNDaloM ke antimamaMDala ko-jyotiSka cakra ke saMcaraNa mArga ko prApta karake gati karatA hai taba vaha bharata kSetravartI manuSya kI dRSTi ko ikatIsahajAra AThasau ikatIsa 31831 yojana aura eka yojana ke sATha bhAgoM meM se tIsa bhAga arthAt sAThiyA tIsa bhAga 60/30 pramANa dUra hone para bhI udita upabhogAntarAyane kSaya (31) ane vIryAntarAyano kSaya. sumerUparvata laMbAI paheLAInI apekSAe daza hajAra janapramANa jamInamAM adazya che. tethI samatala ju bhAgamAM ekatrIsa 31 hajAra ane 623 haso tevIsa janathI saheja ochI tenI paridhi kahI che. viSkAra karatAM paridhi traNa trathI saheja vadhAre thAya che. tethI dazahajAra ejananA viSkalavALo hovAthI 31623 ekatrIsa hajAra chaso tevIsa pejanathI saheja ochI tenI paridhi thAya che. jyAre sUrya samudrAntargata maMDalamAnA aMtima maMDalane jyotiSka cakanA saMcaraNa mArgane prApta karIne gati kare che, tyAre te 31831 ekatrIsa hajAra AThase ekatrIsa jana ane eka yojananA 60 sA mAmAthI 30 trIsa lA prabhAra mero sAThiyA tIsa bhAga60/30 jana pramANe dUra hovA chatAM paNa tene udaya thatAM ja te bharatakSetravatI manuSyanI najare zrI samavAyAMga sUtra Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 samavAyAGgasUtre - - zatAyojanazataiH ekatriMzadadhikASTazatayojanaiH 'tIsAe sahibhAge joyaNassa' triMzatA SaSTibhAgai yojanasya, ekayojanasya SaSTibhAgeSu triMzadbhAgaiH etAvadreNa 'mUrie' sUryaH 'cakkhupphAsaM' cakSuH sparza-locanapathagocaraM 'havvaM udayasamakAlameva 'Agacchai' Agacchati-AyAti / ayaM bhAvaH-sUryasya maNDalAni caturazItyadhikaikazatasaMkhyakAni bhavanti / tatra jambUdvIpasya madhye azItyadhikaikazatayojanAbhyantare paJcaSaSTiH sUryamaNDalAni santi / tathA lavaNasamudrasya triMzadadhikatriMzatayojaneSu ekonaviMzatyadhikaikazatAni sUryamaNDalAni santi / tatra samudrAntargatamaNDale. dhvantimamaNDalasya AyAmaviSkambham-eka lakSaM SaSTayadhikAni SaTzatAni ca yojanAni vartante / tasya maNDalasya paridhistu vRttakSetragaNitanyAyena trINilakSANi aSTAdazasahasrANi paJcadazAdhikatrizatAni ca (318315) yojanAni vartante / etatparimitakSetrarUpamantimamaNDalaM sUryo'horAtradvayena samullaGghayati / ahorAtradvaye tu SaSTirmuhUrtA bhavati / paridhiparimANasya SaSTayA bhAgakaraNena pazcasahasrANi hote hI dRSTi viSaya banatA hai| isakA tAya'pa isa prakAra se hai- sUrya ke maMDala - saMcaraNa mArga ekasau caurAsI 184 hai, inameM jambUdvIpa ke madhya meM eka sau assI 180 yojana ke bhItara peMsaTha 65 sUryamaMDala haiN| lavaNasamudra ke bIca meM tIna sau tIsa 330 yojanoM meM eka sau unnIsa 119 sUryamaMDala haiN| samudra ke ina sUryamaMDaloM meM jo antima sUryamaMDala hai usakA AyAma viSkaMbha-laMbAI cauDAI eka lAkha chaha sau sATha 100660 yojana kA hai| isa maMDala ko paridhi, vRttakSetra ke gaNita ke hisAya se tIna lAkha aThAraha hajAra tIna sau pandraha 318315 yojana kI hai| itane pramANa ke kSetrarUpa maMDala ko sUrya do ahorAtra meM pAra karatA hai| ahorAtradvaya meM arthAt do dina do rAta meM60sATha muhUrta hote hai / paridhi ke pramANa meM 60 sATha kA bhAga dene para pAMca hajAra tIna sau pAMca paDe che tenuM tAtparya A pramANe che-sUryanA maMDala-saM caraNa mArga-184 ekase coryAzI che. temAM jambudvIpanI madhyamAM (180) ekaso eMsI jananI aMdara (65) pAMsaTha sUrya maMDala che lavaNasamudranI vaccenA (330) traNaso trIsa yojanamAM (119 ekaso ogaNIma sUryamaMDala che. A samudranA sUryamaMDale mA je aMtima sUryamaMDala che, tene a yAma viThThabha-laMbAI pahoLAI-(100660) ekalAkha cho sAITha jatana che. A maMDaLanI paridhi vRttakSetranA gaNitane hisAbe (318315) traNa lAkha aDhAra hajA traNaso paMdara jananI che ATalA pramANanA kSetrarUpa maMDaLane sUrya be rAtri divasamAM pAra kare che, dina rAtanA sAITha (60) muhUrta tha ya che. paridhinA prama Nane 60 mo bhAga karIe arthAt sAIThathI bhAgIe te pa305 zrI samavAyAMga sUtra Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekatriMzattame samavAye siddhAdiguNa nirUpaNam 361 pazcotaratrizatAni paJcadazayojanaSaSTibhAgAzca (5305 15/60) lamyante / etAvatkSetraM sUryaH ekena muhUtena gacchati / yadA sUryaH sarvabAhyamaNDale gacchati. tadA divasamamANaM dvAdazamuhUtAtmaka bhavati / tasya dvAdazamuhattAtmakadivasasya ardhana arthAtpaDDimuhUtaH pUrvoktAM yojanasaMkhyA (5305 15/60) gaNitAM kRtvA yAvatyo yojanasaMkhyA mavanti, tAH sUryasya SaNmuhUrtagatipramANaM bhvti| tadeva bharatakSetravartino manuSyasya cakSuH sparzagatipramANaM bhavati / tatmamANama ekatriMzatsahasrANi ekatriMzadadhikAnyaSTau zatAni yojanasya SaSThibhAgeSa zita bhAgAzca (3183130/60) bhavati, arthAt sUryo yadi etAvadyojanadarasthito bhavati tadA bharatakSetravartino janasya cakSurgocaramAyAti / 'amiDieNaM mAse aura sAThiyA pandraha bhAga 5305 15/60 yojana Ate haiN| itane kSetra ko sUrya eka muhUrta meM pAra kara detA hai| jaba sUrya sarvabAhyamaMDala meMsamudrAntargata antima maMDala meM jAtA hai taba dina kA pramANa bAraha mahata kA hotA hai| isa dvAdaza muhUrttAtmaka divasa ke Adhe chaha muharta ko pUrvokta pAMca hajAra tInaso pA~ca aura sAThiyA pandraha bhAga 530515 15/60 ke sAtha guNA karane se jitanI yojana saMkhyA hotI hai vahI sUrya kI 6chamuhattagati kA pramANa hotA hai| yaha pramANa hI bharatakSetravartI manuSya kI cakSu indriya ke sparzagati kA pramANa hotA hai| aura vaha pramANa ikatIsa hajAra ATha sau ikatIsa yojana aura sAThiyA tIsa bhAga 31831 30-60 kA AtA hai| isakA tAtparya yaha hai-ki bharatakSetravartI manuSya itane yojana dUra para rahe sUrya ko dekha letA hai| isase saMjJI paMcendriya paryApta manuSya kI cakSu indriya kA itanA viSaya hai yaha 125-10 pAya // 2 sepAMya marthAta sAThiyA paMdara bhAga yona bhAve che. sUrya eka muhUrtamAM ATalAkSetrane 5 2 kare che. jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM samudrAntargata aMtima maMDalamAM jAya che, tyAre divasa (12) bAra mUhartAno thAya che A bAra muhUrtavALA divasanA ardhA eTale ke-6 cha muhUtane pUrvokata 5305/15-6pAMca hajAra traNaso pAMca ane tAMTiyA vaMtA mA vaDe guNatAM jeTalI jana saMkhyA Ave eja sUryanI 6 cha muhUrtanI gatinuM pramANa che. A pramANaja bharatakSetravatI manuSyanI cakSu IndriyanI sparzI gatinuM pramANa thAya che. ane eja pramANa 31831/30-60 ekatrIsa hajAra AThase ekatrIsa sAThiyA tIsabhAga yAna thAya che. te tAtraya cha -maratatratA manuSya eTalA jana dUra rahelA sUryane joI zake che. ethI saMjJI paMcendriya paryApta manuSyanI cakSuIndriyane eTalo viSaya che. ema batAvyuM che. abhivardhitamAsa (adhi zrI samavAyAMga sUtra Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 samavAyAGgasUtre AmavaditaH khalu mAsa: amivatisaMvatsarasya dvAdazo bhAga: 'ekatIsaM sAi. regAI rAiMdiyAI' ekatriMzat sAtirekANi-kizcidadhikAni rAtrindivAni rAI. diyaggeNaM' rAtridivAoNa-rAtrindivaparimANena prajJaptaH kizcidadhikatriMzadrA trindivaparimito'bhivatimAso bhavati / ayamarthaH-- yazItyadhikAni trizatadi. nAni rAtrindivadviSaSTibhAgeSu catuzcatvAriMzadbhAgAzca (383 44/61) iyatparimitakAlena abhivaddhitasaMvatsaro bhavati, tasya dvAdazoM bhAgaH-abhivaddhitamAsa ucyate / yasmin varSe'dhiko mAso bhavedasau abhivaddhitasaMvatsara, iti / ekasmina abhivatisaMvatsare trayodazacandramAsA bhavanti / sa candramAso hi-ekonatriMzatA divasairekAhorAtradvipaSTimAgAnAM dvAtriMzadbhAgaizca bhavati / 'Aicce NaM mAse' AdityaH khalu mAsA yAvatA kAlenAdityo rAzi bhuGkte, tadAtmako mAsa: ekatriMzadrAtrindivAni kiMdhiviseraNAI' kiMcidvizeSonAni-ahorAtrArddhana nyatAnItyarthaH, rAtrindivA greNa prajJaptaH // 67 // bAta kahI gaI hai| abhivardhita mAsa rAtridina parimANa kI apekSA kucha adhika31ikatIsa rAtadina kA hotA hai| isakA tAtparya yaha hai ki tInasau tayAsI aura sAThiyA cavAlosa bhAga 383/44-60 dina kA eka abhivarddhita saMvatsara hotaahai| isakA bArahavAM bhAga abhivarddhita mAsa kahalAtA hai| jisa varSa meM adhika mAsa hotA hai vaha abhivarddhita saMvaMta ra mAnA jAtA hai| isa eka amivarddhitavarSa meM teraha13 candramAna hote haiM / unameM eka candramAsa31 ikatIsa dina aura eka ahorAtra ke 62bAsaTha bhAgoM meM se32 battIsa bhAgoM kA arthAta 31ikatIsahI aura bAsaThiyA battIsabhAga31/32-62 dinarAta kA A jAtA hai| sUryamAsa-jitane samaya meM Aditya rAzi kA bhoga karatA hai usa mAsa kA nAma sUryamAsa hai yaha kucha vizeSakara ikatIsa 31 rAtadina kA hotA hai| mAsa) rAtrI divasanA pramANanI apekSAe 31 ekatrIsa rAta divasathI saheja vadhAre samaya hoya che. tenuM tAtparya e che ke-abhivatisaMvatsara (varSa) 383/44-60 traNaseM tyAsI jAdiyA mArI mAna divasanuM thAya che. tenA bAramA bhAgane abhivadhitamAsa kahe che. je varSamAM adhikamAsa Ave che, te varSane abhivadhita saMvatsara kahe che. A eka abhivardhita saMvatsaramAM 13 tera caMdra mAsa hoya che. temAM 31 ekatrIsa divasa ane eka rAtri divasanA 62. bAsaTha bhAga paikI 32 barvisa bhAgIya 2. meTaTI meyandra mAsanA 31 32-12 bAsaThiyA batrIsa bhAga dina-rAta hoya che. sUrya mAsa-jeTalA samayamAM Aditya rAzine bhoga kare che eTale ke je koI eka rAzimAM rahe che. eTalA samayane sUryamAsa kahe che. sUryamAsa- kaMIka vizeSa ochA 31 ekatrIsa dinarAtane hoya che, zrI samavAyAMga sUtra Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekatriMzattame samavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 363 mUlam -imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyoNaM neraiyANaM ekatIsaM paliovamAI ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM ekatIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM ekatIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu kappesu atthegaiyANaM devANaM ekatIsaM paliovamAI ThiI paNNattA / vijaya vejayaMta jayaMta aparAjiANaM devANaM jahapaNeNaM aikatIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| je devA uvarima uva bhAvArtha-isa stra dvArA sUtrakAra ne ikatIsa31 saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana kiyA hai| isameM unhone siddha avasthA prApta karane ke pahile arthAt kevalajJAnaprApti ke samaya jo AtmA meM guNa hote haiM ve ikatIsa prakaTa kiye haiN| sumeru parvata kA parikSepa ikatIsa hajAra kucha kama cha sau teIsa yojana kA hai| sUrya jaba sarvabAhyamaMDala meM Akara gati karatA hai taba yahAM se 31831ikatIsahajAra AThasau ikatosa yojana kA sAThiyA tIsabhAga 30-60 dUra hotA hai| yahAM kA manuSya use apanI cakSu indriya se dekha letA hai| amivarddhita mAsa kucha adhika ikatIsa dinarAta kA hotA hai| isI taraha se AdityamAsa bhI kucha vizeSa kama itane hI pramANa kA hai| ina saba viSayoM ko sUtra ke artha meM spaSTa kara hI diyA hai ||suu067|| bhAvArtha--A sUtradvArA sUtrakAre 31 ekatrIsa saMkhyAvALA samavAyanuM kathana karyuM che. temAM temaNe siddhapadanI prApti karyA pahelAM eTale ke kevaLajJAnanI prApti vakhate AtmAmAM je 31 ekatrIsa guNo hoya che. te batAvyA che. sumerUparvane parikSepa (paridhi) ekatrIsa hajAra ane DAM ochAM che tevIsa ejanane che. sUrya jyAre sarva bAhya maMDaLamAM AvIne gati kare che. tyAre ahiMthI 31831/0-60 ekatrIsa hajAra AThase ekatrIsa pejananA pATiyA grIsamA pejana dUra hoya che. A bharatakSetranA manuSya tene potAnI cakSuIndriyathI dekhI zake che. abhivardhitamAsa 31 ekatrIsa dinarAtathI thaDA vadhAre samaya hoya che. e ja rIte sUryamAsa paNa 31 ekatrIsa dinarAtathI kaMIka vizeSa ochA kALane hoya che. A badhI bAbatenuM spaSTIkaraNa sUtranA arthamAM kahI devAyuM che pasUtra 6LA zrI samavAyAMga sUtra Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 samavAyAGgasUtre rimagevejayavimANesu devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ukkoseNaM ekatIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA ekatIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA usasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM ekatIsavAsasahassehiM AhAraTre samuppajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je ekatIsehi bhavaggahaNehi sijjhissaMti, bujjhissaMti, muccissaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissaMti // sU0 68 // ___TIkA-'imIse Na' ityAdi-asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAmekatriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / adhaH saptamyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAmekatriMzarasAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAma tyekeSAmekatriMzatpalyoyamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH kalpayorastye keSA devAnAmekatriMzatpalyopamANi sthitiH prajJaptA / vijayavaijayantajayantA parAjitAnAM devAnAM jaghanyena ekatriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / ye devA TokArtha- imose NaM ityAdi-isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 31 ikatIsa palyopama kI kahI gaI hai| nIce saptama pRthivI meM kitaneka nArakiyo kI sthiti 31 ikatIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumAra devoM meM kitaneka devoM kI sthiti 31 ikatIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti 31 ikatIsa palyopama kI kahI gaI hai / vijaya, vaijayaMta, jayaMta aura aparAjita ina cAra vimAnoM meM rahane vAle devoM kI jaghanya TArtha-imIse NaM ityAdi / // 2namA pRthvImA 31 nA2yAnI sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakiyenI sthiti 3 ekatrIsa sAgaropamanI kahI che asurakumAra dezamAM keTalAka devanI sthiti 31 ekatrIsa palyopamanI kahI che saudharma ane IzAna e be kalpamAM keTalAka devenI 1 ekatrIsa popamanI sthiti kahI che. vijaya,vaijayanta jayaMta ane aparAjIta, e cAra vimAnamAM rahenAra devenI jaghanya sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI che je deve zrI samavAyAMga sUtra Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAtriMzattame samavAye yogasaMgrahAnirUpaNam 365 uparitanoparitanagreveyakavimAneSu devatvenotpannAH, teSAM khalu devAnAmutkarSaNa ekatriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA ekatriMzatA'rdhamAsairAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vA / teSAM khalu devAnAmekatriMzadvarSasahasrarAhArasajJA samutpadyate / santyeke bhavasiddhikA jIvA ye ekatriMzatA bhavagrahaNaiH setsyanti, bhotsyante, mokSyanti, parinirvAgyanti, sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti / / sU. 68 // dvAtriMzattamaM samavAyamAha mUlam-battIsaM jogasaMgahA paNNattA, taM jahA-AloyaNa, niravaM. lAve, AvaIsu dddhdhmmyaa| aNissio vahANe ya, sikkhA, nippaDikammayA, // 1 // aNNAyayA, alobhe ya, titikkhA, ajave, sui| sammaMdiTrI, samAhI ya, AyAre, viNeovae // 2 // dhiImaIya, saMvege." paNihi, suvihi, saMvare / attadosovasaMhAre, svvkaamvirttyaa||3|| sthiti 31 ikatIsa sAgaropama kI hai| jo deva uparitana uparitana graiveyaka vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiM una devoM kI utkRSTasthiti 31 ikatIsa sAparopama kI kahI gaI hai| ve deva31ikatIsa arddhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko 31 ikatIsa hajAra varSa bIta jAne para AhArasaMjJA utpanna hotI hai / inameM kitaneka jIpa aise hote hai jo bhavasiddhika hote haiN| ye bhaviSya meM 31 ikatIsa bhava karake niyamataH siddha hoveMge. AtmAke anaMta jJAnAdika guNo kA bhoga kareMge, isa saMsAra se chUTa jAveMge, parinirvRta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge su0 68 // uparitana uparitana preyaka vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che, te devanI utkRSTa sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI kahI che te deve 31 ekatrIsa adhamAsa bAda bAhA Abhyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devane 31 ekatrIsahAra varSa vyatIta thayA pachI AhAra saMjJA utpanna thAya che. temAM keTalAka jIva evA paNa hoya che ke je bhavasiddhika hoya che. teo bhaviSyamAM 31 ekatrIsa bhava karIne niyamataH siddhagati pAmaze, AtmAnA anaMta jJAnAdika guNonA bhokatA thaze, A saMsArathI mukta thaze, parinivRta thaze. ane samasva duHkhone aMta lAvaze. sU. 68 zrI samavAyAMga sUtra Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 samavAyAnasUtre paJcakakhANe, viussaiMgge, appamAde, lavalave / jhANasaMvarajoge ya udae mAraNaMti ||4|| saMgANaM ca pariNNAyA pAcchittakaraNe viy| ArAhAya mairaNaMte, battIsaM jogasaMgahA // 5 // battIsaM deviMdA pannattA, taM jahA - camare, balI, dharaNe, bhRANaMde, jAvaghose, mahAghose, caMde, sUre, sake, IsANe, saNakumAre, jAva pANae, accue / kunthussa cu arahao battIsahiyA battIsaM jiNasayA hotthA | sohamme kappe battIsaM vimANAvAsasayasahassA NaM paNNattA / revaiNakkhatte battIsaitAre paNNatte / batIsaivihe Natte paNNatte // sU0 68 // TIkA- 'battIsa' ityAdi - ' jogasaMgahA ' yogasaMgrahAH = yujyante ye te yogA:-- manovAkkAyavyApArAH, te ceha prazastA eva gRhyante, te prazastayogA guruziyagatA eva vivakSitAH, teSAM saMgrahAH =AlocanA nirapalApAdirUpeNa saMgrahaNAni = yogasaMgrahAH / AlocanAdikAH prazastayogasaMgrahakAraNabhUtA api kAryakAraNayorabhedopacArAdiha prazasta yogasaMgrahatvena abhidhIyante / te ca 'battIsa dvAtriMzat 'paNNattA' prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA - tAnevAha - 'AloyaNa' ityAdibhiH paJca 1 aba sUtrakAra 32 battIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM- 'battIsaM jogasaMgahA' ityAdi TIkArtha - yogasaMgraha 32 battIsa kahe gaye haiN| mana vacana aura kAya inake vyApAra kA nAma yoga hai| yaha vyApAra yahAM prazastarUpa hI grahaNa kiyA gayA jAnanA cAhiye / aisA prazastayoga guruziSyagata yahAM vivakSita huA hai| yogoM kA jo saMgraha hai vaha yogasaMgraha hai / AlocanA nirapalApa Adi kriyAe~ prazasta yoga ke saMgraha kI kAraNa bhUta hotI haiM, ataH kAryakAraNa meM abhedopacAra se ina kriyAoM ko prazasta yogasaMgraharUpa se yahA~ kahA gayA hai / prazastayoga saMgraha ke 32 battIsa prakAra ye have sUtrAra 32 maMtrisa saMkhyAvANAM samavAyAnu' uthana ure che -- " battIsaM joga saMgahA" ityAdi TIDArtha -- jatrIsa (32) yogasaMgraha hyA che. bhana, vacana ane kAyanI pravRttine cAga kahe che. te vyApAra (pravRtti) prazastarUpe ja ahI grahaNa karela che evA guruziSyagata prazastayeAganuM ahIM varNana karAyuM che. cAgeAnA saMgrahane cAgasa'graha kahe che. AleAcanA, nipalAya Adi kriSAe prazastayoganA saMgrahanI kArachurUpa hoya che, tethI kAya kAraNamAM abhedopacArathI te kriyAone ahIM prazasta yogasa graharUpa kahela che. prazastayoga saMgrahanA 32 khatrIsa prakAra nIce pramANe che- zrI samavAyAMga sUtra Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAtriMzatame samavAye yogasaMprahA nirUpaNam 367 'bhargAthAbhiH - AlocanA nirapalApa Apatsu dRDhadharmatA / anizritopadhAnaM ca zikSA niSpatikarmatA // 1 // 'AloyaNa 1 'AlocanA = A = sAmastyena locanaM= guroH purataH svakRtAtIcArAdeH bAlavad Rjubha vena prakAzanam // 2 // 'niravalA ve' nirapalApa := gRhItaprAyazcittasyAprakAzanam || 2 || 'AvaIsu daDhadhammayA3' Apattimu dRDhadharmatA=prApteSu parISahopasargeSu dharme nizcalabhAvaH || 4 || 'aNissio vahANe 24' anizritopadhAnaM ca = parApekSArahitaM tapazcaraNaM. sakalakriyANaM nirjarArthameva samAcaraNamityarthaH || 4 || 'sikkhA5' zikSA = grahamyAsepanIrUpA, tatra grahaNI - sUtrArthagrahaNarUpA, AsevanI= pratilekhanAdi sevanarUpA ceti | 5 || 'nippaDikammayA' niSmatikarmataH = zarIrasaMskArAkaraNam | 6 || 'ajJAtatA alobhazca titikSA ArjavaM shuciH| samyagdRSTiH samAdhica AcAravinayopagataH ||2||, 'aNNAyayA' ajJAtatA = guptana haiM - jisa prakAra bAlaka saralabhAva se apane aparAdha ko gurujana ke samakSa prakAzita kara detA hai usI prakAra apane gurumahArAja ke samakSa svakRta aparAdha ko saralabhAva se prakAzita kara denA isakA nAma AlocanA hai / gRhIta prAyazcitta kA aprakAzana karanA isakA nAma nirapalApa hai| parISada aura upasargoM ke Ane para dharma meM nizcalamAva rakhanA so isakA nAma ApattiyoM meM dRDhavamatA hai3, parApekSA se rahina hokara tapazcaraNa karanA - arthAt - nirjarA ke nimitta hI samasta kriyAoM ko karanA isakA nAma anizritopadhAna hai4 | grahaNI aura AsebanI ke bheda se do rikSa prakAra kI hai / sUtrArtha kA grahaNa karanA isakA nAma grahaNI zikSA aura pratilekhanAdi kriyAoM kA ucita samaya para karanA so AsevanI zikSA hai5 / zArIrika saMskAra kA nahIM karanA so niSpratikarmatA hai6 | (1) jema bAlaka peAtAnA aparAdhAne vaDile| pAse saralabhAve pragaTa kare che tema peAtAnA aparAdhAne gurumahArAjanI samakSa saraLabhAvathI prakAzita karavA tenu' nAma 'AleAyanA' che. (2) gRhIta prAyazcittanuM aprakAzana karavuM tenuM nAma 'nirapalApa' che. (3) parISahe ane upasagerDa AvI paDe tyAre dhamamAM dRDha rahevuM tenuM nAma 'ApattiomAM dRDha dharmAMtA' che. (4) parApekSAthI rahita thaina tapasyA karavI eTale ke nirjarAne nimitte ja samasta kriyAo karavI tenuM nAma "anizritopadhAna" che. (5) 'grahaNa' bhane 'AsevanI'nA lehathI zikSA meM prAranI hoya che. sUtrAne grahaNa karavA tenuM nAma 'grahaNI zikSA' che ane pratilekhanA Adi kriyAe ceAgya samaye karavI tenu nAma 'AsevanI zikSA' che (6) zArIrika saMskAra na karavA tenuM nAma nipratikama tA' che. (7) gupta rIte tapasyA karavI tenuM nAma zrI samavAyAMga sUtra Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 samavAyAnasUtre pshcrnnm||7|| 'alobhe ya8, alobhazca lobhvrjnm|8|| 'titikravA9' titikssaaprophopsrgshnm||9|| 'anja te 10' aarjvm=saarlym|10|| 'suI12' zuciH antH-krnnshuddhiH|11|| samadiTThI' samyagdaSTiH samyagdarzanazuddhiH // 1 // 'samAhI13' samAdhiH cittasvAsthyam 13, 'AyAre14, viNayovae15' AcAra vinayopagataH acAropagato mAyAM na kuryAt 14, vinayopagato mAnaM na kuryAta 15. ityrthH| dhRtimitizca saMvegaH praNidhiH suvidhiH sNvrH| AtmadoSopasaMhAra: srvkaamvirkttaa||3|| 'dhiImaI16' dhRtimatiH dhRtirthairya mukhyA yatra etAdRzImatiH dhRtimatiH adInatetyartha:16. saMvege17' saMvegaH bhavavairAgya, mokSAbhilASo vA17, 'paNihI18' praNidhiH-mAyAzalyarahitatvam 18, 'suvihi19' suvidhi:sadanuThAnam 19, 'saMvare20' saMbara: AsravanirodhaH20, 'attadosovasaMhAre' AtmadoSo. pasaMhAra svadoSaparityAgaH21, 'savvakAmavirattayA' sarvakAmaviraktatA-sakalavi. guptarUpa se tapasyA karanA isakA nAma ajJAnatA hai| lobha kA parityAga karanA so aloma hai8| parISaha aura upasarga sahana karanA so titikSA hai9| pariNAmoM meM saralatA kA honA so Arjava hai10| antaHkaraNa kI zuddhi rakhanA isakA nAma zuci hai11| samyadgarzana kI zuddhi kA nAma samyagdRSTi hai12| citta kI svasthatA kA nAma samAdhi hai 13 / mAyA nahIM karanA isakA nAma AcAropagata hai 14|maan nahIM karanA isakA nAma vinayogata hai15| dhairyapradhAna mati kA honA arthAt dInatA se rahita honA isakA nAma pratimati hai 16 / saMsAra se vairAgya honA athavA mokSa kI abhilASA rakhanA isakA nAma saMvega hai17 mAyAzalya se rahita honA isakA nAma praNidhi hai 18 / acche anuSThAna kA karanA isakA nAma suvidhi hai19| Asrava kA nirodha honA saMvara hai 20 / apane doSoM 'azAnatA' che. (8) sAmanA parityA 42 mama' 55 4 che. (8) 55 ane upasarga sahana karavA tenuM nAma titikSA che (10) pariNAmamAM saraLatA hoya tenu mAnava' . (11) mata:42pane zuddha 25 tenu nAma 'zuthi(12) sabhya gUdarzananI zuddhine samyagRSTi kahe che. (13) cittanI svasthatAne "samAdhi kahe che. (14) bhAyo na 42vI te nAma 'mAyAropAta' che. (15) bhAna na 2yuM tenu nAma vinogata" che. (16) dhairyapradhAna matinuM hovuM eTale ke dInatAthI rahita hovuM tene "dhatimati kahe che. (17) saMsAra pratye vairAgyabhAva the athavA mokSanI abhilASA rAkhavI tenuM nAma "saMvega" che. 18)mAyAzalyathI rahita banavuM tene "praNidhi 49 cha.(18)sA manu 81 / 421 // tenu nAma 'suvidhi' cha.(20) mAlapanA ni315 zrI samavAyAMga sUtra Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAtriMzatsamavAye yogasaMgrahAdInAM nirUpaNam ssynivRttibhaavH22,||3|| pratyAkhyAnaM vyutsargo'pramAdo lvaalvH| dhyAnasaMvarayogazca udaye mAraNAnti ke // 4 // 'paJcakkhANe23-24' pratyAkhyAnam mUlaguNasaMvandhi pratyAkhyAnam23, uttaraguNasambandhipratyAkhyAnaM cara5, 'viussagge' vyutsargaH dravyato bhAvatazca kAyotsargaH25, 'appamAe26' apamAda:=pramAdapa rityAgaH, 'lavAlave' lavalava: lavalaveti zabdaH kAlopalakSakaH, tena pratikSaNaM sAmAcAryanuSThAna katavyami yathaH27, 'jhANasaMvarajoge ya' dhyAnasaMvarayogazca dhyAna mevasaMvarayogo dhyAnasavarayogaH manovAkAyAnAM yogasya saMvaraNam 28, 'udae mAraNaMtie' udaye mAraNAntike-mAraNAntikavedanodaye'pi nizcalatayA'vasthAnam 29 // 4 // saMgAnAM ca parijJAtaM prAyazcittakaraNamapi ca / ArAdhanA ca maraNAnte dvaatriNshdyogsgrhH||5|| 'saMgAnAM ca pariNAyA30' saMgAnAM ca parijJAtam 'pariNAyA' ityatra ArSatvAtstrItvam saMgAnAM jJa parijJayA pratyAkhyAnaparijJayA ca parijJAkaraNam, jJa parijJayA tatsAkhyaM vijJAya pratyA khyAnaparijJayA ttprityaagH|30|| 'pAyacchittakaraNe'vi ya' prAyazcittakaraNamapi kA parityAga karanA AtmadoSopasaMhAra hai21| samastaviSayoM se nivRttibhAva kA honA sarvakAmaviraktatA hai22| mUlaguNasaMbaMdhI aura uttaraguNasaMbaMdhI pratyAkhyAna kA nAma pratyAkhyAna hai 23 / 24 / dravya aura bhAvakI apekSA kAyotsarga karanA so vyutsarga hai25| pramAda kA tyAga karanA apramAda hai26| pratisamaya sAmocArI-anuSThAna kA karanA so lavAlava hai271 mana, vacana aura kAyarUpa yoga kA saMvaraNa karanA so dhyAnarUpa saMvarayoga hai28 mAraNAntika vedanA kA udaya hone para bhI nizcala rahanA so mAraNAntika udaya hai29 saMgoM kA-parigraha kA jJa parijJA se svarUpa jAnakara pratyAkhyAna parijJA se unakA parityAga karanA so saMparijJAta hai30| doSa lagane para prAyazcitta kA AcaraNa karanA so prAyazcittakaraNa hai31| smaakare tene saMvara' kahe che. (21) pitAnA dene parityAga kare tenuM nAma Atmade pasaMhAra che. (22) samasta viSayethI nivRtta thavuM tene sarvakAma virakatatA kahe che. (ra3-24) mUlaguNa saMbaMdhI ane uttaraguNa saMbaMdhI pratyAkhyAnanuM nAma "pratyAkhyAna che.(25)dravya tathA bhAvanI apekSAe kAyotsarga kare tene vyutsaga' kahe che. (26) pramAdane tyAga karavo tene "apramAdI kahe che (27)pratisamaya sAmAcArI-anuSThAna karavuM tenuM nAma 'lavAlava che. (28) mana, vacana ane kAyarUpa ganuM saMvaraNa karavuM tene dhyAnarUpa saMvaraNaga" kahe che. (29) mAraNatika vedanAne udaya thavA chatAM nizcala rahevuM tene "mArAntika udaya' kahe che. (30) saMgenuM-parigrahanuM jJa parijJAthI svarUpa jANIne pratyAkhyAna parijJAthI temane parityAga karavo tene "saMgaparijJAta' kahe che.(31)doSa lAge to tenuM prAyazcitta karavuM tenuM nAma prAyazcittakaraNa' kahe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ca-pAyazcittasamAcaraNam31, 'ArAhaNA ya maraNaMte' ArAdhanA ca maraNAntemaraNasamaye ArAdhanAkaraNam, samAdhimaraNena marttavyamityarthaH32 / ityete 'vanIsaM' dvAtriMzada 'jogasaMgahA' yogasaMgrahAH vijnyeyaaH||5|| 'battIsaM' dvAtriMzada 'deviMdA' devendrAH devAnAmindrAH-devAdhipatayaH prajJaptAH, tadyathA-te yathA-camaraH1, baliH2, dharaNaH3, bhUtAnandaH4, 'jAca' yAvata= yAvacchandena-veNudevaH5, veNudAlI6, harikAntaH7, harissahaH8, agnizikhaH9. agnimANava:10, pUrNa:11, vasiSThaH12, jalakAntaH13, jalaprabhaH14, amitagatiH15, amitavAhanaH16, velambaH17, prabhaJjanaH18, ityAdInAM grahaNam , ghoSaH19, mahAghoSaH20-ete viMzatisaMkhyakA bhavanapati devAnAmindrAH santi 20 // candraH21, sUryaH, etau jyotiSkANAmindrau / zakra:23, IzAnaH24, sanatkumAraH25, 'jAva' yAvat-yAvatkaraNAt-mAhendraH26, brahmA27, lAntakaH28. zukraH29, sahasrAraH30, ityAdInA grahaNam pANataH31, acyutaH32, ete dazavaimAnikadevAnAmindrAH / atra pizAcabhUtAdInAM SoDaza,-amajJika-pazcazikA dhimaraNa se prANoM kA visarjana karanA mAraNAntika ArAdhanA hai 32 // ye battIsa yogasaMgraha haiN| battIsa devendra kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-camara1, bali2, dharaNa3, bhUtAnaMda4, veNudeva5, veNudAlI, harikAMta7, harissaha8, agnizikha9, agnimANavaka10, pUrNa11, vaziSTha 12. jalakAnta13, jalaprabha14, amitagati15, amitavAhana16, velamba17, prabhaMjana18, ghoSa19 mahAghoSa20, ye bIsa bhavanapati devoM ke indra haiN| candra sUrya ye do jyotiSka devoM ke indra haiN| zakra1, IzAna2, sanatkumAra3, mAhendra4, brahmA5, lAntaka6, zukra7, sahasrAra8, prANata9, acyata10. ye daza vaimAnika devoM ke indra haiM / pizAcabhUta AdikoM ke16solaha indra (32)samAdhimaraNathI prANenuM visarjana karavuM tenuM nAma mAraNAntika ariAdhanA che. A pramANe 32 coga saMgraha che. nIce pramANe 3ra batrIsa devendro kahela che. (1) camara, (2) masi, (3) ghara, (4) sUtAnaMda, (5) bezuheva, (6) vahAdI, (7) rizAnta, (8) risAha, () zizima, (10) masimA , (11) pUla, (13) pazis, (13) rest-d, (14) sama, (15) amitAti, (16) mabhitavADana, (17) veta, (18) pralana, (16) ghoSa, (20) mahAghoSa, se vIsa bhavanapati vAnA chandro cha. yandra bhane sUrya re meM jyoti04 henA-dro. (1) za4, (2) zAna, (3) sanabhA2, (4) bhADendra, (5) brahmA, (9) sAnta, (7) zura, (8) sahasA2, (e) prAta, (10) 12yuta, meza vaimAni hevaan| chandro cha. pizAyabhUta mAhi zrI samavAyAMga sUtra Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAtriMzatsamavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 371 (aNapaniyapaNapanniya) dInAM ca SoDaza, evameteSAM dvAtriMzatsaMkhyakAnAM vyantarendrANAmalpArdikatvenA'vivakSitattvAt, candrasUryayorasaMkhyAtatve'pi jAtivivakSayA dvayorevagrahaNAca yathoktasaMkhyAsaMpadyate / kunthoH khalu arhataH 'battIsahiyA' battIsa jiNasayA' dvAtriMzanjinazatAni-dvAtriMzadadhikadvAtriMzachata kevalinaH hotthA' Asana / saudharme kalpe dvAtriMzat 'vimANAvAsasayasahassA' vimAnAvAsazatasahasrANi dvAtriMzallakSavimAnAni prajJaptAni / 'revaiNakkhatte' revatInakSatramU 'battIsai. tAre' dvAtriMzattAraM prajJaptam / dvAtriMzadvidhaM nATayaM prajJaptam |su. 68 // mUlam- imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe attheyaiyANaM neraiyANaM battIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| ahe sattamAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM battIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / asurakumArANaM devANaM atthegaiyANaM battIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / sohammIsANesu kappesu devANaM atthegaiyANaM battIsa paliovamAi ThiI paNNattA / je devA vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyavimANesu tathA amajJaptika paMcaprajJaptika AdikoM ke16solaha indra isa prakAra vyataradevo ke32vattIsa indra haiM / parantu ina indroM kI jo yahAM vivakSA nahIM kI gaI hai usakA kAraNa unakI alpardhimattA hai arthAt alpaRddhivAle haiN| caMdra aura sUrya yadyapi asaMkhyAta haiM to bhI jAtivivakSA se una saba kA ina donoM meM antarbhAva ho jAtA haiN| isa taraha 32 battIsa indroM kI saMkhyA kI siddhi ho jAtI hai| kunthu arhataprabhu ke battIsa sau battIsa 3232 kevalI hue haiM / saudharmakalpa meM32battIsa lAkha vimAna kahe gaye haiN| revatInakSatra 32 battIsa tAroM bAlA kaho gayA hai| nATaka bhI 32vattIsa prakAra kA kahA gayA hai ||suu. 68 // kenA 16 indro tathA aprajJaptika paMcaprajJapti AdikanA 16 seLa indro, A pramANe vyantara devonA 3ra batrIsa Indro che. paNa te InTonI gaNatarI ahIM karavAmAM AvI nathI kAraNa ke teo a9paRddhivALA che. jo ke candra ane sUrya asaMkhyAta che, te paNa jAti vivakSAthI te badhAne e bannemAM samAveza thaI jAya che. A rIte 32 batrIsa InDonI saMkhyAnuM pratipAdana thaI jAya che. kuntha ahaMta prabhunA (3ra3ra) batrIsa se batrIsa kevalI thayA che. sIMdhama ka5mAM 32 batrIsa lAkha vimAna che. revatI nakSatra 32 batrIsa tArAovALuM che. nATakanA paNa 32 batrIsa prakAro batAvyAM che sU.68 zrI samavAyAMga sUtra Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 samavAyAGgasUtre devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM atthegaiyANaM battIsaM sA ... vamAiM ThiI pnnnnttaa| te NaM devA battIsAe addhamAsehiM ANamaM na vA pANamaMti vA usasaMti vA nIsasaMti vaa| tesi NaM devANaM banI. savAsasahassehiM AhAraDe samuppajai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je battIsAe bhavaggahaNehi sijjhissaMti bujjhissaMti muccistaMti parinivvAissaMti savvadukkhANamaMtaM karissaMti ||suu0 69 // TIkA-'imose gaM' ityAdi-asyAM khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSA nairayikANAM dvAtriMzatpalyApamAna sthitiH prajJaptA / adhaH saptamyAM pRthivyAmastye keSAM nairayikANAM dvAtriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / asurakumArANAM devAnAmamtyekapA dvAtriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH kalpayoH devAnAmastye kepA dvAtriMzatsAgaropamANi sthitiH pajJaptA ! ye devA vijaya vaijayantajayantAparAjitavimAneSu devatvenotpannAsteSAM khalu devAnAmaratye keSAM dvAtriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devA dvAtriMzatA aMdramAsairaH TIkArtha-'imIse NaM' ityAdi-isa ratnaprabhA pRthivI meM kinaneka nArakiyoM kI sthiti32vatIsa palpopama kI kahI gaI hai| nIce saptama pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti 32 battIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| asurakumA devoM meM kitaneka devoM kI 32 vattIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI 32 battIsa palyopama kI sthiti kahI gaI hai| jo deva vijaya, vaijayaMta. jayaMta aura aparAjita ina cAra vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hote haiN| una devoM meM kitaneka devoM kI 32 battIsa sAgaropama kI -'imIse NaM' ityAdi ! mAnalA pRthvImA hemA nA2zImAnI sthithi 32 batrIsa palyopamanI kahI che. nIce sAtamI pRthvImAM keTalAka nArakIonI sthiti 32 batrIsa sAgaropamanI kahI che. asurakumAra devemAM keTalAka devenI 32 batrIsa palyopamanI sthiti kahI che. sauva ane IzAna kapamAM keTalAka devonI sthiti 32 batrIsa pApamanI kahI che. je de vijaya, vaijayaMta, jayaMta ane aparAjita, e cAra vimAnomAM devanI paryAye utpanna thAya che te devemAMnA keTalAka devAnI sthiti 32 batrIsa sAgaropamanI kahI che. te deve 32 batrAsa artha zrI samavAyAMga sUtra Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayariMzattame samavAye AzAtanAdoSa nirUpaNam 373 nanti vA prANanti vA ucsanti vA niHzvasanti vaa| teSAM khalu devAnAM dvAtriMzadvarSesahArAhArasaMjJA samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA ye dvAtrizatA bhavagrahaNeH setsyanti bhotyA te mokSyanti parinirvAsyati sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti // sU. 69 // __ yatizattamaM samavAyamAha-- mUlam-tettIsaM AsAyaNAo paNNattAo, taM jahA-sehe rAi. Niyassa purao gaMtA bhavai AsAyaNA sehassa, sehe rAiNiyassa sapakkhaM gaMtA bhavai AsAyaNA sehassa; sehe rAiNiya AsannaM gaMtA bhavai AsAyaNA sehassa; sehe rAiNiyassa purao ThiccA bhavai AsAyaNA sehassa; jAva sehe rAiNiyasta AlavamANassa tatthagae ceva paDisuNittA bhavai AsAyaNA sehassai / camarassa NaM asuri dassa asuraraNNo caramacaMcAe rAyahANAe ekamekavArAe tettIsaM tettIsaM bhomA paNNattA / mahAvidehe NaM vAse tettIsaM joyaNasahassAI sAiregAiM vikkhaMbheNaM paNNatte / jayA NaM sUrie bAhitarANaMtaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA NaM cAraM carai tayA NaM ihagayassa purisassa tettIsAe joyaNasahassehiM kiMci visesUNehiM cakkhuSphAsaM havvamAyacchai // sU0 70 // sthiti kahI gaI hai / ve deva32battIsa ardhasAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchasa grahaNa karate haiN| una devo ko 32 battIsa hajAra varSa nikala jAne para AhArasaMjJA utpanna hoto hai| inameM kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo 32 battIsa mava karane ke bAda niyamataH siddhapada ko prApta kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM ke bhoktA hoMge, isa saMsAra se chUTa jAveMge, parinirvRta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA aMta kara deMge ||m. 69 // mAsa-16 soLa mAsa-bAda bAhya Avyantarika zvAsocchavAsa grahaNa kare che. te devane 32 batrIsa hajAra varSa vyatIta thAya tyAre AhAra saMjJA pedA thAya che. te devomAMnA keTalAka de evA paNa hoya che ke je batrIsa bhava karyA pachI niyamatA siddhagati pAmaze, AtmAnA anaMta jJAnAdika guNonA bhekatA thaze, A saMsArathI mukata thaze, parinivRtta thaze ane samasta dukhe nAza karI nAkhaze. sU.6 zrI samavAyAMga sUtra Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 samavAyAGgapane TIkA--'tettIsaM' ityAdi-'tettIsaM' trayastriMzat 'AsAyaNAyo' AzAtanAH AsamantAt-sAmastyena zAtyanteyasyante jJAnAdiguNA yAbhistA AzAtanAH athavA-AyaH samyagdarzanAdyavAptimtasya zAtanAH khaNDanamitinicaMcanAdAzAtanA cAritravartino doSavizeSAH prajJaptAH, tadyathA-(1) zaikSo rAtni kasya 'purao' purato gantA bhavati tadA tasya AzAtanA bhvti||1||(2) zaikSo rAtnikasya 'sapakkhaM' sapakSa-samAnAH pakSAH pArthA dizo yatra tat sapakSa samapArzva samazreNyA gamanena yathA bhavati tathA gantA yadi syAttadA zaikSasya AzAta nA bhvti||2||(3) 'sehe' zaikSaH zikSA grahaNAsevanArUpAmadhIte'rhati vA zaikSaH ziSyaH 'rAiNiyassa' rAtnikasya ratnAni=jJAnadarzana-cAritrAkhyAni trINi arhatIti rAtnikaH AcAryAdiguruH ciradIkSitaH paryAyajyeSThazca tasya, Asanna aba sUtrakAra 33 teMtIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'tetIsa AsAyaNAo' ityaadi| TIkArtha-jinase sampUrNarUpa meM jJAnAdika guNa naSTa ho jAte haiM unakA nAma AzAtanA hai-athavA samyagdarzana AdikI prApti rUpa Aya kA jo khaDana usakA nAma AzAtanA hai| isa nirutti ke anusAra AzAtanA cAritra ke doSa haiN| ye AzAtanArUpa doSa 32 tetIsa kahe gaye haiM / ve isa prakAra se haiM-ziSya yadi rAtnika-AcArya Adi-gurujana tathA baDoM ke Age cale to use AzAtanA doSa lagatA hai| ziSya yadi rAtnika-gurujana tathA baDoM ke sAtha barAbara se calatA hai to use AzAtanA janyadoSa lagatA hai|2| ziSya yadi AcAryAdi gurujana tathA baDoM ke pIche saMghaTA karatA huA cale to use yaha tIsarA AzAtajanyadoSa lagatA hai| ziSya yadi rAtnika-gurujana tathA baDoM have suutr|2 tetrIsa sadhyAvANAM samAyAnu 4thana 43 cha " tettIsa AsAyaNAo" ityAdi ! TIya-nAyI jJAna guNAnA sapaNe nAzayAya che tenu nAma 'AzAtanA' che. athavA samyaggadarzana AdinI prAptirUpa lAbhanuM je khaMDana thAya che tenuM nAma "azAnI che. A vyAkhyA pramANe azAtanA cAritranA doSarUpa che te AzAtarUpa 33 tetrIsa do nIce pramANe kahela che. () je ziSya rAnika-AcArya Adi-gurujana tathA vaDIlenI AgaLa cAle to tene AzAtanA deSa lAge che. (2) je ziSya rAtmika gurujana tathA vaDIlenI sAthe cAle te tene AzAtanA janya doSa lAge che. (3) ziva je AcArya Adi gurujana tathA vaDalanI pAchaLa saMghaTTA karato-zarIra sAtha ghasAIne-cAle te tene zrI samavAyAMga sUtra Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA . trayastriMzatsamavAye AzAtanAdoSa nirUpaNam 375 pRSThapradezam saMghaTTayana gantA yadi syAt gantAgamanazIlo yadi syAttadA zaikSasya AzAtanAtadAkhyazcAritraniSThadoSavizeSo bhavati / / 3 / / (4) 'sehe rAiNiyassa puro ThiccA bhapaDa AsAyaNA sehassa' zaikSo rAnikasya purataH sthAtA bhavati tadA AzAtanA zaikSasya bhvti||4|| yAvatkaraNAt-(5) 'sehe rAiNiyassa sapakkhaM ThiccA bhavai-AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikasya sapakSaM sthAnA bhavati tadA AzAtanA zaikSasya bhvti||5||(6) sehe rAiNiyassa Asanna ThiccA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSA rAnikasya Asanna sthAtA mavati tadA zakSamya AzAtanA bhvti||6|| (7) 'sehe rAiNiyassa purI nisIittA mavaI AmAyaNA sehassa' zaikSo rAnikasya puratA niSattA bhavati tadA AzAtanA shaiksssyaa|7| (8) 'sehe rAiNiyasya sapakvaM nisIittA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikasya sapakSaM niSattA bhavati tadA AzAtanA zekSasya // 8 // (9) 'sehe rAiNiyasya Asanna nisIittA bhavai AsAyagA sehassa' zaikSo rAtnikasya AsannaM nipattA-upavezanazIlA bhavati tadA AzAtanA bhavati zaikSasya / / 9 / / 'sehe rAiNi eNaM saddhiM bahiyA viyArabhUmi vA nikkhate samANe tattha sehe punvatarAgaM Ayamai pacchA rAyaNie bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAnikena 'saddhiM' sAI-saha 'bahiyA' bahiH 'vicArabhUmi' vicArabhUmimbAhyocArabhUmimityarthaH, 'vA' iti vAkyAlaGkAre 'nikkhaM te samANe' niSkrAntaH sana:nirgata: san yadi 'tattha' tatra-malotsargajanyA'zucitvApa nodanaviSaye zaikSaH 'puncatarANaM' pUrvataraka rAtnikAcamanAtmAgepa 'Ayamai' Acamati-zuddhiM karoti pazcAdAgnikaH ke Age khaDA rahe barAbara meM khaDA rahe tathA pIche meM saMghaTTA karatA huA khaDA rahe to AzAtanAjanya cauthA pAMcavAM chaTThAdoSa lagatA hai 4 / 5 / 6 / isI taraha gurujana tathA baDoM ke Age baiThe tathA barAbara meM baiThe tathA pIche saMghaTTA karatA huA baiThe to AzAtanAjanya sAtavAM AThavAM aura nauvAM doSa lagatA hai|78|9|| ziSyaguru ke sAtha vicArabhUmisthaNDilabhUmi meM gayA huA guru ke pahile zauca kare to AzAtanA trIje AzAtanA janya doSa lAge che. (4-5-6) ziSya je gurUjana tathA vaDIlenI AgaLa ubhe rahe, barAbara najIka ubhe rahe, ke pAchaLa zarIrane ghasAIne ubho rahe to tene yAthI, pAMyI ane. cho mAsAtanA nya hoSa dAge cha (7-8-8) me04 pramANe ziSya gurujanA tathA vaDIlenI AgaLa bese, barAbara pAse bese, tathA zarIrane aDIne pAchaLa bese te tene sAtame, AThamo ane ane navame AzAtanA zrI samavAyAMga sUtra Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 samavAyAGgasUtra karoti, tadA zaikSasya AzAtanA bhavati // 10 // 'sehe rAiNieNaM saddhiM bahiyA viyArabhUmi vA vihArabhUmi vA nikkhate samANe tatthasehe puvvatarAga AlI yai pacchA rAyaNie AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikena sAI bahiH vicAramUmi vA vihAramUmi-svAdhyAyabhUmi vA niSkrAntaH san tatra svasthAne samA. gataH zaikSo yadi 'puvvatarAgaM' pUrvataraka-prAgeva 'Aloei' Alocayati Alo. canAM karoti, rAtnikaH pazcAt tadA zaikSasya AzAtanA bhavati / sthaNDilAdi sthAnAt parAvRtya svasthAna sahAgataH ziSyaH AcAryAditaH prAga yadi IryApathikI patikrAmettadA zaikSasyAzAtanA bhavatIti bhaavH||11|| "kei rAyaNiyassa puvvasaMlavittae siyA, taM sehe puvvatarAga Alavai pacchArAyaNie bhavai AsAyaNA sehassa" keI' kazcijano rAtnikasya 'punvasaMlavittae siyA' pUrvasaMlapitavyaH-prathamasalApakaraNIyaH syAt, evaM paristhitau taM pUrvasaMlapitavyaM janaM zaikSo yadi pUrvatarakam 'AlavaI' Alapati tena saha vAtolApaM karoti pazcAdrAtnikastadA AzAtanA bhvti||12|| 'sehe rAyaNiyassa rAo vA viyAle vA bAharamANassa ajo ! ke suttA ke jAgarA ? tattha sehe jAgaramANe rAyagiyassa appaDisaNettA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikasya 'rAyo vA' rAtrau vA zayanasamaye 'viyAle' vikAle asamaye ga-addharAtrAdau 'vAharamANassa' vyAharataH pRcchataH kiMpRcchataH? 'ajjo' he AryAH! 'ke suttA ke jAgarA?= hotI hai / 10 / ziSya AcArya ke sAtha vicArabhUmi-sthaNDilabhUmi-vihA ramUmi-svAdhyAyabhUmi meM sAtha gayA aura vahA~ se vApasa Akara ziSya yadi guru ke pUrva aipithika pratikramaNa kare to ziSya ko AzAtanA hoto hai|11|| koI vyakti guru ke pAsa Ave usake sAtha yadi guru ke pahile hI vArtAlApa karane lage to ziSya ko AzAtanA hotI hai / 12 / gurune rAtri athavA vikAla meM ziSya ko bulAyA ki-'he Arya ! kauna kauna sauye huve haiM aura kauna kauna jAgate haiM ?' usa samaya anya doSa lAge che (10) gurunI sAthe vicArami-sthaDilabhUmimAM gayela ziSya je gurunI pahelAM zauca kare te AzAtanA thAya che. (11) AcAryanI sAthe vicAra. bhUmi-sthaDilabhUmi vihArabhUmi-ravAdhyAyabhUmimAM gayela ziSya tyAMthI pAchA AvyA pachI je gurUnI pahelA aryA pathika pratikramaNa kare to ziSyane azAtanA doSa lAge che. (12) kei vyakita gurUnI pAse Ave tenI sAthe gurU vAta kare te pahelAM ja je zikha tenI sAthe vArtAlApa kare to ziSyane AzAtanA doSa lAge che. (13) rAtre athavA vikALe gurU ziSyane pUche ke "koNa koNa sUtAM che ane pheNa koNa zrI samavAyAMga sUtra Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayantriMzattama samavAye AzAtA nirUpaNam 377 ke suptAH ke jAgarUkAH=yuSmAsu ke suptAH ke jAgratazca santi iti pRcchataH, 'tattha' tatra zaikSo 'jAgaramANe' jAgrata prabudhyamAno'pi yadi rAtnikasya 'appa. DisuNettA' amatizrotA-guruve nottaraM prayacchati tadA zaikSasya azAtanA mvti||13|| 'sehe asaNaM vA pANaM vA khAima vA sAimaM vA paDigAhittA taM puvvameva sahetarAgassa Aloei pacchA rAyaNiyassa bhavai AsAyaNA sehss'||14|| zaikSo'zanaM vA pAnaM vA khAdyaM vA svAdyaM vA 'paDigAhittA' pratigRhya-AdAya tadyadi pUrvameva-rAtnikAlocanataH pUrvameva 'sahetarAgassa' zaikSatarakasya laghumuneH samIpe Alocayati pazcAt rAnikasya ca pArzva Aloca. yati tadA zaikSasya AzAtanA bhvti||14|| se he asaNaM vA pANaM vA khAima vA sAimaM vA paDigAhittA taM puvvameva sehatarAgassa uvadaMsei pacchA rAyaNiyassa bhavai AsAyaNA sehamsa' zaikSo'zanaM vA pAnaM vA khAdyaM vA svAdyaM vA pratigRhA tad yadi rAtnikasyopadarzanAt pUrvameva zaikSatarakasya 'uvadaMsei' upadarzayati. pazcAd rAtnikasyopadarzayati, tadA zaikSasyAzAtanA bhvti||15|| 'sehe asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAimaM vA paDigAhittA taM puvameva sehatarAgaM ucaNimaMtei pacchA rAyaNiyaM bhavai aAsAyaNA sehassa' zaikSo'zanaM vA pAnaM vA khAdyaM vA svAdyaM vA pratigRhya tadazanAdikaM yadi pUrvameva zaikSataraka-laghamanima 'uvaNimaMtei' upanimantrayati rAtnikaM pazcAdupanimantrayati tadA zaikSasyAzAtanA bhvti||16|| 'sehe rAyaNieNaM saddhi asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAima ziSya jAgatA huA bhI guru ko uttara nahIM detA hai to ziSya ko AzAtanA hotI haiM / 12 / ziSya anazanAdi cAra prakAra kA AhAra gRhastha ke ghara se lAkara pahile laghumuni ke pAsa AlocanA kare pazcAt guru ke pAsa taba ziSya ko AzAtanI hotI hai|14| ziSya azana Adi cAra prakAra ke AhAra ko lAkara guru ke pUrva hI laghumuni ko dikhAve pazcAt guru ko dikhAve to ziSya ko azAtanA hotI hai / 15 // ziSya azanAdi cAra prakAra kA AhAra lAkara yadi laghumuni ko pahile aura guru ko pIche AmaMtrita kare to ziSya ko AzAtanA hotI hai| 16 / jAge che tyAre je ziSya jAgate hovA chatAM paNa gurUne javAba na Ape te ziSyane azAtanA doSa lAge che. (14) azanAdi cAra prakAranA AhAra gRhasthane gherathI lAvIne pahelAM je ziSya ladhumuninI pAse AlecanA kare ane pachI gurunI pAse AlocanA kare te ziSyane azAtanA doSa lAge che. (15) ziSya azanAdi cAra prakAranA AhAra lAvIne pahelAM laghumunine batAve ane pachI gurUne batAve te ziSyane AzAtanA doSa lAge che. (16) ziSya anAdi cAra prakAranA AhAra zrI samavAyAMga sUtra Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 samavAyAnasUtre vA paDigAhitA taM rAyaNiyaM aNApucchittA jassa jassa icchai tassa tassa svaddhaM khaddhaM taM dalayai bhavara AsAyanA sehassa' zaikSo rAtnikena sArddham azanaM vA pAnaM vA khAdyaM vA svAdyaM vA pratigRhNa, tat = azanAdikaM yadi rAtnikam 'aNApucchittA' anApRcchaya 'jassa jassa iccha' yaramai yasmai icchati tassa tassa' tasmai tasmai munaye 'khaddhaM kharddha' pracuraM pracuraM dadAti, tadA zaikSasyAzAtanA bhavati ||17|| 'sehe asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAimaM vA paDigAhittA rAyaNieNaM saddhi bhuMjamANe tattha sehe khaddhaMkhaddhaM DAga DAgaM UsaDhaM UsaDhaM rasiyaM rasiyaM maNunnaM maNunnaM maNAmaM maNAmaM niddhaM niddhaM lukkhaM lukkhaM AhAritA bhava AsANA sehassa' zaikSo'zanaM vA pAnaM vA khAdyaM vA svAdyaM vA pratigRva rAtnikena sArddha 'bhuMjamANe' bhuJjAnaH, tatra zaikSaH 'khaddhaM khaddha' adhika madhikaM 'DAga DAgaM' DArka DAkaM = mazastaM prazastaM 'UsaDhaM UsadaM' utsRtamutsRtam = uttamam - uttamam 'rasiyaM - rasiyaM' rasikaM rasika = mAdhuryAdi rasayuktam2, 'maNunnaMmaNunnaM' manojJaM manojJaM manasA jJAyate iti manojJam = mano'nukUlam 2, 'maNAmaM maNAmaM ' mano'yaM mano'maM manasA'myate = gamyate iti mano'mastam = hRdayAnanda - janakam, 'niddhaM niddhaM' snigdhaM snigdhaM ghRtAdiyuktaM ghRtapUrAdikam ' rukkhaM rukkhaM ' rukSaM rukSa nIrasaM norasaM sat svAdiSTaM paTTikAdikaM yadi AhArayitA syAttadA ziSya guru ke sAtha azanAdi lAkara guru ke vinA pUche yadi jisajisa ko cAhe usa usa ko pracura - adhika AhAra de to ziSya ko AzAtanA hotI hai / 17 / gurU ke sAtha AhAra karatA huA ziSya prazasta - prazasta-zarIra ko sukhadAyI, UsaDhaM-Usa - uttama uttama arthAt tAjA-tAjA, rasiyaM - rasiyaM - sarasa- sarasa, maNunna maNunna = managamatA, maNAmaM - maNAmaM = hRdaya ko Ananda dene vAlA, giddhaM Nirddha-snigdhaM-snigdhaM ghI se cakacakita ghevara Adi lakkhaM lukkhaM rUkSa rUkSa pApaDa Adi, jo jo padArtha manake anukUla ho use jaldI jaldI aura adhika-adhika khAve lAvIne pahelAM ladhumunine ane pachI gurUne AmaMtrita kare ta| ziSyane AzAtanA lAge che. (17) gurUnI sAthe azanAdi lAvIne gurUne pUchyA vinA peAtAnI IcchA pramANe anya sAdhune adhika AhAra Ape te ziSyane AzAtanA lAge che. (18) gu3nI sAthai AhAra bharato ziSya ne prazasta-zarIrane sumahAyI. UsaDhaM- UsaM - uttama uttama bheTale De tAle tAle, rasiyaM rasiya-sarasa, sarasa, maNunna maNunnabhanagabhato, maNAmaM maNAmaM - hRhayane mAnahaM henAra, NiddhaM niddhaM-snigdha-dhIthI bharapUra ghevara yahi, lukkhaM luvakhaM-3kSa- 3kSa, pAthara Adi ne ne pahArtha bhanane gamatA hoya te jaldI jaldI ane vadhAre pramANamAM khAya te tene AzAtanA zrI samavAyAMga sUtra Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayastriMzattame samavAye AzAtanA nirUpaNam zaikSasya zAtanA bhavati || 18 ||33|| 'sehe rAyaNiyassa vAharamANassa apaDisuNittA bhavara AsANA sehassa' zaikSo yadi kiMcidapivyAharataH = nigadato rAtnikasya 'apa DisuNittA' apratizrotA = uttarAmyAdAtA jAyate, tadA zaikSasyAjJAtanA bhavati ||19|| 'sehe rAyaNiyassa vAharamANassa tattha gae ceva paDiNittA bhavai AsAyanA sehassa' zaikSo rAtnikasya vyAharataH = AhvayataH, tatra gata eva = svasthAne svAsAne vA sthita eva yadi pratizrotA = uttaradAtA syAt, tadA AzAtanA zaikSasya ||20|| 'sehe rAyaNiyassa kiMtivattA bhavai AsAyanA se hassa' zaikSo rAnikasya ziSyAdAne dUre sthita eva 'kiMtivattA' kiMbUSe, itivaktA = uttarayitA yadi syAttadA zaikSo rAtnikaM prati 'tumati' tvam ita= ityAkArakaM 'tUMkAra zabdaM na tu 'bhadanta' ityAdikaM vaktA = kathayitA syAttadA zaikSasya zAtanA bhavati / uktaM ca "huM karoti yadA ziSyastvaM vA''cArya pramAdataH / ihAkIrttimavAmoti kuyoniM cAdhigacchati // iti||22|| . to AzanA hotI hai | 18| guru ke bulAne para ziSya yadi uttara nahIM detA hai to usako AzAtanA lagatI hai / / 19 | guru mahArAja ke vacana kA unake samIpa na jAkara apane Asana para baiThA huA hI uttara de to ziSya ko AzAtanA hotI hai | 20| guru ke bulAne para ziSya yadi guru ke samIpa jAkara dUra rahA huA hI 'kyA kahate haiM kyA kahate hai ? aisA kahe to ziSya ko AzAtanA hotI hai| 21 | ziSya prakAra tUMkAre se bole aura 'he madanta' ityAdi na kahe to ziSya ko AzAtanA hotI hai / kahA hai ki guru ko 'tU' isa "huM karotI yadA ziSyastvaM vA''cArya pramAdataH / ihAkIrtimavApnoti kuyoniM cAdhigacchati // 1 // iti / "huM karoti yadA ziSyastvaM vA''cArya pramAdataH / ihA kIrtimavApnoti, kuyornicaadhigcchti||1|| iti 379 doSa lAge che (19) gurU khelAve chatAM paNa ziSya javAba na Ape te tene AzAtanA lAge che. (20) gurU mahArAjanA vacananA temanI pAse na jatAM petAne Asane beThAM beThAM uttara Ape teA ziSyane AzAtanA lAge che. (21) gurU khelAve tyAre gurUnI tadna najIka na jatAM dUrathI ja "zuM kaheA che" evA uttara Ape te ziSyane AzAtanA lAge che. (22) je ziSya gurUne 'tu" kahIne elAve ane 'he bhadanta' ItyAdi kahIne na melAve teA ziSyane AzAtanA lAge che. kahyuM paNa che ke zrI samavAyAMga sUtra Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 samavAyAGgasUtre sehe rAyaNiyaM khaddhaM khaddhaM battA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAnika 'khadakhaddhaM' 'pracuraM pracura prayojanAdadhikaM nirarthakaM kaThoraM vA 'vattA' vaktA kathayitA syAttadA zaikSasyAzAtanA bhvti||23||sehe rAyaNiyaM 'tajjAeNaM tajjAeNaM paDihaNittA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikaM 'tajAeNaM-'tajjAeNa tajjAtena tajjAtenarAtnikamukhaniHmRtavacanAnurUpapativacanena 'paDihaNittA' pratihantA-zabdena zabdaM ghAtayitA glAnAdisevAdyartha guruNA preritaH ziSyaHprativadati "bhavataiva kathaM na kriyate" ityAdi rUpeNa vaktA syAttadA zaikSasyAzAtanA bhavati // 24 // 'sehe rAyaNissa kahaM kamANassa "iti" evaM vattA bhavai AsAyaNA sehassa" zakSo rAtnikasya 'kahaM kahemANassa' kathAM kathayataHarthAta kathAM vAcayato rAtnikasya vyAkhyAne 'iti' anena prakAreNa vaktavyam itthaM na vaktavyam' evam etAdRzaM vaktA-bhASitA syAtadA zaikSasyAzAtanA bhavati // 24 // 'sehe kahaM kahemANassa no sumarasIti vattA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikasya kathAM kathayataH vyAkhyAne kathAM vAcayato rAtnikasya 'no sumarasIti'no smarasIti-tvaM smRti pathaM nAnayasi' ityAkArakaM vaktA =bhASitA yadi syAttadA zaikSasyAzAtanA bhavati // 25 // 'sehe rAyaNi ziSya pramAda se guru ko tUMkAra-zabda se bulAtA hai to isaloka meM apakIrti ko prApta karatA hai aura paraloka meM kuyoni meM janma letA hai / 1 / // 22 // ziSya guru ke prati prayojana se adhika nirarthaka athavA kaThora vacana bole to ziSya ko AzAtanA hotI hai / 23 / glAna Adi kI vaiyAvaca karane ke liye guru se preraNA kiyA haA ziSya yadi 'Apa hI kyoM nahIM karate ho' aisA apamAnajanaka tadrUpa pratyuttara bole to ziSya kA AzAtanA hotI hai / 24 // guru ke vyAkhyAna samaya meM guru ko 'aisA volanA cAhiye' isa rIti se nahiM kahanA caahiye| aisA kahe to ziSya ko AzAtanA hotI hai|25| guru ke vyAkhyAna samaya meM 'Apa ko yAda nahIM aataahai| aisA kahe to ziSya ko AzAtanA lagatI hai / 26 / guru ke vyAkhyAna ziSya pramAdathI gurUne tuMkArAthI belAve te AlekamAM akIti prApta kare che bhane 52somA duyonimAmi se che. // 1 // (23) ziSya gurU pratye jarUra karatAM vadhAre nirarthaka athavA kaThera vacana bese te ziSyane azAtanA lAge. (24) glAna (vRddha, bimAra) Adi sAdhunI vaiyAvaca karavAnI gurU preraNuM kare tyAre Apa ja kema karatA nathI" ema kahenAra ziSyane AzAtanA doSa lAge che. (25) gurU vyAkhyAna ApatA hoya tyAre "Ama bAlavuM joIe Ama na bolavuM joIe" e pramANe gurUne kahenAra ziSyane AzAtnaa sA che. (21) 13 vyAjyAna mApatA hoya tyAre "mApane yA bhAvatu nathI" zrI samavAyAMga sUtra Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayastrizattame samavAye AzAtanA nirUpaNam 381 yassa kahaM kahamANassa NA samuNase bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo yadi kathAM kathayato rAtnikasya sumanAH prasanno na jAyate tadA zaikSarayAzAtanA bhvti||26|| 'sehe rAyaNiyassa kahaM kahemANassa parisaMbhettA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo kathAM kathayato rAtnikasya 'parisaM' 'pariSadaM sabhAM zrotRgaNaM 'bhettA' vighaTayitA cheda-bheda-kartA syAttadA zaikSasya AzAtanA bhavati // 27 // 'sehe rAyaNiyassa kahaM kahemANassa kahaM acchittA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo yadi kathAM kathayano rAtnikasya kathAm 'acchittA' AcchettA bhikSAvelAnirdezAdinA bhaJjayitA bhavati, tadA zaikSasya AzAtanA bhavati / / 28 // 'sehe rAyaNiyassa kahaM kahemANasa tIse parisAe aNuTTiyAe abhinnAe avucchinnAe avvogaDAe docaMpi tacaMpi tameva kahaM kahittA bhavaI AsAyaNA sehassa' zaikSaH kathAM kathayato rAtnikasya 'tIse' tasyAM gurusambandhinyAM parisAe' pariSadi=sabhAyAm 'aNuTiyAe' anutthitAyAm utthAnarahitAyAm 'abhinnAe' aminnAyAm=bhedarahitAyAm-akhaNDitAyAmityarthaH, 'avucchinnAe' avyucchinnAyAma vyavacchedarahitAyAma yathAvadavasthitAyAm 'avcogaDAe' avyAkRtAyAM= niHzabdAyAm=upadezazravaNaparAyaNAyAmityarthaH, 'docapi tacaMpi' dvitIyamapi tRtIya mapivAraM 'tameva kahaM' tAmeva kathAM-guruccAritAmeva kathAM 'kahittA' kathayitA yadi bhavati tadA zaikSasya AzAtanA bhvti||29|| 'sehe rAyaNiyassa sijAse ziSya yadi prasanna nahIM hotA hai to ziSya ko AzAtanA hotI hai 27 / guru ke vyAkhyAna kAla meM ziSya pariSada ko chinnabhinna kare to ziSya ko AzAtanA hotI hai / 28 / guru ke vyAkhyAna samaya meM "aba mikSA kA samaya ho gayA" ityAdi bolakara vikSepa kare to ziSya ko AzAtanA hotI hai / 29 / gurU ke vyAkhyAna meM ekatrita huI pariSada ke uThane ke, bhinna hone ke, vyavacchinna hone ke aura vikhara ne ke pUrva, sunane ke liye samAjanoM ke utsuka hone para bhI yadi usI guru jI kI kahI huI' kathA ko do yA tIna bAra kahe to ziSya kI AzAtanA hotI hai ema kahe te ziSyane AzAtanA lAge che. (ra7) gurUnA vyAkhyAnathI je ziSya prasanna thAya te ziSyane AzAtanA lAge che. [28] gurUnA vyAkhyAna kALe je ziSya pariSadane chinnabhinna kare te tene AzAtanA lAge che. (29) gurUnA vyAkhyAna samaye "have bhikSAno samaya thaI gayo" ItyAdi kahIne vikSepa karanAra ziSyane AghAtanA lAge che. [30] guranA vyAkhyAnamAM ekaThI thayela pariSada uThavAnA, bhinna thavAnA, vyavacichanna thavAnA ane vikharAvAnA pahelAM sAMbhaLavAne mATe sabhAjano utsuka hoya te paNa eja gurUjIe kahela kathA be athavA traNavAra kahe te ziSyane AzAtanA zrI samavAyAMga sUtra Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 samavAyAGgasUtre saMthAragaM pAeNaM saMghaTTittA hattheNaM aNaNuNNavittA gacchai AsAyaNA bhavai sehassa' zaikSo rAtnikasya 'sijjAsaMthAragaM' zayyAsaMstArakaM-tatra-zayyAM zarIramamANA, saMstArakA sArddhahastadvayamitaH tad ubhayamapi pramAdataH kadAcitpAdenacaraNena 'saMghaTTitA' saMghaTyaspRSTvA-hattheNa' hastena "aNaNuNNavittA' ananujJApya akSamApayitvA yadi gacchati, tadA zaikSasyAzAtanA bhvti||30|| 'sehe rAyaNiyassa sijA-saMsthArae cidvittA vA nisIittA vA tuyadvittA vA bhavai, aAsAyaNA sehss'||31|| zaikSo rAtnikasya zayyA-saMstArake 'ciTThittA' sthAtA ArUDho vA 'nisIittA' niSattA-upaveSTA vA 'tuyadvittA vA' tvagvartayitA-pArzvaparivartayitA vA zayiteti yAvat yadi bhavati tadA zaikSasyAzAtanA bhvti||31|| 'sehe rAyaNiyassa uccAsaNaMsi vA samAsaNaMsi vA ciTTittA vA nisIittA vA tuyaTTittA vA bhavai AsAyaNA sehassa' zaikSo rAtnikasya 'ucAsaNaMsi' uccAsane gurorAsanAt 'samAsaNaMsi vA' samAsane-tulyAsane vA 'cidvittA' sthAtA 'nisIittA' niSattA-upaveSTA, 'tuyaTTittA' tvagvartayitA-zayitA vA yadi bhavati, tadA zaikSasya-ziSyasya AzAtanA bhvti||32|| ete sNgraahyaaH| zaikSo rAtnikasya 'AlavamANassa' AlapataH kiMcid vyAvarataH 'tatthagae ceva' tatra gata eva= svasthAne svAsane vA sthita eva yadi 'paDisuNittA' pratizrotA-uttaradAtA syAttadA zaikSasya AzAtanA bhvti||20|| AzAtaneyaM dazAzrutaskandhe viMzatitamA vartate / iti trayastriMzad aashaatnaaH| camarasya khalu asurendrasya asurraa||30||shissy guru ke zayyA aura saMstAraka kA pramAdavaza kadAcit paira se saMghaTA hone para hAtha joDakara kSamApana kiye vinA calA jAya to ziSya ko azAtanA hotI hai / 31 / guru ke zayyA saMstAraka para yadi ziSya khaDA hoce, baiThe aura zayana kare to usako AzAtanA hotI hai|32| ziSya yadi guru se U~ce Asana para yA guru ke barAbarI ke Asana para khaDA hove, beThe athavA zayana kare to usako AzAtanA lagatI hai |33dshaashrutskNdh meM yaha AzAtanA20vIsa prakAra kI kahI huI hai| asurendra deSa lAge che. (31) gurUnI zadhyA ane saMstArakane pramAdathI ziSyanA paga vaDe sparza thaI jAya che ane hAtha joDIne kSamApanA vinA je ziSya cAlyo jAya te tene AzAtanA lAge che. (32) gurUnI zayyA-saMstAraka upara je ziSya ubho rahe bese ke zayana kare te tene AzAtanA doSa lAge che. (33) je ziSya gurUthI uMcA Asane ke gurUnI barAbarInA Asane uke, bese ke zayana kare te tene AzAtanA lAge che. "dazAzrutarakaMdhamAM"A AzAtanA vIsa prakAranI kahI che. asurendra camarAja zrI samavAyAMga sUtra Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayasiMzattame samavAye AzAtanA nirUpaNam 383 jasya 'camara caMcAe' camaracaJcAyA 'rAyahANIe' rAjadhAnyA 'ekamekavArAe' ekaikadvAre ekaikadvArabahirdeze tetIsaM tetIsaM trayastriMzattrayastriMzat 'bhomA' bhaumAni= nagarAkArANi viziSTasthAnAni vA prajJaptAni / mahAvidehaH khalu 'vAse' varSa-kSetra 'tetIsa joyaNasahassAiM trayastriMzadyojanasahasrANi sAtirekANi kiMcidadhikatrayastriMzadyojanAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa prajJaptam / 'jayANaM' yadA khalu sUryaH 'bAhirANaMtaraM taccaM maMDalaM' bAyAnantaraM tRtIyaM maNDalaM-sarvabAhyamaNDalAtRtIyaM maNDalaM 'upasaMkamittA"uvasaMkramya prApya cAraM carati,tadAkhala ihagatasyaja mbUdvIpasthitasya puruSasya 'tettIsAe joyaNasahassehiM kiMcivisesUNehiM trayastriMzatA yojanasahanaiH kiMcid vizeSonaH kiMcinyUnatrayastriMzatsahasrayojanadareNa 'cavakhupphAsaM'cakSuH sparza 'havvaM' itivAkyAlaMkAre 'Agacchai' Agacchati / ayaM bhAvaH-sUryasya sarvANi maNDalAni caturazItyadhikaikazatasaMkhyakAni vartante / teSu dvayo dvayomaDalayora. ntaraM dve dve yojane yojanasyaikastha ekaSaSTibhAgeSu aSTacatvAriMzad2-48/61 camararAja camara kI camaracaMcA nAma kI rAjadhAnI meM eka eka dvAra ke bAdarapradeza meM tetIsa tetIsa 33-33 bhauma-nagara ke AkAra jaise viziSTa sthaanhaiN|| mahAvideha kSetra kA vistAra kucha adhika tetIsa 33 hajAra yojana kA kahA huA hai| jisa samaya sUrya samasta bAhya maMDala se tRtIya maMDala ko prApta hokara bhramaNa karatA hai usa samaya vaha yahAM ke arthAta jambUdvIpameM rahe hue manuSya ko kucha kama tetIsa 33 hajAra yojana dUra se dikhalAI detA hai / isakA bhAva isa prakAra se hai-mUrya ke samasta maMDala eka sau corAsI 184 haiM / ina meM jo do do maMDaloM meM antara hai vaha do yojana aura eka yojana ke igasaTha 61 bhAgoM meM se aDa. tAlIsa 48 arthAt do ghojana aura igasaThiyA aDatAlIsa-48/61 camaranI camacaMcA nAmanI rAjadhAnImAM pratyeka dvAranA bAhyapradezamAM 33-33 tetrIsa tetrIsa bhoma-nagaranA jevA viziSTa sthAna che. mahAvideha kSetrano vistAra 33 tetrIsa hajAra yojanathI ke vadhAre kahela che, je samaye sUrya samasta bAhya maMDaLamAMthI trIjA maMDaLane prApta karIne bhramaNa kare che. te samaye te ahIMnA eTale jabUdvIpanA mANasone kaMIka ochA 33 tetrIsa hajAra jana aMtarethI dekhAya che. tenuM tAtparya A pramANe che.-sUryanAM samasta maMDaLa 184 ekaso corAzI che. temAM pratyeka be maMDaLa vacce je aMtara che te be jana ane eka yojananAM 61 ekasaTha bhAgamAMthI 48 aDatAlIsa bhAga pramANa cha. 28 me yosana bhane igasaThiyA aDatAlIsa bhAga 2 48/61 pramANa zrI samavAyAMga sUtra Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 samavAyAGgasUtre bhAgaparimitaM ca vartate / tathA sarvabAhyamaNDalAt dvitIyamaNDalAntaraM etaramAda dviguNam, arthAt paJcayojanAni paJcatriMzacaikaSaSTibhAgA 5- 35 / 61 etatpari mitamantaraM vartate / etAvatA idamAyataM yat sarvabAhyamaNDalAd dvitIyaM maNDalametAvatparimitaM honaviSkambhaM bhavati / ayaM bhAvaH - bAhya maNDalAdAbhyantaramaNDalAgamanasamaye maNDale maNDale viSkambhe etAvannyUnamantaraM jJAtavyam / tatazca vRttakSetra paridhigaNitanyAyena sarvavAdyamaNDalAvditIyamaNDalasya paridhiH saptadazamiyajanairaSTatriMzatAcaikaSaSTibhAgaiH 1738 / 61 nyUno bhavati / anenaiva prakAreNa tRtIyamaNDalasya paridhistato dviguNo hIno bhavati, tathAhi sarvavAyamaNDalAt tRtIyamaNDalasya viSkambha ekAdazabhiryojanaiH navaMbhire kaSaSTibhAgaizca 119/61 nyUno bhavati, tathA paridhiH paJcatriMzatAyojanaiH paJcadazabhirekaSaSTibhAgaizca 35 15/61 bhAga pramANa hai / tathA sarva bAhya maMDala se dvitIya maMDala taka kA antara duguNA hotA hai, vaha pAMca yojana tathA eka yojana ke igasaThiyA paiMtIsa 35 / 61 bhAga pramANa hai| isase yaha bAta jJAta ho jAtI hai, ki sarvabAhya maMDala ke anantara jo dvitIyamaMDala hai vaha usase vistAra meM hIna haibAhyamaMDala se andara praveza karate samaya pratyeka maNDala ke viSkaMbha meM itanA nyUta antara samajhanA caahiye| isaliye vRtta kSetra paridhi gaNita nyAya ke anusAra sarvabAhya maMDala se dvitIya maMDala kI paridhI satraha yojana aura igasaThiyA aDatIsabhAga 1738 /61 nyUna hai / isI taraha se tRtIya maMDala kI paridhi usase dUnI hIna hai / vaha isa prakAra se haisamasta bAhyamaMDala se tRtIyabAhyamaMDala kA vistAra gyAraha yojana tathA eka yojana ke igasaThiyA nau bhAga 11 / 961 kama hai / tathA paridhi paiMtIsa yojana aura yojana ke pandraha igasaThiyA bhAga 35 15/61 kama che. tathA sa mAhya maMDaLathI bIjA maDaLa sudhI je aMtara che te bamaNu hAya che bheTale pAMca yojana bhane ekasaThiyA pA~trIsa bhAga 5 35 / 61 prabhAga che. tethI e vAta jANI zakAya che ke-sava` khAhyamaMDaLa pachI je khIjuM maDaLa che, te vistAramAM tenA karatAM ochuM che. khAdyamaMDaLathI aMdara praveza karatAM pratyeka maMDaLanA viSNubhamAM ATaluM ochuM aMtara samajavu' joie tethI vRttakSetra-paridhi gaNita nyAya pramANe sarva bAhyamaDaLa karatAM bIjA ma`DaLanI paridhI 17 38/61 sattara tholna bhane igasaThiyA ADatIsa bhAga yogna nyUna che, khena pramANe trIla maMDaLanI paridhI tenA karatAM khamaNI echI che. te A pramANe bane che--samasta mAhyamaujathI trIma mAyabhaujanA vistAra agIyAra yojana aneo yeonnanA ikasaThiyA nau bhAga 118 / 91 soch| che tathA paridhi yAMtrIsa yeonna bhane yonananA zrI samavAyAMga sUtra Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayastriMzattame samavAye sUryamaNDalanirUpaNam 385 nyUno bhavati, tasmAtparidhistrINi lakSANi aSTAdazasahasrANi dve zate ekonAzAtizca yojanAni SaTvatvAriMzadekaSaSTi bhAgAzca (318279 46/61) etAvatparimito vartate / idamuktaM bhavati-sarvAntimamaNDalasya paridhistrINi lakSANi aSTAdazasahasrANi trINi zatAni paJcadaza ca yojanAni(318315) etatparimito bhavati / tasmAt paJcatriMzat paJcadazaikaSaSTibhAgAzca 35 15/61 niSkAsyante tata AyAtamupayukta parimANam (318279 46/61) / tathA sarvAntimamaNDalAt abhyantaraM pavizati sUrye pratyekamaNDale dvAbhyAM muhUrtasya ekaSaSTibhAgAbhyAM 2/61 dinamAnaM vaddhate / tasmAdantimamaNDalAt tRtIyamaNDale sUryo yadA saMcarati tadA dinamAnaM dvAda. zamuhUrtAzcatvArazcaikaSa STibhAgA 12 4/61 bhavati / eSAM caturekaSaSTibhAgAdhika dvAdazamuhUrtAnA 12 4/61 mekapaSTibhAgAH patriMzadadhikasaptazatAni (736) hai| isaliye vaha paridhi tIna lAkha aThAraha hajAra do sau unnosI yojana aura eka yojana kA igasaThiyA chiyAlIsabhAga kI (318279 46/61) hai| tAnparya yaha hai ki sarvAntima maMDala kI paridhi tIna lAkha aThAraha hajAra tIna sau pandraha 318315 yojana kI hotI hai usameM se peMtIsa aura pandraha igasaThiyAbhAga 3515/61nikAle jAya to uparoktapramANa(318279 46/6)A jAtA hai| tathA aMtimamaMDala se sUrya java bhItara praveza karatA hai taba pratyeka maMDala meM eka muhUta ke do igasaThiyA (262) bhAga jitanA dinamAna baDha jAtA hai| isaliye aMtimamaMDala se tRtIyamaMDala meM sUrya jaba saMcaraNa karatA hai usa samaya dinamAna bAraha muhUrta kA igasaThiyA cArabhoga (4/61) hotA hai| isakA igasaThiyA bhAga sAtaso chattIsa ikasaThiyA paMdara bhAga 35 15/61 sAchI che. tethI te pariva 3 sApa maDhAra 12 ase sAMgaNyAsI pU che tAlIsa ikasaThiyA bhAga 318 74 46/61 eTale ke eka jananA ekasAITha bhAgamAthI beMtAlIsa bhAga pramANa jananI che. tAtparya e che ke sarvAntimamaMDalanI paridhi 31835 traNa lAkha a8 2 sone 52 yojanA thAya che. temAthI pAtrIsa bhane 542 ikasaThiyAmAga 35 15/6 eTale ke eka jananA eka sAITha bhAgamAMthI pa dara bhAga pramANu alaga kahADavAmAM Ave to A uparokta pramANa 318279 traNa lAkha aDhAra hajAra baso ogaNyAeMzI 46/61 thaI jAya che. tathA e tama maMDalathI sUrya jyAre aMdara praveza kare che, tyAre pratyeka maMDaLamAM muhUrtanA 2/61 be suvAdimAga pramANadinamAna vadhe che. tethI jyAre sUrya aMtima maMDaLomAMthI trIjA maMDaLamAM saMcaraNa kare che tyAre dinamAna 12 4/61 mAra mutanA ikasAThiyA cArabhAga thAya che. tenA sAyAlA zrI samavAyAMga sUtra Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 samavAyAGgasUtra bhavati / tadardhamaSTaSaSTa yadhika trizatAni 368 / anayA saMkhyayA sthUlagaNitasya vivakSayA tyaktapaJcadazaikaSTibhAgaviziSTapaJcatriMzadaMdAsya tRtIyamaNDalaparidheryAt 318279 saMkhyAyA guNanena (117126672) ekAdazakITayAekasamRtilakSA: SaD viMzatisahasrANi SaTzatAni dvAsaptatyuttarANi yojanAnAM saMkhyA bhavati tAM SaSTiguNitaikaSaSTayA, arthAt SaSTayadhikaSaTtriMzacchata (3660) parimitayA saMkhyayA vibhAjitAM kRtvA yA saMkhyA lamyate sA tRtIyamaNDale cakSuH sparzapramANaMbhavati / tacca cakSuHsparzapramANam-ekAdhikadvAtriMzatsahasra32001parimitaM bhavati / avaziSTAnAM dvAdazottaratrisahasrANA (6012) maMzAnAmekaSaSTayA bhAgakaraNena ekayojanasya ekonapaJcAzatpaSTibhAgAH 49/60, tathA yojanaSaSTibhAgasya ayoviMzatizcaikapaSTibhAgAH 23/61 / etat tRtIyamaNDale 7 36 hotA hai, sAta sau chattIsa 736 ke Adhe tIna sau aDasaTha 368 hote haiN| isa saMkhyA se sthUlagaNita kI rIti ke anusAra peMtIsa pUre aura igasaThiyA pandraha 3515/61 bhAga nikAle hae aMzavAlI tIsare maMDala kI paridhi ke sAtha arthAt tIna lAkha aThAraha hajAra do sau gunyAsI 318279 ke sAtha guNA karane para gyAraha karoDa igattara lAkha chAIsa hajAra chaha sau bahattara 11712672 hote haiN| isa saMkhyA ko sATha se guNAye huye igasaTha arthAt chattIsa sau sATha (tInahajAra cha sau sATha) para jo bhajana phala AtA hai vaha tRtIyamaMDala meM cakSu sparza kA pramANa hotA hai| vaha pramANa battIsa hajAra aura eka yojana32001kA AtA hai| avaziSTa tInahajAra3012aMzoM ko igasaTha 61kA bhAga dene se eka yojana ke sAThiyA unapacAsabhAga 49/60 tathA eka 1 yojana ke sAThiyA eka bhAga ke igasaThiyA teIsabhAga 23/61 hote haiN| tRtIya maMDala meM cakSuH 736 sAtase chatrIsa thAya che 736sAtase chatrIsane ardho bhAga 368traNaso aDasaTha thAya che A (368) traNaso aDasaThathI sthUla gaNitanI rIta pramANe pAtrIsapUrNAka ane ikasaThiyA paMdarabhAga 35 15/61 merale 44 yAtanA sasA bhAgamAMthI paMdara bhAga pramANa kADhelA aMzavALI trIjA maMDaLanI paridhinI sAthe arthAt 318279 traNa lAkha aDhArahajAra baso ogaNyAsInI sAthe guNatAM 11,71,26,672 mazIyA2 4 ataratA chavIsahara se mAMtara thAya che tene 60thI guNelA ekasaThavaDe 3660 traNa hajAra chaso sAITha bhAgatAM je-bhAgAkAra (bhAjanaphaLa) Ave che. te trIjA maMDaLamAM cakSusparzanuM pramANa 3201 traNa hajAra ne eka ejananuM Ave che. bAkI bacelA traNahajAra ane bAra (3012) aMzane 61 yasa843 mAndi ye yojanA 48/60 sAThiyAogaNapacAsa bhAga tayA ye yojanA 1/60 sAThiyA eka bhAganA bheTale 23 ikasAThiyA tevIsabhAga zrI samavAyAMga sUtra Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvabodhinI TIkA. trayastriMzattame samavAye nairayikANAM sthitinirUpaNam 387 cakSuH spazamya pramANaM jambUdvIpamajJaptyAmupalabhyate / atra mUlasUtre 'tettosAe joyaNasahassehiM kiMcivisesUNehi' ityanena tat trayastriMzatsahasa kizcinyUnatA uktA, tat dvAtriMzatsahasropari sAtirekasyaikayojanasyApi nyUtasahasrayojanatvena vivakSaNAduktA / paJcadazamaNDale punaridaM yathoktameva (11000) pramANaM bhavati, arthAt trayastriMzatsahasrANi pramANaM bhavati, pratimaNDalaM sAdhikacaturazItayojanAnAM prathamamaNDalamAme prakSepaNAt ||suu. 70 // __ mUlam-imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe atthegaiyANaM neraiyANaM tettIsaM paliovamAiM ThiI paNNattA / ahe sattamAe puDhavIe kAla mahAkAlarokhyamahAroruesu neraiyANaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| appaiThANanarae neraiyANaM ajahaNNamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI pnnnnttaa| asurakumArANaM atyaMgaiyANaM devANaM tettIsaM paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| sohammIsANesu atthe. gaiyANaM devANaM tettIsa paliovamAiM ThiI pnnnnttaa| vijayavejayaMta jayaMta aparAjiesu vimANesu ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI sparza kA pramANa jaMbUdvIpaprajJapti meM upalabdha hotA hai| yahAM para mUlasUtra meM 'tettIsAe joyaNasahassehiM kiMci visesNehi tetIsa yojana kucha vizeSanyUna, aisA pATha hai| isameM jo tetIsa 33 hajAra se kucha kama. kahA hai vaha vattIsa hajAra ke upara kucha adhika eka yojana ko bhI nyUnasahasrayojana hone kI vivakSA se kahA hai / pandraha153 maMDala meM to tetIsa33 hanAra yojana pramANa hI ho jAtA hai| kyoM ki pratyeka maNDala meM kucha adhika corAsI yojana prathama maNDala ke mAna meM DAle jAte haiM ||suu070|| thAya che. A tRtIya maMDalamAM cakSusparzanuM pramANa jambudvIpa prajJaptimAM prApta thAya che. 24 bhUNasutramA tettIsAe joyaNasahasse hiM kiMci visesuNehiM mevo pA che. ahIM je 33 tetrIsahajAra ejanathI thaDA vizeSa ochA kahela che te 32 batrIsa hajAranI upara saheja vadhAre eka janane paNa nyUna sahastra jana thavAnI vivikSAe kahela che. 15 paMdaramAM maMDaLamAM to tetrIsa hajAra yojana pramANu thaI jAya che kAraNa ke maMDalamAM kaMIka adhika rAzIjana prathama maMDalamAMnAkhavAmAM Ave che sU 70 zrI samavAyAMga sUtra Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 samavAyAGgasa paNNattA / je devA savvaTTasiddhe mahAvimANe devattAe uvavaNNA, tesi NaM devANaM ajahaNNamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamoI ThiI paNNattA | te NaM devA tettIsAe addhamAsehiM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / tesi NaM devANaM tettIsAe vAsasahassehiM AhAraDe samupajjai / saMtegaiyA bhavasiddhiyA jIvA je tettIsa bhavaggahaNeohaM sijjhissaMti bujjhissaMti muccissaMti parinivvAissaMti, savvadukkhANamaMtaM karissati // sU0 71 // TIkA- 'imIse NaM' ityAdi asyAM ratnaprabhAyAM pRthivyAmastyekeSAM nairayikANAM trayastriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / adhaH saptamyAM pRthivyAM kAlamahAkAla rauravamahArauraveSu nairayikANAmutkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptA / apratiSThAnanara ke nairayikANAm 'ajahaSNamaNuko seNaM' ajaghanyAnutkarSeNa jaghanyena utkarSeNa ca trayastriMzatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / asurakumArANAm astyekeSAM devAnAM trayastrizatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / saudharmezAnayoH astyekeSAM devAnAM trayatrizatpalyopamAni sthitiH prajJaptA / vijayavaijayantajayantAparAjiteSu TIkArtha- 'imIse NaM' ityAdi / isa ratnaprabhA pRthivI meM kitaneka nArakiyoM kI sthiti tetIsa 33 palyopama kI kahI gaI haiN| nIce saptama pRthivI meM kAla, mahAkAla, raurava aura mahAraurava, ina narakAvAsoM meM nArakiyoM kI utkRSTasthiti 33 tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| apatiSThAna narakAvAsa meM nArakiyoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti 33 tetIsa sAgaropama kI hI hai| asurakumAradevoM meM kitaneka devo kI sthiti tetIsa palyopama kI kahI gaI hai| saudharma IzAna, ina do kalpoM meM kitaneka devoM kI sthiti 33 tetIsa palyopama kI kahI gaI hai, vijaya TIma-' imise NaM' ityAdi / bhA ratnapralA pRthvabhiAM DeMTalA nAraDiyonI sthiti 33 tetrIsa pasyopamanI uDDI che, nIce sAtamI pRthvImAM ala, mahAasa, raurava, ane mahAraurava e narakAvAseAmAM nArakIonI utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI kahI che. apratiSThAna narakAvAsamAM nArakIonI jaghanya-ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa patyeApamanI kahI che. asurakumAra daivAmAM keTalAka devAnI sthiti 33 tetrIsa palyApamanI kahI che. saudhama ene izAna e e kalpeAmAM keTalAka devAnI sthiti 33 tetrIsa palyApamanI kahI che. vijaya, vaijaya nta ane apa zrI samavAyAMga sUtra Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trayastriMzattame samavAye nairayikANAM sthityAdi nirUpaNam 389 vimAneSu utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi sthitiH prjnyptaa| ye devAH sarvArthasiddhe mahAvimAne devatvenotpannAsteSAM khalu devAnAm 'ajahaNNamaNukkoseNaM' ajagha. nyAnutkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / te khalu devAstrayastriMzatA adamAserAnanti vA prANanti vA uccasanti vA niHzvasanti vaa| teSAM khalu devAnAM trayastriMzatA vaSasaharAhArArthaH samutpadyate / santye ke bhavasiddhikA jIvA ye trayastriMzad bhavagrahaNaiH setsyanti bhotsyante mokSyanti, parinirvAsyanti sarvaduHkhAnAmantaM kariSyanti ||suu. 71 // __ catustriMzattamaM samavAyamAha mUlam - cottosaM buddhAisesA paNNattA, taM jahA-avaTrie kesamaMsuromanahe1, nirAmayA nirUvalevA gAyalaTTI2, gokkhIra paMDure maMsasogie3, paumuSpalagaMdhie ussAsanissAse4, pacchanne AhAranIhAre adisse maMsacakkhuNA5, AgAsagayaM cakaM6, AgAsagayaM vaijayaMta, jayaMta aura aparAjita, ina vimAnoM meM utkRSTasthiti 33 tetIsa sAgaropama kI kahI hai| jo deva sarvArthasiddha nAmaka vimAna meM devakI paryAya se utpanna hote hai| una devoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti 33 tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| ve deva 33 tetIma ardhamAsoM ke bAda bAhya Abhyantarika zvAsocchvAsa grahaNa karate haiN| una devoM ko 33 tetIsa hajAra varSa nikala jAne para AhArasaMjJA utpanna hotI hai| inameM kitaneka jIva aise hote haiM jo33teMtIsabhava karate ke bAda siddha avasthA dhAraNa kareMge, AtmA ke anaMta jJAnAdika guNoM kA bhIga kareMge, isa saMsAra se sarvathA chUTa jAveMge, parinivRta-bilakula apane Apa meM zAnta ho jAyeMge aura samasta duHkhoM kA noza kara deMge ||suu0 71 // rAjIta e vimAnavAsI devenI utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI kahI che. je deva sarvArthasiddha nAmanA vimAnamAM devanI paryAye utpanna thAya che. te devonI jaghanya ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgarepamanI kahI che te de 37 tetrIsa amAsa bAda bAhya AtyaMtarika zvAse chavAsa grahaNa kare che, te devone 33 tetrIsa hajAra varSa vyatIta thAya tyAre AhAra saMjJA utpanna thAya che. te devAmAM keTalAka cho evA hoya che ke je 33 tetrIsa bhava ryA pachI siddhapada pAmaze. AtmAnA anaMta jJAnAdika guNonA bhatA thaze A saMsArathI sarvathA mukta thaze, parinivRtta thaze, ane samasta durane nAza karaze. sU. 71 zrI samavAyAMga sUtra Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 samavAyAGgasUtre chattaM7, AgAsagayAo seyavaracAmarAo8, AgAsagayaM phAlihAmayaM sapAyapIDhaM sIhAsaNaM9, AgAsagao kuDabhIsahassaparimaMDiyAbhirAmo iMdajjhao purao gacchai10, jattha jattha viyaNaM arahaMtA bhagavaMto ciTThati vA nisIyaMti vA tattha tattha viyaNaM takkhaNA deva saMchannapattapuSphapallavasamAulo sacchatto sajjhao saghaMTo sapaDAgo asogavarapAyavo abhisaMjAyai11, IsiM pio mauDaThANaMmi teyamaMDalaM abhisaMjAyai aMdhakAre viyaNaM dasadisAo pabhAsei12, bahusamaramaNije bhUmibhAge13, ahosirAkaMTayA jAyaMti14, uU vivarIyA suhaphAsA bhavaMti15, sIyaleNaM suhaphAseNaM surabhiNA mArueNaM joyaNaparimaMDalaM savvao samaMtA saMpamajijjai16, juttaphusieNaM meheNa ya nihaya rayareNuyaM kijjai17, jalayathalayamAsurapamUeNaM viTahAiNA dasaddhavaNNeNaM kusumeNaM jANussehappamANamitte puSphovayArekijai18, amaNuNNANaM sadapharisarasarUvagaMdhANaM avakariso bhavai19,maNuNNANaM sadapharisarasarUvagaMdhANaM pAubbhAso bhavai20, paJcAharao vi ya NaM hiyayagamaNIo joyaNahArIsaro21, bhagavaM ca NaM addhamAgahIe bhAsAe dhammamAikkhai22, sA vi ya NaM addhamAgahI bhAsA bhAsijamoNI tesiM savvesiM AriyamaNAriyANaM duSpayacauppayamiyapasu. pakkhisarIsivANaM appaNo hiyasiva suhayabhAsattAe pariNamai23, puvvabaddhaverA vi ya NaM devAsuranAgasuvaNNajakkharakkhasa kinara kiMpurisagarulagaMdhavvamahoragA arahao pAyamUle pasaMtacittamANassA dhammaM nisAmaMti24, aNNautthiya pAvayaNiyA vi ya NaM AgayA zrI samavAyAMga sUtra Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catutriMzattame samavAye buddhAtizayanirUpaNam 391 caMdaMti25, AgayA samANA arahao pAyamUle nippaDivayaNA havaMti26, jao jao vi ya NaM arahaMto bhagavaMto viharaMti, tao tao viya joyaNapaNavIsAe NaM ItI na bhavai27, mArI na bhavai28, sacakaM na bhavai 29, paracakaM na bhavai30, aivuTTI na bhavai 31, aNAvuTTI na bhavai32, dubbhikkhaM na bhavai33, puvvuppaNNA vi ya NaM uppAyA vAhI ya khippAseva uvasamaMti ||34|| sU072 || TIkA- 'cottIsaM' ityAdi - 'cottIsaM' catustriMzat 'buddhAisesA' buddhAtizepAH = buddhAnAM=tIrthakRtAmatizeSAH = atizayAH = prabhAvAH prajJaptAH, tadyathA- 'abafe samasuromana he ' avasthitam = avardhanazIlaM kezazmazruromanakham = kezAH = prasi ddhAH, zmazru = 'dADhI' iti prasiddhaM, romanakhAH = prasiddhAH, eteSAM samAhAradvandve ekatvam // 1 // 'nirAmayA niruvalevAgAyalaThThI' nirAmayA = rogarahitA; nirupalepA= malaleparahitA, gAtrayaSTiH = zarIramityarthaH // 2 // 'gokkhIra paMDure maMsasoNie 'gokSIrapANDuraM = gokSIravadhavalaM mAMsazoNitam || 3 || 'pauppalagaMdhie ussAsanissA se' padmotpalagandhikaM padmaM= kamalaM, utpalaM = kamalavizeSaH, tayo rgandha iva gandho yatrA aba sUtrakAra34 cotIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai'cottIsaM buddhAi' ityAdi / tIrthakaroM ke atizaya 34 cautIsa kahe gaye haiM | atizaya zabda kA artha prabhAva hai / ve isa prakAra se haiM-keza, dADhI, roma aura nakha inakA nahIM baDhanA, pahilA atizaya huA / rogarahita aura malale para hita zarIra kA honA, dUsarA atizaya huA / gokSIra ke samAna dhavala mAMsa aura zoNita kA honA, tIsarA atizaya huA / padma aura utpala kI have sUtrA2 34 yAtrIsa saMbhyAvANA samavAyAnu' uthana re - "cottIsaM buddhA" ityAdi / tItha karInA 34 cAtrIsa atizaya kahyA che. atizaya eTale prabhAva te 34 atizaya nIce pramANe che-- (1) vAja, hADhI, roma bhane nabhanI vRddhi thatI nathI, yA pahele atizaya thayA (ra) rAgarahita ane maLalepa rahita zarIra hAya che, A khInne atizaya che. (3) gAyanA dUdha jevu' dhavala mAMsa ane zANita hoya che, A trIjo atizaya zrI samavAyAMga sUtra Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 'sti tattathA, etAdRzam ucchAsa niHzvAsam = kamalagandhavatsugandhizvAsocchvAsa ityrthH,||4|| 'pacchanne' pracchannam - dRSTeragocaram, 'AhAranIhAre adissemaMsacakkhuNA' AhAra nirhAram = AhAro =bhojanaM, nirhAro = malamUtra parityAgaH adRzyaM mAMsacakSupA=chadmasthadRSTayA draSTumazakyam / dvitIyamArabhya paJcamAntAzcatvAro'tizeSAstIrthakRtAM janmanaiva bhavati |5|| 'AgAsagayaM cakkaM' AkAzagataM cakraM = dharmacakrama | 6 || 'AgAsamayaM chattaM' AkAzagataM chatra = chatratrayam | 7 || 'AgAsagayAo seyavaracAmarAzrI' AkAzagate zvetavaracAmare | 8 || 'AgAsamayaM phalihAmaye sapApI sIhAsaNaM' AkAzagatam = AkAzasthitaM sphaTikaratnanirvRta sapAdapIThaM = pAdapIThikAsahitaM siMhAsanam | 9 || 'AgAsagao kuDabhI sahassa parimaMDiyA bhirAmo iMdajjhao purao gaccha' AkAzagataH kuTabhI sahasraparimaNDitAbhirAmaH = kuTabhInAM laghupatAkAnAM yatsahasraM tena parimaNDita anaeva abhirAmaH = manoharaH indradhvajaH = anyadhvajApekSayA'timahattvAt indraH = pradhAnaM yo dhvajaH sa jinasya purataH = agrato gacchati | 10 || ' jattha jattha vi ya NaM arahaMtA bhagavaMto cidvaMti vA nisIyaMti vA gaMdha ke samAna zvAsocTrAsa kA honA, cauthA atizaya huA / dRSTi ke gocara nahIM honA, mAMsa cakSuoM se AhAra aura nIhAra - malamUtra kA parityAga - dikhalAI nahIM denA arthAt chadmastha ke carma cakSu se unakA AhAra - nIhAra nahIM dekhA jAtA hai, pA~cavAM atizaya huA / AkAzagata dharmacakra kA honA, chaTTA atizaya huA / AkAzagata tIna chAtroM kA honA, sAtavAM atizaya huA / AkAzagata sapheda sundara do cAmaroM kA honA, AThavAM atizaya huA / AkAzagata sphaTika ratna kA banA huA, pAdapIThikA sahita siMhAsana kA honA, navAM atizaya huA / AkAzagata hajAro choTI 2 patAkAoM se yukta indradhvaja kA prabhu ke Age2 calanA, dazavAM atizaya huaa| jahAM2 arhata bhagavaMta Thahare athavA baiThe che. (4) padma ane utpalanI gAdha jevA vAseAcchavAsa hAya che, A cethA atizaya che. (5) chadmasthanA ca cakSu vaDe temanA AhAra ane nIhAra-malamUtrane parityAga joi zakAtA nathI, A pAMcamA atizaya che. (6) AkAzagata dhamA~cakranu hovu' te chaThTho atizaya che (7) AkAzagata traNa chanuM hevu', te sAtamA atizaya che (8) AkAzagata e sudara sapheda cAmarAnuM hAvu' te AThame atizaya che. (9) AkAzagata sphaTika ratnanuM anAvela' pAdapIThikA sahitanuM siMhAsana hovu' te navamA ati zaya che. (10) AkAzagata hajArA nAnI nAnI patAkAovALA indradhvajanuM prabhunI AgaLa AgaLa calavu, te dazamA atizaya che. (11) ahaMta bhagavAna jyAM samavAyAGgasUtre zrI samavAyAMga sUtra Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA catustriMzattame samavAye buddhAtizayanirUpaNam 393 tattha tattha vi ya NaM takkhaNAdevasaMchannapatta'pphapallavasamAulo sacchatto sajjhao saMghaTo sapaDAgo asogavarapAyavo abhisaMjAyai' yatra yatrApi ca khalu arhanto bhagavantastiSThanti vA niSIdanti-upavizanti vA tatra tatrA'pi ca khalu tatkSaNAdeva-tasminneva saNe saMchannapatrapuSpapallavasamAkula:-saMchannaH saghaNTeH patraH, puSpaiH, pallavaizca samAkulo vyAptaH sacchatraH chatrasahitaH, sadhvajaH dhvajAsahitaH, saghaNTa: ghaNTAsahitaH, sapatAkA patAkAsahitaH, azokavarapAdapaH azokavRkSaH amisaMjAyate svayameva smutpdyte||11|| 'Isi piTThao mauDaTTANami teyamaMDalaM abhisaMjAyai aMdhayAre vi ya NaM dasadisAo pabhAsei' ISat pRSThataH pazcAdabhAge mukuTasthAne mastakapradeze tejomaNDalaM-bhAmaNDalam abhisaMjAyate, svayamevAtpadyate yadandhakAre'pi ca khalu dazadizaH prbhaasyti-prkaashyti|12|| bahusamaramaNijje bhUmibhAge' bahusamaramaNAyo bhUmibhAgaH yatra yatra bhagavanto'hantastiSThanti, nipIdanti, gacchaMti vA tatra tatra bhUmibhAgo nimnonnatarahitatvAdatyantasamo'tiramaNIyazca bhvti|13|| 'ahosirAkaTayA jAyaMti' adhaH zirasaH adhomukhAH kaNTakAH jAyante bhvnti|14|| 'UU vivarIyA suhaphAsA bhavaMti' RtavaH viparItA vahAra niyama se usI kSaNa meM saghana patra, puSpa aura pallava se yukta chatra, dhvanA, ghaMTA aura patAkA sahita azoka vRkSa kA honA, gyArahavAM atizaya huaa| mastaka ke pIche daza dizAoM ko prakAzita karane vAle tejomaMDala kA honA, bArahavAM atizaya huaa| bahusama-atyaMta ekasA bhUmibhAga kA honA-arthAt jahAM jahAM bhagavanta ahaMta prabhu virAjate haiM, athavA baiThate haiM, yA jAte haiM vahAM kA bhUmibhAga nIcA U~cA se rahita hokara atyaMta sama aura ramaNIya ho jAtA hai| terahavAM atizaya huaa| ahaMta bhagavAn jahAM padhArate haiM vahA para kaMTakoM kA avAkha honA, caudahavAM atizaya huaa| viparIta RtuoM kA bhI sukhasparza se jyAM bhe che tyAM tyAM e ja kSaNe saghana patra, puSpa ane pallavathI yukta chatra, dhvajA, ghaTaDIo, patAkA e vALA azokavRkSanuM hovuM, te agiyArame atizaya che. (12) mastakanI pAchaLa dase dizAone prakAzita karanAra tejamaMDaLanuM hovuM te bArame atizaya che (13) bahusama-atyaMta eka sarakhA bhUmibhAganuM banavuM-eTale ke jyAM jyAM ahaMnta bhagavAna virAje che, athavA bese che, ke jAya che tyAM tyAMne bhUmibhAga UMcanIce nahIM rahetA samatala ane ramaNIya thaI jAya che. A terame atizaya che.(14)ahaMta bhagavAna je mArgethI vicare che tyAMnA kAMTA adhomukha thaI jAya che. A caudama atizaya che. (15) viparIta hatuonuM paNa sukhasparzathI zrI samavAyAMga sUtra Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre api sukhasparzAH sukhadA bhavanti / 15 / / 'sIyaleNaM suhaphAseNaM suramiNA mArueNaM joyaNaparimaMDalaM savvao samaMtA saMpamajijai' zItalena sukhasparzana surabhiNA mArutena yojanaparimaNDalaMyojanaM yAvat kSetram sarvataH samantAt saMpramAjyaMte-saMzIdhyate, atizayaprabhAvataH gaMvartakavAto yojanaparimitakSetrasthita kacavarAdikamapanayatIti maavH|16|| juttaphusieNaM meheNa ya nihayarayAreNUyaM kijai'yukta pRSatena-acittodavinduparpaNapareNa mepena ca yojanaM yAvat kSetraM nihatarajoreNukaM kriyate / pavanena samuDDIyamAnaM rajaH, bhUmivartI dhUliH rennuH|17|| 'jalathalayabhAsurapabhUeNaM biMTaTThAiNAdasaddhaSaNNaNaM kusumeNaM jANussehappamANamitte puSphogyAre kijai' jalasthalajasadazabhAsvaraprabhUtena vRntamdhAyinA-urdhvamukhena dazArddhavarNena%D paJcavarNena kurumena acittapuSpeNa jAnutsedhapamANasAtraH puSpopacAra:=puSpasamUhaH kriyte|18| 'amaNuNNANaM sadapharisarasarUvagaMdhANaM avakariso bhavai' amanojJAnAM= patikUlAnAM zabdasparzarasarUpagandhAnAM apakarpaH-hAni bhvti|19|| 'maNuNNANaM yukta honA arthAt SaDRtuoM kA pragaTa honA, pandrahavAM atizaya huaa| zItala sukhasparza, aura sugaMdhita vAyu kA saMvartaka pavana kA-calanA aura 1eka yojana taka ke kSetra ko saba ora se acchI dara kacavarAdi se rahita kara denA, solahavAM atizaya huaa| choTI choTI vinduo se acitta pAnI-varasA kara megha kA eka yojana taka jamona ko raja aura dhalI ko vilakula sApha kara denaa| pavata se jo uDatI hai vaha raja hai tathA jo bhUmi para rahatI hai vaha dhUli hai| yaha sattaravAM atizaya huaa| jAnatsedha pramANa acitta paMcavarNa ke jalagata puSpoM-kamaloM kI-zobhAdhAraNa karane vAle sthalagatapuSpoM kI phUloM kI zobhA dhAraNa karane vAle Urdhvamukha hokara jamIna para racanA honA aThAravAM atizaya huaa| amanojJapratikUlazabda, sparza, rasa, aura gaMdha kA nahIM honA, yaha unnIsavAM atiyukta hovuM eTale ke cha RtuonuM pragaTa thavuM, A paMdarame atizaya che (1) zItala, sukhada, ane sugaMvita vAyunuM-saMvartaka pavananuM-cAlavuM ane eka ejana sudhInA kSetrane dareka taraphathI kacarA AdithI rahita karI devuM te sALamAM atizaya che (17) megha dvArA acitta pANInA nAnA pherAM varasAvIne eka ja sadhInI jamInanI raja ane dhULane taddana sApha karavI A sattarame atizaya che. pavanathI je uDe che tene ja kahe che. tathA je bhUmipara rahe che tene dhULa kahe che. (18) jAnajodha pramANa acitta, paMcavarNanA jalagatapupa-kamalonI-zobhA dhAraNa karanArAM tathA sthaLagata pupinI zobhA dhAraNa karanArAM puSponI urdhvamukha sthitimAM jamIna para racanA thAya che, te aDhAme atizaya thayA. (19) amane jJa-pratiphela -zabda, sparza, rasa, rUpa ane gaMdhano abhAva te ogaNIsame atizaya che. (2) zrI samavAyAMga sUtra Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catustriMzattame samavAya buddhAtizaya nirUpaNam 395 sahapharisarasarUvagaMdhANa pAubbhAvA bhavai' manojJAnA zabdasparzarasarUpagandhAnAM prAdurbhAvo bhvti|20|| 'paJcAharao vi ya Na hi yayagamaNAA joyaNanIhArIsae' pratyAharataH upadezaM kurvato bhagavataH api-nizcayena 'Na' vAkyAlakAre hRdayagamanIyaH hRdayapriyaH yojananirhArI yojanAvadhigAmI svaro bhavati-yojanagA. minIvANI bhvtiityrthH|21|| bhagavaM ca NaM addhamAgahIe bhAsAe dhamsamAikkhai' bhagavAMzca khalu arddhamAgadhyAM bhASAyAM dharmam AkhyAti=upadizati, eNa hi bhASA sukomalA, ataeva bhagavantastIrthakRta enAmeva bhASAmAzritya dharmamupadi. shti||22|| 'sAviyaNaM addhamAgahIbhAsA bhAsijjamANI tesiM savvesiM AriyamaNAriyANaM duppayacauppayamiyapasupavikhasarIsivANaM appaNohiyasivasuhayabhA. sattAe pariNamai' sA'pi ca khalu ardhamAgadhI bhASA bhASyamANA-bhagavatoccAryamANAAryAnAryANAM dvipadacatuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAm tatra dvipadA manuSyAH zaya hucaa| manojJa, zabda, sparza, rasa aura gaMdha kA prAdurbhAva honA, yaha bIsavAM atizaya huaa| upadeza karate samaya bhagavAna kA eka yojana gAmI hRdayapriya vANI kA honA, ikkIsavAM atizaya huaa| sukomala hone se arddhamAgadhI bhASA meM bhagavAna kA upadeza kA honA, bAIsavAM atizaya huaa| prabhu ke dvArA uccarita kI gaI usa arddhamAgadhI bhASA kA Aye, anAye, dvipada, catuSpada, mRga, pazu, pakSI sarIsRpa, inake saba ke liye apanI 2 bhASA ke rUpa meM hita, ziva aura sukha pradAtA svarUpa se pariNamana honA, arthAt jisa arddha mAgadhIbhASA meM prabhu kA upadeza hotA hai vaha bhASAArya, anAryajana aura pazu Adi jIva apanI 2 bhASA meM samajha jAte haiM aura usase ve apane AtmakalyANa ke mArga meM laga jAte haiN| dvipada se bhanuSya aura catuSpada se gAya Adi jaanmanojJa, zabda, sparza, rasa, rUpa ane gaMdhano prAdurbhAva thAya che te vIsamo atizaya che. (21) upadeza ApatI vakhate bhagavAnanI eka yojana gAmI manaharavANI thAya che. A 21 ekavIsamo atizaya thayo.(22)sukomala evI ardhamAgadhI bhASAmAM bhagavAna dvArA upadeza apAya che, A 22 bAvIsamo atizaya che.(23)prabhu dvArA belAyela ardhamAgadhI bhASAnuM Arya. anArya, dvipada, catuSpada, mRga, pazu, pakSI, sarIsRpa (peTe cAlatAM sarpo), e badhAne mATe potapotAnI bhASArUpe hita, ziva ane sukhada svarUpamAM pariNamana thavuM eTale ke je ardhamAgadhI bhASAmAM prabhune upadeza thAya che te bhASA Arya, anAryajana, pazu Adi jI pita pitAnI bhASAmAM samajI jAya che, ane tenI madadathI teo AtmakalyANanA mArge caDe che. dvipadathI manuSya zrI samavAyAMga sUtra Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre catuSpadAH gavAdayaH, dvipadacatuSpadavizeSabhedamAha-mRgA: AraNyajIvAH pazavaH= grAmasthajIvAH, pakSiNaH haMsAdayaH, sarIsRpAH uraHparisarpAH bhujaparisazci, teSAna 'appaNo' AtmanaH =ravasya2 'hiyasivasuhayabhAsattAe' hitazivasukhadabhASAtvena-tatra hitam abhyudayaH, zivaM-mokSaH, sukhaM zravaNakAlodbhava AnandaH, hitazivasukhadA yA bhApA, tatvena tadAkAratvena pariNamati-pariNatA bhvti|23|| 'puvvabaddhaverA vi yaNaM devAsuratAgasuvaSNajakravarakkhasakinnarakiMpurisagarulagaMdhavyamahoragA araho pAyamUle pasaMtacittamANasA dhamma nisAmaMti' pUrvavaddhavairA api pUrvasmin pUrvamave baddhAni-upAttAni vairANi-zatrubhAvA yaiste zAzvata virodhino'pi ca khalu devAsuranAgasuvarNayakSarAkSasakinnarakiMpuruSagaruDagandharvamahoragAH tatra devAH vaimAnikAH, asurAnAgAzva-bhavanapativizeSAH, suvarNAH zobhanavarNavatvAjjyAtiSkAH, yakSarAkSasakinnarAH kiMpuruSAzca vyantarabhedAH, garuDA: garuDalAncha. natvAtsuparNakumArA bhavanapativizeSAH, gandharvAH mahoragAzca vyantaravizeSAH, ete sarve 'araho' arhataH 'pAyamUle' pAdamUle varaNasamIpe 'pasaMtacittamANasA' varoM kA yadyapi yahAM para grahaNa ho jAtA hai phira bhI sUtrakAra ne jo mRga Adi padoM kA prayoga alaga kiyA hai usakA kAraNa unake vizeSa bhedoM ko dikhalAtA hai| yahI bAta Arya aura anArya padoM ke viSaya meM bhI jAnanI cAhiye arthAt Arya aura anArya padoM se dvipadoM kA grahaNa ho jaataahai| phira bhI dvipada se jo unakA svataMtra kathana kiyA hai vaha sAmAnya kathana hai aisA jAnanA cAhiye / sarIsRpa se uraHparisarpa aura bhujaparisarpa kA grahaNa huA hai| tebIsavAM atizaya huaa| pUrvabaddhavairabhAvavAle-zAzvatavirodhabhAvavAle-jIva deva asura, nAga suvarNa, yakSa, rAkSasa, kinnara, kiMpuruSa, garUDa, gaMdharva aura mahoragoM kA ahaMta prabhu ke caraNa samIpa meM prasanna antaHkaraNa aura prasanna mana hokara dharma kA zravaNa karanA, yaha ane catuSpadathI gAya Adi jAnavare grahaNa karela che. chatAM paNa sUtrakAre mRga Adi pano je alaga prayoga karyo che te temanA vizeSa bhede darzAvavAne mATe che. e ja vAta Arya ane anAya pado viSe paNa samajI levI. eTale ke Arya anArya padethI jo ke dvipadonuM grahaNa thaI jAya che, chatAM paNa dvipadathI je temanuM svataMtra kathana karyuM che te sAmAnya kathana che ema samajavuM. "sarIsRpa" padathI uraH parisa ane bhAjaparisarpone grahaNa karAyela che. A tevIzamo atizaya thayo (24) pUrvabaddha vairabhAvavALAM-zAzvata duzamanAvaTa dharAvanArA cha deva asura, nAga suvarNa yakSa, rAkSasa, kinnara, ki puruSa, garuDa, gaMdhava ane mahArage aha ta bhagavAnane caraNa AgaLa prasanna aMta:karaNa ane prasanna mane dharmopadezanuM zravaNa kare che. zrI samavAyAMga sUtra Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturviMzattame samavAye buddhAtizaya nirUpaNam 397 prazAntacittamAnasA:-prazAntAni zAnti gatAni cittAni-hRdayAni mAnasAniantaHkaraNAni yeSAM te-pazAntavittamAnasAH santAdharma 'nisamiti' nizamayantizRNvanti ityrthH|24|| aNNautthiya pAvaNiyA vi ya NaM AgayA vaMdati' anyatIthikA pAvanikA api ca khalu AgatA magavantaM vndnte|25|| 'AgayA samANA araho pAyamale nippalivayaNA havaMti' AgatAH santo'rhataH pAdamUle niSpativacanAH pratyucararahitA bhvnti|26|| 'jao jao vi ya NaM arahaMto bhagavaMto viharaMti to to vi ya NaM joyaNapaNavIsAe Na ItI na bhavai' yato yato 'pi yatra yatrA'pi khalu arhanto bhagavanto viharanti. tatastato'pi-tatra tatrAbhagavAn kA atizaya hai jo paraspara jAta virodho jIva bhI eka jagaha baiTha kara vaira bhAva kA parityAga karake prabhu kI vANI ko sunate haiN| vaimA. nika deva yahAM deva pada se gRhIta kiye gaye haiN| asura kumAra aura nAgakumAra ye bhavanapati ke bheda haiN| suvarNa zobhanavarNavAle hone se jyotipI. deva haiN| yakSa, rAkSasa kinnara, kiMpuruSa, ye vyantara devoM ke bheda haiN| garuDa kA cihna hone se garuDa zabda suparNakumAra kA bodhaka hai aura ye garuDa bhavanapati ke medoM meM se haiN| gaMdharva aura mahoraga ye vyantara jAti ke deva haiN| caubIsavA~ atizaya huaa| anyatIrthika prAvacaniyoM kA Ate hI prabhuko baMdana karanA, yaha paccIsavAM atizaya hai| bhagavAn kA yaha atizaya hai ki unake samakSa Ate hI mAniyoM kA mAna galita ho jAtA hai| anyatIrthika prAvanikoM kA ahaMta pAdamUla meM Ate hI niruttara honaa| yaha chavvIsavAM atizaya huaa| jahAM 2 para bhI ahaMta bhagavaMta vihAra bhagavAnano e atizaya (bhAva) che ke kudaratI rIte ja paraspara vairabhAva rAkhatA che paNa eka ja jagyAe besIne tathA vairabhAvano tyAga karIne bhagavAnanI vANI sAMbhaLe che. ahIM deva" pada vaimAnika devo mATe vaparAyuM che. asurakumAra ane nAgakumAra, e bhavanapatinA bhede che. "suvarNa padathI suMdara varNavALA jyotiSIde samajavAnA che. yakSa, rAkSasa, kinnara, ki purUSa, e badhA vyaktara devanA bheda che. garUDanuM cihna jene che evA supakumAra "garUDa padathI grahaNa karAyA che. garUDa bhavanapatine eka bheda che. gaMdharva ane maheraga, e vyatara jAtinA de che. A covIsama atizaya thaye. (25) anyatIthika pravacanakAronuM AvatAM ja prabhune vaMdana karavuM, te 25 pacIsama atizaya che.(26)bhagavAnane e atizaya che ke temanI samakSa AvatAM ja abhimAnI lekenuM abhimAna ogaLI jAya che. anyatIthika prAcanikonuM ahaMtane caraNe AvatAM ja nittara thavuM te 26 chavIsamo atizaya che. (27) jyAM jyAM ahata bhagavAna vihAra kare che. tyAM tyAM cAre dizAomAM pacIza zrI samavAyAMga sUtra Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 398 samavAyAGgasUtre 'pi ca khalu caturdikSu yojanapaJcaviMzatau khalu paJcaviMzatiyojanaparimitakSetre'ItI' itiH dhAnyAdyapadravakAriNAM mUSakAdInAmupadravA na bhvnti|27|| 'mArI na bhavaI' mAriHviSUcikA(marakI iti bhASAprasiddhA)dina bhvti|28|| sacakaM na bhavai'svacakra na bhavati-svasainyAdikRtopadrapo na bhvti|29|| paracakkaM na bhavai'paracakraM pararAjasainyakRtopadravo na bhvti|30||'aibutttthii na bhavai'ativRSTiH adhikavarSaNaM na bhvti|31|| 'aNAvuTThI na bhavaI' anAvRSTiH varSaNAbhAvo na bhavati / 32 // 'dubhikkhaM na bhavaI' durbhikSa duSkAlo na bhavati // 33 / / puvvuppaNNA vi ya NaM uppAiyA vAhI ya khippAmeva uvasamaMti' pUrvotpannA api ca khalu autpAtikAH utpAtA aniSTasUcakA rudhiravRSTayAdayasta tukA ye'nAste autpAtikAH, ca-tathA vyAdhayaHrogAH kSiprameva upshaamynti|34 ||su.72|| mUlam - jaMbUdIve NaM dIve cauttIsaM cakravahi vijayA paNNattA, taM jahA-battIsaM mahAvidehe, do bharahe airve| jaMbuddIve NaM dIve cottosa dIhaveyaDDA paNNattA / jaMbUddIve NaM dIve ukkosapae cottIsaM titthaMkarA samuppAjaMti / camarassaNaM asuriMdassa asuraraNo cottIsaM karate haiM vahA~ 2 cAroM dizAoM meM paccIsa 2 yojana parimita kSetra meM dhAnyAdikoM ko nuksAna pahu~cAne vAle mUSaka Adi jAnavaroM kA upadrava nahIM honaa| yaha sattAvIsavAM atizaya huaa| cAroM dizAo meM paccIsa paccIsa yojana taka viSUcikA Adi mArI kA nahIM honA, yaha aThAcIsA atizaya huaa,| svacakrakRta 29 aura paracakakRta upadrava kA nahIM honA30 atiSTi 31 aura anAvRSTi kA nahIM honA 32, durbhikSa kA nahIM honA 33, pUrvotpanna autpAdikoM kA-aniSTa sUcaka rudhira vRSTayAdi ke kAraNabhUta anarthoM kA aura rogoM kA zIghra hI zAMta ho jAnA 34 / isa prakAra ye tIrthakara bhagavAn ke 34 cotosa atizaya haiM |suu0 72 // pacIza yojanapramANa kSetramAM dhAnyAdine nukazAna pahoMcADanAra uMdara Adi jene upadrava baMdha thaI jAya che, A ra7 satyAvIsa me atizaya thayo.(28)makI Adi mahAmArI thatI nathI te 28 aThThAvIsamo atizaya che (29) ane(30) svacakakRta ane paracakakRta upadrava thato nathI (31-32) ativRSTi ke anAvRSTinuM na thavuM ane pUrvotpanna autpAtiko (utpAto) aniSTa sUcaka rUdhiravRSTi AdinA kAraNarUpa anartho ane rogonuM zamI javuM, te 34 cotrIsama atizaya che. bhagavAna tIrthakaranA 34trIsa atizaya upara pramANe che sU. zA zrI samavAyAMga sUtra Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. catustriMzat samavAye cakravartyAdinirUpaNam __ _399 bhavaNAvAsasayasahassAiM paNNattAiM / paDhama paMcamachaTrIsattamAsu causu puDhavIsu cottIsaM nirayAvAsasayasahassAiM paNNattAI // sU0 73 // TIkA - 'jaMbuddIve NaM' ityAdi-jambudvIpe khalu dvIpe catustriMzat 'cakavaTivijayA' cakravarti vijayAH cakravartinAM vijetavyAni kSetrakhaNDAni prajJaptAH, tadyathA-dvAtriMzadvidehe dvau bharate airavate ca eko marate eka airavate cetyrthH| jambUdvIpe khalu dvIpe catutriMzad 'dIhaveyaDDA' dIrghavaitADhayAH-parvatavizekAH prjnyptaaH| jambUdvIpe khalu dvIpe 'ukosapae' utkRSTayade caturviMzat tIrthakarAH samutpadyante / te hi ekasminneva samaye samuspadyante iti tu na mantavyam, yataH ekasmina samaye caturNAmeva tIrthakarANAmutpattisa bhvH| tadeva vivicyate-meru parvatazikhare pUrvapazcimayordizorekamekaM zilAtalaM vartate / tena tatra dvayo dvayore vAbhiSekaH saMbhavati, ataH pUrvamahAvidehe dvau, pazcimamahAcidehe ca dvau iti TIkArtha-'jaMbUddIveNaM dIve' ityAdi-jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM cakravartiyo dvAsa vijetavya 34 cotIsa kSetrakhaMDa vijaya kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-32 battIsa mahAvideha meM haiM aura do bharatakSetra evaM airacata kSetra meM haiN| arthAt eka bharatakSetra meM hai aura paka 1 airaktakSetra meM jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM 34 cotIsa dIrghavaitADhaya-parvatavizeSa va he gaye haiN| jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM utkRSTapada meM34 cotIsa tIrthakara utpanna hote haiN| ye eka hI samaya meM utpanna hote haiM aisA nahIM mAnanA cAhiye kyoMki eka samaya meM cAra hI tIrthaMkaroM kI utpatti kA saMbhava hai| vaha isa pravAra se hai-meru parvata ke zikhara para pUrvapazcima dizAoM meM eka eka zilAtala hai| vahAM dA do kA ho abhiSeka bana sakA hai| isaliye pUrvamahAvideha meM do aura pazcimamahAvideha meM do isa prakAra 4 cAra TArtha -"jaMbUddIveNaM dIve" ityAdi / bhUdI5 nAmanA dvIpamA yaq. vatI dvArA vijetavya 34 cotrIsa kSetrakhaMDone "vijaya' kahela che. te A pramANe che-32 batrIsa mahAvidehamAM che ane be bharatakSetra ane airAvata kSetramAM che-eTale ke eka bharatakSetramAM che ane eka airAvata kSetramAM che. jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM 34 cotrIsa dIdhatAya-parvata vizeSa che. jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM utkRSTa padamA 34 cotrIsa tIrthakara utpanna thAya che. teo eka ja samaye utpanna thAya che ema mAnavAnuM nathI, kAraNa ke eka samaye cAra ja tIrthakare utpanna thavAnI saMbhavitatA che. te A pramANe che-merU parvatanA zikhara para pUrva pazcima dizAmAM eka eka zilAtala che. e. e tIkano ja abhiSeka thaI zake che. tethI pUrva mahAvidehamAM be ane zrI samavAyAMga sUtra Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre catvAra evAhata ekasmin samaye samutpadyante / dakSiNottarayordizostasmina samaye divaso bhavati, ato bharate eravate ca kSetre jina janma na bhavati yatastajjanma ardharAtra eva bhavati / camarasya khalu asurendrasya asurarAjasya 'cottIsaM' catustriMzad 'bhavaNAvAsasayasahassAI' bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanAvAsalakSANi prajJaptAni / prathama paJcamaSaSThIsaptamImu catasRSu pRthivISu catustriMzat 'nirayAvAsasayasahassAI' nirayAvAsazatasahasrANi-narakAvAsalakSANi prajJaptAni / ayaM bhAvaH-prathamapRthivyAM trizallakSANi narakAvAsAH, paJcamyAM trINi lakSANi, SaSThayAM paJcanyUnakalakSaM, saptamyAM paJceti sarvasaMkalanayA catusviMyallakSANi narakAbAsA bhavantIti // sU0 73 // hI tIrthakara eka samaya meM utpanna hote haiM / dakSiNa aura uttaradizA meM usa samaya divasa hai| isaliye bharatakSetra meM aura airavatakSetra meM jinabhagavAn kA janma nahIM hotA hai / kyoM ki jina bhagavAna kA janma ardharAtri meM hI hotA hai| asurarAja camara asurendra ke 34 cautIsa lAkha bhavanAvAsa kahe gaye haiN| prathama, paMcamI, chaThavIM aura sAtavIM bhUmi meM cautIsalAkha narakAvAsa kahe gaye haiN| __bhAvArtha-isa sUtradvArA sUtrakArane jo 34 cotIsa cakravarti vijaya batalAye haiM-ve isa prakAra se haiN| devakuru aura uttarakuru ke bhAga kA jitanA kSetra choDane para mahAvideha kA jo pUrva aura pazcima bhAga avaziSTa rahatA hai usa hara eka bhAga meM solaha vibhAga haiN| vaha pratyeka vibhAga vijaya kahalAtA hai| isa prakAra sumeruparvata ke pUrva aura pazcima donoM aura milakara kula 32 battIsa vijaya ho jAte haiN| inameM 1 bharatakSetra pazcima mahAvidehamAM be e pramANe kula cAra ja tIrthakaro eka samaye utpanna thaI zake che. dakSiNa ane uttara dizAmAM te samaye divasa hoya che. tethI bharatakSetramAM ane airAvatakSetramAM jina bhagavAnane janma thatuM nathI kAraNa ke jina bhagavAnano janma madhya rAtre ja thAya che. asurarAja camara asuredranA cotrIsa 34 lAkha bhavanAvAsa kahela che. pahelI, pAMcamI, chaThThI ane sAtamI bhUmimAM 34 cetrIsa lAkha narakAvAsa kahela che. bhAvArtha-A sUtradvArA sUtrakAre je 34 cetrIsa cakravartI vijaya batAvyAM che. devamurU ane uttarakurUnA bhAga jeTaluM kSetra cheDIne mahAvidehanuM je pUrva ane pazcima bhAganuM kSetra rahe che te dareka bhAgamAM soLa soLa vibhAga che. te pratyeka vibhAgane vijaya kahe che. A rIte sumerU parvatanI pUrva ane pazcima bAjue maLIne kula 32 batrIsa 'vijaya thAya che. temAM bharatakSetranuM eka ane aravata kSetranuM eka umerAvAthI kula zrI samavAyAMga sUtra Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3D bhAvabodhinI TIkA. paJcatriMzattame samava ye satyavacanAtizaya nirUpaNam 401 paJcatriMzattamaM samavAyamAha-paNattIsaM' ityAdi / mUlam-paNattIsaM saccakyaNAisesA pnnnnttaa| kuMthu NaM arihA paNatIsaM dhaNUI uDUM uccatteNaM hotthaa| datte NaM vAsudeve paNatIsaM dhaNaI uI uccatteNaM hotthaa| naMdaNe NaM baladeve paNatIsa dhaNaI uI uccatteNaM hotthA / sohamme kappe suhammAe sabhAe mANavae cehayakkhaMbhe heTrA uriM ca addhaterasa addhaterasa joyaNANi vajjettA majjhe paNatIsa joyaNe vairAmaesu golavaTTasamuggaesu jiNasakahAo paNNattA bitiyacautthIsu dosu puDhavIsu paNatIsaM nirayAvAsasayasahassAiM pnnnnttaaiN||suu0 74 // TIkA-'paNatIsaM' ityAdi-arhato bhagavata: 'paNatIsaM' paJcatriMzat 'saccakyaNAisesA' satyavacanAtizeSAH satyavacanAtizayAH prajJaptAH / te ca-AcArA. gasUtrasya matkRtAyAmAcAracintAmaNiTIkAyAM savistaraM vilokniiyaaH| kunthuH kA aura 1 airavatakSetra kA milAne se 34 cotIsa cakravarti vijaya ho jAte haiN| isI prakAra se dIrdhavaitADhayoM ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| prathamabhUmi ke naskAdAsa30tIsa lAkha, pAMcavIM ke narakAvAsa tIna lAkha, chaTThI ke5pAMca kama1ekalAkha aura sAtavIM ke narakAvAkha5pAMca isa prakAra kula 34 cautIsa lAkha narakAvAsoM kI yahAM saMkhyA kahI gaI hai| avaziSTa padoM kA bhAvArtha spaSTa hai ||suu0 73 // __aba sUtrakAra 35paitIsa sakhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'paNattIsaM saJcavayaNAisesA' ityaadi| ___TIkArtha-satyavacana ke atizaya 35 peMtIsa kahe gaye haiN| inakA nAma hamArI banAI huI AcArAMgasUtra kI AcAracintAmaNi TIkA 34 cetrIsa cakravatI vijya thaI jAya che. e ja pramANe dIgha vaitAnI bAbatamAM paNa samajavuM pahelI bhUminA 30 trIsa lAkha narakAvAsa. pAMcamI bhUminA traNa 3 lAkha narakAvAsa, chaThThInA eka lAkhamAM ochA narakAvAsa ane sAtamInA pAMca narakAvAsa maLIne kula 34 cotrIsa lAkha nArakAvAsa thAya che. bAkInA padane bhAvArtha spaSTa che mAsU.73 ve sUtrA2 35 yAtrIsa sadhyAvAmA samavAyonu thana 43 cha-'paNattIsaM saccavayaNAisesA' ityaadi| TIkArtha-satya vacananA 35 pAMtrIsa atizaya kahyA che. temanA nAma ane temanuM vistRta varNana ame racelI AcArAMgasUtranI cintAmaNi TIkAmAMthI jijJAsuoe zrI samavAyAMga sUtra Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 samavAyAGgasUtre khalu arhana pazcatriMzad dhanUMSi urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / dattaH khalu vAsudevaH paJcatriMzad dhanUMSi urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / nandanaH khalu baladevaH paJcatriMzad dhaSi urdhvam uccatvena 'hotthA' AsIt / saudharme kalpe sudharmAyAH sabhAyAH saudharma kalpe saudharmAvataMsakAdi vimAneSu-(1)sudharmasabhA, (2) upapAtasabhA, (3) abhiSekasabhA, (4) alaGkArasabhA, (5) vyavasAyasabhA iti paJcasabhAHsanti, tAsu madhye yA sudharmAsabhAvartate tasyA: madhyabhAge maNipIThikoparivartamAne paSTi yojanapramANe 'mANavae' mANavake 'ceiyakhaMbhe' caityastaMbhe 'heTThA uvari ca' adhastAdupari ca 'addhaterasa addhaterasa' atrayodaza atrayodaza=sArddhadvAdaza sArddhadvAdaza yojanAni vijettA' varjayitvA madhye 'paNatIsajoyaNesu' paJcatriMzad yojaneSu 'vairAmaesu' vajramayeSu 'golabaTTa samuggaesu' golavRttasamudgakeSu-golavadvattA vartulA ye samudkA; saMpuTapAtra. vizeSAsteSu 'niNasakahAo' jinasakthIni-jinAnAmasthIni prajJaptAni / dvitIyacaturyodvayoH pRthivyoH paJcatriMzat nirayAvAsazatasahasrANi prajJaptAni paJcatrizallakSANi nirayAvAsAH kathitAH ||suu. 74 // ke prathamazrutaskaMdha ke prathama adhyayana kI avataraNA meM savistara varNana dekhanA caahiye| kuMthunAtha bhagavAn ke zarIra kI U~cAI 35 peMtIsa dhanuSa kI thii| saudharmakalpa meM-saudharmAvataMsaka Adi vimAno meM -sudharmAsabhA, upapAtasabhA, abhiSekasabhA, alaMkArasabhA, aura vyavahAra sabhA isa prakAra kI5pAMca sabhAeM haiN| inameM jo sudharmAsabhA hai isakA pramANa sATha yojana kA hai| isake nIce Upara ke 12 // -12 // sADe bAraha 2 yojana ko choDakara35paMtIsa yojana meM ke vajra bane hae golAkAra saMpuTapAtra vizeSoM meM jinendroM kI haDDiyAM prajJapta huI haiN| dUsarI aura cauthI ina do pRthiviyoM meM 35 peMtIsa lAkha narakAvAsa kahe gaye haiM sU0 74 // jANuM levuM. kuMthunAtha bhagavAnanA zarIranI UMcAI pAMtrIsa [35] dhanuSa pramANa hatI. saudharma ka95mAM-saudharmAvalaMsaka, Adi vimAnamAM-sudharmAsabhA upapAtasabhA, abhiSekasabhA, alaMkArasabhA, ane vyavahAra sabhA, e prakAranI pAMca sabhAo che. teomAMnI je sudharmAsabhA che tenA madhya bhAgamAM maNipIThikAnI upara mANavaka nAmano caityastaMbha che te sATha (6) jana pramANa che. tenI nIce tathA uparanA 1ra-1 janane cheDIne bAkInA 35 pAMtrIsa ejanamAM vajAnA banelAM gaLAkAra saMpuTapAtra vizeSamAM jinendronA asthi prajJapta thayela che. bIjI ane cothI, e be pravIomAM pAMtrIsa (35) lAkha narakAvAsa kahela che. sU. 74 zrI samavAyAMga sUtra Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaTtriMzattame samavAye uttarAdhyayanasyanAmAni nirUpaNam 403 triMzattama samavAyamAha- chattIsa uttarAyaNA' ityAdi / mUlam-chattIsa uttarajjhayaNA paNNattA, taM jahA-(1)viNayasuyaM, (2) parIsaha, (3) cAuraMgijje, (4) asaMkhayaM, (5) akAmamaraNijaM, (6)purisavijA, (7) urabhija, (8) kAviliyaM, (9) namipavajjA, (10) dumapattayaM, (11) bahusuyapUyA, (12) hariesinja, (13)cittasaMbhUyaM, (14) usuyArija, (15) sabhikkhugaM, (16) samAhiTrANAI, [17] pAvasamaNijja, [18] saMjaijjaM, [19] miyacAriyA, [20] aNAhapavvajjA, (21) samuddapAlijjaM, [22] rahanemijaM, [23] goyamakesijjaM, [24] samiIo, [25] jannaijjaM, (26) sAmAyArI, (27) khalukijjaM, (28) mokkhamaggagaI, (29) appamAo, (30) tavomaggo, (31) caraNavihI, (32) pamAyaThANAiM, (33) kammapayaDI, (34) lesajjhayaNaM, (35) aNagAramagge, (36) jIvAjIvavibhattI ya / camarassa NaM asu. riMdassa asuraraNo sabhA suhammA chattIsaM joyaNAI uDUM uccatteNaM hotthaa| samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa chattIsaM ajANaM sAhassIo hotthaa| cettAsoesu NaM mAsesu sai chattIsaMguliyaM sUriai porisochAyaM nivvattai ||suu0 75 // TIkA-'chattIsaM' ityAdi-SaTatriMzat 'uttarajjhayaNA' uttarAdhyayanAni-uttarasya-uttarAdhyayanasya adhyayanAni prajJaptAni, tadyathA-(1)vinayazrutam, (2) parI aba sUtrakAra 36 chatIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'chattIsaM uttarajjhayaNA' ityAdi / TIkArtha-uttarAdhyayanasUtra ke 36 chattIsa adhyayana kahe gaye haiN| ve ve sUtrA2 36 chatrIsa sadhyAvA sabhapAyAnu 4thana 42 cha-'chattIsaM uttarajjhayaNA' ityAdi / TIkAtha-uttarAdhyayana sUtranA chatrIsa [36] adhyayane bhagavAne kahela che. zrI samavAyAMga sUtra Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pahaH (3)cAturaGgIyam, (4) 'asaMkhayaM' asaMskRtam / (5) akAmamaraNIyam, (6)puruSavidyA, (7)urabhrIyam, (8)kApilIyam, (9)namipravrajyA, (10) drumapatrakam, (11)bahuzrutapUjA, (12)harikezIyam, (13)citrasaMbhUtama, (14)ipu. kArIyam, (15)sabhikSukam, (16)samAdhisthAnam, (17)pApazramaNIyam, (18) saMyatIyama, (19)mRgacArikA, (20)anAthapatrajyA, (21)samudrapAlIyam, (22) rathanemiyam, (23)gautama kezIyam. (24)samitIyam, (25)yajJIyam, (26) sAmAcArI, (27)khalaMkIyam, (28)mokSamArgagatiH, (29)apamAdaH, (30)tapo. mArgaH, (31)varaNavidhiH, (32)pramAdasthAnAni, (33)karmaprakRtiH, (34)lezyAdhyayanam,(35)anagAramArgaH,(36)jIvAjIvavibhaktizca / camarasya khalu zrasurendrasya asurarAjasya sabhA sudharmA paTtriMzadyojanAni UrdhvamuJcatvena 'hotthA' AsIt / zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya SaTtriMzata AryANAM sAhasrayaM Asan / isa prakAra se haiM-vinayazruta1, parISahara, cAturaGgIya3, asaMskRta4, akAmamaraNIya5, puruSavidyA6, uramIya7, kApilIya8, namipravrajyA9, dumapa. traka10, bahuzruta 11, harikezIya12, citrasaMbhUta13 iSukArIya14, sabhikSuka15, samAdhisthAna16, pApazramaNIya17, saMyatIya18, mRgacArikA 19, anAthapravrajyA20, samudrapAlIya21, rathanemiya22, gautamakezIya23, sAmitIya24, yajJIya25, sAmAcArI26, khalukIya27, mokSamArgagati28, apramAda29, tapomArga30, caraNavidhi31, pramAdasthAna32, karmaprakRti33, lezyAdhyayana34, anagAramArga35, aura jIvAjIvavibhakti36 / asurAdhipati camara asurendra kI sabhA UMcAI kI apekSA 36 chattIsa yojana kI U~cI hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra kI 36 chattIsa hajAra AryikAe~ thiiN| nA prabhArI cha (1) vinayazruta, (2) yazaSaDa, (3) yAturaMgIya (4) masata , 14) samabharaNIya (6) pu25vidhA, (7) 72zrIya, (8) pakSIya, (8) nabhitrayA, (10) dumapatra, (11) huzrutaYon, (12) 23zIya, (13) citra samUta, (14) ghasarIya, (15) salina, (16) samAdhisthAna, (17) pA5 zramaNIya, (18)sayatIya, (18 bhRgaari|, (20) sanAparel, (21) samudrapAlIya, (22) 2thanebhiya, (27) gautamazIya, (24) samitiya, (25) yajJIya, (26) sAmAyarI, (27) 594Iya, (28) bhAkSamAga gati, (28) apramAda, (30) tapobhAga, (31) vidhi, (32)pramAha sthAna, (33) 4maprakRti, (34) vezyAdhyayana, (34) anArabhAga mAna(36)941 vibhakti. asarAdhipati camara asurendranI sabhAnI UMcAI 36 chatrIsa jananI che. zrI samavAyAMga sUtra Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. saptatriMzattame samavAye kuthunAthAdi gaNadharAdinirUpaNam 405 'cettAsoesu NaM mAse su' caitrAzvayujoH-caitrAzvinayoH khalu mAsayoH 'sai' sakRt ekavAramU 'chattIsaMguliyaM' paTatriMzadagulikA 'marie' sUryaH 'porisIchAyaM' pauruSIcchAyAM 'nivvattai' nivartayati-niSpAdayati |suu. 75 / / saptatriMzattamaM samavAyamAha-'kuMthussa NaM' ityaadi| mUlam- kuMthussa NaM arahao sattatIsaM gaNA sattatIsaM gaNaharA hotthaa| hemavaya heraNNavayAo NaM jIvAo sattatIsaM joyaNasahassAiM chacca causattare joyaNasae solasa ya egUNavIsaibhAe joya. Nassa kiMcivisesUNAo AyAmeNaM pnnttaao| savvAsu NaM vijaya vejayaMta jayaMta aparAjiAsu rAyahANIsu pAgArA sattatIsaM sattatIsaM joyaNAI uhUM uccatteNaM pannattA / khuDiyAe NaM vimANavibhattIe paDhame vagge sattatIsaM uddesaNakAlA pnnttaa| kattiyabahulasattamIe NaM sUriye sattatIsaMguliyaM porisichAyaM nivvattaittA NaMcAraM cri||suu.76|| TIkA-'kuthussa' ityAdi / kundhoH khalu arhataH saptatriMzad gaNAH saptatriMzad gaNadharAzca Asan / 'hemavayaheraNNavayAo' haimavatahairaNyavatyau khalu jIve saptatriMzat yojanasahasrANi 'chaca causattare joyaNasae' SaT ca catuH saptatiH caitra aura Asoja ina do mahinoM meM sUrya ekabAra chattIsa aMgula pramANa pauruSI chAyA karatA hai |suu0 75 // aba sUtrakAra 37 seMtIsa saMkhdAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'kuMthussa NaM arahao' ityAdi / TIkArtha--kuMthunAtha arhata prabhu ke37seMtIsa gaNa aura 37 seMtIsa gaNadhara the| haimavata aura hairaNyavata kSetra saMbaMdhI jIvAe~ vistAra kI apekSA zramaNa bhagavAna mahAvIranI 36 chatrIsa hajAra AyikAo hatI. catra ane Ase, A be mAsamAM sUrya eka vAra 36 chatrIsa aMgulapramANa poSIchAyA kare che. sU.7pA ve sUtrAM2 sAinIsa (37) sadhyAANAM samavAya mata cha-'kuMthussa NaM arahao' ityaadi| TIkArya-kuMthunAtha ahaMta bhagavAnanA sADatrIsa gaNa ane sADatrIsa gaNadhara hatA. haimavata ane hairaNyavata kSetranI jIvAo vistAranI apekSAe 37674 (sADatrIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 samavAyAGgasUtre yojanazatAni-catuH saptatyadhikaSaTzata yAjanAni 'sAlasa ya egaNavIsaibhAe joyaNassa' SoDaza ca ekonaviMzatibhAge yojanasya ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya poDazabhAgAH 'kiMvivisesUNAo' kiMcid vizeSone 'AyAmeNa' AyAmena-vistAreNa prjnypt| sarvAsu khalu vijayavaijayantajayantAparAjitAsu rAjadhAnISu prAkArAH saptatriMzat saptatriMzat yojanAni Udhvamuccatvena prajJaptAH / 'khuDDiyAe' kSudrikAyAM khalu vimANapavibhattIe' vimAnapravibhakto=kAlikazru tavizeSe prathame varge saptatriMzat 'uddesaNakAlA' uddezanakAlAH prajJaptAH / 'kattiyavahulasattamIe' kArtiyabahulasaptamyAM khalu sUryaH saptatriMzadagulikAM paurupI cchAyAM 'nivvattaittA' nivarya-vidhAya khalu cAraM carati ||suu.76|| aSTAtriMzattamaM samavAyamAha-'pAsassa NaM' ityAdi / mUlam--pAsassa NaM arahao purisAdANIyassa aTTatIsaM ajiyAsAhassIo ukosiyA ajjiyAsaMpayA hotthA / hemavayaeraNNavaIyANaM jIvANaM dhaNUpiTTe aTutIsaM joyaNasahassAI satta ya cattAle joyaNasae dasa egUNavAsaibhAgA joyaNassa kiMcivisesUNA parikkheveNaM paNNatte / atthassa NaM pavvayarapaNo vitie kaMDe aTutIsaM joyaNasahassAiM uDaDhaM uccatteNaM hotthaa| khur3iyAe NaM vimANapavibhattIe bitie vagge aTutIsaM udesaNakAlA paNNattA ||suu077|| 37374 saMtIsahajAra chasau cauhattara yojana aura eka yojana ke 39, bhAgoM meM kucha kama solahabhAga pramANa haiM 36/39 / samasta vijaya, vaijaMta aura aparAjita nAmakI rAjadhAniyoM meM prAkAra-koTa-U~cAI kI37-37 seMtIsa seMtIsa yojana U~ce haiM / kSudrikA vimAna pravibhakti meM-kAlikazruta vizeSa meMprathamavarga meM37 seMtIsa uddezanakAla kahe gaye haiN| kArtikakRSNa saptamI ke dina sUrya 37 seMtIsaaMgulapramANa pauruSIcchAyA karake gati krtaahai|suu076|| hajAra chasa cumotera) ejana ane eka jananA 18 bhAgamAMthI 16 bhAgathI saheja ochI che eTale ke lagabhaga 37674 16/19 yojana che. samasta vijaya, vaijayaMta jayaMta ane aparAjita nAmonI rAjadhAnIonA prAkAra (koTa) 37-37 sADatrIsa-sADatrIsa jana UMcA che. zrudrikA vimAna pravibhakitanA-kAlikazruta vizeSanA prathama varganA 37 sADatrIsa uddezanakAla kahyA che. kArtika vada sAtamane divase sUrya 37 sADatrIsa aMgula pramANa parUSI chAyA karIne gati kare che pasUtra. 76 zrI samavAyAMga sUtra Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTatriMzattame samavAye kuMthunAthAdi gaNadharAdinirUpaNam 107 TIkA--'pAsassa Na' ityAdi-pArzvasya khalu arhataH puruSAdAnIyasya aSTAtriMzat ArthikAsAhasyaH utkarSikA AryikAsaMpat 'hotthA' AsIt / 'hema. kyaeraNNavaIyANa' haimavatairaNyavatikayoH haimavatairaNyavatakSetrasambandhiyoH 'jIvANaM' jIvayoH 'dhaNupihe' dhanuHpRSThe aSTAtriMzad yojanasahasrANi 'satta ya cattAle joyaNasae' sapta ca catvAriMzad yojanazatAni 'dasa egUNavIsai bhAgA joyaNassa kiMcivise sUNA' dazaekonaviMzatibhAgA yojanasya kiMcidvizeSonAH ekona viMzatibhAgavibhaktasya yojanasya kiMcidvizeSonA dazabhAgAH parikSepeNa-vistA. reNa prajJapte / jambUdvIparUpavartulakSetrasya haimavatairaNyavatAbhyAM dvitIyaSaSThAbhyAmavacchinnasya Aropitajyadhanu:pRSThasadRze paridhirakhaNDe dhanuH pRSThe ucyate, tatpa yantabhUte saralapradezapatI jIvA sadRzatvAd jIve ucyate / 'atthassa gaM' aba sUtrakAra 38aDatIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'pAsassa NaM araho' ityAdi / / TIkArtha---puruSazreSTha pArzvanAtha ahaMtaprabhu kI 38 aDatIsa hajAra AryikAe~ utkarSikA utkRSTarUpa se AryikA(sAdhvI)saMpat thii| haimavata aura airaNyavata kSetra saMbaMdhI jo do jIvA haiM unake dhanupRSTha 38740 aDatIsa hajAra sAtaso cAlIsa yojana aura 1 eka yojana ke 19 unnIsa bhAgoM meM se kiJcit vizeSa kama 10 dasa bhAga pramANa vistAra kI apekSA se kahe gaye haiN| haimavata yaha dUsarAkSetra hai aura airaNyavata yaha chaThavAM kSetra haiN| ye donoM kSetra jaMbUdvIpa meM haiN| isaliye ina donoM kSetroM se yukta jaMbUdvIpa kI jo ki golAkAra hai dakSiNa aura uttaradizA kI paridhi DorI para caDhe hue dhanuSa ke pRSTa jaisI ho jAtI hai| isaliye ina donoM paridhikhaMDoM kA nAma dhanuHpRSTha kahA gayA hai| yahAM taka jo AkAza have sUtrakAra ADatrIsa (38) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che-- 'pAsassa NaM arahao' ityAdi / TIkA-purUSazreSTha pArzvanAtha arhata prabhunI ADatrIsa hajAra AyikAo uttama rIte AyikA saMpar hatI. haimavata ane hairaNya kSetronI je jIvAo che temanA dhanupRSTha 38740 (ADatrIsa hajAra sAtase cALIza) yojana ane eka yojananA 19 bhAgamAMthI 10 bhAga pramANathI thoDuM ochuM vistAranI apekSAe kahela che. haimavata bIjuM kSetra che ane hairaNyavata chaThuM kSetra che. te banne kSetra jabUdvIpamAM che. tethI te banne kSetrethI yukata jaMbudvIpanI dakSiNa ane uttara dizAnI paridhi ke je goLAkAra che, te derI caDAvela dhanuSanA pRSTha jevI lAge che. te kAraNe te banne paridhikhaMDanuM nAma dhanaHpRSTha kahela che. ahIM sudhI AkAzanA pradezonI je sarala zrI samavAyAMga sUtra Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 samavAyAGgasUtre astasya khalu asto meruH, tadantaritasya raverastagatatvAt tasya khalu 'pabvayaraNo' parvatarAjasya 'vitie kaMDe' dvitIyaM kANDam-aSTAtriMzad yojanasahasrANi urdhvam uccatvena 'hotthA' asti / 'khuDhiyAe NaM' kSudrikAyA vimAnapravibhakteH dvitiIye varga aSTAtriMzad udezanakAlAH prjnyptaaH| iyamaGgavAhyakAlikazrutarUpA samprati nopalabhyate vicchedaM prAptatvAt ||suu. 77|| ___ ekonacatvAriMzattama samavAyamAha-'namissa NaM' ityAdi / ___mUlam- namissa NaM arahao egUNacattAlIsaM AhAhiyasayA hotthA / samayakhette egUNacattAlIsaM kulapavvayA paNNattA,taMjahA-tIsaM vAsaharA, paMca maMdarA, cattAri usukArA / doca cauttha paMcama chaTra sattamAsu Na paMcasu puDhavIsu egaNacattAlIsaM nirayAvAsasayasahassAiM paNNattAiM nANAvaraNijassa mohaNijassa gottassa Auyassa, eyAsi NaM caupahaM kammapagaDINaM egUNacattAlIsaM uttarapagaDIo paNNattAo // sU0 78 // ke pradezoM kI do saralapaMktiyAM haiM ve jIvA-pratyaJcA jaisI ho jAne ke kAraNa jIvA kahI jAtI haiN| parvatoM ke rAjA meruparvata kA dvitIyakAMDa U~cAI meM 38 aDatIsa hajAra yojana kA U~cA hai / kSudrikA vimAnapravibhakta ke-kAlikazrutavizeSake-dvitIyavarga meM38aDatIsa uddezanakAla kahe gaye haiN| kAlikazrutavizeSa jo kSudrikAvimAnapavibhakti hai ki jo aMgavAhyazrutarUpa hai usa samaya viccheda ko prApta ho jAne ke kAraNa upalabdha nahIM hai / ataHyaha saMjJA sumeruparvata kI isaliye huI hai ki usase sUrya jaba antarita ho jAtA hai-taba sUrya astaGgata ho gayA aisA vyavahAra hotA hai|suu.77|| paMkitao che te jIvA-pratyaMcA jevI hovAne kAraNe tene jIvA kahe che girirAja merU parvatane bIje kAMDa 38 ADatrIsa hajAra UMco che. mudrikA vimAna pravibhakitanA kAlizrata vizeSanA bIjA vargamAM ADatrIsa (38) udezanakAla kahela che kAlikAzrata vizeSa ke je kSadrikA vimAna pravibhakitane oLakhAya che, ane je aMga bAhyazrata rUpa che tene viccheda thavAthI te hAla upalabdha nathI. sumerU parvatane "asta nAma ApavAnuM kAraNa e che ke sUrya tenI pAchaLa AvI jAya che tyAre "sUrya asta pA" vyavahAramAM kahevAya che. sU. 7LA zrI samavAyAMga sUtra Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonacatvAriMzattame samavAye AdhovadhikazatAdi nirUpaNam 409 TIkA-'namissa'ityAdi-nameH khalu arhataH ekonacatvAriMzat 'Ahohiya. sayA' Adho'pradhikazatAni-niyatakSetraviSayAvadhijJAnavatAM zatAni avadhijJAnina ityarthaH Asan / 'kulapavvayA' kulaparvatAH kSetramaryAdAkAritvena kulakalpAH parvatAH kulaparvatAH, yathA loke kulaM maryAdAkAri bhavati tayaiva kSetramaryAdAkAriNaH kulaparvatA bhavanti / kulaparvatA hi 'samayakhette' samayakSetre arddha tRtIya dvIpaviSaye ekonacatvAriMzat pajJaptAH, tadyathA-triMzad 'vAsaharA' varSadharAH, varSadharANAM triMzatvaM hi evamupapadyate-jambUdvIpe SaT ghAtakIkhaNDasya pUrvadizo'dha SaT, tathA pazcimadizo'rdhabhAge SaT, tathA puSkarAdhasya pUrvadizo'rdhabhAge SaT, pazcimA:bhAge SaT / paJca mandarA jambUdvIpe eko mandaraH, dhAtakI khaNDe dvau mandarau, tathA puSkarAI vau mandarau, iti paJca mandarAH / 'cattAri ___ aba sUtrakAra 39 unacAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'namissa NaM arahao' ityAdi / TIkArtha-neminAtha arhataprabhu ke niyatakSetra ko viSayakarane vAle avadhijJAniyo kI saMkhyA 3900 unacAlIsa sau thI / kSetroM kI maryAdA karane vAle hone se kulakalpa jo parvata haiM ve kulaparvata kahalAte haiM / jisa prakAra loka meM kulamaryAdAkArI hotA haiM isI prakAra kSetroM kI maryAdA karane vAle parvata hote haiN| ye kulaparyata samayakSetra-aDhAIdvIpameM 39 unacAlIsa kahe gaye haiM, ve usa prakAra se haiM-30 tIsa varSadhara parvata, paMcamaMdarAcala aura 4cAra iSucAraparvata / varSadharaparvata30tIsa prakAra se haiM jaMbUdvIpa meMcha, dhAtakIkhaMDa meM pUrva dizA meM6cha aura pazcimadizArdha meM 6 isa prakAra12, tathA puSkarAdhakSetra meM pUrva aura pazcimA meM 12 bAraha isa taraha 6+12+12=30 tIsa ho jAte haiM / 5 pAMca have sUtrakAra ogaNacAlIsa [39] saMkhyAvALAM samavAnuM kathana kare che - 'namissa NaM arahao' ityAdi / TIkAtha-naminAtha arhata prabhunA niyata kSetrane viSaya karanArI avadhijJAnIonI saMkhyA ogaNacAlIsa se (3900) hatI. kSetranI maryAdA [hada] batAvanAra hovAthI je kulakalpa parvate che temane kulaparvata kahe che. je rIte lekamAM kuLa maryAdAkArI hoya che e ja rIte kSetranI maryAdA karanAra parvate hoya che. te kulaparvate samaya kSetra-aDhI dvIpa mAM 39 ogaNacAlIsa kahela che. je A pramANe che-trIsa[30] varSadharaparvata,(5) maMdarAcala ane cAra paJiSacAra parvata, varSadhara parvatanA 30 trIsa prakAra che-jaMbudvIpamAM 6, dhAtakI khaMDanA pUrva dizAmAM 6 ane pazcimadizArdhamAM 6, A rIte 12, tathA puSkarArthanA pUrva ane pazcimArdhamAM maLIne 12. A rIte zrI samavAyAMga sUtra Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre usukArA' catvAraH iSukArA: dhAtakI-khaNDa puSkarAIyoH pUrvapazcimadizor2yA cacchedakAzcatvAra iSukArAH, iti sarve militvA ekonacatvAriMzatkulaparvatA. bhavanti / dvitIyacaturthapaJcamapaSThasaptamIsu khalu prathamatRtIya pRthivIdvayaM varjayitvA zevAsu paJcasu pRthivISu ekonacatvAriMzat nirayAvAsazatasahasrANi ekonacatvAriMzannirayAvAsalakSANi prajJaptAni / ekonacatvAriMzannirayAvAsalakSANi tu evaM vijJeyAni-dvitIyapRthivyAM paJcavizatilakSANi, caturthI dazalakSANi, paJcamyAM trINi lakSANi, SaSThayAM paJconamekaM lakSam / saptamyAM pazca / iti sarve militvA ekonacatvAriMzallakSasaMkhyakA narakAvAsAH bhavanti / 'nANAmaMdarAcala isa prakAra se haiM-jaMbUdvIpa meM eka1dhAtakIkhaMDa meM do aura puSkarAdha meM do2| iSukAraparvata cAra4 ve hai-jo dhAtakI khaNDa aura puSkarArdha kI pUrvapazcimadizA ke vyavacchedaka nizcayakarane vAlA haiM / valayAkRti dhAtakI khaMDa ke pUrvArdha aura pazcimAdha aise do bhAga haiN| pUrvArdha aura pazcimArdha kA vibhAga ina do dakSiNottaravistRta iSukAra parvatoM se hI hotA hai| isI taraha ke do parvata puSkarAdha meM bhI haiN| ye vANa ke samAna sarala hone se iSvAkAra yA iSukAraparvata kahalAte haiN| isa prakAra ye saba parvata milakara 39 unacAlIsa kulaparvata ho jAte haiN| dvitIya, caturtha, paMcama, paSTha aura saptama pRthivI ke milAkara kula 39 unacAlIsa lAkha narakAvAsa haiN| ve isa prakAra se haiM-dvitIya pRthivI meM 25 paccIsa lAkha, cauthI pRthivI meM dazalAkha, pAMcavI pRthivI meM 3 tIna lAkha, chaThavI pRthivI meM 5 pAMca kama eka1 lAkha aura sAtavIM meM kevala 5pAMca jJAnAvaraNIya, mohanIya, gotra, aura Ayuina cAra kauMko 6-12-12 =30 thaI jAya che. pAMca maMdarAcala A pramANe che-jabUdvIpamAM eka, dhAtakI khaMDamAM 2 ane puSkarArdhamAM 2 cAra ISakAra parvata A pramANe che-je dhAtakI khaMDa ane puSkarAnI pUrva pazcima dizAmAM vibhAjaka che valayAkRti dhAtakI. khaMDanA pUrvArdha ane pazcimAdha evA be bhAga che. pUrva ane pazcimAInuM vibhAjana e be dakSiNettara vistRta IpukAra parvatothI ja thAya che. e ja jAtanA be parvata puSkarAImAM paNa che. teo bANanA jevA hovAthI iSpAkAra athavA pukAra parvato kahevAya che. A rIte te badhA parvate maLIne ekaMdare 39 ogaNacAlIsa kulaparvata thaI jAya che. bIjI, cAthI, pAMcamI, chaThThI ane sAtamI pRthvImAM maLIne ekaMdare 39 ogaNacAlIsa lAkha nArakAvAsa che. te A pramANe che_bIjI pRthvImAM 25 pacIsa lAkha, cothI pRthvImAM dasa lAkha, pAMcamI pRthvImAM pAMca lAkha, chaThThI pRthvImAM 1 lAkhamAM pAMca ochAM, ane sAtamI pRthvImAM phakata pAMca jJAnAvaraNIya, zrI samavAyAMga sUtra Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catvAriMzattame samavAye ariSTaneme AeikAdi nirUpaNam 411 varaNijassa' jJAnAvaraNIyasya, 'mohaNijjassa' mohanIyasya, 'gottassa' gotrasya 'Auyassa' AyuSa:, 'eyAsi NaM cauNDaM' etAsAM khalu catasRNAM 'kammapagaDINaM' karmaprakRtInAm ekonacatvAriMzat 'uttarapagaDIo' uttaraprakRtayaH prjnyptaaH| tatra jJAnAvaraNIyasya paJca, mohanIyasya aSTAviMzatiH, gotrasya dve, aayussshctsrH| ityevamekonacatvAriMzaduttaraprakRta yo bhavanti ||suu. 78 // ___ catvAriMzattamaM samavAyamAha---'arahao NaM' ityAdi / __ mUlam-arahao NaM asTinemissa cattAlIsaM ajiA sAhassIo hotthaa| maMdaracUliyANaM cattAlIsaM joyaNAI uDUM uccattaeM paNNattA / saMtI arahA cattAlIsaMdhaNuiM uD uccatteNaM hotthaa| bhUyANaM dassa NaM nAgakumArassa nAgaranno cattAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassAI paNNattAi / khuDDiyAe NaM vimANapavibhattIe taie vagge cattAlIsaM uddesaNakAlA paNNattA / phagguNa puNNamAsiNIe NaM sUrie cattAlI saMguliyaM porisIchAyaM nivvadRittA NaM cAraM cri| evaM kattiyAe vi punnnnimaae| mahAsukke kappe cattAlIsaM vimANAvAsasahassAI paNNattAI // sU0 79 // ___TIkA-'arahao' ityAdi-arhataH khalu ariSTanemezcatvAriMzat ArthikAsAhastrya: 'hotthA' Asana / mandaracUlikA khalu catvAriMzad yojanAni Urdhvam milAkara uttaraprakRtiyAM 39unacAlIsa kahI gaI haiN| ve isa prakAra se haiM-jJAnAvaraNIyakarma kI pAMca5, mohanIya kI 28 aThAisa, gotra kI do ora Ayu kI 4 cAra ||suu. 78 // aba sUtrakAra 40 cAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai-'arahAo NaM arahanemissa' ityAdi / TIkArtha-arhata ariSTanemiprabhukI ArthikAe~ (sAdhavIyA) cAlIsa hajAra mehanIya, netra ane Ayu, e cAra karmanI ekaMdare uttara prakRtie 29 ogaNacAlIsa che. te A pramANe che-jJAnAvaraNIyakamanI pAMca, mehanIyamanI 28, gotranI be, ane AyunI cAra sU. 78 ve sUtra.2 nIsa (40) sadhyAvANAM sabhapAyAnU thana 42 cha-"arahao NaM arihanemissa" ityAdi / TIkAtha--ahaMta ariSTanemi prabhunI cAlIsa hajAra AyikAo hatI. sumera zrI samavAyAMga sUtra Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 samavAyAGgasUtre uccatvena prajJaptA / zAntirarhana catvAriMzad dhaSi urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / bhUtAnandasya khalu nAgakumArasya nAgarAjasya catvAriMzada bhavanAvA. sazatasahasrANi bhavanAvAsalakSANi prajJaptAni / kSudrikAyAH khalu vimAnapravibhatyAstRtIye varge catvAriMzat uddezanakAlAH prjnyptaaH| 'phagguNapuNNimAsiNIe' phAlgunapaurNamAsyAM khalu sUryaH catvAriMzadalikAM pauruSIcchAyAM 'nivvadRittA' nivartya khalu cAraM caratibhramaNaM karoti / evaM 'kattiyAe vi puNNimAe' kArtikyAmapi paurNamAsyAM vijnyeym| mahAzukre kalpe catvAriMzada vimAnAvAsasahasrANi prajJaptAni / / sa. 79 // ekacatvAriMzattamaM samavAyamAha--'namissa NaM' ityAdi / mUlam--namissa NaM arahao egacattAlIsaM ajiyAsAhassIo hotthaa| causI puDhavIsu ekacattAlIsaM nirayAvAsasayasahassAI paNNattAI, taM jahA-rayaNappabhAe, paMkappabhAe, tamAe, tamatamAe mahalliyAe NaM vimANapavibhattIe paDhame vagge ekacattAlIsaM uddesaNakAlA paNNattA // sU0 80 // TIkA--'namissa' ityAdi-nameH khalu arhata ekacatvAriMzat AryikA sAhasthyaH 'hotthA' aasn| catasRSu pRthivISu ekctvaariNshniryaavaasshtmhthiiN| sumeru parvata kI cUlikA U~cAI kI apekSA40cAlIsa yojana U~cI kahI gaI hai| zAMtinAtha bhagavAna U~cAI meM 40 cAlIsa dhanuSa the, nAgarAja bhUtAnaMda nAgakumAra ke bhavanAvAsa 40 cAlIsa lAkha kahe gaye haiN| kSudrikAvimAna pravibhakti ke tRtIyavarga meM cAlIsa 40 uddezanakAla kahe gaye haiM / phAlgunamAsa kI pUrNimA ke dina sUrya 40 cAlIsa aMgulapramANa pauruSIcchAyAkarake bhramaNa karatA hai| isI taraha se kArtika prarNimA ke dina bhI jAnanA caahiye| mahAzukrakalpa meM cAlIsa 40 hajAra vimAnAvAsa kahe hue haiM ||suu. 79 // parvatanI cUlikAnI UMcAI cAlIza (40) jananI kahI che. zAntinAtha bhagavAna 40 cAlIsa dhanuSa pramANa UMcA hatA. nAgarAja bhUtAnaMda nAgakumAranA cAlIza lAkha bhavanAvAsa kahyA che. zrudrikAvimAna pravibhakitanA trIsa vargamAM 4 (cAlIza) uddezanakAla batAvyA che. phAgaNa mAsanI pUrNimAne divase sUrya 40 cAlIsa aMgulapramANa pauruSI chAyA karate bhramaNa kare che. kArtika pUrNimAne divase paNa e ja pramANe bane che. mahAzukakalpamAM cAlIza (40) hajAra vimAnAvAsa che. sU 79 zrI samavAyAMga sUtra Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA.dvicatvAriMzattame samavAye zramaNabhagavadAdi zrAmaNyaparyAyanirUpaNama413 sANi-nirayAvAsAnAmekacatvAriMzallakSANi, prajJaptAni-kathitAni, tadyathA-'rayaNappabhAe' ratnapabhAyAM triMzat lakSANi, 'paMkappabhAe' paGkaprabhAyAM dazalakSANi, 'tamAe' tamAyAM tamaH prabhAyAM paJconamekaM lakSam, 'tamatamAe' tamastamAyAM paJca / 'mahalliyAe' mahatyAH khalu vimAnapravibhattayAH prathame varge ekacatvAriMzat uddezanakAlAH prajJaptAH ||suu. 80 // dvicatvAriMzattamaM samavAyamAha-'samaNe' ityAdi / mUlam--samaNe bhagavaM mahAvIre bAyAlIsaM vAsAiM sAhiyAI sAmaNNapariyAgaM pAuNittA siddhe jAva svvduHkhpphiinne| jaMbraddIvassa NaM dIvassa purathimillAo caramaMtAo gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa paJcasthimille caramaMte, esa NaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI AbAhAo aMtare pnntte| evaM caudisi pi daobhAse saMkhodaya sIme y| kAloe NaM samudde bAyAlIsaM caMdA joiMsu vA joiMti vA joissaMti vA, bAyAlIsaM sUriyA pabhAsiMsu vA pabhAsiMti vA aba sUtrakAra 41 ekatAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai-'namissa NaM arahaA' ityaadi| TIkArtha-ikkIsaveM tIrthakara neminAtha bhagavAna kI 41ekatAlIsa hajAra AryikAeM thIM / ina cAra pRthiviyoM meM41ekatAlIsa lAkha narakAvAsa kahe gaye haiM, ve IsaprakAra se hai-ratnaprabhA nAmakI pRthivI meM 30 tIsa lAkha, paMkaprabhA meM dazalAkha, tamaHpabhA meM pAMca 5kama 1eka lAkha, aura tamastamA meM pAMca 5 nrkaavaashai| mahatIvimAnapravibhakti ke prathamavarga meM 41 ekatAlIsa uddezanakAla prajJapta kiye gaye haiM |s. 80 // have sUtrakAra ekatAlIza (41) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che 'namissa NaM arahao' ityaadi| TIkAIneminAtha bhagavAnanI ekatAlIza (41) hajAra ArthikAo hatI. A cAra pRthvImAM ekatAlIza (41) lAkha narakAvAso kahela che, te A pramANe che-ratnaprabhA nAmanI pRthvImAM 30 trIsa lAkha. paMkaprabhAmAM 10 dasa lAkha, tamaHprabhAmAM eka lAkhamAM pAMca ochA, ane tamastamAmAM pAMca narakAvAsa che. mahatI vimAna pravibhakitanA prathama vargamAM ekatAlIza (41) uddezakALa kahela che. sU.80 zrI samavAyAMga sUtra Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 samavAyAGgasUtre pabhAsissaMti vaa| samucchimabhuyaparisappANaM ukkoseNaM bAyAlIsaM vAsasahassAiM ThiI paNNattA / nAmakamme bAyAlIsavihe pannatte,-taM jahA-(1) gainAme, (2) jAinAme, (3) sarIranAme, (4) sarIraMgovaMganAme, (5) sarIrabaMdhaNanAme, [6] sarIrasaMghAyaNanAme, [7] saMghAyaNa. nAme, (8) saMThANanAme, (9)vaNNanAme, [10] gaMdhanAme, [11] rasanAme, (12)phAsanAme, (13)agurulahuyanAme, (14) uvaghAyanAme, (15) parAghAyanAme, (16) ANupuvvInAme, (17) ussAsanAme, [18] AyavanAme, [19] ujjoyanAme, (20)vihagagainAme, (21)tasanAme, (22)thAvaranAme, (23) suhumanAme, (24) bAyaranAme, [25] pajattanAme, [26] apajjattanAme, (27) sAhAraNasarIranAme,(28)patteyasarIranAme, (29)thiranAme, (30) athiranAme, (31) subhanAme, (32) asubhanAme, (33)subhaganAme, (34) dubbhaganAme, (35) susaranAme (36)dussaranAme, (37) AejanAme, (38) aNAejanAme, (39) jasokittinAme, (40) ajasokittinAme, (41) nimmANanAme, (42) titthayaranAme / lavaNe NaM samudde bAyAlIsaM nAgasAhassIo abhiMtariyaM belaM dhaarNti| mahalliyAeNaM vimANapavibhattIe bitIe vagge bAyAlIsaM uddesaNakAlA pnnnnttaa| egamegAe osappiNIe paMcamachaTrIosamAobAyAlIsaM vAsasahassAiM kAleNaM pannattA / egamagAe ussappiNIe paDhamabI. yAo samAo bAyAlIsaM vAsasahassAiM kAleNaM pnnnnttaa|| suu081|| TIkA--'samaNe' ityAdi / zramaNo bhagavAn mahAvIraH dvicatvAriMzad varSANi 'sAhiyAI' sAdhikAni zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA siddhaH 'jAva' yAvat - aba sUtrakAra 42 bayAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana have sUtrakAra beMtAlIza (42) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che- zrI samavAyAMga sUtra Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. dvicatvAriMzattame samavAye zramaNa bhagavadAdi zrAmaNyaparyAya nirUpaNam 415 buddhI muktaH parinirvAtaH sarvaduHkha mahINaH = zArIrika mAnasika duHkharahito jAtaH / bhagavatazchadmasthaparyAyaH sAdhepaNamAsAdhikadvAdazavarSANi, kevalaparyAyastu dezInatriMzadvarSANIti sAdhikAni dvicatvAriMzad varSANi bhavanti / 'jaMbUddIvassa NaM' jambUdvIpasya khalu dvIpasya 'purathimillAo caramaMtAo' paurastyAt caramAntAt jagatyA ArabhyetyarthaH, 'godhUmassa NaM AvAsapavvayassa' gostUbhasya khalu AvAsaparvatasya yaH pacchimale caramaMte' pAzcAtyaH caramAnto'sti, eSa khalu dvAcatvAriMzad yojanAsahasrANi 'avAhAo' AvAdhAto= vyavadhAnataH antare= dare prajJaptaH / evaM 'cauddisiMpi' caturdikSvapi 'dobhAse' dakabhAsaH, 'saMkho' zaMkhaH, 'dayasIme' dava sImAcApi / ete'pi parvatAH dvAcatvAriMzad dvAcatvAriMzad karate haiM- 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkArtha- zramaNa bhagavAn mahAvIra kucha adhika 42 bayAlIsa varSa taka zrAmaNyaparyAya kA pAlana kara siddha yAvat buddha, mukta, parinirvAta aura zArIrika evaM mAnasika duHkhoM se rahita bana gaye / bhagavAn kI chadmasthaparyAya sADhe cha mAsa 6 || adhika 12vAraha varSataka rhii| kevalIparyAya kucha kama 30 tIsa varSa taka rahI / isa taraha kucha adhika 42 bayAlIsa varSataka zramaNaparyAya kA pAlana ghaTita ho jAtA hai / jaMbUdvIpa kI antima jagatI se lekara gostubha nAmaka AvAsa parvata kA jo AkhirI kA aMta bhAga hai vaha vyavadhAna kI apekSA se 42 bayAlIsa hajAra yojana dUra kahA gayA hai / isI taraha caroM dizAoM meM bhI dakabhAsa, zaMkha, dakasImA ye 3 tIna parvata 42 - 42 bayAlIsa bayAlIsa hajAra yojana kI dUrI para 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkA zramaNa bhagavAna mahAvIra 4ra khetAlusa varSathI gheADA vadhAre samaya sudhI zramaNaparyAya pALIne siddha thayAM, yuddha thayAM, parinivRta thavAM, saMsArathI mukata thayAM ane zArIrika ane mAnasika duHkhAthI rahita thayAM. bhagavAnanI chadmasthAvasthA 12 khAra varSa ane / / sADAcha mAsa sudhI rahI hatI. keliparyAya 30 trIsa varSoMthI gheADA e samaya rahI. A rIte khetAlIza (42)varSathI thoDA vadhu samaya sudhInI zramaNaparyAyanuM pAlana karyAnuM ghaTAvI zakAya che. mUThThIpanI antima jagatI-kATathI laIne geAtRbha nAmanA AvAsa patane je chevaTanA aMtabhAga che te vyavadhAnanI apekSAe khetAlIza (42) hajAra ceAjana dUra kahela che e ja pramANe cAre dizAomAM paNa dakalAsa, zaMkha, dRkasImA, e traNa paMte paNa 42-42 (khetAlIza, e tAlIza) hajAra Ajana dUra che. dhAtakIkhaDane gherIne AvelA kAlAda uu - zrI samavAyAMga sUtra Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre yojanasahasrANi dUre vartante / kAlode-dhAtakIkhaNDapariveSTite kAlodanAma ke khalu samudre dvAcatvAriMzad candrAH 'joiMsu vA' adyutana vA, 'joiti vA' dyotante vA, 'joissaMti vA' dyotiSyante vA, 'bAyAlIsaM NaM' mariyA' dvAcatvAriMzat khalu sUryAH 'pabhAsisu vA' prAbhAsiSata vA pabhAsiti vA prabhAsante vA, 'pabhAsissaMti vA' prabhAsiSyante vaa| 'samucchimabhuyaparisappANaM' saMmUcchimabhujaparisaNAm utkarSeNa dvAcatvAriMzad vAsahasrANi sthitiH prajJaptA / nAmakarmadvAcatvAriMzad vidhaM prajJaptam, tadyathA-(1) 'gainAme' gatinAma yasyodayAjjIvo nArakAditvena vyapadizyate tat / (2) 'jAinAme' jAtinAma yadu dayAjIva ekendriyAdibhavati tat / (3) 'sarIranAme' zarIranAma yasyodayA. daudArikAzarIraM jIvaH paridhatte tat / (4, 'sarIraMgovaMganAme' zarIrAGgopAGganA. haiN| kAloda nAmaka samudra meM jo ki ghAtakI khaMDa ko ghere hue hai 42 caMdramA prakAzita hote rahe haiM, aba bhI prakAzita hote rahate hai aura Age bhI prakAzita hote raheMge isI taraha vahAM 42 bayAlIsa sUrya camake hai, abha bhI camaka rahe haiM aura bhaviSyameM bhI cmkeNge| saMmUchima janma vAle bhujaparisoM kI utkRSTa se42bayAlIsa hajAra varSa kI Ayu kahI gaI hai / nAmakama 42 bayAlIsa prakAra kA kahA huA hai| ve prakAra ye haiM-jisa karma ke udaya se yaha nArakahai, yaha tiryaca hai, yaha manuSya hai, yaha deva hai isa prakAra kA vyapadeza hotA hai vaha gati nAmakarma hai| jisake udaya se jIva ekendriyAdi paryAyavAlA hotA hai vaha jAti nAma karma hai| jisake udaya se audArikAdi zarIra jIva dhAraNa karatA hai vaha zarIra nAmakarma hai |jiske udaya se zarIra ke aMgabhUta zira vagairaha kI nAmanA samudramAM 4ra beMtAlIza candramAM bhUtakALamAM prakAzatA hatA, vartamAnakALamAM prakAze che ane bhaviSyamAM prakAzaze. e ja pramANe tyAM kara beMtAlIza sUrya prakAzatA hatA, prakAze che ane bhaviSyamAM paNa prakAzaze. saMmUchima janmavALA bhujaparisaoMnuM utkRSTa AyuSya beMtAlIza (42) hajAra varSanuM kahyuM che, beMtAlIza prakAranAM nAmakama kahyAM che, je A pramANe che-je karmanA udayathI A nAraka che, A tiya ya che. 2mA bhanuSya cha, bhAva cha, te prAranA vyapaheza thAya che, ti. nAmakarma che jenA udayathI jIva ekendriya Adi paryAyavALA thAya che, te jAtinAmakarma che. jenA udayathI audArikAdi zarIra jIva dhAraNa kare che te zarIra nAmakarma che 3. jenA udayathI zarIranA aMgarUpa sira vagerenI ane upAMgarUpa AMga zrI samavAyAMga sUtra Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvicatvAriMzattame samavAye zramaNabhagavadAdi zrAmaNyaparyAyanirUpaNam 417 ma-yadudayAt zarIrasya aGgAnAM ziraH prabhRtInAm upAGgAnAma lyAdInAM vibhAgo bhavati tat / (5) sarIrabaMdhaNanAme' zarIrabandhananAma-yat pUrvavaddhAnAM saMprativadhyamAnAnAM ca audArikazarIrapudgalAnAM saMbandhakAraNam tt| (6) 'sarIra saMghAyaNanAme' zarIrasaMghAtananAma-yasyodayAt audArikazarIrapudgalAnAM gRhItAnAM zarIraracanA bhavati, tat / (7) 'saMghayaNanAma' saMhanananAma-yasyodayAt asnthAM tathAbhUtazaktikAraNarUparacanAvizeSo jAyate tat / (8) 'saMThANanAma' saMsthAnanAma-yadudayAtsamacaturasrasaMsthAnAdi jAyate tat / (9) 'vaSNanAme' varNanAma, (10) 'gaMdhanAme' gandhanAma, (11) 'rasanAme' rasanAma, (12) 'phAsanAme' sparzanAma-yadudayAt varNagandharasasparzayuktAni zarIrANi bhavanti tAni varNa aura upAMgabhUta aMguliyoMAdi kI judIraracanA hotI hai, vaha zarIrAMgoyAGganAmakarma hai4) prathama gRhIta audArika Adi pudgaloM ke sAtha navIna grahaNa kiye jAne vAle pudaloM kA jo saMbaMdha karatA hai usakA nAma zarIrabaMdhana nAma karma hai 5 / jisake udaya se baddhapudgala nAnAvidha AkAroM meM vyavasthita hote hai vaha zarIrasaMghAtanAmakarma hai| jisa ke udaya se haDDiyoM kI tathAbhUta zakti kI kAraNa bhUta viziSTa racanA hotI hai vaha saMhanana nAmakarma hai 7 / jisake udaya se zarIra kI vividha AkRtiyAM banatI haiM vaha saMsthAna nAmakarma hai 8 / jisake udaya se zarIra meM pAMcavarNa hote haiM vaha varNanAmakarma hai| jisake udaya se zarIra meM surabhi durabhi gaMdha kA udaya hotA hai vaha gaMdha nAmakarma hai 10 jisake udaya se zarIra meM pAMca rasa udita hote haiM usakA nAma rasanAmakarma hai 11jisake udaya se zarIra meM ATha prakAra kA sparza hotA hai vaha sparzanAmakarma hai 12 / jisake udaya se zarIra guru yA laghu LIo vagerenI judI judI racanA thAya che te zarIrAMgopAMga nAmakarma che. pahelAM grahaNa karela dArika Adi pudgalenI sAthe navIna grahaNa karela pudgalene je saMbaMdha karAve che tene zarIrabaMdhananAmakarma kahe che. (5) jenA udayathI baddha pudgala vividha AkAramAM vyavasthita thAya che tene "zarIrasaMghAta nAmakarma kahe che (6) jenA udayathI hADakAMonI te pramANenI zakitane kAraNarUpa viziSTa 2canA thAya che, tene saMhanana nAmakarma kahe che. (7) jenA udayathI zarIrane vividha AkAra bane che, tene saMsthAna nAma karma kahe che. (8) jenA udayathI zarIramAM pAMca varNa thAya che tene varNanAma karma kahe che. (9) jenA udayathI zarIramAM sugaMdha ke dugadhane udaya thAya che tene gaMdhanAmakarma kahe che.(10) jenA udayathI zarIramAM pAMca rasa udita thAya che te karmane rasanAmakarma kahe che. (11) jenA udayathI zarIramAM ATha prakAranA sparza anubhavAya che te kamane sparzanAmakarma kahe che. (12) zrI samavAyAMga sUtra Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 samavAyAGgasUtre prabhRtinAmAni / (13) 'agurula huyanAme' agurulaghunAma-yadudayAt zarIrasya agurulaghutvaM jAyate tat / (14) 'uvadhAyanAme' upaghAtanAma yadudayAt sva zarIre parivardhamAnaiH pratijihvacoradantAdibhirupaghAto bhavati tat, yadvA svakatohandhanAdinA zarIropaghAto jAyate tat / (15) 'parAghAyanAme' parAghAtanAma-parAn Ahanti paribhavati, parairvA na hanyate nAbhibhUyata iti parIghAtaM, tanibandhanaM nAma parAghAtanAma-yadudayAjIvaH pareSAM duSpradharSoM mahaujasvI darzanamAtreNa vAkpATavena vA mahAbhUpasabhAmapi gataH sabhyAnAmapi kSobhamApAdayati pratipakSapatibhApratighAtaM ca karoti tat / (16) 'aNupuvvInAme' AnupUrvInAma yadudayAjIvo bhavAd bhavAntare yAti tat / [17] ussAsanAma' ucchAsapariNAma ko na pAkara agurulaghurUpa se pariNata hotA hai vaha agurulaghunAmakarma hai 13 / jisake udaya se apane hI zarIra meM parivardhamAna pratijihvA, coradanta AdikoM dvArA upaghAta hotA ho vaha upaghAta nAmakarma hai 14 // jasake udaya se jIva para ko darzana yA vANI se niSpabha karade usakA nAma parAghAta nAmakarma hai| isake udaya se jIva meM aisI sthiti utpanna ho jAtI hai ki jisake kAraNa vaha dUsaroM ke liye duSpavarSa ho jAtA hai tathA mahAtejasvI banakara vaha darzanamAtra se athavA vacana kI caturAI se bar3I se baDI bhI sabhAke sabhyoM ko cakita aura kSubhita kara detA hai| vahAM pratipakSa kI pratibhAko tiraskRta kara apanI pratiSThA sthApita kara detA hai 15 / jisake udaya se jIva eka bhava se dUsare bhava meM jAtA hai vaha AnupUrvI nAmakarma hai 16 / jisake udaya se jIva ko zvAsa jenAudayathI zarIra gurU ke laghu pariNAma prApta na karatAM agurU laghurUpe pariName che te kamane "agurulaghunAmakarma kahe che. (13) jenA udayathI pitAnA ja zarIramAM parivardhamAna prati jihavA, cora dAMta Adiko dvArA upaghAta thAya che te karmane upaghAta nAmakarma kahe che. (14) jenA udayathI jIva anyane darzana ke vANIthI niSpabha karI nAkhe te kamane parAghAta nAmakarma kahe che. tenA udayathI jIvamAM evI sthiti utpanna thAya che ke tene kAraNe te bIjAne mATe duSpadharSa (ajeya) banI jAya che. tathA mahAtejasvI banIne te darzanamAtrathI athavA vANInI caturAIthI moTAmAM moTI sabhAnA zrAtAone cakti ane bhramita karI nAkhe che. ane tyAM viradhInI pratibhAnuM khaMDana karI potAnI pratiSThA jamAve che. (15) jenA udayathI jIva eka bhavamAMthI bIjA bhavamAM jAya che te karmane "AnupUvI nAmakarma kahe che. (16) jenA udayathI jIvane zvAsa zrI samavAyAMga sUtra Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvicatvAriMzattame samavAye zramaNa bhagavadAdi zrAmaNyaparyAyanirUpaNam 419 sanAma-yadudayAducchAsaniHzvAsayoH prAptirbhavati tat / (18) 'AyavanAme' AtapanAma-yadudayAjIvazarIrANi svarUpeNAnuSNAtyapi sUryamaNDalAdigatapRthivIkAyikavaduSNaprakAzalakSaNamAtapaM kurvanti tat / (19) 'ujjoyanAme' udyotanAma-yadudayAduSNatvarahitamapi jIvazarIraM candramaNDalaratnaupadhivadudyotaM karoti tat / [20] 'vihagagainAme' vihagagatinAma-yadudayAjjIvaH zubhAzubhagatiyukto bhavati tat, haMsAdivat zubhavihAyogatiH, ussttrkhrmhissaadivdshubhvihaayogtiH| (21) trasanAma, (22) sthAvaranAma, (23) sUkSmanAma, (24) bAdaranAma, [25] paryAptanAma, (26) aparyAptanAma, (27) sAdhAraNazarIranAma, (28)pratye. aura niHzvAsa kI prApti hotI hai vaha ucchavAsa nAmakarma hai 17 / jisake udaya se svabhAvataH anuSNa bhI jIva zarIra sUryamaMDalagata pRthivIkAyika jIva ke zarIra kI taraha uSNaprakAza vAle hote haiM usakA nAma Atapa nAma karma hai 18 jisake udaya se uSNatva rahita bhI jIva zarIra candramaMDala, ratna evaM auSadhi kI udyota-zIta prakAza karatA hai usakA nAma udyota nAma karma hai 19 / jisake udayase jIva zubha aura azubha gati se yukta hotA hai vaha vihAyogati nAma karma hai| ha~sAdika kI taraha cAla kA honA zubhavihAyogati hai aura gAdhe UTa AdikI taraha cAla calanA isakA nAma azubha vihAyogati hai 20 / jisakarma ke udaya se svatantrabhAva se gamana karane kI zakti prApta ho vaha sanAma karma hai 21 // aura isase viparIta jisake udaya se vaisI zakti na ho vaha sthAvara nAma: karma hai 22 / jisake udaya se carmacakSu ke agocara sUkSma zarIra kI prApti ho vaha sUkSmanAmakarma hai23| tathA jisake udaya se carma cakSu gocara zarIra kI ane niHzvAsanI prApti thAya che tene ucchavAsa nAma kamI kahe che. (17) jenA udayathI kudaratI rIte anuNa jIva zarIra paNa sUrya maMDala gata pRthvIkAyika jIvanA zarIranI jema uSNa prakAzavALA thAya che te kamane "Atapana makama kahe che. (18) jenA udayathI uSNatva rahita jIva zarIra paNa candra maDalaratna ane auSadhinA je zIta prakAza Ape che te karmane udyota nAmakarma kahela che. (19) jenA udayathI jIva zubha ane azubha gatithI yukta bane che te karmane vihAgati nAmakarma kahe che. haMsAdikanA jevI cAla-gati hovI te zubha vihAgati che ane gaddhA, UMTa AdinA jevI cAla hovI te azubhavihAyegati kahevAya che. (20) je kamanA udayathI svatanna rIte gamana karavAnI zakti prApta thAya te karmane "trasanAmakarma kahe che, (21) jenA udayathI svataMtra rIte gamana karavAnI zakita prApta na thAya te karmane sthAvaranAmakarma kahe che. (22) jenA udayathI carmacakSuthI jaI na zakAya tevA sUma zarIranI prApti thAya te kamane "sUmanAmakarma kahe che. (23) jenA udayathI carmacakSu vaDe joI zakAya zrI samavAyAMga sUtra Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 samavAyAGgasUtre kazarIranAma, trasAdayo'STau prasiddhA eva / (29) 'thiranAme' sthiranAma yaduda. yAt dantAsthyAdyavayavAH sthirA bhavati tat / (30) 'athiranAme' asthira nAma yadudayAdasthirANAM bhUjihvAdInAM niSpattirbhavati tat / (31) 'subhanAme' zubhanAma yadudayAt zubhAnAM ziraHprabhRtInAM niSpattistat / (32) 'asubhanAme' azubhanAma=yadudayAtpAdAdInAmazubhAnAM niSpattistat / (33) subhaganAmayadudayAdanupakAryapi sarvajanamiyo bhavati tat / uktazca-"aNucakae vi bahUNa hoiprApti ho vaha bAdara nAma karma hai 24 / jisake udaya se sva yogya paryApti kI pUrNatA ho vaha paryApta nAma karma hai 25 / jisake udaya se jIva ke svayogyaparyApti kI pUrNatA na ho vaha aparyApta nAma karma hai25| jisake udaya se jIva ke svayogya paryApti kI pUrNatA na ho vaha aparyApta nAma karma hai 26 // jisake udaya se anaMta jIvoM kA eka hI sAdhAraNa zarIraNa ho vaha sAdhAraNa-zarIra nAmakarma hai 27, aura jisake udaya se jIva ko bhinna 2 zarIra kI prApti ho vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai 28 jisake udaya se jIva ko dantAdika avayava sthirarUpa meM prApta hoM vaha sthira nAmakarma hai 29 / jisake udaya se jIvako asthira bhra, jihvA Adi prApta ho vaha asthiranAmakarma hai 30 / jisake udaya se zubha zira Adi avayavoM kI niSpatti hotI hai vaha zubhanAma kama hai 31 / jisake udaya se caraNa Adi azubha avayavoM kI utpatti hotI hai vaha azubhanAma kama hai 32 / jisake udaya se jIva upakAra Adi na karane para bhI sabake mana ko suhAve vaha mubhgtevA zarIranI prApti thAya te kamane "bAdaranAmakarma kahe che. (24) jenA udayathI svagya paryAsinI pUrNatA hoya te karmane paryApta nAmakarma kahe che, (25) jenA udayathI jIvane svayoga paryAptinI pUrNatA na hoya te karmane aparyApta nAmakarma kahe che (26) je karmanA udayathI ana ta nuM eka ja sAdhAraNa zarIra hoya te karmane "sAdhAraNa zarIra nAmakarma' kahe che. (27) jenA udayathI jIvane bhinna bhinna zarIranI prApti thAya te karmane pratyeka zarIra nAmakarma kahe che. (28) jenA udayathI jIvane dAMta Adi avayavo sthira rUpe prApta thAya te kamane "sthira nAmakarma kahe che. (29) jenA udayathI asthira bhra, jibha Adi prApta thAya te kamane asthira nAmakarma kahe che. (30) jenA udayathI zubha zira AdinI prApti thAya che te karmane zubhanAmakama" kahe che. (31) jenA udayathI caraNa Adi azubha avayanI utpatti thAya che kamane "azubhanAmakama" kahe che. (32) jenA udayathI ja upakAra Adi na karavA chatAM paNa saunA manane AnaMda Ape te karmane "subhaga' zrI samavAyAMga sUtra Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvicatvAriMzattame samavAye zramaNa bhagavadAdi zrAmaNyaparyAyanirUpaNam 421 pio tassa subhaganAmudao " iti / (34) durbhaganAma - yadudayAdupakArakArako'pi janasyApriyo bhavati tat uktaJca "uvakArakArago cihu, na rucai dubbhage u jassudae" iti / (35) susvaranAma-yadudyAjjIvasya svaraH zrotRRNAM prItikaro bhavati tat / ( 36 ) dussvaranAma - yadudayAjjIvasya svaraH zrotRRNAM karNakaTurupajAyate tat / ( 37 ) AdeyanAma - yadudayavazAd yacceSTate yad bhASate vA tatsarva lokaH pramANIkaroti, yasya darzanamAtrepi loko'bhyutthAnAdisamAcarati tat uktaJca - 'AdejjA savvaloga gijjhavao' iti / (38) anAdeyanAma - yadudayAd yuktiyuktamapi bruvANa upAdeyavacano na bhavati, nApyupakriyamANo'pi lokastasyAbhyutthAnAdikaM karoti / ( 39 ) yazaH kIrttinAma - yadudayAnmadhyasthajanAnAmapi prazaMsanIyo bhavati / (40) ayaza: - kIrtinAma-yadudayAnmadhyasthajanAnAmapi aprazaMsanIyo bhavati tat / ( 41 ) 'nimmAnAmakarma hai ||33| upakAra Adi karane para bhI jIva jisa ke udaya meM suhAve nahIM vaha durbhAga nAmakarma hai | 34 | jisake udaya se jIva ko zrotAjanoM ko priya madhurasvara kI prApti ho vaha susvara nAmakarma hai 35 aura jisake udaya se zrotA ko prItikara svara prApta na ho vaha duHsvara nAmakarma hai 35aura jisake udaya se zrotA ko prItikara svara prApta na ho vaha duHsvara nAmakarma hai 36 | jisake udaya se jIvako bahumAnyavacana kI prApti ho vaha Adeya nAmakarma 37 aura jisake udaya se vaisA vaisA vacana prApta na ho vaha anAdeyanAmakarma hai 38| jisake udaya se saMsArabhara meM jIva kI yaza va kIrti phaila jAya vaha yazaH kIrtinAma karma 39 aura jisake udaya meM yaza va kIrti prApta na ho vaha ayazakIrti nAmakarma hai 40 / nAmakama` kahe che. (33) jenAM UdayamAM UpakAra Adi karavA chatAM paNa jIva anyane khuza karI zakatA nathI te karmAMne 'durlIMganAmaka kahe che. (34) jenA udayathI jIvane zrotAjanAne priya lAge tevA svaranI prApti thAya te karmIne 'susvara kama' kahe che. (35) ane jenA udayathI zrotAone priya lAge tevA svaranI prApti na thAya te kane duHsvara nAmaka kahe che. (36) jenA udayathI jIvane bahu mAnya vacananI prApti thAya te kamane AyanAmakama' kahe che. (37) jenA udayathI bahumAnya vacananI prApti na thAya te kamane anAtaiyanAmakama` kahe che.(38) jenA udayathI jIvane AkhA sa'sAramAM yaza ane kIti phelAya te kane yazaHkIti nAmakama` kahe che. (39) jenA udayathI jIvane yaza ane kItinI prApti na thAya te ka`ne ayazakIti nAmaka kahe che, (40) je karmAMnA uddayathI zarIramAM be hAtha, zrI samavAyAMga sUtra Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 samavAyAGgasUtre NanAme' nirmANanAma-yasyodayAjjIvasya zarIre hastadvaya-caraNadvaya-mastaka--pRSThavakSaHsthalodararUpANAmaSTAGgAnAm, kezazmazrUnakhakarNanAsikA'mulyAdirUpANAmupAGgAnAM ca yathAniyatasthAne nyAso bhavati tat, idaM hi sUtradhAravajjIvazarIre'GgopAGgAni yathAsthAnaM nyAsaM racayatItyarthaH / (42) tIrthaGkaranAma-yadudayAdaSTamahApAtihAryAdi catustriMzadatizayAH prAdurbhavanti tat / lavaNe khalu samudre jisake udaya se zarIra meM do hAtha, do paga, mastaka, pRSTha, vakSaHsthala, udara, ina ATha aMgoM kI, tathA keza, zmazru nakha karNa nAsikA aura aMguli Adi upAMgoM kI yathAsthAna meM racanA ho usakA nAma nirmANa nAmakarma 41 / yaha karma sUtradhAra-(sutAra) kI taraha jIva zarIra meM aMga aura upAMgoM kI yathocita sthAna meM vyavasthita rUpa se racanA karatA hai| jisake udaya se ATha mahApAtihArya Adi 34 cottIsa atizaya prakaTa hote haiM vaha tIrthakara nAmakarma hai 42 / uktaM ca karake jo gAthAMza yahAM uddhata kiye gaye haiM subhaga, durbhaga aura Adeya prakRtiyoM ke svarUpa pradarzana ke viSaya meM unakA artha isa prakAra hai-"aNuvakae vi bahUNa hoi pioM tassa subhaganAmudao"kisI kA upakAra nahIM karane para bhI jo aneka janoM ko priya hotA hai usake subhaga nAmakarma kA udaya jAnanA caahiye| "uvakAra kArago vi huna ruccaDa dubhage u jassudaye" jisake durbhaga nAmakarma kA udaya hotA hai vaha upakAra karane para bhI kisI ko rucatA nahIM hai| zrAdejjA savalogagijjhavao" samasta lokoM dvArA jo grAhyavacana hotA hai usake Adeya be paga, mastaka, pRSTha, vakSasthala ane peTa, e ATha aMgonI tathA keza, mizra nakha, kAna, nAsikA ane AMgaLIo Adi upAMgonI yogya sthAne racanA thAya te karmane nirmANa nAmakarma kahe che, (41)A kama sUtradhAra sutAranI jema zarIranA aMga ane upAMgonI yogya sthAne vyavasthita rIte racanA kare che. jenA udathI ATha mahAprAtihArya Adi 34trIsa atizaya pragaTa thAya che te karmane tIrthakara nAmakarma kahe cha. 42 sulA hula mane mAya pratiyonu 2135 4Maan bhATe 'uktaMca, 4Ane le AyAzI mI mAyA cha tebhne| 25 mA pramANe --"aNuvakae vi bahaNa hoi pio tassa subhaganAmudao"-AnA 52 5442 na 421 // chatAM paNa je aneka lokone priya thAya te tenA subhaganAmakarmane udaya che ema sabhA "uvakArakArago vi hu na ruccai dubhage u jasmudaye" nA gen nAmakarmane udaya thAya che te vyakita upakAra kare chatAM paNa bIjAne gamatI nathI AdAjjA sabaloga gijjhavao nA sAheya nAmabhana jaya hAya che tenA kyA samasta ko dvArA grAhya mAnya bane che. zrI samavAyAMga sUtra Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tricatvAriMzattame samavAye karmavipAka dhyayAdi nirUpaNam dvicatvAriMzat, 'nAgasAhassIo' nAgasAhastryaH, 'abhitariyaM' Abhyantarika 'velaM' velAM=dakamAlAm - antarvizantI bahirvA yAntIM lavaNasamudrazikhAm 'dhAraMti' dhArayanti / 'mahAliyA e' mahAlikAyAH khalu vimAnapravibhakteH = aGgabAhya kAlikazrutavizeSasya dvitIye varge dvicatvAriMzat uddezanakAlAH prajJaptAH iyaM samprati vicchedaM gatA / ' egamegAe' ekaikasyAmavasarpiNyAM paJcamaSaSThyo 'samAo' same = Arako dvicatvAriMzadvarSasahasrANi kAlena prajJapte / ' egamegAe' ekaikasyA mutsarpiNyAM prathamadvitIye same dvicatvAriMzat varSasahasrANi kAlena prajJapte / su 81 // tricatvAriMzattamaM samavAyamAha - ' teyAlIsa' ityAdi / 423 mUlam - teyAlIsaM kammavivAgajjhayaNA pannattA / paDhamacautthapacamI puDhavI telIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA | jaMbUdIvassa NaM dIvassa puratthimillAo caramaMtAo gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa puratthimile caramaMte, esa NaM teyAlIsa joyaNasahassAiM avAhAe aMtare paNNatte / evaM cauddisiMpi dagabhAse saMkhe dayasIme / mahAliyAe NaM vimANapavibhattIe taie vagge teyAlIsaM uddesaNakAlA paNNattA // sU0 82 // nAmakarma kA udaya jAnanA caahiye| lavaNa samudra meM 42 bayAlIsa hajAra nAgakumAra ke deva usakI Abhyantarika belA - jalamAlA - lavaNasamudra kI zikhA Upara jAtI hai aura andara ghusatI hai usako dhAraNa karate haiM aMga bAhya kAlikata vizeSa ke dvitIya varga meM 42 bayAlIsa uddezanakAla haiM / yaha vimAna pravibhakti isa samaya lupta ho gaI hai| eka eka avasarpiNI meM pAMcavA aura chaThavAM ye donoM Are kAla kI apekSA 42-42 bayAlIsara hajAra varSa ke kahe gaye haiM || sU081 // lavaNusamudranI Abhyantarika velA-jaLamALA-lavaNa samudranI upara jatI ane aMdara ghusatI jaLamALAne 42 betAlIsa hajAra nAgakumAra devA dhAraNa kare che, aMgabAhya kAlika zruta vizeSanA bIjA vamAM 4ra khetAlIsa uddezanakALa che. te vimAna pravibhakita hAlamAM naSTa thai hovAthI upalabdha thatI nathI pratyeka avasarpa NIne pAMcame ane chaThTho ArA kALanI apekSAe 42-42 betAlIsa kheMtAlIsa hajAra varSAnI tAnyo che. ||suu. 81 // zrI samavAyAMga sUtra Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ___TIkA-'teyAlIsaM' tricatvAriMzat 'kammavivAgajjhayaNA' karmavipAkAdhyayanAni karmaNaH-puNyapAparUpasya vipAkA mandatIvrAdirasaprakarSAvasthA tatpatipAdakAnyadhyayanAni karmavipAkAdhyayanAni 'paNNattA' prajJaptAni / atra vipAkazabdaH rsprkrssaavsthaaprtipaadkH| sAmpratametAnyadhyayanAni nopalabhyante / ekAdazAGge vipAkazrute tu puNyapAparUpakarmaphalapratipAdakAni viMzatyadhyayanAni smuplbhynte| 'paDhamacautthapaMcamAsu' prathamacaturthapaJcamISu 'puDhavIsu' pRthivISu teyAlIsaM' tricatvAriMzat 'nirayAvAsasayasahassA'nirayAvAsazatasahasrANi tricatvAriMzallakSANi niryaavaasaaHprjnyptaaH| 'jaMbUddIvassa NaM dIvassa' jambUdvIpasya khalu vIpasya purathimillAbo' paurastyat=pUrvadizi vartamAnAt caramaMtAno' caramAntAt sarvAntimapradezAt gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa' gostRbhasya khalu AvAsaparvatasya 'purathimille' paurastyaH ___ aba sUtrakAra43teMtAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai'teyAlIsaM kammavivAgajjhayaNA pannattA' ityaadi| TIkArtha-puNyapApa rUpa karma jo manda tIvra Adi rasa haiM una rasa kI jo prakarSAvasthA hai usa avasthA ke pratipAdaka adhyayana43teMtAlIsa kahe gaye haiN| yahAM vipAka zabda rasa kI prakarSAvasthA kA kahane vAlA hai| isa samaya ye adhyayana upalabdha nahIM haiM, gyArahavAM aMga jo vipAkazruta hai, usameM puNyapAparUpa. karmaphala ke pratipAdaka jo adhyayana haiM ve 20vIsa hI upalabdha haiN| prathama, caturtha,paMcama, ina tIna pRthiviyoM meM narakAvAsa kI saMkhyA43teMtAlIsa lAkha hai| prathama pRthivI ke narakAvAsa 30 tIsa lAkha, cayurthapRthivI ke 10 daza lAkha aura pAMcavI pRthivI ke3tIna lAkha isa prakAra43teMtAlIsa lAkha narakAvAsa joDane para A jAte haiM / jaMbUdvIpa nAkama dvIpa kA pUrva dizA meM vartamAna jo ve sUtra42 tAlIsa (43) sadhyAvai sabhapAyAnu 4thana 43 teyAlIsaM kammavivAgajjhayaNA pannattA" ityadi ! TIkAtha-puNya pApa rUpa karmanA je manda tIvra Adirasa che. te rasanI je prakavasthA che te avasthAnuM pratipAdana karanArA teMtAlIsa (43) adhyayana kahyA che ahIM vipAka' zabda rasanI prakirNAvasthA darzAvanAra che hAlamAM te adhyayane upalabdha (prAya) nathI. paNa vipAkazrata nAmanuM je agiyAramu aMga che temAM puNya pApa rUpa karmaphaLanuM pratipAdana karanArA vIsa adhyayano ja upalabdha che pahelI, cothI ane pAMcamI. e traNa pRthvIomAM nArakAvAsanI saMkhyA 43 teMtAlIsa lAkha che. pahelI pathvInA 30 trIsa lAkha narakAvAsa, cothI pathvInA 10 dasa lAkha ane pAMcamI pRthvInA zrI samavAyAMga sUtra Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catuzcattvAriMzattame samavAye adhyayanAdi nirUpaNam 425 'caramaMte' caramAntaH sarvAntimapadezo yaH, 'esaNaM' eSa khalu tricatvAriMzad 'joyaNasahassANi' yojanasahasrANi 'avAhAe' abAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare dUre 'paNNatte' pjtH| 'evaM' evam anenaiva prakAreNa='cauddisipi' catudikSvapi catasRSvapi dizAsu 'dagabhAge saMkhe dayasIme' dakabhAsaH zavaH dakasImA, eSAM trayANAM parvatAnAmapi paurastyazvaramAnto bhAga etAvatyeva dUre vartate / 'mahAliyAe NaM' mahAlikAyAH khalu 'vimANapavibhattIe' vimAnapravibhaktyAHaGgabAhyakAlikazrutavizeSasya 'taie vagge' tRtIyavarge 'teyAlIsaM' tricatvAriMzat 'uddesaNakAlA' uddezanakAlAH 'paNNattA' pjnyptaaH||suu.82|| catuzcatvAriMzattamaM samavAyamAha-'coyAlIsa' ityAdi / mUlam-coyAlIsaM ajjhayaNA isibhAsiyA diyalogacuyAbhAsiyA pnnnnttaa| vimalassa NaM arahao coyAlIsaM purisajugAI aNupiTusiddhAiM jaavpphiinnaaii| dharaNassa NaM nAgiMdassa nAgaraNNo voyAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA paNNattA / mahAliyAe NaM vimAgapavibhattIe cautthevaggecoyAlIsaM uddesaNakAlA paNNattA ||suu.83|| sarvAntima pradeza hai usase gostUbha AvAsa parvata kAjo paurastya caramAntapadeza hai vaha vyayadhAna kI apekSA se 43 teMtAlIsa hajAra yojana dUra hai| isI taraha se cAroM dizAo meM bhI dakabhAsa, zaMkha aura dakasIman ina tIna parvatoM kA paurastya sarvAntimabhAga bilakula akhIra kA bhAga itanI hI dUra hai| mahAlikA vimAna pravibhakti ke aGgabAhya kAlika zrutavizeSa ke tRtIyavarga meM teMtAlIsa uddezanakAla kahe gaye haiM ||suu082|| aba sUtrakAra 44cauvAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM traNa lAkha maLIne kula 43 tetAlIsa lAkha narakAvAsa thAya che. je khUkI panAmanA dvIpanI pUrva dizAmAM Avela je taddana anittama pradeza che tyAMthI gestRbha avAsa parvatano je paratve caramAta pradeza che te vyavadhAnanI apekSAe 43 teMtAlIsa hajAra jana dUra che. e ja rIte cAre dizAomAM paNa dakabhAsa, zaMkha, ane dakasImana, e traNa parva tene pauratyasarvAnitama bhAga-taddana chevADAne bhAga eTalo ja dUra che mahAlikA vimAna pravibhakitanA-aMga bAA kAlika zrata vizeSanA trIjA vargamAM teMtAlIsa [43] uddezanakAla kahela che. sU 8rA Dave suutr||2 44 yuvANIsa sadhyA samapAyAnu 4thana 42 2. coyAlIsaM zrI samavAyAMga sUtra Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 samavAyAGgasUtre TIkA--'coyAlIsaM' catuzcatvAriMzat 'ajjhayaNA' adhyayanAni 'isibhAsiyA' RSibhASitAniRSibhASitAdhyayanAni zrutavizeSabhUtAni devalogacuyA bhAsiyA' devalokacyutAbhASitAni-devalokebhyazcayutAH,saMyamaM gRhItvA RSayo jAtAH,devalo. kacyutAH tairbhASitAniyoktAni, 'paNNattA' prajJaptAnikathitAni / vimalassa NaM' vimalasya khalu 'arahao' arhataH 'coyAlIsa' catuzcatvAriMzat 'purisajugAI' puruSayugANi-ziSyapaziSyAdikramaprAptapuruSAntarANi 'aNupiTTasiddhAI' anupRSThasiddhAni-anupRSTham=prAnupUrvyA siddhAni-siddhiMgatAni 'jAva' yAvat-buddhAnimuktAni-parinirvAtAni, sarvaduHkhapahINAni=sarvaduHkharahitAni jAtAni 'dharaNassa NaM' dharaNasya khalu 'nAgiMdassa' nAgendrasya 'nAgaraNo' nAgarAjasya 'coyAlIsa' catuzcatvAriMzat 'bhavaNAvAsasayasahassA' bhavanAvAsazatasavasrANi catuzcatvAriMzallakSANi bhavanAvAsAH 'paNNattAI' prajJaptAni / 'mahAliyAe NaM' mahAlikAyAH khalu 'vimANapavibhattIe' vimAnapravibhattayAH 'cautthe vagge' caturthe varge catuzcatvAriMzaduddezanakAlAH prajJaptAH // sU. 83 // 'coyAlIsaM ajjhayaNA' ityAdi / ___TIkArtha-cauvAlIsa adhyayana RSibhASita hai ve devaloka se cyava kara Aye hue RSiyoM dvArA kathita hue pratipAdita kiye gaye haiN| vimalanAtha ahaMta ke 44 cauvAlIsa puruSayuga-ziSya, praziSya Adi ke krama se prApta aneka puruSa kramara se siddhi gatiko prApta hue haiN| yAvat buddha, mukta, parinirvAta aura samasta duHkhoM se vihIna hue hai| nAgakumAra ke dhAraNa nAmaka nAgendra ke44cauvAlIsa lAkha bhavanAvAsa kahe gaye hai| mahAlikA vimAna pravibhakti ke-aGgabAhyakAlika zruta vizeSa ke caturthavarga meM 44 cauvAlIsa uddezanakAla kahe gaye hai ||suu084|| ajjhayaNA" ityAdi ! TIkAthe-cuMmALIza (44)adhyayana RSibhASita che. te adhyayana develekathI cavIne A velA RSiyo dvArA kathita thayA che evuM pratipAdita thayela che. vimalanAtha aha. tanA cuMmALIsa (44) purUSayuga-ziSya praziSya AdinA kamathI prApta aneka purUSa krame krame siddhigati pAmyA che, buddha, mukta, parinivRta ane samasta duHkhethI rahita thayA che. nAgakumAranA dhAraNa nAmanA nAgendranA cuMmALIza (44) lAkha bhavanAvAsa che. mahAlikA vimAna pravibhakitanA aMgabAhya kAlika zrata vizeSanA cothA vargamAM (44) yuvAjIsa uddezana hA cha. ||suu. 83 // zrI samavAyAMga sUtra Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcacatvAriMzattame samavAye samayakSetrAdi nirUpaNam 427 paJcacatvAriMzattamaM samavAyamAha-'samayakhette' ityAdi / mUlam-samayakhete NaM paNayAlIsaM joyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / sImaMtae NaM narae paNayAlIsaM joyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / evaM uDuvimANe vi| IsipabbhArA NaM puDhavI evaM ceva / dhamme NaM arahA paNayAlIsaM dhaNUiM ur3a uccatteNaM hotthaa| maMdarassa NaM pavvayassa caudisipi paNayAlIsaM paNayAlIsaM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatteM / savve viNaM divaDakhettiyA nakkhattA paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joiMsu vA joiMti vA joissaMti vA / tinneva uttarAI, puNabasU rohiNI visAhA ya, e e cha nakkhattA pnnyaalmuhuttsNjogaa| mahAliyAe NaM vimANapavibhattIe paMcame vagge paNayAlIsaM uddesaNakAlA paNNattA ||suu. 84 // ___TIkA--'samayakhette' samayakSetram-kAlopalakSitaM kSetraM manuSyakSetramityarthaH, khalu 'paNayAlIsaM' paJcacatvAriMzat 'joyaNasayasahassAI' yojanazatasahasrANi paJcacatvAriMzallakSayojanAni 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAma viSkambheNa-dairghyavistArAbhyAM 'paNNatte' prajJaptam kathitam / 'sImaMtae NaM narae' sImantakaH khalu naraka:= __aba sUtrakAra 45 paiMtAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai-'samayakhetteNaM' ityAdi / TIkArtha-kAlopalakSitakSetra-arthAt manuSyakSetra-ahAIdIpa-AyAma aura viSkaMbha kI-laMbAI cauDAI kI apekSA 45 peMtAlIsa lAkha yojana kA kahA gayA hai| prathamapRthivI kA vRttAkAra vizAla naraka jo prathama prastAra ke madhyabhAga meM sthita hai aura jo vizAla aura pradhAna hone se narakendra isa __vsuutr4|2 pistIsa (45) saNyAvA sabhapAyAnu 4thana 43 cha-'samayakhetteNa' ityAdi ! TIkArtha-kAlapalakSita kSetra-eTale ke manuSya kSetra-aDhI dvIpa-laMbAI ane pahoLAInI apekSAe pistALIsa [45] lAkha ejanane kahyo che. pahelI pRthvInI vRttAkAra vizAla naraka ke je prathama prastAranA madhya bhAgamAM Avela che. ane je vizALa ane mukhya hovAthI narakendranA nAme oLakhAya che. te laMbAI pahoLAInI apekSAe zrI samavAyAMga sUtra Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 samavAyAGgasUtre pathamapRthivyAH prathamaprastaTe madhyabhAgasthito vRttAkAro vizAlanarakaH, ayaM vizAlatvAtpadhAnatvAJca 'narakendraH' ityucyate, 'paNayAlIsaM' paJcacatvAriMzat 'joyaNasayasahassAI' yojanazatasahasrANi-paJcacatvAriMzallakSayojanAni 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAma viSkambheNa daiyavistArAbhyAM 'paNNatte' prjnyptH| evaM' evam = anena prakAreNa 'uDavimANe vi' uDDavimAnamapi saudharmezAnayoH prathame prastaTe catamRNAM vimAnAvalikAnAM madhye sthito vartulAkAro vizAlavimAnaH, aya vizAlatvAtpradhAnatvAcca vimAnendrazabdena procyate, prjnyptH| 'IsipabbhArA gaM puDhavI' ISatmAgbhArA khalu pRthivI ziddhazilA 'evaMceva' evameva-pUrvavadeva paJcacatvArizallakSayojanaparimito AyAmaviSkambheNa prajJaptA / 'dhammeNaM' dharmaH khalu 'arahA' arhan 'paNayAlIsaM dhaNUI' paJcacatvAriMzad dhanUMSi urdhvam uccatvena 'hotthA' AsIt / 'maMdarassa NaM pabvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'cauddisipi' caturdikSvapi 'paNayAlIsaM paNayAlIsaM' paJcacatvAriMzat pazcacatvAriMzat 'joyaNasahassAI' yojamasahasrANi 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antaraM jambUdvIpajagatImAzritya vyavadhAna, prajJaptam / 'savve vi NaM' sarvANyapi khalu 'divaDDakhe. nAma se kahA jAtA hai, AyAma vistAra kI apekSA45paiMtAlIsalAkha yojana kA hai| isI taraha se urdhvavimAna bhI jo ki saudharma aura IzAna ke prathama prastara meM cAra vimAnoM ke bIca meM sthita hai evaM golAkAra hai tathA isI kAraNa jo vizAla aura pradhAna hone se vimAnendra kahA jAtA hai AyAma viSkaMbha kI apekSA 45 paiMtAlIsa lAkha yojana kA hai| ISatprAgabhAra nAmakI pRthivI siddhazilA bhI AyAma viSkaMbha kI apekSA45paiMtAlIsa lAkha yojana kI hai| dharmanAtha arhata bhagavAn UcAI kI apekSA 45 paiMtAlIsa dhanuSa UMce the| sumeru parvata kI cAroM dizAoM meM jaMbUdvIpa kI jagatI ko Azrita karake vyavadhAna 45-45 paMtAlIsa 2 hajAra yojana kA vyavadhAna kahA gayA hai| samasta vyardhakSetrika-DhAIdvIpa ke-nakSatroM ne paiMtAlIsa muharta pitALIza(45)lAkha cojananI che. e ja pramANe dharma ane izAna kalpanA prathama prastaramAM cAra vimAnonA vacce raheluM udgha vimAna ke je goLAkAra che. tathA vizALa ane mukhya hovAthI je vimAnendrane nAme oLakhAya che, te paNa laMbAI pahoLAInI apekSAe 45 lAkha yeAjananuM che. ISa~AgubhAra nAmanI siddha zilA paNa laMbAI ane pahoLAInI apekSAe 45 lAkha jananI che. dharmanAtha ahata prabhunI uMcAI pistAlIsa (45) dhanuSa pramANa hatI. sumerU parvatanI cAre dizAothI jabUdvIpanI jagatI (kera) nuM pistAlIsa pistAlIsa hajAra jananuM aMtara kahela che. samasta aDhidvIpanA nakSatroe pistAlIsa muhUrNa sudhI candra sAthe vega zrI samavAyAMga sUtra Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcatriMzattame samavAye samayakSetrAdi nirUpaNam ttiyA' drayardhakSetrikANi= triMzanmuhUrttAvadhi candrasyoSabhogyaM nakSatrakSetraM samaya kSetramabhidhIyate / tadeva kSetramardhena sahitaM sat dvitIyamarddhamasyeti dvaghardham tacca tat kSetraM cetirItyA vyutpannaM dvayardhakSetramucyate, tatra bhavAni dvayardhakSetra kANi, nakSatrANi 'paNayAlIsaM' paJcacatvAriMzat 'muhatte' muhUrttAni candreNa sArdha yogamayojayan vA yojayanti vA, yojayiSyanti vA / 'tinneva uttarAI' trINyeva uttarANi= uttaropapadAni trINi nakSatrANi = uttarAphalgunI, uttarASADhA, uttarAbhAdrapadeti nAma dheyAni trINi nakSatrANi 'puNabbas' punarvasuH 'rohiNI' rohiNI' 'bisAhA' vizAkhA ca, 'ee cha nakvattA' etAni SaDnakSatrANi 'paNayAlamuhutta saMjogA ' paJcacatvAriMzanmuhUrtta saMyogAni=paJcacatvAriMzanmuhUrtAna candreNa saha yogo yeSAM tAni paJcacatvAriMzanmuhUrtAn candreNa saha saMyogayuktAni vijJeyAni / 'mahAliyAe NaM' mahAlikAyAH khalu vimANapavibhattIe' vimAnamavibhattayAH 'paMcame bagge' paJcame varge 'paNayAlIsa' paJcacatvAriMzata 'uddesaNakAlA' uddesanakAlA: 'paNNattA' prajJaptAH = kathitAH // su. 84 // SaTcatvAriMzattamaM samavAyamAha - ' diDivAyassa NaM' ityAdi / 429 mUlam - diTTivAyarasa NaM chAyAlIsaM mAuyApayA paNNattA / baMbhIe NaM liate chAyAlIsaM mAuyakkharA paNNattA / pabhaMjaNassa NaM vAyukumAridassa chAyAlIsaM bhavaNAvAsa saya sahassA pnnnnttaa||suu. 85 // taka candra ke sAtha yoga ko joDA - aba bhI joDate haiM, aura Age bhI joDate raheMge / uttaro padavAle tIna nakSatra - uttarAphAlgunI, uttarASADhA, uttarAbhAdrapadApe3 tIna nakSatra, tathA punarvasu, rohiNI, aura vizAkhA ye 3 tIna nakSatra milAkara 6 nakSatra 45 paiMtAlIma muhUrttataka caMdra ke sAtha saMyogayukta hote haiM / mahAlikA vimAnapravibhaktti aMgabAbakAlika zrutavizeSa ke paMcama varga meM 45 paiMtAlIsa uddezana kAla kahe gaye haiM | | 084 / / joDayeA hateA, vartamAna kALamAM joDe che ane bhaviSyamAM paNa joDaze. uttarApapadmavALA traNa nakSatro, eTale ke uttarAphAlgunI, uttarASADhI, uttarAbhAdrapadA, e traNa nakSatro tathA punarvasu, hiNI ane vizAkhA e traNanakSatra maLIne kula cha nakSatro pistA LIsa (45) muhUta sudhI candranI sAthe saceAga kare che. mahAlikA vimAna pravibhakita a MgabAhya kAlika zruta vizeSanA pAMcamA vaga mAM 45 uddezanakALa kahela che.sU 84aa zrI samavAyAMga sUtra Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 43. samavAyAGgasUtre TIkA-'didvivAyassa NaM' dRSTivAdasya khalu dRSTivAdanAmakasya dvAdazasya aGgasya 'chAyAlIsaM' SaTcatvAriMzat 'mAuyApayA' mAtRkApadAni-tatra mAtRkAutpAdavyayadhrauvyarUpApadatrayI, tasyAH padAni bhedAH 'paNNattA' prajJaptAni / 'baMbhIe NaM' brAhyAH khalu 'livIe' lipeH 'chAyAlIsaM' SaTcatvAriMzat 'mAu. yakravarA' mAtRkA'kSarANi prajJaptAni / tatra'R R la lu' iti catuSTayaM varjayitvA dvAdazasvarAkSarANi kAdimAvasAnAni vargapaJcakasya paJcaviMzatirakSarANi, 'ya-ra-la-va-za-Sa-sa-ha-kSa' iti nv| evaM sarvANi militvA uktasaMkhyakAni saMbhavanti / 'pabhaMjaNassa ' prabhaJjanasya khalu 'vAukumAriMdassa' vAyukumArendrasya 'chAyAlIsaM' SaTcatvAriMzat 'bhavaNAvAsasayasahassA' bhavanAvAsazatasahasrANi SaTcatvAriMzalakSabhavanAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAni ||suu. 85 // aba sUtrakAra 46 chiyAlIsa saMkhyA viziSTa samavAyako kahate haiM-'diThivAyassa gaM' ityaadi| TIkArtha-dRSTivAda nAmaka bArahaveM aMga ke 46 chiyAlIsa mAtakApada kahe gaye hai| utpAda, vyaya aura dhrauvya ina tIna padoM kA nAma mAtRkA hai| pada nAma bheda kA haiN| aise mAtRkA bheda 12 bArahaveM aga ke 46 chiyAlIsa kahe haiN|braahmii lipi ke 46 chiyAlIsa mAtRkAkSara kahe gaye haiN| R-R-la-lU ina cAroM ko choDakara12bAraha akArAdi svarAkSara 25pacIsa kakAra se lekara makAra taka ke vyaMjana, ya, ra, la, va za-pa, sAha, kSa ye nau isa prakAra milakara saba mAtRkAkSara4va chiyAlIsa ho jAte haiM prabhaMjana nAmaka vAyukumArendra ke 46 chiyAlIsa lAkha bhavanAvAsa kahe gaye hai|suu085|| ve suutr||2 chatAlIsa (46) sadhyAvAni samavAyo praTa 42 cha. 'didvivAyassa NaM' ityAdi ! TIkAtha-dRSTivAda nAmanA bAramAM aMganAM chetALIsa(46)mAtRkApada kahela che. utpAda vyaya ane dhrauvya e traNa padene "mAtRkA' kahe che. pada eTale bheda bAramAM aMganA evA mAtRkA bheda 46 che tAlIsa kahyA che brahmI lipinA 46 beMtAlIsa mAtRkAkSaramULAkSara kahyA che. * * rU ane huM e cAra sivAyanA 12 bAra akArAdi svarAkSa2. kArathI ma // 2 sudhiin| 25 payAsa vyA , ya. 2, sa, za, Sa, sa, hai ane kSa e nava pramANe kula 46 beMtAlIsa mULAkSara thAya che. prabhaMjana nAmanAM vAyukumArendranA 36 chatrIsa lAkha bhAvanAvAsa kahyA che. mAsU85 zrI samavAyAMga sUtra Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptacatvAriMzattame samavAye mAtRkAkSarAdi nirUpaNam 431 saptacatvAriMzattama samavAyamAha -- ' jayANaM' ityAdi / mUlam -- jayA NaM sUrie savvabhitara maMDalaM uvasaMkamittA NaM cAraM carai tayA NaM ihagayassa maNusassa sattacattAlIsAe joyaNasahassehiM dohi ya tevahiehiM joyaNasaehiM ekavIsAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai / there NaM aggibhRI sattacattAlIsaM vAsAI agAramajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie // sU. 86 // TIkA- 'jayA' yadA khalu 'sarie' sUryaH 'sanbhitaramaMDala' sarvAbhyantaramaNDalaM 'uvasaMkamittA' upasaMkramya samupAgatya cAraM carati-bhramaNaM karoti' tayANaM' tadA khalu 'ihagayassa' ihagatasya = jambUdvIpagatasya ' maNusassa ' manuSyasya 'sattacAlIsAe' saptacatvAriMzat 'joyaNasahasserhi' yojana sahasraiH saptacatvAriMzatsahasrayojanaiH 'dohi ya tevadvaehiM joyaNasaehiM' dvAbhyAM ca triSaSTyadhikAbhyAM yojanazatAbhyAM= triSaSTyadhikadvizatayojanaiH 'ekavIsAe ya sahabhAgehiM joyaNassa ekaviMzatyA ca paSTibhAgaiH yojanasya = paSTibhAga vibhaktasya yojanasya ekaviMzatibhAgaiH 'sUrie' sUryaH 'cakkhu phArsa' cakSuH sparzam = netragocaratAM' havaM' iti vAkyA laMkAre 'Agaccha' Agacchati / ayaM bhAvaH -- lakSayojanaparimitamya jambUdvIpasya aba sUtrakAra 47 saMtAlIsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate hai'jayANaM sarie' ityAdi / TIkArtha - jisa samaya sUrya sampUrNa Abhyantara maMDala ko prApta karake bhramaNa karatA hai, usa samaya vaha jaMbUdrIpagata manuSya kI seMttAlIsa hajAra do sau tirasaTa 47263/21/60 aura eka yojana kA sAThiyA ekIsa bhAga dUra rahane para bhI cakSuindriya kA viSaya hotA hai| isakA bhAva isa have sUtrakAra suDatAlIsa (47) sa MkhyAvALAM samavAyAnuM kathana kare che,~ -jayANaM sUrie' ityAdi ! TIMkA--yAre sUrya sa`pUrNa` Abhyantara maMDaLamAM thaine bhramaNa kare che tyAre te 47263 21/60 yAjana dUra rahevA chatAM paNa jabudvIpamAM rahetA manuSyeAnI cakSuindriyanA viSaya bane che-najare paDe che. tenu tAtpa A pramANe che. eka lAkha ceAjana vistAra zrI samavAyAMga sUtra Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 samavAyAGgasUtre ubhayato'zItyadhikamazotyadhikamekamekaM zataM yojanAni arthAt SaSTa yadhikatrizatayojanAnyapanIya avaziSTAni navanavatisahasrANi catvAriMzadadhikAni paTzatAni ca yojanAni sarvAbhyantarasUryamaNDalasya viSkambho bhavati tatparidhiHtrINi lakSANi, paJcadazasahasrANi, ekonanavatizca(315089) yojanAni bhavati / etAvat paridhikSetraM sUryaH SaSTayA muhUrtarullaGghayati / tasmAttasya SaSTayAbhAgakaraNena ekamuhUrtasya sUryagatiH pazca sahasrANi eka pazcAzadadhike zate ca yojanAni tathA yojanasya SaSTibhAgavibhaktasya ekonatriMzad bhAgAzca(525129/60 bhavanti / tathA yadA sUrya AbhyantaramaNDale paribhramaNaM karoti, tadA divasa pramANam aSTAdazamuhUrttAtmakaM bhavati / tasyAprakaraNena navamuhUrtA avaziSyante / tainavabhimuharekamuhUrtagaterguNanayA saptacatvAriMzatsahasrANi triSaSTayadhike dve zate ca yojanAni tathA SaSTibhAgavibhaktasya yojanasya ekaviMzatibhAgAzca (47263 21/60)bhavanti / etAvatA dUreNa sUrya ihagatasya manuSyasya cakSuHsparzamAgaprakAra se hai-1 eka lAkha yojana vistAravAle jaMbUdvIpa meM se 360 tIna sau sATha yojana ghaTAnA caahiye| taba nannAnabe hajAra cha sau cAlIsa 99640 bacate hai| yaha sarvAbhyantara sUryamaMDala kA vistAra hai| usakI paridhi ekatIsa hajAra pAMca sau navyAsI 315089 yojana kI hai / itane paridhi kSetra ko sUrya 60 sATha muhUrta meM lAMdha jAtA hai| isaliye isameM 60 sATha kA bhAga dene se eka muhUtta meM sUrya kI gati pAMca hajAra do so ikAvana 5251 yojana aura eka yojana kA sAThiyA untIsa 29/60 bhAga hotI hai| tathA jisa samaya sUrya AbhyantaramaMDala meM paribhramaNa karatA hai usa samaya divasa kA pramANa aThAraha muhUrta kA hotA hai| isake Adhe 9 nau muhUrta bAkI bacate haiN| ina 9 nau muhUrta se ekamuhUrta kI gati ke sAtha guNA karane para saMtAlIsahajAra do sau tirasaTha yojana aura eka yojana kA sAThi ikkIsa 21/61bhAga nikala Ate haiN| itanI dUra se vALA jaMbadvIpamAMthI traNaso sATha (360) yojana vadhe che. te samasta Avyantara sUryamaMDalanA vistAra che. tenA paridha 315089 ejanano che. ATalA paridha kSetrane sUrya 60 sAITha muhUrtamAM oLaMge che. tethI tene 60 sAITha vaDe bhAgatAM eka muhUrtamAM sUryanI gati pAMca hajAra baso ekAvana (para51) jana ane eka jananA 60 sAITha bhAgamAM 29 ogaNatrIsa bhAga jeTalI-eTale ke parapa1 29/60 jana thAya che. tathA je samaye sUrya Abhyantara maMDalamAM paribhramaNa kare che te samaye 18 aDhAra muhUrtane divasa thAya che. tenAthI khardhA 9 nava muhUrta bAkI rahe che. eka muhUrtAnI gati sAthe te nava muhUne guNAkAra karatAM 472 63 21/60 ejana Ave che. eTale dUrathI paNa sUrya ahIMnA mANasonI najare paDe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTacatvAriMzattame samavAye cakravattInAM nagarAdi nirUpaNama433 cchati / 'thereNa' sthaviraH khalu 'aggibhUI' agnibhUtiH 'sattacAlIsaM' saptacatvAriMzad 'vAsAI' varSANi 'agAramajheagAramadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe' muNDo 'bhavittA' bhUtvA 'agArAo' aNagAriyaM agArAt anagAritAM 'yacaie' pratrajitaH // su. 86 : aSTacatvAriMzattama samavAyamAha-'egamegassa NaM' ityAdi / mUlam-egamegassa NaM ranno cAuraMtacakravahissa aDayAlIsaM paTTaNasahassA pnnnnttaa| dhammassa NaM arahao aDayAlIsaM gaNA aDayAlIsaM gaNaharA hotthaa| sUramaMDaleNaM aDayAlIsaM ekasaTribhAgA joyaNassa vikkhaMbheNaM paNNatte ||suu. 87 // TIkA--'egamegassa NaM' ekaikasya khalu 'rano' rAjJaH kIdRzasya ? 'cAuraMtacakavahissa' cAturantacakravartinaH catvAraH antAH antaH pradezAH caturantAH, te ceha vivakSAvazAbhUmereva gRhyante, caturantA eva cAturantAsteSu cakraM zAsa. nacakraM vartate yasya sa cAturantacakravartI tasya-cAturantacakravartinaH 'aDayAlIsaM' aSTacatvAriMzat 'paTTaNasahassA' pattanasahasrANi yatra hi vividhadezodbhavAni paNyavastUni vikrayaNArtha patanti ekatrI bhavanti tAni pattanAni, sakalavastumApaka manuSya kI cakSu indriya kA viSaya hotA hai| sthavira agnibhUti 47 seMtAlIsa varSa taka ghara meM rahe aura bAda meM muDita hokara unhoMne gRhAvasthA se muni avasthA dhAraNa kI sU0 86 // aba sUtrakAra 48 aDatAlIsasaMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate hai-'egamegassa NaM ranno' ityaadi| TIkArtha-eka eka cakravarti ke aDatAlIsa hajAra pattana hote hai| jahA para aneka deza kI paNyavastue~ becane yogyavastue~ bikane ke liye ekatrita hotI haiM usakA nAma pattana hai| arhata bhagavAn dharmanAtha kA samUha sthavira agnibhUti 47 suDatAlIsa varSa sudhI gRhasthAzramamAM rahyA hatA. tyAra bAda temaNe muMDita thaIne sAdhu avasthA dhAraNa karI hatI sU. 86 have sUtrakAra aDatAlIsa (4) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che- 'egamegassa ranno' ityAdi ! TIkAtha-pratyeka cakravartinA aDatAlIsa (48)hajAra pattana hoya che. jyAM aneka dezanI cIjo vecAvA mATe ekatra thAya che. te sthAnane pattana kahe che. ahata bhagavAna zrI samavAyAMga sUtra Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 samavAyAGgasUtre nagaravizeSAH teSAM sahasrANi pattanasahasrANi prajJaptAni / 'dhammasaNaM' dharmasya khalu 'arahao' arhataH 'aDayAlIsaM' aSTacatvAriMzad gaNA: samudAyAH, 'aDayAlIsa' aSTacatvAriMzat 'gaNaharA' gaNadharAH 'hotthA' Asan / 'sUramaMDaleNaM' sUryamaNDalaM khalu 'aDayAlIsaM ekasadvibhAge joyaNassa' aSTacatvAriMzad ekaSaSTibhAgA yojanasya-ekaSaSTibhAgavibhaktasya yojanasya aSTacatvAriMzad bhAgaparimitaM 'vikrakhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa prajJaptam / / 87|| __ ekonapazcAzattamaM samavAyamAha-'sattasa tamiyAe' ityAdi / mUlam -sattasattamiyAe NaM bhikkhupaDimAe egaNapannAe rAiMdiehiM channaui bhikkhAsaeNaM ahAsutaM jAva ArAhiyA bhavai / devakuru uttarakuruesuNaM maNuyA egUNapannA rAidiehiM saMpannajovvaNA bhvNti| teiMdiyANaM ukkoseNaM egaNapannA rAiMdiyA tthiiipnnttaa||suu.88|| TIkA--sattasattamiyAe' ityAdi / 'sattasattamiyAe NaM' saptasaptamikA khalu= sapta saMkhyApUraNI yasyA bhikSAcAryAH sA saptamI, sapta saptabhyo yasyAM sA saptasaptamikA, sA khalu 'bhikkhupaDimA' bhikSupatimA sAdhorabhigrahavizeSaH, 'egaNapannAe rAIdiehiM' ekonapaJcAzatArAtridivaiH 'channaui bhikkhAsaeNaM' paNnavatibhikSAzatenapaNnavatyadhikaikazatabhikSAbhiH 'ahAmuttaM jAva ArAhiyA bhavai' samudAyarUpa gaNa-aDatAlIsa the aura aDatAlIsa hI gaNadhara the| sUryamaMDala viSkaMbha kI apekSA aDatAlIsa yojana aura eka yojana kA ekasaThiyA aDatAlIsa 48/61bhAga kA hai ||suu0 87 // aba sUtrakAra 49 UnacAsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'sattasattamiyAe NaM' ityaadi| TIkArtha-sapta saptamikA bhikSupratimA 49 unacAsa dinoM meM 196 eka sau chiyAnave bhikSA se yathAsUtra ArAdhita hotI hai| 49 unacAsa dharmanAtha samUha-gaNusamUha aDatAlIsa(48) hato ane gaNadhare paNa8 aDatAlIsa hatA. sUryamaMDala viSkabhanI apekSAe 48 48/61 jana pramANa che. sU. 87 have sUtrakAra ogapacAsa (49) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana kare che - 'satta satta bhiyAe gaM' ityAdi ! TIkArtha-49 ogaNapacAsa divasamAM ekase chananu (196) bhikSAthI-eTale ke 49 ogaNapacAsa divasamAM ekaMdare 16 ekasechanuM annapAnanI datti grahaNa karIne sAtamI bhikSupratimAnuM sUtramAM kahyA pramANe ArAdhanA thAya che 49 zrI samavAyAMga sUtra Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvayodhinI TIkA. ekonapaJcAzattame samavAye bhikSupratimAdi nirUpaNam 435 yathAsUtraM yAvadArAdhitA bhavati / bhikSAprakArastvevaM vijJeyaH-prathamasaptake prathamadivase ekaikA dattirannapAnayoH, dvitIye divase dve dve dattI annapAnayoH, evaM kameNa annapAnayorekaikadAtara dvayA saptamadivase saptadattayo'nnasya saptapAnasya, sarpayojana yA aSTAviMzatidattayo bhavanti / saptasaptamikAparigRhItasaptASTAviMzadattInAM yojanayA SaNnavatyadhikaikazatadattayo bhavanti / athavA prathame sapna ke pratidivasamannapAnayorekaikadattigrahaNAt saptadattayo bhavanti / dvitIye saptake pratyekadivase dvayordvayordatyohaNAcaturdazadattayo bhavanti / evaM krameNa saptame sapta ke saptAnAM saptAnAM dattInAM grahaNAt ekonapaJcAzad dattayo bhavanti / dina ke 7 sAta saptAha hote haiN| inameM prathama saptAha ke prathama dina meM anna aura pAna kI 1-1 datti grahaNa kI jAtI hai| dvitIya dina meM anna aura pAna kI do do dattiyAM grahaNa kI jAtI haiN| isa prakAra sAta dinataka annapAna vI1-1datti kI vRddhi hote hote,sAtaveM dina sAta datti anna kI aura7 sAta datti pAnakI ho jAtI haiM isa taraha1-2-3-4-5-6-7ina sabakA joDa 28 aThAvIsa ho jAtA hai| ye prathama saptAha kI dattiyAM haiN| 28 aThAvIsa ke sAtha 7 sAta kA guNA karane para dattiyoM kI saMkhyA 196 A jAtI hai| athavA-prathama saptaka meM prati divasa anna pAna kI eka 2 datti lene se sAta 7 dattiyAM hotI haiN| dvitIya saptAha meM do do dattiyAM lene se 14 caudaha dattiyAM hotI haiN| isa saptama saptAha meM sAta 2 dattiyAM lene se 49 unacAsa dattiyAM ho jAtI haiN| isa prakAra prathama saptAha kI 7 sAta dvitIya saptAha kI 14 caudaha tRtIya saptAha ogaNapacAsa divasamAM sAta saptAha thAya che. temAM pahelA saptAhanAM pahele divase anna ane pAnanI 1-1 datti grahaNa karAya che. bIje divase anna ane pAnanI be-be dariyo grahaNa thAya che. A pramANe sAta divasa sudhI anna pAnanI eka eka dattino vadhAro karatA karatAM sAtame divase annanI sAta datti ane pAnanI (pravAhInI). sAta datti grahaNa karAya che. A rIte 1, 2, 3, 4, 5, 6 ane 7 no saravALo 28 aThayAvIsa thAya che. ATalI prathama saptAhanI dattio thAya che, 28 aThayAvIsa dattione 7 sAta vaDe guNatAM sAta saptAhanI ekaMdare 196 ekase cha-- datti thAya che. athavA prathama saptakamAM pratidina annapAnanI eka eka dattilevAthI kula 7 sAta datti thAya che. bIjA saptAhamAM 2-2 dariyo levAthI kula 14 dRtti thAya che. e pramANe sAtamAM saptAhamAM pratidina 7-7 datti levAthI kula 49 datti thAya che. A rIte pahelA saptAhanI 7 sAta bIjA zrI samavAyAMga sUtra Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre evaM sarve saMkalanena SaNnavatyadhikazatadattayo bhavanti 1 tathA 'devakuru uttarakurusu NaM' devakurUttarakuruSu khalu 'maNuyA' manujAH = yugala. manujAH ' eguNapatrA' ekonapaJcAzatA 'rAIdiehiM' rAtrindivaiH 'sapannajobbaNA' saMpanna pauvanAH = prApta yauvanAH bhavanti, na mAtApitRkRtaM paripAlanamapekSate / 'iMdriyANaM' trIndriyANAm jIvAnAm 'ukoseNaM' utkarpeNa 'egaNapannA' ekonapaJcAzat 'rAIdiyA' rAtrindivAni 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' pajJaptA // suu.88|| 436 kI 21 ikkIsa, caturtha saptAha kI 28 aThAvIsa, paMcama saptAha kI 35 paiMtIsa, chaThaveM saptAha kI 42 bayAlIsa aura sAtaveM saptAha kI 49 unacAsa dattiyoM ko paraspara joDane se bhI 196 eka sau chiyAnaveM dattiyoM ho jAtI haiN| devakuru aura uttarakuru ina do bhogabhUmiyoM meM manuSya 49 unacAsa dina meM yauvanasaMpanna ho jAte haiM / teindriya jIvoM kI utkRSTa sthiti 49 unacAsa dina kI kahI hai| bhAvArtha - bhikSupatimAe~ 12 bAraha hotI haiN| inameM jo sAtavIM bhikSu pratimA hai usakI ArAdhanA 49 unacAsa dinoM meM hotI hai| ina dinoM meM anna pAna kI dattiyoM ki kula saMkhyA 196 ekasau chiyAnaveM hotI haiN| videha kSetra meM meru aura nIla parvata ke bIca kA ardhacandrAkAra bhAga, jisakI ki pUrva pazcima sImA vahAM ke do parvatoM se nizcita hoti hai vaha uttarakuru kahalAtA hai| aura meru tadA niSadha parvata ke bIca kA vaisA hI ardha caMdrAkA bhAga devakuru kahalAtA hai| devakuru aura uttarakuru ye donoM kSetra videhakSetra ke hI bhAga haiM, parantu una kSetroM meM yugalikoM kI saptAhanI 14, cauda trIjA saptAhanI 21, ekavIsa ceAthA saptAhanI 28, aThayAvIsa pAMcamAM saptAhanI 35, pAMtrIsa chaThThA saptAhanI 42, khetAlIsa ane sAtamAM saptAhanI 49 ogaNapacAsa dattayA maLIne 49 divasanI 196 dattiyeA thAya che. devakurU ane uttarapura e e bhAga bhUmiyAmAM 49 divasamAM manuSya yauvanasa panna banI jAya che. te indriya jIvAnI utkRSTa sthiti 49 divasanI kahI che. bhAvAtha -bhikSu pratimAe khAra DAya che temAM je sAtamI bhikSupratimA tenI ArAdhanA 49 ogaNapacAsa divasamAM thAya che. te divaseAmAM annapAnanI kula 196 ekasechantu dRttiye levAya che. videha kSetramAM meru ane nIla paryaMtanI vaccene adhacaMdrakAra bhAga ke jenI pUrva pazcima sImA tyAMnA e padegtAthI nakakI thAya che, te uttara kurune nAme oLakhAya che ane merU tathA niSadha paryaMtanI vaccenA eve ja ardhacandrAkAra bhAga devakurune nAme oLakhAya che uttarakurU ane devakuru e banne kSetro videha kSetronA ja bhAgA che, chatAM paNa te kSetromAM yugalikAnI vastI zrI samavAyAMga sUtra Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcAzattame samavAye AryikAdi nirUpaNam paJcAzattama samavAyamAha - 'munisuvvayassa' ityAdi / mUlam -- munisuvvayassa NaM arahao paMcAsaM ajjiyA sAhassIo hotthA / aNate NaM arahA pannAsaM dhaNUI u ucca tteNaM hotthA / purisuttameNaM vAsudeve pannAsaM dhaNUI u uccatteNaM hotthA / savve vi NaM dIhaveyar3A mUle pannAsaM pannAsaM joyaNANi vikkhaMbheNaM pannattA / laMta kappe pannAsa vimANavAsasahassA pannattA / savvAo NaM timissa guhAkhaMDagappavAya guhAo pannAsaM pannAsaM joyaNAI AyAmeNaM pannattA / savve vi NaM kaMcaNapavvayA siharatale pannAsaM pannAsaM joyaNAI bikkhabheNaM paNNattA // sU0 89 // TIkA- 'muNisuvvayassa' ityAdi / 'muNimuccayassa NaM' munisuvratasya khalu 'arahao' arhataH 'paMcAse' paJcAzat 'ajjiyA sAhassIo' AryikA sAhastryaH 'hotthA' Asan / 'ate NaM' anantaH khalu - anantanAthanAmA caturdazI jina: 'arahA' arhana 'pannAsaM ghaNU ' pazcAzad dhanUMSi 'uDUM uccateNaM' Urdhvamuccatvena vastI hone ke kAraNa ve bhinnarUpa se pahicAne jAte haiN| yahAM utpanna huA manuSya 49 unacAsa dino meM taruNa bana jAtA hai| te indriya jIvakI bhavasthiti 49 unacAsa ahorAtra kI hai || sU0 88 || aba sUtrakAra 50 pacAsa saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM- 'muNi suvvayassa NaM arahao' ityAdi / TIkArtha - - muni suvrata prabhu kI 50 pacAsa hajAra AryikAeM thIM / caudahaveM anaMtanAtha prabhu ke zarIra kI U~cAI 50 pacAsa dhanuSa kI thI / 437 hevAthI temane bhinna rUpe ALakhavAmAM Ave che. tyAM utpanna thayela manuSya 49 ogaNapacAsa divase mAM ja tarUNa ane che teindriyajIvAnI bhavasthiti 49 bhogApayAsa rAtahinanI che. // sU. 88 // Gave sUtrAra panyAsa (50) saMbhyAvANAM samavAyI have che- 'muNi subvayassa NaM arahao" ityAdi ! TIkA -muni sunnata prabhunI pacAsa hajAra Ayi kAe hatI, caudamAM tIthaMkara anaMta nAtha bhagavAnanI uuMcAi pacAsa dhanuSa pramANa hatI. puruSotama nAmanA vAsudevanI zrI samavAyAMga sUtra Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 __ samavAyAGgasUtre 'hotthA' AsIt / 'purisuttame NaM' puruSottamaH khalu-puraSottamanAmA caturthaH khalu vAsudeve' vAsudevaH pazcAzaddhanUMSi urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'savve vi dIhaveyA' sarve'pi dIrghatAyA mUle mUlapadeze pannAsaM pannAsaM joyaNAI' paJcAzatpaJcAzad yojanAni vivakhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa 'pannattA' prjnyptaaH| 'latae kappe' lAntake kalpe 'pannAsaM' paJcAzat 'vimANavAsasahassA' vimAnavAsasahasrANi prajJaptAni 'sahassA' iti pulliGganirdeza ArSatvAt / 'savvAo NaM' sarvAH khalu 'timissaguhAkhaMDagappavAyaguhAo' tamisragu hAkhaNDakaprapAtaguhAH pazcAzat paJcAzat yojanAni 'AyAmeNaM' AyAmena-daiyeNa 'pannattA' prajJaptAH / 'savve vi NaM' sarve'pi khalu 'kaMcaNapavvayA' kAzcanapaUMcAI kI apekSA puruSottama nAma ke vAsudeva kA zarIra 50 pacAsa dhanuSa UMcA thaa| vistAra kI apekSA se samasta dIrgha vaitADhaya parvata mUlapradeza meM 50-50 yojana ke kahe gaye haiN| lAntaka kalpa meM 50 pacAsa hajAra vimAnAvAsa haiN| samasta tamisra guphA, khaMDakaprapAtaguphAe~ dIrdhatA-laMbAI kI apekSA 50-50 pacAsa 2 yojana kI kahI gaI hai| samasta kAzcana parvata zikharatala meM laMbAI kI dRSTi se50-50pacAsara yojana ke kahe gaye haiM bhAvArtha - isa sUtra dvArA sUtrakAra ne 50 pacAsa saMkhyAviziSTa samabAya kA kathana kiyA hai| isameM munisuvrata bhagavAna, anaMtanAtha bhagavAna aura puruSottama nAma ke vAsudeva kI zarIra kI UMcAI 50-50 pacAsara dhanuSa kI kahI gaI hai| jitane bhI dIrgha vaitADhaya parvata hai ve saba 50 pacAsa yojana ke UMce kahe hai| lAntaka nAmaka jo chaThavAM kalpa hai usameM vimAnoM kI saMkhyA 50pacAsa hajAra kI kahI hai| samasta tamisraguhA khaMDakamapAtaguphAye laMbAI kI apekSA90-50pacAsa2 yojana kI kahI hai| samasta uMcAI pacAsa dhanuSa pramANa hatI. samasta dIdha vaitADhaya parvatano vistAra pacAsa pacAsa ejanane kahyo che. lAntaka kapamAM pacAsa hajAra vimAnAvAsa che. samasta tamistraguphA khaDakaprapAta guphAonI laMbAI 50-50 jananI kahI che. samasta kAMcanaparvata zikharatalamAM laMbAInI dRSTie pacAsa, pacAsa ejananA kahela che. bhAvArtha-A sUtra dvArA sUtrakAre pacAsa saMkhyAvALAM samavAyenuM kathana karyuM che. temAM munisuvrata bhagavAna, anaMtanAtha bhagavAna, ane puruSottama nAmanA vAsudevanAM zarIranI uMcAI 50-50 dhanuSanI darzAvI che. jeTalA dIrghavaitADhaya parvata che te badhAnI UMcAI pacAsa yojanAnI kahI che. lAntaka nAmanA chaThThA ka95mAM vimAnonI saMkhyA pacAsa hajAranI che. samasta tamisaguphAkhaMDaka prapAta guphAo 50-50 ejananI laMbAIvALI che. samasta kAMcana patanAM zikharanAM tala pacAsa pacAsa zrI samavAyAMga sUtra Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekapaJcAzattame samavAye uddezanakAlAdi nirUpaNam 439 rvatAH 'siharatale' zikharatale 'pannAsaM pannAsaM' pazcAzat paJcAzat joyaNAI' yojanAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa 'pannattA' prajJaptA / kAJcanaparvatA hi uttarakuruSu kramavyavasthitAnAM nIlavadAdInAM pazcAnAM mahAhUdAnAmekaikasya pUrvAparapArzvayoH daza daza santi / iti teSAM saMkhyAzataM bhavati / evaM niSadhAdInAM mahA dAnAM pUrvAparapArzvayorapi teSAM saMkhyAzataM bhavati / ete jambUdvIpasthitAH kAJcanaparvatAH dvizatasaMkhyakAH zatayojanonnatAH mUle ca zatayojana. viSkambhAH santi / kAJcanapatrotpalAdiyogAt kAzcanAbhidhAna devasvAmikatyAca ete kAJcana nAmnA'bhidhIyante / sU. 89 / / ekapaJcAzattamaM samavAyamAha-'navaNhaM baMbhacerANaM' ityAdi / mUlam-navaNhaM baMbhacerANaM egAvanna uddesaNakAlA paNNattA / camarassa NaM asuridassa asuraranno sabhA sudhammA egAvanna khaMbhasayasaMniviTA pannattA / evaM ceva balissa vi / suppabheNaM baladeve egAvannaM vAsasayasahassAiM paramAuM pAlaittA siddhe budhe jAva savvakAMcana parvatoM kI zikharoM ke tala50-50pacAsa2 yojana ke laMbe kahe hai| ye kAMcana parvata uttarakuru meM kramavyavasthita jo nIlavadAdika pAMca mahA hRdo hai unameM pratyeka kI pUrva aura pazcima dizA meM 10-10 hai| isa prakAra 1-1 hada saMbaMdho ye 100 sau ho jAte hai| isI taraha niSadha Adi pAMca mahAdoM meM pratyeka hUda kI pUrva pazcima dizA meM bhI inakI saMkhyA100 sau hai| ye saba kAMcana parvata jo jaMbUdvIpa meM sthita hai 200do sau hai| ekasau yojana ye UMce hai| mUla meM inakA vistAra 100 ekasI yojana kA hai| kAMcanapatra jaise kamala ke saMbaMdha ke kAraNa aura kAMcana nAmaka deva ke Adhipatya meM hone ke kAraNa ye parvata kAJcana nAma se kahe jAte hai ||suu0 89 / / jananI laMbAIvALAM kahyA che te kAMcana parvate uttara kurumAM AvelA je nilahAdika pAMca hRda (sarovaro che te pratyekanI pUrva ane pazcime 10-10 che. A rIte pAMce hRdanA te 100 se thAya che. e rIte niSadha Adi pAMca mahAhadamAM pratyeka hadanI pUrva-pazcima dizAmAM paNa temanI saMkhyA 100 sonI che. jaMbudvIpamAM AvelAM te badhAM kAMcanaparvate ekaMdara 200 baso che. te eka jana ucAM che. temano vistAra taLeTImAM 100 se yojana che. kAMcana patra jevAM kamaLe tyAM thatAM hovAthI tathA kAMcana nAmanA devanAM AdhipatyamAM hevAthI te parvate kaMcana parvatane nAme oLakhAya che. sU. 8lA zrI samavAyAMga sUtra Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre dukkhapaNe / daMsaNAvaraNanAmANaM donhaM kammANaM egAvannaM uttarakammapagaDIo paNNattAo // sU0 90 // TIkA- 'nava' ityAdi / 'navahaM' navAnAM 'daMbhaverANaM' brahmacaryANAm= AcAraprathama zrutaskandha samvandhizakhaparijJAdhyayanAnAm 'egAvannaM' ekapaJcAzat 'uddeNakAlA ' uddezanakAlAH prajJaptAH / tatra prathame zastraparijJAdhyayane sapta uddezA iti saptaiva uddezana kAlAH, evameva dvitIye lokavijayAkhye'dhyayane paT, tRtIye zItoSNIye catvAraH, caturthe samyattavAdhyayane catvAraH, paJcame lokasArAkhye SaT, SaSThe dhUtAkhye paJca vicchedaM prApte mahAparijJAnAmake saptame'dhyayane sapta, mokSAkhye aSTa, upadhAnazrutAkhye navame'dhyayane catvAraH, iti sarvamIlane ekapaJcAzaduhezanakAlA bhavanti / yatra yAvanta uddezAH santi, tatra tAvanta eva zrutopacArarUpA uddezanakAlA api bhavanti / atra eka paJcAzaduddezAH santi ta uddezakAlA api ekapaJcAzadvijJeyAH / ' camarassa' camarasya khalu 'asuriMdarama' asuraranno' asurendrasya asurarAjasya sabhA sudharmA 'egA. vanakhaMbhasaya saMniviTThA' eka paJcAzat staMbhazatasaMniviSTAzatottara paJca sahasra (5100) stambhayuktA prajJaptA / ' evaM ceva' evameva 'balissa vi' balerapi sabhA vijJeyA / 'suppabheNaM baladeve' suprabhaH khalu baladevaH = vartamAnAvasarpiNIkAle samutpannazcaturtho baladevaH, 'egAvannavAsasaya sahassAI' ekapaJcAzadvarSazatasahasrANi - ekapaJcAza 440 aba sUtrakAra 51 ikAvana saMkhyAviziSTi samavAya kA kathana karate haiM -- ' navahaM vaMbhacerANaM' ityAdi / TIkArtha-- nava AcAra prathama zrutaskaMdha saMbaMdhI zastraparijJAdhyayanoM ke uddezakAla 51 ekAvana kahe gaye hai| asuroM ke rAjA camara asurendra kI jo sudharmA sabhA hai vaha pAMca hajAra eka sau 5100 khaMbhoM se yukta hai| isI taraha baliasurendra kI bhI sabhA hai / suprabha nAmake caturtha baladeva jo kI vartamAna avasarpiNI meM hue haiM51 ikAvana lAkha varSa kI apanI pUrI have sUtrA 51 (sevana) saMdhyAvANAM smvaaye| harzAve che.- 'navaNhaM baMbharANaM' ityAdi ! TIkA-AcArAMga sUtranA prathama zrutaskaMdhanA zastraparijJA Adi nava adhyayaneAnA kula (ekAvana) uddezanakALa kahela che. asurAnA rAjA camaraasurendranI sudharmA sabhA 5100 sthabhAvALI che. li asurendranI sabhA paNa evI ja che. suprabha nAmanA cothA khaLadeva ke je vartamAna avasarpiNImAM thayA che, te peAtAnu ekAvana lAkha varSoMnuM AyuSya lAgavIne siddha thayA, buddha thayA, A sa'sArathI mukata thayA, parini zrI samavAyAMga sUtra Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekapaJcAzattame samavAye uddezanakAlAdi nirUpaNam 441 lakSavarSANi 'paramAuM' paramAyuH pAlaittA pAlayitvA 'siddha buddhe jAva sampadakkhappahINe' siddho buddho yAvat sarvaduHkhapahINo jaatH| 'dasaNAvaraNanAmANa'darzanAvaraNanAmnoH 'doNhaM kammANa' dvayoH karmaNoH 'egAvanna' ekapaJcAzat 'uttarakamma pagaDIo' uttarakarmabakRtayaH pnnttaao'prjnyptaaH| nidrAdayaH paJca, tathA cakSurdarzanAvaraNIyAcakSurdarzanAvaraNIyAvadhidarzanA'varaNIyakevaladarzanAvaraNIyAzceti catasra iti darzanAvaraNasya nava, tathA dvicatvAriMzatsamavAye proktA nAmakarmaNo dvicatvAriMzaduttaraprakRtayaH, ityubhayasaMkalanayA ekapaJcAzaduttaraprakRtayo vijJeyAH / / sU. 90 // Ayu ko bhoga karake siddha baddha yAvat samasta duHkho se vihIna bana gaye haiN| darzanAvaraNa karma kI 9 nau uttara prakRtiyAM aura nAma karma kI 42 bayAlIsa prakRtiyAM ye donoM milakara 51 ikAvana ho jAtI hai| ataH darzanAvaraNa aura nAmakarma ina do karmoM kI51ikAvana uttaramakRtiyAM kahIgaI haiN| __ bhAvArtha--AcArAMga kA jo prathamazrutaskaMdha hai, usameM jo zastraparijJA nAmakA prathama adhyayana hai usameM sAta uddeza haiM isaliye sAta hI uddezanakAla haiN| dvitIyalokavijaya nAmaka adhyayana meM chaha uddeza aura 6 hI uddezanakAla hai| zItoSNIya tRtIya adhyayana meM cAra uddeza aura cAra uddezanakAla hai| cauthe samyaktava adhyayana meM cAra uddeza aura cAra uddezanakAla haiN| pAMcave lokasAra nAmake adhyayana meM chaha uddeza aura chaha uddezakAla haiN| dhUta nAmake chaThave adhyayana meM pAMca uddeza aura pAMca uddezanakAla haiN| viccheda ko prApta hae mahAparijJA nAmake saptama adhyayana meM sAta, vimokSa nAmake AThave adhyayana meM ATha, upadhAnazruta nAmake navameM adhyazana meM cAra, uddeza aura cAra hI uddezanakAla haiN| isa prakAra7,6,4, vRta thayA ane samasta dadathI rahita thayA dazanAvaraNa karmanI nava (9ii uttara pravRtti ane nAmakarmanI beMtAlIsa(42)prakRti, e banne maLIne ekAvana(51) thAya che. tethI darzanAvaraNa ane nAmakarma e bannenI ekAvana uttara prakRti kahI che. bhAvArtha...AcArAMga sUtrane je pahele zrataraka dha che temAM zAstrapariNA nAmanuM je paheluM adhyayana che temAM sAta uddeza che, tethI tenA sAta ja uddezanakALa che. lekavijaya nAmanA bIjA adhyayanamAM cha udeza ane cha uddezakALa che. zItoSNIya nAmanAM trIjA adhyayanamAM cAra uddeza ane cAra uddezanakALa che, samyakatva nAmanA cothA adhyayanamAM cAra uddeza ane cAra uzanakALa che. lokasAra nAmanA pAMcamAM adhyayanamAM cha uddeza ane cha uddezanakALa che. dhUta nAmanA chaThThA adhyayanamAM pAMca uddeza ane pAMca udezanakALa che. vicacheda pAmelA mahAparijJA nAmanA sAtamAM adhyayanamAM sAta vimekSa nAmanA AThamAM adhyayanamAM ATha ane upadhAna zruta nAmanA navamAM adhyaynmaa yA2, 762 mana seTamA 4 uddezana cha. mArIte 7-6-4-4-1-57 zrI samavAyAMga sUtra Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 samavAyAnasUtre dvipaJcAzattamaM samavAyamAha - 'mohaNijjassa' ityAdi / mUlam -- mohaNijassa NaM kammassa bAvannaM nAmadhejA pannattA, taM jahA- kohe 1, kove 2, rose 3, dose 4, akhamA 5, saMjalaNe 6, kalahe7, caMDikkeTa, bhaMDaNe 9, vivAe10, mANe 11, made12, dappe 13, thaMbhe 14attako se15, gavve16, paraparivAe17, akkose18, avakko se19, unnae20, unnAme21, mAyA 22, uvahI23, niyaDI 24, valae25, gahaNe26, NUme27, ka28, kurue29, daMbhe30, kUDe 31, jimhe32, kibbise 33, aNAyaraNayA 34, gRhaNayA35, vaMcaNayA36, palikuMcaNayA37, sAijoge38 lobhe39, icchA40, mucchA41, kaMkhA 42, gehI 43, tahA44, bhijA45, abhijA46, kAmAsA47, bhogAsA48, jIviyAsA49, maraNAsA50, naMdI 51, rAge 52, gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa puracchimillAo NaM caramaMtAo valayAmuhassa mahApAyAssa paJcatthimile caramaMte esa NaM bAvannaM joyaNasahassAI abAhAe aMtare paNNatte / evaM dagabhAgassa NaM keugassa, saMkhassa jUya 4, 6, 5, 7, 8, 4 ina sabakA paraspara yoga karane se 51 ikAvana uddeza aura ikAvana hI uddeznakAla ho jAte haiN| jahAM jitane uddezana hai vahAM utane hI zrutopacArarUpa uddezanakAla bhI haiN| nidrAdika 5 pAMca tathA catudarzanAvaraNIya, Adi 4 isa prakAra darzanAvaraNIya kI 9 nau prakRtiyAM haiN| 42 bayAlIsa ke samacAya meM nAmakarma kI 42 bayAlIsa prakRtiyAM kaha dI gaI hai| avaziSTa padoM kA bhAvArtha sugama hai // 0 90 // 8-4 maLIne ekadare 51 (ekAvana) uddeza ane 514 uddezanakALa che jayAM jeTalA uddeza che eTalA ja tyAM zrutApacAra rUpa uddezanakALa che, nidrAki pAMca tathA cakSudanAvaraNIya Adi 4, e pramANe danAvaraNIyanI nava prakRtiyA che kheDatALIsamAM samavAyAMgamAM nAmakarmInI betAlIsa prakRtiyA kahevAmAM AvI che. bAkInAM padone bhAvA saraLa che zAsU. 9mA zrI samavAyAMga sUtra Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvipaJcAzattame samavAye mohanIyakarmaNaH nAma nirUpaNam 443 gassa, dagasImassa Isarassa / nANAvaraNijassa nAmassa aMtarAyassa etesi NaM tiNhaM kammapagaDINaM bAvannaM uttarapayaDIo pnnttaao| sohammesaNaM kumAramAhidesu tisu kappesu bAvanna vimANAvAsasayasahassA paNNattA ||suu0 91 // ____TIkA-'mohaNijjassa' ityAdi / 'mohaNijjassa NaM kammassa'mohanIyasya khalu karmaNaH 'bAvanna' dvipaJcAzat 'nAmadhejA' nAmadheyAni nAmAni 'paNNattA' prjnyptaani| yadyapi mohanIyakarmAkyavAH krodhAdayazcatvAraH kaSAyAH dvipazcAzadvidhAH, tathApIha avayave samudAyopacAranyAyena mohanIyasyetyuktam / tadyathA-'kohe' krodhaH1, 'kove' kopaH2, rose' roSaH3, 'dose doSaH4, 'akhamA' akSamA5, 'saMjalaNe' saMjvalanam6, 'kalahe' kalahaH7, 'caMDikke' cANDikyam9, 'bhaMDaNe' bhaNDanam9, 'vivAe' vivAda:10 / iti krodhasya daza naamaani| tathA-'mAne' mAnaH1, 'made' madaH , 'dappe' darpaH, 'thaMbhe staMbhaH4 'attukkose' AtmotkarSaH5, 'gavve' garvaH6, paraparivAe' paraparivAdaH7, 'akkIse' Akroza:8, 'avakose' apakarSaH= paribhavaH9, 'unnae' unnataH10 / ityekAdazamAnasya / 'mAyA' mAyA1, 'uvaho' upadhiH2, "niyaDI' nikRtiH3, 'valae' valayaH4, 'gahaNe' grahaNam5, 'me' ___ aba sUtrakAra 52 saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM'mohagijassa NaM' ityAdi / TIkArtha--mohanIya karma ke 52 bAvana nAma haiN|, jo isa prakAra haikrodha1, kopara, roSa3, doSa4, akSamA5, saMjvalana6, kalaha, cANDikya8, bhaNDana9, vivAda 10, mAna11, mada12, darpa13, stambha14, AtmotkarSa 15, garva 16, paraparivAda 17 Akroza 18, apakarSa 19, unnata 20, unnAma21, mAyA22, upadhi 23, niSkRti24, valaya25, grahaNa 26, chAdana27" ve sUtrA2 mAvana (52) sadhyA samavAyonu thana 42 cha-'mohaNijassa NaM' ityAdi ! --mAnIyabhanai mApana nAma cha, 2 mA pramANe cha:-(1) hoya, (2) au5, (3) Sa, (4) dveSa, (5) makSamA, (6) Argena, (7) 4 (8) yAjyi (e) mana, (10) vivAha, (11) bhAna, (12) bha6, (13) 65, (14) stana, (15) mAtmA45 (16) , (17) 525/2vAha (18) mAsa (18) 25545, (20) Gnnata, (21) unnAma, (22) mAyA, (23) upadhi, (24) niti, (25) valaya, (26) 1995, (27) chAna, (28) 484, (28) 334, (38) la, (31) TUTa, (32) zrI samavAyAMga sUtra Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre % 3D chadanam6, 'kakke' kalka:7, kurue' kurukam8, "daMbhe' dambhaH9, 'kUDe' kUTaH10, "jimhe' jihmam 11, "kibvise' kilviSam 12, 'aNAyaraNayA' anAcaraNatA13, 'gRhaNayA' gRhanatA14, 'vaMcaNayA' baJcanatA15, 'parikucaNayA' parikuzcanatA16, 'sAijoge' sAtiyogaH 17 iti saptadazamAyA nAmAni / 'lobhe' lobhaH1, 'icchA' icchAra, 'mucchA' mUrchA3, 'kakhA' kAGkSA4, 'gehI' gRddhiH5, 'taNhA' tRSNA6, 'bhijjA' bhidhyA7, 'abhijjA' abhidhyA8, bhidhyA'bhidhyA ityatra vaikalpikA'kAralope zabdabhedAnnAmabhedaH / 'kAmAsA' kAmAzA9, 'bhogAsA' bhogAzA10 'jIviyAsA' jIvitAzA11: 'maraNAsA maraNAzA12, 'naMdI nandI13, 'rAge' raagH14| iti caturdazalobhasya / 'gothUbhassa' gostUpasya khalu 'AvAsapavvayassa' AvAsaparvatasya-pUrvadizi lavaNa samudramadhyasthitasya lavaNasamudravelAnipAtavArakanAgakumAradevanivAsthAnabhUtaparvatasya 'puracchimillAyo caramaMtAo' paurastyAcaramAntAt Arabhya 'valayAmuhasya mahApAyAlassa' vaDavAmukhasya mahApAtAlasya-vaDavAmukhanAmadheyasya mahApAtAlakalazasya 'paJcathimille caramaMte' pAzcAtyazvaramAnto vartate, 'esa NaM' etatkhalu 'aMtare' antaram 'avAhAe' avAdhayA parasparAsazleSarUpayA vyavadhAnamAzrityetyarthaH, 'bAvannaM joyaNasahassAI' dvipaJcAzat yojanasahasrANi dvipaJcAkalka28, kuruka29, dambha30, kUTa31, jihma32, kilviSa33, anAcaraNaMtA 34, gRhanatA35, vaMcanatA36, parikuMcanatA 37, sAtiyoga 38, lobha39, icchA40, mUrchA41,kAMkSA42,gRddhi43, tRSNA44, bhidhyA45. abhidhyA46, kAmAzA47, bhogazA48, jIvitAzA49, marANAzA50, nNdii51,raag52| gostUpa nAmake AvAsa parvata ke ki jo pUrvadizA meM lavaNasamudra ke madhya meM hai aura lavaNasamudra ke pAta kI velAke rokane vAle nAgakumAra devakA AvAsa sthAna hai paurastya caramAMta se valayAmukha mahApAtAlakalaza kA pAzcAtya caramAMtabhAga vyavadhAna kI apekSA 52 bAvana hajAra yojana dUra hai| isI sal, (33) viSa, (34) anAyatA (34) yUnatA, (36)vayanatA, (37) pariyanatA, (38) sAtiyA, (38) sola, (40) 2cha!, (41) bhUrI , (42) sial (43) ddhi. (44) tRNA, (45) miyA, (49) malidhyA, (47) AmAzA, (48) soza. (46) pitAzA, (50) bh29||, (51) na hI mane (52) 2 // 1. gestUpa nAmane avAsa parvata, ke je pUrva dizAmAM lavaNa samudranI madhya. mAM che ane lavaNasamudranI velA jala taraMga) ne rokanAra nAgakumAra devanuM nivAsa sthAna che, te pUrvanA taddana AkharI bhAgathI valayAmukha mahApAtAla kalazanA pazcima cheDAnA bhAga sudhI vyavadhAnanI (aMtaranI) daSTie (bAvana) para hajAra yojana dUra zrI samavAyAMga sUtra Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA dvipaJcAzattame samavAye mohanIyakarmaNaH nAma nirUpaNam 445 zayojanasahasraparimitaM 'paNNatte' prajJaptam / 'evaM' evam anena prakAreNa dagamAbhAsassa NaM ke ugassa' dakSiNadizi sthitasya dakabhAsasya parvatasya khalu ketukasya-ketukAbhidhaSAtAlakalazasya, 'saMkhassa jUyagassa' pazcimadizisthitasya zaGkhasya parvatasya yUpakasvabhyupakAmidhapAtAlakalazasya, 'dagasImassaIsarassa' uttaradizisthitasya dakasImnaH parvatasya Izvarasya ca IzvarAbhidhapAtAlakalazasya antaraM vijJeyam / ayaM bhAva:-iha lavaNasamudra paJcanatisahasrayojanAnyavagAhya pUrvAdiSu dikSu krameNa pUrvadizi vaDavAmukhaH, dakSiNadizi ketukaH, pazcimadizi yUpakastathottarasyAmIzvaraH, ityetanAmAnazcatvAro mahApAtAlakalazAH santi / jambUdvIpasya jagatIto dvicatvAriMzadvicatvAriMzat sahasrayojanAnyavagAhya sahasrasahasrayojanavikambhA gostUbhAdayazcatvAraH parvatA velandharanAgarAjanivAsasthAnabhUtAH santi / taraha se dakSiNa dizA meM rahe hue dagabhAsa nAmaka parvata kA aura ketuka nAma ke pAtAlakalaza kA, pazcima digvartI zaMkha parvata kA aura yUpaka nAmake pAtAlakalaza kA tathA uttara dizA meM rahe hue daka sIman parvata kA aura Izvara nAmake pAtAla kalaza kA antara-vyavadhAna jAnanA caahiye| tAtparya isakA isa prakAra se hai ki lavaNasamudra meM pUrvAdika cAroM dizAo meM kramazaH 95, pacAnave hajAra ko ghera karake eka eka hajAra yojana ke vistAra vAle gostubha Adi4cAra mahApAtAlakalaza haiN| pUrvadizA meM vaDavA mukha hai dakSiNa dizA meM ketuka hai, pazcima dizA meM yUpaka hai aura uttaradizA meM Izvara nAma kA mahApAtAla kalaza hai| tathA jaMbUdvIpa kI jagatI se 42-42 hajAra yojana ko ghera karake eka eka hajAra yojana ke bistA. ravAle gostUpa Adika4cAra parvata jo ki velandhara nAgarAja ke nivaassthaache. e ja rIte dakSiNa dizAmAM Avela dagabhAsa nAmanA parvata ane ketuka nAmanA pAtAlakalazanuM, pazcima dizAmAM Avela zaMkhaparvata ane cUpaka nAmanA pAtAlakala. zanuM, tathA uttara dizAmAM AvelA dakasImana parvata ane Izvara nAmanA pAtA. lakalazanuM vyavadhAna-aMtara samajavAnuM che. eTale ke te aMtara bAvana hajAra jananuM che. tenuM tatparya A pramANe che-lavaNasamudramAM pUrvAdika cAra dizAomAM kamazaH paMcANu jana hajArane gherIne eka eka hajAra ejananA vistAravALA gesUpa Adi cAra mahApAtAlakalaza che. pUrva dizAmAM vaDavAmUkha che dakSiNa dizAmAM ketaka che, pazcima dizAmAM cUpaka ane uttara dizAmAM Izvara nAmane mahApAtAlakalaza che. tathA jaMbudvIpanI jagatI(keTa)thI42-4ra hajAra yojanane gherIne eka eka hajAra jananA vistAravALA gestUpa Adi 4 parvate velandhara nAgarAjanA nivAsasthAna zrI samavAyAMga sUtra Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtra tatazca paJcanavatyAnicatvAriMzatyapakarSitAyAM dvipazcAzadvipaJcAzatsahasrayojanAnyantarANi parvatAnAM kalazAnAM ca bhavati / 'nANAvaraNijjassa nAmassa aMtarA. yassa' jJAnAvaraNIyasya nAmnaH antarAyasya 'etesi NaM tiNDaM kammapagaDINaM' etAsAM khalu timRNAM karmaprakRtInAM 'bAvanna' dvipazcAzat 'uttarapagaDIo' uttaraprakRtayaH prjnyptaaH| jJAnAvaraNIyakarmaNo matyAdayaH paJca, nAmnaH dvicatvAriMzattama samavAyoktA gatinAmAdayo dvicatvAriMzat, antarAyasya ca dAnAntarAyAdayaH paJca, itthaM jJAnAvaraNIyAdInAM trayANAM karmaNAmuttaraprakRtayo dvipaJcAzad bhavanti / 'sohammasaNaMkumAramArhidema' saudharmasanatkumAramAhedreSu 'tisu kappesu' triSu kalpeSu 'bAvannaM vimANAvAsasayasahassA' dvipazcAzat vimAnAvAsazatasahasrANi-dvipazcAzallakSavimAnAvAsAH prajJaptAni |suu. 91 // nabhUta haiM |95pNcaanve hajAra yojana meM se 43teMtAlIsa hajAra yojana kama karane para52-52bAvana bAvana hajAra kA antara parvata aura mahA pAtAlakala. zoMkA nikala AtA hai| jJAnAvaraNIya, nAma aMtarAya ina tIna karmoM ko uttara prakRtiyAM milakara saba52bAvana ho jAtI haiN| ve isa prakAra se haiM-jJAnAvaraNIya kI5pAMca,nAmakI42bayAlIsa, aura aMtarAya kii5paaNc| matijJAnAvaraNa,zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaHparyaya jJAnAvaraNa aura kevalajJAnAvaraNa ye jJAnAvaraNIya karma kI5pAMca prakRtiyAM haiN| dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya ye 5 pAMca prakRtiyAM antarAya karma kI hai|42byaaliis saMkhyAviziSTa samavAya meM gati, jAti Adi 42 bayAlIsa prakRtiyAM nAmakarma kI ginA hI dI gaI haiN| saudharma, sanakumAra aura mAhendra ina tIna kalpoM meM milakara 52 bAvana lAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiN| rUpa che. 95 hajAra janamAMthI 43 hajAra yojana bAda karavAthI te parvato ane kalazo vaccenuM aMtarapara-para hajAra ejananuM AvI jAya che. jJAnAvaraNIya, nAmakarma, ane antarAyakama e traNenI maLIne bAvana (para)uttara prakRti thAya che. te A pramANe thAya che-jJAnAvaraNIya karmonI pAMca [5) nAmakarmanA 4ra (beMtAlIsa ane aMtarAyakarmanI pAMca (5) matijJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJA nAvaraNa, mana:paryavajJAnAvaraNa ane kevaLajJAnAvaraNa e pratyeka jJAnAvaraNIya karmanI pAMca pAMca prakRti che dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhegantArAya upabhegAntarAya ane viryAntarAya e pAMca prakRti antarAyakarmanI che beMtAlIsa saMkhyAvALAM samavAyamAM nAmakarmanI gati, jAti Adi beMtAlIsa (42) prakRti gaNAvI devAmAM AvI che. saudharma sanaskumAra ane mahendra e traNa kapamAM maLIne bAvana (para) lAkha vimAnAvAsa kahela che. zrI samavAyAMga sUtra Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA tripaJcAzattame tripaJcAzatsamavAye nirUpaNam tripaJcAzattamaM samavAyamAha - ' devakuru uttarakuruyAo' ityAdi / mUlam -- devakuru uttarakuruyAo NaM jIvAo tevannaM tevannaM joyaNasahassAI sAiregAI AyAmeNaM pannattAo / mahAhimavaMtarupINaM vAsaharapavvayANaM jIvAo tevannaM tevannaM joyaNasahassAiM nava ya egatI joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa AyAmeNaM pannattAo / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa tevannaM aNagArA saMvacchara pariyAyA paMcasu aNuttaresu mahaimahAlaesu mahAvimANesu devattAe uvavannA / saMmucchimauraparisappANaM ukkoseNaM tevannaM vAsasahassA ThiI pannattA // sU0 92 // 447 bhAvArtha- sUtrakAra ne isa sUtra dvArA 52 = bAvana kI saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana kiyA hai| usameM unhoM ne mohanIyakarma ke jo 52 bAvana nAma krodha Adi ke bheda se prakaTa kiye haiM unameM prArambha se lekara vivAdataka ke 10 dasa nAma krodha kaSAya ke hai| mAna se lekara unnAma taka ke 11 gyAraha nAma mAna kaSAya ke hai| mAyA se lekara sAtiyoga taka ke 17 sattaraha nAma mAyAkaSAya ke hai aura lobha se lekara rAgataka 14 caudaha nAma lobhakaSAya ke haiM isa taraha ye 52 bAvana nAma mohanIya karma ke avayavabhUta krodhAdika kaSAyoM ke hai| mohanIya karma ke nhiiN| phira bhI sUtra - kAra ne jo inheM mohanIya karma ke kahA hai vaha avayava meM samudAya avayavI ke upacAra se kahA hai / avaziSTa padoM kA bhAvArtha sugama hai| / / 091 // bhAvA-sUtrakAre A sUtra dvArA khAvana samavAyeAnu kathana karyuM che. temAM temaNe mehanIya karmInA je krodha, Adi khAvana nAma batAvyAM che temAM pahelethI vivAda sudhInAM dasa nAma krodha kaSAyanAM che. 'mAnathI' laine unnAma' sudhI 11 nAma mAna kaSAyanAM che 'mAyA'thI laine sAtiyeAga sudhInA sattara (17)nAma mAyA kaSAyanAM che. ane lebhatho laine rAga sudhInA cauda (14) nAma leAlakaSAyanA che. A rIte meAhanIya karmAMnA avayavarUpa krodhAdika kaSAyeAnA bAvana (para) nAma che mehanIya karmanA nathI chatAM paNa sUtrakAre temane mehanIya karmInA nAme kahyAM che te avayavamAM samudAya-avayavInA upacArathI kahela che. bAkInAM padmAne bhAvA saraLa che, sU. 915 zrI samavAyAMga sUtra Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA-'devakuru uttarakuruyAo' ityAdi / 'devakuru uttarakuruyAo NaM' jIvAo' devakuruttarakuru ke khalu jIve-devakurUttarakurusaMbandhinyau khalu ubhe jIve 'tevannaM tevannaM joyaNasahassAI sAiregAI tripaJcAzatripaJcAzad yojanasahasrANi sAtirekANi-kizcAdadhikatripazcAzatripaJcAzatsahasrayojanAni 'AyAmeNaM' AyA. mena-dairyeNa 'paNNattAo' prajJapte / 'mahAhimavaMtaruppINaM' mahAhimavadrukmiNoH 'vAsaharapavvayANaM' varSadharaparvatayoH 'jIvAo' jIve 'tevannaM tevanna' tripaJcAzat tripaJcAzat 'joyaNasahassAI' yojanasahasrANi 'nava ya egatIse joyaNasae'nava ca ekatriMzadyojanazatAni ekatriMzadadhikanavazatayojanAni (53931) chacca egaNavIsaibhAe joyaNassa' SaT ca ekonaviMzatibhAgA yojanasya ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya SaDbhAgAzca 6/19 'AyAmeNaM' AyAmena=daiyeNa 'pannattAo' majJapte / 'samaNassa NaM bhagavatro mahAvIrassa' zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya' 'tevanna-aNagArA' tripaJcAzadanagArAH 'saMvaccharapariyAyA' saMvatsaraparyAyAH saMvatsaraparyAyaH pravrajyArUpo yeSAM te-saMvatsaraparyAyAH saMvatsa. rAvadhiparipAlitadIkSAparyAyAH 'paMcasu' paJcasu 'aNuttaresu' anuttareSu nAsti uttaraM yebhyasteSu, 'mahaimahAlaesu' mahAtimahAlayeSu atizayA mahA atimahA:= atyutsavAsteSAmAlayAH AzrayasthAnAni atimahAlayAH, mahAnto vistIrNAzca te'timahAlayAzcasteSu tathA bhUteSu 'mahAvimANesu' mahAvimAneSu-vijaya vaijayantarajayantA3'parAjita4 sarvArthasiddhanAmakavimAneSu5 'devattAe' devatvena aba sUtrakAra 53 tirapana kI saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'devakuru uttarakuruyAo ityaadi| TIkArtha-AyAma kI apekSA se devakuru aura uttara kurukSetra saMbaMdhI donoM jIvAe~ kucha adhika 53-53 tirapana2 hajAra yojana kI kahI gaI haiN| mahAhimavana aura rukmI ina do parvato kI jIvAe~ tirapana hajAra nau sau ikatIsa53931yojana aura eka yojanakA unnisiyA chaha bhAga6/19AyAma kI apekSA kahI gaI hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra ke terapana53anagAra kevala 1eka varSa taka dIkSAparyAya pAlakara vijaya, vaijayaMta, jayaMta,aparA va sUtra2 tepana (43) sadhyAvANAM sabhapAyo matAve cha.-'devakuru uttarakuruyAo ityAdi ! TIkArtha-AyAma(laMbAI)nI apekSAe devakuru ane uttarakura ane kSetranI bane jIvAo 53-53 (tepana tepana) hajAra yojanathI cheDI vadhAre kahI che. mahAhimavana ane rUkamI parvatanI jIvAo AyAmanI apekSAe pa3931 6/ 1 jananI kahela che. zramaNa bhagavAna mahAvIranA tepana (53) aNagAra kevala eka ja varSanI dIkSA paryAya pALIne vijaya vaijayaMta, jayaMta, aparAjita ane sarvArthasiddha, e pAMca zrI samavAyAMga sUtra Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catuSpaJcAzattamaM samavAyanirUpaNam 449 'uvavaNNA' uppnnaaH| eteSAM munInAM nAmAnya prasiddhAni, paJcasu vimAneSu katisaMkhyakA munayaH kutra2 samunpannA ityapicAprasiddham / anuttaropapAtikAGge tu trayodaza, bahuparyAyAzca kathitA iti tepAmaprasiddhatvam / 'samucchimaurapari* sappANaM' saMmUcchimoraHparisaNAma 'ukoseNaM' utkarSeNa tevanna' tripaJcAzat 'vAsasahasmA' vaSasahasrANi 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' prajJaptA |suu 92 // catuSpaJcAzattamaM samavAyamAha-'bharaherava esu' ityaadi| ___ mUlam-bharaheravaesu NaM vAsesu egamegAe ussappiNIe osappaNNie cauvannaM cauvannaM uttamapurisA uppajisu vA uppajaMti vA uppajissaMti vA, taM jahA-cauvIsaM titthayarA, bArasacakavaTTI, nava baladevA, nava vAsudevA / arahA NaM ariTranemi cauvannaM jita aura sarvArthasiddha ina5pAMca anuttara vimAnoM meM ki jahAM para sadA atyaMta utsava rahatA hai aura jo bahuta vistIrNa hai devakI paryAya se utpanna hue hai| samUcchima uraHparisoM kI utkRSTasthiti 53 tirapana hajAra varSa kI kahI gaI hai| bhAvArtha-- trakAra ne jo zramaNa bhagavAna mahAvIra ke tirapana 53 anagAra1ekavarSa kI dIkSA paryAya pAlakara vijayAdika5pAMca anuttara vimAnoM meM deva kI paryAya se utpanna hue hai aisA jo kahA hai so ina muniyoM ke nAma aprasiddha hai| tathA pAMca vimAnoM meM kitanemuni kahAM2utpanna hue hai yaha bhI aprasiddha hai| anuttaropapAtika aMga meM jo 13teraha muni kahe hai ve to bahutaparyAyavAle kahe hai| ve inameM se nahIM hai| avaziSTapadoM kA bhAvArtha sarala haiM ||suu0 92 // vimAnamAM devanI paryAye utpanna thayela che. te vimAnamAM sadAkALa atyaMta utsava rahe ane te atyaMta vistIrNa che. saMmUrNima ura:parisarponI utkRSTa sthiti tepana (53) hajAra varSanI kahI che bhAvArtha-zramaNa bhagavAna mahAvIranA tepana aNagAre eka varSanI dIkSA paryAya pALIne vijaya Adi pAMca anuttara vimAnamAM devanI paryAye utpanna thayAM che. e pramANe sUtrakAre A sUtramAM kahyuM che paNa te muninAM nAme prasiddha che. tathA pAMca vimAnamAM keTalA muni kayAM kayAM utpanna thAya che. te paNa aprasiddha che. anuttarapAtika aMgamAM je13 tera muni batAvyA che te te ghaNuM paryAyavALA kahela che. A pAMca temAMnAM muniye nathI. bAkInAM padene bhAvArtha saraLa che. sU. 9rA zrI samavAyAMga sUtra Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 samavAyAGgasUtre rAiMdiyAI chaumatthapariyAyaM pAuNittA jiNe jAe, kevalI savvannU svvbhaavdrisii| samaNe bhagavaM mahAvIre egadivaseNaM eganisijAe cauppannAI vAgaraNAiM vAgaritthA / aNaMtassa gaM arahao cauppannaM gaNaharA hotthA // sU0 93 // TIkA-'bharaheravaemu' ityAdi / 'bharaheravaesu NaM vAsesu' bharatairavatayoH khalu varSayoH 'egamegAe ussappiNIe prosappiNIe' ekaikasyAmutsarpiNyAmavasarpiNAm 'cauvannaM cauvannaM uttamapurisA' catuSpaJcAzacatuSpaJcAzaduttamapuruSAH 'uppajisu vA' udapatsata vA 'uppajati vA' utpadyante vA 'uppajissaMti vA' utpatsyante vA te catuSpaJcAyaduttamapuruSAH ke ? ityAha-'taM jahA' tadyathA'caucIsaM titthayarA' caturviMzatistIrthakarAH, 'vArasacakkavaTTI' dvAdazacakravartinaH, 'nava baladevA' nava baladevAH, 'nava vAsudevA' nava vAsudevAH / 'arahANa arihanemI' arhana khalu ariSTanemiH, 'cauvanna rAiMdiyAI' catuSpazcAzadrAtrindivAni 'chaumatthapariyAya' chadmasthaparyAyaM 'pAuNittA' pAlayitvA jiNe jAe' ___ aba sUtrakAra54copana kI saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate hai'bharaheravaemu NaM' ityAdi / / TIkArtha--bharata aura airavata ina do kSetroM meM ekara utsarpiNI aura avasarpiNIkAla meM54-54 copana uttama puruSa utpanna hue hai, utpanna hote hai tathA bhaviSya meM bhI utpanna hoNge| ve caupana uttama puruSa isaprakArase hai24 caubIsa tIrthakara, 12 bAraha cakravartI, nava baladeva, nava vaasudev| arhata ariSTanemi bhagavAna 54 caupana ahorAtra taka chadmastha paryAya pAlakara jina hue hai| kevalI, sarvajJa sarvabhAvadarzI hue hai| zramaNa bhagavAn mahA ve sUtrA2 yApana (54) sadhyAvAmA samavAya matAva cha.'bharaheravaesu NaM' ityAdi ! - bharata ane aravata, e be kSetramAM eka eka utsarpiNI ane avasarpiNIkALamAM cepana uttama purUSa utpanna thayA che. utpanna thAya che tathA bhaviSyamAM paNa utpanna thaze. te cepana uttama pura A pramANe che- 24 covIsa tIrthaMkara, 12 bAra cakravati 9 nava baLadeva vAsudeva ahaMta ariSTanemi bhagavAna cepana (54) dinarAta sudhI chavastha paryAya pALIne jina, kevalI sarvajJa, ane sarvabhAva dazI thayA che. zramaNa bhagavAna mahAvIre prazno pUchavAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcapaJcAzattamaM samavAyanirUpaNam 451 jino jAtaH, ke valI 'samvannU' sarvajJaH 'savvabhAvadarisI' sarvabhAvadarzI ca jAtaH / 'sapaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'egadivaseNaM' ekadivasena eganisijAe' ekaniSadyayA ekAsanena 'ca rapa mAi' catuSpazcA. zat 'vAtaraNAI' vyAkaraNAni vyAkriyante abhidhIyante yAni tAni, prazne sati uttaratayA procyamAnAn padArthAn 'vAgaritthA' vyAkRtavAn / imAni catuSpaJcAzad vyAkaraNAni vicchinnatvAt saMpati nopalabhyante / 'aNaMtassa NaM arahao' anantasya khalu arhataH 'cauppannaM gaNaharA' catuSpazcAzad gaNadharAH 'hotthA' Asan // sU. 93 / / paJcapaJcAzattamaM samavAyamAha-'mallINaM' ityAdi / mUlam-mallINaM arahA paNapannaM vAsasahassAI paramAu pAlaittA siddhe buddhe jAvappahINe |mNdrss NaM pavvayassa pacatthimillAo caramaMtAo vijayadArassa paJcasthimille caramaMte, esa NaM paNapanna joyaNasahassAiM AbAhAe aMtare paNNatte / evaM caudisiMpivejayaMta jayaMta aparAjiyaMti / samaNe bhagavaM mahAvIre aMtimarAiyaMsi paNapannaM ajjhayaNAI kallANaphalavivAgAiM, paNapannaM ajjhayaNAiM pAvaphalavivagAiM vAgarittA siddhe buddhe jAvappahINe / paDhamabiiyAsu dosupuDhavIsu paNapannaM nirayAvAsasayasahassA pannattA / dasaNAvaraNijanA mAuyANaM tiNhaM kammapagaDINaM paNapannaM uttrpddiiopnnttaao|suu.94|| TokA-'mallINaM' ityAdi / 'mallI NaM arahA' mallI khalu arhan 'paNapanna' vAsasahassAI' paJcapaJcAzadvarSasahasrANi 'paramAuM' paramAyuH pAlayitvA 'siddhe vIra ne eka divasa meM eka Asana se prazna hone para 54 caupana padAthoM kA yuktiyukta pravacana kiyaa| ye vicchinna hone ke kAraNa abhI upalabdha nahIM hai| anaMtanAtha arhata prabhu ke 54 cIpana gaNadhara the ||suu 093 // aba sUtrakAra 55 pacapana saMkhyA viziSTa samavAya kA katha karate haiNAvatAM eka divasamAM eka ja AsanethI cepana padArthonuM cukita yukata pravacana karyuM hatuM. te hAlamAM vicchinna thayela hevAthI upalabdha (maLI zake tema) nathI anaMtanAtha ahaMta bhagavAnanA cepana (54) gaNadhara hatA. sU lhA have sUtrakAra paMcAvana (55) saMkhyAvALAM samavAnuM kathana kare che- zrI samavAyAMga sUtra Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 samavAyAnasUtre buddhe jAvappahINe' siddho buddha: 'jAvappahINa' yAvatmahINaH / 'maMdarassa NaM pavvayas' mandarasya khalu parvatasya 'paJcatthimillAo caramaMtAo' pAcAcyAta caramAntAt vijayadArassa paccatthimille caramaMte' vijayadvArasya pAzcAtyazvaramAntIyo'sti 'esa NaM' eSa khalu ' avAhAe' avAghayA - vyavadhAnamAzrityetyarthaH, 'paNapannaM' joyaNasahassA' paJcapaJcAzadyojanasahasrANi 'aMtare' antare=dare 'paNNatte' prajJaptaH / atra meroH pAzcAtyacaramAntapradezAt jambUdvIpapUrvadigvartti vijayadvArasya pAzcAtyazcAramAntaH paJcapaJcAzatsahasrayojanapramANAntarayukta uktaH / lakSayojanamamita jambUdvIpapAzcAcyacaramAntamadezo merorvimkaSbhasya madhyabhAgAt paJcAzatsahasrayojanAni yAvad dUravarttI / merorviSkambhabhAgo hi dazasahasrayojanA'mallI NaM arahA' ityAdi / TIkArtha - mallInAtha arhata prabhu 55 pacapana hajAra varSa kI apanI pUrNa Ayu pAlanakara - bhogakara - siddha buddha yAvat sarvaduHkhoM se rahita bane haiM / sumeru parvata ke pAzcAtya dizAsaMbaMdhI - caramAnta se - sabase akhirI ke aMtabhAga se- jo vijayadvAra kA pAzcAtya caramAntabhAga hai, vaha vyavadhAna kI apekSA se55pacapana hajAra kI dUrI para hai| meru ke pAzcAtya - pazcima dizAsaMbaMdhI -caramAnta pradeza se - sabase AkhirI ke antimapradeza se jaMbudvIpa kI pUrvadizA meM rahA huA jo vijaya dvAra hai usakA pIche kA jo antimabhAga hai vaha 55 pacapana hajAra yojana kI dUrI se yukta hai / aisA jo kahA gayA hai usakA hisAba isa prakAra se nikalatA hai ki jaMbUdvIpa kA vistAra 1 eka lAkha yojana kA hai| usakA jo pAzcAtya caramAnta pradeza hai vaha meru ke viSkaMbha - vistAra ke madhyabhAga se50 pacAsa hajAra yojana dUra hai| meru kA 'mallINaM arahA' ityAdi ! TIkA-mallInAtha aha``ta prabhu paMcAvana hajAra varSa'nu' AyuSya bhAgavIne siddha thayA, buddha thayA, saMsArathI mukata thayA, parinivRtta thayA ane samasta duH khAnA aMta karI nAkhyA sumeru parvatanA pAzcAtya caramAntathI-pazcimanA cheDethI vijayadvAranA pAzcAtya caramAnta bhAga paMcAvana hajAra ceAjana dUra che. merUnA pAzcAtya caramAnta pradezathI-pazcimanA AkharI pradezathI jaSNuddhIpanI pUrNAMmAM Avela vijayadvAranA pAchaLanA antima bhAga paMcAvana hajAra yeAjanane atare che. uparokata kathananA hisAba A rIte ghaTAvI zakAya che--ja buddhIpanA vistAra eka lAkha ceAjananA che. tenA je pazcima cheDAnA pradeza che te menA viSNubha-vistAranA madhyabhAgathI pacAsa hajAra cAjana dUra che, me vizkebha dasa hajAra ceAjananA che, pacAsa hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcapaJcAzattamaM samavAyanirUpaNam 453 smkH| tatra paJcAzat sahasreSu dazasahasrArdhapazcasahasrayojanena paJcapaJcAzatsahasrANi sampabante / padyapIha vijayadvArasya pAzcAtyazvaramAnta uktaH, tathApi jagatyAH paurastyacaramAnta eva smbhaavnaavshaatsNgraahyH| yato merumadhyabhAgAta jagatyAzcaramAntaH paJcAzatsahasrayojanAtmakaH, tathA sa jagatI viSkambhaM jambUdvIpaM lakSayojanAtmakam / tathaiva sajagatI viSkambho lavaNasamudro dvilakSayojanAtmakaH / yadi dvIpasamudrapramANAt jagatIpamANamatiricyeta, tadA manuSyakSetraparidhiH proktapramANAdAdhikyamAmuyAt / yato manuSyakSetraparidhiH paJcacatvAriMzallakSamamANakSetrApekSayA'bhidhIyate / athavA kiMcinyUno'pi paJcapaJcAzatsahasrayojanatvena viSkaMbhabhAga daza hajAra yojana kA hai 50 pacAsa hajAra yojana meM ina 10 daza hajAra yojana ke Adhe pAMca hajAra yojana ko milAne se 55 pacapana hajAra ho jAte haiN| yadyapi yahAM vijayadvAra kA pAzcAtya caramAMta 55 pacapanahajAra yojana kI dUra para kahA hai, to bhI jagatI kA paurastya caramAnta bhAga hI yahAM grahaNa karanA caahiye| kyoMki yahAM usI kI saMbhAvanA hotI hai| kAraNa-meru ke madhyabhAga se jagatI kA caramAnta pradeza50 pacAsa hajAra yojana dUra hai tathA jagatI ke viSkaMbha sahita jaMbUdvIpa kA vistAra 1 eka lAkha yojana kA hai| usako beDhe(veSTita kiye) hue jo lavaNa samudra hai usakA vistAra jagatI ke viSkaMbha sahita do lAkha yojana kA hai| yadi dvIpa aura samudra ke pramANa se jagatI kA pramANa adhika ho jAve to manuSya kSetra kI paridhi kA jo pramANa kahA hai vaha adhika ho jaavegaa| kyoM kI manuSyakSetra kI paridhi kA jo pramANa kahA hai vaha 45 peMtAlIsa lAkha yojana pramANa kSetra kI apekSA se kahA hai| athavA-pacapana hajAra yojana meM janamAM te dasa hajAra ejanane ardho bhAga-pAMca hajAra yojana AvI jAya che. je ke ahIM vijya dvArane pAzcAtya caramAnta bhAga paMcAvana hajAra yojana dUra kahela che, te paNa jagatane pauraya caramAnta (pUrvanA cheDAne) bhAga ja ahI grahaNa karavAne che kAraNa ke ahIM tenI ja saMbhAvanA che. kAraNa ke enA madhyabhAgathI jagatIne caramAnta pradeza pacAsa hajAra yojana dUra che. tathA jagatInA viSThabha sahita jambudvIpano vistAra eka lAkha yojanAno che. tene gherIne je lavaNa samudra Avela che tene vistAra jagatInA vidhvaMbha sahita be lAkha janane che. je dvipa ane samudranA pramANathI jagatInuM pramANa vadhAre thaI jAya to manuSya kSetranI paridhinuM je pramANa kahyuM che. te vadhAre thaI jaze. kAraNa ke manuSya kSetranI paridhinuM pramANa je pistALIsa lAkha jana kahyuM che kSetranI apekSAe kahela che. athavA paMcAvana hajAra yojanamAM thoDuM ochuM hovA chatAM paNa te paMcAvana hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 samavAyAGgasUtre vivkssitH| 'evaM caudisipi' evaM caturdikSvapi pUrvoktarItyA tisRSu dikSvapi ' vejayaMtajayaMtaaparAjiyaMti , vaijayantajayantAparAjitamiti vaijayantajayantAparAjitAmapi dvArANAM madhye pratyekasya dvArasya pAzcAtyazcaramAntaH jagatyA apekSayA tattadigvyapadezyo meroH pAzcAttyacaramAntAt pazcapazcAzatsahasrayojanA. ntare vijnyeyH| 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAna mahAvIraH 'aMtimarAiyaMsi' antimarAtrau sakalAyuH kAlasamAptirAtrau, rAprerantime bhAge kArtikAmAvAsyAyAM svAtinakSatrasthite candre nAgakaraNe paryaGkAsanopaviSTaH 'paNapanna ajjhayaNAI paJcapaJcAzadadhyayanAni 'kallANaphalavivagAI' kalyANaphalavipAkAnikalyANasya-puNyasya karmaNaH phalaM kArya vipAcyate-prakaTayate yaistAni, tathA 'paNapannaM ajjhayaNAI' pazcapaJcAzadadhyayanAni 'pAvaphalavivAgAI' pApaphala vipAkAni-pApasya karmaNaH phalaprakAzakAni 'vAgarittA' vyAkRtya pratipAdya 'siddha buddhe jAva pahINe' siddho buddho yAvatkaraNAt 'mutte aMtakaDe parinibbuDe savvadukucha kamatIpanA hone para bhI vaha 55pacapana hajAra yojanatvena hI vivakSita hotA hai| isI taraha se avaziSTa tIna dizAoM meM bhI vejayaMta jayaMta aura aparAjita ina tIna dvAroM ke bIca meM pratyeka dvArakA tattat dizAsaMbaMdhI pAzcAtya-caramAnta bhAga jagatI kI apekSA,meru ke pAzcAtya caramAMta bhAga se-pradezase-55-55 pacapana2 hajAra yojana kI dUrI para hai aisA jAnanA caahiye| zramaNa bhagavAn mahAvIra ne aMtima rAtri meM-samasta Ayu kAla kI samApti kI rAtri meM arthAt-rAtri ke antimabhAga meM-kArtika kI caMdramA svAti nakSatra para sthita thA, nAga karaNa thA, paryaGkAsana se baiThakara kalyANa-puNya ke kArya ko prakaTa karane vAle 55 pacapana adhyayana aura pApa ke phala ko prakaTa karane vAle 55 pacapana adhyayana pratipAditakara siddha, buddha avasthA prApta kI yAvat samasta duHkhoM se ve rahita ho gye| jananuM ja darzAvavAmAM Ave che e ja pramANe bAkInI traNa dizAomAM paNa vaijayaMta, jayaMta, ane aparAjita, e traNa dvAromAM pratyeka dvArane te te dizAsaMbaMdhI pAzcAtya caramAnta bhAga jagatInI apekSAe, merUnA pAzcAtya caramAnta bhAgathI paMcAvana paMcAvana hajA2 janane aMtare che, ema samajavuM zramaNa bhaga. vAna mahAvIre aMtima rAtre samasta AyukALanI samAptinI rAtre eTale ke rAtrinA antima bhAgamAM kAtikanI amAvAsyAe jyAre candra svAti nakSatramAM rahela hate, nAga karaNa hatuM, tyAre paryakAsane besIne kalyANa puNyanA kAryane pragaTa karanAra paMcAvana adhyayana ane pApanuM phala pragaTa karanAra paMcAvana adhyayanuM pratipAdana karIne siddha thayA, buddha thayA, saMsArathI mukata thayA, pari zrI samavAyAMga sUtra Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcapaJcAzattamaM samavAyanirUpaNam 455 kkhappahINe' iti saMgrAhyam, muktaH antakRta: parinirvRtaH sarvaduHkhamahINaH sarvaduHkharahita ityrthH| 'paDhamaviiyAsu domu puDhavIsu' prathamadvitIyayoH 'domu' dvayoH 'puDhavIsu' pRthivyoH 'paNapannaM' paJcapaJcAzat 'nirayAvAsasayasahassA narakAvAsazatasahasrANi=narakAvAsalakSANi-mathamAyAM trizallakSANi dvitIyAyAM paJcaviMzatilakSANi ityeva paJcapaJcAzannarakAvAsalakSANi 'paNNattAI' prajJaptAni / 'dasaNAvaraNijjanAmAuyANaM' darzanAraNIyanAmAyuSAM 'tihaM kammapagaDINa' tisRNAM karmaprakRtInAM 'paNapanna' paJcapazcAzat darzanAvaraNIyasya nidrAdayaH paJcadarzanAdayacatvAra iti nava, nAmno dvicatvAriMzatsamavAyoktA gatyAdayo vicatvAriMzat, AyuSo narakAdayazcatasra ityevaM sarvasaMkalanayA pazcapaJcAzat 'uttarapagaDIo' uttaraprakRtayaH 'paNNattA' prajJaptAH // sU. 94 // SaTpaJcAzattamaM samavAyamAha-'jaMbUddive NaM' ityAdi / __ mUlam-jaMbUddIve gaMdIve chappannaM nakkhattA caMdeNa saddhiM jogaM joiMsu vA joiMti vA joissaMti vA / vimalassaNaMarahao chappannaM gaNA chappannaM gaNaharA hotthA ||suu. 95 // kiMtu abhI kevala vIsa adhyayana hI upalabdha hote hai / prathama, dvItIya ina prathiviyoM meM narakAvAsoM kI saMkhyA55 pacapana lAkha kI hai| pahilI pRthivI meM 30 tIsa lAkha aura dUsarI pRthivI meM 25 pacIsa lAkha haiN| darzanAvaraNIya, nAma, Ayu ina tIna karma prakRtiyoM kI uttaraprakRtiyoM kI saMkhyA 55 pacapana kahI gaI hai| nAmakarma gati Adika 42 bayAlIsa prakRtiyAM, darzanAvaraNIya kI cakSudarzanAvaraNa Adi 9 nau prakRtiyAM aura Ayukarma manuSyAyu Adi 4 prakRtiyAM isa prakAra ye saba milakara 55 pacapana ho jAtI hai |suu094|| aba sUtrakAra 56 chappana saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiNnivRtta thayA ane samasta duHkhano aMta lAvI dIdho. pahelI ane bIjI pRthvImAM narakAvAsanI saMkhyA paMcAvana lAkhanI che. pahelI pRthvImAM 30 lAkha ane bIjI pRthvImAM 25 lAkha narakavAsa che. darzanAvaraNIya, nAma. ane Ayu, e traNa karmonI uttara pravRtio, paMcAvana kahI che nAmakarmanI gati Adi 42 beMtAlIsa prakRti darzanAvaraNIyanI "cakSudarzanAvaraNa" Adi 9 nava prakRti ane AyukamanI manuSyAyu Adi 4 cAra prakRtine saravALekaratAM paMcAvana uttaraprakRti thAya che.sU. 94 va sUtrA2 chapana (56) sadhyAvANAM samavAyezava cha. 'jaMbaddIveNaM zrI samavAyAMga sUtra Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 samavAyAGgasUtre TIkA 'jaMbUddIve' ityAdi / 'jaMbUddavi NaM dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe 'chappannaM nakkhattA' SaTpaJcAzannakSatrANi 'caMdeNa saddhi' candreNa sArddham 'joga' yogam 'joIsu' ayojayan 'joiMti vA' yojayanti yA 'joissaMti vA' yojayiSyanti vA / idamatrAbhisandheyam-jambUdvIpatti candradvayam, pratyekasya aSTAvizatiraSTAviMzatinakSatrANi, ityubhayasaMkalanayA SaTpaJcAzannakSatrANi bhavanti / 'vimalassa NaM arahao' vimalasya khalu arhataH chappannaM gaNA' SaTpaJcAzadgaNAH, 'chappanna gaNaharA' SaTpaJcAzad gaNadharA 'hotthA' Asan |mu.95|| saptapaJcAzattamaM samavAyamAha-'tihaM gaNipiDagANaM' ityAdi / mUlam--tiNhaM gaNipiDagANaM AyAracUliyAvajjANaM sattAvannaM ajjhayaNA pannattA, taM jahA--AyAre sUyagaDe ThANe / gothUbhassaNaM AvAsapavvayassa puracchimillAo caramaMtAo valayAmuhassa mahApAyAlassa vahumajjhadesabhAe esa NaM sattAvannaM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare pannatte / evaM dagabhAgassa keuyassa ya saMkhassa ya yassa ya dagasImassa Isarassa ya / mallissa gaM arahao sattAvannaM maNapajavanANisayA hotthA / mahAhimavaMtaruppINaM vAsaharapavvayANaM jIvANaM dhaNupiTaM sattAvannaM sattAvannaMjoyaNasahassAiMdonniya teNaue joyaNasae dasa ya egUNavIsaibhAe joyaNassa parikkheveNaM pnntt|suu.96|| 'jaMbUddIve NaM dIve' ityaadi| TIkArtha---jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM 56 chappana nakSatroM ne candramA ke sAtha pahile saMbaMdha kiyA hai| aba ve kara rahe haiN| bhaviSya meM bhI ve kreNge| isakA tAtparya isa prakAra se samajhanA cAhiye-jaMbUdvIpa meM do caMdramA haiN| inameM pratyeka ke28-28aThAvIsa2 nakSatra haiN| isa taraha28-28aThAvIsarakA yoga 56 chappana ho jAtA hai| vimalanAtha bhagavAna ke 56 chappana gaNa the aura 56 chappa nahI gaNadhara the ||suu095|| dIve' ityAdi ! TIkArtha-jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM chappana nakSatrane candramAM sAthe lega thatuM hatuM. vartamAna kALamAM thAya che, ane bhaviSyamAM paNa teo candramA sAthe yeAga karaze tenuM tAtparya A pramANe che-jambudvIpamAM be candramAM che te darekanA 28, 28, aThayAvIsa 2 nakSatra che. A rIte 28-28 maLIne chappana thAya che, vimaLanAtha bhagavAnanA chA5na gaNu hatAM ane chapana gaNadhara hatA sU. 9pA zrI samavAyAMga sUtra Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavabodhinI TIkA saptapaJcAzattamaM samavAya nirUpaNam 457 TIkA--'tiNhaM' ityAdi / 'tiNhaM gaNipiDagANaM' trayANAM gaNipiTakAnAmgaNinAm AcAryANAM piTakAnIva-sarvasvabhAjanamaJjUSA iva gaNipiTakAni teSAm 'AyAracaliyAvajjANaM' AcAracUlikAvarjANAm AcArasya zrutaskandha. dvayarUpasya prathamAGgasya cUlikA sarvAntimavimuttayAkhyA'dhyayayanarUpA tadArjitAnAm AcAracUlikAvarjitagaNipiTakatrayANAmityarthaH, 'sattAvannaM ajjhayaNA' saptapaJcAzat adhyayanAni pannattA' prajJaptAni, tAni gaNipiTakAni kAni ? ityAha-'taM jahA' tadyathA 'AyAre' AcAra:-AcArAGgam, 'sUyagaDe' sUtrakRtam= sUtrakRtAGgam, 'ThANe' sthAna-sthAnAGgam / tatra AcArAgasya prathamazrutaskandhe nava adhyayanAni, nizIthAdhyayanasya bhinnaviSayatvenAgaNanAd, dvitIye SoDaza, tatra antimasyAcAracalikAdhyayanasyAgrahaNAtpaJcadaza adhyayanAni, sUtrakRtAbhidhAnasya dvitIyazrutasyA'Ggasya prathamazrutaskandhe SoDaza, dvitIyazrutaskandhe sapta, sthAnAGga daza aba sUtrakAra 57 satAvana saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'tiNhaM gaNipiDagANaM' ityaadi| TIkArtha-AcAra cUlikA varjita tIna gaNipiTakoM ke 57 satAvana adhyayana kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-AcArAMga, sUtrakRtAMga aura sthA. naaNg| ye tIna gaNipiTaka hai| inameM AcArAMga ke prathama zrutaskaMdha meM jo adhyayana haiN| isameM jo nizIthAdhyayana hai usakA viSaya bhinna hone se usakI yahAM ginatI nahIM kI hai| dvitIya meM 16 solaha adhyayana haiN| inameM eka AcAracUlikA jo adhyayana hai usakA yahAM grahaNa nahIM kiyA gayA hai isaliye 15 pandraha adhyayana hI jAnanA cAhIye sUtrakRtAMga nAmakA jo dUsarA aMga hai usake prathama zrutaskaMdha meM16solaha aura dvitIyazrutaskaMdha meM sAta adhyayana haiN| tIsarA jo sthAnAgazruta hai usameM 10 daza adhyayana ve suutr||2 sattAvana (57) sadhyAvANAM samavAye matAva-'tiNDaM 'gaNipiDagANaM ityAdi ! TIkA-AcAra calikA sivAyanA traNa gaNipiTakanA sattAvana (57) adhyayana zaa che. te mA pramANe cha-mAyA, sUtratA, mane sthAnAMsa, se trAya li. piTaka che. temAM AcArAMganA pahelA mutaskaMdhamAM nava adhyayana che. temAM je nizIthAdhyayana che tene viSaya jude hovAthI tenI ahIM gaNatarI karI nathI. bIjAmAM soLa adhyayana che. temAMne AcAracUlikA nAmanuM je eka adhyayana che tenI ahIM gaNatarI karI nathI tethI paMdara adhyayana ja samajavAnA che. sUtrakRtAMga nAmanA bIjA aMganA pahelA zrutaskaMdhanA seLa ane bIjA prataskaMdhamAM sAta adhyayana che. trIjA sthAnAMga sUtramAM zrI samavAyAMga sUtra Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 samavAyAGgasUtre ityevaM sarvasaMkalana yA saptapaJcAzadadhyayanAni bhavanti / gothUbhassaNaM AvAsapavvayassa' gostUpasya khalu AvAsaparvatasya nAgakumAradevavAsaparvatasya 'puracchimillAo caramaMtAo' paurastyAcaramAntAt 'valayAmuhassa mahApAyAlassa' vaDavAmukhasya mahApAtAlakalazasya 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhya dezabhAgo yaH 'esa NaM' etatkhalu 'antare' antaram etayorantaramityarthaH, 'avAhAe' avAdhayA vyavadhAnamAzritya 'sattAvanaM joyaNasahassAI' saptapaJcAzad yojanasahasrANi 'paNNatte' prjnyptm| idamatrAnusandheyam-jambUdvIpavedikAgostUbhaparvatayorantaraM dvicatvAriMzatsahasrayojanapramANam, gostUbhaparvatasya viSkambhaHsahasrayojanapramANaH, iti tricatvAriMzadyojanasahasrANi tyaktvA gostUbhavaDavAmukhayorantaraM dvipaJcAzat yojanasahasrANi bhavati, vaDavAmukhasya viSkambho dazasahasrayojanAni, viSkambhasyAtramadhyabhAgo grAhya iti dazasahasrArdhapaJcasahasrayojanAni, iti dvipaJcAzatsahasraiH saha pnycshaiN| isa prakAra ina saba adhyayanoM ko jor3ane se 57 satAvana adhyayana tIna gaNipiTakoM ke ho jAte haiN| nAgakumAra deva ke rahane kA jo gostUpa nAma kA AvAsaparvata hai, usake paurastyacaramAMta pradeza se vaDavAmukha nAmaka mahApAtAlakalaza kA bahumadhyadezabhAga, vyavadhAna kI apekSA 57 satAvana hajArayojana kI dUrI para hai| yahAM aisA jAnanA cAhiye-jaMbUdvIpa kI vedikA aura gostUpa parvata ina dono meM antara 42 bayAlIsa hajAra yojana kA hai / gostUpa parvatakA viSkaMbha 1 eka hajAra yojana kA hai| ataH teMtAlIsa hajAra yojanako choDakara gostUpa aura vaDavAmukha pAtAlakalaza kA antara 52 bAvanahajAra yojana kA hotA hai| vaDavAmukha pAtAlakalaza kA viSkaMbha 10 daza hajAra yojana kA hai| yahAM viSkaMbha kA madhyabhAga grahaNa karanA cAhiye / isaliye 10 ke Adhe 5 pAMca hajAra dasa adhyayana che. traNe gaNipiTakanA saghaLA adhyayanene saravALe (9-15-167-10) sattAvana thAya che. nAgakumAra devenuM nivAsasthAna gestUpa nAmane AvAsa parvata che, tenA pUrvanA AkharI bhAgathI vaDavAmukha nAmanA pahApAtAlakalazane taddana madhya bhAga sattAvana (57) hajAra yojana dUra Avela che. ahIM A pramANe samajavAnuM che-jaMbudviIpanI vedikA ane gostUpa parvata e banne vaccenuM aMtara beMtAlIsa(42)hajAra yojanAnuM che. gesUpa parvatane viSkala(vastAra) eka hajAra janane che. tethI te 43 teMtALIsa hajAra yojanane 95 paMcANuM hajAra yojanamAMthI bAda karatAM gotUpa ane vaDavAmukha pAtAlakazanuM aMtara bAvana hajAra yojana thAya che. vaDavAmukha pAtAlalazane viSka dasa hajAra yojanane viSkabhane madhyabhAga kADhavA mATe dasa hajAra yojanane ardha bhAga gaNatA pAMca hajAra yojana Ave che te pAMca zrI samavAyAMga sUtra Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptapaJcAzattamaM samavAya nirUpaNam 459 hasrasaMmelanena saptapaJcAzatsahasrANi saMpadyante / evaM 'dagabhAgassa keuyassa ya' dakSiNadizi sthitasya dakabhAsasya parvatasya tathA ketukanAmamahApAtAlakalazasya / madhyabhAgasya saMkhassa ya jUyassa ya' zaMkhasya ca yUpasya ca-pazcimadizi sthitasya zaGkhaparvatasya yUpanAmamahApAtAlakalazamadhyabhAgasya ca, tathA 'dagaMsImassa Isarassa ya dakasImna Izvarasya ca-uttaradizi sthitasya dakasImanAmnaH parvatasya IzvaranAmamahApAtAlakalazamadhyabhAgasya ca antaraM vijJeyam / 'mallissa NaM arahao' malle khalu arhataH 'sattAvanna' saptapaJcAzat 'maNa pajjavanANisayA' manaHparyavajJAnizatAni saptazatottarapazcasahasramanaHparyavajJAninaH 'hotthA' Asan / 'mahAhimavaMtaruppINaM vAsaharapavvayANaM' mahAhimavadrukmiNorvarSadharaparvatayoH 'jIvANaM' jIvayoH pratyazcayoH 'dhaNuppi' dhanuHpRSThaM ekaikasyAjIvAyAmaNDalavaNDAkAraM kSetra 'sattAvannaM sattAvannaM joyaNasahassAI' saptapazcAzatsaptazcAzayojanasahasrANi tadapari 'doniya teNaue joyaNasae' dve ca trinavatiyojanazate-trinavatyadhikadvizatayojanAni, (57293), tathA 'dasa ya egaNavIsaibhAe joyaNassa' daza ca ekonaviMzatibhAgeSu yojanasya ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya yojana hote haiN| ina pAMcahajAra yojana kA 52 bAvana hajAra yojana ke sAtha yoga karane para 57 satAvana hajAra yojana A jAte haiN| isI taraha se dakSiNa dizA meM vartamAna dakabhAsa parvata kA aura ketu nAmaka mahApAtAlakalaza ke madhyabhAga kA, pazcimadizA meM sthita zaMkhaparvata kA aura yUpa nAmaka mahApAtAla kalaza ke madhyabhAga kA, tathA uttaradizA meM sthita dakasImana nAmake parvata kA aura izvaranAma ke mahApAtAlakalaza ke madhyabhAga kA antara jAnanA caahiye| mallinAtha arhata bhagavAn ke 57 satAvana hajAra manaH paryavajJAnI the| mahAhimavaMta aura rukmI ina do parvatoM kI jIvo kA-pratyaMcA kA dhanuH pRSTha 57 293 hajAra yojana bAvana hajAra yojana sAthe saravALe karatAM sattAvana hajAra yojana thAya che. e ja pramANe dakSiNa dizAmAM AvelA dakabhAsa parvatathI ketu nAmanA mahApAtAla kalazanA madhya bhAganuM, tathA pazcima dizAmAM AvelA zaMkha parvatathI cUpa nAmanA mahApAtAla kalazanA madhyabhAganuM, tathA uttara dizAmAM AvelA dasImanA nAmanA parvatathI Izvara nAmanA mahApAtAla kalazanA madhyabhAganuM aMtara paNa 57-57 sattAvana-sattAvana hajAra jana samajavuM mallinAtha ahata bhagavAnanA sattAvana (57) hajAra mana:paryavajJAnI hatA mahAhivaMta ane rUkamI vistAranI daSTie e zrI samavAyAMga sUtra Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 dazabhAgAH, 10/19 etatparimitaM 'paNNattaM' prajJaptam // s. 96 / / aSTapaJcAzattamaM samavAyamAha - 'paDhamadoccapaMcamAsu' ityAdi / mUlam - paDhamadoccapaMcamAsu tisu puDhavIsu aTThAvannaM nirayA - vAsasaya sahassA paNNattA / nANAvaraNijassa veyaNija AuyanAma aMtarAiyassa eesi NaM paMcaNDaM kammapagaDINaM aTThAvannaM uttarapagaDIo pnnnnttaao| gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa paccatthimillAo caramaMtAo valayAmuhassa mahApAyAlassa bahumajjhadesabhAe, esa NaM aTThAvannaM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM cauddisiMpi yavvaM // sU. 97 // samavAyAnasUtre parikkheveNaM' parikSepeNa = vistAreNa * TIkA- 'paDhamadoccapaMcamAsu' ityAdi / 'paDhamadoccapaMcamAsu' prathamadvitIyapazcamIsu 'tisu puDhavIsu' tisRSu pRthvISu aTThAvannaM nirayAvAsasyasahassA aSTapa JcAzat narakAvAsazatasahasrANi prathamAyAM trizannara kalakSANi, dvitIyAyAM paJcaviMzatiH, paJcamyAM trINi, iti sarvANi militvA aSTapaJcAzallakSanarakAvAsAH, satAvana hajAra do sau terAnaveM aura eka yojana kA uganisiyA daza bhAga 10/19 vistAra kI apekSA se kahA gayA hai | 096 || aba sUtrakAra 58 aThAvana saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM- 'paDhamadocapaMcamAsu' ityAdi / zrI samavAyAMga sUtra TIkArtha - prathama, dvitIya aura pAMcavIM ina pRthiviyoM meM narakAvAsoM kI saMkhyA 58 aThAvana lAkha hai| vaha isa prakAra se jAnanA cAhiyeprathamapRthivI ke 30 tIsa lAkha, dvitIya pRthivI ke 25 paccIsa lAkha, aura pAMcavI pRthivI ke3 tIna lAkha Isa prakAra saba milakara 58 aThAvana e pava tAnI jIvAonA-pratyaMcAonA--dhanuSkRSTha vistAranI dRSTie 572910/1/19 ceAjananA kahela che sU. hA have sUtraDAra maThThAvana (58) sa MdhyAvANAM samavAyA harzAve che. 'paDhama docca paMcamAsu' ityAdi ! TIkA pahelI, khIjI ane pAMcamI pathvImAMekadare aThThAvana(58) lAkha narakAche. te yA pramANe thAya che- pahelI pathvImAM trIsa (30) sAsa, jIla pRthvImAM pacIsa (25) lAkha ane pAMcamI pRthvImAM traNa (3) lAkha narakAvAse che. vAsa Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTapazcAzattamaM samavAya nirUpaNam 'paNNattA' prajJaptAni / 'nANAvaraNijassa veyaNijja AuyanAma aMtarAiyassa' jJAnAvaraNIyasya, vedanIyAyurnAmAntarAyasya, vedanIyaM ca Ayuzca nAma ca antarAyaM caiteSAM samAhAre ekavacanatvam, 'eesi NaM paMcaNhaM kammapagaDINaM' etAsAM khalu paJcAnAM karmaprakRtInAm 'aTThAvanna' aSTapaJcAzat jJAnAvaraNIyasya paJca, veda. nIyasya dva, AyuSazcatasraH, nAmno dvicatvAriMzat, antarAyasya paJca iti sarvAmilitvA'STapaJcAzat, 'uttarapagaDIo uttaraprakRtayaH 'paNNattA' prjnyptaaH| 'gothUbhassa' gostUpasya khalu 'AvAsapavvayassa' AvAsaparvatasya 'pacatthimillAo caramaMtAo' pAzcAttyAccaramAntAt 'valayAmuhassa mahApAyAlassa' vaDavAmukhasya mahApAtAlasya 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadezabhAgaH madhyabhAgavatI yaH pradezaH, 'esaNaM' etatkhalu 'aMtare' antaram 'abAhAe' abAdhayA parasparAsaMzleSarUpayA vyavadhAnamAzrityetyarthaH, 'aTThAvannaM joyaNasahassAI' aSTapaJcAzat yojanasahasrANi 'paNNatte' prAptam / evaM 'caudisipi' caturdikSvapi 'neyavvaM' netavyam / idamatrAnusandheyam-dakabhAsasya AvAsaparvatasya uttaradigvarticaramAntAt ketukasya mahAlAkha ho jAte haiN| jJAnAvaraNIya, vedanIya, Ayu, nAma aura aMtarAya ina pAMca karma prakRtiyoM kI aThThAvana uttara prakRtiyAM kahI gaI hai| jJAnAvaraNIya karma kI5,pAMca vedanIya kI sAtA asAtArUpa do, Ayu kI4cAra, nAma kI42bayAlIsa aura aMtarAya kI5pAMca isa prakAra ye milakara aThAvana 58 uttara prakRtiyAM ho jAtI haiN| gostUpa nAmaka AvAsa parvata ke pAzcAtya caramAMta se valayAmukha mahApAtAla kalaza kA madhyabhAgavartI jo pradeza hai vaha vyavadhAna kI apekSA aThAvana 58 hajAra yojana dUra hai| isI taraha se dakabhAsa nAmaka AvAsaparvata ke uttaradigvI caramAnta se te badhAne saravALe aThThAvana (58) lAkha thAya che jJAnAvaraNIya, vedanIya, Ayu, nAma ane aMtarAya e pAMca karmaprakRtinI aThThAvana (58) uttara pRthvImAM traNa (3) lAkha narakAvAse che. te badhAne saravALe aThThAvana (58) lAkha thAya che. jJAnAva. raNIya. vedanIya, Ayu. nAma ane aMtarAya, e pAMca karma prakRtinI aThThAvana (58) uttara pravRtio kahI che. jJAnAvaraNIya kamanI pAMca, vedanIyanI sAtA asAtA rUpa be AyukamanI cAra, nAmakarmanI beMtALIsa, ane aMtarAya karmanI pAMca te badhI maLIne aThThAvana (58) uttara pravRtio thAya che. gastUpa nAmanA avAsaparvatanA pazcima cheDAnA bhAgathI vilAyAmukha mahApAtAla kalazane madhyabhAga aThThAvana(58)hajAra janane aMtare Avela che. e ja pramANe dakabhAsa nAmanA AvAsa parvatanA uttara dizAnA AkharI bhAgathI ketuka nAmanA mahApAtAla kalazanA madhyabhAganuM aMtara zrI samavAyAMga sUtra Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 samavAyAGgasUtre pAtAlakalazasya bahumadhyadezavI yaH pradezo vartate tayoH parasparAsazlaSApekSayA aSTapaJcAzatsahasrayojanaparimitam antaraM prajJaptam / evaM zaGkhasya AvAsaparvatasya paurastyAcaramAntAt yUpakasya mahApAtAlasya bahumadhyadezabhAgaHyo'sti etatkhalu aSTapaJcAzad yojanasahasrANi abAdhayA antaraM prajJaptam / evaM dakasImnaH AvA. saparvatasya dakSiNAtyAt caramAntAt Izvarasya mahApAtAlasya bahumadhyadezabhAgo yo'sti, etatkhalu aSTapaJcAzad yojanasahasrANi abAdhayA antaraM prjnyptm||suu.97|| ___ ekonaSaSTitamaM samavAyamAha-'caMdassa NaM' ityAdi / ___ mUlam-caMdassa NaM saMvaccharassa egamege uU egUNasarTi rAiM. diyAiM rAiMdiyaggeNaM paNNatte / saMbhave NaM arahA egUNasahi puvvasayasahassAI agAramajhe vasittA muMDe jAva pvvie| mallissa NaM arahao egUNasarTi ohinANisayA hotthA ||suu0 98 // TIkA--'caMdassa' ityAdi, 'caMdassa NaM saMvaccharassa' cAndrasya khalu saMvatsarasya-sthAnAGgAdiSu bahuvidhaH saMvatsaro'bhihitaH, tatra yaH saMvatsarazcandragatimagIkRtya vivakSitaH, sa saMvatsarazcAndraucyate, tatra dvAdazamAsAH SaDRtavazva ketuka mahApAtAla kalaza kA bahumadhyabhAgavartI jo pradeza hai vaha vyavadhAna kI apekSA aThAvana 58 hajAra yojana dUra hai| isIprakAra se zaMkhanAmaka AvAsaparvata ke paurastya caramAMta se yUpaka nAmake mahApAtAla kalaza kA jo bahumadhyabhAgavartI pradeza hai vaha vyavadhAna kI apekSA 58 aThAvana hajAra yojana dUra hai| isI prakAra se itanI hI dUra kA antara dakasIman nAma ke AvAsaparvata ke dAkSiNAtya caramAMta se Izvara nAmaka mahApAtAlakalaza ke bahumadhyadezabhAga meM hai| |mu0 97 // aba sUtrakAra 59 unasaThasaMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'caMdassa NaM savaccharassa' ityaadi| TIkArtha--sthAnAGga AdikoM meM aneka prakAra kA saMvatsara kahA hai, inameM jo saMvatsara caMdragati ko aMgIkAra karake vivakSita huA hai usakA nAma cAMdrasaMvatsara hai| isa cAMdrasaMvatsara meM 12 bAraha mAsa tathA 6 chaha aThThAvana hajAra yojana che, e ja pramANe zaMkha nAmanA AvAsaparvatanA pUrvanA AkharI bhAgathI cUpaka nAmanA mahApAtAla kalazanA madhyabhAganuM aMtara paNa aThThAvana jana che. e ja pramANe dakasImana nAmanA AvAsa parvatanA dakSiNa cheDAnA bhAgathI Izvara nAmanA mahApAtAlakalazanA madhyabhAganuM aMtara aThThAvana (58) hajAracAjana che. sU uchA have sUtrakAra ogaNasATha (59) saMkhyAvALA samavAyAnuM kathana kare che-- 'caMdassa NaM savaccharassa' ityAdi ! TIkAtha-sthAnAMgasUtra AdimAM aneka prakAranAM saMvatsara kahyAM che. temAM je saMvatsara (varSa) candragatine anulakSIne gaNavAmAM Ave che te saMvatsarane cAMdra zrI samavAyAMga sUtra Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaSaSThi samavAya nirUpaNam 463 bhavanti, tasya saMvatsarasya ' egamege uU' ekaikaRtu: 'egaNasaDi rAidiyAI' ekonaSaSTiM rAtrindivAni (59) 'rAIdiyaggeNaM' rAtrindivAgreNa = ahorAtra parimA Nena prjnyptH| ayaM bhAvaH - ekonatriMzadrAtrindivAnAm ahorAtrasya SaSTibhAgeSu dvAtriMzadbhAgAnAM ca ekazcAndramAso bhavati / sa ca kRSNapratipadamArabhya paurNamAsIparyanto bhavati / dvAbhyAM cAndramAsAbhyAm arthAt ekonaSaSTyA rAtrindi Rturbhavati / ekasminmAse ekonatriMzadAtrindivAni (29) ahorAtrasya SaSTibhAgeSu dvAtriMzadbhAgAzca32 / 60bhavanti, ato dvayormAsayorekonaSaSTiM rAtrindivAni ahorAtrasya paSTibhAgeSu catvAro bhAgAzra59 4 / 60 bhavanti / parantvatra caturNAM bhAgAnAmavivakSayA ekonapaSTirAtrindivAni proktAni / 'saMbhave NaM arahA' saMbhavaH khala arhana ' eguNasahiM pubvasayasahassAI ekonaSaSTipUrvazatazahasrANi= ekonaSaSTilakSapUrvANi 'agAramajjhe' agAramadhye = gRhasthAvAsamadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe jAva pavvaie' muNDo yAvat prabrajitaH / yattu - 'Avazyake tu catuH pUrvA Rtue~ hotI haiN| usa saMvatsara kI eka eka Rtu grahorAtra ke parimANa kI apekSA59 unasaTha ahorAtra kI kahI gaI hai| tAtparya isakA isa prakAra se hai ki29 unatIsa ahorAtra kA aura eka ahorAtra ke 60 sATha bhAgoM meM se32 bhAga kA eka cAMdramAsa hotA hai| kRSNapakSakI pratipadA se prAraMbha hokara yaha paurNamAsI taka rahatA hai do cAMdramAsoM se arthAt 59 unasaTha ahorAtra se 1 eka Rtu sAdhya hotI hai| eka mAsa meM 29 unatIsa ahorAtra aura eka ahorAtra ke 60 sATha bhAgoM meM se battIsa bhAga hote haiM parantu vahAM cAra bhAgoM kI vivakSA nahIM hone se sUtrakAra ne 59 unasaTha ahorAtra hI kahe haiN| saMbhavanAtha bhagavAn 59 unasaTha lAkha pUrvataka gRhasthAvAsa meM rahakara bAda meM muMDita yAvat pravrajita-dIkSita hue haiN| AvazyakasUtra meM jo cAra sAMvatsara kahe che. te cAMdra savasaramAM bAra mAsa tathA cha Rtuo hAya che te saMvatsaranI pratyeka Rtu ogaNasATha ahArAtra (dinarAta)nI kahela che. tenu tAtpa A pramANe che-eka cAMdramAsanA 29/32/60 mahArAtra thAya che. kRSNapakSanI pratipadA (ekama) thI zarUkarIne pUnama sudhImAM eka cAMdramAsa thAya che. e cAMdramAsAnI eTale ke egaNasATha(59) dinarAtanI eka Rtu thAya che. eka mAsamAM 29/32/60 dinarAta thAya che. e rIte eka RtunA59/4/60dinarAtra thAya. paNa ahI' 4 bhAgAnI gaNatarI nahI karavAthI sUtrakAre ogaNasATha dinarAta kahela che. saMbhavanAtha bhagavAna 59 ogaNasAiTha lAkha pUrva sudhI gRhasthAzramamAM rahIne pravrujita-dIkSita thayA hatA. zrI samavAyAMga sUtra Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 samavAyAGgasUtre gAdhikA sokteti' ityuktam, tadasamIcInam, zAstraviruddhatvAt / 'mallissa gaM arahao' mallaH khalu arhataH 'egUNasarTi ohinANisayA' ekonaSaSTiravadhijJAni zatAniekonaSTizatasaMkhyakA avadhijJAninaH 'hotthA' Asan ||suu.98|| __SaSTitamaM samavAyamAha-'egamege Na' ityAdi / mUlam-egamege NaM maMDale sUrie saTTIe saTTIe muhuttehiM saMghA ei / lavaNassa gaM samudassa sarddhi nAgasAhassIo aggodaya dhAraMti / vimale gaM arahA sarTi dhaNUiM uDU uccatteNaM hotthA / balissa NaM vairoyaNidassa sarTi sAmANiyasAhassIo pnnttaao| baMbhassa NaM deviMdassa devaraNo sardaii sAmANiyasAhassIo pnnttaao| soha mmIsANesudosu kappesusaTTi vimaannaavaassyshssaapnnnnttaa|suu.99| TIkA-'egamege NaM' ityAdi 'egamege NaM maMDale' ekaikaM caturazItyadhikazatamaNDalAnAM madhye pratyeka maNDalam=tathAvidhasaMcaraNakSetraM 'mRrie' sUryaH 'saTThIe saTThIe' SaSTayA SaSTayA 'muhuttehiM' muhUtaiH 'saMghAei' saMghAtayati-niSpAdayati / pUrvAGga adhika 59 unasaTha lAkha pUrvataka saMbhavanAtha bhagavAn kA gRhasthAvasthA meM rahanA likhA hai vaha zAstraviruddha hone se ThIka nahIM hai| mallInAtha arhata prabhu ke 59 unasaTha sau avadhijJAnI the ||suu098|| __ aba sUtrakAra sATha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'egamege NaM maMDale' ityAdi / TIkArtha--184 ekasau caurAsI maMDaloM ke bIca meM se 1-1 maMDalasaMcaraNakSetra-ko sUrya sATha sATha muhatoM ke bAda niSpanna karatA hai| isakA bhAva isa prakAra se hai ki sUrya jisa dina jisa sthAna meM udita hotA Avazyaka sUtramAM je ema batAvavAmAM AvyuM che. ke saMbhavanAtha bhagavAna gaNa. sATha lAkha ane cAra pUrva sudhI gRhasthAzramamAM rahyA hatA te zAstravirUddhanuM hovAthI barAbara nathI. malalInAtha ahata prabhunA avadhijJAnIonI saMkhyA ogaNasATha se (5600) nI tI. sU. 88 // ve sUtrA2 sA8(60)sA saMbhyANAM samavAyo matAva cha-'egamege maMDale ityAdi ! TIkAIeka so coryAsI (184) maMDaLamAMthI pratyeka maMDaLa-saMcaraNa kSetrane sUrya sATha sATha 60-60) muhUrta bAda niSpanna kare che. tene bhAvatha A pramANe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TokA. SaSThitamaM samavAyanirUpaNam 465 ayamatrAzayaH-sUryoM hi yasmina divase yatra sthAne udeti, tato'nyatrapunadvarya horAtrAnantaramudeti, ataH SaSTipaSTi muhUrtAnantarameva sUryaH svakIyaM pratyekamaNDalaM niSpAdayati / 'lavaNassa NaM samudassa' lavaNasya khalu samudramya 'sarTi nAgasAhassIo' SaSTi gasAhasyaH 'aggodayaM' agrodakam, SoDazasahasronnatala. vaNasamudrIyaveloparidvigavyUtipramANamupacayApacayasvabhAvakamudakam agrodakamucyate, taddhi agrodakaM SaSTisahasranAgadevAH 'dhAraMti' dhArayanti / 'bimale NaM arahA' vimalaH khalu arhan 'saDhi dhaNiM' SaSTiM dhanUSi 'urdU uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'balissa paM vairoyaNidassa' valeH khalu vairocanendrasya audI. cyasya asurakumAranikAyarAjasya vairocanendrasya-vale 'sarTi sAmANiyasAhassIo' SaSTiH sAmAnikasAhasvyA SaSTisahasrasAmAnikadevAH 'paNNattAo' prjnyptaaH| 'baMbhassa' brahmaNa-brahmalokanAmakapaJcamadevalokendrasya khalu debidassa devaraNNo' devendrasya devarAjasya 'sahi sAmANiyasAhassIo' paSTiH sAmAnikahai usase anyatra sthAna meM vaha do ahorAtra ke bAda udita hotA hai| isaliye sATha sATha muhUrta ke anantara hI ye apane pratyeka saMcaraNakSetra rUpa maMDala kA nirmANa karatA hai| lavaNasamudra ke agrodaka ko sATha hajAra nAmadevatA dhAraNa karate 16 solaha hajAra unnata jo lavaNasamudra kI belA hai usake Upara do koza taka jo pAnI kA utAra caDhAva hotA hai usakA nAma agrodaka hai| vimalanAtha ahaMta prabhu U~cAI kI apekSA sATha dhanuSa U~ce the| bairocanendrabali ke sAmAnika devoM kI saMkhyA60sATha hajAra hai| yaha bali uttarArdha kA adhipati hai| aura asura kumAra nikAya kA rAjA hai| brahmaloka nAmaka pAMcaveM devaloka ke indra brahma devarAja devendra ke60sATha hajAra sAmAnika deva haiN| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM je divase sUrya je sthAne udaya pAme che tenAthI bIjA sthAne te be dinarAta bAda udaya pAme che. tethI sATha-sATha muhUrta bAda ja sUrya pitAnA pratyeka saMcaraNa kSetrarUpa maMDalanuM nirmANa kare che. sATha (60) hajAra nAgadevatA lavaNasamu. dranA Agrodakane dhAraNa kare che. seLa hajAra(16000) jana uMcI je lavaNasamudranI velA (jalarAzi) che tenA upara be gabhUti-be gAu sudhI pANIne je UtAra caDhAva thAya che tene adaka kahe che vimaLanAtha ahataprabhu sATha (60) dhanuSa pramANu UMcA hatA. vairAcanendrabalinA sAmAnika deve sATha (60) hajAra che, te bAla uttarAdhane adhipati che, ane asurakumAra jAtine rAjA che. brahmaleka nAmanA pAMcamA devalokanA Idra brahma devarAja devendranA sATha hajAra (60 000) zrI samavAyAMga sUtra Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre sAhasyaH SaSThisahasrasAmAnikadevAH 'paNNatAo' prjnyptaaH| 'sAhammIsANesu dosu kappesu' saudharmazAnayordvayoH kalpayoH 'sahi vimANAvAsasayasahassA' paSTi vimAnAvAsazatasahasrANi-saudharme kalpe dvAtriMzallakSavimAnAvAsAH, IzAne'STAviMzatilakSavimAnAvAsAH, ityevaM paSTilakSavimAnAvAsAH 'pannattA' prjnyptaani||suu.99|| ekapaSTitamaM samavAyamAha-'paMcasaMvacchariyassa' ityAdi / mUlam--paMca saMvacchariyassa NaM jugassa riumAseNaM mijamANassa egasadi uumAsA pnnttaa| maMdarassa NaM pavvayassa paDhame kaMDe egasaTri joyaNasahassAiM uDuccatteNaM pnntte| caMdamaMDale NaM ega saddhivibhAga vibhAie samaMse pannatte / evaM sUrassa vi ||suu0100|| 60sAThalAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiN| arthAt-saudharma kA32battIsa lAkha IzAna kA 28 atttthaaviislaakh| bhAvArtha-isa sUtra dvArA sUtrakAra ne 60 saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana kiyA hai| usameM sUrya eka eka apane saMcaraNa kSetra ko60 sATha muhUrta ke bAda niSpanna karatA hai| lavaNasamudra ke agrodaka ko60 sATha hajAra nAgadevatA dhAraNa karate haiM, vimalanAtha tIrthakara ke zarIra kI U~cAI60 sATha dhanuSya kI thii| vairocanendra bali ke tathA brahma devendra ke 60-60 hajAra sAmAnika deva haiN| saudharma devaloka meM 32 battIsa lAkha vimAnAvAsa IzAna devaloka meM 28 aThAvIsa lAkha vimAnAvAsa milAkara ina donoM devalokoM meM60sAThalAkha vimAnAvAsa ho jAte hai||suu099|| sAmAnika de che. saudharma ane izAna, e be kalapamAM sATha (6) lAkha vinA nAvAsa kahela che eTale ke saudharma devalekamAM batrIsa lAkha, ane IzAna devalami ngialsa (28) dAsa vibhAnAvAsa che. - bhAvArtha--A sUtradvArA sUtrakAre sATha (60) saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana karyuM che. sUrya potAnA pratyeka saMcaraNakSetra-maMDaLane sATha (60) muhUttamAM niSpanna kare che. lavaNasamudranA adakane sATha hajAra nAgadevatA dhAraNa kare che. vimaLanAtha tIrthakaranA zarIranI uMcAI sATha (60) dhanuSa pramANe hatI. vairecanendra balinA tathA brahmadevendranA sATha, sATha (60, 600 hajAra sAmAnika de che. saudharmadevalekamAM batrIsa lAkha vimAnAvAsa, ane IzAnadevalokamAM aphUAvIsa(28)lAkha vimAnAvAsa maLIne tebannemAM ekaMdare sATha lAkha (6000000)vimAnAvAsa che. sU. 99 zrI samavAyAMga sUtra Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaSaSThitama samavAyanirUpaNam TIkA--'paMcasaMvacchariyassa' ityAdi / 'ecasaM cachariyassa NaM jugassa' paJca sAMvatsarikasya khalu yugasya paJcabhiH saMvatsarenivRtta paJcasAMvatsarikaM tasya paJcasAMvatsarikasya paJcasaMvatsarAtmakasya yugasya-kAlamAnavizeSasya 'riumAseNaM' RtumAsena 'mijamANassa' mIyamAnasya saMkhyAviSayI kriyamANasya 'igasaDiM' ekaSaSTiH 'uumAsA' RtumAsAH 'paNNattA' prjnyptaaH| idamatrAvaseyam-pazcAnAM saMvatsarANAmekaM yuga bhavati / te ca saMvatsarAzcandracandrAbhivaddhitacandrAbhivaddhita - nAmAno bhavanti / tatra candrasaMvatsare dvAdazacandramAsA bhavanti / ekasmin candramAse ekonatriMzadahorAtrA dviSaSTibhAgavibhaktasyaikAhorAtrasya dvAtriMzadbhAgAzca 9 32/62 bhavanti / candramAso hi kRSNapratipadamArabhya paurNamAsyAM pUrNoM bhavati / ekasmin hi candre saMvatsare catuSpazcAzadadhikAni trizatAni dinAni dviSaSTibhAgavibhaktasya divasasya dvAdazabhAgAzca 354 12/62 bhavanti / tathA ____ aba sUtrakAra 61 ikasaTha saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate haiM--'paMca saMvacchariyassa NaM' ityaadi| TIkAthai-- RtumAsa se gaNanA meM Ane yogya tathA pAMca saMvatsaroM se bane hue aise 1eka yuga ke61igasaTha RtumAsa hote haiN| isakA bhAva isa prakAra se hai-ki pAMca saMvatsaroM kA eka yuga hotA hai| ve pAMca saMvatsara ye haiMcaMdrasaMvatsara 1 caMdrasaMvatsara2abhivatisaMvatsara3caMdrasaMvatsara4aura abhi varddhitasaMvatsara 5haiN| caMdrasaMvatsara meM 12bAraha caMdramAsa hote haiN| eka caMdramAsa meM 29 unatIsa ahorAtra aura62bAsaTha bhAgoM meM vibhakta eka ahorAtra ke32vattIsa bhAga hote hai arthAt 29 32/62 ahorAtra hote haiN| caMdramAsa kRSNapakSa kI patipadA se prAraMbha hokara paurNamAsI meM pUrNa hotA hai| ekacaMdrasaMvatsara meM54 caupana adhika tInasau dina aura62bAsaTha bhAgoM meM vibhakta eka dina ke 12vArahabhAga hote haiM arthAt354sahI 12vAra vaTe62bAsaThadina hote haiN| tathA va sUtrA2 mesa3 (6) saNyAvAni samavAya pragaTa 42 cha-'paMca saMvacchariyassa NaM' ityAdi ! TIkAI-jha, mAsathI gaNatarI karI zakAya tevA tathA pAMca saMvatsarothI banelA evA eka yuganA ekasaTha (61) RtumAsa thAya che teno bhAvArtha A pramANe che-pAMca saMvatsare eka yuga thAya che. te pAMca saMvatsare nIce pramANe che. (1)candra satsa2(2)yandrasavatsa2(3)mamitisavatsa2(4) yandra savatsa bhane(5)mamivaddhata saMvatsara candra saMvatsaramAM bAra caMdramAsa hoya che. eka caMdramAsamAM 29 3262 ahorAtra-divasarAtra hoya che. candramAsa kRSNapakSanI pratipadA (ekama) thI zarU thaI pUname pUre thAya che. eka caMdrasaMvatsaramAM 354 12/62 dinarAta heya che. tathA zrI samavAyAMga sUtra Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 samavAyAGgasUtre dvAdazAnAmabhivaddhitamAsAnAmeko'bhivaddhitasaMvatsaro bhavati / ekasmin abhi. vadite mAse ekatriMzadahorAtrAzcaturvizatyadhikaikazatabhAgavibhaktasya ekAhorAtrasya ekaviMzatyadhikaikazatabhAgAzca 31 121/124 bhavanti / asyAM saMkhyAyAM dvAdazabhirguNanena jyazItyadhikatrizatAnyahorAtrA dviSaSTibhAgavibhaktasya divasasya catuzcatvAriMzad bhAgAzca bhavanti / etat pramANo hi abhivaddhita saMvatsaro bhavati / itthaM trayANAM candrasaMvatsarANAM dvayozvAbhivaditasaMvatsaro rAtrindivAnAM saMyojane triMzaduttarASTAdazazatAni (1830)rAtriMdivAni bhavanti / RtumAsazca triMzatA'horAtraiH saMpadyate, ititriMzatA bhAgadAne ekaSaSTiH RtumAsA labhyante / 'maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khaluH parvatasya 'paDhame kaMDe' prathamaH kANDaH 'egasahijoyaNasahassAI' ekapaSTiyojanasahasrANi 'uDDhaM uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'paNNatte' prajJaptaH / ihaMtu mandaro navanavatisahasrayojanapramANo bhAgadvayavibhaktaH 12bAraha abhivarddhita mAsoM kA1abhivaddhita saMvatsara hotA hai| eka abhiH varddhita mAsa meM31ikatIsa ahorAtra aura124bhAgoM meM vibhakta eka ahorAtra ke 121 bhAga hote haiN| arthAt31 121/124ahorAtra hote haiN| isa saMkhyA meM12bAraha kA guNA karane se 383ahorAtra aura62bAsaTha bhAgoM meM vibhakta ekadina ke 44 bhAga hote haiM arthAt 383 44/62 ahorAtra hote haiN| yahI pramANa abhivarddhita saMvatsara kA hai| isa prakAra tIna caMdra caMdrasa~vatsaroM aura do abhikarddhita saMvatsaro ke ahorAtra ko joDane para 1830 rAtadina hote hai| ina 1830 meM eka RtumAsa kA jo ki30tIsa ahorAtra kA hotA hai tIsa bhAga dene para61ikasaTha RtumAsa Ate haiN| isa taraha eka yuga meM 61 ikasaTha hote haiM yaha vAta pramANita ho jAtI hai| sumeru parvata kA prathama kAMDa 61ikasaTha hajAra yojana kA U~cA hai| 99nannAnave bAra abhivaddhita mAsonuM eka abhivaddhita saMvatsara thAya che. eka abhivaddhita mAsamAM 31 121/124 ahorAtra-divasarAta hoya che. tenA bAra gaNuM karavAthI 383 44/12 mArA thAya che. ye rIte malipaddhita savatsaranA 383 44/12 dinarAta thAya che. e pramANe traNa caMdrasaMvatsara (cAndra varSo) ane be abhivaddhita saMvatsara (adhika mAsavALAM varSo) nA ahorAtrane saravALo karatAM 1830 ekahajAra AThaso trIsa dinarAta thAya che. tene 1830 ekahajAra AThaso trIsa RtamAsanA 30 dinarAta vaDe bhAgatAM ekasaTha (61) rUtumAsa Ave che. A rIte eka yugamAM ekasaTha (61) rUtu mAsa hoya che te vAta sAbita thaI jAya che. sumeru parvatane pahela kAMDa ekasaTha hajAra (61000) jana UMce che. navANuM hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekaSaSThitamaM samavAyanirUpaNama proktaH / tatra prathamobhAga ekaSaSTisahasrayojanamamANaH, dvitIyastu aSTAtriMzatsahastrayojana pramANo'STAtriMzattamasamavAye uktH| kSetrasamAse tu mUlena saha mandarolakSayojana pramANo bhAgatrayAtmaka uktaH / tatra prathamo bhAga ekasahasrayojanapramANa:, dvitIya striSaSTisahasrayojanamamANaH, tRtIyastu paTtriMzatsahasrayojanapramANaH / 'caMdamaMDaleNaM' candramaNDalaM khalu ' egasadvivibhAgavibhAie' ekaSaSTivibhAgavibhAjitam = yojanasya ekaSaSTibhAgaiH vibhAjitaM =vyavasthApitaM sat 'samAMza- samabhAgaM ' paNNatte' prajJaptam / ayaM bhAvaH - sarva candramaNDalaM hi yojanasya SaTpaJcAzadekaSaSTibhAgaparimitaM 56 / 61 bhavati, tathAhi - yojanasyaikaSaSTirbhAgAH karaNIyAH, teSu SaTpaJcAzadbhAgAH grAhyAH / etatparimitaM candramaNDalaM bhavati / tadanantaramaMzAbhAvat samAMzatvaM tasyeti / ' evaM ' evam = anena prakAreNa 'sUrassa vi' sUryasyApi hajAra yojana pramANavAlA sumeru parvata do bhAgoM meM vibhakta huA hai| inameM prathama bhAga 61 ikasaTha hajAra yojana kA pramANavAlA hai aura dUsa rAbhAga38 aDatIsa hajAra yojana kA pramANavAlA hai| yaha bAta38 aDatIsa saMkhyA viziSTa samavAya meM pradarzita kI gaI hai| kSetrasamAsa meM to mUla ke sAtha ekalAkha yojana pramANavAlA sumeru parvata 3 tIna bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai| unameM jo prathama bhAga hai vaha 1 eka hajAra yojana kA hai aura vaha jamIna ke bhItara hai| bAkI99 nannAnave hajAra yojana pramANa bhAga jamIna ke Upara hai| dUsarA jo bhAga hai vaha yaha63 tirasaTha hajAra yojana kA hai| tathA 3 tIsarA jo bhAga hai vaha 36 chattIsa hajAra yojana kA hai| jitane bhI caMdramaMDala haiM ve saba caMdramaMDala eka yojana ke 61 ikasaTha bhAgoM meM se 56 chappana bhAga pramANa hai| isake bAda aMzoM kA abhAva haiM aMtaH caMdramaMDala ke samAMzatA kahI gaI hai| isI taraha se sUrya ceAjana pramANavALA sumeru paryaMta e bhAgamAM vaheMcAyelA che. temAMne pahele bhAga ekasaTha hajAra ceAjananI UMcAInA che ane khIjo bhAga ADatrIsa hajAra caiAjana uMcA che. A vAta 38 ADatrIsa sakhyAvALAM samavAyAmAM darzAvavAmAM AvI gaI che. kSetra mAsamAM te mULanI sAthe 1 lAkha ceAjana pramANavALA sumeru paryaMta traNa bhAgeAmAM vibhakata karela che. temAMnA je pahelA bhAga che te eka hajAra ceAjanane che ane jamInanI aMdara che, khIjo bhAga sATha hajAra ceAjananA che ane trIjo bhAga chatrIsa hajAra ceAjananA kahela che. jeTalAM candra ma`DaLe che te khadhAM candramaDaLe eka ceAjananA 61 ekasaThe bhAgeAmAMthI pa6 chappana bhAga pramANa che. tyArabAda azAnA abhAva che. tethI candrama`DaLanI samAMzatA kahevAmAM Avela che. e ja pramANe zrI samavAyAMga sUtra 469 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 samavAyAGgasUtre maNDalaM samAMzaM prajJaptam / taddhi yojanasyASTacatvAriMzadekapaSTibhAgaparimitaM sarva bhavati, tataH paramaMzasyAsadbhAvAt samAMzatAtasyeti // 10 // dvipaSTitama samavAyamAha-'paMcasaMvaccharie gaM' ityaadi| ___ mUlam-paMca saMvaccharie NaM juge bAsaddhiM punnimAo bAsarTi amAvasAo pnnnnttaao| vAsupujjassaNaM arahaobAsaTiMgaNA bATriM gaNaharA hotthaa| sukkapakkhassa NaM caMde bAsahi bhAge divase divase parivai, te ceva bahulapakkhe divase divase prihaayi| sohammIsANesu kappesu paDhame patthaDe paDhamAvaliyAe egamegAe disAe bAsarhi 2 vimANA paNNattA / savve vimANiyANaM vAsarTi vimANapatthaDA patthaDaggeNaM paNNattA ||suu0 101 // ke maMDala meM bhI samAMzatA hai| eka yojana ke 61ikasaTha bhAgoM meM se48 aDatAlIsa bhAga pramANa sUrya ke maMDala haiN| isake bAda aMzoM kI saMbhAvanA nahIM hai| isaliye sUrya maMDala meM samAMzatA kahI gaI hai| bhAvArtha-sUtrakAra ne isa sUtradvArA 61 ikasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana kiyA hai| usameM 1 eka yuga meM ki jo pAMca saMvatsaroM kA hotA hai 61 ikasaTha RtumAsa hote haiN| yaha yuga RtumAsa se hI ginA jAtA hai| sumeruparvata ke do kAMDa 61 ikasaTha hajAra yojana kA u~cA hai| samasta caMdramaMDala 56-61 pamANa aura sUryamaMDala 48-61 haiM ||suu0 10 // sUryamaMDaLamAM paNa samAMtA che sUryanAM maMDaLa eka ejananA 61 ekasaTha bhAgo. mAMthI 48 aDatAlIsa bhAga pramANa che. tyAra bAda aMzanI saMbhavitatA nathI. te kAraNe sUryamaMDaLanAM samAMzatA kahevAmAM Avela che. bhAvArtha-sUtrakAre A sUtra dvArA ekasaTha (61) saMkhyAvALA samavAnuM varNana karyuM che temAM e vAta batAvavAmAM AvI che ke pAMca saMvatsarothI banatA eka yugamAM ekasaTha (61) tumAsa hoya che te yuga tumAsathI ja gaNAya che. sumeru parvanA be kAMDemAthI pahele kAMDa ekasaTha hajAra UMco che. samasta candramaMDaLa 56/61 jana pramANa ane sUryamaMDaLa 48061 jana pramANa che sU. 100 zrI samavAyAMga sUtra Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavabodhinI TokA. dviyaSThitamaM samavAyanirUpaNam 471 TIkA-paMca saMvaccharie NaM' ityAdi / 'paMca saMvaccharie' paJca sAMvatsarike pazcasaMvatsara nirvayaM khalu 'juge yuge 'bAsahiM punnimAo' dviSaSTiH pUrNimAH 'bAsarTi amAvasAo' dviSaSTiramAvAsyAH 'paNNattAo' prajJaptAH / ayaM bhAvaH-ekasmin yuge trayazcandrasaMvatsarA dvAvabhivaddhitasaMvatsarau ca bhavanti / triSu candrasaMvatsareSu paTtriMzatpaurNamAsyo bhavati / ekasmin abhivaditasaMvatsare trayodazacandramAsA bhavanti, dvayorabhivaddhitasaMvatsarayostu SaDviMzatizcandramAsA, iti tatra paviMzatiH paurNamAsyo bhavanti / itthamekasmin yuge dviSaSTiH paurNamAsyo vijnyeyaaH| evameva dviSaSTiramAvAsyA api vijnyeyaaH| 'vAmupujassa NaM arahao' vAsupUjyasya khalu arhataH 'bAsaDhi gaNA' dvivaSTirgaNAH, 'bAsaddhi gaNaharA' dviSaSTigaNadharA 'hotthA' Asan Avazyake tu bhagavato vAsupUjyasya SaTSaSTigaNA SaTvaSTigaNadharAzcoktAH, aba sutrakAra darabAsaTha saMkhyAviziSTa saMmavAya kA kathana karate haiM'paMca saMvaccharie NaM' ityAdi / TIkArtha-pAMca saMvatsaroM se niSpanna hue 1 eka yuga meM62 bAsaTha pUrNimAe~ aura bAsaTha amAvAsyAe~ haiN| eka meM tInacaMdra saMvatsara aura do abhivaddhita saMvatsara hote haiN| tInacaMdra saMvatsaro meM 36 chattIsa pUrNimA hotI haiN| eka abhivarddhita saMvatsara meM 13 teraha caMdramAsa hote haiM, do abhivarddhita saMvatsaroM meM 26 chabbIsa candramAsa hote haiM isaliye unameM 26 chabbIsa pUrNimAsI hotI hai| isaliye eka yuga meM 62 bAsaTha pUrNimoe~ aura 62 bAsaTha hI amAvasyAe~ jAnanI cAhIye / 12 bArahaveM vAsupUjya bhagavAn ke 62 bAsaTha gaNa the aura bAsaTha hI gaNadhara the| Avazyaka meM jo bhagavAnavAsupUjya ke 66 chAsaTha gaNa aura 66 chAsaTha ve sUtra42 mAMsa (12) saNyAvANAM samavAyonu thana 42 cha 'paMca saMvaccharieNa' ityaadi| TIkArtha-pAMca saMvatsaro (1) thI nirmANa thatAM eka yugamAM 62 bAsaTha punama ane bAsaTha amAvAsyAo hoya che. eka yugamAM traNa caMdrasaMvatsara ane be abhivaddhita saMvatsara hoya che. traNa cAMdravarSamAM 36 puname hoya che. ane eka abhivati varSamAM 13 tera candramAsa hoya che. be abhivaddhita varSamAM 26 chavvIsa caMndramAsa hoya che. tethI be abhivaddhita varSamAM 26 puname Ave che tethI eka eka yugamAM 36-264 62 puname Ave che ane e ja rIte dara amAvAsyAo Ave che. bAramAM tIrthakara vAsupUjya bhagavAnanA 62 gaNa hatA ane gaNadhara paNa darakhAsaTha hatA. AvazyakamAM bhagavAna vAsupUjyanA 66 chAsaTha gaNa ane 66 chAsaTha gaNa zrI samavAyAMga sUtra Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 samavAyAnasUtre tacchAstraviruddham / 'mukkapakkhassa' zuklapakSasya khalu 'caMde' candraH 'vAsarTi bhAge' dviSaSTibhAgAn yAvat-'divase divase' pratidinam 'parivai' parivarddhate / 'te ceva' tAneva-dviSaSTibhAgAneva yAvat 'bahulapakkhe' bahulapakSe=kRSNapakSe divase divase 'parihAyai' parihIyate / etatsaMvAdinyo gAthAH sUryaprajJaptyAmappuktAH, tatra hi evaM zrUyate-"kaNhaM rAhuvimANaM, nica caMdeNa hoi avirahiyaM / cau raMgulamappattaM, heTThA caMdassa taM carai // 1 // bAsahi bAsahi, divase divase ya sukapakkhassa / jaM parivaicaMdo, khavei taM ceva kAleNa // 2 / / pannarasayabhAgeNa ya, caMdaM pannarasameva taM carai / pannarasa ya bhAgeNa ya, puNo vi taM ceva vakamai // 3 // evaM baDDai caMdo, parihANI eva hoi caMdassa / kAlo vA joNhA vA egaNubhAveNa caMdassa // 4 // chAyA-kRSNaM rAhuvimAnaM nityaM candreNa bhavatyavirahitam / caturajulamaprAptamadhastAccandrasya taccarati // 1 // dvASaSTiM dvApaSTi divase divase ca zuklapakSasya / parivardhate candraH kSapayati tAvadeva kRssnnen||2|| gaNadhara kahe haiM vaha kathana zAstra viruddha hai| zuklapakSa kA caMdra pratidina 62 bAsaTha bhAga taka baDhatA rahatA hai aura kRSNapakSa meM 62bAsaTha bhAgataka hI pratidina kama hotA jAtA hai| isI viSaya se lagatI huI gAthAe~ sUryaprajJapti meM bhI kahI gaI haiM-ve isa prakAra se hai-kaNhaM rAhuvimANaM' ityAdi, tathA 'solasabhAge kAUNa' ityAdi ina gAthAoM meM jo viSaya pratipAdita kiyA gayA hai usake anusAra caMdramaMDala ke 931 nau sau ikatIsa bhAga kalpita kiye gaye haiN| unameM eka bhAga to bilakula nirAvaraNa hI rahatA hai jo amAvasyA ke dina bhI avaziSTa bacA rahatA hai| bAkI ke 930 nau sau tIsa bhAgoM meM 62-62 bAsaTha 2bhAga zuklapakSa ke pratyeka dina meM bahate rahate haiN| isa taraha pandrahaveM dina sama. rata bhAga nirAhata-ughaDa jAte haiN| kRSNapakSa meM to pratyeka dina 62-62 dhara kahela che. paNa te kathana zAstra virUddhanuM che. zukalapakSane caMdra dararoja 62 bAsaTha bhAga sudhI vadhatuM rahe che ane kRSNa pakSamAM te dararoja bAsaTha bhAga sudhI ghaTatuM rahe che A viSayane lAgu paDatI gAthAo sUryaprajJaptimAM paNa kahevAmAM AvI che, je A pramANe cha-'kaNhaM rAhavimANaM' vagere tathA solasabhAge kAUNa" vagere se gAthAomAM je viSayanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che te pramANe candramaMDaLanA nava se ekatrIsa (31) bhAga ka2vAmAM AvyA che. temane eka bhAga te taddana nirAvaraNa ja rahe che je amAvAsyAne dine paNa nirAvaraNa ja rahe che. bAkInAM 930 navase trIsa bhAgamAMthI bAsaTha. bAsaTha (62-62) bhAga zukalapakSanA pratyeka dina vadhatA rahe che. A rIte paMdarame divase samasta bhAga nirAvRta thAya che-khulle thAya che. kRSNa pakSanA pratyeka divase bAsaTha bAsaTha (62-62) bhAga ghaTatA jAya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dviSaSThitamaM samavAyanirUpaNam 473 paJcadazabhAgena ca candraM paJcadazameva taccarati / paJcadazabhAgena ca punarapi tAva - devAkrAmati || 3 || evaM varddhate candraH parihAnirevaM bhavati candrasya / kRSNatA vA jyotsnA vA etadanubhAvena candrasya // 4 // anyacca - " solasabhAge kAUNa uDubaI hAya ettha pannarasaM / tattiyamette bhAge puNovi parivaDhae jonhA || 1 || " chAyASoDazabhAgAn kRtvoDupati hIyate'tha paJcadaza / tAvanmAtrAn punarapi parivardhate jyotsnA // 1 // " etaduktidvayAnusAreNa candramaNDalasya ekatriMzadadhikanavazatabhAgA : ( 931) kalpyante / teSu eko bhAgo nirAvaraNatayA'mAvAsyAyAmappavaziSyate / avaziSTeSu triMzadadhikanavazateSu bhAgeSu dvASaSTi dvaSaSTirbhAgAH zuklapakSasya pratyekasmin divase parivarddhante iti paJcadaze divase sarve bhAgAH nirAvaraNAH bhavanti / kRSNapakSe tu pratyekasmin divase dvApaSTidvaSaSTirbhAgAH parihIyate iti paJcadaze divase triMzadadhikanavazatabhAgAH sAvaraNA bhavanti, eko bhAgastu nirAvaraNa evAvatiSThate / ityuktavacanadvayasyAbhiprAyo vijJeyaH / bAsaTha2 bhAga kama ho jAte hai isalIye 15veM dina 930 nau sau tIsa bhAga bilakula AvRta ho jAte hai arthAt Dhaka jAte haiN| parantu inameM 1 eka bhAga nirAkRta-ughaDA huAhI rahatA hai| isa prakAra ina kathita donoM (kahaM rAhuvimANaM ityAdi 4 gAthAoM tathA solaha bhAge kAUNa' isa eka gAthA vacanoM kA abhiprAya hai / parantu jIvAbhigama sUtra meM 'vAsaTThi yaha gAthA tathA pannarasa ya bhAgeNa ya' ye do gAthAe~ hI vyAkhyAta kI haiN| vAsahiM jo gAthA hai usakA bhAvArtha isa prakAra se hai ki 'zuklapakSa ke pratyeka dina 62 bAsaTha bhAgayukta divasa ke kucha adhika4 cAra bhAga taka candramA baDhatA hai, tathA kRSNapakSa ke pratyeka dina meM yaha itanA hI kSINa hotA hai-so isa prakAra kI ye jo vRddhi aura hAni haiM ve kitane tethI paMdarame divase navaseA trase bhAga tadana DhaMkAI jAya che. tethI paNa temAMnA eka bhAga nirAvRtta-khullA ja rahe che. A pramANenA uparakana ane gAthAon (' kahaM rAhu vimANaM') vagere 4 yA2 gAthAoM tathA 'solasabhAge kAUNa ye yeU gAthAno mabhiprAya che. paNa vAligama sUtramA 'vAsaTThi' mA gAthA tathA 'pannarasa ya bhAgeNa ya' me me gaathaao| vyAbhyAta 'vasiTThi' gAthAnA lAvArtha mA pramANe che - "zupakSanA pratye bhAgavALA divasanA 4 bhAga karatAM ceDA vadhAre (4/62 thI theADe vadhAre) candramA vadhe che ane kRSNapakSanA pratyeka dine eTalA ja pramANamAM kSaya pAme che. A pramANenI vRddhi ane kSaya keTalA samayamAM thAya che te pannarasaya bhAgeNa ya e vAta ravAmAM AvI che. hivase 12 mAsa * gAthA A che. darzAvavAmAM te gAthAmAM dvArA AvyuM zrI samavAyAMga sUtra Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 samavAyAnasUtre parantu jIvAbhigamasUtre-'bAsaDiM' iti tathA 'pannarasayabhAgeNa' iti ca gAthAdvayamevaM vyAkhyAtam-'bAsarTi' itizuklapakSasya pratyekasmin divase dviSaSTibhAvibhaktasya divasasya kiMcidadhikAn caturobhAgAn yAvaccandraH parivarddhate, tathA kRSNapakSasya pratyekasmin divase tAvadeva parikSIyate / ete vRddhihAnI kiyatAkAlena bhavataH? tadevAha- pannarasayabhAgeNa' ityAdi-asyAyaM bhAvaH-yat candravimAnasya dviSaSTirbhAgAH karttavyAH / tatra dviSaSTau paJcadazabhirbhAgo deyaH / tataH kiMcidadhikAzcatvAro bhAgA labhyante / eSa labdho bhAgaH paJcadazo bhaagH| etena paJcadazenabhAgena candramAzritya paJcadaza divasAn yAvat rAhuvimAnaM carati, evamapakrAmatyapi / iti / "sohammIsANesu kappesu" saudharmezAnayoH kalpayoH 'paDhame patthaDe' prathame prastaTe sarvAdhovartini prastaTe 'paDhamAvaliyAe' prathamAvalisamaya se hotI hai so isakA samAdhAna 'pannarasa ya bhAgeNa ya' isa gAthA dvArA diyA gayA hai isameM yaha kahA hai ki caMdravimAna ke 62 bAsaTha bhAga karo-ina 62 bAsaTha bhAgo meM 15 pandraha kA bhAga do taba bhAga dene para kucha adhika 4 cAra bhAga labdha hote hai| yaha labdha kucha adhika 4 cAra bhAga pandrahavAM bhAga hai| isa pandrahaveM bhAga se caMdravimAna ko Azrita karake 15 pandraha dinoM taka rAhu kA vimAna gati karatA hai| aura isI taraha se vaha vahAM se haTa bhI jAtA hai| saudharma aura IzAna ina do kalpoM ke prathama prastaTa-prastAra meM jo ki saba se nIce haiM uttarottara zreNi kI apekSA se Adi kI cAra-dizAoM kI cAra zreNiyoM meM se eka eka AvalikA meM-zreNi meM-eka eka dizA meM bAsaTha bAsaTha vimAna haiN| arthAt saudharma aura IzAna ina do kalpoM ke prathama prastaTa meM cAra vimAna zreNiyAM hai unake madhyabhAga meM eka golAkAra uDu nAmakA vimAna AvI che ke candra vimAnanA bAsaTha bhAga kare. te bAsaTha bhAgane paMdara (15) vaDe bhAge. tyAre 4 cAra bhAgathI cheDA vadhAre bhAga Ave che. eTale ke 4415 bhAga Ave che A paMdaramAM bhAgathI cadra vimAnane Azrita karIne paMdara divasa sudhI rAhanuM vimAna gati kare che ane e ja rIte te tyAMthI haTI paNa jAya che. dUra paNa thAya che. saudharma ane IzAna, e be kalpanA pahelA prastAramAM ke je sauthI nice che, uttarottara zreNinI apekSAe AdinI cAra dizAonI cAra zreNIonI pratyeka zreNimAM pratyeka dizAmAM bAsaTha, bAsaTha vimAna che. eTale ke saudharma ane IzAna, e bane kalapanAM pahelAM prastAramAM vimAnanI cAra zreNiyo che, temanA madhyabhAgamAM uDu nAmanuM eka goLAkAra vimAna che. te badhA vimAnamAM zreSTha hovAthI zrI samavAyAMga sUtra Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dviSaSThitama samavAyanirUpaNam 475 kAyAMprathamA: uttarAttarAvalikA'pekSayA Adyazcatastra AvAlakA: zreNayo yAzca turdiA sthitAstAsu madhye ekaikasvAmAvalikAyAmityarthaH, 'egamegAe disAe' ekaikasyAM dizi-saudharmezAnayoH prathama prastaTavartinAM catasRNAM vimAnAvalikAnAM madhyabhAgavartinovRttasya uDavimAnanAmakasya vimAna ke ndrasyApekSayA ekaikasyAM pUrvAdikAyAM dizi vAsahi bAsahi vimANA' dvApaSTi SiSTivimAnAni 'paNNattA' prajJaptAni / save vimANiyANaM' sarva vaimAnikAnAMvamAnikadevAnAM sakalA 'vimANapatthaDA' vimAnamastaTAH 'vAsahi dviSaSTiH dviSaSTisaMkhyakAH, 'patthaDaggeNaM' prastaTANa-prastaTaparimANena 'paNNattA' prjnyptaaH| vimAnaprastaTAnAM dviSaSTiH saMkhyA evaM vijJeyA-saudharmazAnayostrayodazavimAnaprastaTA:13, sanatkumAramAhendrayodvAdaza12, brahmaloke SaT6, lAntake pazca5, zukre catvAraH4, sahasrAre catvAraH4, AnatapANayozcatvAraH4, AraNAcyutayozcatvAraH4, aveya keSu adha. stanamadhyamoparitaneSu trayastrayaH, evaM nava anuttareSvekaH? iti dviSaSTivimAnaprastaTA bhavanti ||suu. 101 // hai| yaha saba vimAnoM meM zreSTha hone se indrakavimAna mAnA jAtA hai| so isa vimAna kI apekSA eka pUrva AdidizA meM bAsaTha2 vimAna kahe hue haiN| vaimAnika devoM ke samasta vimAna prastaTa prastAraparimANa kI apekSA 62 bAsaTha hai ve isa prakAra se haiM-saudharma aura IzAnakalpa meM 13 teraha, sanatkumAra aura mAhendra meM 12 bAraha, brahmaloka meM 6, lAntaka kalpa meM pAMca 5, zukrakalpa meM cAra, sahasrAra 4cAra Anata prANata ina do kalpoM meM cAra, AraNa aura acyuta ina do meM 4 cAra, adhasttana madhyama aura uparitana ina nau praiveyakoM meM 3-3-3-9 anuttara vimAnoM meM 1 eka isa prakAra saba milakara 62 bAsaTha prastaTa haiN| bhAvArtha-isa sUtra dvArA sUtrakAra ne 62 bAsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana kiyA hai-pAMca savatsaroM se niSpanna hue 1yuga meM Indraka vimAnane nAme oLakhADyuM che. te vimAnanI pUrva Adi cAra dizAomAM bAsaTha, bAsaTha vimAne che. vaimAnika denA samasta vimAna prastara prastara parimANanI dRSTie bAsaTha(62) che, je A pramANe che--saudharma ane IzAna ka9pamAM 13, sanakumAra ane mahendra kapamAM 12, brahmalokamAM 6, lAtaka ka5mAM 5, zukakalpamAM , sahastrAra ka5mAM 4, Anata prANata, e be kamAM 4, AraNa ane amRta, e be kalpamAM 4, adhastana, madhyama ane uparikana, e nava veyakomAM 33-3-94 ane anuttara vimAnamAM 1, e pramANe badhAM bhajIna mAsa (12) prasta2 che. bhAvArthaA sUtra dvArA sUtrakAre bAsaTha (62) saMkhyAvALAM samavAnuM kathana karyuM che. pAMca saMvatsarevaDe banatA eka yugamAM bAsaTha pUrNimAo ane bAsaTha zrI samavAyAMga sUtra Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 triSaSTitamaM samavAyamAha -'usabheNaM' ityAdi / mUlam -- usame NaM arahA kosalie tesaTTiM puvvasaya sahassAI mahArAyamajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / harivAsarammayavAsesu maNussA tevaTTIe rAIdiehiM saMpattajovvaNA bhavaMti / nisaDhe NaM pavvara tevaTThi sUrodayA paNNattA / evaM nIlavaMte vi // sU 102 // TIkA- 'usabheNaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA kosalie' RSabhaH khalu arhan kausalikaH 'tesaTThi puvvasayasahassAI' triSaSTiM pUrvazatasahasrANi = triSaSTi62 bAsaTha pUrNimAe~ aura 62 bAsaTha hI amAvasyAe~ hotI haiN| yadyapi amAvasyAe~ aura pUrNimAe~ sAdhAraNa hisAba se 60 sATha honI cAhiye, parantu 62 bAsaTha hone kA kyA hisAba hai so TIkAkAra ne apanI TIkA ke dvArA isa viSaya ko spaSTa kara diyA hai| vAsupUjya prabhu ke 62 bAsaTha gaNa aura 62 bAsaTha gaNadhara the| zuklapakSa kA caMdramA pratidina 62 bAsaTha bhAgataka bar3hatA hai aura kRSNapakSa meM vaha 62 bAsaTha bhAgataka kama hotA hai / saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM prathama prastAra meM jo cAra vimAna zreNiyAM haiM unake madhya bhAga meM jo uDunAmakA vimAna hai| usa vimAna kI cAroM dizAoM basa vimAna haiN| vaimAnika devoM ke samasta prastaTa bAsaTha haiM / sU. 101 // samavAyAnasUtre BEN aba sUtrakAra 63 tirasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM- 'usabheNaM arahA' ityAdi / zrI samavAyAMga sUtra TIkArya -- kauzalAdhipati RSabhadeva prabhu63 tirasaTha lAkha pUrvataka rAjapada amAsA haiAya che. jo ke sAmAnya hisAbathI sATha pUrNimA ane amAse thavI joIe, paNa kayA prakAranI gaNatarIthI 62-6ra khAsa-khAsada thAya che te sUtrakAre TIkAnA amAM spaSTa rIte samajAvyuM che. vAsupUjaya prabhunA 62khAsaThe gaNu ane 62 khAsa* gaNadhara hatAM. zukalapakSanA candra pratidina 62khAsaTha bhAga sudhI vadhe che kRSNapakSamAM te 62 khAsaTha bhAga sudhI kSaya pAme che. saudha` ane izAna, e banne kalpanA prathama prastAramAM je cAra vimAna zreNiyA che, tenA madhyabhAgamAM uDu nAmanu vimAna che. vimAnanI cAre dizAmAM khAsaDha, khAsaTha vimAne che. vaimAnika devAnA samasta prastara khAsaTha che. sU 101 have sUtrAratesa [ 63) saMdhyAvANAM samavAyo harzAve che 'usabheNaM arahA ityAdi / TIkA-kauzalAdhipati rUSabhadeva prabhue tesa(63)lAkha pUrva sudhI rAjapada lAgayu Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. triSaSThitamaM samavAyanirUpaNam lakSapUrvANi yAvat 'mahArAyamajjhe' mahArAjamadhye = mahArAjAvasthAyAM 'vasittA' uSitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA 'agArAo' agArAt 'aNagAriyaM' anagAritAM prabrajitaH / ' harivAsarammayavAsesu' harivarSa ramyakavarSayoH 'maNassA' manuSyAH ' tevaDIe rAIdiehiM' triSaSTayA rAtrindivaiH 'saMpattajo0 NA' saMprAptayauvanAH = jananIjanakAdikRtaparipAlanamanapekSyaiva samadhigatatAruNyAH ' bhavaMti ' bhavanti / 'nisaDhe NaM pavvae' niSadhe khalu parvate = niSadhavarSadhara parvatasyopari 'tebahiM srodayA' tripaSTiH sUryodayAH = sUryodayasthAnAni sUryamaNDalAnIti yAvata 'paNNattA' prjnyptaaH| 'evaM' evam = anena prakAreNa 'nIlavaM te vi' nIlavati parvate'pi triSaSTiH sUryodayasthAnAni prajJaptAni / ayaM bhAvaH = merorekato nipadhaparvatamUrdhani tripaSTirmaNDalAni, harivarSa kSetrajIvAkoTayAM dve, dvitIyapArzva nIlavanmUrdhni triSaSTi, meM rahe - bAda meM ve muMDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthAyukta bane / harivarSa aura ramyakavarSa ke manuSya 63 tirasaTha ahorAtra meM jananI janaka Adi dvArA kRta paripAlana ke binA hI yauvanAvasthAyukta ho jAte haiN| niSedha varSadhara parvata ke Upara sUryamaMDala 63 tirasaTha haiN| isI taraha se nIlavaMta parvata para bhI sUryamaMDala 63 tirasaTa haiN| isakA bhAva isa prakAra se hai- merU kI eka aura jo niSadha hai usakI coTI para 63 tirasaTha sUryamaMDala haiN| harivarSa aura videha ko judA karanevAlA yaha niSedhaparvata hai| videha kSetra saba kSetroM ke bIca meM hai isaliye meru parvata bhI usa kSetra ke barAbara madhya meM sthita hai| videha aura ramyaka varSa ko judA karanevAlA nolaparvata hai| isaliye yahAM niSadha aura nIla ina do parvatoM kA sUtrakAra ne ullekha kiyA hai| harivarSa kSetra kI jo jIvA hai usakI koTI para do 477 hatuM. tyAra bAda te dIkSita thaine agArAvasthAthI aNugArAvasthA yukata thayA hatA. harivaM ane ramyakavaSa~nA manuSyA mAtApitA dvArA pAlana karAyA vinA-- tesa (63) dinarAtamAM ja yauvanAvasthA prApta kare che. niSadha varSoMdhara paryaMta upara tesa (63) sUrya maMDala che--e ja pramANe nIlavaMta paryaMta para paNa tesaTha (63) sUryamaMDaLa che tenuM tAtparya nIce pramANe che-- menI eka tarapha je niSadha che tenA zikhara para tesaTha sUryamAMDaLa che. A niSadha parvata harivara ane videhane judA pADe che. videhakSetra saghaLAM kSetrAnI vacce che, tethI meru paryaMta pazu te kSetranI kharAkhara madhyamAM rahela che, videha ane ramyaka varSIne judA karanAra nIlapata che, te kAraNe sUtrakAre ahI niSadha ane nIla, e e pava tAnA ullekha karyAM che. hariva` kSetranI je jIvA che tenI keATI para e zrI samavAyAMga sUtra Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 samavAyAGgasUtre ramyakajIvAkoTayAM ca dve ityevaM jambUdvIpasyAzItyadhikazatayojanAnyavagAhya paJcapraSTimaNDalAni tathA lavaNasamudrasya triMzadadhikatrizatayojanAnyavagAhya ekona viMzatyadhikaikazatasUryamaNDalAni santi / sarva saMkalanayA caturazItyadhikaikazatasUryamaNDalAni bhavanti, iti bhaavH||10 102 // catuSpaSTitamaM samavAyamAha-'ahamiyA NaM' ityaadi| mUlam-aTTamiyA NaM bhikkhupaDimA causaTIe rAiMdiehiM dohi ya aTTAsIehi bhikkhAsaehiM ahAsuttaM jAva bhavai / causaTrI asurakumArAvAsasayasahassA pannattA / camarassa NaM ranno causaTrI sAmANiya sAhassIo pannattAo / savve vi NaM dahimuhA pavvayA pallA saMThANasaMThiyA savvattha samAvikkhaMbhusseheNaM causaTTI joyaNasahassAiM pannattA / sohammIsANesu baMbhaloe ya tisu kappesu causaTTI vimANAvAsasayahassA paNNattA / savvasa viya NaM ranno cAuraMtacakavaTTIssacausaTTIlaTrIe mahamdhemuttAmaNimae hAre pnnnntte||suu.103|| TIkA - 'ahamiyA' ityAdi / 'aTTamiyA NaM bhikkhupaDimA' aSTASTamikA sUryamaMDala haiN| meru kI dUsarI aura nIla parvata hai usakI coTI para63 tirasaTha sUryamaMDala haiN| ramyakakSetra kI jIvA koTI para do sUryamaMDala haiN| isa prakAra jaMbUdvIpa ke 180 eka sau assI yojana pramANa kSetra ko ghera karake 65 peMsaTha sUryamaMDala aura lavaNasamudra ke tIna sau tIsa yojana pramANa kSetra ko ghera karake 119 ekasau unnIsa sUryamaMDala haiN| ina donoM kA joDakarane para 184 ekasau corAsI kula sUryamaMDala ho jAte haiM ||muu0 102 // aba sUtrakAra 64 causaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate sUryamaMDaLa che. menI bIjI tarapha nIla parvata che. tenI coTI (zikhara) para tesaTha (63) sUryamaMDaLa che. myakakSetranI jIvAkoTI para be sUryamaMDaLa che. A rIte jaMbUdvIpanA eka se eMsI (180) jana pramANa kSetrane gherIne pAMsaTha(65)sUryamaMDala ane lavaNasamudranA traNase trIsa (330) yojana pramANa bhAgane gherIne eka so oga nIsa (118) sUrya . te mnnen| savANe (64-118) 42tA se vyAyaryAsI (184) sUryamaMDaLa thaI jAya che.sU. 102aa ve sUtradhAra yAsa (14) samayAvANA samavAya matAva cha-'amiyANaM' zrI samavAyAMga sUtra Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catuHSaSThitamaM samavAyanirUpaNam khalu bhikSupatimA=aSTau aSTamAni dinAni yasyAM sA aSTASTamikA=aSTadinASTaRaat khalu bhikSUNAM pratimA 'causaTTIehiM rAIdiehiM' catuSSaSTyA rAtrindivaiH = catuSSaSTiparimitairahorAtreH 'dohiya aTThAsIehiM bhikkhAsa ehiM' dvAbhyAM ca aSTAzItyA bhikSAzatAbhyAm = aSTAzItyadhikadvizatadattirUpAbhirmikSAbhiH-bhikSAprakArathettham prathame'STake pratidinamekaikAbhikSA, dvitIye'STake dve dve, evaM pratyekasmina aSTake ekaikabhikSAvRddhayA aSTame'STake pratidivasamaSTAvaSTau bhikSAbhavanti yadvA - sarveSvaSTakeSu prathame divase eka bhikSA, dvitIye dve, tRtIye tisraH, evamekaika bhikSAvRddhyA'STame'STau bhikSA jAyante iti pratyekasminnaSTa ke pazidbhikSA bhavanti / aSTAnAmaSTakAnAM bhikSAsaMkalana yA'STAzItyadhikadvihaiM-- 'amiyA gaM' ityAdi / " TIkArtha- AThadina ke aSTakavAlI arthAt 64 causaTha dinoMvAlI bhikSupratimA 64 causaTha ahorAtroM se aura 280 do sau assI dattirUpa bhikSAoM se yathAsUtra sAdhita hotI hai| isameM bhikSA kA prakAra isa taraha se hai- prathama aSTaka meM- pahile ATha dinoM meM pratidina eka datti anna kI aura eka datti pAni kI, dvitIya aSTakameM do do tRtIya aSTaka meM tIna isa taraha pratyeka, meM eka2datti vRddhi hote hote AThaveM aSTaka meM pratidina ATha2 datti ho jAtI haiN| athavA - samasta aSTakoM meM prathama divasa meM eka bhikSA (anna pAni kI 1 eka datti), dvitIya divasa meM do bhikSA, tRtIya divasa meM tIna bhikSA, isa taraha eka eka bhikSA kI vRddhi se AThaveM divasa meM ATha bhikSA ho jAtI haiN| isa taraha pratyeka aSTaka meM 36 chattIsa bhikSA ho jAtI haiN| aura ATha aSTakoM kI milAkara 288 do sau aThAsI bhikSA ho nAtI ityAdi / TIkA - ATha divasanA aSTakavALI eTale ke cAsaDha divaseAnI bhikSupratimA cesaDa(64) ahArAtranI ArAdhanAthI ane khase eMsI (280) dattirUpa bhikSAethI sUtranI vidhi pramANe ArAdhavAmAM Ave che. temA A rIte bhikSA grahaNa karAya che pahelAM aSTakamAM pahelA ATha divasamAM dararoja ekaeka dRtti annanI ane eka eka tti pAnanI, bIjA aThavADiyAmAM e e dutti, trIjA aThavADiyAmAM traNa traNa dRtti, A rIte dareka aThavADiye eka eka dRtti vadhAratAM vadhAratAM AThame avADiye dararAja AThe AThe dRtti grahaNa karAya che. athavA AThe aThavADiyAnA pahele divase eka bhikSA (mannapAnanI thoDa thoDa hatti), jIne hivase meM likSA, trIne hivase trANa likSA e pramANe eka eka bhikSA (datti)no vRddhi karatAM karatAM Akrame divase AThe bhikSA grh| purAya che. A rIte pratyeka vADiyAnI chatrIsa (36) likSA (hatti) thAya che. ane A aThavADiyAnI 36-8 - 288 khaseA aThayAsI dRttiyeA thAya che, eTalI zrI samavAyAMga sUtra 479 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 samavAyAGgasUtre zatabhikSA bhavanti / ityetAvatIbhirbhikSAbhiH 'ahAmutta' yathAsUtram sUtrAnusAreNa 'jAva' yAvatkaraNAt 'ahAkappaM' yathAkalpaM kalpAnusAreNa 'ahAmaggaM' yathAmArga sAdhumArgAnusAreNa 'phAsiyA' spRSTA-sparzaviSayAkRtA 'pAliyA' pAlitA 'sohiyA' zodhitA 'tIriyA' tIrNA 'kiTTiyA' kIrtitA 'samma ANAe' samyak AjJayA-tIrthakarAjJayA 'ArAhiyA vi' ArAdhitA'pi bhavati / 'causaTThI asurakumArAvAsasayasahassA' catuSpaSTiramurakumArAvAsazatasahasrANi-catuSpaSTi lakSANi asurakumArabhavanAni 'pannattA' prajJaptAni / 'camarassa NaM ranno' camarasya khalu rAjJaH 'causaTThI' catuSaSTi: 'sAmANiyasAhassIo' sAmAnika sAhasya:catuSpaSTisahasrANi sAmAnika devAH, 'paNNattAo' prajJaptAH / 'savve vi NaM' sarve'pi khalu 'dahimuhA pavyayA' dadhimukhAH parvatAH jambUdvIpASTame nandIzvara nAmake dvIpe pUrvAdicaturdikSu catvAro'JjanaparvatAH santi, teSAM ca pratyekaM haiN| itanI ina bhikSAoM dvArA vaha bhikSu pratimA yathA sUtra, yathAkalpa, yathAmArga, spRSTa aura pAlita ho jAtI huI, zodhita, tIrNa aura kIrtita hotI huI acchI taraha tIrthakara kI AjJAnusAra ArAdhita ho AtI hai| yahAM jo "jAva" zabda AyA hai usase "ahAkappaM, ahAmaggaM, phAsiyA, pAliyA, sohiyA, tIriyA, kiTiyA, samma ANAe ArAhiyA vi" ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai| asurakumAroM ke AvAsa-bhavana 64 causaTha lAkha kahe gaye haiN| camarendra ke sAmAnika deva 64 causaTha hajAra kahe hue haiN| samasta dadhimukhaparvata palyaMka ke AkAra ke haiM aura sarvatra inakA viSkaMbha ekasA hai| tathA utsedha inakA 64 causaTha hajAra yojana kA hai| jaMbUdvIpa se naMdIzvara nAmakA jo AThavAM dvIpa hai usameM ye dadhimukha parvata haiN| ve isa prakAra se haiM- cAroM dizAoM meM jo vahAM cAra e bhikSAo dvArA te bhikSapratimA yathAsUtra, yathAkalpa, yathAmArga, pRSTa ane paLAtI thakI, zedhita, tIrNa ane kItita thatI, tIrthaMkaranI AjJAnusAra yogya rIte ArAdhita thAya che. 24872 "jAva" za06 mAyA cha tethI 'ahAkappaM, ahAmaggaM, phAsiyA, pAliyA, sohiyA, tIriyA, kiTTiyA, samma ANAe ArAhiyA vi" phe| grahaNa karAyela che. amarendranA cosaTha hajAra AvAsa kahyA che. asurakumAranA cosaTha (64) lAkha AvAsa-bhavana kahela che. samasta dadhimukha parvata payaMkanA AkAranA che, ane temano viSaMbha sarvatra eka sarakho che, tathA temanA utsadha cosaTha hajAra janane che. jaMbudvIpathI naMdIvara nAmane je AThame dvIpa che. temAM te dadhimukha parvato AvelA che. te A pramANe che tyAM cAre dizAomAM je cAra aMjanamukha zrI samavAyAMga sUtra Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 481 bhAvabodhinI TIkA. catuHSaSThizatama samavAyanirUpaNam catasRSu dikSu catasaH2 puSkariNyaH santi / tAsAM madhyabhAge ekaiko dadhimukhanAmA parvato'sti, iti SoDazapuSkariNISu poDaza dadhimukhaparvatAH santi, te parvatAH 'pallAsaMThANasaMThiyA' palyaGkasaMsthAnasaMsthitAH palyaGkAkRtikAH 'samvatya' sarvatra samAvikkhaMbhusseheNa' samAviSkambheNa utsedhena- vikkhabha' iti luptatRtIyAntaM, tato viSkambheNa-vistAreNa samAstulyAH, ityanvayaH, te hi mUlAdiSu dazasahasraviSkambhAH , tathA utsedhena-ucchAyeNa 'causahi joyaNasahassAI' catuSpaSTiyojanasahasrANi 'paNNattA' prajJaptAni / sohammIsANesu baMbhaloe ya' saudharmezAnayobrahmaloke ca 'timu kappesu' triSu kalpeSu-saudharme dvAtriMzat lakSANi, IzAne'STAviMzatirlakSANi, brahmaloke catvAri lakSANi iti sarva militvA 'causahi vimANAvAsasayasahassA' catuSpaSTivimAnAvAsazatasahasrANi-vimAnAvAsAnAM catuSpaSTilakSANi 'paNNattA' prajJaptAni / 'savvassa vi ya gaM' sarvasyApi ca khalu 'ranno' rAjJaH 'cAuraMtacakkaTTirasa' cAturantacakravartinaH catvAro'ntA yasyAH sA caturantA-bhUmiH caturantaiva cAturantam, tatra cakramAjJAcakraM vartayituM pravarttayituM zIlaM yasya sa tasya tathAbhUtasya 'causadvilaTThie' catuSpaSTiyaSTikaH= catuSpaSTiyaSTayaHsarA 'laDI'ti bhASA prasiddhA yasmin saH, 'mahagdhe' maha:aMjanaparvata haiM una patyeka kI cAro dizAoM meM cAra 2 vAvaDiyAM haiN| unake bIca meM eka eka dadhimukha nAmakA parvata hai| viSkaMbha kA artha cauDAI hai| so ye samasta parvata cauDAI ki apekSA ekase haiN| parantu utsedhaU~cAI kI apekSA inameM antara haiN| arthAt U~cAI ina sabakI 64 causaTha hajArakI hai| saudharma, IzAna aura brahmaloka ina tIna kalpo meM saba milakara 64 causaTha lAkha vimAna kahe gaye hai| saudharma 32battIsa lAkha, IzAna meM 28 aThAvIsa lAkha aura brahmaloka meM cAra lAkha hai| ye saba milakara 64 causaTha lAkha ho jAte haiN| jo cAra antavAlI bhUmi meM apanI AjJA ko calAte haiM aise rAjA-cakravartI ke 64 causaTha lara kA parvate che, te pratyekanI cAra cAra vAvaDIe che. temanI vacce eka eka dadhimukha nAmano parvata che. viSkabha eTale pahoLAI te badhA parvata pahoLAImAM eka sarakhA che. paNa ulledha-UMcAInI bAbatamAM temanI vacce taphAvata che. eTale te badhAnI UMcAI cosaTha hajAra jananI che. saudharma, IzAna, ane brahmaloka, e traNe kapimAM maLIne cesaTha lAkha vimAna che. saudharma kaha5mAM 3ra batrIsa lAkha, IzAnaka9pamAM 28 aThayAvIsa lAkha, ane brahmaleka ka95mAM 4 cAra lAkha te traNenA vimAnane saravALe (32-28-4) = (14) sAma thAya che. yA2 ma-danI bhUmi 52 potAnuzAsana zrI samavAyAMga sUtra Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 samavAyAGgasUtre bahumUlya : 'muttAmaNimae' muktAmaNimayaH = muktAH - muktAphalAni ca maNaya: = candrakAntAdiratnavizeSAzca teSAM vikAro muktAmaNimayaH, athavA muktArUpAmaNayaH= ratnAni teSAM vikAraH = tannarmitaH 'hAre' hAraH 'paNNatte' prajJaptaH // su. 103 / / paJcaSaSTitamaM samavAyamAha -- 'jaMbuddIve NaM' ityAdi / mUlam - jaMbuddIve NaM dIve paNasaTTI sUramaMDalA paNNattA | there NaM moriyaputte paNasaTTivAsAI agAramajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / sohammavarDisayassa NaM vimANassa egamegAe bAhAe paNasaTTI paNasaTThI bhomA paNNattA // sU0 104 // TIkA -- 'jaMbuddIve NaM dIve' ityAdi, 'jaMbuddIve NaM dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe 'paNasI' paJcaSaSTiH 'sUramaMDalA' sUryamaNDalAni 'paNNattA' prajJaptAni, jambUdvIpasyAzItyadhikazatayojanaparimite kSetre paJcaSaSTiH sUryamaNDalAni santItyarthaH / 'there NaM moriyaputte' sthaviraH khalu 'moriyapute' mauryaputraH bhagavato mahAvIrasya saptamo gaNadhara : 'paNasaDivAsAI' paJcaSaSTivarSANi 'agAramajjhe' agAramadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA 'agArAo aNagAriyaM' agArAt anagAritAM 'pavvaie' prabrajitaH / 'sohammavaDisayassa NaM vimANassa' saudharmAva hAra hotA hai| yaha hAra bahuta kImatI hotA hai| tathA muktA aura maNiyoM kA banA huA hotA hai || sU0 103 || aba sUtrakAra 65 paiMsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karateM haiM-- jaMbUhive NaM' ityAdi / TIkArtha- jaMbUdvIpa meM 65 paiMsaTha sUryamaMDala kahe gaye haiN| sthavira mauryaputra ki bhagavAn mahAvIra ke sAtaveM gaNadhara hue haiM, 65 peMsaTha varSataka ghara meM rahe aura bAda meM muMDita hokara ve anagArA vasthAyukta hue / calAvanAra cakravati rAjAnA hAra cAsaTha seravALA hoya che. te hAra bahu mUlyavAna hAya che, ane mAtI tathA maNicAnA khIlA hAya che. prasU. 103 Dave sUtrAra pAMsa (11) saMbhyAvANAM samavAyonu athana 42 che- 'jaMbUddIve NaM ityAdi / TIkA--ja budvIpa nAmanA dvIpamAM pAMsaTha (65) sUOmaMDaLa kahyAM che, bhagavAna mahAvIranA sAtamA gaNadhara sthavirapamauya putra, pAMsaTha varSa sudhI gRhasthAzrama pALIne dIkSita thaI aNagArAvasthA yukata thayA hatA. saudhama leAkanI madhyamAM Avela tyAMnA zrI samavAyAMga sUtra Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaTpaSThizatamaM samavAyanirUpaNam 483 taMsakasya khalu vimAnasya saudharmadevalokamadhyavartizakranivAsabhUtasya 'egamagAe bAhAe' ekaikasmin bAhau ekaikasyAM dizItyarthaH, 'paNasaTThI paNasaTThI' paJcaSaSTiH paJcaSaSTiH 'bhomA' bhaumAni-nagarAkAraviziSTasthAnAni 'pnnnnttaa'prjnyptaani|| sU0104 / / paTUpaSThitamaM samavApamAha ___mUlam-dAhiNaDamANussakhette NaM chAvaTTI caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vaa| chAvaTI sUriyA tarvisu vA tavaMti vA tavissaMti vA / uttaramANussakhette NaM chAvaTI caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vaa| chAvaTI sUriyA tarvisu vA tavaMti vA tavissaMti vA / sejaMsassa NaM arahao chAvahI gaNA chAvaTThI gaNaharA hotthaa| abhiNibohiyanANassa NaM ukkoseNaM chAvaTTI chAvaTI sAgarovamAiM ThiI paNNattA ||suu. 105 // TIkA-'dAhigaDDamANussa khete the' ityAdi / 'dAhiNaDDamANussakhette' dAkSiNArddhamanuSyakSetre=manuSyakSetrasya arddham-arddhamanuSyakSetram-dakSiNaM ca tadarddhamanuSyakSetraM ca, dakSiNArdhamanuSyakSetraM tasmin--dakSiNArdhamanuSyakSetre khalu 'chAvaTI' SaTpaSTizcandrAH 'pabhAsisu vA' prAbhAsanta vA, 'pabhAsaMti vA' prabhAsante vA pabhAsaudharma devaloka ke madhya meM rahA jo saudharmAvataMsaka vimAna hai ki jisameM vahAM kA indra rahatA hai usakI eka eka dizA meM 65-65 peMsaTha2 nagara ke AkAra jaise sthAna kahe gaye haiM ||suu0 104 // aba sUtrakAra 66 chAsaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate -haiM--'dAhiNaDmANussa' ityaadi| TIkArtha--dakSiNArdha manuSyakSetra meM 66 chAsaTha caMdramA pahile camake hai aba bhI camakate haiM aura Age bhI camakate rheNge| isI taraha vahAM IndranA nivAsasthAnarUpa saudharmAvalaMsaka vimAna che. tenI pratyeka dizAmAM pAMsaTha pAMsaTha nagaranAM AkAranAM sthAne AvelAM che, ema kahela che. sU. 104 ve sUtra42 ch|snii (66) sadhyAvai sabhaSAyo zAva cha-'dAhiNa mANussa' ityaadi| TIkAtha-dakSiNArdha manuSyakSetramAM chAsaTha (66) candramAM bhUtakALamAM camakatAM hatAM, vartamAnakALamAM camake che ane bhaviSyamAM paNa camakaze. e ja pramANe tyAM zrI samavAyAMga sUtra Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 samavAyAGgasUtre sissaMti vA prabhAsiSyante vA dakSiNArddhamanuSyakSetre 'chAvaTThI mUriyA' SaTSaSTiH sUryAH 'tAvisu vA' atapyanta vA 'tavaMti vA' tapyante vA 'tavissaMti vA' tapsyante vA / 'uttaramANussakhette NaM' uttarArddhamanuSyakSetre khalu 'chAvahI caMdA' paTpaSTizcandrAH 'pabhAsisu vA' prAbhAsanta vA 'pabhAsaMti vA' prabhAsante vA, 'pabhAsirasaMti vA prabhAsiSyante vA / evaM 'chAvaTThI mUriyA' paTpaSTiH sUryAH 'taviMsu vA' atapyanta vA 'tavaMti vA tapyante vA, 'tavissanti vA' tapsyante vA / candrA hi dvau jambUdvIpe, catvAro lavaNasamudre, dvAdaza dhAtakI khaNDe dvi catvAriMzatkAlo dadhisamudre dvi saptatizca puSkarAH sarva ete dvAtriMzadadhikaikazatasaMkhyakAH evaM sUryA Api vijnyeyaaH| eteSu paTpaSTidakSiNapaGktau, SaTSaSTiruttarapaGktau / yadA tu uttarA paGkiH pUrvasyAM gacchati, tadA dakSiNApaGki pazcimAyAmiti / evaM sUryasUtramapyavagantavyam / 'sejjaMsassa NaM arahao' zreyAMsasya khalu arhataH 'chAvaTThI gaNA chAvaTThI gaNaharA' SaTkSa dirgaNAH SaT SaSTigaNadharAH 'hotthA' Asan / 'abhiNibohiyaNANassa' abhinibodhikajJAnasya khalu 'ukoseNaM' utkarSeNa 'chAvahiM sAgarovamAI' SaTpaSTiM sAgaropamAni yAvat 'tthiii| sthitiH 'paNNattA' prajJaptA / SaTSaSTisAgaropamAsthitirevaM vijJeyA-vAradvayaM gatAnAM vAratrayamacyutadevaloke gatAnAM ca SaTSaSTisAgaropamAsthiti bhavati / manuSya. bhavasaMbandhisthitestu pramANamito'tirikta, tattu neha vivakSitam "sU 105 // chAsaTha sUrya pahile tape haiM, aba bhI tapate hai aura Age mI tapate rheNge| utta. rArgha manuSyakSetra meM66chAsaTha caMdramA pahile prakAza de cuke hai, aba bhI dete rahate haiM Age bhI dete rheNge| isI taraha vahAM66chAsaTha sUrya pahile tApa de cuke haiM aba bhI tApa dete rahate haiM aura Age bhI tApa dete rheNge| zreyAMsanAtha bhaga vAn ke 66 chAsaTha gaNa the aura 66 chAsaTha hI gaNadhara the| Abhinibodhika jJAna kI utkRSTasthiti 66 chAsaTha sAgaropama kI kahI gaI hai| bhAvArtha--manuSyakSetra ke do vibhAga hai-1 eka dakSiNAdhe manuSya kSetra aura dUsarA uttarArdhamanuSyakSetra / dakSiNArdha manuSya kSetra meM66chAsaThasUrya bhUtakALamAM chAsaTha sUrya tapatA hatA, vartamAnamAM tape che ane bhaviSyamAM paNa tapaze uttarAdha manuSya kSetramAM 66 chAsaTha caMdramAM prakAzatAM hatAM, vartamAna kALamAM prakAze che ane bhaviSyamAM prakAzaze. e ja pramANe tyAM chAsaTha sUryo tapatA hatA. vartamAnakALamAM tape che ane bhaviSyamAM paNa tapaze. zreyAMsanAtha bhagavAnanA chAsaTha (6 6) gaNa hatA ane gaNadhara paNa chAsaTha ja hatA. Abhinibedhika jJAnanI utkRSTa sthiti chAMsaTha (11) sAgarApabhanI hI che. sa vAya-manuSyakSetranAme vilA che-(1)kSidha manuSyakSetra, mana(2)uttarA5 zrI samavAyAMga sUtra Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 485 bhAvabodhinI TIkA. saptaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam saptasaSTitama samavAyamAha-'pacasaMvacchariyassa' ityAdi / mUlam-paMca saMvacchariyassa NaM jugassa nakkhattamAseNaM mijamANassa sattasahI nakkhattamAsA paNNattA / hemavayaeraNNavayAo NaM aura 66 chAsaTha caMdramA hai| isI taraha utane hI sUryacaMdramA uttarArdha manuSyakSetra meM hai| kula sUrya aura caMdramA 132-132 eka sau battIsa2 hai-ve isa prakAra se haiM-jaMbUdvIpameM do sUrya aura do caMdramA lavaNasamudra meM4 cAra sUrya aura4cAra caMdramA, dhAtakI khaMDa meM12bAraha sUyeM12bAraha caMdramA, kAlodadhisamudra meM 42 bayAlIsa sUrya aura42 bayAlIsa caMdramA aura puSkarA meM 72 bahattara sUrya aura 72 bahattara caMdramA haiN| inameM 66 chAsaTha dakSiNArdha meM aura 66 chAsaTha uttarArdha meM haiN| jisa uttara kI paMkti pUrvadizA meM jAtI hai usa samaya dakSiNa kI paMkti pazcima dizA meM calI jAtI hai| abhinibodhika jJAna kI jo utkRSTa sthiti 66 chAsaTha sAgaropama kI kahI hai vaha isa prakAra se jAnanI cAhiye-koI matijJAnI jIva mara kara jaba do bAra vijayAdika meM utpanna hotA hai taba isa apekSA 33-33-66 sAgaropama ho jAte haiN| athavA yadi vaha tInabAra 12 bArahaveM devaloka meM calA jAtA hai isa prakAra22-22-2266ho jAte haiN| bIca meM jo manuSyabhava saMbaMdhI sthiti prApta hotI hai vaha yahAM vivakSita nahIM huI hai| avaziSTa padoM kA bhAvArtha sugama haiM // 10 105 // manuSyakSetra. dakSiNArdha manuSyakSetramAM chAsaTha sUrya ane chAsaTha candramAM che. eTalA ja sUrya candra uttarArdha manuSyakSetramAM paNa che. kula 13ekase batrIsa sUrya ane13ra ekase batrIsa candramAM che te A pramANe che-jaMbudvIpamAM be sUrya ane be candramA, lavaNasamudramAM cAra sUrya ane cAra candramA, dhAtakI khaMDamA bAra sUrya ane bAra candramA kAlodadhi samudramAM beMtAlIsa sUrya ane beMtAlIsa candramA, ane puSkarArdhamA tera sUrya ane tera candramAM che. temAMnA chAsaTha uttarArdhamAM ane chAsaTha dakSiNArdhamAM che jyAre uttaranI paMkita pUrva dizAmAM jAya che tyAre dakSiNanI paMkita pazcima dizAmAM jAya che. abhinibemika jJAnanI utkRSTa sthiti chAsaTha sAgaropamanI kahI che te A pramANe sama. javAnI che-kaI matijJAnI jIva marIne jyAre be vAra vijyAdikamAM utpanna thAya che tyAre temanI utkRSTa sthiti 33-33 = 66 sAgaropamanI thaI jAya che. athavA je te traNa vakhata bAramAM devalokamAM jAya che te 22-22-22366 sAgaropamanI utkRSTa sthiti thAya che. vacce manuSyabhavanI je sthiti prApta thAya che tenI gaNatarI ahIM karavAmAM AvI nathI. bAkInA padane bhAvArtha saraLa che sU. 105 zrI samavAyAMga sUtra Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 samavAyAnasUtre bAhAo sattasaTTi sattasaTTi joyaNasayAI paNapannAI tiSNi ya bhAgA joyaNassa AyAmeNaM paNNattA | maMdarassa NaM pavvayassa puritthimilAo caramaMtAo goyamadIvassa purathimile caramaMte esa NaM sattaTTI joyaNasahassAI avAhAe aMtare paNNatte / savve siMpiNaM nakkhattANaM sImAvikkhaMbhe NaM sattasaTTibhAgabhaie samaMse pannatte // sU. 106 // TIkA- 'paMca saMcacchariyassa NaM jugassa' ityAdi - 'paMca saMvacchariyassa NaM jugassa' paJcasAMvatsarikasya khalu yugasya 'nakkhattamAseNaM mijjamANassa' nakSa mAsena mIyamAnasya = parigaNyamAnasya 'sattasaTTI nakkhattamAsA' saptaSa TarnakSatramAsAH 'paNNattA' prajJaptAH / atreda bodhyam-nakSatramAso hi yAvatA kAlena candraH saMpUrNa nakSatramaNDalaM bhuGkte sa kAlaH / asmin mAse saptaviMzatyahorAtrAH saptaSaSTibhAgavibhaktasyAhorAtrasyekaviMzatibhAgAzca 2721/67 bhavanti / paJcasaMvatsarAtmake yuge tu triMzadadhikASTAdazazata dinAni (1830) bhavanti / hemavayae raNNAvayAo gaM bAhAo' haimavatairaNyavatA khalu bAhavaH = himavadairaNyavata saMvandhibAhavaH 'sattarhi sattaTThi joyaNasayAI' saptaSaSTiH saptaSaSTiyoMjanazatAni paNapannAI' paJcapaJcAzad yojanAni 'tiSNi ya bhAgA joyaNassa' trayazca bhAgA yojanasya = ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya trayo bhAgAH 6755 3 / 19 'AyA meNaM' AyAmena = dairyeNa 'paNNattA' prajJaptAH / laghuhimavajjIvAmArabhya haimavatavarSajIvAparyantaM aba sUtrakAra 67 sarasaTha saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana karate haiM- 'paMca saMvaccha riyarasaNaM' ityAdi / TIkArtha- pAMca saMvatsaroM kA jo eka yuga hotA hai aura jo nakSamAsa se ginA jAtA hai usake 67 sarasaTha nakSatramAsa hote haiN| haimavata aura airaNyavata ke bahu AyAma kI apekSA 6755/3/19 yojana kahe gaye haiN| laghuhimavAn parvata kI jIvA se lekara jo haimavatakSetra kI jIvA hai have sUtraara saDasaDanI (17) saMkhyAvANAM samavAyo tAve che - "paMca saMvacchariyassa NaM" ityAdi / TIkA'--pAMca saMvatsarA (varSA) nA je eka yuga thAya che ane jenI nakSatra mAsamAM gaNatarI karAya che, te yuganA saDasaDa (67) nakSatramAsa thAya che haimavata ane araNyavatanA mahu AyAmanI apekSAe 6755 3/19 ceAjananA kahela che. laghuddhisavAna paryaMtanI jIvAthI zarU karIne hemavata kSetranI jIvA sudhInA je pUrva ane zrI samavAyAMga sUtra Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 487 bhAvabodhinI TIkA. saptaSaSThizatamaM samavAyanirUpaNam pUrvAparabhAgataH pravarddhamAne ye kSetrapa kA te himavakSetrabAhU provayete, evamaraNyavatakSetrabAhU api vijJeyau / iha viSaye saMvAdinI gAthA-'bAhA satadvisae paNapanne tini ya kalAoM' chAyA-bAhU saptapaSTizatAni paJcapaJcAzat tisrazva kalA:-iti / atra kalA yojanasya ekonaviMzatibhAgalakSaNA, etacca bAha pramANamevamavagantavyam-yat 'cattAlA sattasayA aDatIsasahassa dasakalA ya dhaNaM' catvAriMzat saptazatAni aSTAtriMzatsahasrANi dazakalAzca dhanu:-(38740 10/19) ityevaM pramANAd haimavatadhanuHpRSThAt dhaNupiTTakalaca ukaM paNavIsasahassa dusayatIsahiya' dhanu:pRSThaM kalAcatuSkaM paJcaviMzatisahasra dvizata triMzadadhikam-(25 30 4/19) ityevaM pramANe himavad dhanuHpRSThe apanIte sati yaccheSam (13510 vahAMtaka jo pUrva aura pazcima se lagAkara pravarddhamAna pUrvapazcimadizA saMbaMdhI do kSetrapakti haiM ve haimavata kSetra ke do bAha haiN| isI taraha se airaNyakSetra ke bAha bhI jAnanA caahiye| uktaMca karake jo yahAM "bAhA sattaTrisae paNapanne tinnI ya' yaha Adho gAthA pramAgarUpa meM likhI gaI haiusakA tAtparya bhI yahI hai tathA eka yojana ke jo19unnIsa bhAga kiye haiM ve hI yahAM kalA haiN| so eka yojana ke 19 unnIsa bhAgoM meM 3 kalA pramANa yahAM grahaNa karanA cAhiye / arthAt pUrvokta bAhupramANa hI isa gAthA dvArA kahA gayA hai| bAhu kA pramANa isa tadaha bhI nikAlA jA sakatA hai- haimavatakSetra kA dhanu: pRSTha-'cattAlA sattasayA aDatIsahassa dazakalA ya dhaNuM' isa gAthokta pramANAnusAra 38740 10/19 hai so isameM himavan parvata kAjo'dhaNupiDakalacaukaM paNavIsa sahassa dusayatIsahiyaM isa gAthA hai-25230 4/19 dhaNuHpRSTha kA pramANa kahA hai baha ghaTA diyA jaavepazcimathI laIne laMbAyelI pUrva pazcima dizAnI je be kSetra paMkti che. te hemavata kSetranA be bAhu che. e ja pramANe airaNya kSetranA bAhu paNa samajavA "ukata ca (4hya 555 cha)' sema DI 248 'bAhA sattaTTisae paNapanne tinmi ya kalAo' A adhIra gAthA tenA pramANa tarIke lakhAI che tene bhAvArtha e pramANe ja che ane eka yojanA je ogaNIsa bhAga kahyA che te ja ahIM "kalA" che to eka yojananA 19 ogaNIsa bhAgomAM ahIM traNa kalA pramANa grahaNa karavA joIe eTale ke pUrvokatA bAhupramANa ja A gAthA dvArA kahela che. bAhunuM pramANa A rIte paNa 4dI zAya cha mata gano dhanu: 54 'cattAlA sattasayA aDatIsahassa daza kalAya dhaNuM' 24 AyAmAM se prabhA5nusAra 38740 10/18 che. to tamAthI Dibhavana na 2 'dhaNupiTTha kalacaukaM paNavIsa sahassa dusayatIsahiyaM' mA thAmA 25230 4/19 dhanu pRSThanuM pramANa kahela che te bAda karavAmAM Ave te je 13510 zrI samavAyAMga sUtra Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 _____ samavAyAGgasUtre 6/19) iti, tasyArdhakaraNena (6755 3/19) vAhupramANaM bhavati / maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'purathimillAo caramaMtAo' paurastyA caramAntAt 'goyamadIvassa purathimille caramaMte' gautamadvIpasya paurastyazvaramAnto yo'sti, 'esa ' eSa khalu 'sattasahi~ joyaNasahassAI' saptaSaSTi yojanasahasrANi yAvat 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare dUre 'pannatte' prjnyptH| gautamadvIpo hi meroH pUrvAntamArabhya aparasyAM dizi jagatIbAhyAntapradezAvadhikAt paJcapaJcAzatsahasrayojanapramANAta jambUdvIpAt parato dvAdazayojanasahasrANyatikramya lavaNasamudramadhye vartate / 'savvesi pi NaM nakkhattANaM' sarveSAmapi khalu nakSatrANAM 'sImAvikravaM bheNaM' sImAviSkambhaH khalu-pUrvAparatazcandrasya nakSatrabhogakSetravistAraH khalu sattasaTThibhAgabhaie' saptaSaSTayAbhAgairbhAjita:-ahorAtraparimitakAlena nakSatra yAvatkSetraM bhur3e, tasmin saptaSaSTayA bhAge kRte sati 'samaMse' samAMzaH='paNNatte to jo 13510 6/19 bhAga bacate haiM unakA AdhA karane para 6755 3/19 bAhu kA pramANa nikala AtA hai| sumeruparvata kA jo paurastya-pUrvadizA kA caramAMta-antima bhAga hai usase, gautamadvIpa kA paurastyapUrvadizA kA caramAnta-antima bhAga vyavadhAna kI apekSA 67 sarasaTha hajAra yojana dUra hai| meru parvatakA jo pUrvAnta bhAga hai vahAM se lekara pazcimadizA-meM jagatI ke bAhira ke antima pradeza taka jo 55pacapana hajAra yojana pramANa jaMbUdvIpa hai usa se Age12bAraha hajAra yojana Age jAne para lavaNasamudra ke bIca meM yaha gautamadvIpa hai| samasta nakSatroM kA sImAviSkaMbha67 sarasaTha kA bhAga dene para samAMza kahA gayA hai| tAtparya isakA isa prakAra se hai ki ahorAtra saMbaMdhI parimita kAla se nakSatra jitane kSetra kA bhoga karatA hai, usameM 67 sarasaTha kA bhAga dene para jo samAna aMzatA AtI hai vahI samasta nakSatroM kA samAna aMzarUpa sImA viSkaMbha hai| 6/19 bhAga bAkI rahe che tene ardho bhAga karatAM 6755 3/19 bAhunuM pramANa AvI jAya che. sumeru parvatane pUrvane AkharI bhAga, gautama dviIpanA AkharI bhAgathI saDasaTha(7)hajAra janane aMtare che. meru parvatane je pUrvAnta bhAga che tyAMthI laIne pazcima dizAnI jagatI (keTa) nA bahAranA antima pradeza sudhI paMcAvana hajAra yojanapramANe je ja bUDhIpa che, tenAthI bAra hajAra pejana AgaLa jatAM lavaNasamudranI vacce gautamadvIpa Ave che. samasta nakSatronA sImAviSkane 67 saDasaTha vaDe bhAgatA samAMza kahela che. teno bhAvArtha A pramANe che-ahorAtra(divasa rAta)parimita kALathI jeTalA kSetrane nakSatra bhoga kare che tene 67 saDasaTha vaDe bhAgatAM je samAnAMzatA Ave che, e ja samasta nakSatrAne samAna aMzarUpa sImA viSka che. A sImA saDasaDa zrI samavAyAMga sUtra Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam 489 prjnyptH| saptapaSTi vihAya anyasaMkhyayA bhAge kRte tu nakSatrasImAviSkambho viSamAMzo bhavati ataH saMkhyAntareNa bhaktuM na zakyate / tathAhi-eka nakSa. tramahorAtreNa yAvatkSetraM bhur3e tasya saptaSaSTirbhAgAH karaNIyAH, teSu-ekaviMzatirbhAgAgrAhyAH, etatparimitaH 2067 abhijinnakSatrasya sImAviSkambho bhavati, etAvati kSetre abhijinnakSatrasya candreNa saha yogo vyapadizyate / tathA ahorAtrasya trizanmuhUtepramANatvAt trizatA ekaviMzato guNitAyAM trizadadhikaSaTzatabhAgA (630) bhavanti, atra saptapaSTa yAbhAge datta navamuhUrtAH saptaviMzatizca saptapaSTibhAgA 9 29/67 samupalabhyante / etatparimitA'bhijinnakSatrasya kAlasImA vijnyeyaa| etAvatkAlaparyantaM candreNa sahAbhijinnakSatrasya yogo bhavati / uktaJcayaha samAzaMtA 67sarasaTha kA bhAga dene para hI AtI hai-anya saMkhyA kA bhAga dene para nahIM prAti hai| kyoM ki isa taraha se sImA viSkaMbha meM viSamAMzatA AtI hai| vaha isa prakAra se-eka nakSatra ahorAtra meM jitane kSetra ko bhogatA hai usane usa kSetra ke 67 sarasaTha bhAga kalpita kara lenA caahiye| ina 67 sarasaTha bhAgoM se 21 ikkIsa bhAga lenA so 21/61 sarasaThIyA ikkIsa sImAviSkaMbha abhijit nakSatra kA hotA hai| arthAt 21/67 prabhANa kSetra meM abhijit nakSatra kA caMdramA ke sAtha yoga hai aisA kahA jAtA hai / tathA-ahorAtra kA pramANa 30 muhUrta kA hotA hai so 30 tIsa se 21 ikkIsa ko guNita karane para 630 chahasau tIsa bhAga hote haiN| aba ina 630 chahasau tIsa bhAgoM meM 67 sarasaTha kA bhAga dene para 927/67 bhAga labdha hote haiN| yahI abhit nakSatra kI kAlasImA jAnanI caahiye| arthAt abhijit nakSatra kA yoga candra ke sAtha itane samayataka rahatA 67 thI bhAgatAM ja Ave che. bIjI sakhyA vaDe bhAgatAM AvatI nathI. kAraNa ke ema karavAmAM Ave te sImAMvikuMbhamAM vizvamAMzatA Ave che tenuM kAraNa A pramANe che-eka nakSatra ahorAtramAM jeTalA kSetrane bhagave che teTalA kSetranA 67 saDasaTha bhAga karavA te 67 saDasaTha bhAgamAMthI 21 ekavIsa bhAga levA abhijitu nakSatrano sImAviSThabha 21/61 thAya che. eTale ke 21/67 bhAga pramANa kSetramAM abhijita nakSatrano candramAnI sAthe roga thAya che ema kahevAya che. tathA aherAtranuM pramANa 30 (30) muhUrtanuM hoya che. te trIsane 21 vaDe guNatA cha trIsa (630) bhAga thAya che. have 630 chase trIsa bhAgane 67 saDasaTha vaDe bhAgatAM 9 27/67 bhAga Ave che. e ja abhijita nakSatranI kAlasImA samajavI. eTale ke samaya mesA sudhIra malilita nakSatrano yandranI sAthe yoga cha. se vAta "abhi zrI samavAyAMga sUtra Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 samavAyAnasUtre "abhissa cadajogo sattaTThi khaMDie ahoratte / bhAgAo ekavIsaM sa hoMti ahigA navamuhuttA || 1 || " chAyA - abhijitazcandrayogaH saptaSaSTi khaMDite'horAtre / bhAgA ekavizatiH, te bhavantyadhikA navamuhUrttAH // 1 // ityevaM kSetrataH kAlatazca abhininnakSatrasya candreNa saha yogo bhavati / tathA zatabhiSagbharaNyArdrA'zleSAsvAtijyeSThAnAM yadahorAtrabhogyaM kSetramasti, tasya saptapaSTirbhAgAH karaNIyAH, teSu bhAgeSu sAdhaitrayastriMzadbhAgAn yAvat zatabhiSagAdInAM paNNAM nakSatrANAM sImAviSkambho bhavati / tasyAmeva sArddhatrayastriMzati ahorAtrasya trizanmuhUrttA bhavantIti trizatAguNitAyAM paJcAdhikadazazatabhAgAH (1005) samupalabhyante, atra saptaSaSTacAbhAge datte yallabdhaM, tadeSAM kAlasImA, eSA kAlasImA paJcadazamahUrttAtmikA / taduktam- " satabhisayA bharaNIo adA assesasAi jeTTA ya / ee chaSNakkhattA pannarasamuhutta saMjogA / " hai| yahI bAta 'abhissa caMdajogo' ityAdi gAthA dvArA kahI gaI hai| isa prakAra kSetra aura kAla kI apekSA abhijit nakSatra kA caMdramA ke sAtha yoga hotA hai| tathA - zatabhiSag, bharaNI ArdrA azleSA aura jyeSThA ina nakSatroM kA jo ahorAtrabhogya kSetra hai usake 67 sarasaTha bhAga karouna bhAgoM meM 33|| sAr3he teMtIsa bhAga pramANa taka ina zatabhiSakU Adi 6 nakSatroM kA sImAviSkaMbha hotA hai| aba 33 || sAr3he taiMtIsa ko ahorAtra ke pramANarUpa 30 tIsa se guNA karane para 1005ekahajAra pAMca Ate haiN| inameM 67sarasaTha kA bhAga dene para 150/60Ate haiM so yahI inakI kAla sImA hai / yaha kAlasImA pUrvoktarUpa se 15 muhUrttAtmaka nikalatI hai| uktaM ca karake jo 'satabhisayA' Adi gAthA hai vaha isI bAta kI puSTi karatI hai| isa taraha issacaMdajoge" ityAdi gAthAo dvArA hevAmAM bhASI che, yA prAre kSetra ane kALanI apekSAe abhijita nakSatranA candranI sAthe ceAga thAya che. tathA zatabhiSagra, bharaNI, ArdrA azleSA, svAti ane jyeSThA, e nakSatronu je aheArAtrabhAgyakSetra che tenA 67 saDasaThu bhAgamAMthI 335 bhAga pramANu sudhInA te zatabhiSakU Adi cha nakSatrone sImAvibha thAya che. have 33aa ne ahArAtranA parimANurUpa 30 trIsa vaDe guNatAM 1001 Ave che. tene 67 saDasaTha vaDe bhAgatAM 15 0/67 (paMdara) Ave che, e ja temanI kALasImA che. e kALasImA AgaLa batAvI te pramANe pa u're ygaial 2419 d. 'zania (tg' ug d)' Du sela 'gafaaeqi' zrI samavAyAMga sUtra Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 491 bhAvabodhinI TIkA. saptaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam chAyA-zatabhiSagra bharaNI ArdrA azleSA svAti jyeSThA ca / __ etAni ghanakSatrANi paJcadazamuhUttasaMyogAni / iti / itthaM zatabhiSagAdInAM paNNAM nakSatrANAM kSetrataH kAlatazca candreNa saha yogo bodhyH| tathA tisRNAmuttarANAM punarvasu rohiNI vizArakhAnAM ca yadahorAtrabhogyaM kSetraM, tasya saptapaSTibhAgAH karaNIyAstecAna sahitaM shtm(100||), etAvAtteSAM nakSatrANAM kSetrasImAviSkambho bhvti| asyAM saMkhyAyAM triMzatAguNitAyAM pazcadazAdhikatrisahasrasaMkhyA (3015) samupalabhyate, atra saptaSaSTayAmAge datte yallabdhaM tatkAlasImA bhavati, eSA kAlasImA paJcacatvAriMzanmuhUrtAtmikA vijJeyA / taduktam-- "tinneva uttarAI puNavvasU rohiNI visAhA ya / e e channakravattA pnnyaalmuhuttsNjogaa||" chAyA-tisra evonarAH punarvasU rohiNI vizAkhA ca / etAni SaNnakSatrANi paJcacatvAriMzatmuhUrttasaMyogAni ||iti / ina zatabhiSaka AdinikSatroM kA caMdramA ke sAtha yaha15paMdraha muhUrtarUpa yoga kSetra aura kAla kI apekSA jAnanA caahiye| tIna uttarApadayukta nakSatra tathA punarvasu, rohiNI aura vizAkhA ye 3 nakSatra isa prakAra ina 6 nakSatroM kA jo ahorAtrabhogya kSetra hai usake 67 sarasaThabhAga karanA cAhiye aura unameM 67 sarasaTha ke Adhe 33 // joDa denA caahiye| isa prakAra 100 // sADhe ekasau joDa meM Ate haiM ve yaha prakaTa karate haiM ki itanA kSetra ina 6nakSatroM kA sImAviSkaMbharUpa hai| aba isa saMkhyA ko30tIsa se guNA karane para 3015 tInasau pandraha labdha hote haiN| inameM 67 sarasaTha kA bhAga dene para jo labdha AtA hai vaha inake kAlakI sImA hai| isa kAlasImA kA pramANa 45 paiMtAlIsa muhUrtarUpa AtA hai| taduktam karake jo 'tinneva uttarAI' ityAdi gAthA yahAM likhI gaI hai| vaha isI bAta kI puSTi Adi je gAthAo che te paNa A vAtane puSTi Ape che. A pramANenA zata bhiSakR Adi che nakSatrano candramAnI sAthe 15 paMdara muhUrtane yoga kALa ane kSetranI apekSAe samajo, "uttarA" pada vALAM traNa nakSatro tathA punarvasu, rohiNI ane vizAkhA, e traNa nakSatro maLIne kula cha nakSatronuM je ahorAtra bhegya kSetra che tenA saDasaTha bhAga karavA, ane temAM 67 saDasaTha ardhA eTale ke 33aaaa umeravA A rIte saravALe 100 Ave che. teTalo te 6 7 nakSetrono sImAviSThabha che. have te saMkhyAne 30 trIsa vaDe guNatAM 3015 traNa hajAra paMdara Ave che. tene 67 saDasaTha vaDe bhAgatAM 45 pisatAlIsa Ave che. A rIte kALasImAM 45 pistAlIza muhUrtanI bhAva cha. 'dhu che' sema DIna 'tinneva uttarAI' bore 2 gAthA hI zrI samavAyAMga sUtra Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 samavAyAGgasUtre zeSANA paJcadazAnAM nakSatrANAM yadahorAtrabhogyakSetram, tasya saptaSaSTayAbhAge kRte saptapaSTireva labhyate, iti avaziSTAnAM paJcadazAnAM kSetrasImAviSkambhaH saptapaSTibhAgAtmako vijnyeyH| tasyAM saptapaSTayAM triMzatAguNitAyAM dazAdhikadvisahakhasaMkhyA (2010) samupalabhyate / atra saptaSaSTayAmAge datte yallabdhaM tatkAlasImA bhavati / eSA kAlasImA triMzanmuhUrtAtmikA vijnyeyaa| taduktam "avasesA nakkhattA pannarasa vihuMti tIsaimuhuttA / caMdassa tehi jogo samAsao esa vkkhaao||" chAyA-avazeSANi nakSatrANi paJcadazApi bhavanti triMzanmuhUrtAni / candrasya taiyogaH samAsata eSa vyAkhyAtaH ||iti|| evamabhijidAdInAmaSTAviMzatinakSatrANAM yadahorAtrabhogyaM kSetramasti, tasya saptaSaSTayAbhAge kRte labdhA triMzadadhikASTAdazazatasaMkhyA (1830) saptapaSTibhAgAH kSetrasImAviSkambho bhavati / aSTAviMzatinakSatrANi jambUdvIpe candradvayAkaratI hai| arthAt ina 6cha nakSatroM kI kAlasImA kA pramANa 45 paiMtAlIsa muhUrta hai| aba bAkI jo 15 pandraha nakSatra aura bace haiM una kA jo ahorAtrarUpa bhogyakSetra hai usake 67 sarasaTha bhAga karane para arthAt usa kSetra meM 67 sarasaTha hI Ate haiN| isa prakAra 67 sarasaTha bhAgAtmaka kSetra sImAviSkaMbha ina avaziSTa 15 pandraha nakSatroM kA jAnanA caahiye| ina 67 sarasaTha ko 30 tIsa se guNA karane para 2010 do hajAra daza saMkhyA upalabdha hotI hai| isameM 67 sarasaTha kA bhAga dene para jo labdha 30tIsa Ate haiM vaha unake kAla kI sImA A jAtI hai| yahAM para jo 'avasesA' ityAdi gAthA kahI gaI hai vaha isI 30 tIsa muhUrtarUpa kAla sImA ko kahane ke liye kahI hai| isa prakAra abhijit Adi jo 28 aThAvIsa nakSatra haiM unakA jo ahorAtrarUpa bhogya kSetra hai usake 67 ApavAmAM AvI che te gAthAo e ja vAtane Teke Ape che eTale ke te cha nakSatronI kALasImAnuM pramANa 45 pistAlIza muhUrta nuM che. have bAkInA je paMdara nakSatro che temane ahorAtra bhAgya kSetrane 67 saDasaTha vaDe bhAgIe te bhAgAkAraka 7 saDasaTha ja Ave che. e rIte bAkInA paMdara nakSatrone sImAviSThabha 67 saDasaTha bhAga pramANa che. te 67 saDasaTha ne trIsa vaDe guNatAM 2010 be hajAra dasa Ave che. tene 67 saDasaTha vaDe bhAgatA je 30 trIsa javAba Ave che e ja temanI kALasImAM thAya che. mahIne 'avasesA' vagere gaayaa| mApI che te mA. 30 bhuDUta 35 // sImAne batAvavAne mATe kahevAmAM Avela che. e ja rIte abhijita Adi je 28 aThayAvIsa nakSatro che, temanuM je aherAtra legya kSetra che tenA 67 saDasaTha zrI samavAyAMga sUtra Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. aSTaSaSThitama samavAyanirUpaNam 493 pekSayA dviguNitAni SaTpaJcAzatsakhyakAni bhavAnta / eSAM sarveSAM yadahArAtro. pabhogyakSetramasti, tasya saptaSaSTayAbhAge kRte trINi sahasrANi paSTayadhikaSaTzatAni ca saptapaSTibhAgA (36 60/67) labhyante / SaTpaJcAzato nakSatrANAmetAvAn kSetrasImAviSkambho vijJeyaH ||suu.106||| aSTaSaSTitamaM samavAyamAha-'dhAyaisaMDeNaM' ityaadi| mUlam-dhAyaisaMDe NaM dIve aDasaTrI cakkaTTi vijayA aDasaTrI rAyahANIo pnnnnttaao| ukkosapae aDasaTI arahaMtA samuppajiMsu vA samuppAjaMti vA samuppajissaMti vA / evaM cakavaTTI baladevA sarasaTha bhAga karane para 1830/67 Ate haiN| yahI inakI kSetrasImA kA viSkaMbha hai| jaMbUdvIpa meM do caMdramA aura do sUrya kI apekSA ye 28 aThAisa nakSatra dUne arthAt 56 chappana haiN| ina sabakA jo ahorAtra bhogyakSetra hai usake 67 sarasaTha bhAga karane para chattIsau sATha aura eka ahorAtra kA sarasaTha Una 6660 0/67 Ate haiN| so itanA ina 56 chappana nakSatro kI kSetrasImA kA viSkaMbha hai aisA jAnanA caahiye| bhAvArtha-pAMca saMvatsaroM dvArA niSpanna hue 1 yuga meM 67 sarasaTha nakSatramAsa hote haiN| haimavata aura erevatakSetra ke donoM bAhu bhinna2 rUpa se 6755 3/19 sarasaThasau pacapana yojana aura eka yojana ke uganisIyA tIna bhAga AyAma laMbApanakI apekSA se haiN| sumeru parvata ke paurasya caramAMta (pUrva ke antima bhAga) se gautamadvIpa kA paurasya caramAMta pUrva ke antimabhAga) vyavadhAna kI apekSA 67 sarasaTha hajAra yojana dUra hai| samasta nakSatroM kA sImAviSkaMbha 66 sarasaTha bhAga se bhAjita hai // 10106 // bhAga karatA 1830 /67 Ave che. e ja tenI kSetra sImAno viSThabha che. jabudvIpamAM be candramA ane be sUryanI apekSAe nakSatro bamaNu-eTale ke 28-2 = 26 nakSatro che. te saunuM je aherAtra bhegya kSetra che, tenA 67 saDasaTha bhAga pADatA 3160 0/67 Avacha. to ta 5(yana)nakSatrAnI kSetrasImAnA Qiort metts| or-386. sabhAvAna cha bhAvArtha-pAMca saMvatsaro dvArA nirvANa thatAM eka yugamAM saDasaTha (67) nakSamAsa hoya che. himavata ane ravata kSetra bane bAhu AyAmanI apekSAe bhinna bhinnarUpe 6755 3/19 yojana che. sumeru parvatanA pauraye caramAnta (pUrvanA antima bhAga)thI gautamIpane atima bhAga saDasaTha hajAra (6700) janane aMtare che. saghaLAM nakSatrane sImAviSThabha 67 saDasaTha bhAga vaDe bhAjita che. sU. 106 zrI samavAyAMga sUtra Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 samavAyAGgasUtre vAsudevA / pukkharavaradIvaDeNaM aDasaTrI vijayA evaM ceva jAva vaasudevaa| vimalassaNaM arahao aDasaTrI samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA |suu0 107 // TIkA--'dhAyaisaMDe' ityAdi / 'dhAyaisaMDe NaM dIve' dhAtakIkhaNDe khalu dvIpe 'aDasaTThI' aSTapaSTIH 'cakavaDhivijayA' cakravartivijayA: 'aDasaTThI' aSTapaSTiH 'rAyahANIo' rAjadhAnyaH 'paNNattAo' prjnyptaaH| 'ukkosapae' utkarSapade utkarSataH 'aDasaTThI' aSTaSaSThiH 'arahaMtA' arhantaH 'samuppajjisu vA' samudapadyanta vA 'samuppAjaMti vA samutpadyante vA 'samuppajjissaMti vA samutpatsyante vA / 'evaM cakavaTTI baladevA vAsudevA' evaM cakravatino baladevA vAsudevA api assttpssttirssttpssttivijnyeyaaH| atredamavadheyam-arhanto yadyapi ekaikasmin ___ aba sUtrakAra 68 aDasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'dhAiyakhaMDe' ityaadi| TIkArtha-dhAtakIkhaMDa nAmake dvIpa meM 68 aDasaTha cakravartivijaya haiM aura aDasaTha hI rAjadhAniyAM haiN| utkRSTa se 68 aDasaTha tIrthakara utpanna hue haiM, utpanna hote haiM Age bhI utpanna hoNge| isI taraha se tIno kAloM meM cakravartI, baladeva aura vAsudeva kI bhI utpatti 68-68 aDasaTha-aDasaTha ke rUpa meM jAnanI cAhiye / Adhe puSkaradvIpa meM dhAtakI khaMDa kI taraha hI aDasaTha vijaya aura aDasaTha rAjadhAnIyAM haiN| tathA cakravarti, baladeva aura vAsudeva bhI itane itane hI haiM vimalanAtha arhata prabhu kI 68 aDasaTha hajAra zramaNasaMpatti utkRSTa rUpa meM thii| bhAvArtha-isa sUtradvArA sUtrakArane 68 aDasaTha saMkhyAviziSTa sama ve sUtrA2 20744 (68) saMdhyAvAni samavAyo matAve che-'dhAiyasaMDe' ityaadi| TIkAtha--dhAtakI dvIpamAM aDasaTha (68) cakravati vijaya che, ane 68 aDasaTha ja rAjadhAnIo che. utkRSTanI apekSAe 68 aDasaTha tIrthakare utpanna thayA che ane bhaviSyamAM paNa utpanna thaze. e ja pramANe traNe kALamAM cakravarti, baLadeva ane vAsudevanI paNa utkRSTanI apekSAe 68-68nI saMkhyAmAM utpattI thAya che. ardhA puSkaravAra dvIpamAM dhAtakIkhaMDanI jema ja 68 aDasaTha vijya ane 68 aDasaTha rAjadhAnI che, tathA tyAM cakravarti, baLadeva ane vAsudeva 68-68 ja che. vimalanAtha aha"ta prabhunI zramaNa saMpatti utkRSTanI apekSAe 68000 (aDasaTha hajAra) hatI. bhAvArtha-A sUtradvArA sUtrakAre 68 aDasaTha saMkhyAvALAM samavAyAMganuM kathana zrI samavAyAMga sUtra Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam 495 mahAvidehakSetre ekasmin samaye jaghanyatazcatvAraH samutpadyante. iAta sthAnAGgAdivabhihitam, parantu ekasmin samaye ekakSetre'STavaSTeraSTaSaSTezcakravaninAM baladevAnAM vAsudevAnAM cotpatti kutrApyabhidhIyate / yata ekasmin kSetre ekasamaye eka eva cakravartI baladevA bAsudevo' vA samutpadyate, ato'STaSaSTiH vijayApekSayA cakravartinAM baladevAnAM vAsudevAnAM ca saMmilitasaMkhyA'STaSaSTivijJeyA / tadevamavagantavyam-ekasya mahAvidehasya dvAtriMza dvijayamadhyAdaSTAviMzati vijayeSu aSTAviMzatizcakravartinaH samutpadyante, catuSu ca catvAro vAsudevAH, athavA aSTAviMzativijayeSu aSTAviMzatirvAsudevAzcatuSu ca catvArazcakravartina ekasmin samaye utkRSTataH samutpadyante, bharatairavatayozca ekaika utpadyate, iti vAya kA kathana kiyA hai| dhAtakI khaMDa meM 68 aDasaTha cakravartivijaya aura 68 aDasaTha hI unakI rAjadhAniyAM haiN| yaha 34 cauttIsa veM samavAya meM kahA jA cukA hai ki cakravartiyoMdvArA vijetavya 34 cautIsa kSetrakhaMDa kahe gaye haiN| jo mahAvideha aura bharata evaM airavata meM haiN| jabUdvIpa meM meru, Adi kI jitanI saMkhyA hai dhAtakI khaMDa nAmake dUsare dvIpa meM yaha dUnI hai| aura puSkarAdha meM dhAtakIkhaMDa ke hI samAna saba racanA hai| ataH 32 battIsa mahAvideha ke aura 1 eka bharatakSetra kA tathA 1 eka airavata kSetra kA isa prakAra 34 cautIsa vijetavya kSetra dhAtakI khaMDa meM dUne ho jAte haiN| kyoM ki vahAM do meru, do mahAvideha, do bharatakSetra aura do airavata kSetra hai| isa prakAra 68 aDasaTha cakravarti vijetabya kSetra dhAtakI khaMDa meM jAnanA cAhiye / inakI rAjadhAnI bhI itanI hI hotI haiN| ataH ye bhI 68aDasaTha jAnanI caahiye| jaMbUdvIpa meM adhika adhika 34cautIsa tIrthakara hote haiN| isaliye dhAtakI khaMDa meM ye bhI dUne 68addkaryA che. dhAtakI khaMDamAM 68 aDasaTha cakavati vijaya che. ane temanI rAjadhAnI paNa 68 aDasaTha che. cetrIsamAM samavAyamAM e vAta batAvI devAmAM AvI che ke cakravati dvArA vijetavya cetrIsa kSetrakhaMDa che, je kSetrakhaMDa mahAvideha bharata airavatamAM che. jaMbudvIpamAM meru Adi jeTalI saMkhyAmAM che tenAthI bamaNI saMkhyAmA teo dhAtakIkhaMDa nAmanA bIjA dviIpamAM che. ane puSkarArdhamAM baMdhI racanA dhAtakIkhaMDa pramANe ja che. tethI mahAvidehakSetranA 3ra batrIsa bharatakSetranuM 1, ane aravatakSetranuM 1, e pramANe traNemAM maLIne je 34 cotrIsa vijetavyakSetra che. te dhAtakakhaMDamAM bamaNo thaI jAya che, eTale ke 68 aDasaTha thAya che kAraNa ke tyAM be meru, be mahAvideha, be bharatakSetra ane be eravatakSetra che. A rIte dhAtakIkhaMDamAM 68 aDasaTha cakravartivijetavya kSetro che, e vAta spaSTa thAya che. temanI rAjadhAnIo paNa eTalI ja (68) aDasaTha thAya che. jambudvIpamAM vadhAremAM vadhAre zrI samavAyAMga sUtra Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 ___ samavAyAGgasUtre sarve militvA catustriMzacatusviMcaccakravartibaladeva vAsudevA bhavanti / itthaM dvayomahAvidehakSetrayodvayordvayorbharatairavatayozca cakravartibaladevavAsudevAH sarve militvA pratyekamaSTaSaSTiraSTaSaSTirbhavanti / athavA-sUtre 'eka samaye' iti kAlanirdezAbhAvena bhinnakAlabhinnavijayotpannAcakravartyAdayo'STaSaSTi saMkhyakAsaMbhavantItyato nAsti shngkaa'vkaashH| 'pukkharavaradIvaDDaNaM' puSkaravaradvIpArdhe khalu 'aDasaTThIvijayA' aSTaSaSTivijayAH 'evaM ceva jAva vAsudevA' evameva yAvad saTha hote haiN| cakravartI' vAsudeva, baladeva bhI itane hI hote haiN| yahAM para aisI zaMkA nahIM karanA cAhiye ki "arhata yadyapi ekara mahAvidehakSetra meM eka samaya meM jaghanya se cAra utpanna hote haiM yaha bAta to sthAnAGga Adi AgamazAstroM meM kahI hai, parantu eka samaya meM eka kSetra meM cakravartI, vAsudeva aura baladeva 68-68 aDasaTha-aDasaTha utpanna hote haiM yaha bAta kahIM para bhI nahIM kahI gaI hai, kyoM ki eka kSetra meM eka samaya meM eka hI cakravarti hogA yA eka hI baladeva hogA yA eka hI vAsudeva hogA ' kyoM ki 68 vijayoM kI apekSA cakravartiyoM kI, baladevoM kI aura vAsudevoM kI saMmilita saMkhyA kI apekSA yahAM 68 aDasaTha saMkhyA kahI gaI hai| vaha isa prakAra se jAnanA cAhiye-eka mahAvideha ke jo 32 battIsa vijaya haiM unameM se 28 aThAisa vijayoM meM 28 aThAisa cakravartI utpanna hote haiN| cAra meM cAra vAsudeva aura blcetrIsa (34) cetrIsa tIrthaMkaro thAya che. dhAtakIkhaMDamAM e paNa bamaNuM eTaleke-68 aDasaTha thAya che. cakravati vAsudeva ane baLadeva paNa eTalA ja thAya che. A sthAne evI zaMkA karavI joIe nahIM ke "sthAnAMga Adi AgamazAstromAM e pramANe kahela che ke pratyeka mahAvidehakSetramAM eka ja samaye jaghanyanI apekSAe (ochAmAM ochA)cAra aheta utpanna thAya che; paNa evuM koI jagyAe kahela nathI ke eka samaye eka kSetramAM cakravati vAsudeva ane baLadeva, 68-68utpanna thAya che, kAraNake eka kSetramAM eka samaye eka ja cakravarti haze, athavA eka ja baLadeva haze, athavA eka ja vAsudeva haze." kAraNake 68 aDasaThavijayenI apekSAe cakravationI baLadevonI ane vAsudevenI saMkhyA ahIM je 68 nI kahI che te saMmilita saMkhyAnI apekSAe kahela che. tenuM A pramANe spaSTIkaraNa che-eka mahAvidehanA je batrIsa (32) vijaya che, temAMnA 28 aThayAvIza vijayenA 28 aThyAvIza cakavati utpanna thAya che. cAramAM cAra vAsudeva ane baLadeva utpanna thAya che-athavA 28 zrI samavAyAMga sUtra Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam cAsudevAH dhAtakIkhaNDe yathA'STaSaSTIrAjadhAnyaH, cakravartino baladevAH vAsudevAzca, tathaivAtrA'pi te'vgntvyaaH| 'vimalassa Ne arahao' vimalasya khalu arhataH 'aDasaTThI' aSTaSaSTiH 'samaNasAhassIo' zramaNasAhastryaH 'ukosiyA' utkRSTA 'samaNasaMpayA' zramaNasaMpat 'hotthA' AsIt ||suu.107 / ekonasaptatitamaM samavAyamAha-'samayakhitteNaM' ityAdi / mUlam-samayakhitte NaM maMdaravajA egUNasattarivAsA vAsadharapavvayA paNNattA, taM jahA-paNatIsaM vAsA tIsaM vAsaharA cattAri usuyArA / maMdarassa NaM pavvayassa paJcathimillAo caramaMtAo goyamadIvassa paJcasthimille caramaMte esaNaM egUNasattarI joyaNa sahassAI avAhAe aMtare paNNatte / mohaNijavajANaM sattaNhaM kammapayaDINaM egUNasattarI uttarapayaDIo pnnnnttaao||suu. 108 // deva utpanna hote haiM-athavA 28 aThAvIsa vijayoM me 28 aThAvIsa vAsudeva, baladeva aura cAra cakravartI eka samaya meM utkRSTa kI apekSA se utpanna hote haiN| bharata aura airavata kSetra meM eka eka utpanna hotA hai| isa prakAra saba milakara 34-34 cautIsa2 cakravartI, baladeva, aura vAsudeva utpanna hote haiN| isa taraha do do mahAvideha kSetra meM aura do do bharata aura airavata kSetra meM,cakravartI baladeva aura vAsudeva milakara pratyeka68-68aDasaThaaDasaTha ho jAte haiN| athavA-sUtra meM 'eka samaye aisA kAla kA nirdeza to kiyA nahIM hai isaliye bhinnarasamaya meM bhinnara vijayoM meM utpanna hue cakravartI Adi68-68aDasaTha2 hote haiM isa kathana meM kisI bhI prakAra kI zaMkA ko sthAna hI nahIM hai| avaziSTa padoM ko bhAvArtha spaSTa meN||suu0 107|| aThayAvIza vijayomAM 28 aThyAvIsa vAsudeva, baLadeva ane cAramAM cAra cakravatI eka ja samaye utkRSTanI apekSAe utpanna thAya che. bhArata ane airavatakSetramAM eka eka utpanna thAya che. A pramANe saghaLA maLIne cotrIsa cotrIsa cakravartI, baLadeva ane vAsudeva utpanna thAya che. e ja pramANe be-be (2-2) mahAvidehakSetramAM ane be be bharata ane aravatakSetramAM ekaMdare cakravatI baLadeva ane vAsudeva 68-68 aDasaTha aDasaTha thAya che. athavA sUtramAM "eka samaye" evo kALanirdeza te karelA nathI. tethI bhinna bhinna samaye bhinna bhinna vijayamAM utpanna thayela cakravatI Adi 68-68 aDasaTha hoya chee thanamAM koIpaNa jAtanI zaMkAne sthAna nathI. bAkInAM padono bhAvArtha saraLa che. sU. 10NA zrI samavAyAMga sUtra Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % - - - - - - 498 samavAyAGgasUtre TIkA--'samayakhitteNaM' ityAdi / 'samayakhitte NaM' samayakSetre khalu-sArddhadvayadvIpe khalu 'maMdaravajjA' mandaravarjA: merurahitA 'egUNasattarI' ekonasaptatiH 'vAsAvAsaharapavvayA' varSANi varSadharaparvatAzva-varSANi haimavatAdIni kSetrANi, tatsImAkAriNo himavadAdayo varSadharaparvatAzca 'paNNattA' prjnyptaaH-kthitaaH| kiyanti varSANi, kiyanto varSadharaparvatAzca santItyAha-'taM jahA' tadyathA-'paNatosaM vAsA' pazcatriMzadvarSANi-paJcatriMzatsaMkhyakAni kSetrANi santi / tAnyevaM vijJeyAniuttarakurUNAM dakSiNasyAM, devakurUNAmuttarasyAM, pUrvavidehasya varSasya pazcimAyAM, pazcimamahAvidehasya varSasya pUrvasyAM jambUdvIpasya dvIpasya bahumadhyadezabhAge'trAntare jambUdvIpe dvIpe eko meruH parvato'sti, evameva dhAtakIkhaNDe dvau meru, arddhapuSkarArddhadvIpe ca dvau merU, iti paJca meravaH santi / tAn samAzritya paJcatriMzatkSetrANi santi / tathAhi-jambUdvIpameruM samAzritya ekaM haimava aba sUtrakAra 69 unasaTha saMkhyAviziSTa samavAya kathana karate hai-'samayakhittaNaM ityaadi| TIkArtha-samayakSetra-aDhAIdvIpa meM-meru ko choDakara 69 unasaTha varSa kSetra aura 69 unasaTha varSadhara parvata kahe gaye haiM haimavata Adi kSetra varSa haiM aura inakI sImAkAraka himavata Adi parvata varSadharaparvata haiN| ve isa prakAra se haiM-35 peMtIsa varSa, tIsa varSadhara aura cAra issukaar| ye saba isa taraha se haiM-uttarakuru kI dakSiNa dizA meM, devakuru kI uttaradizA meM, pUrvamahAvideha kI pazcima dizA meM, pazcimamahAvideha kI pUrvadizA meM aura jaMbUdvIpa nAmake bahumadhyabhAga meM eka meruparvata hai| isI taraha se dhAtakIkhaMDa meM do meru parvata hai| arddhapuSkarAdha meM do meru haiN| isa prakAra ye pAMca meru parvata haiN| ina pAMca meru kI apekSA lekara 35 peMtIsa kSetra haiM-inameM ve sUtradhAra yogAtera (86) saMdhyApANAM samavAyo hAva-'sama. yakhitteNaM' ityaadi| TIkAtha-samayakSetra aDhI dvIpamAM meru sivAyanA da9 agaNotera varSetra ane da9 agaNotera varSadhara parvata kahela che. haimavata Adi varSa kSetra che ane temanI sImA darzAvanAra himavata Adi parvate varSadhara parvata che. teo A pramANe che-35 pAMtrIsa varSa kSetra, 30 trIsa varSadhara ane 4 cAra ISakAra. te badhAM A rIte AvelAM che-uttarakustI dakSiNa dizAmAM, devakunI uttara dizAmAM, pUrva mahAvi. dehanI pazcima dizAmAM, pazcima mahAvidehanI pUrva dizAmAM ane jaMbudvIpanA bahu madhyabhAgamAM eka meru parvata che. e pramANe dhAtakI khaMDamAM be meru parvata che. adhapuSkarAddhamAM be meru parvata che. A rIte te pAMca meru parvata che A pAMca meranI zrI samavAyAMga sUtra Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonaSaSThitamaM samavAyanirUpaNam tam, ekamairaNyavatam, ekaM harivarSam ekaM ramyakavarSam, ekodevakuruH, eka uttarakuruH, ekaM mahAvidehakSetram, ityetAni saptakSetrANi santi / tathA dhAta. kIkhaNDe dvau merU samAtritya dve haimavate, dve airaNyavate, dve harivarSe, dve ramyakavarSe, dvau devakurU, dvAvuttarakurU, dve mahAvidehakSetre, iti caturdazakSetrANi / evaM puSkarArddhadvIpe meruddyamAzritya caturdazakSetrANi, santi / sarvasaMkalanayA paJcatriMzatkSetrANi bhavanti / 'tIsaM vAsaharapavvayA' triMzad varSadharaparvatAH pratyekamerumAzritya himavAn mahAhimavAn niSadhaH zikharI rukmI nIlavAniti SaTpaTparvatAH santi, iti paJcamerUnAzritya triMzadavarSadharaparvatAH bhavanti / tathA-'cattAri usuyArA' catvAra iSukArAH dvau dhAtakIkhaNDau dvau puSkarA dvIpe iti catvAra iSukAraparvatA vijnyeyaaH| jaMbUdvIpa saMbaMdhI meru lekara eka haimavata kSetra, eka airaNyavatakSetra eka harivarSakSetra, eka ramyakakSetra, eka devakuru, eka uttarakuru, aura eka mahAvideha ye sAtakSetra haiN| dhAtakI khaMDa meM ye pUrvokta 7 sAta kSetra dUne haiM-do meru ko lekara do haimavata,kSetra, do airaNyavatakSetra, do harivarSe, do ramyake varSa, do devakuru, do uttarakuru aura do mahAvideha isa prakAra ye 14 caudaha kSetra haiN| puSkarArdhadvIpa meM bhI isI taraha se14caudaha kSetra hai| isa prakAra 7=14=14 ko joDane para 35 peMtIsa kSetra ho jAte hai| himavAna, mahAhimavAn, niSadha, rukmI aura zikharI ye 6 parvata eka meru kI apekSA jaMbudvIpa meM hai| do meru kI apekSA dhAtakI khaMDa meM 12vAraha hai aura puSkarAdha meM bhI 12 bAraha hai| isa prakAra 6-12--12 ko joDane para parvatoM kI saMkhyA aDhAI dvIpa meM tIsa ho jAtI hai| dhAtakI khaMDa meM pUrvArdha aura pazcimAI kA vibhAga karane vAle iSukAra do parvata hai jo dakSiNottara vistRta apekSAe pAMtrIsa (35) kSetra che--temAM jaMbudvIpanA meranI apekSAe eka haimavata kSetra, eka airaNyavata kSetra, eka harivarthakSetra, eka ramyakakSetra, eka devakupha, eka utta kurU, ane eka mahAvideha e sAta kSetra che. dhAtakIkhaMDamAM pUrvokata sAta kSetro bamaNuM che- be merUnI apekSAe be haimavata kSetru, be airaNyakSetra, be harivarnakSetra be ramyakarSakSetra, be devakurUkSetra be uttarakurukSetra, ane be mahAvidehakSetra, e pramANe te cauda 14 kSetro che. puSkarArdhadvIpamAM paNa e ja pramANe 14 cauda kSetra che. A rIte 7-14-14 maLIne kula 35 pAMtrIsa kSetra thAya che. himavAna mahAhimavana, niSadha, nIla kamI, ane zikharI e cha parvata eka meranI apekSAe jabUdvIpamAM che te be meranI apekSAe dhAtakIkhaMDamAM ane puSkarArdhamAM te parvatanI saMkhyA bAra bAranI che, te 6-12-12 maLIne aDhIdvIpamAM parvatonI saMkhyA 30 trIsa che dhAtakIkhaMDanA pUrvAdha ane pazcimAInuM vibhAjanaka karanAra ISakAra parvata che. je dakSiNettara vistRta che. zrI samavAyAMga sUtra Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 samavAyAGgasUtre eteSAM sarveSAM varSANAM35, varSadharANAm30, iSukArANAM4 ca saMkalanayA ekonasaptatirbhavati / 'maMdarassa pavvayassa' mandarasya parvatasya 'paJcathimillAo caramaMtAo' pAzcAtyAcaramAntAt 'goyamadIpassa' gautamadvIpasya-lavaNasamudra pazcimadizidvAdazasahasrayojanAnyavagAhya dvAdazasahasrayojanapramANaH susthitanAmno lavaNasamudrAdhipaterbhavanena suzobhito gautamanAmAdvIpo'sti, tasya 'paJcasthimille caramaMte' pAzcAtyazcaramAnto yo'sti, 'esa NaM' epa khalu 'egUNasa tari' ekonasaptati 'joyaNasahassAI' yojanasahasrANi yAvat 'avAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare dUre 'paNNatte' prjnyptH| 'mohaNijjava jANaM sattaNhaM kammapagaDINaM' mohanIyavarjAnAM saptAnAMkarma prakRtInAm 'egUNasattariuttarapayaDIo ekonasaptatiruttaraprakRtayaH prajJaptAH / tathAhi-jJAnAvaraNasya pazca, darzanAvaraNasya nava, vedanIyasya dve, AyuSazcatasraH, nAmno dvicatvAriMzat, gotrasya dve, antarAyasya paJceti ekonasaptatiruttaraprakRtayaH / / sU0 108 // haiN| isI taraha se puSkarAdha meM bhI do hai| ataH iSukAra parvata4 cAra haiN| isa prakAra 35 peMtIsa varSa 30 tIsa varSadhara 4 cAra iSukAra ina saba ko joDa 69 unasaTha ho jAtA hai| maMdaparvata ke pAzcAtya cara. mAMta (pazcimadizA ke antimabhAga 2 se gautama dvIpa kA jo ki lavaNa samudra kI pazcimadizA meM 12 hajAra yojana ko ghera karake hai aura jisakA pramANa 12 bAraha hajAra kA hai tathA jo susthita nAma ke lavaNasamudrAdhipati ke bhavana se suzobhita hai pAzcAtya caramAMta (pazcimadizA kA antimabhAga) vyavadhAna kI apekSA 69 unasaTha hajAra yojana dUra hai| mohanIya karma ko choDakara zeSa sAta karma prakRtiyoM kI uttara prakRtiyAM 69 uganasaTha hai| ve isa prakAra se haiM- jJAnAvaraNIya kI 5, darzanAvaraNa kI 9, vedanIya kI2, AyukI4, nAmakI42, gotra kI2, aura antarAya kI 5 / / e ja rIte puSkarArdhamAM paNa be che. tethI ISakAra parvata kula 4 cAra che. A rIte 35 pAMtrIsa varSa-30 varSadhara-4 ISakArane saravALe ogaNotera (69) thaI jAya che lavaNasamudranI pazcima dizAmAM 12 hajAra ejanane gherIne AvelA tathA 12 hajAra jana pramANunA tathA susthita nAmanA lavaNasamudrAdhipatinA bhavanathI suzobhita evA gautama dviIpanA pAzcAtyacaramAnta (pazcimanA antima) bhAgathI maMdira parvatane pAzcAtya saramAMta bhAga ogaNotera (69) hajAra ejana dUra che. mohanIyama sivAyanA sAta karmonI uttara prakRti gaNatara(69) che. te A pramANe che-jJAnAvaraNayanI 5 pAMca, darzanAvaraNIyana 9 nava, vedanIyakarmanI cAra nAmakarmanI 4ra beMtAlIsa, gotrakarmanI 2 be, ane antarAyakarmanI 5 pAMca. zrI samavAyAMga sUtra Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 bhAvabodhinI TIkA. saptatitama samavAyanirUpaNam saptatitama samavAyamAha 'samaNe bhagavaM' ityAdi / mUlama--samaNe bhagavaM mahAvIre vAsANaM savIsairAe mAse vaikaMte sattariehiM rAiMdipahiM sesehiM vAsAvAsaM pajjosavei / pAse gaM arahA purisAdANIe sattAraM vAsAI bahupaDipunnAI sAmannapariyAgaM pAuNittA siddhe buddhe jaavpphiinne| vAsupujje NaM arahA sattariMdhaNUiM uDDhaM uccatteNaM hotthaa| mohaNijassa NaM kammasa sattara sAgarovamakoDAkoDIo abAhaNiyA kammaThiI kammanisege pnnnnttaa|maahiNdss NaM deviMdassa devaranno sttriisaamaanniysaahssiiopnnnnttaao|suu.109|| bhAvArtha-sUtrakAra ne isa sUtradvArA 69 unasaTha saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana kiyA hai jo isa prakAra se hai-jaMbUdvIpa, dhAtakIkhaMDa aura puSkarAdha rUpa aDhAI dvIpa meM jo35peMtIsa varSa,30tIsa varSadhara parvata evaM cAra iSucAra parvata kahe gaye haiM ve jaMbUddhIpa kI apekSA dhAtakIkhaMDa aura puSkarAdha meM dUne haiM isa apekSA kahe gaye haiN| jaMbUdvIpa meM1meruparvata hai 7 sAta varSa haiM aura6chaha varSadhara haiM aura4cAra iSukAra parvata haiN| dhAtakIkhaMDa aura puSkarAdha meM ye saba dUne haiN| isa taraha aDhAIdvIpa meM varSa aura varSadharoM kI kula saMkhyA69unasaTha ho jAtI hai| gautamaparvata kA jo pAzcAtyacaramAMta (pazcimadizA kA antima)bhAga hai vaha sumeru parvata ke pAzcAtya caramAMta (pazcimadizA ke antimabhAga) se 69 unasaTha hajAra-yojana dUra hai| mohanIyakarma ko bAkI 7 sAta kamoM kI uttara prakRtiyAM 69 unasaTha haiM ||suu0108|| bhAvArtha-sUtrakAre A sUtra dvArA ogaNotera (69) saMkhyAvALAM samavAnuM kathana karyuM che, je A pramANe che-jaMbudvIpa, dhAtakIkhaMDa, ane puSkarodharUpa aDhI dvIpamAM 35 pAMtrIsa varSa kSetra, 30 trIsa varSadhara parvata ane 4 cAra ISakAra parvata kahela che, te ja budvIpanI apekSAe dhAtakIkhaMDa ane puSkarArdhamAM bamaNAM che, te dRSTie kahela che. jaMbudvIpamAM 1 merUparvata, 7 varSakSetra, 6 varSadhara ane 4 ISakAra parvata che. dhAtakIkhaMDa tathA puSparArdhamAM te badhA bamaNa che, e rIte aDhIdvIpamAM varSa kSetro ane varSadharenI kula saMkhyA 69 thAya che. gautamaparvatane pAzcAtyacaramAnta bhAga sumerU parvatanA pAzcAtya caramAMta (pazcimane aMtima bhAgathI 69000 oga sItera hajAra yojana dUra che. mehanIyakarma sivAyanAM 7 sAta karmonI 19 ogasItera uttara prakRti che. sU. 108 zrI samavAyAMga sUtra Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre TIkA - 'samaNe bhagavaM' ityAdi - 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAna mahAvIra : 'vAsANaM' varSANAM - varSAkAlasya 'savIsairAe mAse vakate' sarviMzatirAtre mAse vyatikrAnte paJcAzaddineSvatIteSu ityarthaH 'sattariehiM rAIdiehiM sesehiM' saptatau rAtrindiveSu zeSeSu - saptatidineSvavaziSTeSu 'bAsAvAsaM ' varSAvAsaM varSAsvAvAsastaM varSAvAsa, varSAkAlAvasthitimityarthaH, 'pajjIsa ve ' parivasati / 'pAse NaM arahApurisAdANIe' pArzvaH khalu an puruSAdAnIyaH 'sattaraM vAsAI' saptatiM varSANi 'bahupaDipuNNAI' 'bahupratipUrNAni = paripUrNasaptativarSANi yAvat 'sAmannapariyAgaM' zrAmaNyaparyAya 'pAuNittA' pAlayitvA 'siddhe buddhe jAvapyahINe' siddho buddho yAvatprahINaH / 'vAsupujje NaM arahA' vAsupUjyaH khalu arhan 'sattari ghaNUI' saptati dhanUMSi yAvat 'uDTaM' Urdhvam 'uccatteNaM' uccatvena 'hotthA' AsIt / ' mohaNijjassa NaM kammassa' mohanIyasya khalu karmaNaH 'sattarI sAgarovamakoDAkoDIo' saptatiH sAgaropamakoTIkoTayaH 'avAhUNiyA' avAdhonikA - bAghA = karmodayaH, na bAdhA avAdhA tayA UnikA 502 aba sUtrakAra 70 sittara saMkhyAviziSTa samavAyakA kathana karate hai - 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkArtha - - zramaNa bhagavAn mahAvIra ne varSAkAla ke eka mahInA bIsa dina bItane para paryuSaNa kiyA aura avaziSTa 70 sattara dinoM rahane para varSAkAla - cAturmAsa purA kiyaa| puruSazreSTha pArzvanAtha arhata bhagabAnU ThIka sattara varSataka zrAmaNyaparyAya kA pAlana kara siddha buddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bane / vAsupUjya arhata bhagavAn 70 sattara dhanuSa U~ce the| mohanIyakarma kI karmasthiti aura karmaniSeka kAla abAdhAkAla ko choDakara 70 sattara koTA koDI sAgaropamakA hai| yahAM isa prakAra have sUtraara sittera (70) saMkhyAvANAM samavAyAnu udhana re che 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkA zramaNa bhagavAna mahAvIre ceAmAsAnA 1 eka mAsa ane 20 vIsa divasa vyatIta thayA pachI paryuSaNa karyA ane khAkInA sittera divasa pUrAM thatAM cAtumAsa pUrNa karyuM . puruSazreSTha pArzvanAtha aMta prabhue kharAkhara sittera (70) varSa sudhI zramaNAvasthAnuM pAlana karIne siddhapada prApta karyu. yuddha thayAM, saMsArathI mukata thayAM ane samasta du;khAnA nAza karyAM. vAsupUjya mahaMta prabhu 70 sIttera dhanuSa pramANa UMcA hatA. meAhanIyakamanI kasthiti ane kaniSekakALa AkhAdhAkALanI gaNatarI na karIe tA sItera (70) keADA keADI sAgaropamane che. tenuM spaSTIkaraNa zrI samavAyAMga sUtra Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptatitamaM samavAyanirUpaNam 503 nyUnA-abAdhonikA abAdhAkAlaM varjayitvetyarthaH, 'kammaThiI' karmasthitiH 'kammanisege' karmaniSekaH 'paNNatte' prjnyptH| idamatra bodhyam-asmin saMsAre jIvaH prathama saamaanytyaakrmpudglaanupaadtte| tataH sAmAnyagRhItAnadhyavasAyavizeSAt pRthaka pRthag jJAnAvaraNIyAdi bhedatvena pariNamayati / tadanu jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIyavedanIyAntarAyANAM caturNI trisahasravarpANyabAdhAkAlaM nAmagotrayodi. sahasravarSANyavAdhAkAlaM mohanIyasya saptasahasravarSANyavAdhAkAlaM ca bhuttavA jJAnAvaraNIyAdi prakRtIvibhajya anAbhogikena vIryeNa taddalikaM niSiJcati arthAt udayayogyaM karoti / atastatsthitirdvividhA-karmatvApAdanamAtrarUpA anubhavarUpA ca / tatrA''ditasayANAM karmaNAmantarAyasya ca karmaNaH karmatvA''pAdanamAtrarUpotkRSTA sthitistriNshtsaagropmkottiikottyH| mohanIyasya saptatiH, nAmagotrayoviMzatiH, samajhanA cAhiye-isa saMsAra meM jIva prathama sAmAnyarUpa se karmapudgaloM ko grahaNa karatA hai| bAda meM adhyavasAya vizeSa ke anusAra una sAmAnya gRhIta karmapudgaloM ko pRthakarajJAnAvaraNIya Adi bheda rUpa se pariNamAtA hai| isake bAda jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, antarAya ina cAra karmoM ke 3 tIna tIna hajAra varSa ke abAdhAkAla ko nAmagotra ke do do hajAra varSa ke abAdhAkAla ko, aura mohanIya ke 7 sAtahajAra varSa ke abAdhA. kAla ko choDakara una jJAnAvaraNIya Adi karma prakRtiyoM ko vibhakta karake anAbhogika vIrya se unake dalikoM ko udayayogya banAtA hai| usa samaya unakI sthiti do rUpa hotI hai-1 karmatvApAdana-mAtrarUpa aura dUsarI anubhvruup| jJAnAvahaNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya aura antarAya ina cAra karmoM kI karmatvApAdana mAtrarUpa jo utkRSTa sthiti hai vaha 33 tetIsa koDA koDI sAgaropamakI hai| mohanIya kI70sattara koDAkoDI saagA pramANe che-A saMsAramAM pahelAM jIva sAmAnyarUpe kamapudgalene grahaNa kare che. tyArabAda adhyavasAya vizeSa pramANe te sAmAnya gRhita karmapudgalane alaga alaga jJAnAvaraNIya Adi bhedarUpe pariName che. tyArabAda jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, ane antarAya, e cAra karmonA traNa traNa hajAra varSanA AbAdhakALane, nAmagotranA be be hajAra varSanA abAdhAkALane, ane mehanIyanA sAta hajAra varSanA abAdhakALane choDIne te jJAnAvaraNIya Adi karmaprakRtine vibhakata karIne anAbhogika vIryathI temanA dalikone udaya yogya banAve che. te samaye tenI sthiti be prakAranI hoya che-(1) karmavApAdana mAtrarUpa, ane (2) anubhavarUpa, jJAnA varaNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, ane antarAya, e cAra karmonI kamaMtrApAdanamA- trarUpa je utkRSTasthiti che te tetrIsa (33) kaDAkoDI sAgaropamanI che. mehanIya zrI samavAyAMga sUtra Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 samavAyAGgasUtre AyuSkarmaNastrayastriMzat / tathA jaghanyA sthitistu-vedanIyasya dvAdazamuhUrtAH, nAmagotrayoraSTamuhUrtAH, jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyamohanIyA''yuSkA'ntarAyakarmapazcakasyArantarmuhUrtam / anubhavarUpA sthitistu abaadhaakaalnyuunaa| kimuktaM bhavati-bandhAvalikAyA Arabhya yasya yasya karmaNo yAvAnabAdhAkAlastadavadhi tattatya manodeti / tato'nantarasamaye pUrva viracitaM jJAnAvaraNAdikarmadalikam, anubhavitumudaye pravezayati / tatkarmadalikaM prathame samaye bahukaM niSiJcati, dvitIyasamaye vizeSahInam, tRtIyasamaye vizeSahInamevaM yAvadutkRSTasthitikarmadalikaM ropama kI hai, nAma aura gotra ina do karmoM kI20bIsa koDAkoDI sAgaropama kI aura Ayu karma kI 33 tetIsa sAgaropama kI hai| tathA jadhanya sthiti vedanIyakarma kI 12 bAraha muhUrta kI, nAma aura gotra kI ATha muhUrta kI jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya, Ayu aura antarAya ina pAMca karmoM kI anta muhUrta kI hai| anubhavarUpa jo sthiti hai vaha abAdhAkAla se rahita hai| isa kA sAra yaha hai-ki baMdhAvalikA se lekara jisa jisakarma kA jitanA 2 abAdhAkAla hai vahAM taka vaha kameM udaya meM nahIM AtA hai| usake anantara samaya meM jIva pUrva meM bhogane yogya racita jJAnAvaraNAdi karmoM ke dalikoM ko bhogane ke liye udaya meM praveza karAtA hai| vaha jIva pahile una udaya meM praviSTa hue karmadaliko ko prathama samaya meM bahutarUpa meM bhogatA hai| bAda meM dvitIya samaya meM vizeSa-5ya-se hIna karake bhogatA hai, isI taraha tRtIya samaya meM vizeSa hona karake unheM bhogatA hai| isa taraha jitanI utkRSTasthiti vAlA jo karmadalika hai utanA karmanI sitera (70) koDAkoDI sAgaropamanI che, nAmakarma ane netrakamanI vasa kaDAkaDI sAgarepamanI ane AyukarmanI tetrIsa sAgaropamanI ane tathA jaghanyasthiti vedanIyakarmanI 12 bAra muhUrtanI, nAmakarma ane gotranI 8 ATha muhUrtanI, jJAnAvaraNIya, mehanIya, Ayu, ane antarAya, e pAMca karmonI jaghanya sthiti attamuhUrtanI che. anubhavarUpa je sthiti che te AbAkALathI rahita che. tenuM tAtparya A pramANe che.-baMdhAvalikAthI laIne je je karmano jeTale jeTale AbAdhAkALa che teTalA kALasudhI te karma udayamAM AvatuM nathI, tyAra pachInA samaye pUrve bhogavavAne yogya racita jJAnAvaraNAdi karmonA dalikene bhogavavAne mATe jIva udayamAM praveza kare che. te jIva pahelAM te udayamAM dAkhala thayela kamaMdalikane prathama samayamAM vadhAre pramANamAM bhogave che tyAra bAda bIjA samayamAM nyUna pramANamAM bhegave che, ane e ja pramANe trIje samaye vadhu nyUna pramANamAM bhogave che, e rIte jeTalI utkRSTa sthitivALuM kamaMdalika hoya eTaluM ja vadhAre zrI samavAyAMga sUtra Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekasaptatitamaM samavAyanirUpaNam tAvavizeSahInaM niSiJcati / taduktam"-mottUNasagamabAhaM paDhamAe ThiIe bahutaraM dampaM / sese visesahInaM jAvukkosaMti savvAsiM" chAyA-muktavA svakI. yAmAbAdhAM prathamAyAM sthitau bahutaraM dravyam / zeSAyAM vizeSahInaM yAvadutkRSTAM sarvAsAm ||iti // sU. 109 // ekasaptatitamaM samavAyamAha-'cautthassa NaM' ityAdi / mUlam-cautthassa NaM caMdasaMvaccharassa hemaMtANaM ekasattarIe rAiMdie vIikaMtehiM savvavAhirAo maMDalAo sUrie AuTiM krei| vIriyappavAyassa NaM puvassa ekasattarI pAhuDA paNNattA / ajiteNaM arahA ekasattaraM puvvasayasahassAI agAramajhe vasittA muMDe bhavittA jAva pvvie| evaM sagarovi rAyA cAuraMtacakkavaTTI ekasattari puvva jAva pavvaietti ||suu0 110 // hI vizeSa hIna karake use jIva bhogatA hai| taduktam karake jo yahAM"mottUNa sagamabAhaM" ityAdi gAthA likhI hai vaha isI bhAva ko prakaTa karatI hai| bhAvArtha-zramaNa bhagavAn mahAvIra varSAkAla ke arthAt aSADhIpUrNimA ke bAda eka mahInA vIsadina nikalane para saMvatsarI kI aura 70 sattara dinataka varSAkAla meM avasthita rhe| pArzvanAtha prabhune ThIka 70 sattara varSataka zrAmaNyaparyAya kA pAlana kiyaa| bAda meM ve mokSa cale gye| vAsupUjya prabhu kA zarIra 70 dhanuSa U~cA thaa| mohanIya karma kI utkRSTa sthiti abAdhAkAla ko choDakara 70 sattara koDAkoDI sAgaropama kI hai| aura itanI hI sthitivAlA usakA anubhavanarUpa niSeka kAla hai ||suu0 109|| nyUna zana 05 tena lAgave che. 'ghucha sema DIne hI 'mokSuNa sagamavAhaMtyAdi je gAthAo lakhI che te A bhAvane ja pragaTa kare che. bhAvArtha-zramaNa bhagavAna mahAvIre varSAkALanA aSADhI pUrNimA pachI eka mAsa ane vIsa divasa vyatIta thayA tyAre saMvatsarI karI ane tyAra bAda sittara divasa sudhI varSAkALamAM rahyA. pArzvanAtha bhagavAna barAbara sittera varSa sudhI zrama paryAyanuM pAlana karIne mokSe gayA. vAsupUjya prabhu sittera dhanuSapramANa UMcA hatA. mehanIyakamanI utkRSTa sthiti abAdhakALa sivAya sittera (70) keDA keDI sAgaropamanI che, ane eTalI ja sthitivALo teno anubhavanarUpa niSekakALa chAsU 109 zrI samavAyAMga sUtra Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 samavAyAGgasUtre TIkA-'cautthassa gaM' ityAdi-'cautthassa NaM caMdasaMvaccharassa' caturthasya khalu candrasaMvatsarasya 'hemaMtANaM' hemantasya 'ekasattarIe rAidiehiM vIikate hi' ekasaptatau rAtriMdiveSu vyatikrAnteSu 'savvavAhirAtro' sarvabAhyAt 'maMDalAo' maNDalAt 'marie' sUryaH 'AuTiM' AvRti 'karei' karoti pratinivartate ityrthH| idamatrAnusandheyam-ekasmin yuge paJcasaMvatsarA bhavanti / teSu prathamo dvitIyazca cAndrau saMvatsarau, tRtIyo'bhivaddhitaH saMvatsaraH, caturthazcAndraH saMvatsaraH, tatra ekazcAndramAsa ekonatriMzadahorAtrairdviSaSTibhAgavibhaktasyaikasyAhorAtrasya dvAtriMzadbhAgaizca bhavati / dvAdazabhizcAndramAsairekazcAndraH saMvatsaro bhavati, tathA trayodazabhizcAndramAsaireko'bhivaditaH saMvatsaro bhvti| tatazcandracandrAbhivaditalakSaNe saMvatsaratraye dvinavatyadhikasahasrAhorAtrA dviSaSTibhAgavibhaktasyAhorAtrasya SaD aba sUtrakAra 71ikottara saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM--'cautthassa NaM' ityaadi| TIkArtha-caMdrasaMvatsara ke hemaMta ke ikottara ahorAtra vyatIta hone para sUrya sarvabAhya maMDala se AvRtti karatA hai| yahAM isa prakAra se samajhanA cAhiye-eka yuga meM pAMca saMvatsara hote haiN| unameM prathama aura dvitIya saMvatsara cAndrasaMvatsara haiN| tIsarA saMvatsara abhivaddhita saMvatsara hai| tathA cauthA saMvatsara cAMdrasaMvatsara hai| cAMdra saMvatsara 12 bAraha caMdramAsoM kA hotA hai| inameM ekacaMdramAsa 29 unatIsa ahorAtra kA tathA eka ahorAtra ke 62 bAsaTha bhAgoM meM se 32battIsa bhAga kA hotA hai| 13 teraha caMdramAsoM kA eka abhivarddhita saMvatsara hotA hai| caMdrasaMvatsara caMdrasaMvatsara aura abhivarddhita saMvatsara ye jo 3 tIna saMvatsara haiM inameM 1092 daza sau verAnave ahorAtra aura 1 eka ahorAtra ke 62 bAsaTha bhAgoM meM se 6 va sUtradhAra megate2(71) sadhyA sabhapAyo matAve -'cautthassaNaM' ityAdi ! TIkArya-cethA cAMdrasaMvatsaranA hemaMtanA 71 ekotera divasarAta yatIta thAya che tyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM AvRtti kare che. tenuM tAtparya A pramANe che-eka yugamAM pAMca saMvatsara hoya che. temAM paheluM ane bIjuM saMvatsara cAndra saMvatsara che, trIjuM abhivRddhita saMvatsara che, tathA ethe cAndasaMvatsara che, cAndrasaMvatsaranA bAra cAMndra mAsa hoya che. temAM pratyeka candramAsa 29 32/62 ahorAtra dinarAta)ne thAya che. eka abhivati saMvatsaranA 13 candramAsa hoya che. candrasaMvatsara, candrasaMvatsara, ane abhivaddhita saMvatsara, e traNa saMvatsaranA 1092 6/12 aherAtra thAya che. tathA eka Aditya saMvatsara-sUryavarSamAM traNa zrI samavAyAMga sUtra Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 bhAvabodhinI TIkA. ekasaptatitamaM samavAyanirUpaNam bhAgAzca bhavanti / tathA ekasmin AdityasaMvatsare SaTpaSTayadhikatrizatasaMkhyakAni rAtrindivAni bhavanti / trayANAmAditya saMvatsarANAmaSTanavatyadhikaikasahasraparimitAni rAtrindivAni bhavanti / cAndrayugaM hi ASADhapaurNamAsyAM pUryate, AdityayugaM ca zrAvaNakRSNapatipadi prArabhyate / evaM ca candrayugasaMvatsaratrayamAdityayugasaMvatsaratrayApekSayA paJcabhirdivasaH dviSaSTibhAgAtmakadivasasya SaTpaJcAzadbhAgaizva nyUnaM bhavati / AdityayugasaMvatsaratrayaM hi zrAvaNakRSNapakSasya sAdhikaSaT saMkhyakeSu candradivaseSu pUryate / tataH zrAvaNakRSNapakSasaptamadivasAdArabhya dakSiNAyanena carannAdityaH candrayugacaturthasaMvatsarasya aSTAdazAdhikazatatame caturthamAsAntakArtikapaurNamAsIdine dvAdazAdhikazatatame svakIyamaNDale carati / tatazca itarANi ekasaptatisaMkhyakAni maNDalAni sUryoM hemantaRtormArgazIrSAdi caturmAcha bhAga hote haiN| tathA eka Aditya saMvatsara meM 366 tInasau chAsaTha ahorAtra hote hai| aura 3 tIna Aditya saMvatsaroM ke 1098 dasasau aThAnaveM ahorAtra hote haiN| cAMdrayuga aSADha kI pUrNimA meM pUrNa hotA hai| aura Aditya yuga zrAvaNakRSNapratipadA ke dina meM prAraMbha hotA hai| isa prakAra 3 tIna candra yuga saMvatsara,3tIna AdityayugasaMvatsara kI apekSA 5pAMca dina aura eka dina ke 62 bAsaTha bhAgoM meM se 56 chappana bhAgapramANa kama hotA hai| tIna Adityayuga zrAvaNa kRSNapakSa ke kucha adhika 6 cha candra divasoM meM pUrA hotA hai| isake bAda zrAvaNakRSNa pakSa ke sAtave dina se lekara dakSiNAyana hotA huA sUrya, caMdra yuga ke cauthe saMvatsara ke 108 ekasau ATha veM dina arthAt cauthe mAsa-kArtika kI pUrNimA ke dina 112 ekasau bAraha veM apane maMDala meM saMcaraNa karane lagatA hai| isake bAda avaziSTa 71 ikottara maMDaloM para hemantaRtu ke mArgazIrSa chAsaTha (636 ( dinarAta hoya che. ane traNa AdityasaMvatsaramAM eka hajAra aA dinarAta hoya che. cAMyuga aSADha mAsanI pUrNimAe pUre thAya che, ane Adityayuga zrAvaNa vadI ekame zarU thAya che. A rIte traNa 3 Adityayuga saMvatsara karatAM traNa caMdrayugasaMvatsara 1 pa1/divasa eTale ocho hoya che. traNa Aditya yuga zrAvaNa mAsanA kRSNapakSanA 6 candradivaso karatAM thoDA vadhu samayamAM pUrA thAya che. tyArabAda zrAvaNa vadI sAtamathI dakSiNAyana thAya che, ane candrayuganA cethA saMvatsaranA ekase AThamAM (108) divase eTale ke cothA mahinAkArtakanI pUrNimAne divase sUrya pitAnA 112 eka bAramAM maDaLamAM saMcaraNa karavA mAMDe che. tyArabAda bAkInA 71 ekotera maMDaLamAM hemantaRtunA mAgazara Adi cAra zrI samavAyAMga sUtra Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 samavAyAGgasUtre saMsaMbandhiSu tAvatsveva dineSu saMcarati / tato dvisaptatitame dine mAghamAse kRSNapakSatrayodazyAM sUrya AvRttiM karoti arthAt dakSiNAyanAnivRttya uttarAyaNena sNcrtiityrthH| anyatrahi paJcasu yugasaMvatsareSu uttarAyaNatithaya evaM nirdiSTAH'bahulassa sattamIe 1 sUro suddhassa to cautthIe / bahulassa ya pADivae3 bahulassa ya tersiidivse4||1|| suddhassa ya dasamIe5 pavattae paMcamI aauhii| eyA AuTThIo savvAo maaghmaasmmi||2|| dakSiNAyana tithayazca evaM nirdiSTAHpaDhamA bahulapaDivae1 vIyA bahulassa terasI divse2| suddhassa ya dasamIe3 bahulassa terasIe4 / suddhassa ya cautthIe pavattae paMcamI aauttttii| eyA AuhIo savvAo sAvaNe maase||2|| iti|| voriyappavAyassa NaM puvassa' vIryapravAdasya khalu pUrvasya vIryapravAdanAmakatRtIyapUrvasya 'ekasattarI' ekasaptatiH 'pAhuDA' prabhRtAni 'prannattA' prajJaptAni / 'ajiteNaM arahA' ajitaH khalu arhan 'ekasattari puvvasayasahassAI' ekasaptati pUrvazatasahasrANi aSTAdazakaumArya tripazcAzadrAjye ityevaM ekasaptatilakSapUrvANi yAvat 'agAramajjhe' agAramadhye gRhasthAvAse 'vasittA' upitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA yAvatpravrajitaH / Adi cAturmAsa saMbandhI utane hI dinoM meM saMcaraNa karatA hai / bAda meM 72 bahattara veM dina mAgha mAsa-meM kRSNapakSa kI trayoda. zItithi meM sUrya Atti karatA hai-arthAt dakSiNAyana se uttarAyaNa meM AtA hai| dUsarI jagaha-pAMca yugasavatsaro meM uttarAyaNatithiyAM isa prakAra se kahI gaI haiM-mAghamAsa meM-kRSNapakSa kI saptamI pratipadA aura zuklapakSa kI caturthI, bayodazI aura dazamItithi / tathA zrAvaNamAsa meM-zuklapakSa kI dazamI aura caturthI kRSNapakSa ko pratipadA, trayodazI, ye dakSiNAyana tithiyAM isa prakAra se kahI gaI haiN| vIryapavAda nAmake tIsare pUrva ke71ikottara prAbhUta kahe haiN| ajitanAtha arhataprabhu71ikottara lAkha pUrvataka gRhasthAvasthA meM rahe aura bAda meM muMDita hokara gRhastha se mAsanA eTalA ja divasamAM saMcaraNa kare che. pachI 72 boterame divase mahA mahinAnI kuSNapakSanI terazanI tithie sUrya AvRtti kare che. eTale ke dakSiNAyanamAMthI uttarAyaNamAM Ave che. bIjI jagyAe pAMca yugasaMvatsarAmAM uttarAyaNa tithi A pramANe batAvela che-mahA vadI sAtama, paDave ane zukala pakSanI cotha terasa ane dasamanI tithi tathA zrAvaNa mAsamAM zukalapakSanI dasama ane cotha, kaNapakSanI paDave, teraza e dakSiNAyananI tithi batAvela che. vayapravAda nAmanA trIjA pUrvanA 71 ekotera prAbhata kahela che. ajitanAtha ahaMta prabhu 71 eketera lAkha pUrva sudhI gRhasthAzramamAM rahIne dIkSita thayA hatA. ajitanAtha bhagavAne zrI samavAyAMga sUtra Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam 509 'evaM sagaro vi rAyA' evaM sagaro'pirAjA 'cAuratacakkavaTTI' cAturantacakravartI ahaMdajitasamakAlavartI dvitIyacakravartI rAjA sagaro'pi ahaMdajitabadeva 'ekasattaripuruSa jAva' ekasaptati pUrva yAvat-ekasaptatilakSapUrvANi agAramadhye uSitvA muNDo bhUtvA 'pavvaietti' pravrajita iti||suu. 110 // dvisaptatitamaM samavAyamAha--"bAvattarI" ityAdi / mUlambAvattarI suvannakumArAvAsasayasahassA pnnnnttaa| lavaNasya samudassa bAvattarI nAgasAhassIo bahiriaM velaM dhAraMti / samaNe bhagavaM mahAvIre bAvattari vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe jaavpphiinne| there NaM ayalabhAyA bAvattari vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe jaavpphiinne| abhitarapukkharaddhe gaM bAvattarI caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsisaMti vA, vAvattarI sUriyA taviMsu vA tavaMti vA tavissaMti vaa| egamegassa NaM ranno cAurantacakkavahissa bAvattarI puravara sAhassIo pnnnnttaao| bAvattarI kalAo pannattAo, taM jahA-leha1, gaNiyaM2, rUvaM3, naE4, gIyaM5, vAiyaM6, saragayaM7, pukkharagayaMda, samatAlaM9, jUyaM10,jaNavAyaM11, porevacaM12, aTAvayaM13, dagamahiyaM14, annavihI15, pANavihI16, vatthavihI17, sayaNavihI18, ajaM19, paheliyaM20,mAgahiyaM21, gAhaM22, silogaM23, sAdhu bane ajitanAtha prabhune 18 aThAraha lAkha pUrva kumArAvasthA meM aura 53tirapana lAkhapUrva rAjyAvasthA meM nikAle haiN| bAda meM unhoMne bhAgavatIdIkSA dhAraNa kI hai| isI taraha se 71 ikottara pUrvataka sAgaracakravartI bhI jo ajitanAtha prabhu ke samakAla meM dUsare cakravartI hue haiM 71 ikottara lAkhapUrvataka gRhasthAzrama meM rahe aura bAda meM muMDita hokara prabajita hue|suu.110|| 18 aDhAra lAkha pUrva kumArAvasthAmAM ane pa3 tepana lAkha pUrva rAjyavasthAmAM vyatIta karyA hatAM. tyArabAda temaNe bhagavatI dIkSA lIdhI hatI. e ja pramANe ajitanAtha bhagavAnanA samakAlIna, ane bIjA cakravati evA sagara cakravatie paNa eketera lAkha pUrva sudhI gRhasthAzramamAM rahyA pachI bhagavatI dIkSA dhA24 rI tI. // sU. 100 / / / zrI samavAyAMga sUtra Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre gaMdhajutti24, madhusitthaM25, AbharaNavihI26, taruNIpaDikammaM27, itthIlakkhaNaM28, purisalakkhaNaM29, hayalakkhaNaM30, gayalakkhaNaM31, goNalakkhaNaM32, kukkuDalakkhaNaM33, miMDhayalakkhaNaM34, cakkalakkhaNaM35, chattalakkhaNaM36, daMDalakkhaNaM37, asilakkhaNaM38, maNilakkhaNaM39, kAgaNilakkhaNaM40, cammalakkhaNaM41, caMdalakkhaNaM42, sUracariyaM43, rAhucariyaM44, gahacariyaM45, sobhaggakaraM46, dobhaggakaraM47, vijAga,48, maMtagayaM49, rahassagayaM50, sabhAvaM51, cAraM52, paDicAraM53, vUhaM54, paDivUhaM55, khaMdhAvAramANaM56, nagaramANaM57, vatthumANaM58, khaMdhAvAranivesaM59, vatthunivesaM60, nagaranivesaM61, IsatthaM62, charuppavAyaM63, AsasikkhaM64, hatthisikkhaM65, dhaNuvveyaM66, pAgaM hiraNNapAgaM suvannapAgaM maNipAgaM dhAtupAgaM67, juddhaMbAhujuddhaM daMDajuddhaM muTThijuddhaM aTijuddha juddhaM nijuddhaM juddhAi juddhaM68, kheDaMsuttakheDaM nAliyAkheDaM vahakheDaM cammakheDaM69,che-pattacchejaM kaDacchejjaM70, sajIvaM nijIvaM71, sunnruyN72| samucchimakhahayarapaciMdiya tirikkha joNiyANaM ukkoseNaM bAvattarivAsasahassAiM ThiI pnnnnttaa|suu0111|| TIkA-'vAvattari' ityAdi-'bAvattari' dvisaptatiH dakSiNanikAye'STatriMzat, uttaranikAye tu catustriMzadityevaM dvisaptatiH, 'suvanakumArAvAsasayasahassAI' aba sUtrakAra 72 bahatara saMkhyAviziSTa samavAya kA kathana karate haiM-'vAvattarI suvannakumArAvAsasayasahassA ityaadi| TIkArtha-suvarNakumAra devoM ke 72bahatara lAkha AvAsa haiM jo dakSiNa nikAya meM38aDatIsa lAkha aura uttaranikAya meM 34cauMtIsa lAkha haiN| lavaNasamudra ve sUtrA2 mAMtara (72) sadhyA sabhapAyAnu 4thana 42 cha-'bAvattarI suvanakumArAvAsasayasahassA' ityAdi ! TIkArtha-suvarNakumAra denA betera (72) lAkha AvAsa che. jemAMnA 38 aDatrIsa lAkha dakSiNanikAyamAM ane 34 cotrIsa lAkha uttara nikAyamAM che, lava zrI samavAyAMga sUtra Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam suvarNakumAravAsazatasahasrANi 'paNNattA' prajJaptAni-suvarNakumAradevAnAM dvisaptatilakSavAsAH prajJaptAH / 'lavaNassa samudassa' lavaNasya samudrasya 'bAvattarI nAgasAhassIo dvisaptatinoMgasAhastrya-dvisaptatisahasrANi nAgakumAradevAH 'bAhiriya' bAhyAM-dhAtakIkhaNDadvIpAbhimukhIM 'velaM' velAM-SoDazasahasrotsedhapramANAM dazasahasraviSkambhamAnAM zikhAM 'dhAraMti' dhArayanti / 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'bAvattari vAsAI' dvisaptati varSANi:triMzadgArhasthye, sArdhadvAdazavarSANi pakSazca chadmasthabhAve, dezonatriMzadvarSANi kevalitve, ityevaM dvisaptativarSANi, 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA 'siddhe yuddha jAvappahINe' siddho buddho yAvatpahINaH sarvaduHkhavimukto jaatH| 'thereNaM ayalabhAyA' sthaviraH khalu acalabhrAtA-bhagavato mahAvIrasya navamo gaNadharaH 'bAvanari vAsAI dvisaptativarSANi-SaTcatvAriMzad gArhasthya, dvAdazachadmasthatAyAM, caturdaza kevalitve, ityevaM dvisaptati varSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' kI velAzikhAko kI jodhAtakIkhaMDa dvIpakI ora hI aura jisakA utsedha 16 solaha hajAra yojana kA hai tathA viSkaMbha meM jo 10 daza hajAra yojana kI hai 72 yahattara lAkha nAgakumAdeva dhAraNa karate haiN| zramaNabhagavAn mahAvIra kI Ayu 72 bahattara varSa kI thii| isameM 30 tIsa varSa taka to gRhasthAvAsa meM rahe |12||saaddebaarh varSa aura 1eka pakSa chadmasthAvasthA meM tathA kucha kama 30 tIsa varSataka kevalI kI paryAya meM rhe| isakA pUrNa bhoga kara ve siddhapada ko prApta karake samasta duHkhoM se rahita hue haiN| bhagavAna mahAvIra ke naume gaNadhara ki jinakA nAma acalabhrAtA hai 72 bahattara varSa kI Ayu vAle the| isameM 46 seMtAlIsa varSataka ve gRhavAsa meM rahe, 12 bAraha varSataka chadmasthAvasthA meM rahe aura 14 caudaha hasamudranI velA-zikhAne 72 tera lAkha nAgakumAra de dhAraNa kare che. te dhAtakIkhaMDa kaMpanI tarapha che ane tene usedha - UMcAI soLa hajAra ejananI ane viSka dasa hajAra ejanane che. zramaNa bhagavAna mahAvIranuM AyuSya 72 betera varSanuM hatuM. temAMnAM 30 trIsa varSa gRhasthAzramamAM rahyA hatA. 12 sADAbAra varSa ane eka pakhavADiyA sudhI chaghastha avasthAmAM, ane 30 trIsa varSathI ceDA ochA samaya sudhI kevalInI paryAyamAM rahyA hatA. 7ra tera varSanuM AyuSya pUruM karIne teoe siddhapada prApta karyuM ane samasta dukhethI teo rahita banyA. bhagavAna mahAvIranA navamA gaNadhara alabhrAtAnuM AyuSya paNa tera varSanuM hatuM. temAMnA 46 chetAlIsa varSa temaNe gRhasthAzramamAM, 12 bAra varSa chadmasthAvasthAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 - samavAyAGgasUtre pAlayitvA 'siddhe jAvappahINe' siddho yAvatmahINaH= sarvaduHkharahito jAtaH / 'abhitarapukkharaddhe' abhyantarapuSkarAH puSkarArddhadvIpe khalu 'bAvattarI caMdA' dvisaptatizcandrAH--prathamapaGko SaTtriMzat dvitIyapatau ca paTtriMzadityevaM dvisaptAtazcandrAH 'pabhAsisu vA prAbhAsanta vA 'pabhAsaMti vA' prabhAsante vA 'pabhAsissaMti vA' prabhAsiSyante vaa| 'bAvattarI sUriyA' dvisaptatiH sUryAH 'taviMsu vA' atapan vA 'tavaMti vA' tapanti vA 'tavissaMti vA' tapsyanti vA / 'egamegassa gaM' ekaikasya khalu 'ranno' rAjJaH 'cAuraMtacakkavahissa' cAturanta cakravartinaH 'bAvattarIpuravarasAhassIo' dvisaptati puravarasAhasyaH dvisaptatisahasranagarottamAH 'paNNattAo' prjnyptaaH| 'bAvattarIkalAo' dvisaptatiH kalA: vijJAnarUpAH 'paNNatAo' prajJaptA: kathitAH, 'taM jahA' tadyathA,-(1) 'leha' lekha:akSaravinyAsakalArUpaH, sa dvividhaH-lipirUpo viSayarUpazca, tatra lipiraSTAdavarSataka kevaliparyAya meM rhe| isa taraha apanI samasta Ayu kA bhoga kara ve anta meM siddhapada ko prApta kara samastaduHkhoM se rahita bneN| puSkarArdhadvIpa meM 72 bahattara caMdramA haiN| prathama paGki meM 36 chattIsa aura dvitIyapaGki meN36chttiis| ye72bahattara caMdramA pahile apane udyota se vahAM prakAzita hue haiM, aba bhI prakAzita hote haiM aura bhaviSya meM bhI isI taraha se prakAzita hote rheNge| isI taraha vahAM72bahattara sUrya bhItape, tapate haiM aura tpeNge| eka eka cAturanta cakravartI nareza ke 72 bahattara hajAra uttama 2 nagara hote haiN| vijJAnarUpa kalAe~ 72 bahattara hotI haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-akSaravinyAsarUpa lekhakalA-yaha kalA-do prakAra kI hotI hai-1 ekalipirUpa aura dUsarI viSayarUpa-lipirUpa jo kalA haiM vaha 18 aThAraha prakAra kI hotI hai| isa bAta ko 18 aThArahaveM ane 14 cauda varSa kevalI paryAyamAM vyatIta karIne 72 botera varSanI uMmare teo siddhapada pAmyAM ane samasta duHkhathI mukta thayAM. puSkarAI dvIpamAM 72 tera caMdramAM che-pahelI paMktimAM 36 chatrIsa ane bIjI paMkitamAM 36 chatrIsa. te 7ra bera candramAM pahelA tyAM prakAzatA hatA, hAlamAM prakAze che ane bhaviSyamAM paNa prakAzaze eja pramANe tyA 7ra boMtera sUryo tapatA hatA, tape che ane bhaviSyamAM paNa tapaze. pratyeka cAturanta cakavatinA boMtera, betera hajAra uttama nagara hoya che. vijJAnarUpa kalAo 72 botera che. temanA nAma A pramANe cheakSara vinyAsarUpa lekhakalA-te kalA be prakAranI hoya che-(1) lipirUpa ane (2) viSayarUpa. lipirUpa je kalA che te 18 aDhAra prakAranI hoya che, te vAtane aDhAramAM zrI samavAyAMga sUtra Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam zavidhA'STAdazasamavAye proktA / athavA lATAdidezabhedAd lipiranekadhA bhavati / tathA patravalkalakASThadantalohatAmrarajatAdiSu bhavati / lekhanotkiraNasIvanayanacchedanabhedanAdinA'kSaravinyAso bhavati / tathA-svAmibhRtyapitAputraguruziSyabhAryApatizatrumitrAdirUpalekhaviSayANAmanekavidhatvAt, prayojanabhedAcApi viSayarUpo lekho'nekavidho bhavati / akSaradoSAzcaite-"atikArkazyamatisthaulyaM vaiSamyaM samavAya meM pradarzita kiyA jA cukA hai| athavA lATAdi ke bheda se lipi aneka prakAra kI bhI hotI hai| tathA-patra meM, valkala meM, kASTha meM, dantahAthI ke dAMta meM, loha meM, tAmra patra meM cAMdI Adi ke patare meM aneka prakAra se jo lipi kA-akSaro kA-vinyAsa khodakara kiyA jAtA hai| karosiyA adi se vastroM para akSara nikAle jAte haiN| yaha saba lipirUpa kalA hai| tathA viSayarUpa kalA bhI aneka prakAra kI hotI hai| jaisesvAmI bhRtya kA, pitAputra kA guruziSya kA, bhAryApatikAM, zatru aura mitra Adi kA paraspara meM patra vyavahAra hotA hai usake viSayabhUta viSaya aneka prakAra ke hote haiN| tathA prayojana ke bheda se bhI lekha ke viSaya anekavidha hote haiN| isaliye akSara vinyAsarUpa kalA kI dvitIya bheda viSayarUpa kalA aneka prakArakI ho jAtI hai| kyoM ki viSaya bheda ke anusAra vahAM para akSaroM kA vinyAsa rahA krtaahai| lipirUpakalA meM bhI akSaro kA vinyAsa rahatA hai para vaha prayojana Adi ke likhA huA rahatA hai jaise a A, i, I Adi akSaroM kA vinyAsa / parantu jaba tuma kahAM jAte samavAyamAM prakaTa karavAmAM AvI gayela che. athavA lATAdinA bhedathI lipi aneka prakAranI paNa hoya che. tathA patramAM, valkamAM, lAkaDAmAM, hAthIdAMtamAM, loDhAmAM. tAMbAnA patarAmAM, cAMdInAM patarAmAM chedIne-ketarIne akSaranuM je nirmANa karAya che athavA resIyA Adi vaDe vastro para je akSara pADavAmAM Ave che tene lipi rUpa kalA kahe che. viSayarUpa kalA paNa aneka prakAranI hoya che. jemake zeTha nekarane, pitA putrana, guru ziSyano, pati patnIne, zatru ane mitra Adine parasparamAM je patravyavahAra thAya che. tenA viSayabhUta viSaye aneka prakAranA hoya che. tathA prajananA bhedanI dRSTie paNa lekhanA aneka prakAranA viSaya hoya che. tethI akSara vinyAsarUpa kalAnA bIjA bhedanA-viSayarUpa kalAnA aneka prakAra thAya che. kAraNa ke viSaya bhedanA pramANe ja tyAM akSarone vinyAsa rahe che. lipirUpa kalAmAM paNa akSarena vinyAsa rahe che paNa te prajana vinA lakhAyela rahe che jemake , mA, , , vagere akSarene zrI samavAyAMga sUtra Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre paGkIvakratA | atulyAnAM ca sAdRzyamabhAgo'vayaveSu ca // 1 // iti / (2) 'gaNiyaM ' gaNitaM = saMkhyAnaM saMkalitAdyanekabhedaM pATIprasiddham / (3) 'vaM' rUpaM lepyazilAsuvarNamaNivastra citrAdInAM surUpatAnirmANam / (4) 'naha' nATayaM - sabhinayanirabhinaya bhedabhinnaM nartanam (5) 'gIyaM gItaM - gandharva kalAjJAnavijJAnam, (6) 'vAiyaM' 514 ho' ityAdi abhiprAya se akSaroM kA vinyAsa kiyA jAtA hai taba vaha viSayarUpa lipi kalA mAnI jAtI hai| iso prakAra se aura bhI aise hI viSaya samajanA / akSaroM ke jo atikArkazya, atisthaulya, vaiSamya, pa vakratA Adi doSa kahe gaye haiM inase rahita lipi kA vinyAsa karanA yaha saba viSayarUpa lipi meM hI antargata jAnanA cAhiye / ginatI kA nAma gaNita hai| joDa bAkI vagairaha jitanA bhI gaNita kA viSaya hai vaha saba kalA meM hI antargata hai| isa rUpakalA meM lepya, zilA, suvarNa, maNi tathA vastroM ke Upara jo citrakalA kI jAtI hai aura usameM raMga Adi bhara kara jo sundaratA lAI jAtI hai yaha saba viSaya AtA hai| isa nATyakalA meM abhinaya - viziSTa athavA vinA abhinaya ke jo nartanakriyA kI jAtI hai vaha viSaya AtA hai| isa gItakalA meM gAne kI kalA kA jJAna vijJAna saMmilita hai| vAditrakalA meM vividha prakAra ke bAjoM ko bajAne kI caturAI AtI hai| svaragatakalA meM gAna ke mUlabhUta paTja, vinyAsa paNa "tame kayAM jAva cho" ityAdi abhiprAyathI jyAre akSaranA vinyAsa karAya che tyAre te viSayarUpa lipikalA gaNAya che. e ja pramANe bIjA paNa viSayAne samala sevA, akSaraunA atiazya, atisthaulya, vaiSamya, paMDitavatA, mahi doSo batAvyA che. te doSothI rahita lipinA vinyAsa karavA te saghaLAne viSayarUpa lipimAM ja samAveza thayela samajave, gaNatarI karavI tenu nAma gaNita che. saravALA, bAdabAkI chagere gaNitanA jeTalA viSayeA che tenA samAveza A kalAmAM thai jAya che. A prakAranI kalAmAM lepya, zilA, suvarNa, maNi ane vastronI upara je citrakalA karavAmAM Ave che ane temAM raMga Adi pUrIne je suMdaratA lavAya che, te badhA viSaye| AvI jAya che. nATayakalAmAM abhinayapUrva ke vinAabhinaya je nRtya karAya che tenA samAveza thAya che. gItakalAmAM gAvAnI kalAnuM jJAna vijJAna AvI jAya che. vAjiMtrakalAmAM vividha prakAranA vAjA ane vAjiMtra bajAvavAnI caturAIne sabhAveza thAya che. svaragata lAbhAM gAyananA bhUjalUta SaDja, RSabha yahi sva zrI samavAyAMga sUtra Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam vAditaM-vINAdivAdanakalA, (7) 'saragarya' svaragataM gAnamUlaSaDjaRSabhAdisvarajJAnam / (8) 'pukkharagayaM' puSkaragataM-mRdaGgAdivAdanakalA yadyapi SaSThakalAyAmevAsyAH kalAyA api antarbhAvo yuktastathA'pi paramasaMgItAGgatveneyaM pRthguktaa| (9) 'samatAla' samatAlamgItAdimAnakalAtAla:, sa samo'nyUnAdhikamAtri katvena yasmAdvijJAyate tatsamatAlavijJAnam / (10) 'jUyaM' dyUtam='jUA' iti bhASApasiddham / (11) 'jaNavAyaM' janavAdo dyUtavizeSaH, (12) 'porevacaM' paurapatyam-nagararakSaNakalA, (13) 'aTThAvayaM' aSTApadaM-dyUtavizeSaH, (14) 'daga maTTiyA' dakamRttikA-mRttikodakasaMyogajAyamAnavastunirmANakalA, (15) annavihI' annavidhi:-annapAkanirmANakalA, (16) pANavihI' pAnavidhiH-pAnaviSaye RSabha, Adi svaroM kA cAturyapUrNa jJAna gAne vAle ko hotA hai| mRdaGga Adi vAjoM ko bajAne kI caturAI AnA puSkaragata kalA hai| yadyapi vAditrakalA meM hI isakA antarbhAva karanA cAhiye thA parantu ise jo svataMtra rUpa se kalA kA aMga mAnA hai usakA kAraNa mRdaGgavAdana saMgIta kA sarvazreSTha eka aMga hai yaha pradarzita karatA hai| gItAdimAnarUpa tAla kI samAnatA jisa kalA se jAnI jAtI hai vaha samatAlakalA hai| juA khelane kI hoziyArI kA AnA-yaha cUtakalA hai| juA kA eka bheda janabAda hai unameM nipuNatA kA honA yaha janavAda kalA hai nagara ko surakSita karane kI tarakIba kA AnA yaha paurapatya kalA hai| aSTApada nAmakA eka juA hotA hai-usameM niSNAta ho jAnA isakA nAma aSTApadakalA hai| mRttikA aura pAnI ke saMbaMdha se aneka prakAra kI vastuoM kA nirmANa kara lenA yaha dakamRttikA kalA hai| annapAka kI caturAI kA AnA yaha renuM cAturyayukta jJAna gAnArane thAya che. mRdaMga Adi vAjiMtro banAvavAnI nipu zutA je kalA dvArA maLe che te kalAne puSkaragata kalA kahe che. jo ke vAjiMtrakalAmAM ja tene samAveza thavo joItuM hatuM, chatAM paNa tene kalAnuM svataMtra aMga mAnavAnuM kAraNa e che ke mRdaMgavAdana saMgItanuM eka sarvazreSTha aMga che. gItAdi-mAnarUpa tALanI samAnatA je kalA dvArA jANI zakAya che te kalAnuM nAma samatAlakalA che. ghatakalAne jANakAra jugAra ramavAmAM hoMziyAra heya che jugArano eka bheda janavAda che. temAM nipuNatA meLavavI tenuM nAma janavAda kalA che. paripatya kalA dvArA nagarane surakSita rAkhavAnI tarakIbe AvaDe che. aSTApada nAmano eka jugAra che. temAM nipuNa thavuM te kalAne aSTApada kalA kahe che. mATI ane pANInI madadathI aneka prakAranI vastuo banAvavAnI kaLAne dakamRttikAkalA kahe che. rasoI banAvavAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 samavAyAGgasUtre guNadoSavijJAnam / (17) 'vatthavihI' vastravidhiH-:svavayanadhAvanaraJjanAdikalA, (18) 'sayaNavihI' zayanavidhiH-zayyAnirmANasya taduparizayanasya ca kalA, (19) 'aja' AryA=AryAvRtte kAvyanirmANakalA, (20) 'paheliyaM' prahelikAgUDhArthakAvyanirmANakalA, (21) 'mAgahiyaM' mAgadhikAmagadha dezAdibhASApari. jJAnam, (22) 'gAI' gAthAmAkRtagAthAnirmANaparijJAnakalA, (23) 'siloga' zlokaH- lokanirmANatadarthaparijJAnakalA, (24) 'sugaMdhijutti' sugandhiyuktiH= sugandhivastunirmANakalA, (25) 'madhusitthe' madhusiktham-madhusikthasya 'moma' 'meNa' iti bhASA prasiddhasya vastunirmANakalA, (26) 'AbharaNavihI' Abharaannavidhi kalA hai| peyavastu ke guNa aura doSoM ko jAnane kI caturAI kA AnA yaha pAnavidhikalA hai| vastra kA bunanA, usakA dhonA, tathA usakA raMganA yaha saba vastravidhi kalA hai| zayyA kA nirmANa karanA aura usake Upara sone kA DhaMga kA AnA yaha zayanavidhikalA hai| AryA chaMda meM kAvya racane kI caturAI kA nAma AryakalA hai| gUDhaartha vAle kAvya kA nirmANa karanA isakA nAma prahelikA kalA hai| magadhadeza Adi kI bhASAoM kA jJAna honA isakA nAma mAgadhikA kalA hai| prAkRtabhASA meM gAthAoM ko racane kI yogyatA kA AnA isakA nAma gAthAkalA hai| zlokoM kA banAnA aura unake artha kA parijJAna honA yaha zloka kalA hai| sugaMdha se yukta vastuoM ke banAne kI vidhi jAnanAM isakA nAma gaMdhayukti kalA hai moma ko banAne kI rIti kA jAnanA yaha madhusikthakalA hai| alaMkAroM ko yathocita sthAna para pahirane kI caturAI AnA isakA nipuNatA apAvanAra kaLAne annavidhi kalA kahe che. peya vastuonA guNadoSa jANavAnI caturAI je kaLA dvArA maLe che te kaLAne pAnavidhikalA kahe che. vastra vaNavAnI, dhevAnI ane raMgavAnI kalAne vastravidhi kalA kahe che. zayyA racavAnI tathA tenA para zayana karavAnI paddhati banAvanAra kalAne zayanavidhikalA kahe che. AryAdamAM kAvya racavAnI caturAI ApanAra kalAne AyakalA kahe che. gUDha arthavALAM kAvyanuM nimArNa karavAnI kaLAnuM nAma prahelikAkalA che magadha deza AdinI bhASAnuM jJAna thavuM te kaLAne mAgadhikakalA kahe che. prAkRta bhASAmAM gAthAo racavAnI yogyatA ApanAra kalAne gAthA kahe che. bleka banAvavAnuM tathA tenA arthanuM parijJAna thAya te kalAne kalA kahe che. sugaMdhidAra vastuo banAvavAnI paddhati jenA vaDe zakhavA maLe che te kalAne gaMdhayukitakalA kahe che. mINa banAvavAnI rIta banAvanAra kalAne madhusikathakalA kahe che. alaMkAne gyasthAne dhAraNa karanAranI caturAI je zrI samavAyAMga sUtra Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 517 bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitama samavAyanirUpaNam NavidhiH, (27) 'taruNIpaDikamma' taruNIpratikama, (28) 'itthIlakkhaNaM' strI. lakSaNam-yuvatIsaudaryAdivRddhikaraNavijJAnam, (29) 'purisalakSaNaM' puruSalakSaNam, (30) 'hayalakkhaNaM' hayalakSaNam, (31) 'gayalaravaNaM' gajalakSaNam, (32) 'goNalakSaNaM' golakSaNam, (33) 'kukku?lakkhaNaM' kukuTTalakSaNam, (34) 'miDhayalakkhaNaM' meDhalakSaNam, meDho meSaH, tasya lakSaNam, (35) 'cakkalakkhaNaM' cakralakSaNam, (36) 'chattalakkhaNaM' chatralakSaNam, (37) 'daMDalakkhaNaM' daNDalakSaNam, (38) 'asila. kkhaNaM' asilakSaNam-khaDgalakSaNam, (39) 'maNilakkhaNaM' maNilakSaNam ratnaparijJAnakalA, (40) 'kAgaNilakkhaNaM' kAkiNIlakSaNam-kAkiNI-cakravartiranavizeSastasya lakSaNaM visshrnnmaanonmaanaadiyogprvrtktvaadi|(41) cammalakSaNaM' nAma AbharaNa vidhi hai| taruNI pratikarma yaha 27 satAisavIM kalA hai| yuvatiyoM meM saundarya kI vRddhi karane ke nusakhe jAnanA isakA nAma strIlakSaNakalA hai| puruSoM ke lakSaNoM kA viziSTa jJAna honA isakA nAma puruSalakSaNakalA hai| ghoDoM ko bhale bure batAne vAle lakSaNoM kA jJAna honA isakA nAma hayalakSaNakalA hai| hAthI ko bhale bure batAne vAle lakSaNoM kI pahicAna kA AnA isakA nAma gajalakSaNa kalA hai| gAya ko bhale bure vatAne vAle cihnoM kI pahicAna AnA isakA nAma golakSaNakalA hai| isI taraha se kukuTalakSaNakalA, meSalakSaNakalA, cakralakSaNakalA, chatralakSaNakalA, daNDalakSaNakalA, asilakSaNakalA bhI jAnanI caahiye| maNiyoM kI parIkSA karanA so maNilakSaNakalA hai, isI prakAra cakravarti ke ratna vizeSa kAkiNI ratna kI parIkSA karanA so kAkiNI lakSaNakalA hai| isa kalA meM kalAvid yaha jAnane laga jAtA hai ki yaha ratna vissaakalAthI Ave che te kalAne AbharaNAvidhi kahe che. "taraNI pratikarmae 27 satyAvIzamI kalA che. yuvatIonuM saudarya vadhAranAra nusakhA batAvanAra kalAne strIlakSaNakalA kahe che. puruSonAM lakSaNonuM viziSTa jJAna ApanAra kalAne purUSalakSaNa kalA kahe che. gheDAnAM sArAM narasAM lakSaNo batAvanAra kalAne huyalakSaNa kalA kahe che. hAthIonAM sari narasAM lakSaNo batAvanAra kalAne gajalakSaNa kalA kahe che. gAya sArI che ke kharAba che te tenA zarIranA ciTTI parathI batAvanAra kalAne golakSaNa kalA kahe che. e ja pramANe kukakuTa lakSaNakalA, meSalakSaNakalA cakalakSaNakalA, chatralakSaNakalA, daMDalakSaNakalA, ane asilakSaNakalA paNa samajavI, maNinI parIkSA karavAmAM nipuNatA ApanAra kalAne, maNilakSaNakalA ane cakravatinA khAsa prakAranA kAkiNI ratnanI parIkSA karavAnI kalAne kAkiNI lakSaNa kalA kahe che A kalA dvArA kalAvidda e jANI zake che ke A ratna viSApahAraka che ane mAna unmAna zrI samavAyAMga sUtra Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 samavAyAGgasUtre camalakSaNam-carmasambadhiguNAvaguNavijJAnam, [42] 'caMdalakkhaNaM' candralakSaNamcandragrahaNavijJAnam, (43) 'sUralakkhaNaM' sUryalakSaNam-sUryagrahaNavijJAnam, (44) 'rAhucariyaM' rAhucaritam-rAhugativijJAnam / (45) 'gahacariyaM' grahacaritamgrahagativijJAnam, (46) 'sobhaggakaraM' saubhAgyakaram-saubhAgyavRddhikaraNavijJAnam, (47) 'dobhaggakaraM' daurbhAgyakaram-daurbhAgyavijJAnam, (48) 'vijjAgayaM' vidyAgatam-rohiNIprajJaptiprabhRtividyAvijJAnam, (49) 'maMtagayaM' mantragatam-devAdyArAdhanamantravijJAm, (50) 'rahassagayaM' rahasyagatam-rahasyamantraNAvijJAnam, (51) 'sabhAvaM' svabhAvam-pratyekavastunaHsvabhAvavijJAnam, (52) 'cAraM' cAra:= jyotiH-saMcaraNavijJAnam, (53) 'paDicAraM' praticAraH pratikUlazcAro grahANAM pahAraka hai aura mAna unmAna Adi yogoM kA pravartaka aadi| carmasaMbaMdhI guNa aura avaguNoM kA jJAna prApta karanA isakA nAma carmalakSaNakalA hai| caMdragrahaNa kA jJAna prApta karanA so caMdralakSaNa kalA haiM / sUryagrahaNa kA jJAna prApta karanA so sUryalakSaNakalA hai| rAhu kI gati kA jJAna prApta karanA so rAhucaritakalA hai| grahoM kI cAla jJAna prApta karanA so grahacaritakalA hai| saubhAgya kI vRddhi karane vAle sAdhanoM kA vijJAna prApta karanA so saubhAgyavRddhikalA hai| durbhAgya ko vRddhi karane cAle sAdhanoM kA jJAna honA so daurbhAgyakalA hai| rohiNI, prajJapti Adi vidyAoM kA jJAna honA so vidyAgatakalA hai| devAdikoM kI ArAdhanA karAne vAle maMtroM kA vijJAna honA so maMtragatakalA hai| ekAntameM kI gaI maMtraNA kA jJAna prApta karanA so rahasyagata kalA hai| pratyeka vastu kI prakRti kA jJAna honA so svbhaavklaa| jyotiSkadevoM kI cAla kA jJAna honA Adi genuM pravartaka che ke nahIM, carmanA (cAmaDAnAM) guNadoSa darzAvanAra kalAne carmalakSaNakalA kahe che. candragrahaNanuM jJAna ApanAra kalAne candralakSaNakalA, ane sUryagrahaNanuM jJAna prApta karAvanAra kalAne sUryalakSaNakalA kahe che. rAhunI gatinuM jJAna prApta karAvanAra kalAne rAhucaritakalA kahe che. grahonI cAlanuM jJAna ApanAra kalAne grahacarita kalA kahe che saubhAgyanI vaddhi karAvanAra sAdhanonuM jJAna ApanAra kalAne saubhAgyavRddhi kalA kahe che. durbhAgyanI vRddhi karAvanAra sAdhanonuM jJAna ApanAra kalAne darbhAgyakalA kahe che. rohiNI, prajJapti Adi vidyAonuM jJAna ApanAra kalAne vidyAgata kalA kahe che. devAdakonI ArAdhanA karAvanAra maMtranuM jJAna ApanAra kalAne maMtragata kalA kahe che. ekAMntamAM karAyela maMtraNAnuM rahasyajJAna prApta karAvanAra kalAne rahasyagata kalA kahe che. pratyeka vastunA svabhAvanuM jJAna karAvanAra kalAne svabhAva kalA kahe che. tiSka devanI gatinuM jJAna karAvanAra zrI samavAyAMga sUtra Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam vakragamanAdistatparijJAnam [ 54 ] 'bUha' vyUhaH- garuDAdyAkAreNa racanAvizeSaH, [ 55 ] 'paDibrUha' mativyUhaH- pratidvandvivyUhabhaGgAya cakrAkArAdiprativyUha nirmANam / (56) 'khaMdhAvAramANaM' skandhAvAramAnam = senAnivezasthAnaparimANa parijJAnam, (57) 'nagaramANaM' nagaramAnam = kiyatyAM bhUbhyAM nagara nirmANa saMbhavatitIparijJAnam, (58) 'vatthamANaM' vAstumAnam = gRhAdipramANaparijJAnam (59) 'khaMdhAvAranivesa' skandhAvAranivezaH=sainyanivezaparijJAnam, (60) 'vasthunivesa ' vAstunivezaH = vAstunivezavidhiparijJAnaM (61) 'nagaranivesaM' nagara nivezaH = nagarasthApana parijJAnam, nagaramAnanagara nivezayorayamevabhedaH, yat - pUrvatra nagarocitabhUmiparijJAnam, atra tu so cAra kalA hai| grahoM kI vakravyAla kA jJAna honA so praticArakalA hai| senA ko garuDa Adi ke AkAra meM sthApita karane kI caturAI kA AnA so vyUhakalA hai / pratidvandvI ke vyUha ko bhaMga karane ke liye cakrAkAra Adi rUpameM senA kI racanA karanA so prativyUhakalA haiN| senA ko ThaharAne ke liye sthAnavizeSa ke parimANa kA jJAna honA so skaMdhAvAramAna kalA hai| kitanI bhUmi meM nagara kA nirmANa ho sakatA hai isa prakAra kA jJAna honA so nagaramAnakalA hai| gRhAdi ke pramANa kA jJAna honA so vAstumAna kalA hai| senA ko ThaharAne kA jJAna honA so skaMdhAvAranivezakalA hai| makAna Adi banAne kI vidhi kA parijJAna honA so vAstunivezakalA hai| nagara kI sthApanA karane kA parijJAna honA so nagaranivezakalA hai| nagaramAnakalA aura nagaranivezakalA ina donoM meM yahI aMtara hai ki pahilI nagaramAnakalA meM nagara kA vasAne ke yogya bhUmi kA jJAna prApta kiyA kalAne cAra kalA kahe che. graheAnI varkacAlanu sona karAvanAra kalAne praticAra kalA kahe che. senAne garuDa AdinA AkAramAM geAThavavAnI nipuNatA ApanAra kalAne gRhakalA kahe che. pratipakSInA vyUhane teDavA mATe cakakAra Adi rIte senAnI geAThavaNI karavAnI kalAne pratigRha kalA kahe che senAne dheAlavAne mATenA sthAna vizeSanA parimANunu jJAna ApanAra kalAnu nAma skaMdhAvAramAna kalA che. keTalI bhUmimAM nagaranuM nirmANa thaI zake, te darzAvanAra kalAne 'nagaramAna kalA' kahe che. gRhAdinA pramANane khyAla ApanAra kalAne 'vastumAna kalA' kahe che. senAne thAlAvavAnuM jJAna maLe evI kalAne 'skaMdhAvAra nivezakalA' kahe che. makAna Adi banAvavAnI vidhinuM jJAna ApanAra kalAne vAstunivezakalA' kahe che. nagaranI thApanA karavAnuM rijJAna ApanAra kalAne 'nagaranivezakalA' kahe che. nagaramAna kalA ane nagaraniveza kalAmAM eTalA ja taphAvata che ke nagaramAna kalAmAM nagara vasAvavA mATenI ceAgya bhUminuM jJAna prApta thAya che paNa nagaranivezakalAmAM je nagara vasA~ zrI samavAyAMga sUtra 519 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre kimAkAraM nagaraM nirmAtavyamitiparijJAnam / evaM vAstumAna vAstunivezayorapi vi. jJeyam, (62) 'IsatthaM' iSuzAstram devAdisahAyena nAgapAzAdidivyAstraparijJAnam / (63) 'charuppavAyaM' tsarumapAta: tsaru:-khaDgamuSTiH, avayavenAvayavIgRhyate, iti saruzabdenAtrakhagogRhyate, taduvidyAparijJAnam / (64) AsasikkhaM' azvazikSA, (65) 'hatthisikkhaM' hastizikSA, (66) 'dhaNuvveyaM' dhanurvedaH, (67) 'pAgaM' pAkaH 'hiraNNapAgaM suvannapAgaM maNipAgaM dhAtupAgaM' hiraNyapAkaH suvarNapAkaH maNiyAkaH dhAtupAka:-hiraNyAdInAM bhasmakaraNaparijJAnam / (68) 'juddhaM' yuddham jAtA hai aura nagaranivezakalA meM jo nagara vasAyA jAne vAlA hai vaha kisa AkAra kA banAyA jAve aisA jJAna prApta kiyA jAtA hai| isI taraha se vastumAna aura vastuvizeSa meM bhI aisAhI antara jAnanA caahiye| devAdika ko sahAyatA se nAgapAza Adi divya astroM kA parijJAna honA so iSu zAstrakalA haiN| talavAra calAne AdikA jJAna honA so sarukalA hai| saru zabda talavAra kI muSTi kA vAcaka hai| parantu yahAM para jo talavAra artha usakA liyA gayA hai vaha avayava meM avayavI ke upacAra se liyA gayA hai| azvazikSA kA jJAna prApta karanA so azvazikSAkalA hai| hastizikSA kA jJAna prApta karanA so hastizikSAkalA hai| dhanuSa calAne kA jJAna prApta karanA so dhanurvedazikSAkalA hai| hiraNya kI bhasma banAne kA jJAna prApta karanA so hiraNyapAMkakalA hai| suvarNakI bhasma banAne kA jJAna prApta karanA so suvarNapAkakalA hai| maNibhasma banAne kA jJAna prApta karanA so maNipAkakalA hai| dhAtuoM kI bhasma banAne kA jJAna prApta karanA vavAnuM hoya te nagara kevA AkAranuM banAvavuM tenuM jJAna prApta thAya che. e ja pramANe vastumAna ane vAstavizeSa vacceno paNa taphAvata samajo. devAdikanI madadathI nAgapAza Adi divya astronuM parijJAna ApanAra kalAnuM nAma "ISazAstrakalA che. talavAra Adi calAvavAnuM jJAna jenAthI prApta thAya thAya che te kalAnuM nAma "tsasakalA" "tsa zabda talavAranI mUThano vAcaka che. paNa ahIM teno je "talavAra' artha levAya che te avayavamAM avayavInA upacArathI levAyela che. azvazikSAnuM jJAna ApanAra kalAne "azvazikSAkalA" kahe che. hasti (hAthI) zikSAnuM jJAna ApanAra kalAne hastizikSA kalA kahe che, dhanuSa calAvavAnI kalAne dhanurvedazikSAkalA" kahe che. hiraNyanI bhasma banAvavAnI kalAnuM jJAna je kalA Ape che te kalAne hirasthapAka kalA' kahe che. suvarNanI bhasma banAvavAnuM jJAna ApanAra kalAne "suvarNa - pAkakalA' kahe che. maNinI bhasma banAvavAnI vidhi batAvanAra kalAne "maNipAkakalA" ane dhAtuonI bharama banAvavAnI vidhi batAvanAra kalAne dhAtupAkakalA kahe che zrI samavAyAMga sUtra Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvisaptatitamaM samavAyanirUpaNam 'bAhujuddhaM' daMDa juddhaM muTThijuddhaM advijuddhaM juddhaM nijuddhaM juddhAijuddhaM' bAhuyuddhaM daNDayuddhaM muSTiyuddhaM asthiyuddhaM yuddhaM niyuddhaM yuddhAtiyuddham bAhuyuddhAdInAM parijJAnam, (69) 'kheDaM khela suttakheDaM nAliyAkheDaM vaTTakheDaM cammakheDaM' sUtrakhelaH, nAlikAkhelaH vartakhelaH, carmakhela: sUtrAdikrIDAparijJAnam, (70) 'chejja' cheyam-'pattachejja' patracchedyam aSTottarazatAdipatrANAM madhye vivakSitasaMkhyAkapatracchedane hastalAghavam, 'kaDacchejja' kaTacchedyam=kaTavat kramAcchedyaM vastu yatra vijJAne tat / (71) so dhAtupAkakalA hai| bAhuoM dvArA yuddha karane kA parijJAna honA so bAhuyuddha kalA hai| daMDadvArAyuddha karane kA parijJAna honA so daMDayuddhakalA hai| muSTi dvArA yuddha karane kA parijJAna honA so muSTiyuddhakalA hai| asthidvArA yuddha karane kA parijJAna honA so asthiyuddhakalA hai| sAmAnyarUpa se yuddha karane kA parijJAna honAso yuddha kalA hai| vizeSarUpa se yuddha karane kA parijJAna honA so niyuddhakalA hai| yuddhAtiyuddha karane kA parijJAna honA so yuddhAtiyuddhakalA hai| sUtrAdi dvArA krIDA kaise kI jAtI hai isa prakAra kA jJAna honA so sUtrAdikhelakalA hai| nAlikA dvArA krIDA kaise kI jAtI hai isa prakAra kA jJAna honA so nAlikAkhelakalA hai| vartadvArA kaise krIDA kI jAtI hai isa prakAra kA jJAna honA so battakhelakalA hai| carma dvArA krIDA kaise kI jAtI hai isa prakAra kA jJAna honAso carmakhelakalA hai| sau patroM ko tArAUparI rakhane para unameM se kisI vivakSita patra ko chedana karane meM jo hastakI caturAI hai usakA nAma patracchedyakalA hai| isI prakAra jisa kalA meM kaTa-caTAI kI taraha kramara se chedya vastu kA parijJAna hotA hai vaha kttbAhuo dvArA yuddha karavAnuM parijJAna thAya te 'bAhuyuddhakalA daMDa dvArA yuddha karavAnuM parijJAna thAya te "daMDayuddha kalA, muSTidvArA yuddha karavAnI kalA te "muSTiyuddhakalA," ane asthidvArA yuddha karavAnuM parijJAna thAya te kalAne asthiyuddhakalA kahe che. sAmAnya rIte yuddha karavAnuM jJAna ApanAra kalAne yuddhakalA ane viziSTa prakAre yuddha karavAnuM jJAna thAya te kalAne "niyuddhakalA" kahe che. yuddhAtiyuddha karavAnuM pariNAna ApanAra yuddhAtiyuddha kalA che sUvAdI dvArA kevI rIte kIDA karAya che, te darzAvanAra kalAne "sUtrAdikhelakalA" kahe che. nAlikA dvArA kevI rIte kaDA karI zakAya te darzAvanAra "nAlikAela kalA" che. vanta (caka) dvArA kevI rIte kIDA karAya che tenuM jJAna "vatta khelakalA' dvArA maLe che. carma dvArA kevI rIte krIDA karAya che tenuM jJAna "cama khelakalA" dvArA maLe che. so pAnane upara uparI gAThavIne temAMthI kaI paNa vivakSita patrane chedavAnI hasta nipuNatA je kalA dvArA prApta thAya che te kalAne "patrachedyakalA kahe che. je kalAmAM kaTa-caTAInI jema krame krame chedyavaratanuM parijJAna thAya che te kalAne "kaTachedyakalA kahe che. sajIvane nijIva jevA karI nAkha zrI samavAyAMga sUtra Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 samavAyAGgasUtre 'sajIvaM nijI' sajIvaM nirjIvam sajIvanirjIvakaraNavijJAnam / (72)'sauNaruyaM' zakunarutam-pakSizabdaparijJAnam, iti dvisaptatikalAH, etadviSaye vizeSajijJA mubhirasmakRtajJAtAsUtraTIkA'valokanIyA / 'samucchimakhahayarapaMciMdiyatirikkha. joNiyANaM' samUcchimakhecarapaJcendriyatiryagyonikAnAM jIvAnAm 'ukoseNaM' utkarSeNa 'bAvattari vAsasahassAI' dvisaptati varSasahasrANi yAvat 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' pajJaptA kathitA / / sU. 111 // cchedyakalA hai| sajIva ko nirjIva jaisA karane kI jJAnakalA kA nAma sajIva-nirjIvakaraNakalA hai| pakSiyoM ke bhAva ko pahicAnane kI yogyatA kA nAma zakunirutakalA hai| ina kalAoM ke svarUpa ko vizeSa jAnane kI abhilASA vAloM ko mere dvArA kI gaI jJAtAsUtra kI TIkA dekhanI caahiye| vahAM ina kalAoM ke svarUpa para vizeSa prakAza DAlA gayA hai| saMmUcchita janmavAle khecara paMcendriya tiryaca jIvoM kI utkRSTA 72 bahattara hajAra varSataka kI kahI gaI hai| bhAvArtha-isa sUtradvArA sUtrakAra ne 72 vahattara saMkhyA viziSTa samavAya kA kathana kiyA hai| isameM unhoM ne kahA hai ki suparNakumAroM ke AvAsa 72 bahattara lAkha haiN| unameM uttara ke nikAya meM 34 cautIsa lAkha AvAsa aura dakSiNa ke nikAya meM 38 aDatIsa lAkha AvAsa haiN| bhavanapati dasa prakAra ke haiN| ye jaMbUdvIpagata sumeruparvata ke nIce dakSiNa aura uttara bhAga meM tirache aneka koTAkoTI lakSa yojana taka rahate haiN| asurakumAra to bahuta karake AvAso meM aura kabhI bhavano meM bhI vasate vAnI kalAne "sajIvanijIvakaraNakalA" kahe che. pakSIonI bolI samajavAnuM jJAna ApanAra "zakunistakalA che A kalAonuM vizeSa svarUpa jANavAnI jijJAsA rAkhanArAoe meM lakhelI jJAtAsUtranI TIkA vAMcavI temAM te kalAonA svarUpa viSe vadhu mAhitI Apela che. samROima janmavALA khecara paMcendriya ti*cavonI utkRSTa sthiti 72 betera hajAra varSa sudhInI kahela che. bhAvArtha-A sUtra dvArA sUtrakAre tera(72)saMkhyAvALA samavAyAMgonuM kathana karyuM che. teoe A sUtramAM batAvyuM che ke suparNakumAranA tera lAkha AvAsa che. temAMnAM 34 cotrIsa lAkha AvAsa uttaranA nikAyamAM ane 38 ADatrIsa lAkha AvAsa dakSiNanA nikAyamAM che. daza prakAranA bhavanapati haya che teo jaMbudvIpamAM AvelA sumeru parvatanI nIce tenA dakSiNa ane uttara bhAgamAM tirakasa aneka koTAkoTI lakSa ejana sadhI rahe che. asurakumAra khAsa karIne AvAsomAM ja ane kayAreka bhavanamAM paNa zrI samavAyAMga sUtra Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trisaptatitamaM samavAyanirUpaNam haiM, parantu zeSa jo nAgakumAra Adi bhavanapati haiM ve to bhavanoM meM hii| AvAsa ratnaprabhA ke pRthvIpiMDa meM se UparanIce ke 1-1 hajAra yojana ko choDakara bIca ke 1 eka lAkha aThahattara hajAra yojana parimANa meM saba jagaha haiN| para bhavana ko ratnaprabhA ke nIce navehajAra yojana parimANabhAga meM hI hote haiN| AvAsa-baDe maNDapa jaise hote haiM aura bhavana nagara sdRsh| bhavana bAhara se gola bhItara se samacatuSkoNa aura tale meM puSkarakaNikA jaise hote haiN| yahAM suparNakumAroM ke bhavanarUpa AvAsoM kA varNana hai| so ve kula 72 bahattara lAkha haiM 72 bahattarahajAra nAgakumAra deva lavaNa samudra kI dhAtakIkhaMDa dvIpa ke tarapha kI belA ko kI jo 16solaha hajAra yojana utsedha meM aura 10 daza hajAra yojana kI laMbI hai| dhAraNa karate haiN| bhagavAn mahAvIra kI kula Ayu 72 bahattara varSa kI thii| itanI Ayu kI bhoga kara ve anta meM mokSa ko pdhaare| itanI hI Ayu sthavira acala bhrAtA kI thii| ve bhI Ayu ke anta meM siddhapada ke bhoktA bneN| puSkarArdhakSetra meM tInoM kAloM meM72bahattara caMdramA aura72vahattara sUrya rahate haiN| inameM kamIvezI nahIM hotii| eka eka cakravartI ke adhipatitva meM 72-72 vahattararahajAra uttamaranagara hote haiN| lekha, gaNita, rUpa Adi ke bheda se72cahattara kalAe~ hotI haiN| saMmUchima janma vAle jo paMcendriya pakSI haiM unakI bhavasthiti 72 vahattara hajAra varSa kI hotI hai ||suu0 111 / / vase che, paNa nAgakumAra Adi bAkInA bhavanapati te bhavanomAM ja rahe che. ratnaprabhA pRthvInA upara tathA nicenA eka eka hajAra yojana cheDIne bAkInA aThotera (78) hajAra yojana pramANa bhAgamAM badhI jagyAe AvAso che. paNa bhavane ratna prabhAnI nIce nevuM hajAra yojana pramANe bhAgamAM ja hoya che. AvAsa meTA maMDapa jevA hoya che paNa bhavano nagara jevAM hoya che. bhavana bahArathI goLAkAra, aMdarathI samacorasa ane taLIyethI puSkarakarNikA jevAM hoya che ahIM suparNakumAronAM bhavanarUpaAvAsenuM varNana che. te kula beMtera lAkha che. khetara hajAra nAgakumAra de lavaNasamudranI dhAtakIkhaMDadvIpa taraphanI 16 soLa hajAra ejananA utsavanI ane dasa hajAra jana lAMbI belA(jalarAzi) dhAraNa kare che. bhagavAna mahAvIra 72 boMtera varSanuM kula AyuSya bhogavIne mokSe gayA. sthavira acalabhrAtAnuM AyuSya paNa 72 botera varSanuM hatuM. eTaluM AyuSya bhogavIne teo paNa siddhagati pAmyAM. puSkarArdhakSetramAM traNe kALamAM 72 tera candramA ane 72 botera sUrya rahe che. temAM vadhaghaTa thatI nathI, pratyeka cakavatinI sattA nIce 72-72 (betera, bera) hajAra uttama nagara hoya che. lekha, gaNita, rUpa AdinA bhedathI botera (72) kalAo hoya che. saMmUchima janmavALA je pa cendriya pakSIo hoya che temanI bhavasthiti beMtera hajAra varSanI hoya che sU. 111 zrI samavAyAMga sUtra Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para8 samavAyAGgasUtre trisaptatitamaM samavAyamAha-'harivAsa' ityAdi / mUlam harivAsarammayavAsayAo NaMjIvAo tevattari 2 joyaNasahassAiM nava ya eguttare joyaNasae sattarasaya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM pnnnnttaa| vijaeNaM baladeve tevattari vAsasayasahassAiM savvAuyaM pAlaittA sidhdhe jAvappahINe ||suu. 112 // TIkA--'harivAsarammaya' ityAdi-'harivAsarammayavAsayAno NaM' harivarSI rAmyakavaSyauM khalu jIve 'tevatari tevatari joyaNasahassAI' trisaptatiM trisaptati yojanasahasrANi 'nava tha eguttare joyaNasae' nava ca ekottarANi yojanazatAni 'sattarasa ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca' saptadaza ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya adabhAgaM ca, arthAt trisaptati yojanasahasrANi ekottaranavazatayojanAni ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya sAIsaptadazabhAgA~zva(73901 171/192) 'AyAmeNaM' AyAmena-vistAreNa 'paNNatte' pajJaptaH / etaduktamapi eguttarA navasayA tevittari me ya joyaNasahassA / jIvA sattarasakalA ya addhakalA ceva harivAse tti ||1||iti| chAyA-ekottarANi navazatAni trisaptatiM ca yojanasahasrANi / jIvA saptadazakalAzca ardhakalA caiva harivarSe / / 'vijae NaM baladeve' vijayaH khalu baladevaH dvitIyo baladevaH 'tevattari aba sUtrakAra 73 tihottara samavAya kA kathana karate haiM'harivAsarammayavAsayAo' ityaadi| TIkArtha-harivarSa saMbaMdhI hara eka jIvA tihottara hajAra nau sau eka yojana tathA eka yojana ke 17/19 unnIsa bhAgoM meM se sattaraha bhAgapramANa 73901 tihottarahajAra navaso nava aura eka yojana ke ardhabhAga pramANa arthAt laMbAI kI apekSA kahI gaI hai| yahI bAta "eguttarAya" ityAdi gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai| vijaya nAmaka dvitIya ve sUtra tAta3 (73) bhAM samavAyonu thana 42 che 'harivAsarammaya vAsayAo' ityaadi| TIkAI-harivarSanI ane ramyaka varSanI dareka jIvA tera hajAra navaso eka jana tathA eka janane 17/19 bhAga tathA eka ejananA 1/2 bhAga pramANa mAnI apekSAye isa cha. ye 4 vAta 'eguttarAya' vagere mAthAmA dvArA pragaTa zrI samavAyAMga sUtra Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 525 bhAvabodhinI TIkA. catuHsaptatitamaM samavAyanirUpaNam vAsasayasahassAI trisaptati varSazatasahasrANi-trisaptatilakSavarSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA 'siddhe jAvappahINe' siddho yAvatpahINaH suu.112|| catuH saptatisamavAyamAha--'thereNaM' ityAdi / ___mUlam--there NaM aggibhUI gaNahare covattari vAsAiM savvAuyaM pAlaittA sidhdhe jaavssphiinne| nisahAo NaM vAsaharapavvayAo tigicchao NaM dahAo sItoyA mahAnaI covattari joyaNasayAI sAhiyAiM uttarAhimuhI pavahittA vairAmayAe jibhiyAe caujoyaNAyAmAe pannAsajoyaNavikkhaMbhAe vairatale kuMDe mahayA ghaDamuhapavattieNaM muttAvalihArasaMThANasaMThieNaM pavAeNaM mahayA sadeNaM pavaDai / evaM sItA vi dakkhiNAhimuhI bhANiyavvA / cautthavajjAsu chasu puDhavIsu covattari narayAvAsasayasahassA paNNattA ||suu0 113 // TIkA--'there gaM' ityAdi-'there NaM aggibhUI gaNahare' sthaviraH khalu agnibhUtirgaNadharaH bhagavato mahAvIrasya dvItIyo gaNadharaH 'covattari vAsAI' catuHsaptatiM varSANi 'savvAuyaM' sarvAyu:-SaTcatvAriMzad gArhasthye, dvAdazachadmasthye, SoDaza ke valitve, ityevaM catuHsaptati varSANi samagramAyuSyaM 'pAlaittA' pAlayitvA 'siddhe jAvappahINe' siddho yAvat prahINaH sarvaduHkharahito jAtaH / 'nisahAo NaM balade va kI73tihottara lAkhavarSa kI Ayu thii| isa Ayu kA pUrNarUpa se bhoga karake ve anta meM siddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bane haiN||suu0 112 / / aba sUtrakAra 74 cauhattara veM samavAya kA kathana karate haiM-'thereNaM aggibhUI' ityaadi| TIkArtha-sthavira agnibhUti gaNadhara jo bhagavAna mahAvIra ke dvItIya gaNadhara hue haiM 74cauhattara varSa ko apanI samasta Ayu kA pAlana karake karavAmAM AvI che. vijaya nAmanA bIjA baLadevanuM AyuSya 73 tetera lAkha varSanuM hatuM te AyuSya pUruM karIne te siddhapada pAmyA tathA samasta duHkhothI rahita banyA sU. 11rA sUtrA2 yubhAta2 (74)nAM samavAyonu 4thana 42 cha 'thereNaM aggibhUi' ityaadi| TIkAI-bhagavAna mahAvIranA bIjA gaNadhara sthavira agnibhUti 74 cuMmotera varSanuM AyuSya bhogavIne siddhapada pAmyA tathA samasta dukhethI rahita banyA. temAMnAM zrI samavAyAMga sUtra Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 samavAyAGgasUtre vAsaharapancayAo tigicchio NaM dahAo' niSadhAtkhalu varSadharaparvatAta tigicchAt khalu hUdAt-poDazasahasrASTazatadvicatvAriMzad yojanakalAdvayaviSkambhasya (16842. 2) niSadhaparvatasya madhyabhAge vartamAno dvisahasrayojanaviSkambha (2000) zcatuH sahasrayojanA (4000) ''yAmastigicchamahAhUdo'sti, tasmAt 'sItoyA mahAnaI' sItodA mahAnadIH 'covattari joyaNasayAiM sAhiyAI' catuHsaptati yojanazatAni sAdhikAni niSadhaparvataviSkambhArdhAt (8421-1) hRdaviSkambhArdha (1000)mapanIya saptasahasrANi ekaviMzatyadhikacatuHzatAni ekAkalA (7421 1 cAvaziSyate, etAvAn pravAhaH sItodAyA vijJeyaH, etAvatparyantam 'uttarAhimuhI' uttarAbhimukhI-uttarasyAM dizi 'pavahittA' pohya-pravAhaM samavalamvya anta meM siddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bane haiN| isameM unhoM ne 46 chiyAlIsa varSe gRhasthAvasthA meM vyatIta kiye| tathA12 bAraha varSe chana sthAvasthA meM aura 16 solaha varSa kevaliparyAya meM nikAle haiN| solaha hajAra AThasau bayAlIsa yojana 16842 solahahajAra AThasau bayAlIsa aura 2do kalA viSkaMbhavAle niSadhanAmaka varSadhara parvata ke Upara madhyabhAga meM tigiccha nAmakA eka mahAhada hai| isakA viSkaMbha 2000 do hajAra yojana kA aura AyAma 4000 cAra hajAra yojana kA hai| isa mahAhUda se sItodA nAmakI mahAnadI nikalI hai| isakA pravAha niSadha parvata ke viSkaMbha ko AdhA karake usameM se hUda kA AdhA viSkaMbha ghaTAne para jo cauhattara sau ikkIsa yojana 7421 arthAt sAtahajAra cArasau ikkIsa yojana aura 1 eka kalA pramANa bacatA hai utanA hai| itane bar3e pramANavAle pravAha ko lekara vaha mahAnadI uttaradizAbhimukha hotI huI bahakara, beMtALIsa (46) varSa temaNe gRhasthAzramamAM, bAra varSa chadmastha avasthAmAM ane 16 soLa varSa kevaLI paryAyamAM vyatIta karyA hatAM. seLahajAra AThase beMtALIsa (16842) jana ane be kalAnA viSkalavALA niSadha nAmanA varSadhara parvatanI upara madhyabhAgamAM tibiccha nAmanuM eka mahAdUda (sarevara) che. tene viSkabha 2000 be hajAra yojana ane AyAma 4000 cAra hajAra yojana che. te mahAdamAMthI sIterA nAmanI mahAnadI nIkaLe che. tene pravAha niSadhaparvatanA viSkane 1/2 bhAga karIne temAMthI dUdana 1/ra bAgano vidhvaMbha bAda karatAM je sAta hajAra cArase ekavIsa (7421) jana ane 1 eka kalA bAkI rahe che. eTale che AvaDA moTA pravAha vALI te mahAnadI uttaradizA tarapha vahIne vajamaya praNAlikA dvArA ke je vajImaya zrI samavAyAMga sUtra Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. catuHsaptatitamaM samavAyanirUpaNam 527 'vairAmayAe jivbhiyAe caujoyaNAyAmAe pannAsajoyaNavikkhaMbhAe' vajramayyA jihnikayA caturyojanAtayA paJcAzadyojana viSkambhayA = caturyojanalambamAnayA paJcAzadyojanonnatamayA makaramukha jiddikayA vajramayamaNAlikayA 'vairatale kuMDe' vajratale kuNDe azItyadhika caturyojanazatA (480) yAmaviSkambhayukte dazayojanagAmbhIrye sItodA devIbhavanAlaMkRtazirasA zItodAbhidhadvIpena vibhUSitamadhyabhAge nipadhaparvatAvarttani vajramayatalapradeze zItodAmapAtahUde 'mahayA' mahatA 'ghaDamuhapatti NaM' ghaTamukhapravarttitena ghaTamukheneva pravartitastena, kalazavadanadvAreva nipAtitena 'muttAvalihArasaMThieNaM' muktAvalihArasaMsthitena - muktAvalInAM - muktApajInAM yo hArastadvatsaMsthitena mukkAmAlAkRti kena 'pavAraNa' prapAtena - nirjhareNa 'mahayA sadeNaM' mahatA zabdena saha 'pavaDai' prapatati / ' evaM ' evam anena prakAreNa 'sItA vi' sItA'pi mahAnadI 'dakkhiNAhimuhI' dakSiNAbhimukhI 'bhANiyaccA' vajramayapraNAlikA dvArA ki jo vajramaya praNAlikArUpa jihvA AyAma meM cAra yojana aura viSkaMbha meM50pacArA yojana pramANavAlI hai, zItodAprapAcahUda meM(isa nAma ke kuMDa meM) ki jisakA talabhAga vajra kA banA huA hai, AyAma aura viSkaMbha jisakA 480 cAra sau assI yojana kA hai, gaharAI jisakI daza yojana kI hai, sItodAdevI ke bhavana se alaMkRta mastakavAle aise zItodAnAmaka dvIpa se jisakA madhyabhAga vibhUSita banA huA hai, aura jo niSadhaparvata kI talahaTI meM vartamAna hai - giratI hai| jisa pravAharUpa dhArA se yaha usa kuMDa meM giratI hai vaha pravAharUpa dhArA aisI pratIta hotI hai ki mAno vaha ghaTa ke mukha se hI nikala kara usameM giratI hai| usa pravAharUpa dhArA kA-prapAta kA-1 -nirjharane kA - AkAra muktAvalI kI mAlA jaisA hotA hai| usa prapAta ke usa kuMDa meM girate samaya bahuta bhArI zabda hotA hai| isI taraha se sItA nadI ke viSaya meM bhI samajhanA caahiye| arthAt praNAlikArUpa jihavA AyAmamAM 4 cAra yAjana ane viSNuMbhamAM 50 pacAsa ceAjananI che,zIteAdA prapAta hRdamAM-e nAmanA kuMDamAM paDe che, te kuMDanuM taLIyuM vAtuM banelu che, tene AyAma ane viSThabha 480 cArasAeMsI cAjananA che, tenI UMDAI 10 daza ceAjananI che, ane tenA madhyabhAga sItAdAdevInA bhavanathI ala'kRta mastakavALA zIteAdA nAmanA dvIpathI vibhUSita thayela che ane te niSadhapatanI taleTImAM Avela che, je pravAharUpa dhArA vaDe te nadI te kuMDamAM paDe che te pravAharUpa dhArA evI lAge che ke jANe ke te ghaDAnA mukhamAMthI nIkaLIne temAM paDe che. te pravAharUpa dhArAnA-prapAtanA AkAra mAtInI mALA jevAche. jyAre te prapAta te kuMDamAM paDe che tyAre ghaNA moTA avAja thAya che. e ja pramANe sItA nadI viSe paNa sama zrI samavAyAMga sUtra Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 samavAyAnasUtre bhaNitavyA-vaktavyA arthAt sItAmahAnadI api nIlavarSadharaparvatAta catuH saptatiyojanazatAni sAdhikAni dakSiNAbhimukhI gatvA sItAprapAtakuNDe prapatati / 'cautthavajjAsu chasu puDhavIsu' caturthavarjAsu SaTsu pRthivISu 'covatari' catuHsaptatiH 'narayAvAsasayasahassA' narakAvAsazatasahasrANi-prathamAyAM triMzalla. kSANi, dvitIyAyAM paJcaviMzatilakSANi, tRtIyAyAM paJcadazalakSANi, pazcamyAM trINi lakSANi, SaSTayAM pazconamekaM lakSa, saptamyAM paJcaiva1, ityevaM narakAvAsAnAM catuHsaptatilakSANi 'paNNattA' prjnyptaani||suu.113|| paJcasaptatitamaM samavAyamAha-'muvihissa NaM' ityAdi / ___ mUlam--suvihissa NaM puSphadaMtassa arahAo pannattarijiNasayA hotthaa| sItale NaM arahA pannattari puvvasahassAI agAramajhe vasittA muMDe bhavittA jAva pvvie| saMtI NaM arahA pannattarivAsasahassAI agAramajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie // sU0 114 // TIkA-'suvihissa NaM' ityAdi / 'suvihissa NaM pupphadaMtassa araho' suvidheH khalu puSpadantasya arhataH-navamatIrthakarasya puSpadantAparanAmakasya suvisItA nAma kI jo mahAnadI hai vaha bhI nIlavarSadhara parvata se kucha adhika sAtahajAra cAra sau yojana 7400 dakSiNa dizA kI tarapha jAkara ke sItAprapAna nAmake kuMDa meM giratI hai| caturtha pRthivI ko chor3akara bAkI kI 6 pRthiviyoM meM milAkara 74 cauhattara lAkha narakAvAsa kahe gaye haiN| inameM pahilI pRthivI meM 30 tIsa lAkha, dUsarI meM 25 pacIsa lAkha, tIsarI meM 15 pandraha lAkha, pAMcavI meM 3 tIna lAkha, chaThavI meM pAMcakama 1 eka lAkha aura sAtavIM meM pAMca narakAvAsa haiM ||suu0 113 // ___ aba sUtrakAra 75 pacahattara veM samavAya kA kathana karate haiN-'suvijavuM. eTale ke sItA nAmanI je mahAnadI che te paNa nIlavarSadhara parvathI 7400 sAtahajAra cAraso ejanathI saheja vadhAre dakSiNa dizAmAM vahIne sItAprapAta nAmanA kuMDamAM paDe che. cethI pRthvI sivAyanI bAkInI 6 cha pRthvIomAM kula 74 cuMmo. teralAkha narakAvAsa che. pahelI pRthvImAM 30 trIsa lAkha, bIjImAM 25 paccIsa lAkha. trIjImAM paMdaralAkha, pAMcamImAM 3 traNa lAkha, chaThThImAM 9995, navANuM hajAra navasa paMcANuM ane sAtamImAM pAMca narakAvAsa che. sU. 113 Dave str|2 75 payAteranA samavAyo mata cha-'suvihissa NaM puppha daM zrI samavAyAMga sUtra Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcasaptatitama samavAyanirUpaNam dherbhagavataH 'pannatari' paJcasaptatiH 'niNasayA' jinazatAni-sArdhasaptasahasrasaMkhyakAH ke valina: 'hotthA' Asan / 'sItale NaM arahA' zItalaH khalu arhan-dazamastIrthakaraH 'pannattarapuvvasahassAI' paJcasaptatipUrvasahasrANi paJcaviMzatiH kumAratve paJcAzacca rAjye ityevaM paJcasaptatisahasrANi 'agAramajjhe' agAramadhye-gRhamadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe' muNDo 'bhavittA' bhUtvA 'jAvapavyaie' yaavtpvjitH| 'saMtI NaM arahA' zAntiH khalu arhan-SoDazastIrthakaraH 'pannattarivAsasahassAI' paJcasaptativarSasahasrANi-paJcaviMzatiH varSasahasrANi kumAratve, paJcaviMzatisahasrANimaNDilikatve, paJcaviMzatisahasrANizcakravartitve ityevaM paJcasaptativarSasahasrANi 'agAramajjhe agAramadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA * agArAo aNagAriyaM ' agArAta anagAritAM prabajitaH // 0 114 / / hissa NaM pupphadaMtassa' ityAdi / TIkArtha-muvidhi puSpadatabhagavAn jo naumeM tIrthakara haiM unake 7500 pacahattara sau kevalI the| dazaveM tIrthakara zItalanAtha bhagavAn 75 pacahattara hajAra pUrvataka gRhasthAvAsa meM rahakara 25 pacIsa hajAra pUrva kumArAvasthA meM aura 50 pacAsahajAra pUrva rAjyAvasthA meM nivAsakara-bAda meM muNDita hue aura avajita hokara anta meM ve siddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bneN| 16solaha ve bhagavAn zrI zAMtinAthaprabhu 75 pacahattara hajAra varSataka ghara meM muMDita hokara unhoM ne gRhasthAvasthA se anagArAvasthA dhAraNa kii| ye zAMtinAthaprabhu 25 pacIsahajAra varSataka to kumArakAla meM rahe, 25 pacIsahajAra varSataka mAMDalika narezapada meM aura 25 pacIsa hajAra varSataka cakravartiSada meM rahe ||suu0 114 // tassa' ityaadi| TIkArya-suvidhi puSpadaMta bhagavAna, ke je navamAM tIrthakara che, temanA 7600 sAhajAra pAMcase kevalI hatA, dasamAM tIrthakara zItalanAtha bhagavAna 75000 paMceterahajAra pUrva sudhI gRhasthAvAsamAM rahIne-25000 pacIsa hajAra varSa sudhI kumArAvasthAmAM ane 50000 pacAsahajAra varSa sudhI rAjyavasthAmAM vyatIta karIne-dIkSA grahaNa karIne siddhagati pAmyA ane samasta duHkhathI rahita thayA. 16 seLamAM tIrthakara zAMtInAtha bhagavAne 75000 patera hajAra gRhasthAvAsamAM gALIne dIkSA grahaNa karIne aNagArAvasthA dhAraNa karI. teoe 25000 pacIsahajAra varSa kumArAvasthAmAM, 25000 pacIsahajAra varSa mAMDalika rAjA tarIke, ane ra5000 pacIsa hajAra varSa cakravati nareza tarIke vyatIta karyA hatAM sU. 114 zrI samavAyAMga sUtra Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 samavAyAGgasUtre SaTsaptatitamaM samavAyamAha -- 'chAvattariM' ityAdi / mUlam - chAvantariM vijukumArAvAsasayasahassA paNNattA / evaM"dIvadisAudahINaM vijjukumAriMdathaNiyamaggINaM / chaNhaMpi jugalayANaM chAvattari saya sahassAI // sU0 115 // TIkA -- 'chAvattaraM ityAdi - 'chAvattariM' SaTsaptatiH vijjukumArAvAsa saya sahassA' vidyutkumArAvAsazatasahasrANi dakSiNasyAM dizi catvAriMzaduttarasyAM patriMzadityevaM vidyutkumAradevAnAM bhavanAni SaTsaptatilakSANi 'paNNattA' prajJaptAni / ' evaM ' evam anenaivaprakAreNa - 'dIvadisAudahINaM vijjukumAriMdathaNiyamaggINaM / chaNhaM pi jugalayANaM chAvattarisayahasahassAI // 1 // chAyA - - dvIpadigudadhInAM vidyutkumArendrastanitAgnInAm / SaNNAmapi yugalakAnAM SaTsaptatizatasahasrANi // 1 // dvIpakumArANAM dizAkumArANAm udadhikumArANAM vidyutkumArendrANAM stanitakumArANAm agnikumArANAM paNNAmapi yugalakAnAM = dakSiNottaranikAyabhedena yugalAnAM ekaikasminnikAye SaTsaptatilakSANi SaTsaptatilakSANi bhavanAni vijJeyAni / / sU0 115 // saptasaptatitamaM samavAyamAha - 'bharaheNaM' ityAdi / mUlam --bharahe NaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI sattahattaraM puvvasayasahassAiM kumArAsamajhe vasittA mahArAyAbhiseyaM saMpatte / aMgavaMsAo NaM satahasattari rAyANo muMDA jAva pavvaiyA / gaddatoyatusiyANaM aba sUtrakAra76 chihattaraveM samavAya kA kathana karate haiM- 'chAvattari vijjukumArAvAsasaya sahassA' ityAdi / TIkArtha - vidyutakumAra devoM ke AvAsa 76 chihattara lAkha haiN| isI taraha dvIpakumAra, digkumAra, udadhikumAra, vidyutkumAra stanitakumAra aura agnikumAra ina kumAroM ke dakSiNa aura uttaranikAya ke bhedase eka eka nikAya meM 76 chihattara lAkha bhavana haiM || sU0 115 // have sUtraara chote2 (76) nAM sbhvaaye| matAve - 'chAvattaraM vijjukumArAvAsa saya sahassA' ityAdi / TIkA"--vidyutkrumAra devAnA chetera (76)lAkha AvAsa che e ja pramANe dvIpakumAra, digkumAra udadhikumAra, vidyutsumAra, stanitakumAra, stanitakumAra ane agnikumAra e kumArezanA dakSiNa ane uttaranikAyanA bhedathI pratyeka nikAyamAM 76 cheAMtera sAma, 76 chatere sAtha bhavana che. sU. 115 // zrI samavAyAMga sUtra Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptasaptatitamaM samavAyanirUpaNam devANaM sattahatari devasahassaparivArA pnnttaa| egamegeNaM muhatte sattahattara lave lavaggeNaM paNNatte ||suu0 116 // TIkA--'bharahe NaM rAyA' ityAdi-'bharahe NaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI' bharataH khalu rAjA cAturantacakravartI 'sattahattaraM puvvasayasahassAI' saptasaptatilakSapUrvANi 'kumAravAsamajhe' kumArAvAsamadhye 'vasittA, uSitvA 'mahArAyAbhiseya' mahArAjAbhiSeka-mahArAjocitamabhiSekaM 'saMpatte' sNpraaptH-smdhigtH| yadA hi RSabhaH prabhuH SaDlakSapUrvavayasko'bhUttadA bharatazcakravartIjanmalabdhavAn / tatra bhavAn bhagavAn RSabhadevaH jyazItilakSapUrvAvasthAyAM pravajitaH, iti vyazIteH SaTsu apanIteSu saptasaptatiravaziSyate, iti saptasaptatilakSapUrvANi bharatasya kumAravAso bodhyH| 'aMgavaMsAo NaM sattahattarirAyANo' aGgavaMzyAH khalu saptasaptatI rAjAna:aGgavaMzodbhavAH saptasaptatisaMkhyakAnRpAH, 'muMDA yAvatmatrajitAH / 'gahatoya tusiyANaM devANaM' gardatoyatuSitAnAM devAnAM brahmalokasya adhovartinISu aSTAsu aba sUtrakAra 77 satahattara veM samavAya kA kathana karate haiM-'bharaheNaM rAyA ityaadi| TIkArtha-bharata cakravartI nareza kumArAvasthA meM 77 satahattara lAkha pUrvataka rahe-bAda meM unakA mahArAjapada meM abhiSeka huaa| jisa samaya RSabhamabhuccha lAkhapUrva kI AyuvAle ho cuke the-usa samaya bharata cakravartI kA janma huA thaa| devAdikoM ke pUjanIya bhagavAn RSabhadeva 83 terAsI lAkha pUrvakI avasthA meM mavajita hue haiN| isaliye83terAsI lAkha pUrva ghaTA dene para jo 77 satahattara lAkhapUrva bacate haiM, vahI bharata kA kumArAvAsakAla jAnanA caahiye| aMgavaMza meM utpanna hue 77 satahattara rAjA muMDita hokara yAvat pravajita hue haiN| unake nAma abhI aprasiddha haiN| ve sUtra42 77 (satyAtara) mA samavAyarnu 4thana 43che-'bharaheNaM rAyA' ityaadi| TIkAI-bharata cakravati hasatera lAkha pUrva sudhI kumArAvasthAmAM rahyA hatA tyAra bAda temane mahArAjapade abhiSeka thayA, jyAre aSabha prabhu 6 cha lAkha pUrvanuM AyuSya vyatIta karI cukyA hatA, tyAre bharata cakravatine janma thayo hate. devAdikene pUjanIya evAM RSabhadeva bhagavAna 83 tyAsI lAkha pUrvanI avasthAe dIkSita thayA hatAM tethI 83 tyAsI lAkha pUrvamAMthI 6 cha lAkha pUrva bAda karatAM 77 satera lAkha pUrva vadhe che. e ja bharatane kumArAvasthA kALa samaja. aMgavaMzamAM utpanna thayelA 77 satera rAjAo muMDita thaIne dIkSita thayA hatA. hAlamAM temanAM nAma apa zrI samavAyAMga sUtra Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 532 samavAyAGgasUtre kRSNarAjiSu aSTau sArasvatAdityavanyaruNagardatIyatuSitAvyAbAdhamarunnAmakA lokAntikA devanikAyAH santi, teSu ye gaItoyAH tuSitAzca santi teSAmubhayeSAM devAnAM 'sattahatari devasahassaparivArA' saptasaptatirdevasahasraparivArA:-- saptasaptatisahasrAnucaradevAH 'paNNattA' prjnyptaaH-kthitaaH| ayaM bhAvaH-eteSAmubhayeSAM devAnAM saMmilitaparivArasaMkhyA saptasaptatisahasrAtmikA kathitA / ___ idamatrabodhyam-kRSNavarNapudgalarekhA hi kRSNarAjaya ucyante / sanatkumAramAhendrayorUpariSTAd brahmalokasyAghastAt kalpAriSTavimAnaprastaTe pUrva dizAyAM kRSNarAjimegharAjIti nAmake dve kRSNarAjI, tathA dakSiNadizAyAM maghAmAghavatIti dve, pazcimadizAyAM vAtaparighAvAtaparikSobheti dve, uttaradizAyAM devaparighAdevaparikSobheti dve, ityevamaSTau kRSNarAjayaH santi / tatra pUrvadigabhyantarasthA kRSNabrahmaloka nAmake 5 pAMcaveM devaloka kI adhovartI 8 ATha kRSNarAjiyo meM sArasvata1, Aditya2, bahni3, aruNa4, gardatoya, tuSita6, avyAvAdha7 aura marut8 ye ATha lokAntika devanikAya rahate haiN| inameM jo gardatoya aura tupita devanikAya haiM ina donoM devanikAyoM ke77satahattara hajAra saMmilita anucara deva haiN| yahAM isa prakAra samajhanA ki- kRSNavarNavAlI jo paugalika rekhAe~ hotI haiM ve kRSNarAjI kahalAtI haiM-ye kRSNarAjiyAM isa taraha se haiM-sanatkumAra aura mAhendra devaloka ke Upara tathA brahmalokake nIce kalpAriSTanAmaka vimAnaprastaTa meM pUrva dizA meM kRSNa rAji aura megha. rAji isa nAmaki do kRSNarAjiyAM haiN| tathA dakSiNadizA meM maghA aura mAghavI isanAma kI do kRSNarAjiyAM haiN| pazcimadizA meM vAtaparighA aura bAtaparikSobhA isa nAmakI do kRSNarAjiyAM haiN| uttaradizA meM devaparighA aura devavikSobhA isa nAmakI do kRSNarAjiyAM haiN| isa prakAra siddha che. brahmaloka nAmanA pAMcamAM devakanI nIce AvelI 8 ATha kRSNajimAM (1) sArasvata, (2) mAhitya, (3) al. (4) 25293, (5) toya, (6) tuSita, (7) avyAbAdha ane (8) marutu e ATha lekAntika devanikAya rahe che temAMnA gardatAya ane tuSita devanikAnA 77 sItera hajAra anucara deva ekadare che. kALA raMganI je pagalika rekhAo hoya che temane kRSNarAjI kahe che. te kRSNarAjIo A pramANe che-sanatakumAra ane mahendra develekanI upara tathA brahalekanI nIce kalpAriSTa nAmanA vimAna prastaTamAM pUrva dizAmAM kRSNarAjI ane megharAjI nAmanI be kRSNarAjiye che. tathA dakSiNadizAomAM maghA mAdhavI nAmanI be kRSNarAjiye pazcima dizAmAM vAtaparighA ane vAta parabhA nAmanI be kRSNarAjI che. uttara dizAmAM devaparighA ane devaparibhA nAmanI be kRNarAjI che e rIte cAre dizAnI zrI samavAyAMga sUtra Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptasaptatitama samavAyanirUpaNam rAjidakSiNadigbAhya kRSNarAjisaMspRSTA, dakSiNadigabhyantarasthA kRSNarAjiH pazcimadigvAhyakRSNarAjisaMspRSTA, pazcimadigabhyantarasthA kRSNarAjiruttaradigbAhya kRSNarAjisaMspRSTA, tathA-uttaradibhyantarasthA kRSNarAjiH pUrvadigbAhyakRSNarAjisaMspRSTA / etA hi-AyAmenAsaMkhyAtasahasrayojanaparimANA vistAreNa saMkhyAtasahasrayojanaparimANAH paridhinA cAsaMkhyAtasahasrayojanaparimANAH santi / etAsu kRSNarAjiSu dve pUrvapazcimadikasthite bAhye kRSNarAjI SaTkoNAkAre, dve uttaradakSiNAdikasthite bAhye kRSNarAjI trikonnaakaare| tathA dve pUrvapazcimadikasthite abhyantarasthe kRSNarAjI catuSkoNAkAre, evameva-uttaradakSiNadikUsthite-abhyantarasthe kRSNarAjI ctusskonnaakaare| uktaM ca4cAroM dizAoM kI ye 8ATha kRSNarAjiyAM haiN| inameM jo kRSNarAjipUdizA ke bhItara kI hai, vaha dakSiNadizA kI bAhyakRSNarAji se saMspRSTa hai| dakSiNa dizA ke bhItara kI kRSNarAji pazcimadizA ke bAhara kI kRSNarAji se saMspRSTa hai| pazcimadizA ke bhItara kI kRSNarAji uttaradizA ke bAhara kI kRSNarAji se saMspRSTa hai| tathA uttaradizA ke bhItara kI kRSNarAji pUrvadizA kI bAhara kI kRSNarAji se saMspRSTa hai| ye rAjiyoM AyAma kI apekSA asaMkhyAtahajAra yojana parimANavAlI haiM tathA vistAra kI apekSA saMkhyAta hajAra yojana parimANavAlI haiN| inakI paridhi asaMkhyAtahajAra yojana kI hai| ina kRSNarAjiyoM meM jo do kRSNarAji pUrva, pazcimadizA kI, bAhara kI aura kI haiM ve SaTroNAkAravAlI haiN| uttara aura dakSiNa dizA kI jo bAhya do kRSNarAjI haiM ve trikoNAkAravAlI haiN| isI taraha se pUrva aura pazcimadizA kI jo Abhyanta. maLIne ATha kRSNarAjI che. teomAMnI pUrva dizAnI je kRNarAjI che te dakSiNadizAnI bAhA kRSNarAjInI aDe aDa (saMskRSTa) che. dakSiNa dizAnI je kRSNarAjI che te pazcima dizAnI bAhyakRSNarAja sAthe saMskRSTa che. pazcima dizAnI aMdaranI kRSNarAjI uttaradizAnI bAhya kRSNarAjI sAthe saMskRSTa che. tathA uttara dizAnI aMdaranI kRSNarAjI pUrva dizAnI bAhAkRSNarAja sAthe saMskRSTa che. te rAjIyo AyAmanI apekSAe asaMkhyAta ejana-pramANa che, tathA vistAranI apekSAe saMkhyAta jana pramANa che. temane parigha asaMkhyAta yAjanane che. e kaNarAjimAMnI pUrva ane pazcima dizAnI bahAranI tarapha AvelI be kRSNarAjIyo SaTakoNanA AkAranI che. uttara ane dakSiNa dizAnI je be bAhyakRSNarAjiye che te trikoNAkAranI che. e ja pramANe pUrva ane pazcima dizAnI je be Abhyantarika kRSNarAjI che. te catu zrI samavAyAMga sUtra Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre "puvvAvarA chalaMsA taMsA puNadAhiNuttarAbajjhA / / avasesA cauraMsA savvA vi ya kaNharAI-pro" ||iti|| chAyA-pUrvAparAH paDasAkhayatAH punardakSiNottarA baahyaaH| avazeSAzcaturasrAH sarvA api ca kRSNarAjayaH ||iti|| (bhagavatI 6 za. 5 u0) 'egamege NaM muhutte' ekaikaH khalu muhUrtaH, 'sattahattara lave' saptasaptati lavAn 'lavaggeNaM' lavANa-lavaparimANena 'paNNatte' prajJaptaH kthitH| taduktam "hassa anavagallassa niruvakiTassa jaMtuNo / ege UsAsanIsAse, esa pANutti vuccai // 1 // saMtta pANi se thove, satta thovANi se lave / lavANaM sattahattarie esa muhutte viyAhie // 2 // chAyA-hRSTasyAnavaglAnasya nirupakliSTasya jntoH| eka uccAsaniHzvAsa eSa prANa ityucyate // 1 // sapta prANAstestokAH sapta stokAste lavaH / lavAnAM saptasaptatyA eSa muhUttoM vyaakhyaatH||2|| iti ||suu0116 // rika do rAjI haiM ve catuSkoNavAlI haiM-tathA uttara aura dakSiNadizAsaMbaMdhI joM Abhyantarika do kRSNarAjI haiM ve bhI catuSkoNavAlI haiN| bhagavatI ke 63 zataka3005chaThaveM meM "puvvAvarA chalasA" ityAdi gAthA dvArA yahI bAta kahI gaI hai| lavaparimANa kI apekSA eka eka muhUrta 77sattahatara lava kA kahA gayA hai| nIroga hRSTapuSTa prANI kA jo zvAsocchavAsa hai usakA nAma prANa hai| sAta prANa kA eka stoka hotA hai| aura sAta stoka kA eka lava hotA hai| 77satahattara lava kA eka muhUrtta hotA hai| bhAvArtha-bharatacakravartI 77sattahattara lAkha pUrvataka kumArAvasthA meM rahe haiN| 84 caurAsI lAkha varSa kA eka pUrvAGga hotA hai aura 84 caurAsI keNunA AkAranI che. ane uttara ane dakSiNa dizAnI je be Abhyantarika kRSNarAjIe che te paNa catuSkoNanA AkAranI che. bhagavatI sUtranA chaThThA zatakanA 300 traNase yUpamA "puvvAvarA chalasA" tyA thA-mevArA pA zApAmA bhAvI che. lavaparimANanI apekSAe dareka muhUrta 77 sItera lavanuM kahela che. hRSTapRSTa prANInA eka zvAsocchavAsane "prANa" kahe che. sAta prANane eka "staka thAya che. ane sAta stakano eka lava thAya che, ane 77 sItera lavanuM eka muhUrta thAya che. bhAvArtha-bharata cakravati 77 sItyotera lAkha pUrva sudhI kumArAvasthAmAM rahyA hatA. (84) coryAsI lAkha varSanuM eka pUrvAga thAya che. ane 84 coryAsI lAkha zrI samavAyAMga sUtra Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTasaptatitamaM samavAyanirUpaNam 535 aSTasaptatitamaM samavAyamAha--'sakkassa gaM' ityaadi| mUlam-sakassa NaM deviMdassa devaranno vesamaNe mahArAyA aTrahattarIe suvannakumArAvAsasayasahassANaM AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahArAyattaM ANAIsarasegAvaccaM kAremANe pAlemANe vihri| there NaM akaMpie aTTahattari vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe jaavpphiinne| uttarAyaNaniyaTTe NaM sUrie paDhamAo maMDalAo egUNacattAlIsaime maMDale aTTahattari egasadvibhAe divasakhettassa nivuDDhettA rayaNikhettassa abhinivuDDhettA NaM cAraM carai, evaM dakSiNAyaNaniya? vi // sU0 117 // TIkA-'sakassa NaM' ityAdi-'sakassa NaM deviMdassa devaranno' zakrasya khalu devendrasya devarAjasya-devarAjadevendrazakasaMvandhikaH 'vesamaNe mahArAyA' vaizramaNo mahArAjaH-somayamavaruNavaizramaNeSu lokapAleSu caturthoM vaizramaNo devaH vaizramaNadevanikAyikAnAm 'aTThahattarIe' aSTasaptate suvannakumAradIvakumArAvAsasayasahassANaM' suvarNakumAradvIpakumArAvAsazatasahasrANAm-suvarNakumArANAM dakSiNasyAmaSTAtriMzad lAkha pUrvAGga kA eka pUrva hotA hai| isake bAda unakA mahArAjapada meM abhiSeka huA hai| aMgavaMza ke 77satahattara rAjAoMne bhAgavatI dIkSA dhAraNa kI hai| gardatoya aura tuSitadevoM ke 77 satahattara hajAra devapari vAra haiN| eka muhUrta kA pramANa 77 satahattara lava kA hai ||suu0 116 // aba sUtrakAra 78 aThahattara veM samavAya kA kathana karate haiM-'sakassa NaM ityaadi| TIkArtha-devarAja, devendra zaka ke saMbaMdhI jo vaizramaNa mahArAja haiMve dakSiNadizA meM jo-suvarNakumAroM ke 38 aDatIsa lAkha bhavana hai tathA pUrvAganuM eka pUrva bane che.) eTalA samaya pachI temane mahArAjA tarIke abhiSeka thaye hate. aMgavaMzanA 77 sItera hajAra rAjAoe bhagavatI dIkSA lIdhI hatI. gadaya ane tuSitadevene 77 sItara hajArane deva5rivAra che. eka muhUrtanA 77 sItera bhAga pADIe te te dareka bhAgane "lava' kahe che. sU. 116 ve suutr4|2 24yAta2 (78) bhAM samavAya matAva cha-'sakassa NaM' ityAdi / TIkAI-devarAja, devendra, zakranA saMbaMdhI je vaizramaNa mahArAja che-teo dakSiNadizAmAM je suvarNakumArenAM 38 ADatrIsa lAkha bhavana che tathA dvIpakumAronAM je 40 cALIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre bhavanalakSANi, dvIpakumArANAM ca catvAriMzadityevaM suvarNakumAradvApakumArasaMbandhi. nAmaSTasaptatilakSabhavanAnAm 'AhevacaM' AdhipatyaM 'porevacca' purovartitvam agresaratvam, 'sAmitta' svAmitvam-prabhutvam, prabhutvam, 'bhahitta' bhartRtva-poSakatvam 'mahArAyatta' mahArAjatvaM-lokapAlakatvam 'ANAIsaraseNAvaccaM' AjJezvarasenApatyam-AjJAyAM nidezadAne IzvaraH samarthoM yaH senApatiH sa AjJezvarasenApatistasya bhAvaH karmavA, pradhAnasenApatitvam 'kAremANe' kArayan anunAyakaiH saMpAdayan 'pAlemANe' pAlayan svayaM rakSan 'viharai' viharati / 'there Na akaMpie' sthaviraH khalu akampitaH bhagavato mahAvIrasyASTamo gaNadharaH, 'aTTahattari vAsAI' aSTasaptativarSANi yAvat 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA 'siddhe jAvappahINe' siddho yaavtphiinnH| 'uttarAyaNaniya?' uttarAyaNanivRttaH uttarAyaNAt nivRttaHpratyAvRttaH-dakSiNAyanapavezAbhimukhaH khalu 'sUrie' sUryaH-AdityaH 'paDhamAo maMDalAo' prathamAnmaNDalAta-dakSiNasyAmabhisarata: sUryasya yatprathamaM maNDalaM tasmAta na tu sarvAbhyantaramaNDalAt 'egUNacattAlIsaime maMDale' ekonacatvAriMzattame maNDale dakSiNAyanaprathamamaNDalApekSayA ekonacatvAriMzattame sarvAbhyantaramaNDalApekSayA tu catvAriMzattame maNDale 'aTTahattari egasadvibhAge' aSTasaptatimekaSaSTibhAgAn 40 cAlIsa lAkha jo dvIpakumAroM ke bhavana haiM una sabakA Adhipatya, parovartitva, svAmitva, bhattatva evaM mahArAjatva tathA AjJezvarasenApatitva apane anunAyakoM se karavAte haiM aura svayaM unakI rakSA karate haiN| bhagavAn mahAvIra ke aSTama gaNadhara sthavira akaMpita78aThahattara varSa kI apanI samasta Ayu ko bhogakara siddha yAvat samasta duHkhoM se vihIna bane haiN| uttarAyaNa se nivRtta huA-dakSiNAyana meM praveza karane ke sanmukha huA-sUrya-prathamamaMDala se-sarvAbhyantara maMDala se nahIM-dakSiNAyanaprathamamaMDala kI apekSA se39unacA. lIsaveM maMDala meM tathA sarvAbhyantaramaMDala kI apekSA cAlIsaveM maMDala meM diva. sarUpa kSetra ke78aThahattara bhAgo ko arthAt eka muhUrta ke61igasaTha bhAgoM meM lAkha bhavana che te badhAnI upara adhipatya, puravartitva, svAmitva, bhatRtva, mahArAjatva, tathA Azvara senApatitva pitAnA anuyAyIo pAse karAve che ane pote temanI rakSA kare che. bhagavAna mahAvIranA AThamA gaNadhara sthavira alaMpita potanuM 78 aThotera varSanuM AyuSya bhogavIne siddha, buddha, ane samasta dukhethI rahita thayA hatA. uttarAyaNamAMthI nivRtta thayela sUrya-dakSiNAyanamAM praveza karavAne sanmukha thayela sUrya-pahelA maMDaLathI (sabhyantara maMDaLathI nahIM) dakSiNAyana pahelA maMDaLanI apekSAe 39 ogaNacALIsamAM maMDaLamAM tathA sabhyantara maMDaLanI apekSAe cAlIsamAM maMDaLamAM divasarUpa kSetranA 78 aThotera bhAgane eTale ke eka muhUtanA 61 eka zrI samavAyAMga sUtra Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 537 bhAvabodhinI TIkA. aSTasaptatitamaM samavAyanirUpaNam muhUrttasya ekaSaSTibhAgAn kRtvA teSu ca eko bhAgaH, tatparimitAn aSTasaptatibhAgAn 'divasakhecassa' divasakSetrasya - divasasya 'nivuidetA' niva-kSapayitvA 'rayaNikhettassa' rajanI kSetrasya rajanyAH 'abhinivuDDhettA" abhinivardhya = rajanyAstAvadbhAgAna varddhayitvA khalu 'cAraM carai' paribhrAmyati / taduktaM candraprajJaptyAm - jambUdvIpe yadeto sUryo sarvAbhyantaramaNDalamupasaMkramya paribhramataH, tadA nava navatiyojana sahasrANi catvAriMzadadhikaSaTzatayojanAni ca antareNAnyo'nyaM paribhramataH / sarvAbhyantaramaNDale tu jambUdvIpamubhayanto'zItyadhikaikazatayojanAni parihAya vartate / jambUdvIpramANAd dviguNitAni azItyadhikazatayojanAni arthAt SaSTyadhikatrizatayojanAni apanIya ubhayorapi sUryayoryathoktamantaraM bhavati / tatra saMcaratostayoH sUryayo divasa mAnamutkRSTato'STAdaza muhUrtAtmakaM bhavati, rAtrimAnaM tu jaghanyato dvAdazamuhUrttAtmakaM bhavati / tato'bhyantaramaNDalAnniSkramya se 1 eka bhAga parimita 78 aThahattara bhAgoM ko kSapita karake aura rAtri ke utane hI bhAgoM ko kSapita karake aura rAtri ke utane hI bhAgoM ko bar3hA karake paribhramaNa karatA hai| caMdraprajJapti meM isa viSaya meM isa prakAra kahA hai- jaMbUdvIpa meM jisa samaya do sUrya sarvAbhyantara maMDala para pahuMcakara ghUmate haiM usa samaya ninnAnavehajAra chahasau cAlIsa99640 yojana kA inameM antara rahatA hai| sarvAbhyantara maMDala meM jaMbUdvIpa donoM aura 180ekasoassI yojana choDakara hai| jaMbUdvIpa ke pramANa meM se dviguNita 180ekaso assI yojana ko arthAt 360 tInasau sATha yojana ko ghaTAne para jo ninnAnave hajAra chahasau cAlIsa 99640 bacate haiM vahI ina donoM kA antara nikala AtA hai| jaMbUdvIpa meM isa antara se paribhramaNa karane vAle una donoM sUryoM kA divasamAna utkRSTarUpa se aThAraha muhUrtta kA hotA hai aura rAtrimAna saTha bhAgAmAMthI 1 bhAga pramANa 78 aDhayAtura bhAgAne kSapita (kSaya) karIne ane rAtrinA eTalA ja bhAgene vadhArIne paribhramaNa kare che. candraprajJaptimAM A viSayamAM A pramANe kahela che-ja budvIpamAM je samaye e sarvAbhyantara maMDaLa para paheAMcIne bhramaNa kare che tyAre temanI vacce 99640 navvANu hajAra chaseA cAlIsa yeAjananuM a Mtara rahe che, sarvAntara maMDaLanI banne bAjue 180 ekase e'sI ceAjana choDIne ja khUdvIpa che. jamUdrIpanA pramANamAMthI 180 ekaseA e'sI ceAjanathI khamaNA eTale ke 360 traNaseA sAiTha ceAjana bAda karavAthI je 99640 navvANuM hajAra chase cAlIsa ceAjana vadhe che e ja te banne vaccenuM aMtara che, jabudvIpamAM te 'tarethI paribhramaNa karanAra te anne sUyaeNnu divasamAna vadhAremAM zrI samavAyAMga sUtra Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre BURAD prathame'horAtre'bhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya yadA tau paribhramatastadA tayorantaraM navanavatiyojanasahasrANi catvArizadadhikaSaTzatayojanAni ekaSaSTibhAgavibhaktasya yojanasya paJcatriMzadbhAgA~va yAvad bhavati / tadA divasa ekaSaSTibhAgavibhaktamuhUrtta dvibhAgonASTAdazamuhUrttAtmako bhavati, rAtrizca ekaSaSTibhAgavibhaktamuhUrttadvibhAgAdhikadvAdazamuhUrttAtmikA bhavati / ' evaM ' evam anenaiva prakAreNa 'dakkhiNAyaNaNiTTe vi' dakSiNAyananivRtto'pi dakSiNAyanAnnivRttaH arthAduttarAyaNapravezAbhimukho'pi sUryaH prathamAt maNDalAt ekonacatvAriMzattame maNDale aSTasaptatimekapaSTibhAgAn arthAt muhUrttasya ekaSaSTibhAgAn kRtvA teSu ca eko bhAgastatparimitAn aSTasaptatibhAgAn rajanyAH kSapayitvA divasasya ca tAtobhAgAn vardhayitvA cAraM carati / atra divasamAnam ekaSaSTibhAgavibhaktajaghanya se 12bAraha muhUrta kA hotA hai| isake bAda AbhyantaramaMDala se nikala kara prathama ahorAtra meM jaba ve donoM sUrya usa abhyantara maMDala ke antara maMDala para Akara ghUmate haiM taba una donoM meM antara ninnAvehajAra chahasau cAlIsa 99640 yojana kA aura eka yojana ke 60 sATha bhAgoM meM se 35 paiMtIsa bhAga pramANa taka kA hotA hai| usa samaya divasa 61 ikasaTha bhAga vibhakta muhUrta ke do bhAga se nyUna 18 aThAraha muhUrtta pramANa hotA hai| aura rAtri 61 ikasaThabhAgavibhakta ke do bhAga adhika 12 bAraha murhata pramANa hotI hai| isI taraha se dakSiNAyana se nivRtta huA arthAt uttarAyaNa meM praveza ke sanmukha huA sUrya prathama maMDala se 39 unacAlIsa veM maMDala meM, rajanI - rAtri ke78 aThahattara bhAgoM ko - arthAt muhUrtta ke 61 ikasaTha bhAga karake unameM ekabhAgaparimita 78 aThahattara bhAgoM ko kSapita karake aura divasa ke utane hI bhAgoM kA varddhita karake bhramaNa karatA hai| isameM divasapramANa 538 vadhAre aDhAra (18) muhUta'nu' ane rAtrimAna ochAmAM echuM 12 bAra muhUta nuM hoya che. tyArabAda Abhyantara maMDaLanI pachInA maMDaLa para AvIne bhramaNa kare che tyAre te bannenuM aMtara 99640 35/60 cAjana sudhInuM thAya che. tyAre divasa 18 aDhAra murhuta pramANa karatAM eka muhUtanA 61 bhAgeAmAMthI e nyUna bhAga jeTaleA (16 pa9/61 muhUta'nA pramANu ane rAtri 12 2/61 murhuta pramANa thAya che. A rIte dakSiNAyanathI nivRtta thayela eTale ke uttarAyanamAM praveza karavAnI samIpa Avela sUrya pahelA maMDaLathI 39mAM maMDaLamAM, rAtrinA 78 iMce tera (bhAgAneeTale ke muhUtanA 61 ekasaTha bhAga karIne teeAmAMthI 1 bhAga pramANa 78 iye tera bhAgAne kSapita (kSaya) karIne ane divasanA eTalA ja bhAgAnI vRddhi karIne zrI samavAyAMga sUtra Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 539 bhAvabodhinI TIkA. aSTasaptatitamaM samavAyanirUpaNam muhUrtacatuzcatvAriMzadbhAgAdhikaSoDazamuhUrtAtmakam, rAtrimAnaM tu ekaSaSTibhAgavibhaktamuhUrtasaptadazabhAgAdhikatrayodazamuharttAtmakam / dakSiNAyane hi sUryo dinamAnaM kSapayati, rAtrimAnaM varddhayati, uttarAyaNe tu dinamAnaM varddhayati, rAtrimAnaM kSapayatItyavagantavyam / / sU0 117 / / / 61ikasaTha bhAga meM vibhakta muhUrta ke34cautIsa bhAga adhika 16 solaha muhUrta kA hotA hai aura rAtripramANa 61ikasaTha bhAga meM vibhakta hue muhatte ke 17sataraha bhAga adhika 13teraha muharsa kA hotA hai| isa kathana se hama yaha samajha jAte haiM ki dakSiNAyana meM sUrya dinamAna ko kama karatA hai aura rAtrimAna ko baDhAtA hai tathA uttarAyaNa meM dinamAna ko baDhAtA hai aura rAtrimAna ko kama kara detA hai| bhAvArtha - isa sUtra meM 78aThahattara samavAya kA kathana kiyA gayA hai-soma, yama, varuNa, aura vaizramaNa ye cAra lokapAla hai| inameM jo vaizramaNa lokapAla hai| vaha suvarNakumAra aura dIpakumAroM ke 79unnAsI lAkha bhavanoM kA adhipati hai| sthavira akaMpita 78 aThahattara varSa ke the| uttarAyaNa se nivRtta huA sUrya prathama maMDala se 39 unnAsI maMDala meM jaba saMcAra karatA hai-taba vaha divasa ke eka muhUrta 61ikasaTha bhAgoM meM se 1eka bhAga parimita 78aThahattara bhAgoM ko kSapita kara detA hai aura rAtri ke utane hI bhAgoM ko varddhita kara detA hai| isI taraha se dakSiNAyana se nivRta hue sUrya ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye ||suu0 117 // bhramaNa kare che. temAM divasapramANa 16 34/61 muhUrtanuM ane rAtripramANa 13 17/1 muhUrtanuM thAya che. A kathanathI te vAta samajAya che ke dakSiNAyanamAM sUrya dinamAnane ghaTADe che ane rAtrimAnane vadhAre che. tathA uttarAyanamAM dinamAnane vadhAre che ane rAtrimAnane ghaTADe che. bhAvArtha-A sUtramAM sUtrakAre aThotera (78)nI saMkhyAvALAM samavAnuM kathana karyuM che-soma, yama, varuNa ane vizramaNa, e cAra lekapAla che temAMno je vaizramaNa lekapAla che te suvarNakumAra ane dIpakumAranAM 78 aThotera lAkha bhavanene adhipati che. sthavira akaMpita 78 aThotera varSanuM AyuSya bheLavIne siddhapada pAmyA che. uttarAyanamAMthI nivRtta thayele sUrya jyAre pahelA maMDaLamAMthI 39mAM maMDaLamAM saMcare che tyAre te divasanA eka muhUrtanA 61 ekasaTha bhAgamAMthI 1 bhAga pramANa aThotera bhAgono kSaya karI nAMkhe che-eTale ke 1 17/61 muhUrta kSaya kare che.-ane rAtrinA eTalA ja bhAgonI vRddhi kare che. dakSiNAyanathI nivRtta thayela sUryanI bAbatamAM paNa e ja rIte samajI levuM, sU. 11NA zrI samavAyAMga sUtra Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 samavAyAGgasUtre ekonAzItitamaM samavAyamAha-'valayAmuhassa' ityaadi| mUlam--valayAmuhassa NaM pAyAlassa hiTillAo caramaMtAo imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe heTille caramaMte esa gaM egUNAsiM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM keussavi, jUyassa vi, Isarassa vi| chaTTIe puDhavIe bahumajjhadesabhAyAo chaTussa ghaNodahissa hehille caramaMte esa NaM egUNAsIi joyaNasahassAiM abAhAe aMtare pannatte / jaMbUddIvassa NaM dovassa bArassa ya bArassa ya esa NaM egUNAsIiM joyaNasahassAiM sAiregAiM abAhAe aMtare paNNatte // sU0 118 // TIkA-'valayAmuhassa' ityAdi / 'valayAmuhassa NaM pAyAlasya' valayAmukhasya khalu pAtAlasya-pUrvadigvyasthitasya vaDavAmukhanAmakamahApAtAlakalazasya 'hihillAmo caramaMtAo' adhastanAccaramAntAt 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'heDhille' adhovartI 'caramaMte' caramAnto yo'sti, 'esa gaM' eSa khalu 'egUNAsi joyaNasahassAI' ekonAzItiyojanasahasrANi 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prjnyptH| AntaryatvevaM vijJeyam-azItisahasrAdhikalakSayojanaparimitaM ratnaprabhAyAH sarvabAhalyamAnam, aba sUtrakAra 79unnAsIveM samavAya kA kathana karate haiM-'valayAmuhassa NaM ityAdi / TIkartha-pUrvadizAsaMbaMdhI baDavAmukha nAmake mahApAtAlakalaza kA jo saba se antima bhAga hai usase, usa ratnaprabhA pRthivI kA jo adhovartI caramAnta bhAga hai vaha abAdhA-vyavadhAna-kI apekSA se 79 unnAsIhajAra yojana dUra hai| vaha isa prakAra se jAnanA cAhiye-ratnaprabhA pRthivI kI have sUtrakAra ogaNyAeMsI (79) nI saMkhyAvALA samavAnuM kathana kare che'clyaa muhassa NaM' ityAdi / TIkArtha-pUrva dizAnA vaDavAmukha nAmanA pAtAlakalazanA antima bhAgathI ratnaprabhA pRthvInA avatI caramAnta bhAganuM aMtara 79 ogaNyAeMsIhajAra jananuM che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-ratnaprabhA pRthvInI kula jADAI ekalAkha eMsI zrI samavAyAMga sUtra Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonAzItitamaM samavAyanirUpaNam eSu sahasra yojanAvadhikaM samudrAvagAhamAnam, lakSayojanAvadhikaM pAtAlakalazamAnam, sarvavAlyamAnAt ekasahasrAdhikalakSa yojaneSvapanIteSu ekonAzItisahasrayojanAni avaziSyante iti vaDavAmukhapAtAlakalazacaramAntAdratnaprabhAcaramAnta ekonAzItisahasrayojanAntaritaH / evaM' evam anena prakAreNa 'keurUsa vi, jayassa vi, Isarassa vi' ketorapi yUpasyApi IzvarasyApi = ketu-yUpezvarAdhastanacaramAntAd ratnamabhAyAH pRthivyAzcaramAnto'pi ekonAzItisahasrayojanAni abAdhayA antare prajJaptaH / ' paMcamIe puDhavIe' paJcamyAH pRthivyAH 'bahumajjhadesabhAyAo' bahumadhyadezabhAgAt madhyapradezAta 'chaTussa ghaNodahissa' SaSThasya ghanodadheH 'heTThille' caramaMte' adhastanatharamAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'egUNAsIi joyasahasAI' ekonAzItiM yojanasahasrANi 'zrabAhAe' abAdhayA 'aMtare' antaredUre 'paNNatte' prajJaptaH | atredaM bodhyam - paJcamapRthivyA bAhalyamekalakSASTAdazasahasrakula moTAI eka lAkha assIhajAra yojana kI hai| isameM 1eka hajAra yojana kI gaharAI samudra kI hai| tathA ekalAkha yojana kA pAtAla kalaza hai| isa taraha 1 lAkha 1eka hajAra yojana ko eka 1lAkha80 assI yojana meM se ghaTAne para 79 unnAsI hajAra yojana kI dUrI vaDavAmukha pAtAla kalaza ke caramAnta bhAga se ratnaprabhA bhUmi ke caramAnta bhAga kI nikala AtI hai| isI taraha se vyavadhAna kI apekSA ketu, grUpa aura Izvara nAmake pAtAla kalazoM ke adhastana caramAnta se ratnaprabhA pRthivI kA caramAnta bhAga bhI 79 unnAsI hajAra yojana dUra hai| paMcamI pRthivI ke bahumadhyadeza bhAga se chaThaveM ghanodadhi kA nIce kA caramAnta - akhirI pradeza vyavadhAna kI apekSA 79 unnAsI hajAra yojana dUra kahA gayA hai| vaha isa prakAra se haipAMcavIM pRthivI kI moTAI 1 lAkha 18 aThAraha yojana kI hai| ghanodadhi 541 hajAra ceAjananI che. temAMthI eka hajAra ceAjananI samudranI UMDAi che tathA 1 eka lAkha ceAjananAM pAtAlakalaza che. A rIte 1 eka lAkha 80 esI hajAra cAjanamAMthI 1 eka lAkha 1 eka hajAra cAjana bAda karavAthI vaDavAmukha pAtAlakalazanA caramAnta bhAgathI ratnaprabhA pRthvInA caramAnta bhAganuM aMtara 79 egaNyAsItera hajAra ceAjana nIkaLe che. e ja pramANe ketu, cUpa ane Izvara nAmanA pAtAlakala-- zenA adhastana antima bhAgeAthI ratnaprabhA pRthvInA caramAntabhAganuM aMtara paNa 79 egaNyAeMsI hajAra yeAjana Ave che. pAMcamI pRthvInAM kharAkhara madhya bhAgathI chaThThA nAdiSanA nIcenA caramAnta bhAganuM aMtara 79 agaNyAesI ceAjananuM che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-pAMcamI pRthvInI UMDAi eka lAkha aDhArahajAra ceAjananI zrI samavAyAMga sUtra Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre yojanAvadhikamasti / ghanodadhirviMzatisahasrayojanapramANo'sti / paJcamapRthivyA arddhamekonaSaSTisahasrayojanAni ghanodadhipramANaM viMzatisahasrayojanAni, ityubhayasaMkalanayA ekonAzItisahasrayojanAni bhavanti / 'jaMbUdIvassa NaM dIvassa bArassa ya vArassa ya' jambUdvIpasya khalu dvIpasya dvArasya ca dvArasya ca jambUdvIpasya jagatyA vijayavaijayantajayantAparAjitAbhidhAnAni catuzcaturyojana viSkambhANi gavyUti pRthuladvArazAkhAsahitAni pUrvAdidigvyavasthitAni catvAri dvArANi santi, teSu pratyekadvArasya 'esa NaM' etatkhalu parasparam ' eguNAsIiM joyaNasahassAI sAiregAI' ekonAzIti yojanasahasrANi sAtirekANi- kiMcidadhikaikonAzItisahasrANi yojanAni yAvat ' aMtare' antaraM 'paNNatte' prajJaptam / idamAntaryamevamavagantavyam - jambUdvIpaparidheH pramANaM trINi lakSANi SoDazasahasrANi 542 vAtavalaya kI moTAI 20 bIsahajAra yojana kI hai| isa taraha pAMcavIM pRthivI ke ardhapramANa 59 unasaTha hajAra yojana ko aura ghanodadhi vAtavalaya ke 20 bIsa hajAra yojana ko joDane para 79 unnAsI hajAra yojana jo joDa meM saMkhyA AtI hai vaha paMcamapRthivI ke bahumadhya dezabhAga se chaThaveM ghanodadhi ke nIce kA antima pradeza kI dUrI nikala AtI hai| jaMbUdvIpa kI jagatI ke cAra dvAra haiN| inakA nAma vijaya, vaijayaMta, jayaMta aura aparAjita hai| ye saba cAra cAra yojana ke cauDeM haiN| gavyUti - koza - taka kI pRthula - vistRtta-dvAra zAkhA se ye sahita haiN| pUrva Adi cAroM dizAoM meM ye haiN| vyavadhAna kI apekSA se ina dvAroM kA paraspara kA antara kucha adhika 79 unnAsI hajAra yojana kA hai| isa antara ko isa prakAra se samajhanA cAhiye - jaMbUdvIpa kI paridhi kA pramANa- 3tIna lAkha 16 solaha che. ghaneAdhi vAtavalayanI U'DAi vIsa hajAra ceAjananI che. A rIte pAMcamI pRthvInu adha pramANa 59 ogaNasAiTha hajAra cAjana ane ghaneAdhi vAtavalayanA vIsahajAra ceAjananA saravALA karatAM ja 79 ogaNyAesI hajAra ceAjananA saravALA Ave che te pAMcamI pRthvInA madhyabhAgathI ghanedhi vAtavalayanA nIcenA antima bhAganu a Mtara che, namUdIpanI lagatI (aTa) nAM yAra dvAra che. tebhanA nAma vinaya, vaizyAMta, jayaMta ane aparAjita che. te khadhAM cAra, cAra ceAjana paheALAM che. te dvArA gabyUti kAza-sudhInI pRthula-vistRta-dvArazAkhAthI yukata che. te dvArA pUrva Adi cAra dizA emAM che, te dvArAnuM parasparanuM aMtara 79 egaNyAe'sI hajAra ceAjanathI vadhAre che. te aMtaranI spaSTatA A pramANe samajavI- jamRddhIpanI paridhinuM pramANa traNa zrI samavAyAMga sUtra Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 543 bhAvabodhinI TIkA. ekonAzItitamaM samavAyanirUpaNam saptaviMzatyadhike dve zate yojanAni, trayaH krozAH, aSTAviMzatyadhikekazatadhaSi sArthatrayodazAbhulAni ca / asmAtparidhimAnAta dvArANAM dvArazAkhAnAM cASTAdazayojanAtmake viSkambhamAne'panIte satyavaziSTe paridhimAne caturdhAvibhakte sati pratyekadvArasya parasparamAntarya pUrvoktamupalabhyate ||suu.118|| hajAra 2dosau 27sattAvIsa yojana 3tIna koza 128ekasau aThAvIsa dhnuss13||saaddhe teraha aMgula hai| isa paridhipramANa meM se, dvAroM aura dvAra zAkhAoM kA pUrvokta 18aThAraha yojana kA viSkaMbha pramANa kahA hai vaha ghaTAne para jo avaziSTa pramANa bace use cAra jagaha vibhakta kara dene para pratyeka dvAra kA paraspara kA antara nikala AtA hai| bhAvArtha-isa sUtra meM 79 unnAsI veM samavAya kA kathana kiyA gayA hai| vaha isa prakAra se hai-ratnaprabhA pRthivI ke 3tIna kANDa haiM-ratnakAMDa 1, paMkabahulakAMDa2, aura jlbhulkaaNdd| kAMDakA tAtparya bhAga-hisse hai| ratnakAMDa kI moTAI16solaha hajAra yojana kI hai| paMkabahulakAMDa kI moTAI84 caurAsI hajAra kI aura tIsare jala bahulakAMDa kI moTAI 80assI hajAra yojana kI hai| ina tInoM kA paraspara meM yoga karane para ratnaprabhA kI moTAI 1eka lAkha 80assI hajAra yojana kI ho jAtI hai| vaDavAmukha Adi nAmake cAra pAtAlakalaza lavaNasamudra meM haiN| samudra kA avagAhanamAna 1eka hajAra yojana kA hai| aura pAtAlakalaza kA pramANa 1lAkha yojana kA hai| sApa soDA2 pse| satyAvIsa (316227) yona, 15 (3) aza, me se aThyAvIsa (128) dhanuSa ane sADAtera (13) AMgaLa che. te paridhi pramANamAMthI dvAro tathA dvArazAkhAonuM je pUrvokata 18 aDhAra jananuM viSka-pramANa che te bAda karavAthI je pramANa bAkI rahe che. tenA cAra bhAga pADI nAkhavAthI pratyeka dvAranuM parasparanuM aMtara nIkaLe che. bhAvArtha -A sUtramAM 79 ogaNyAeMsI saMkhyAvALAM samavAyanuM kathana karyuM cha. 1 2 pramANe -2tnaprabhA pRthvInA am is (lA) cha-(1) 2tnaxis, (2) paMkabahulakAMDa, ane (3) jalabahulakAMDa ratnakAMDanI jADAI seLa hajA2 jananI che. paMkabahulakAMDanI jADAI 84 coryAsI hajAra jananI che, ane jalabahulakAMDanI meTAI 80 eMsI hajA2 janI . te traNene saravALo karavAthI ratnaprabhA pRthvInI jADAI ekalAkha 80 eMsI hajAra yojananI che. te traNeno saravALo karavAthI ratnaprabhA pRthvInI jADAI ekalAkha eMsI hajAra jana AvI jAya che vaDavAmukha Adi cAra pAtAlakalaze lavaNasamudramAM che. samudranuM avagAhamAna ekahajAra ejananuM che. ane pAtAlakalazanuM avagAhamAna ekalAkha jananuM che. 18000 (ekalAkha eMsIMhajAra) zrI samavAyAMga sUtra Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 samavAyAGgasUtre azItitamaM samavAyamAha - 'sejase gaM' ityaadi| mUlam-sejaseNaM arahA asIiM dhaNUiM uDUDhaM uccatteNaM hotthaa| tiviDhe NaM vAsudeve asIiM dhaNUiM uDaDhaM uccatteNaM hotthaa| ayale Na baladeve asIiM dhaNUI uDDhaM ucatteNaM hotthA / tiviDhe NaM vAsudeve asIivAsasayasahassAiM mahArAyA hotthA / Aubahule NaM kaMDe asIi joyaNasahassAiM bAhalleNaM pnnnntte| IsANassa deviMdassa devaranno asIisAmANiyasAhassIo pnnnnttaao| jaMbuddIve gaMdIve asIuttaraM joyaNasayaM ogAhettA sUrie uttarakaTrovagae paDhamaM udayaM karei // sU0 119 // ___TIkA-'senjaMse NaM' ityAdi / 'sejaMse NaM arahA' zreyAMsaH khalu arhanzreyAMsanAtho nAmaikAdazo jinaH 'asII dhaI' azIti dhaSi yAvat 'urdU 1eka lAkha80assI hajAra yojana meM se ekalAkha1ekahajAra yojana ko kama karane se 79unnAsI hajAra yojanakI dUrI vaDavAmukhapAtAlakalaza ke caramAnta pradeza se ratnaprabhA bhUmi ke caramAnta pradeza kI nikala AtI hai| itanI hI ratnamabhAbhUmi ke caramAMntabhAga se ketu, yUpa aura Izvara nAmake pAtAlakalazoM ke pratyeka ke caramAntabhAga kI dUrI jAnanI caahiye| paMcamapRthivI jo dhUmaprabhA hai usake bahumadhyabhAga se chaThaveM ghanodadhikA jo nIce kA bhAga hai vaha bhI itanI hI dUra hai| jaMbUdvIpa ke pratyeka dvAra kA paraspara meM antara kucha adhika 79 unnAsI hajAra yojana kA hai ||suu0 118 // aba sUtrakAra 80 assIveM samavAya kA kathana karate haiM-'sejjaM sennNjanamAMthI ekalAkha ekahajAra ejana bAda karavAthI je 79000 ejana rahe che te vaDavAmukha pAtAlakalazanI caramAnta pradezathI ratnaprabhA pRthvInA caramAnta pradezanuM aMtara che. ratnaprabhA pRthvInA caramAnta bhAgathI ke, cUpa, ane Izvara nAmanA pratyeka pAtAlakalazanA caramAnta bhAganuM aMtara paNa eTaluM ja che. pAMcamI je dhUmaprabhA nAmanI pRthvI che tenA barAbara madhya bhAgathI chaThThA ghane dadhine nIcene antIma bhAga paNa eTale ja aMtare che. jambudvIpanA eka kAranuM paraspara vaccenuM aMtara 79 ogaNyAeMsI hajAra yojana karatA thoDuM vadhAre che sU. 118 ve sUtra mesI (80) sabhyAini samavAyo satAve cha-'sejase NaM zrI samavAyAMga sUtra Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. azItitamaM samavAyanirUpaNam uccatteNaM' ardhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'tiviTeNaM vAsudeve' tripRSThaH khalu zreyAMsajinasamakAlikaH prathamo vAsudevaH 'asII dhaNUI' azItiM dhanaMSi yAvat 'uDDhe uccatteNaM hotthA' UrdhvamuccatvenAsIt / 'tiviDhe NaM vAsudeve' tripRSThaH khalu vAsudevaH 'asIivAsasayasahassAI' azItivarSazatasahasrANi 'mahArAyA' mahArAjaH 'hotyA' AsIt / tripRSThasya sarvAyuzcaturazItilakSavarSANi, tatra caturlakSavarSANi kaumArye, zeSANi mahArAjye ityavaseyam / 'AubahuleNaM keDe' abahula: khalu kANDa: ratnaprabhAyAstrayaH kANDA:-prathamo ratnakANDaH poDazavidharatnamayaH SoDazasahasrayojanavAhalyamAnaH, dvitIya' padmakANDazcaturazItisahasrayojanapramANaH, tRtIyo'bbahulaH kANDaH 'asIi joyaNasahassAI' azItiyojanasahasrANi yAvat 'bAhaleNaM' bAhalyena 'paNNatte' prjnyptH| 'IsANassa deviMdassa devaranno' IzAnasya devendrasya devarAjasya asII sAmANiyasAhassIo' azIti sAmAnikasAhasthyaH 'paNNattAo' prjnyptaaH| 'jaMbuddIve NaM dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe 'asI uttaraM joyaNasayaM' azItyuttaraM yojanazatam 'yogAhettA' avagAhya-pravizya 'sarie' arahA' ityaadi| TIkArtha--gyArahaveM bhagavAn zreyAMsanAtha kI U~cAI assI dhanuSa kI thii| zreyAMsa-jina ke samakAlika tripRSTha vAsudeva U~cAI kI apekSA 80 assI dhanuSa ke U~ce the| tripRSThavAsudeva 80assI lAkha varSataka mahArAja pada meM rhe| tripRSTha vAsudeva kI Ayu84caurAsI lAkha varSa kI thii| isameM cAra lAkha varSa unake kumArakAla meM vyatIta hue|acl nAma ke prathama baladeva bhI UcAI kI apekSA80assI dhanuSa zarIra meM U~ce the| ratnaprabhApRthivI kA tIsarA paMkabahulakAMDa moTAI kI apekSA80assI hajAra yojana kA hai| devarAja IzAna indra ke 80assI hajAra sAmAnika deva haiN| jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM arahA' ityaadi| TIkAtha-agiyAramAM tIrthakara zreyAMsanAtha bhagavAna e sI (80) dhanuSa pramANa UMcA hatA. temanA samakAlIna tripRSTha vAsudeva paNa eMsI (80) dhanuSa pramANa UMcA hatA. tripRSTha vAsudeve eMsI 80 lAkha varSo sudhI mahArAja pada bhogavyuM temanuM AyuSya 84 coryAsI lAkha varSanuM hatuM, temAMnA 4 cAra lAkha varSa temaNe kumArAvasthAmAM vyatIta karyA hatAM. acala nAmanA pahelA baLadevanI UMcAI paNa eMsI (80) dhanuSa pramANa hatI. ratnaprabhA pRthvInA trIje jalabahulakAMDa 80 (eMsI) hajAra jana jADo (pahoLo) che. devarAja IzAna IndranA eMsI hajAra sAmAnika zrI samavAyAMga sUtra Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre sUryaH 'uttarakaTTovagae' uttarakASThopagataH-uttarAM kASThAM-dizam upagataH-saMprAptaH 'paDhamaM udayaM karei' prathamamudayaM karoti-sarvAbhyantaramaNDale udetiityrthH||suu.119|| __ ekAzItitamaM samavAyamAha-'navanavamiyA NaM' ityAdi / mUlamU--navanavamiyA NaM bhikkhupaDimA ekkAsIi rAidiehiM cauhi ya paMcuttarehiM bhikkhAsaehiM ahAsuttaM jAva ArAhiyA / kuMthussa NaM arahao ekkAsIiM maNapajavanANisayA hotthA / vivAhapannattIe ekAsIi mahAjummasayA paNNattA ||suu0 120 // ____TIkA-'navanavamiyA' ityAdi / 'navanavamiyA NaM' navanavamikA khalu nava navamAni yasyAM sA navanavamikA navasu navakeSu nava navamAni bhavantyeva, sA khalu 'bhikkhupaDimA' bhikSupratimA 'ekAsIirAiMdiehi' ekAzItyA rAtrindivaiH 'cauhi paMcuttarehiM bhikkhAsaehi' caturbhiH paJcotaraibhikSAzataiH paJcAdhikacatuH zatabhikSAbhiH 'ahAttaM' yathAsUtram 'jAva' yAvat yathAkalpaM yathAmArga yathAtattvaM samyakAyena spRSTA pAlitA zodhitA tIritA kIrtitA AjJayA ArAdhitA bhavati / atra bhikSAzabdena datti hyA-tatra prathame navake pratidinamekA dattiranasya ekAdattiH pAnasya / pratinavakaM kramazaH ekaikAna jaladattiddhayA navame navake pratidinaM navadattayo'nnasya nava jalasya ca bhavanti / sarvadattisaMkhyA tu pazcAdhikacatuHzataparimitA bhavati / 'kuMthussa NaM arahao' kunthIH svalbarhataH 180 ekasau assI yojana ghusakara sUrya uttaradizA ko prApta karake sarvAbhyantara maMDala meM udita hotA hai ||suu0 119 // ___ aba sUtrakAra 81ikAsI veM samavAya kA kathana karate haiM'navanavamiyANaM bhiksupaDimA' ityaadi| TIkArtha-navanavamikA bhikSu pratimA81ekAsI dinoM kI405cAraso pAMca dattiyoM dvArA yathAsUtra yAvat ArAdhita hotI hai| kunthunAthabhagavAn ke de che. jaMbudvIpamAM 180 ekaso eMsI jana bhamIne sUrya uttara dizAmAM praveza karIne sarvAbhyantara maMDaLamAM udaya pAme che mAsU. 11 ve sUtrA2 medhyAsI (81) sadhyAvANAM smvaaye| matAva cha-'nava nava miyANaM bhikakhupaDimA' ityaadi| TayArtha-nava divasanI evI nava nava bhikSapratimAnuM ekyAsI (81) divasamAM evI nava nava 405 datti dvArA sUtronusAra ArAdhana karAya che. kuMthunAtha zrI samavAyAMga sUtra Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAzItitama samavAyanirUpaNam 547 'ekkAsII maNapajavanANisayA' ekAzItimanaHparyavajJAnizatAni ekAzItizatasaMkhyakAmanAparyavajJAninaH hotthA' Asan / 'vivAhapannattIe vivAhaprajJaptyAmU-bhagavatyAm 'ekAsIi mahAjummasayA' ekAzItirmahAyugmazatAni 'paNNattA' prajJaptAni / iha zatazabda AgamAMzaparaH,tathA mahAyugmazabdo mhaaraashiprH| ayaM bhAvaH bhagavatIsUtre kRtayugmAdilakSaNarAzivizeSavicArarUpA AgamAMzA ekAzIti saMkhyakAH snti|suu.120|| 81ekAsI sau arthAt 8ATha hajAra 1eka sau manaHparyavajJAna ke dhArI the| vivAha prajJapti meM-bhagavatI meM 81ekAsI sau mahAyugma haiN| yahAM zatazabda AgamAMza paraka hai| tathA mahAyugmazabda mahArAzi paraka hai| isakA bhAva yaha hai ki bhagavatI sUtra meM kRta yugmAdirUpa jo rAzivizeSa kA vicAra hai-usa vicAra svarUpa AgamAMza 81ekAsI sau haiN| bhAvArthaspaSTa hai-yahAM 81ekAsI dinoM meM jo navanavamikA bhikSupratimA 405cAraso pAMca dattiyoM dvArA ArAdhita hotI hai usameM dattiyoM kA krama isa prakAra se hai-pahile nava dino meM prati dina 1eka datti anna kI aura eka datti pAna kI hotI hai| isa taraha prathama navaka meM1-1ekara anna jala kI vRddhi se 9navaveM dina 45 paiMtAlIsa dattiyAM anna jala kI ho jAtI hai|9nvk kI ye dattiyAM 45paiMtAlIsa se guNita hone para 405 cAraso pAMca ho jAtI haiM ||suu0 120 // bhagavAna ATha hajAra eka se (8100) mana:paryavajJAnane dhAraNa karanArA hatA. vivAha prajJaptimAM-bhagavatImAM 8100 ekAsIso mahAyuma che. ahIM 'zata zabda AgamAMza darzaka che. tathA mahAyugma zabda "mahArAzi" darzaka che. tenuM tAtparya e che ke bhagavatIsUtramAM yugamAdirUpa je razivizeSane vicAra karAyo che-te vicAra svarUpa ekayAsI (8100) AgamAMza che. bhAvArthabhAvArtha spaSTa che. ahIM 81 ekAsI divasamAM je nava navamikA bhikSupratimAnuM 405 cAraso pAMca dakti dvArA ArAdhana batAvyuM che. temAM daktiyone krama A pramANe che. pratyeka navakanA pahele divase dararoja eka datti annanI ane eka datti pAnanI levAya che. A rIte pratyeka navakanA bIjA divase (navadinamAM) be datti annanI ane be dakti pAnanI ema pratyeka navakamAM eka eka dattinI vRddhi karatAM navamAM navakamAM nava datti annanI ane nava dakti pAnanI levAya che. A rIte dareka navakanI 45 pIsatAlIsa annajaLanI datti thAya che. 45 pIstAlIsane 9 nava vaDe guNatAM 405 cAra pAMca annajaLanI dariyo nava navakamAM grahaNa karAya che.sU.120 zrI samavAyAMga sUtra Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 %3 samavAyAGgasUtre dvayazItitamaM samavAyamAha-'jambuddIve dIve' ityAdi / ___ mUlam--jaMbuddIve dIve bAsIyaM maMDalasayaM jaM surie dukkhutto saMkamittA NaM cAraM carai, taM nikkhamamANe ya pavisamANe y| samaNe bhagavaM mahAvIre bAsIe rAiM diehiM vIikaMtehiM gabbhAogabhaM sAharie / mahAhimavaMtassa NaM vAsaharapavvayassa uvarillAo caramaMtAo sogaMdhiyassa kaMDassa heTille caramaMte esa gaM bAsIiM joyaNasayAI abAhAe aMtare paNNatte / evaM ruppissa vi ||suu0 121 // TIkA---'jaMbuddIve dIve' ityAdi / 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'bAsIyaM maMDalasayaM' dvayazIti maNDalazataM yazItyadhikazatamaNDalAni 'ja' yat asya 'cAraM carai' ityanena sahAnvayaH 'sUrie' sUryaH 'dukkhutto' dvikRtvaH-vAradvayam 'saMkamittA' saMkramya-pravizya khalu 'cAraM carai' cAraM carati-saMcarati, ''tata saMkramaNaM sUryaH 'nikkhamamANe ya' niSkrAma~zca jambUdvIpAd nirgacchan punaH jambUdvIpaM 'pavisamANe ya' pravizazca pravizaMzca karoti / idamatrAvadheyam-sarvANi hi sUryamaNDalAni caturazItyadhikazatasaMkhyakAni santi / tatra sarvAbhyantare sarvabAho ca maNDaladvaye sUryaH sakRdeva saMkramya saMcarati, itarANi dvayazItyadhiH __ aba sUtrakAra 82 bayAsIveM samavAya kA kathana karate haiM-jaMbuddIveNaM ityaadi| TIkArtha-jaMbudvIpa nAmake dvIpa meM sUrya 182ekasau bayAsI maMDaloM meM dubArA praveza karake paribhramaNa karatA hai| isa paribhramaNa ko vaha sUrya jaMbUdvIpa se nikalate samaya aura praveza karate samaya karatA hai| tAtparya isakA yaha hai-sUrya ke samasta maMDala184ekaso corAsI haiN| inameM sarvAbhyantara aura sarvabAhya ye jo do maMDala haiM unameM sUrya eka bAra ho praveza karake saMcaraNa ve sUtra12 prayAzI (82) saMdhyA samavAyonu thana 43 je-jaMbuddIveNaM' ityaadi| TIkAtha-bUdvIpamAM sUrya ekase khyAzI (182) maMDaLamAM be vAra praveza karIne paribhramaNa kare che. jaMbudvIpamAMthI nIkaLatI vakhate tathA jaMbudvIpamAM pravezatI vakhate sUrya e paribhramaNa kare che. tAtparya A pramANe che- sUryanA badhA maLIne 184 eka ceryAsI maMDaLa che. temAMnA sabhyantara ane sarvabAhA e be maMDaLomAM sUrya eka vAra ja praveza karIne saMcaraNa kare che. ane bAkInA ekaso khyAzI zrI samavAyAMga sUtra Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. yazItitamaM samavAyanirUpaNam 549 kazatamaNDalAni tu vAradvayaM saMkramya saMcarati / yadyapi jambUdvIpe hi paJcaSaSTi sUryamaNDalAni santi, tathApi jambUdvIpapadena tad bAhyasthitAni maNDalAnyapi saMgrAhyANi 'iti| 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'bAsIe rAI diehiM vaikvaMte hi' dvayazItyA rAtrindivairvyatikrAntaiH duyazItyahorAtreSu vyatIteSu jyazItitame rAtrindi ve vartamAne-Azvinasya kRSNatrayodazyAmityarthaH, 'gambhAo gambha' garbhAda garbha--devAnandA brAhmaNIgarbhAt trizalAkSatriyA garbha zakreNa svapreSyahariNaigameSidevadvArA 'sAharie' sNhRtH| 'mahAhimavaMtassa NaM' mahAhimavataH khalu 'vAsaharapavvayassa' varSadharaparvatasya dvitIyavarSadharaparvatasya-dvizatayojanocchritasya 'uvarillAo caramaMtAo' uparitanAcaramAntAt 'sogaMdhiyassa kaMDassa' saugandhikasya kANDasya 'hehille' adhastanaH 'caramaMte' caramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'bAsIiM joyaNasayAI' dvadhazIti yojanazatAni dUcazItizatayojanAni 'abAhAe' abAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare-dare 'paNNatte' prjnyptH| dvayazItizata yonAntaritatvaM ca evaM vijJeyam-ratnaprabhApRthivI karatA hai, bAkI ke jo182ekaso bayAsI maMDala haiM unameM 2do vAra praveza karake saMcAra karatA hai| yadyapi jaMbUdvIpa meM paMsaTha sUryamaMDala hai to bhI "jaMbadvIpa" pada se usake bAhya rahe hue maMDalo kA bhI yahAM grahaNa kiyA gayA hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra 82 bayAsI ahorAtra ke vyatIta ho jAne para arthAt 83terAsI veM ahorAtra ke lagane para Azvina kRSNa trayodazI ke dina devAnandA brAhmaNI ke garbha se trizalA kSatriyANI ke garbha meM apane preSya hariNaigameSI deva dvArA indrane saMhRta krvaayaa| mahAhimavAna nAmake dvitIya varSadharaparvata ke ki jisakI uMcAI do sau yojana kI hai Upara ke antima bhAga se sogaMdhika kANDa kA jo nIce kA antibhAga hai vaha vyavadhAna kI apekSA 82bayAsI sau yojana dUra hai| yaha dUrI isa prakAra (18) maMDaLomAM be vAra praveza karIne saMcaraNa kare che. jo ke bUDhIpamAM pAsa (pa) sUryamaMDaLa che, chatAM paNa "jabUdvIpa parathI tenA bAhya maMDaLane paNa ahI grahaNa karavAmAM Avela che. Indra dvArA mokalAyela hariNameSa deva dvArA 2 khAsI ahorAtra vyatIta thatA ane 83 tyAsI mI ahorAtra thatAM, Aso vadI terazane divase devAnaMdA brAhmaNInA garbhamAMthI trizalA kSatriyANInA garbhamAM zramaNabhagavAna mahAvIrane mUkavAmAM AvyA. base yAjananI uMcAInA mahAhimavAna nAmanA bIjA varSadhara parvatanI uparanA antima bhAgathI saugadhika kAMDanA nIcenA antima bhAganuM aMtara khyAMzI se (82) yojana che. te aMtaranuM spaSTIkaraNa A pramANe che zrI samavAyAMga sUtra Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 samavAyAGgasUtre hi kANDatrayAtmikA, tatkANDatrayaM kharakANDam 1, paGkakANDam2, abbahulakANDa ceti / tatra prathama kANDaM-ratnakANDa1-vajrakANDara vaiDUrya3 lohitAkSa4 masAragalla5 haMsagarbha6 pulaka7 sogandhika6 jyotIrasAjanA9 10 janapulaka11 rajata12 jAtarUpAGka13 14 sphaTika 15 riSThakANDeti16 SoDazavidharatnamayaM prathamaM kANDam / pratyekaM kANDaM sahasrasahasrayojanapramANam / saugandhika kANDaM tu aSTamaM kANDam, iti prathamakANDAdaSTamaM saugandhikakANDaM yAvadazItizatayojanAntaritam / mahAhimavaducchuyastu dvishtyojnaatmkH| itthaM mahAhimavadvarSadharaparvatasya uparitanAccaramAntAtsaugandhikakANDasyAdhastanazcaramAnto dvayazItizatayojanavyavadhAnena dUre vartate / 'evaM' evam-anena prakAreNa 'ruppissa vi' rukmiNo'pi pazcamavarSadharaparvatasyoparitanAccaramAntAtsaugandhikakANDasyAdhastanazcaramAnto dvayazI. tizatayojanavyavadhAnena dUre vijJeyaH // sU. 121 // se jAnanI cAhiye-ratnaprabhA pRthivI ke 3tIna kAMDa haiM-ve 1kharakAMDa, 2 paMkakAMDa aura 3abbahulakAMDa ye haiN| inameM jo kharakAMDa hai vaha ratnakAMDa, vajrakAMDa vaiDUrya, lohitAkSa, masAragalla, haMsagarbha, pulaka, saugaMdhika, jyotI, rasa, aMjana, aMjanapulaka, rajata, jAtarUpa, aMka, sphaTika, aura riSThakAMDa ina solaha prakAra ke ratnoM kI pracuratA vAlA hai| haraekakAMDa 1-1hajAra yojana kA hai| saugaMdhikakAMDa AThavAM kAMDa hai| yaha kAMDa prathama kAMDa se 8. assI sau yojanadara hai| tathA dvitIya mahAhimavAnaparvata kI U~cAI 200 do sau yojana kI hai| isa taraha mahAhimavAna parvata ke Upara ke antimabhAga 82 bayAsI sau yojana dUra hai vaha kathana bana jAtA hai| isI taraha se pAMcaveM varSadhara rukmI parvata ke antima bhAga saugaMvikakANDa kA nIce kA antima bhAga 82vayAsI sau yoja dUra hai ||suu0 121 // ratnaprabhA pRthvInA traNa kAMDa che. (1) barakAMDa (2) paMkakAMDa ane (3) ambahulakAMDa temane je barakAMDa che te ratnakAMDa, vAkAMDa, viDUrya, lohitAkSa, masAraMgala, haMsasm, ga4, sodhiyotIrasa, mana, manana, 204ta, ta35 ma4, 234 ane ziSTakAMDa, e soLa prakAranAM rAnI pracuratAvALe che. dareka kAMDa eka eka hajAra yojana che. saugaMdhikakAMDa AThamo kAMDa che te pahelAM kAMDathI eMsI se (8000) yoga dUra che. tathA bhIga mahimapAna patanI yA mase. (200) yojananI che. A rIte mahAhimavAna parvatanA uparanA antima bhAgathI saugaMdhika kAMDane nIcene aMtima bhAga 8200 AThahajAra baso dUra che te siddha thAya che. e ja pramANe pAMcamAM varSadhara rukamI parvatanA antima bhAgathI saugaMdhika kAMDane nIcene antima bhAMga 8200 AThahajAra basa cAjana dura che pasU, 121 zrI samavAyAMga sUtra Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tryazItitamaM samavAyanirUpaNam tryazItitamaM samavAyamAha -- 'samaNaM bhagavaM' ityAdi / mUlam - samaNe bhagavaM mahAvIre bAsIirAidiehiM vIikaMtehiM teyAsAime rAidie vahamANe gabbhAo gabrbha sAharie / sIyalassa NaM arahao tesIIgaNA tesII gaNaharA hotthA / thereNaM maMDiyaputte tesIiM vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe jAvappahINe / usabheNaM arahA kosalie tesIiM pubvasaya sahassAI agAramajjhe vasittA muMDe bhavittA NaM jAva pavvaie / bharahe NaM rAyA cAuraMtacakavaTTI tesIiM puvvasaya sahassAI agAramajjhe vasittA jiNe jAe kevalA savvannU savvabhAvarisI // sU0 122 // TIkA - - 'samaNe bhagava' ityAdi / zramaNo bhagavAn mahAvIraH dvayazItirAtrindiveSu vyatikrAnteSu tryazItitame rAtrindive varttamAne sati garbhAda garbha 'sAharie' saMhRtaH hariNaigamepi devenetyarthaH / zItalasya khalu arhataH = dazamatI thekarasya 'tesIs' vyazItirgaNAH, tryazItirgaNadharAca 'hotthA' Asan / sthaviraH khalu maNDitaputraH tryazItirvarSANi sarvAyuH pAlayitvA siddhaH 'jAvappahINe' yAvatmahINaH, yAvacchabdena - 'buddha:, muktaH, parinirvAtaH, sarvaduHkhamahINa:' iti 551 aba sUtrakAra 83 terAsIveM samavAya kA kathana karate haiM - 'samaNebhagavaM mahAvIre ityAdi / TIkArtha - zramaNa bhagavAn mahAvIra 82 terAsI ahorAtra ke nikala jAne para aura 83terAsIveM ahorAtra ke vartamAna hone para garbha se garbhA ntarita hariNaigameSidevadvArA kiye gaye / bhagavAn zItalanAtha ke 83terAsI gaNa the aura 83terAsI hI gaNadhara the| sthavira maMDitaputra 83 terAsIvarSa kI pUrNa Ayu kA pAlana karake siddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bane / have sUtrAratyAzI (83) saMkhyAvAjA samavAyo tAve che- 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkA -83tyAsI ahArAtra vyatIta thayA pachI 83tyAzImI ahorAtre devAnaMdA brAhma NInA garbhAmAMthI rogameSI deva dvArA bhagavAna mahAvIrane trizala devInA garbha mAM mUkavAmAM AvyA. zItaLanAtha bhagavAnanA 83 tyAsI gaNu ane 83 tyAsI gaNadhara hatA. sthavira maMDitaputra 83 tyAsI vanuM AyuSya bhegavI siddha thayAM, yuddha thayAM. sauMsArathI zrI samavAyAMga sUtra Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 samavAyAnasUtre * saMgrahaH / sarvAyuriti - tripaJcAzadgRhasthaparyAye, caturdaza chadyasthaparyAye, SoDaza kevalitve, ityevaM tryazItirvarSANi sarvAyuriti bhAvaH / RSabhaH khalu arhan=AditIrthaGkaraH kauzalikaH=kozaladezotpanno bhagavAn 'tesII' vyazItiH 'puvvasayasahassAI' pUrvazatasahasrANi =lakSapUrvANi viMzatiH pUrvalakSANi kumAratve triSaSTiH rAjye ityevaM tryazItipUrvalakSANi agAramadhye = gRhasthAvAse 'vasittA' uSitvA = nivasya tato muNDo bhUtvA khalu yAvat pravrajitaH / bharataH khalu rAjA cAturantacakravartI saptasaptatiH pUrvalakSANi kumAratve SaTcakravartitve ityevaM tryazItilakSapUrvANi tryazItiH pUrvazatasahasrANi lakSapUrvANi agAramadhye uSitvA jino jAtaH kevalI sarvajJaH sarvabhAvadarzI / sU. 122 // caturazItitamaM samavAyamAha - 'caurAsI' ityAdi / mUlam -- caurAsIiM nirayAvAsa saya sahassAiM paNNattAI / usabheNaM arahA kosalie caurAsIiM puvvasaya sahassAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe buddhe jAvappahINeza evaM bharaho, bAhubalI, baMbhI yahAM yAvat zabda se " buddha:, muktaH, parinirvAtaH sarvaduHkhamahINaH " ina padoM kA gRhaNa huA hai| ina padoMkA artha pIche kI vyAkhyAoM meM spaSTa kara diyA gayA hai| kozaladezotpanna RSabha deva prabhu83terAsI lAkha pUrvataka gRhasthAzrama meM rhe| bAda meM muMDita hokara ve yAvat prabrajita hue| RSabhadeva prabhu vIsa 20 lAkha pUrvataka kumArAvasthA meM aura 63terasaTha lAkhapUrvataka rAjyAvasthA meM rahe haiM isaliye 83terAsI lAkha pUrva unakA gRhasthAvAsa kahA gayA hai| cAturantacakravartI bharatanareza 77 satahattara lAkha pUrvataka kumArapane meM aura 6 chaha lAkha pUrvataka cakravartitva meM isa taraha 83 terAsI lAkha pUrvataka gRhasthAvasthA meM rahakara jina, ke valI, sarvajJa aura sarvabhAvadarzI hue haiM / sU.122 // mukata thayAM. parinita thayAM ane samasta duHkhAthI rahita thayA. kAzala dezamAM janmelA, RSabhadeva bhagavAna 83 tyAsI lAkha pUrva sudhI gRhasthAvasamAM rahyA hatA. tyAra bAda muMDita thaIne dIkSita thayA. teo 20 vIsa lAkha pUrvI sudhI kumArAvasthAmAM, ane 63 tesaTha lAkha pUrva sudhI rAjyAvasthAmAM rahyA hatA. tethI temaneA gRhasthAvAsa 83 tyAMsI lAkha pUrvanA kahevAmAM AvyAM che. cAturanta cakravati 77 satyotera lAkha pUrva sudhI kumArAvasthAmAM ane cha lAkha sudhI cakravatitvamAM-eTale ke 83 tyAzI lAkha pUrva sudhI gRhasthAvAsamAM rahIne jina, kevalI, sarvaijJa ane sarva bhAvadazI thayAM che. 5 su. 122 / zrI samavAyAMga sUtra Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturazItitamaM samavAyanirUpaNam 553 suNdrii| sijaseNaM arahA caurAsIiM vAsasayasahassAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe jaavpphiinne4| tivaTeNaM vAsudeve caurAsII vAsasayasahassAiM savvAuyaM pAlaittA aSpaiTANe narae neraiyattAe uvava. no5| sakassagaM deviMdassa devaranno caurAsII sAmANiyasAhassIo pnnnnttaao6| savvevi NaM bAhirayA maMdarA caurAsIiM 2 joyaNasahassAiM ur3eM uccatteNaM pnnnnttaa| sabveviNaM aMjaNagapavvayA caurAsII 2 joyaNasahassAI uDDUM uccatteNaM pnnnnttaa| harivAsarammagavAsiyANaM jIvANaM dhaNupiTAI caurAsIiM joyaNasahassAI solasajoyaNAI cattAriya (egUNavAsAi) bhAgA joyaNassa parikkheveNaM paNNattA / paMkabahulassa NaM kaMDassa uvarillAo carimaMtAo heTrille carimaMte esa NaM corAsII joyaNasahassAI abAhAe (bAhalleNa) aMtare papaNatte 10 / corAsIiM nAgakumArAvAsasayasahasAI paNNattAiM 11 / corAsIiM painnagasahassAiM pnnnnttaaiN12| corAsoI joNiSpamuhasa. yasahassAiM paNNattAI 13 / puvAiyANaM sIsapaheliyApajavasANANaM saTrANaTrANaMtarANaM corAsIe guNakAre pnnnntte14| usabhassaNaMarahao caurAsIi samaNasAhassIo hotthA 15 // savve vi caurAsIi vimANAvAsasayasahassA sattANauiM ca sahassA tevIsaM ca vimANA bhavaMtIti makkhAyaM 16 // sU. 123 // TIkA--'caurAsII' ityAdi / caturazItinirayAvAsazatasahasrANi-narakAvAsalakSANi prajJaptAni / tAnyevAha-prathamapRthivyAM trizallakSAH narakAvAsAH 30, aba sUtrakAra 84 caurAsIveM samavAya kA kathana karate haiM-'cauive sUtrA2 yAyaryAsI (84)nAM samavAyo matA cha-'caurAsIiMnirayAvAsa' ityaadi| zrI samavAyAMga sUtra Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre dvitIyAyAM paJcaviMzatilakSAH25,tRtIyAyAM paJcadazalakSA:15, catu. dazalakSAH10, paJcamyAM trilakSAH3, SaSThayAM paJconaikalakSaparimitAH,-navanavatisahasrANi pazcanavatyadhikanavazatAnItyarthaH99995, saptamyAM paJcasaMkhyakA narakAvasA: santi / evaM sarve militvA caturazItizatasahasrANi narakAvAsAnAM bhavanti / 'usabheNaM' RSabhaH khalu arhan kauzalikaH caturazIti pUrvazatasahasrANi-pUrvalakSANi sarvAyuH pAlayitvA siddho buddhaH yAvat sarvaduHkhapahINaH2) evam anenaiva prakAreNa-caturazItipUrvatalakSANi sarvAyuH pAlayitvA bharato vAhubalI brAhmI sundarI caite sarve siddhigati prapedire / 'sija seNaM' zreyAMsaH khalu arhana-ekAdazastIrthakaraH caturazItivarSazatasahasrANi caturazItilakSavarSANi sarvAyuH pAlayitvA siddha yaavsrvduHkhphiinn:4| 'tiviTeNaM' tripRSThaH khalu vAsudevaH zreyAMsajinakAlavI rAsIiM nirayAvAsa' ityAdi / TIkArtha-prathama pRthivI meM 30 tIsa lAkha, dvitIya pRthivI meM 25 pacIsa lAkha, tRtIyapRthivImeM 15 pandraha lAkha, cauthI pRthivI meM 10 lAkha, pAMcavI pRthivI meM 3 tIna lAkha, chaThavIM pRthivI meM 5 pAMca kama 1ekalAkha arthAt 99995 ninnAnaveM hajAra nausau paMcAnaveM aura sAtavIM meM 5 pAMca isa prakAra kula milAkara narakAvAsa 84 caurAsI lAkha haiN| kozaladezotpanna RSabhanAtha bhagavAn 84 caurAsI lAkha pUrvakI Ayu bhogakara siddha buddha yAvat sarvaduHkhapahINa bane / isI taraha se caurAsI lAkha pUrvakI samasta Ayu bhogakara bharata, bAhubalI, brAhmI, sundarI ye saba siddhigati ko prApta hue haiN| gyArahaveM tIrthakara zrI zreyAMsa bhagavAn caurAsI lAkha varSa kI pUrNa Ayu kA bhogakara siddha yAvat sarvaduHkhoM se rahita baneM haiN| zreyAMsaprabhu ke samaya meM rahA huA TIkAtha-pahelI pRthvImAM trIsa (30) lAkha, bIjI pRthvImAM 25 pacIsa lAkha, trIjI pRthvImAM paMdara lAkha, cethI pRthvImAM daza lAkha pAMcamI pRthvImAM traNa lAkha chaThThI pRthvImAM 95. navANuM hajAra navaso paMcANuM sAtamI pRthvImAM pAMca, e pramANe sAte pRthvImAM maLIne 84 coryAsI lAkha narakAvAsa che. kozala dezamAM janmelA bASabhanAtha bhagavAna ceryAsI (84) lAkha pUrvanuM AyuSya bhogavIne siddha buddha, saMsArathI mukata parinirvata ane samasta duHkhAMthI rahita thayA. e ja pramANe 84 coryAsI lAkha pUrvanuM AyuSya bhegavIne bharata bAhabalI, brAhmI, suMdarI, e badhA paNa siddhigati pAmyA che. agiyAramAM tIrthakara zreyAMsa bhagavAna coryAsI (84) lAkha varSanuM AyuSya bhogavIne siddha, buddhi, saMsArathI mukta ane samasta dukhethI rahita zrI samavAyAMga sUtra Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturazItitameM samavAyanirUpaNam pathamo vAsudevaH caturazItivarSazatasahasrANi caturazItilakSavarSANi sarvAyuH pAla. yitvA 'appaiTThANe' apratiSThAne apratiSThAnAbhidhe narake-narakavAse yaH saptamapRthivyAM pazcAnAM narakAvAsAnAM madhyavartI tatra nairayikatayA upapanna 5 / 'sakassa NaM' zakrasya khalu devendrasya devarAjasya caturazItiH sAmAnikasAhavyaH samAnasimpanna de. vasAhavyaH prjnyptaaH6| 'savvevi gaM' sarve'pi ca khalu 'bAhariyA' bAhyAH madhya jambUdvIpameruvyatiriktAzcatvAro mandarAH mandaraparvatAH pratyekaM caturazItizcaturazItiyojanasahasrANi Urdhvamuccatvena prjnyptaaH||7|| 'savvevi NaM' sarve'pi khalu aJjanakaparvatAzcaturazItizcaturazItiyoMjanasahasrANi UrdhvamuJcatvena prjnyptaaH| ete jambUdvIpAdaSTape nandIzvarAbhidhAne dvIpe cakravAlaviSkambhamadhyabhAge pUrvAdi caturdiA catvAro'JjanaratnamayAaJjanakaparvatAH santi8 / 'harivAse' tyAdi-harivAsaramya. kavAsikAnAM harivAsaramyakavAsakSetrasavandhinInAmunaradigbhAgasthitAnAM jIvAnAM pratyaJcAnAm, pratyaJcAkArasaralapradezapattImityarthaH, 'dhaNupiTThAI' dhanuHpRSThAni% AropitajyAdhanuH pRSThAkArANi paridhikhaNDAni cturshiitiyojnshsraanni SoDa. tripRSTha vasudeva 84 caurAsI lAkha varSa kI pUrNa Ayu bhogakara apratiSThAna nAmake narakAvAsa meM sAtavIM pRthivI meM pAMca narakAvAsoM ke bIca meM nAraka kI paryAya se utpanna huA hai| devarAja zakra devendra ke 84 caurAsI hajAra sAmAnika deva haiN| jaMbUdvIpa ke madhyavartI meru ko choDakara 4cAra maMdara parvatoM se pratyeka maMdara parvata U~cAI kI apekSA 84-84 caurAsI 2hajAra yojana kA U~cA hai| samasta aMjanagiri 84-84caurAsI 2hajAra yojana ke U~ce haiN| ye aMjanagiri jaMbUdvIpa se jo AThavAM dvIpa naMdIzvara nAmakA dvIpa hai usakI cAroM dizAo meM haiN| aura cAra haiN| harivarSa aura ramyakavarSa-kSetra sabaMdhI pratyeka pratyaMcA ke jo uttaradigbhAga meM sthita hai dhanuHpRSTha-Aropita jyAvAle dhanuSa ke pRSTha jaise paridhikhaDa 84016 thayA che, zreyAMsa prabhunA samayamAM thaI gayela tripuSTha vAsudeva 84 coryAsI lAkha varSanuM AyuSya bhogavIne sAtamI narakamAM pAMca narakAvAsonI vacce AvelA apratiSThAna nAmane narakAvAsamAM nArakI paryAye utpanna thayela che. devarAja zapha devendranA 84000 coryAsI hajAra sAmAnika de che jabUdvIpanI madhyanA meruparvatane choDIne bAkInA cAra maMdara parvatemAMne pratyeka maMdara parvata 84-84 hajAra jana uMce che. badhA aMjanagiri 84-84 hajAra yojana UMcA che. je bUdvIpa pachI AThamA naMdIzvara nAmanA dvIpamAM te aMjanagariye cAre dizAe AvelA che. ane te cAra che, harivarSa ane ramyaka varSa ke je uttara dizAnAM bhAgamAM Avela che temanI pratyeka pratyaMcA, dhanu:54-mApita horI mA dhanuSA 4 / 52553-84016 4/18 yo04. zrI samavAyAMga sUtra Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 samavAyAGgasUtre - zayojanAni catvArazca bhAgAH = yojanasya = yojanaikasya ekonaviMzatibhAgeSu catvAro bhAgAH, aGkataH-(840164 / 19) parikSepeNa = dairyeNa prajJatAni9 | 'paMkabahulassa NaM kaMDassa' bahulasya khalu kAMDasya = ratnaprabhApRthivI dvitIyakANDasya 'uvarillAo uparitanAt 'carimaMtAo' caramAntAt = antimabhAgAta 'heDhille' adhastanaH 'carimaMte' caramAntaH=antimabhAgaH, eSaH = pUrvokto bhAgaH khalu caturazItiryojanasahasrANi 'bAhalleNaM' bAhalyena = vizAlatvena 'aMtare' antare dUre prajJaptaH 101 'corAsI' caturazItirnAgakumArAvAsazatasahasrANi - nAgakumArANAM caturazItilakSaparimitA AvAsAH prajJaptAH / katham ? catuzcatvAriMzat zravAsA dakSiNAyAM catvAriMzaccottarAyAM dizIti | 11 | 'corAsIi ' caturazItiH prakIrNakasahasrANi prajJatAni prakIrNakaM hi tIrthakarasvahastadIkSitasAmAnya sAdhu vinirmitazAstra vizeSa H 12 // caturazItiH yonipramukhazatasahasrANi caturazItilakSANi jIvotpattisthAnadvArANi prajJatAni tAni caivam- " puDhavi - daga - agaNi mAruya, ekkeke sattajoNilakkhAo / vaNavatteya - aNate, dasa caudasa joNilakkhAo // 1 // , caurAsI hajAra solaha yojana aura 4/19 eka yojana kA uganisIyA cAra bhAga parikSepa kI apekSA se haiN| ratnaprabhApRthivI kA dvitIyakAMDa paMkakANDa hai usake Upara ke antima bhAga se jo usIkA nIce kA antimabhAga hai vaha vizAlatA kI apekSA se 84 caurAsI hajAra yojana kI dUrI para hai| nAgakumAra devoM ke 84 caurAsI lAkha AvAsa haiN| inameM 44 cauyAlIsa lAkha AvAsa dakSiNadizA meM aura 40 cAlIsa lAkha AvAsa uttaradizAM meM haiN| caurAsI hajAra prakIrNaka zAstra haiN| tIrthakara prabhu jinheM apane hAtha se dIkSA dete haiM ese sAmAnya sAdhuoM dvArA jo zAstra race jAte haiM ve prakIrNaka zAstra kahalAte haiN| 84 caurAsI lAkha yonIyAM jIvoM kI utpatti ke sthAna haiN| ve isa prakAra se haiM- pRthivIkAya, apkAya, nanA parikSepavALe che. ratnaprabhA pRthvInA je bIjo pa`kakAMDa nAmanA vibhAga che tenA uparanA antima bhAgathI nIcenA antima bhAga 84 ceAryAsI hajAra ceAjana dUra che. nAgakumAra devAnAM 84 ceAryAsI lAkha AvAsa che. temAnA 44cuvALIsa lAkha AvAsa dakSiNa dizAmAM ane 40cALIsa lAkha AvAsa uttara dizAmAM che. cAryAsIhajAra(84000) prakIka zAsra che. tIrthaMkara prabhue jemane peAtAne hAthe dIkSA ApI hAya evA sAmAnya sAdhuo dvArA je zAo racAya che temane prakI ke zAstra kahe che. jIvAnI cAniye -utpattisthAna 84 coryAsIlAkha che te A pramANe che pRthvIkAya, teja kAya, asUkAya zrI samavAyAMga sUtra Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturazI tetamaM samavAyanirUpaNam vigalidiesu do do, cauro cauro ya nArayasuremu / tiriesu hoti cauro, codassa lakkhA u maNue mu||2||" iti / chAyA-pRthivyudakAgnimarutAmekaikammin saptayonilakSAH / vane pratyekAnantayodeza caturdazayonilakSAH // 1 // vikalendriyeSu dve dve, catasrazcatasrazca nArakasurayoH / tiryakSu bhavanti catasraH, caturdazalakSAstu manujeSu ||2||iti / yadyapi jIvotpattisthAnAni asaMkhyeyAni santi tathApi samAnavarNagandharasasparzavatAM teSAmekatvavivakSayA na prastutasaMkhyA virodhH12| 'puvvAiyANaM' iti pUrvAdikAnAM pUrva-pUrvAGgam AdiryeSAM te pUrvAdikAsteSAm, pUrvazabdo'trapUrvAga. prkH| 'sIsapaheliyA pajjavasANANaM' zIrSaprahelikAparyavasAnAnAM, zIrSaprahelikA caturnavatyadhikaikazatAGkaparimitasaMkhyAvizeSaH, sA paryavasAne ante yeSAM te tathA teSAM 'saTThANahANaMtarANaM' svasthAnasthAnAntarANAM, yad vivakSitaM tat svaM svaM ca tatsthAnaM svasthAnaM-pUrva pUrva pUrvAGgAdirUpaM, guNanIyamityarthaH, tasmAt svasthAnAtapUrvapUrvasthAnAduttarottarasaMkhyAsthAnasyotpattisthAnAtsaMkhyAvizeSalakSaNAta sthAnAtejAkAya aura vAyukAya inakI pratyeka kI 7-7 sAtaralAkha, vanaspati kAya meM pratyeka vanaspati kI 10lAkha aura sAdhAraNa vanaspati kI 14 lAkha, vikalendriyoM kI saba kI 2-2 do do lAkha ke hisAba se 6chaha lAkha, nArakiyoM kI 4cAra lAkha, devoM kI 4cAralAkha, tiryaco ko 4cAra lAkha aura manuSyo kI14caudaha laakh| ina saba kA joDa84corAsI lAkha hotA hai| yadyapi jIvoM kI utpatti ke sthAnarUpa yoniyA asaMkhyAta haiM to bhI samAna varNa, gaMdha, rasa aura sparza viziSTa Una 2sthAnoM meM ekatva kI vivakSA se prastuta saMkhyA meM koI virodha nahIM AtA hai| pUrvAga se lekara zIrSaprahelikA paryaMta ke svasthAnoM kA aura sthAnAntaroM kA guNAkAra caurAsIlAkha caurAsI lAkha kA kahA gayA hai| bhAva isakA isa ane vAyukAya, e pratyekanI sAta sAta lAkha eniyo, vanaspatikAyamAM pratyeka vanaspatinI dasa lAkha ane sAdhAraNa vanaspatinI cauda lAkha, badhA vikalendriyonI be be sAmane DisAmA cha (6) sAma, nA24IyAnI yA2 (4) sApa, hevonI yA2 (4) sAsa, tiya yAnI yA2 (4) 15, bhane manuSyAnI yo? (14) sAta mdhaan| saravALe coryAsI (84) lAkha thAya che. jo ke jIvanI utpattirUpa nice asaM. khyAta hoya che, chatAM paNa samAna varNa, gaMdha, rasa, spa vALA te te sthAnamAM ekatvanI dRSTie prastuta saMkhyAmAM koI virodha naDatuM nathI. pRrvAgathI laIne zIrSa prahelikA sudhInA svasthAne ane sthAnAntarane guNAkAra coryAsI lAkha, kahela che zrI samavAyAMga sUtra Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre / ntararANi= guNakalabdhA avyavahitottarasaMkhyA vizeSAsteSAm 'corAsIe' caturazItyA=caturazItilakSasaMkhyayetyarthaH guNakAraH = guNanaM prajJaptaH / tathAhi caturazItivarSa lakSairekaM pUrvAnaM bhavati, tat caturazItilakSapUrvAGgerguNitamekaM pUrvam 2, tat caturazItilakSapUrvairguNitamekaM truTitAGgam 3, tat caturazItilakSatruTitAdvairguNitamekaM truTitaM bhavati / evam - aDaDAGgam 5 aDaDam 6, avavAGgam7, avavam8, hUhUkAGgam 9 hUhUkam 10, utpalAGgam 11, utpalam 12, padmAGgam 13, padmam 14, nalinAGgam 15, nalinam 16, akSinikurAGgam 17, akSinikuram 18, ayutAGgam 19, ayutam 20, nayutAGgam 21 navutam 22, prayutAGgam 23, mayutam 24, cUlikAGgam 25, cUlikA26, zIrSaprahelikAGgam27, zIrSaprahelikA28 / ityetAni-aSTAviMzatisthAnAni vijJeyAni eSAmantimAyAH zIrSaprahelikAsaMkhyAyA aGkasaMkhyA (194) caturnavatyadhikaM zatamekaM bhavati 14 / 'usabhassa NaM' ityAdi - 'usabhassa NaM' RSabhasya prakAra se hai - caurAsI lAkha varSa kA pUrvAGga hotA hai| caurAsI84lAkha meM caurAsI 84 lAkha kA guNA karane se jo saMkhyA AtI hai vaha parimANa 1 eka pUrva kA ho jAtA hai - caurAsI 84 lAkhapUrva se guNita eka 1 truTitAGga hotA hai| caurAsI 84 lAkha truTitAGga se guNita eka truTita hotA hai| isI taraha se aDaDAGga, aDaDa, avavAGga, avaca, hUhUkAGga, hUhUka, utpalAGga, utpala, padmAGga, padma, nalinAMga, nalina, akSinikurAMga, akSinikura, ayutAGga, ayuta, nayutAMga, nayuta, prayutAMga, prayuta cUlikAMga cUlikA, zIrSaprahelikAGga aura zIrSaprahelikA meM aThAvIsa 28 sthAna pUrva pUrva se guNita haiN| inameM jo antima sthAna zIrSaprahelikA hai usakI saMkhyA kI aMkasaMkhyA 194ekasau corAna ve hai| prathama tIrthakara zrI AdinAtha bhagavAna tenuM tAtparyAM nIce pramANe che...84 coryAsI lAkha varSoMnuM eka pUrvAMga thAya che. 84 coryAsI lAkhane 84 coryAsI lAkha vaDe guNatAM je saMkhyA Ave che te z pUrvAMnuM parimANa Ave che-eTale ke 84 coryAsI lAkha pUrvAMganuM eka pUrva thAya che. tenAthI e phalitArtha nIkaLe che. 84 coryAsI lAkha pUrvathIguNutA eka truTi tAMga thAya che. coryAsI (84) lAkha truTitAMgathI guNutA eka vrudrita thAya che eja rIte auDAMga, auDa, avavAGga, avava, hUhUkAGga, hUhUka, utpalAGga, utpala, padmAGga, padma, nalilAMga, nalina akSinikurAMga, akSinikura, ayutAGga, ayuta, nayutAGga, nayuta, prayutAMga, prayuta, cUlikAMga, cUlikA, zIrSaprahelikAMga, mane zIrSaprahelikA, me 28 madhyAvIsa sthAna pUrva pUrva thI guti che. temAMnu ne zIrSa ahesi nAmanuM chellu sthAna che tenI sakhyAnI eka saMkhyA. 194 ekasA corANuM che pahelA zrI samavAyAMga sUtra 558 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 559 bhAvabodhinI TIkA. caturazItitamaM samavAyanirUpaNam khalu arhataH caturazItiH 'samaNasAhassIo' zramaNasAhatryaH zramaNasahasrANi 'hotthA' Asan 15 / 'samvevi' ityAdi- savvevi' sarvANyapi dvAdazakalpa-navagraiveyaka-paJcAnuttaravimAnasthitAni caturazItirvimAnAvAsazatasahasrANi caturazItilakSasaMkhyakAH vimAnAvAsAH prathamadevalokadArabhya paJcamabrahmadevalokaM yAvat santi tadupari lAntakAdArabhyAnuttaravimAnAni yAvat-'sattANauI ca sahassA tevIsaM ca' saptanavatizvasahasrANi trayoviMzatizca vimAnAni bhavanti / ayaM bhAvaHprathame saudharmakalpe dvAtriMzallakSANi vimAnAni32. dvitIye IzAnakalpe-aSTAviM. zatiH28, tRtIye sanatkumArakalpe dvAdaza12, caturtha mAhendrakalpe-aSTa8, paJcame brahmaloke ctvaari4| evaM caturazItilakSANi vimAnAni bhavanti / SaSThe lAntake paJcAzat sahasrANi50, saptame mahAzukrakalpe catvAriMzat sahasrANi40, aSTame ke caurAsI84hajAra zramaNa the samasta vimAnoM kI saMkhyA caurAsI lAkha satANu hajAra tevIsa 8497023 hai| isakA khulAsA isa prakAra se hai-prathama devaloka se lekara pAMcaveM brahmadevaloka paryata isa prakAra se caurAsI 84lAkha vimAnAvAsa haiM,-prathama devaloka meM ki jisakA nAma saudharmakalpa hai batIsa 32lAkha vimAna haiM, dUsare IzAna kalpa meM aThAbIsa 28 lAkha, sanatkumAra meM bAraha 12lAkha, cauthe mAhendrakalpa meM ATha 8lAkha. pAMcaveM brahmaloka meM cAra 4laakh| isataraha inakA joDa caurAsI 84 lAkha ho jAtA hai| isake bAda lAntaka kalpa se lekara anuttara vimAnoMtaka samasta vimAnAvAsoM kI saMkhyA sattANu hajAra teIsa 97023 hai-jo isa prakAra se hai-lAntakakalpa meM pacAsa 50 hajAra, sAtaveM mahA. zukrakalpa meM cAlIsa 40 hajAra, AThaveM sahasrArakalpa meM chaha6cha hajAra, tIrtha kara zrI. AdinAtha bhagavAnanA coryAsI hajAra zramaNa hatA. badhAM vimAnanI saMkhyA coryAsI lAkha, sattANu hajAra tevIsa (8497023) che tenuM sapaSTIkaraNa nIce pramANe che-pahelA devakathI laIne pAMcamAM brahmadevale ka sudhI A pramANe coryAsI lAkha vimAnAvAsa che. pahelA saudharma kalpamAM 3ra batrIsa lAkha vimAna, bIjA IzAnaka5mAM 28 aThayAvIsa lAkha, trIjA sanakumAramAM 12 bAra lAkha, cothA mAhendra ka95mAM 8 ATha lAkha, ane pAMcamAM mAhendra kapamAM 4 cAra lAkha. e pAMce devasonaa bhanIna (32-28-12-8-4) = 84 mA vimAnA thAya che. tyA2 mAhanA lAntaka ka95thI laIne anuttara vimAna sudhInA samasta vimAnAvAsanI saMkhyA sattANuM hajAra trevIsa(9723) che. je A pramANe che-lAntaka kapamAM 50000 pacAsa hajAra sAtamA mahAza ka5mAM 40000 cAlI zahajAra AThamAM sahastrAra ka5mAM 6000, zrI samavAyAMga sUtra Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre sahasrArakalpe SaTsahasrANi6, navama - dazamayorAnataprANatakalpayormadhye catuHzatAni 400, ekAdazadvAdaza yorAraNA'cyutakalpayormadhye trizatAni 300, adhastana graiveyaaah ekAdazottarazatam 111, madhyamagraiveyakatri ke sapto tarazatam 107, upa ritanayaiveyaka ke zatamekam 100, anuttaravimAneSu - vijaya vaijayanta-jayantAparAjita - sarvArtha siddhAkhyAni paJcavimAnAni santi / evaM sarvANi militvA caturazItilakSANi saptanavati sahasrANi trayoviMzatizca (8497023) vimAnAni bhavanti / uktazca - "batIsa 3 aTavIsA 28 vAra 12 TTa 7 caura 4 saya sahassAi / AreNa baMbhalogA, vimANasaMkhA (8300000) bhave esA ||1|| pacAsa 50 catta40 chacceva6 sahassA laMta - sukka - sahasAre / sayacauro 4 ANayapANaesa tiSNAraNaccuyao3 ||2|| ekkArasuttaraM heTThimesu 111 sattuttaraM ca majjhigae 103 / sayamegaM uvarimae 100, paMceva aNuttaravimANA5 || 3 || iti || evaM rItyA sarvANi vimAnAni bhavatIti makkhAyaM bhavantItyAkhyAtaM, bhavanti=santi iti = evaM prakAreNa AkhyAtaM kathitaM bhagavatA sarvajJena sarvadarzineti 16 / 'makkhAya' iti ArSatvAna makAraH // 123 // " 560 naumeM aura dazaveM jo jo Anta prANatakalpa haiM unameM cArasau 400, gyArahaveM aura bAraveM jo AraNa acyutakalpa hai unameM tIna sau 300, graiveyaka ke tIna trika haiM-prathama adhastana graiveyaka meM ekasau gyAraha 111, dUsare madhyamagraiveyakoM meM ekasau sAta 107, tIsare uparitana graiveyakoM meM sau 100, tathA vijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita aura sarvArthasiddha ina pAMca 5 anuttaroM meM pAMca 5 vimAna haiN| isa taraha ina saba kA joDa sattANu hajAra teIsa 97023 hotA hai| uktaMca karake jo yahAM gAthAe~ dI gaI haiM - ve isI artha kI puSTi ke liye haiN| isa prakAra sarvadarzI sarvajJa bhagavAn ne kahA hai || sU0 123 // chahajAra navamAM ane dazamAM Anata prANata kalpamAM 400-400, cAraso 2 ane agiyAramAM tathA khAramAM AraNa azruta kalpamAM 300-300 traNaso 2 traiveyakanA traNa trika che, pahelAadhastana traiveyakAmAM 111 ekaseA agiyAra khIjA madhyama jaiveyakamAM 107 ekaseAsAta ane trIjA uparitana veyakAmAM 100 ekase tathA vijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita ane savArthasiddha, e pAMca anuttAmAM vimAne che te badhAM vimAnAnA saravALe sattANu hajAra trevIsa thAya che. kahyuM che' ema kahIne ahi je gAthAo AvelI che te A bAbatane Teko Ape che. evuM sadI' sajJa bhagavAne kahyuM che. su. 123aa zrI samavAyAMga sUtra Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcAzItitamaM samavAyanirUpaNam atha paJcAzItitamaM samavAyamAha -- ' AyArassa NaM' ityAdi / mUlam - AyArassa NaM bhagavao sacUliyAgassa paMcAsI uddeNakAlA paNNattA 1 / dhAyaisaMDassa NaM maMdarA paMcAsIi joyaNasahassAiM savvaggeNaM pannattA 2 rupaeNaM maMDaliyapavvae paMcAsIDa joyaNasahassAiM savaggeNaM pannatte 3 | naMdaNavaNassa NaM heTillAo carimaMtAo sogaMdhiyassa kaMDassa heTThille carimaMte esa NaM paMcAsIi joyaNasayAI bAhalleNaM aMtare pannate // sU. 124 // 561 TIkA -- ' AyArassa NaM' iti AcArasya = AcArAkhyasya prathamAGgasya navAdhyayanAtmaka prathama zrutaskandhasya khalu bhagavataH = doSarahitasya pUrvAparavirodha ra hitatvAtsarvamAnyasya, 'sacUliyAgassa' sacUlikAkasya = cUlikAtmakadvitIyazrutaskandhasahitasya dvitIye hi zrutaskandhe paJcacUlikAH, tAsu ca paJcamInizIthAkhyA, sA ceha na gRhyate tasyAH sthAnarUpayobhinnatvAt zeSAsu catasRSu ca prathamaaba sUtrakAra pacAsI 85veM samavAya kA kathana karate haiM - ' AyArassa NaM' ityAdi / TIkArtha- pUrvApara virodha se rahita hone ke kAraNa sarvamAnya aura cUlikAtmaka dvitIyazrutaskaMdha sahita aise AcArAMga ke pacAsI 85 uddezanakAla kahe gaye hai| AcArAMga yaha pahilA aMga hai| isake do bhUtaskaMdha hai| prathama zrutaskaMdha nava adhyayanAtmaka hai| tathA dvitIya zrutaskaMdha paMca cUlikAtmaka hai| pAMca cUlikA dvitIya zrutaskaMdha meM haiN| pAMca cUlikAoM meM ekacUlikA nizItha nAmakI hai| usakA yahAM grahaNa nahIM huA hai| have sUtrAra paMyAzI (85) saMkhyAvANAM samavAyAnu uthana 42 che - AyArassa NaM' ityAdi ! TIkA pUrvApara virAdha rahita hovAne kAraNe samAnya ane cUlikAyukta bIjA zrutaska MdhavALA evA AcArAMga sUtranA paMcAzI (85) uddezanakALa kahela che. AcArAMga paheluM aMga che. tenA e, ta zrutaskaMdha che. pahelA zrutaska Mdha nava adhyayanA vALA che. bIjo zrutaskaMdha pAMca cUlikAvALA che. te pAMca cUlikAmAMnI eka cUlikA nizItha nAmanI che. tene ahIM grahaNa karela nathI, kAraNake te bhinna che. bAkInI zrI samavAyAMga sUtra Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 samavAyAGgasUtre dvitIye saptasaptAdhyayanAmike, tRtIyacaturthyA vekaikAdhyayanAmike, tadevaM saha cUlikAbhirvarttate iti sacUlikAkastasya 'paMcAsIi uddesaNakAlA' pazcAzItiruddezanakAlAH uddezAvasarAH-yatra zrutaskandhe'dhyayane ca yAvantyadhyayanAni yAvanta uddezakA vA tatra tAvanta eva uddezanakAlA bhavanti / tathAhi-prathamazrutaskandhe navasvadhyayaneSu krameNa sapta7 SaT13 catvAraH17 catvAraH21 SaTa27 paJca32 aSTa40 catvAraH44 sapta51 ceti / dvitIyazrutaskandhe tu prathamacUlikAyAM saptasvadhyayaneSu krameNa-ekAdaza62 trayaH65 trayaH68, caturpa-caturthapaJcamaSaSThasaptameSu adhyayaneSu pratyekaM dvau dvau catuSvaSTetyarthaH 76 / dvitIyacUlikAyAM saptAdhyayanAni ekasarANi-adhyayanamAtrANi uddeshshuunyaani83| evaM tRtIyA cUlikA ekaadhyynaatmikaa84| evaM cturthypiiti85| evaM sarvamIlane paJcAzIzeSa cAra cUlikA oM meM jo pahilI aura dUsarI cUlikA haiM unameM sAta sAta adhyayana haiN| tIsarI aura cauthI cUlikA meM 1-1eka 2adhyayana hai| jisa zrutaskaMdha meM jitane adhyayana athavA jitane uddezaka hote haiM vahAM para utane hI uddezanakAla-uddezAvasara hote hai| prathama zrutaskaMdha meM nava adhyayanoM meM kramazaH sAta, chaha, cAra, cAra, chaha, pAMca. ATha cAra, aura sAta uddezanakAla haiN| dvitIya zrutaskaMdha meM prathagacUlikA meM sAta adhyayana hai| unameM kramazaHprathama adhyayana meM 11, dvitIya adhyayana meM tIna, tRtIya adhyayana meM tIna, tathA cAra adhyayanoM meM-cauthe, pAMcaveM, chaThaveM aura sAtaveM adhyayanameM pratyeka meM do, do, isa prakAra ina cAroM meM ATha uddezana kAla hai| dvitIyacUlikA meM 7 sAta adhyayana haiM aura inameM uddezanakAla nahIM haiN| ye kevala adhyayanamAtra haiN| tRtIyacUlikA meM cAra cUlikAomAM pahelI cUlikAmAM sAta ane bIjI cUlikAmAM sAta adhyayana che. trIjImAM eka ane cethImAM eka adhyayana che. je taskaMdhamAM jeTalA adhyayana athavA uddezaka hoya che eTalA ja uddezanakAla-udezAvasara temAM hoya che. pahelAM zruta mAnava madhyayanAmAM manu sAta, cha, yAra, yAra, cha, pAMya, yA, yAra ane sAta uphezanakAla che. bIjA zrutaskaMdhanI pahelI cUlikAmAM sAta adhyayana che. temAM pahelA adhyayanamAM 11 agiyAra, bIjA adhyayanamAM 3 traNa, trIjAmAM traNa, cothA, pAMcamA, chaThThA ane sAtamAM e pratyeka adhyayanamAM be be, e rIte te cAremAM maLIne ATha (8) uddezakALa che. bIjI cUlikAmAM sAta adhyayana che. ane temAM uddezakALa nathI. te phakata adhyayane ja che. trIjI cUlikAmAM eka adhyayana che. zrI samavAyAMga sUtra Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcAzItitama samavAyanirUpaNam tiriti 1 / 'dhAyaisaMDassa NaM' dhAtakIkhaNDasya khalu 'maMdarA' mandarau mandaraparvatau 'paMcAsIijoyaNasahassAI' paJcAzItiyojanasahasrANi pazcAzItisahasrayojanaparimitau 'samvaggeNaM' sarvAgreNa sarvoccatvena prjnyptau| etau sahasramekaM yojanaM bhUmimadhye'vagADhau caturazItisahasrayojanAni cocchtiAviti 2 / 'ruyaeNaM' rucakaH khalu-rucakAbhidhAnatrayodazadvIpAntargataH prAkArAkRtI rucakadvIpavibhAgakA ratayA sthitaH ata eva 'maMDaliyapanvae' mANDalikaparvataH, maNDalena vyavasthitatvAt mANDalika ityucyate, sa 'paMcAsIijoyaNasahassAI' paJcAzItiyojanasahasrANi 'savvaggeNaM' sarvAgreNa prjnyptH| ayamapi pUrvadeva sahasrakayojanaM bhUmimadhye'vagADhazcatura. zItisahasrayojanAnyucchrita iti| 'naMdaNavaNassa NaM' nandanavanasya paJcayojanazatIcchritAyAM prathamamekhalAyAM vyavasthitasya khalu 'hechillAo caramaMtAo' eka adhyayana hai| isI taraha caturtha cUlikA meM bhI kevala eka adhyayana hai| isa taraha ina saba kA joDa pacAsI 85 ho jAtA hai| dhAtakIkhaMDa meM jaMbUdvIpa kI apekSA jo do sumeru parvata haiM-ve saba parvatoM kI apekSA U~cAI meM pacAsI 85 hajAra yojana ke haiN| ye donoM eka 1 hajAra yojana to jamIna ke bhItara haiM aura caurAsI hajAra yojana jamIna ke Upara U~ce uThe haiN| rucaka nAmakA mAMDalika parvata jo 13veM rucaka dvIpa ke antargata hai aura jisakA AkAra prAkAra ke jaisA hai, tathA jisake dvArA isa dvIpa kA vibhAga hotA hai U~cAI kI apekSA pacAsI 85hajAra yojana kA U~cA hai| isakA nIcekA eka hajAra yojana pramANa bhAga bhUmi ke bhItara hai aura caurAsI84hajAra yojana pramANa bhAga jamIna Upara U~cA uThA hai| pAMcasau yojana UcI prathama mekhalApara sthita naMdanavana ke nIce ke anti cAthI cUlikAmAM paNa eka ja adhyayana che. A rIte te badhAnA udezanakALano saravALo paMcAzI (85) thaI jAya che. dhAtakIkhaMDamAM jabUdvIpanI apekSAe je be sumeru parvata che teo badhA parvatanI apekSAe UMcAImAM paMcAzI hajAra (85000) jana thaI jAya che. te banne eka eka hajAra yojana jamInanI aMdara che ane coryAzI (84) hajAra jana jamInanI sapATIthI UMcA che. 13 teramAM caka dvIpamAM Avela rucaka nAmano mAMDalika parvata UMcAImAM paMcAzI (85) hajAra ejanane chete parvata prAkAra (killA) nA je che ane te parvata caka dvIpanA vibhAga pADe che. tene nIcene eka hajAra yojana bhAga jamInamAM ane ane bAkIne 84000 coryAzI hajAra jana pramANa bhAga jamInanI sapATIthI UMco che. pAMcaso jana UMcI pahelI mekhalA para Avela naMdanavananA nIcenA zrI samavAyAMga sUtra Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre AdhastayAccaramAntAt-adhobhAgasthitAdantyabhAgAt 'sogaMdhiyassa kaMDassa' saugandhikasya kANDasya = ratnaprabhApRthivyAH khaskANDAbhidhAnaprathama kANDasyAvAntara kANDabhUtasyASTamasya saugandhikAbhidhAnaratnamayasya kANDasya 'heDile caramaM te " AdhastyazcaramAntaH=adhobhAgastho'ntyabhAgaH, 'esaNaM' eSa khalu 'paMcAsIi joyaNasayAI' paJcAzItiyajanazatAni 'avAhAe' abAdhayA - avAdhAmAzritya vyavadhAnenetyarthaH 'atare' antare=dure prajJaptaH, ayaM bhAvaH - merumekhalA urdhvaM paJcazatayojanAni, tathA tadadhaH sthitaM pratyekaM kANDaM sahasrasahasrayojanaparimitamiti prathamakANDAdaSTamakANDaM yAvadazItizatayojanAni iti sarvasaMkalanayA pazcAzItizatayojanAni bhavanti / / sU0 124 // SaDazItitamaM samavAyamAha - 'suvihissa NaM' ityAdi / 564 mUlam - suvihissa NaM puSpadaMtassa arahao chalasII gaNA chalasII gaharA hotthA / supAsassa NaM arahao chalasII vAisayA hotthA / doccAraNaM puDhavIe bahumajjhadesabhAgAo doccassa ghaNodahissa heTThille caramaMte esa NaM chalasoI joyaNasahassAI abAhAe aMtare paNNatte // sU0 125 // mabhAga se ratnaprabhA pRthivo ke prathama saugaMdhikakANDa kA ki jo kharakAMDa kA AThavAM avAntara kANDa hai aura jo saugaMdhika ratnamaya hai nIce kA antima bhAga vyavadhAna kI apekSA pacAsI 85ATha hajAra pAMcaso yojana dUra hai| isakA tAtparya yaha hai ki meru kI mekhalA 500 pAMcaso yojana kI hai| tathA usake nIce sthita pratyeka kANDa 1-1 eka eka hajAra yojana kA hai| isa taraha prathamakAMDa se aSTakAMDataka ATha hajAra 8000 yojana ho jAte haiN| ina sabakA joDa pacAsI 85sau yojana A jAtA hai ||0 124 // antima bhAgathI ratnaprabhA pRthvInA prathama saugadhikakAMDa ke je saugadhika ratnamaya che, ane je arakAMDa pachI AThameA kAMDa che, tenA nIcenA antima bhAga paheMcAzI seA (8500) ceAjana dUra AvelA che. tenuM tAtpa A pramANe che-menI mekhalA pAMcaseA (500) yAjananI che, ane tenI nIce AvelA pratyeka kAMDa eka eka hajAra ceAjananA che. A rIte pahelA kAMDathI ArDamA kAMDa ATha hajAra(8000)yAjana dUra che. te badhA aMtaronA saravALe 8500 (paMcAzI sA) yeAjana thAya che. prasU.124 zrI samavAyAMga sUtra Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaDazItitamaM samavAyanirUpaNam TIkA--'suvihissa NaM' iti suvidheH-suvidhinAthasya khalu 'pupphadaMtassa' puSpadantAparanAmna: 'arahao' arhataH navamajinasya 'chalasII SaDazItiH gaNAH= sAdhusamudAyAH, tathA 'chalasII' SaDazItiH gaNadharAzca-gaNanAyakAH 'hotthA' zrAsan 1 / 'supAsassa NaM' supAzvasya khalu 'arahao' arhataH saptamajinasya 'chalasII' SaDazItiH 'vAisayA' vAdizatAni-paDazItizatasaMkhyakA vAdinaH ' hotthA' Asan 2 / 'doccAeNaM' dvitIyAyAH khalu pRthivyAH= zarkarAmabhAyAH 'bahumajjJadesabhAgAo' bahumadhyadezabhAgAt-atyantamadhyapradezAt 'doccassa' dvitIyasya 'ghaNodahissa' ghanodadheH 'heTille caramaMte' AdhastyazcaramAntaH, 'esaNaM' eSa khalu SaDzItiyojanasahasrANi 'abAhAe' abAdhayA-vyavadhAnena antare dUre prjnyptH| tathAhi-iyaM zarkarAmabhApRthivI bAhalyato dvAtriMzatsahasrAdhikalakSamAnA vartate, tadardha SaTSaSTiH sahasrANi, ghanodadhizca tadadhovatI dvitIya pRthivI sambandhivartate'todvitIyo ghanodadhiviMzatiH sahasrANi bAhalyata iti saMkalanayA paDazItiyojanasahasrANi yathoktamantaraM bhavatiti / sU0 125 // aba sUtrakAra 86 chiyasI / samavAya kA kathana karate haiM-'suvihissa NaM pupphadattassa' ityaadi| TIkArtha-suvidhinAtha bhagavAn ke ki jinakA dUsarA nAma puSpadaMta hai 86 chiyAsI gaNa the aura 86 chiyAsI hI gaNadhara the / sAtave bhagavAn supArzvanAtha ke 86 chiyAsIsau vAdI the| zarkarApabhA dvitIya pRthivI ke ThIkamadhyabhAga se dvitIya ghanodadhi kA nIce kA antima bhAga 86 chiyAsI hajAra yojana vyavadhAna kI apekSA dUra hai| yaha antara isa prakAra se jAnanA cAhiye-zarkarA pRthivI kI moTAI ekaralAkha battIsa hajAra yojana kI hai| eka 1lAkha battIsa hajAra ke Adhe 66chAsaTha hajAra hote haiN| ghanodadhivAtavalaya usake nIce hai| isa va suutr||2 ch|shii (86) nAM samavAyo matAve che-'suvihissa NaM pupphadattassa' ityAdi ! - TIkAtha-suvidhinAtha bhagavAna ke jemanuM bIjuM nAma puSpadaMta hatuM, temanA 86 chAMsI gaNa ane 86 chAMzI ja gaNadhara hatA. sAtamA tIrthaMkara supArzvanAthanA chAMzI so (86) vAdI hatA. zarkarAmabhA nAmanI bIjI pRthvInA barAbara madhyabhAgathI bIjA ghane dadhine nIcene antima bhAga chAMzI hajAra (86000) janane aMtare che. te aMtaranuM spaSTIkaraNa A pramANe che-zarkarA pRthvInI jADAI eka 1 lAkha 32 batrIsa hajAra ejananI che. tene ardho bhAga ka6000 chAsaTha hajAra yojana thAya che. ghane dadhivAtavalaya zrI samavAyAMga sUtra Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre saptAzItitamaM samavAyamAha-'maMdarassa NaM' ityAdi / mUlam-maMdarassa NaM phavvayassa purathimillAo caramaMtAo gothubhassa AvAsapavvayassa paJcathimille caramaMte esa NaM sattAsIiM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare pnnnntte1| maMdarassa NaM pavvayassa dakkhiNillAo caramaMtAo dagabhAgassa AvAsapavvayassa uttarille caramaMte, esa NaM sattAsII joyaNasahassAiM abAhAe aMtare pnnnntte| evaM maMdarassa paJcAimalAo caramaMtAo saMkhassa AvAsapavvayassa purathimille caramaMte, esa NaM sattAsII joyaNasahassAI abAhAe aMtare pnntte3| evaM ceva maMdarassa uttarillAo caramaMtAo dagasImassa AvAsapavvayassa dAhiNille caramaMte, esa NaM sattAsII joyaNasahassAI abAhAe aMtare pnntte4| chaNhaM kammapagaDINaM AimauvarillavajjANaM sattAsIi uttarapagaDIo pnnttaao5|| mahAhimavaMtakUDassa NaM uvarillAo caramaMtAo sogaMdhiyassa kaMDassa heDilla caramaMte, esa NaM sattAsIi joyaNasayAiM abAhAe aMtare pnntte| evaM ruppikUDassavi 7 ||suu. 126 // TIkA--'maMdarassa NaM pacayassa' ityAdi / 'maMdarassa NaM pavyayassa' mandarasya khalu parvatasya 'purathimillAo caramaMtAo' paurastyAJcaramAntAt 'gothubhassa ghanodadhi vAtavalaya kI moTAI bIsa hajAra yojana kI hai| ina donoM kA Apasa meM joDa karane se86chiyAsI hajAra yojana kA antara hotA hai |sU0 125 // __ aba sUtrakAra satAsIve 87 samavAya kA kathana karate haiM-'maMdarassaNaM pabbayassA' ityAdi / TIkArtha-maMdara parvata ke paurastya caramAMta pradeza se gostUpa nAmaka tenI nIce vIsa hajAra jananI jADAimAM che. tethI te bane aMtarano saravALo karavAthI 86000 chAsI hajAra ejananuM aMtara AvI jAya che. sU, 12 pAsa ve sUtra42 satyAzI (87) nAM samavAyo matAve cha-"maMdarassa NaM pavvayassa" ityAdi ! zrI samavAyAMga sUtra Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptAzItitamaM samavAyanirUpaNam 567 AvAsapavvayassa' gostUpasya AvAsaparvatasya paccatthimile caramaMte' pAzcAttya - aramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'sattAsIiM joyaNasahassAI' saptAzIti yojana sahasrANi 'avAhAe' avAdhAyA vyavadhAnena ' aMtare ' antare - dUre 'paNNatte' prajJaptaH / 'meroH paurastyAccaramAnto jambUdvIpAntargato bhAgaH paJcacatvAriMzatsahasrayojanapramANo'sti, tathA lavaNasamudre dvicatvAriMzat sahasrayojaneSu veladharanAgarAjAvAsabhUto gostUpanAmAparvataH pUrvadigvyavasthito'sti, ubhayasaMyojanena saptAzItisahasrayojanAni saMpadyante / itthaM merupUrvadigvartticaramAntabhAgAd gostUpa parvatasya pAzcAttyazvaramAntaH saptAzItisahasra yojanAntarito vijJeyaH / 'maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'dakkhiNillAo caramaMtAo' dAkSiNAtyAcaramAntAt 'dagabhAsassa AvAsapavyayarasa' dakabhAsasya AvAsaparvatamya 'uttarille caramaMte' uttarIyazcaramAnto yo'sti, 'esaNaM' eSa khalu 'sattAsIijoyaNasahassAI ' saptAzAtiyojana sahasrANi 'avAhAe' abAdhayA = vyavadhAnena 'aMtare' antaredUre 'paNNatte' majJaptaH / evaM maMdarassa paccatthimillAo caramaMtAo ' AvAsa parvata kA jo pAzcAtya caramAMta pradeza hai vaha satAsI 87hajAra yojana dUra hai| isa prakAra se hai- meru kA jo pUrvadigvartI caramAntabhAga hai usase jaMbudvIpAntargata jo bhAga hai vaha paiMtAlIsa 45 hajAra yojana kA hai| tathA lavaNasamudra meM jo pUrvadizA meM rahA huA gostUpa nAmakA parvata hai ki jisa para velaMdhara nAmakA nAgarAja rahatA hai vaha bayAlIsa42 hajAra yojana meM hai / 45 paiMtAlIsa aura42 bayAlIsa ko Apasa meM joDane para pUrvokta satAsI 87 hajAra yojana kA antara hotA hai| sumeru parvata kA jo dakSiNAtya caramAntabhAga hai usase, dgabhAsa nAmaka AvAsaparvata kA uttaradizAvartI ko caramAMtabhAga hai vaha vyavadhAna ko apekSA se satAsI 87hajAra yojana dUra haiN| isI taraha maMdara parvata ke pAzcAtya caramAMta se * TIkA mAM dara patanA pUnA AkharI bhAgathI gestUpa nAmanA AvAsa patanA pazcima caramAMta pradeza satyAzI (87) hajAra ceAjana dUra che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-mene je pUrva dizAnA AkharI bhAga che te bhAgathI jammUdvIpAntagata je bhAga che te pIstALIsa hajAra ceAjana dUra che, tathA lavaNusamudramAM pUrdizAmAM rahela je gAstUpa nAmanA parvata che, ke jenI upara vela dhara nAmanA nAgarAja rahe che, te kheMtAlIsa hajAra ceAjanamAM che. 45000 pIstAlIsa hajAra ane 42 khetALIsa hajAra ceAjananA saravALA karavAthI 87000 satyAzI hajAra ceAjananu aMtara AvI jAya che. sumeru parvatanA dakSiNanA AkharI bhAgathI dagabhAsa nAmanA AvAsa paryaMtanA uttaraneA AkharI bhAga satyAzI hajAra (87080) zrI samavAyAMga sUtra Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre %3 mandarasya pAzcAttyAccaramAntAt 'saMkhassa AvAsapavyayassa' zaMkhasya zrAvAsaparvatasya 'puracchimille caramaMte' paurastyazcaramAnto yo'sti, 'esa gaM' eSa khalu saptA. zItiyojanasahasrANi abAdhayA antare prajJaptaH / evaMveva' evameva mandarasya 'uttarillAo caramaMtAo' uttarIyAcaramAntAt 'dagasImassa' dakasImnaH AvA. saparvatasya 'dAhiNille caramaMte' dakSiNAtyazcaramAnto yo'sti, eSa khalu saptAzItiyojanasahasrANi abAdhayA antare prjnyptH| 'chaNhaM kammapagaDINaM AimauvarillavajANaM' SaNNAM karmaprakRtInAmAdimoparitanavarjANAmU-arthAta jJAnAvaraNAntarAya rahitAnAM darzanAvaraNa vedanIyamohanIyAyuSkanAmagotrasaMjJakAnAM SaNNAM karmaprakRtInAM 'sattAsII' saptAzItiH-darzanAvaraNasya nava, vedanIyasya dve, mohanIyasya aSTAvizAtaH, AyuSazcatasraH, nAmno dvicatvAriMzat, gotrasya dve, iti sarvA militvA saptAzItiH 'uttarapagaDIo' uttaramakRtayaH 'paNNattA' prjnyptaaH| 'mahAhimavaMtakUDassa' mahAhimavatkUTasya khalu 'uvarimillAo caramaMtAo' uparimAtcaramAntAt 'sogaMdhiyassa kaMDassa' saugandhikasya kANDasya 'hehille caramaMte' zaMkha nAmakA AvAsa parvata kA jo pUrvadizA meM rahA huA antima pradeza hai vaha vyavadhAna kI apekSA satAsI 87hajAra yojana dUra hai| isI prakAra sumeru parvata ke antima pradeza se dakasIman nAmaka AvAsa parvata kA dakSiNadizA kA antima pradeza avAdhA kI apekSA satAsI87hajAra yojana dUra hai| jJAnAvaraNa aura antarAya ina do karmaprakRtiyoM ko choDakara darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma aura gotra ina chaha karmaprakratiyoM ko milAkara87satAsI uttaraprakRtiyA haiN| ve isa prakAra se haiM-darzanAvaraNa kI9nava, vedanIya kIrado,mohanIya kI28aThAIsa, Ayu kI4 cAra,nAma kI42bayAlIsa aura gotra kiirdo| mahAhimavaMta kUTa ke upara ke antima bhAga se saugaMdhika kANDa kA jo nIce kA antima pradeza haiM vaha jana dura che. e ja pramANe maMdara parvatanA pazcimanA AkharI bhAgathI zaMkha nAmanA AvAsa parvatane pUrva dizAne AkharI bhAga satyAzI (87) hajAra jana dUra che. e ja pramANe sumeru parvatanA uttaranA anitama pradezathI dakasImanA nAmanA AvAsa parvatane dakSiNane antima bhAga 87000 satyAzI hajAra yojana dUra che. jJAnAvaraNa ane antarAya sivAyanI dazanAvaraNa, vedanIya, mehanIya, Ayu, nAma ane gotra, e cha kama prakRtinI ekaMdare 87 satyAzI hajAra uttaraprakRti che te A pramANe che-darzanAvaraNanI 9, vedanIyanI 2, mehanIyanI 28, AyunI 4, nAmakarmanI 42, ane netrakarmanIra. mahAhimavaMtakuTanA uparanA antima zrI samavAyAMga sUtra Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptazItitamaM samavAyanirUpaNam adhastanazcaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'sattAsIijoyaNasayAI saptA. zItiyojanazatAni mahAhimavatkUTasyocchyaH paJcazatojanAni mahAhimabadvarSadharasyocchrayaH, mahAhimavato dvizatayojanAni, ratnaprabhApRthivyAH prathamakharakANDasyAvAntarakANDeSu ratnakANDAdaSTamaM saugandhikakANDaM yAvadazItizatayojanAni, ityevaM saptAzItizatayojanAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre prjnyptH| 'evaM' evam-anena prakAreNa 'ruppikUDassa vi' rukmi kUTasyApi-paJcamavarSadharaparvatasya yad rukmikUTAbhidhAnaM dvitIyaM kUTam, tasyApyuparitanAccaramAntA saugandhikakANDasyAdhastanazvaramAntaH saptAzItizata yojanAntarito vijnyeyH||126|| aSTAzItitamaM samavAyamAha-'egamegassa the' ityaadi| ___ mUlam--egamegassa NaM caMdimasUriyassa aTThAsIi aTrAsIi mahaggahI parivAro pannattA / didivAyassa NaM aTThAsIi suttAI pannavyavadhAna kI apekSA satAsI87 satAsIsau yojana dUra hai| mahAhimavAnakUTa kI U~cAI pAMcaso500yojana kI hai| aura mahAhimavAna varSadhara kI U~cAI doM sau yojana kI hai| isa taraha sAta sau 700 yojana ye hue| tathA ratnaprabhA pRthivI ke avAntara kAMDoM meM prathama ratnakAMDa se lekara ATha 8vAM kAMTa saugaMdhika kAMDa hai| yaha assI 8000sau yojana kA hai| isa prakAra assI 8000sau aura 700 sAtaso ko paraspara joDane se yaha sattAsI 8700sau yojana kI dUrI nikala AtI hai| isI taraha se pAMcaveM varSadhara parvata kA jo rukmikUTa nAmakA dvitIyakUTa hai usa ke Upara ke antimabhAga se saugaMdhika kANDa kA jo nIce kA antima bhAga hai 87 satAsIsau yojana dUra hai ||suu0 126 // bhAgathI sogadhika kAMDanA nIcenA antima pradezanuM aMtara 8700 satyAzI se jana che. mahAhimavAnaphUTanI UMcAI pAMcaso (500) jananI che. ane mahAhimAvAna varSadharanI uMcAI 200 baso jananI che. A rIte bane maLIne 700 sAta jana thayA. tathA ratnaprabhA pRthvInA avAntara kAMDamAM pahelA ratnakAMDathI AThamAM saugaMdhikakAMDanuM aMtara ATha hajAra (8000) jana che. te 8000 ATha hajAra ane 700 sAtasone saravALo karavAthI 8700 satyAzI so jananuM aMtara Ave che. e ja pramANe pAMcamAM varSadhara parvatanA rukimaNUTa nAmanA bIjA kUTanI uparanA antima bhAgathI saugaMdhika kAMDanA nIcenA atima bhAganuM aMtara 8700 satyAzI se jana che. sU 126 zrI samavAyAMga sUtra Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre tAI, taM jahA - ujusuyaM pariNayApariNayaM evaM aTThAsIi suttANi bhANiyavvANi jahA naMdIe / maMdarassa NaM pavvayassa puratthimillAo caramaMtAo godhUmassa AvAsapavvayassa puratthimile caramaMte esa NaM aTThAsI joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM causu vi disAsu neyavvaM / bAhirAo uttarAo NaM kaTTAo sUrie paDhamaM chammAsaM ayamANe coyAlIsa mamaMDalagae aTThAsIi egasaTTibhAge muhuttassa divasakhettassa nivuttA rayaNikhettassa abhiniputtANaM cAraM carai / dakkhiNakaTTAo NaM sUrie docaM chammAsaM ayamANe coyAlI saima maMDalagae aTThAsIi egasaTTibhAge muhuttassa rayaNikhettassa nivuttA divasakhettassa abhinivuTTittA NaM cAraM carai // sU0 127 // TIkA- ' egamegassa NaM' ityAdi - ' egamegassa NaM' ekaikasya khalu 'caMdamasUriyassa' candramaH sUryasya - candramAzca sUryazveti samAhArasamAse candrama:- sUrya tasya - candrasUryayorityarthaH, 'aTThAsI aTThAsI mahaggahA' aSTAzItiraSTAzItimahAgrahAH 'parivAro' parivAra: = parivAratayA 'paNNattA' prajJaptAH / yadyapi mahAgrahA anyatra candraparivAratayaivaproktAH, kintu atra sUryasyApIndratvAnmahAgrahAstatparivAratayA'pi proktAH 'diTTivAyarasa NaM' dRSTivAdasya khalu = parikarmasUtraaba sUtrakAra 88 aThAsI veM samavAya kA kathana karate haiM-'egamegassaNaM ityAdi / 570 w TIkArtha - eka 2candra aura sUrya ke aThAsI aThAsI 88-88 mahAgraha parivArarUpa se kahe gaye haiN| yadyapi dUsarI jagaha mahAgrahoM ko caMdramA ke parivArarUpa se hI kahA hai parantu yahAM jo sUrya kA bhI parivAra mahAgrahoM ko kahA gayA hai vaha sUrya indra hai isa apekSA se kahA hai| have sUtrAra madhyAzI (88) nAM samavAyo batAve - " egamegassa NaM" ityAdi ! TIDArtha - pratyeka yandra ne sUryanA parivAra3ya mahayAsI, mahayAsI (88-88) mahAgraha kahela che. joke bIjI jagyAe mahAgrahone candramAnA ja parivArarUpa kahela che, paNa ahI mahAgrahAne sUryanA paNa parivArarUpa darzAvyA che te sUrya indra zrI samavAyAMga sUtra Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTAzItitamaM samavAyanirUpaNam 571 pUrvagataprathamAnuyogacUlikAbhedena paJcaprakArasya dvAdazAGgabhUtasya dRSTivAdasya sUtranAmake dvitIye bhede 'aTThAsIisuttAI' aSTAzItiH sUtrANi 'paNattAI' prajJa. ptAni, 'taM jahA' tadyathA-'ujjusuyaM' RjumUtram, 'pAreNayApariNayaM' pariNatApariNatam, 'evaM' evam-anena prakAreNa RjusUtrapariNatApariNataprabhRtirUpeNa 'aTThAsIi' aSTAzItiH-aSTAzItiprakArANi 'muttANi' sUtrANi 'bhANiya vANi' bhaNitavyAni-vaktavyAni, 'jahA naMdIe' yathA nandyAm-nandIsUtre yathA'STAzIti sUtrANi tathaivAtrApi vijJeyAni / 'maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'purathimillAo caramaMtAo' paurastyAcaramAntAt 'gothUbhassa AvAsapavvayassa' gostUpasya AvAsaparvatasya 'purathimille caramaMte' paurastyazcaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'aTThAsIiM joyaNasahassAI' aSTAzAti yojanasahasrANi 'abAhAe' abAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prjnyptH| dRSTivAda12 bArahaveM aMga ke aThAsI sUtra kahe haiN| isa aMga ke parikarma, sUtra, pUrvagata, prathamAnuyoga aura cUlikA ye pAMca bheha haiN| isa aMga kA jo dUsarA bheda sUtra hai usameM hI aThAsI 88 sUtra kahe hue haiN| ve RjusUtra, pariNata, apariNata, ityAdi prakAra se naMdI kI taraha jAnanA caahiye| maMdara parvata ke pUrvadigvati caramAMta bhAga se gostUpa AvAsaparvata kA jo paurastyacaramAMta pradeza hai vaha vyavadhAna(antara)kI apekSA aThAsI88hajAra yojana dUra hai| meruparvata ke pUrvadizAkeantabhAga se jaMbUdvIpa kA caramAMtapradeza45 peMtAlIsa hajAra yojana pramANa hai| isase gostUpa parvata42vayAlIsa hajAra yojana dUra hai| tathA yaha parvata ekahajAra yojanakA viSkaM bhavAlA hai| isa taraha 45-42-1 - inasaba kA yoga88aThAsI hotA hai| itanI hajAra yojana kI che, e apekSAe kahela che. bAramAM daSTivAda aMganA ayAzI (88) sUtra kahela che. A aMgenA parikarma, sUtra pUrvagata. prathamAnuga, ane cUlikA e pAMca bheda che A aMgane je bIja sUtra nAmane bheda che temAM 88 aThayAzI sUtra kahela che. te trAjusUtra, pariNata, apariNata, ItyAdi prakAre nandInI jema samajavA maMdara parvatanI pUrva dizAnA aMtima bhAgathI gestUpa AvAsa parvatane pUrvanAM antima pradeza adhyAzI (88) hajAra yojana dUra che. meru parvatanI pUrva dizAnA antima bhAgathI jaMbUDhIpane antima pradeza pIstALIza hajAra jana pramANa che. tyAMthI gostUpa parvata ka2000 beMtALIsa hajAra yojana dUra che. tathA te parvata 1000 eka hajAra jananA viSkalavALo che. e rIte 4pa000, pistALIsa 42000, beMtALIsa ane 1000 eka hajArano saravALo 88000 adhyAzI hajAra yojana thAya che. tethI merunA pUrvAnta pradezathI geratUpane pUrvAnta pradeza 88000 aThayAsI hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 samavAyAGgasUtre meru parvatapUrvAntAt jambaddha pacaramAntaH paJcacatvAriMzatsahasrayojanapramANaH, tato gostUpaparvato dvicatvAriMzatsahasrayojanAntaritaH, sa ca parvataH sahasrayojanaviSkambhaH, iti sarvANi yojanayA'STAzItisahasramamANAni bhavanti / etAvadyAjanAntarito hi meroH pUrvAntAd gostUpasya pUrvAnto bhaagH| 'evaM' evam-anenaivaprakAreNa 'causu vi' catasRSvapi 'disAsu' dikSu 'neyavvaM' netavyam-vijJeyam / ayaM bhAvaH meruparvatasya dakSiNapazcimottaracaramAntebhyo dakSiNapazcimottaradigvyavasthitAnAM dakabhAsazaMkhadakasImaparvatAnAM dakSiNapazcimottaracaramAntabhAgA api assttaashiityttaashiitishsryojnaantritaaH| 'bAhirAo' bAhyAyAH-sarvAbhyantaramaNDalarUpAyA: 'uttarAo NaM kaTAo' uttarAyAH khalu kASThAyAH dizAyAH 'sarie' sUryaH 'paDhama' prathama 'chammAsaM' SaNmAsam-SaNNAM mAsAnAM samAhAraH SaNmAsam, dakSiNAyanamityarthaH, prAthamyamasya saMvatsaraprArambhatvAt, 'ayamANe' AyamAnaHAgacchan 'coyAlIsaimamaMDalagae' catuzcatvAriMzattamamaNDalagataH, 'aTTAsIi egasahibhAge muhuttassa' aSTAzItimekaSaSTibhAgAna muhUttasya muhUttasyASTAzItisaMkhyakAnekaSaSTitamabhAgAn yAvat 'divasakhettassa' divasakSetrasya-divasasyetyarthaH, 'nibuddhattA' nivadarya-kSapayitvA 'rayaNikhetassa' rajanikSetrasya 'abhinibur3a DhettA' abhinivar2yA 'mUrie' sUryaH 'cAraM carai' cAraM carati-bhrAmyati saMcaraNaM karoti / dUrI para meru ke pUrvAnta se gostUpa parvata kA pUrvAntabhAga hai| isI taraha se cAroM dizAoM meM bhI jAnanA cAhiye-tAtparya isakA yaha hai ki meru parvata ke dakSiNa, pazcima aura uttaradizA saMbaMdhI antima bhAgoM se dakSiNa, pazcima aura uttaradigvartI dakabhAsa- zaMkha aura dakasIman parvatoM ke dakSiNa, pazcima aura uttaradigvartI caramAMta bhAga kI aThAsI aThAsI 88-88 hajAra yojana kI dUrI para haiN| sarvAbhyantaramaMDalarUpa uttaradizA se prathama chahamAsataka dakSiNAyana hotA huA sUrya 44cauAlIsave maMDala para Akaradivasa ko1muhUrta ke aTThAsIbhAgoM se61 ikasaThave bhAga taka kSapita karake aura rAtakoM baDhA karake bhramaNa karatA hai| isI taraha se 6mAsa yojana dUra che. e ja pramANe cAre dizA viSe samajavuM. tenuM tAtparya e che kemeru mervatanA dakSiNa, pazcima ane uttara dizAnA atima bhAgathI, dakSiNa, pazcima ane uttara dizAnA dakabhAsa, zaMkha, ane dakasImana parvatanA dakSiNa, pazcima ane uttara dizAnA caramAnta pradeza 88-88 aThayAzI-aThayAsI hajAra yojanane aMtare che. sabhyatara maMDaLarUpa uttaradizAthI pahelA cha mAsa sudhI dakSiNacandra karato sUrya 44 cuMmAlIsamAM maMDaLa para AvIne divasanA 1eka muhUrtanA 88 aThayAsI bhAgomAMthI 61mAM bhAga sudhI kSaya karIne ane rAtrinI vRddhi karIne bhramaNa kare che. e ja pramANe cha mAsa sudhI dakSiNAyana karato sUrya 44 cuMvAlIsamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekonanavatitamaM samavAyanirUpaNam 573 'dakSiNakaTThAoNaM' dakSiNakASThAyAH-dakSiNadizAyA khalu mUrie'sUrya'doccaM chammAsa' dvitIyaM SaNmAsam 'ayamANe' AyamAH-prAgacchan 'coyAlIsaimamaMDalagae' catuzcatvAriMzattamamaNDalagataH 'aTThAsIi igasaTibhAge muhuttassa' aSTAzItimekaSaSTibhAgAn muhUrtasya-muhUrttasyAzIti saMkhyakAnekaSaSTibhAgAn yAvat 'rayaNikhettassa' rajanikSetrasya 'nivuiDhettA' nivar2yA-kSapayitvA 'divasakhettassa' divasakSetrasya 'abhinivuDaDhettA' abhinivar2yA-varddhayitvA khalu sUryazcAraM carati ||suu. 127 // ekonanavatitamaM samavAyamAha-'usabheNaM' ityAdi / mUlam-usabheNaM arahA kosalie imIse osappiNIe taiyAe susamadUsamAe samAe pacchime bhAge egUNaNauIe addhamAsehiM sesehi kAlagae jAva savvadukkhappahINe / samaNe bhagavaM mahAvIre imIse osappiNIe cautthAe dusamasusamAe samAe pacchime bhAge egUNanauie addhamAsehi sesehi kAlagae jAva savvadukkhappahINe / hariseNe NaM rAyA cauraMtacakkavaTTI egaNanauiM vAsasayAI mahArAyA hotthA / saMtissa NaM arahao egaNanauI ajjAsAhassIo ukkosiyA ajAsaMpayA hotthA // sU0 128 // TIkA- 'usabheNaM' ityAdi-'usabheNaM arahA kosalie' RSabhaH khalu arhan kausalikA kosaladezotpannaH 'imIse osappiNIe' asyA avasarpiNyA:etataka dakSiNAyana huA sUrya 44cauAlIsa ve maMDala para pahuca kara rAtrirUpakSetra ko eka muhUrta ke aTThAsI 88 bhAgoM meM se 61ikasaTha ve bhAga taka kSapita karake aura divasarUpa kSetra ko vaddhita karake bhramaNa karatA hai| isase yaha tAtparya nikalatA hai ki dakSiNAyana meM sUrya dinamAna ko kama karatA hai aura rAtrimAna ko baDhAtA hai| tathA uttarAyaNa meM dinamAna ko baDhAtA hai aura rAtrimAna ko kama karatA hai ||suu0 127 // maMDaLa para pahoMcIne rAtrirUpa kSetranA 1eka muhUrtanA 88aThayAsI bhAgomAMnI 61 ekasaTha bhAga sudhI kSaya karIne ane divasarUpa kSetranI vRddhi karIne bhramaNa kare che. tenuM tAtparya e che ke dakSiNAyanamAM sUrya divasanuM pramANa ghaTADe che ane rAtrimAna vadhAre che, paNa uttarAyanamAM dinamAna vadhAre che ane rAtrimAna ghaTADe che sU.127 zrI samavAyAMga sUtra Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 samavAyAGgasUtre davasarpiNyantabhUtAyAH 'taiyAe susamadUsamAe samAe tRtIyasyAH suSamaduHSamAyAH samAyA:-suSamaduHpamAbhidhAnatRtIyasyArakasya 'pacchime bhAge' pazcime bhAge 'egaNaNaue addhamAsehiM sesehi' ekonanavatyAmarddhamAseSu zeSeSu sArdhASTamAsAdhika triSu varSeSu avaziSTeSu satsu 'kAlagae' kAlAgataH kAladharma prAptaH 'jAva' yAvat-antakRtaH siddho buddho muktaH 'savvadukkhappahINaH' srvduHkhphiinnH| 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'imIse osappiNIe' asyA avasarpiNyA: 'cautthAe susamadussamAe samAe' caturthyAH suSamaduSpamAyA:samAyAHsuSamaduHSamAbhidhAnacaturthArakasya 'pacchime bhAge pazcime bhAge-antimeM'ze 'egUNanauIe addhamA sehiM se sehi' ekonanavatyAmadhamAseSu zeSeSu-sArdhASTamAsAdhika trivarSeSvavaziSTeSu 'kAlagae' kAlagataH-kAladharmamanuprAptaH 'jAba' yAvat-antakRtaH siddho buddho muktaH 'savvadukkhappahINe' sarvaduHkhapahINaH sarvaduHkharahito jaatH| 'hariseNeNaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI' hariSeNaH khalu rAjA cAturanta aba sUtrakAra 89navAsI veM samavAya kA kathana karate-'usabheNaM arahA ityaadi| ___TIkArtha-'kauzala dezotpanna RSabhadeva isa avasarpiNIkAla ke suSamaduHSamAnAmakatRtIya Are ke pazcima bhAga meM 89navAsI pakSa arthAt 3tInavarSa 8 // sADhe AThamAsa jaba vAkI bace rahe taba kAlagata hokara siddha, buddha yAvat sarva duHkhoM se rahita hue| zramaNa bhagavAna mahAvIra isa avasarpiNIkAla ke duHpamasuSamA nAmaka caturtha Are ke pazcima bhAga meM 89 navAsI pakSa arthAt 3tInavarSa 8 // sADhe AThamAsa jaba bAkI bace rahe taba kAlagata hokara siddha buddha yAvat samasta duHkhoM se rahita bne| cAturanta cakravartI hariSeNa rAjA 89navAsI sau varSataka mahArAja ve suutr4|2 navyAzA (88)nAM samavAyAnu 4thana 42 --'usabheNaM arahA ityaadi| TIkAtha-kozala dezamAM janmelA aSabhadeva A avasarpiNI kALanA suSamaduSamA nAmanA trIjA ArAnA pAchaLanA kALanA 89 nevyAsI pakSa eTale ke traNa varSa 8sADAATha mAsa bAkI rahyA tyAre kALa pAmIne siddha, buddha, saMsArathI mukata, parinirvata ane samasta duHkhothI rahita thayA. zramaNa bhagavAna mahAvIra A avasarpiNI kALanA duSama suSamA nAmanA cothA ArAnA pAchaLanA kALanA 89 nevyAsI pakSa, eTale ke traNa varSa sADAATha mAsa bAkI rahyA tyAre kALadharma pAmIne siddha, buddha, saMsArathI mukata, parinirvata ane samasta duHkhethI rahita banyA. zrI samavAyAMga sUtra Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navatitamaM samavAyanirUpaNam 575 cakravartI hariSeNanAmA dazamazcakravartI 'egaNanauI vAsasayAIekonanavati varSazatAni yAvat-'mahArAyA' mahArAjaH 'hotthA' AsIt / dazamacakravartino hariSeNasya samagramAyurdazasahasravarSaparimitam / tatra dezonASTazatavarSANi kaumArya mANDalikatve ca ekonanavatizatavarSANi cakravartitve kiJcidadhikatrizatavarSANi saMyamAvasthAyAM sthitvA mokSaMgata iti vivekaH / uktaMca aTevagayA mukkhaM, muhumo baMbho ya sattami puDhadi / maghavaM saNaMkumAro, saNaM kumAraM gayA kappaM // 1 // 'saMtissa NaM arahao' zAnteH khallu arhataH 'egaNanauI ajjAsAhassIo' ekonanavatirAryA sAhasthyaH 'ukosiyA ajjiyA saMpayA' utkRTA AryikAsaMpat 'hotthA' AsIt / SoDazatIrthakarasya zAntinAthasyaikonanavatisahasraparimitA AryA Asanniti bhAvaH // sU. 128 // navatitamaM samavAyamAha-'sIyale NaM' ityaadi| mUlam--sIyale NaM arahA nauI dhaNUiM uDU uccatteNaM hotthaa| ajiyassa NaM arahao nauI gaNA nauI gaNadharA hotthaa| evaM saMtissa vi| sayaMbhussa NaM vAsudevassa uivAsAiM vijae hotthaa| savvesi NaM vaTaveyaDDa pavvayANaM uvarillAo siharatalAo sogaMdhiyakaMDassa heTille caramaMte esa NaM nauijoyaNasayAiM abAhAe aMtare paNNatte // sU0 129 // padameM rhe| hariSeNa dasa10veM cakravartI the| inakI samagra Ayu 10dasa varSa kI thii| kucha kama ATha sau varSa taka ye kumArakAla meM aura mAMDalika pada meM rhe| 8900 navAsI sau varSetaka cakravartI aura kucha adhika tInasau varSa saMyamI rhe| bAda meM mokSa pdhaare| zAMtinAtha bhagavAna kI utkRSTa rUpase 89navAsI hajAra AryikAe~ thI ||suu0 128 // cAturanta cakravati hariSaNa rAjA nevyAzI so (8900) varSa sudhI mahArAja pade rahyA hatA. teo dasamAM cakravati hatA. temanuM samagra AyuSya dasa hajAra varSanuM hatuM. ATha varSathI gheDa ochA samaya sudhI teo kumArAvasthA ane mAMDalika padamAM rahyA. 8900 navyAsIse varSa sudhI cakravatipade ane traNaso varSathI thoDA vadhu samaya sudhI saMyamI rahyA. tyAra bAda teo mekSe sidhAvyA. bhagavAna zAMtinAthanI utkRSTarUpe (vadhAremAM vadhAre) nevyAsI hajAra (89000) AyikAe hatI sU. 28 zrI samavAyAMga sUtra Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 samavAyAGgasUtre TIkA-'sIyale NaM' ityAdi-sIyale NaM arahA' zItalaH khalu arhan 'nauiM dhaNUI' navati dhanUMSi yAvat 'uDDe' Urdhvam 'uccatteNaM' uccatvena 'hotthA' AsIt / 'ajiyassa NaM arahao' ajitasya khalu arhataH 'nauI gaNA nauI' gaNaharA' navatirgaNA navatirgaNadharAH 'hotthA' Asan / 'evaM' evam 'saMtissa vi' zAnterapi arhato navatirgaNA navatirgaNadharAzca vijJeyAH / 'sayaMbhussa gaM vAsudevassa' svayambhuvaH khalu vAsudevasya svayaMbhUnAmakatRtIyavAsudevasya 'NauivAsAI' navativarSANi yAvat 'vijae' vijayaH digavijayo'rthAtrikhaNDapRthvI svAdhInIkaraNavyApAraH 'hotthA' AsIt / 'savvesi NaM' sarveSAM khalu-viMzaterapi 'vaTaveyaDDapabvayANa' vRttavaitADhayaparvatAnAm vRttAH palyasaMsthAnatvAd golAkArA ye vaitADhayaparvatAsteSAm 'uvarillAo siharatalAo ' uparitanAt zikharatalAt 'sogaMdhiyakaMDassa' saugandhikakANDasya-kANDatrayAtmikAyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH aba sUtrakAra 90navve samavAya prakaTa karate haiM-'sIyaleNaM arahA' ityAdi / TIkArtha-dasaveM zItalanAtha bhagavAna UcAI kI apekSA 90navve dhanuSa U~ce the| ajitanAtha bhagavAna ke 90navve gaNa aura 90 navve hI gaNadhara the| isI taraha se zAMtinAtha bhagavAna ke bhI 90navve gaNa aura 90navve hI gaNadhara the| svayaMbhU nAma ke tRtIya vAsudeva 90 navve varSataka tInakhaMDa ke vijaya karane meM lage rhe| samasta golAkAra vaitA. Dhaya parvatoM ke Upara ke zikharatala se saugaMdhikakAMDa kA jo nIce kA antima pradeza hai vaha vyavadhAna kI apekSA 9000 nau hajAra yojana dUra hai| yaha antara isa prakAra se jAnanA cAhiye-vRttavaitADhaya jo parvata haiM ve eka 1hajAra yojana U~ce haiN| unake mUlapradeza se saugaMdhikakAMDa kA ki jo ratnaprabhA pRthivI ke solaha- kANDarUpa prathama kharakAMDa kA AThavAM kANDa ve sUtra42 ne (80)nAM samavAya matAve che-'sIyaleNaM arahA' ityaadi| TIkAI-dasamA tIrthakara zItalanAtha bhagavAna 90 nevuM dhanuSa pramANa uMcA hatA. ajitanAtha bhagavAnanA 90 nevuM gaNa ane 90 nevuM gaNadhara hatA. zAMtinAtha bhagavAnane paNa 90 nevuM gaNadhara hatA. svayaMbhU nAmanA trIjA vAsudeva nevuM varSa sudhI traNa khaMDane jItavA mATe lAgyA rahyA. samasta vRttavaitADhaya parvatanI uparanA zikharatalathI saugaMdhikakAMDanA nIcenA antima pradezanuM aMtara nava hajAra (9000) jana che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che- vRttavaitADhaya parvate eka hajAra ejana uMcA che. tenA mULapradezathI ratnaprabhA pRthvInA seLa kAMDamAMthI pahelA barakAMDa pachInA AThamAM saugaMdhikakAMDanAM AkharI bhAganuM aMtara 8000 AThahajAra yojana zrI samavAyAMga sUtra Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navatitamaM samavAyanirUpaNam 577 SoDazakANDAtmakasya prathamasya kharakANDasya yo'STamaH saugandhikakANDo'sti, tasya yaH 'heTille caramaMte' adhastanazvaramAnto'sti, 'esa gaM' eSa khalu 'naui joyaNasayAI' navati yojanazatAni-navasahasrayojanAni 'abAhAe' abAdhayAvyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prajJaptaH / etadAntayamevaM vijJeyamvRttavaitAtyaparvatA hi sahasrayojanocichUtAH, tanmUlapradezAt saugandhikakANDacaramAnto'STasahasrayojanAni dUre vartate / itthaM vRttavaitADhayaparvatoparitanazikharatalAt saugandhikakANDacaramAntabhAgI navasahasrayojanadUravartI samasti / idamatrabodhyamvRttavaitADhayaparvatAzca viNshtisNkhykaaH| teSAmekaikapaJcakaMzabdApAti vikaTApAti gandhApAti mAlyavaditinAmabhiH prasiddham / tatra paJca zabdApAtivRttavaitADhayapavatAH paJcasu haimavatayugalikakSetreSu vartante, tathA paJca vikaTApAtiparvatAH paJcasvairaNyavatayugalikakSetraSu, paJca gandhApAtiparvatAH paJcasu harivarSayugalikakSetreSu, paJca mAlyavatparvatAzca paJcasu ramyakavarSayugalikakSetreSu santi / haimavatayugalika hai caramAMta bhAga ATha 8hajAra yojana ra hai| isa prakAra vRttavaitADhya parvatoM ke upara ke zikharatala se saugaMdhikakANDa kA nIce kA bhAga nava hajAra yojana kI dUrI para ho jAtA hai| vRttavaitAThya parvata20vIsa haiN| inameM jo eka eka paMcaka hai vaha zabdApAti, vikaTApAti gandhApati aura mAlyavat isa isa nAma se prasiddha hai| inameM se jo pAMca zabdApAti vRtta vaitAThyaparvata hai, ve pAMca5 haimavata kSetroM meM jo ki bhogabhUmi ke sthAna haiM vahAM haiN| pAMca vikaTApAti jo vRttavetADhaya parvata haiM, ve pAMca aira. Nyavata-yugalika kSetroM meM haiN| pAMca5 gaMdhApAti jo vRttavaitAdayaparvata haiN| ve pAMca hari varSakSetroM meM haiN| pAMca5 jo mAlyavat vRttavaitADhayaparvata haiM ve pAMca ramyaka kSetroM meM haiN| ye sabakSetra yugalika dharmavAle hai| pAMca haimavat che. A rIte vRttavaitADhaya parvatanI uparanA zikharatalathI saugadhikakAMDano nIceno bhAga 9000 navahajAra yojana dUra che te vAta sAbita thAya che. vRttavaitAvya parvata 20 vasa che. temAM je cAra paMcaka che zabdApAti, ganhApAti ane mAlyavanA nAme prasiddha che temAMnA je pAMca zabdApAti vRttavaitADhaya parvate che, te bhegabhUminA sthAna evAM pAMca haimavata kSetramAM che. je pAMca vikaTApati vRttavaitADhaya parvate che, te pAMca eraNyavAta cugalika kSetromAM che. je pAMca gandhApAti vRttavaitADhaya parvate te pAMca harivarSa kSetromAM che. ane je pAMca mAlyavat vRttavitAThaya parvate che, te pAMca ramyakavaSa kSetromAM che. A badhAM kSetra yugalika dharmavALAM che. pAMca haimavata zrI samavAyAMga sUtra Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 samavAyAGgasUtre kSetreSvekaM jambUdvIpe, dva dhAtakIkhaNDe, dve cArddhapuSkarAIdvIpe / evamevairaNyavataharivarSaramyakavarSaviSaye'pyavagantavyam / tathA zabdApAtisaMjJakapaJcavRttavaitADhayaparvatAH svAtinAmakairdevairadhiSThitAH, vikaTApAtisaMjJakapaJcavRttavaitAThyaparvatAH prabhAsanAmakai devairadhiSThitAH, gandhApAtisaMjJakapaJcavRttavaitADhayaparvatA aruNanAmakairdevairadhiSThitAstathA mAlyavatsaMjJakapaJcattavaitADhayaparvatAH padmanAmakairdevairadhiSThitAH sntiaaiti||suu.129|| ekanavatitamaM samavAyamAha-ekANauI' ityAdi / ___ mUlam--ekANauI paraveyAvaccakammapaDimAo pnnnnttaao| kAloe NaM samudde ekANauI joyaNasayasahassAiM sahiyAiM parikkhaveNaM paNNatte / kunthussa NaM arahao ekANauI AhohiyasayA hotthA / AuyagoyavajANaM chaNhaM kammapagaDINaM ekANauI uttarapaDIo paNNattAo // sU0 130 // ___TIkA-'ekANauI' ityAdi / 'paraveyAvaccakammapaDimAo' paravaiyAvRtyakamapratimAH-pareSAM vaiyAvRtyakarmANi paravaiyAvRtyakarmANi, tad viSayAH pratimAH, AdikSetra isa prakAra se haiM-1jaMbUdvIpa meM, 2dhAtakIkhaMDa meM aura 2puSkarArdha meN| zabdApAti nAmake jo pAMca vRtADhayaparvata haiM ve svAti nAma dhAraka devoM se yukta haiN| vikaTApAti-nAmake pAMca vRttavaitADhayaparvata prabhAsa nAmaka devoM se adhiSThita haiN| gaMdhApAti-nAmake jo pAMca vRttavaitADhayaparvata hai ve aruNa devoM se sampanna haiN| tathA mAlyavat nAmake jo pAMca vRttavaitAvyaparvata haiM ve padma nAmake devoM se adhiSThita haiM |suu0 129 // aba sUtrakAra 91 ekANa- mA samavAya kA kathana karate haiM'ekANauI' ityaadi| TIkArtha-svArtha nirapekSa ho kara apane se bhinna sAdhuoM se bhinna sAdhuo kI AhAra pAnI Adi se sevA karane rUpa vaiyAvRtya pratimA ke Adi kSetra A pramANe che-jabUdvIpamAM eka dhAtakIkhaMDamAM che, ane puSkarAImAM be zabdApAti nAmanA je pAMca vRttavaitADhaya parvate che. te svAti nAmanA devAthI cukata che. vikaTApati nAmanA pAMca vRttavaitADhaya parvate prabhAsa nAmanA devethI cukata che. gaMdhApAti nAmanA pAMca vRttavaitADhaya parvate aruNa dethI yukta che. tathA mAlyavata nAmanA pAMca vRttavaitADhaya pavate padya nAmanA deve vaDe adhiSThita che. sU 12 ve sUtrA2 me (81)nAM samavAye matAva cha-'ekANauI' ityaadi| TIkartha-nisvArthabhAve AhAra, pANa Adi vaDe anya sAdhuonI sevA karavArUpavaiyAvRtya pratimAnA viSayabhUta 91 eka khAsa abhiprAya kahela che-ahIMNu zrI samavAyAMga sUtra Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekanavatitamaM samavAyanirUpaNam 579 svArthanirapekSaM svAtiriktasAdhUnAM kRte yadannapAnAdibhiH sevanam tad viSayA abhigrahavizeSAH, 'ekANauI' ekanavatiH - ekanavatisaMkhyakAH 'paNNattA' majJaptAH / ihavaiyAvRtyazabdo vinysyaapyuplksskH| tato vaiyAvRtya (14) vinaya (77) bhedAnAM saMkalanayA bhavatyekanavatiH saMkhyA / tatra vaiyAvRtyaM sAvAntarabhedaM caturdazavidham / tathAhi mukhyaM vaiyAvRtyaM dazavidham, taduktam " Ayariya1 - uvajjhAera - thera3- tabassI 4 - gilANa 5- sehANaM6 / sAhammiya7 - kula 8 - gaNa9- saMgha 10 - saMgayaM tamiha kAyantraM " // 1 // chAyA - AcAryopAdhyAyasthaviratapasviglAna zaikSANAm / sAdharmikakulagaNa saMghasaMgataM tadiha kartavyam // 12 // iti / AcAryoM hi pravAjanopasthApanA 1 2 vAcanA3 dharmordezana bhedaiH paJcavidhaH, iti tadvaiyAtyamapi paJcavidham / itareSAM navAnAmekaikavidhaM vaiyAvRtyam / itthaM caturdazavidhaM vaiyAvRtyam 14 / tathA vinayaH saptasaptatividhaH, tatra darzanavinayaH saptatividhaH, lokopacAravinayazca saptavidhaH, darzanavinayasya dvau bhedau-zuzrUSA vinaviSaya bhUta abhigraha vizeSa 91ekANace kahe gaye haiN| yahAM vaiyAvRtya zabda vinaya kA bhI upalakSaka hai| isaliye apane AvAntarabheda sahita vaiyAvRttya ke caudaha 14bheda aura vinaya ke satahattara 77bheda donoM milAne se 91ekANave hotA hai| vaise to vaiyAvRzya mukhyarUpa meM dasa 10 prakAra kA kahA gayA hai| usake daza10 prakAra ye haiM- AcArya, upAdhyAya, sthavira, tapasvI, glAna, zaikSa, sAdharmika, kula, gaNa aura saMgha ina daza10 kA vaiyAvRtya krnaa| inameM jo AcArya haiM ve pravrAjanA, upasthApanA, vAcanA, dharma aura uddezana ke 5 prakAra haiN| ataH inakA vaiyAvRtya bhI pAMca prakAra kA ho jAtA hai| isa taraha upAdhyAya Adi kA vaiyAvRtya 9nava prakAra kA aura pAMca AcArya kA vaiyAvRtya 5pAMca prakAra kA ye kula milAkara vaiyAnRtya ke14 caudaha prakAra ho jAtA haiN| 77 sItotara prakAra kA vinaya isa vaiyAvRtya zabda vinayanA paNa upalakSaka che, tethI avAntara bheda sahita vaiyAvRtyanA cauda (14) bheda ane vinayanA 77 sItyAttera bheda. e banne maLIne vaiyAvRtyanA 91 ekANu bheda thAya che. Ama te vaiyAvRtya daza prakAranuM ja kahela che. te daza aaa| nIce pramANe che nyAyArya, upAdhyAya, sthavira, tapasvI, glAna, zaikSa, sAdhabhiGa, Dusa gae bhane saMgha me dRzanu vaiyAvRtya 2. avanA, upasthApanA, vAyanA, dharmI ane uddezana e pAMca prakAranA AcAya che. tethI temanu vaiyAvratya 9 nava prakAranu ane pAMca AcAya nu pAMca prakAranu vaiyAnRtya, ema ekadare 14 cauda prakAranu' vaiyAvRtya zrI samavAyAMga sUtra Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre yo'natyAzAtanAvinayazca / zuzrUSAvinayo hi dazavidhaH, tathAhi-"se kiMtaM dasaNaviNae ? desaNa viNae duvihe paNNatte taM jahA-sussUsaNAviNae aNaJcAsAyaNAviNae / se kiMtaM sussUsaNAviNae ? sassUsaNAviNae aNegavihe(dasavihe) paNNatte taM jahA-abbhuTThANei vA1, AsaNAbhiMggahei vAra, AsaNaNpadANei vA3, sakkArei vA4, sammANei vA5, kiikammei vA6, aMjalipaggahei vA7, etassa aNugacchaNayA8, Thiyassa pajjuvAsaNayA9, gacchatassa pUDisaMsAhaNayA10, se taM sussUsaNA vinne"| (aupa. bhaga. zata. 25 u.7) 'abbhuTThANei vA' ityAdiabhyutthAnam-gurau samAgate AsanAdibhya utthAnam 1 / AsanAbhigrahaH yatra yatra gururgacchati tatra tatrAsananayanam / aasnprdaanm-aasnsmrpnnm3| satkAraH= prakAra se hai--darzana vinaya ke bheda 70 sattara aura lokopacAra viyana ke 7sAta bheda haiN| tAtparya yaha haiM ki vinayamUla meM do prakAra kA hai 1eka darzanavinaya aura dUsarA lokopacAra vinaya / ina donoM ke ye 70 sattara aura 7sAta bheda haiN| inakI saMkalanA 77 sItotara ho jAtI hai| darzanavinaya ke 70sattara bheda isa taraha se haiM-darzanavinaya ke mUla meM do bheda haiM 1eka zuzrUSAvinaya, dusarA anatyAzAtanAvinaya / inameM zuzrUSAvinaya ke dasa10 bheda haiM ve isa prakAra haiM1abhyutthAna, 2AsanAbhigraha, Asana pradAna, 4satkAra, 5saMmAna, 6 kRtikarma, 7aMjalipragraha, 8Ate hue guru mahArAja ke saMmukhagamana,9baiTha jAne para gurumahArAja kI sevA karanA aura dazavAM jAte hue guru mahArAja ke pIche pahucAne jaanaa| inameM gurumahArAja ke Ane para Asana se uThanA abhyutthAna hai| gurumahArAja jahAM jahAM jAve vahAM 2 Asana le thAya che. vinayana 77 sItera prakAra nIce pramANe che-70sItera prakAranuM dazanavinaya, ane chasAta prakAranuM lekapacAravinaya, tenuM tAtparya e che ke vinayanA mukhya be prakAra che. (1) darzanavinaya, (2) leke pacAravinaya temanA anukrame 70 sItera ane chasAta bheda che. e rIte kula 77sItera prakAra thAya che. dazana vinayanA 70 sAta me mA prabhArI cha-tena bhujya me leha cha-(1) zuzrUSAvinaya mana (2) manatyAzAtanA vinaya. tamAzuzrUSA vinayanA 10 6za se cha-(1)malyutthAna(2)-pAsanAliyara, (3) sAsanapradAna, (4) sa42, (5) sanmAna (6) timI, (7)-ireii pragraha. (8) AvatA gurunI sAme gamana, (9) guru besI jAya tyAre temanI sevA karavI ane (10) guru jAya tyAre temane mUkavA mATe javuM. gurumahArAja Ave tyAre AsanethI ubhA thavuM tenuM nAma "alyutthAna" che gurumahArAja jyAM jyAM jAya tyAM zrI samavAyAMga sUtra Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekanavatitamaM samavAyanirUpaNam gunnstutikrnnm4| saMmAnam vastrapAtrAdibhiH sNmaankrnnm5| kRtikarma ythaavidhivndnm6| aJjalipragrahaH aJjalipuTasaMyojanam7 tathA-"etasya aNugacchaNayA' Ayato'nugamanam-Agacchato guroH saMmukhagamanam 8 / 'Thiyassa pajjuvAsaNayA' sthitasya paryupAsanA-sthitasya guroH sevaakrnnmuu9| tathA 'gacchaMtassa paDisaMsAhaNayA' gacchataH pratisaMsAdhanatA-gacchato guroranugamanam 10 / iti dazavidha: shushrssaavinyH10| tathA anatyAzAtanAvinaya:-atyAzAtanA-viparItavartanam, na atyAzAtanA-anatyAzAtanA-anukUlavartanamityarthaH tadUpo vinayo'natyAzAtanA. vinayaH, sa ca mukhyatayA tIrthaGkarAdibhedena paJcadazavidhaH, tathA cAgamaH-"se ki taM aNaccAsAyaNAviNae ? aNacAsAyaNAviNae paNayAlIsavihe paNNatte, taMjahAarahaMtANaM aNacAsAyaNA1, arahaMtapaNNattassa dhammassa aNacAsAyaNayA2, Aya. riyANaM aNacAsAyaNayA3 evaM uvajjhAyANaM4, therANaM5, kulassa6, gaNassa7, jAnA AsanAbhigraha hai| gurumahArAja ko baiThane ke liye Asana denA so AsanapradAna hai| gurumahArAja kI guNastuti karanA so satkAra hai| vastra evaM pAtra Adi pradAna dvArA gurumahArAja kA sanmAna karanA so sanmAna vinaya hai| yathAvidhi unako vaMdanA karanA so kRtikarma hai| unake samakSa hAtha joDanA so aMjali pragraha hai| jAte samaya unake pIche2 calanA, 8Ate samaya unake samakSa jAnA9aura baiTha jAne para una kI sevAzuzrUSA AdikaranA 10dasa 8vAM, nauvAM aura dazavAM zuzrUSAvinaya kA bheda hai| anatyAzAtanA kA tAtparya hai anukUla vartana krnaa| isa anatyAzAtanA ke bheda 45 paiMtAlIsa haiM-jo isa prakAra se haiM-1arahaMta anatyAzAtanA, 2arahara praNItadharma anatyAzAtanA 3AcArya anatyAzAtanA, 4upAdhyAya anatyAzAtanA, 5sthavira anatyAzAtanA, 6kula anatyAzAtanA, 7gaNa Asana laI javuM tenuM nAma "Asanabhigraha che gurumahArAjane besavA Asana devu tenuM nAma "AsanapradAna" che, gurumahArAjanA guNagAna gAvAM te "satkAra" che. vastra, pAtra Adina pradAna dvArA gurumahArAjanuM sanmAna karavuM te "sanmAnavinaya che. temane vidhipUrvaka vaMdanA karavI te kRtikarma che. temane hAtha joDavA te "aMjalipragraha che. teo jatAM hoya tyAre temanI pAchaLa pAchaLa cAlavuM, Ave tyAre temanI sAme javuM, ane bese tyAre temanI sevA zuzruSA karavI te zuzraSA vinayano AThame, navame ane dasamo bheda che. "ananyAzAtanA" eTale anukULa vartana karavuM. tenA pIstALIsa bheda nIce pramANe che-(1) "arahaMta anatyAzAtanA, (2) arahaMta praNIta dharma ananyAzAtanA, (3) AcArya anatyAzAtanA,(4)upAdhyAya ananyAzAtnaa,(5)sthvir manatyAzAtana(9)sa mAnayatyAzAtanA (7) manatyAzAtanA,(8)sa zrI samavAyAMga sUtra Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 samavAyAGgasUtre saMghassa8, kiriyANa9, saMbhogassa10,AbhiNibohiyaNANassa11, suyaNANassa 12, ohinANassa 13, maNapajjavanANassa14, kevalanANassa 15, eesiMceva bhattibahumANeNaM16, eesiceva vaNNasaMjalaNayA17 se taM aNacAsAyaNAviNae / settaM dasaNaviNae / " (aupa. bha. za. 25 u. 7) tIrthakarasyAzAtanA1, tatprarUpita dharmasyAnatyAzAtanA2, AcAryasyAnatyAzAtanA3, upAdhyAyasya anatyAzAtanA4, sthavirasyAnatyAzAtanA5, kulasyAnatyAzAtanA-ekaguroH ziSyaparivAraM kulam, anatyAzAtanA, 8saMgha anatyAzAtanA, 9kriyA anatyAzAtanA, 10saMbhoga anatyAzAtanA, 11AbhinibodhikajJAnI anatyAzAtanA, 12zrutajJAnI anatyAzAtanA, 13avadhijJAnI anatyAzAtanA, 14manaHparyavajJAnI anatyA zAtanA aura15kevalajJAnI antyaashaatnaa| isa taraha ye anatyAzAtanA vinaya ke15bheda haiN| inameM pratyeka bheda ke bhaktivinaya, bahumAnavinaya, varNasaMjvalanAvinaya ye3-3tIna-tIna bheda aura hojAte hai| isa taraha 15-3= 45 bheda anatyAzAtanAvinaya ke ho jAte haiN| arahaMta bhagavaMta ke anukUla AcaraNa karanA so arhata anatyAzAtanA haiM |arht kathita dharma ke anusAra pravRtti karanA so arhatapraNIta anatyAzAtanA hai 2 / mukhyarUpa se jinakA kArya pAMca AcAra pAlanA aura palavAnA ho vaha AcArya mahArAja ke anukUla apanI pravRtti rakhanA-pratikUla nahIM yaha AcArya anatyAzAtanA hai| 3 / mukhyarUpa se jinakA kArya zrutAbhyAsa karAne kA ho aise upAdhyAya parameSThI ke anukUla pravRttikaranA-upAdhyAya anatyAzAtanA hai| 4 / sthavira munijanoM ke anukUla pravRtti karanA sthavira anatyAmanAtyAzAtanA, (E) yA manatyAzAtanA, (10) salAsa manatyAzAtanA, (11) mAli. nidhikajJAnI anatyAzAtanA, (12) zrutajJAnI ananyAzAtanA (13) avadhijJAnI anatyAzAtanA, (14)mana:paryavajJAnI ananyAzAtanA ane kevaLajJAnI anatyAzAtanA A pramANe ananyAzAtanA vinayanA paMdara bheda che-te dareka bhedanA bhakitavinaya, bahumAna vinaya, ane varNasaMjavalanA vinaya e traNa traNa bheda paDe che. A rIte ananyAzAtanA vinayana15x3 = 45 (pIstAnIza) leha tha naya che. (1) ma sagavAnane manu. kULa AcaraNa karavuM te ahata anatyAzAtanA che. (2) ahata kathina dharmAnusAra pravRtti karavI te "ahata praNIta anatyAzAtanA" che. mukhyatve pAMca AcAra pALavAnuM jenuM kArya hoya che temane AcArya kahe che. (3) te AcAryane anukuLa pAtAnI pravRtti rAmavI prati nahI- 'mAyAya manatyAzAtanA' vAya che. (4) mukhyatve jemanuM kArya kRtAbhyAsa karavAnuM hoya evA upAdhyAya parameSThIne anukULa pravRtti karavI tenuM nAma "upAdhyAya anatyAzAtanA" che. (5) sthavira munijanene anu zrI samavAyAMga sUtra Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekanavatitamaM samavAyanirUpaNam 583 tasyAnAzAtanetyarthaH6, gaNasyAnatyAzAtanA-ekavAcanAcArasthitAnAM munInAM samudAyaH, athavA parasparasApekSANAmanekakulAnAM munInAM samudAyo gaNastasyA natyAzAtanetyarthaH7, saMghasyAnatyAzAtanA-saMghazcaturvidhasamUharUpastasyAnatyAzAtanetyarthaH8, saMbhogikAnatyAzAtanA-sam-ekatra bhogo bhojanaM, saMbhogaH-sAdhUnAM samAcAritayA parasparamupadhyAdidAnagrahaNasaMvyavahAraH, sa vidyate yeSAM te sAMbhogikAH sAmikAsteSAmanatyAzAtanA9, kriyAnatyAzAtanA-kriyAzabdenAtra kri. yAvanto gRhyante, kriyAvanto hi abhigrahadhAriNo jinakalpikaprabhRtayasteSAmanatyAzAtanA10, tathA matizrutyavadhimanaHparyaya kevalajJAnavatAM pshcaanaampynaashaatnaa15| iti anatyAzAtanAvinayasya pshcbhedaaH| eteSAmeva bhaktivinayena bahumAzAtanA hai| 5 / eka hI gurU ke ziSyaparivAra kA nAma kula hai| isa kula ke anukUla pravRtti karanA so kula anatyAzAtanA hai| 6 / eka vAcanA cAra meM rahe hue muniyoM kA samudAya gaNa kahalAtA hai, athavA paraspara sApekSa (mela jola vAle) aneka kuloM kA samudAya gaNa kahA jAtA hai| isake anukUla vatana karanA isakA nAma gaNa anatyAzAtanA hai| 7 cAra prakAra ke saMgha ke anukUla pravRtti karanA saMgha anatyAzAtanA hai| 8 // jinakalpika vagairaha jo kriyAdhArI-abhigrahadhArI sAdhujana haiM unake anukUla pravRttikaranA so kriyA anatyAzAtanA hai| 9 / samazIla hone ke kAraNa paraspara meM upadhI Adi kA denA lenA yaha vyavahAra jina sAdhuoM kA ho ve sAMbhoMgika-sAdharmika haiN| unakI anatyAzAtanA sAMbhogika anatyAzAtanA hai| 10 tathA matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHpayeyajJAna aura kevalajJAna dhAriyoM ke anukUlapravRtti karanA so Abhi. nibodhikajJAnI AdikoM kI anatyAzAtanA hai| 11 // 12 // 13 // 14 // 15 // kULa pravRtti karavI tenuM nAma "sthavira ananyAzAtanA" che. (6) eka ja gurunA ziSya parivArane "kuLa" kahe che te kuLane anukULa pravRtti karavI tenuM nAma kula atyAzAtanA" (7) eka vAcanAcAramAM rahela muninA samudAyane gaNa kahe che-athavA paraspara sApekSa (meLa ekatA vALA) aneka kuLanA samudAyane gaNa kahe che. te gaNane anukULa vartana rAkhavuM tenuM nAma "gaNa anatyAzAtanA" che (8) caturvidha saMghane anukULa vatana rAkhavuM te "saMdha anatyAzAtanA" che. (9) jinakalpika vagere kriyAdhArI abhigrahadhArI je sAdhuo hoya temane anukULa AcaraNa karavuM te "kriyA anatyAzAtanA" che. (10) samazIla hovAnA kAraNe je sAdhuo vacce upadhi Adi levA devone vyavahAra cAlatuM hoya teone sAMgika-sAdhamika kahe che. temane anukULa pravRtti rAkhavI te "sAMgika anabhAzAtanA che. (11thI15) matijJAna thatajJAna, zrI samavAyAMga sUtra Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 samavAyAGgasUtre navinayena varNasaMjvalanAvinayena ca paJcadaza paJcadazabhedAH / bhaktiH bAhyA prItiH, bahumAnam AntaraH prItiyogaH, varNasaMjvalanA-tIrthakarAdInAM guNotkIrtanam / evamanAzAtanAdi padacatuSTayena tIrthakarAdi SoDazakasya SaSTibhedAH 60 / sUtreanatyAzAtanAyAH paJcacatvAriMzabhedAH pratipAditAH, atra tu yad 'bhaktayA bahumAnena' iti padadvayaM pRthakkRtvA padacatuSTatvena vyAkhyAya SaSTibhedAH kRtAstad-- ekanavatisaMkhyApUrANArthamityavaseyam / tathA-lokopacAravinayaH saptavidhaH, tathA coktam___ "se kiM taM logovayAraviNae ? logovayAraviNae sattavihe paNNatte, taM jahAanbhAsavattiyaM1, paracchaMdANuvattiya2, kAja he3, kayapaDikiiyA4 attagavesa. NayA5, desakAlaNNuyA6, savvatthesu apaDilomayA / se taM logovayAraviNae" (aupa. ThA. ThA. 7 u. 3) bha. za. 25 u. 7) 'abbhAsavattiyaM' abhyAsabAhya pIti kA nAma bhakti hai| tathA Antarika prIti kA nAma bahumAna hai| tIrthakara AdikoM ke guNoM kA utkIrtana karanA isakA nAma varNasaMjvalanA hai| isa taraha sUtra pratipAdita paddhati ke anusAra anatyAzAtanA vinaya ke bheda ye45paiMtAlIsa ho jAte haiN| parantu isa prakAra se darzana vinaya ke bheda 70sattara nahIM banate haiM,55pacapana hI banate haiN| ataH 70 sattara bheda banAne ke liye tIrthakara Adi 15 paMdaraha padoM ke anatyAzAtanA, bhakti, bahumAna aura varNasaMjvalanA ina cAra padoM kA guNA karane se 60sATha bheda ho jAte haiN| lokopacAra vinaya ke 7sAta bheda ye haiM-1abhyAsavatitva,2parachaMdAnuvartitva, 3kAryahetu, 4kRtapratikRtitA, 5ArtagaveSatA, 6dezakAlajJatA aura srvaarth-aprtilobhtaa| zruta Adi ke paDhane ke nimitta avadhijJAna, mana:paryavajJAna ane kevaLajJAna dhArIone anukULa pravRtti karavI te abhijJAnI AdikanI ananyAzAtanA" che. bAhya prItine bhakita kahe che. ane Antarika prItine bahumAna kahe che. tIrthakara AdikanA guNanI ratuti karavI tenuM nAma vaNa saMjavalana che. A rIte sUtra pratipAdita paddhati pramANe ananyAzAtanA vinayanA 45 pistALIsa bheda spaSTa thAya che. paNa A pramANe gaNavAthI darzanavinayanA 70 sira bheda thatAM nathI paNa 55 (paMcAvana) bheda ja thAya che tethI 70 sIttera bheda pUrA karavAne mATe tIrthaMkara Adi paMdara padane ananyAzAtanA, bhakita, bahumAna, ane varNasaMjavalanA, e cAra pade vaDe guNavAthI 60 bheda bheda paDI jAya che. lokopacAra vinayanA A pramANe sAta bheda che-(1) abhyA. sapatitpa, (2)5274Anuvatitva,(3)Iya hetu, (4) kRtapratikRtitA, (5) mAttagaveSatA. (6) dezakAlajJatA ane (7) sarvArtha -apratibhatA. zruta AdinA abhyAsane mATe zrI samavAyAMga sUtra Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekanavatitamaM samavAyanirUpaNam vartitvam-zrutAdyarthamAcAryasya samope'vasthAnam 1, 'parachaMdANuvattiyaM' parachandAnuvartitvam-AcAryAbhimAyArAdhanam 2, 'kAjaheu' kAryahetuH-'zrutajJAnAdiH prApi. to'hamanena mahopakAriNA guruve' hetuM manasi nidhAya sevAkaraNam3 'kayaMpaDi kiiyA' kRtapratikRtitA samArAdhitA guravaH zrutAdidAnato mama pratyupakAraM kariSyantIti hetorazanapAnAdibhiH sevAkaraNam4, 'attagavesaNayA' Artagave. SaNatA-Atasya-duHkhAtasya gurvaaderogaadyupshmnaarthmaussdhaadegvessnnm|5|'deskaa laNNuyA' dezakAlajJatA-kasmin deze kasmin kAle guroH kIdRgvastu anukUla kIhakca pratikUlaM bhavatIti vijJAya tattad vastubhirguroH sevAkaraNam6 / 'savvasthesu apaDilomayA' sarvArthadhvapratilomatA-guroH sakalakAryeSvanukUlatA samAcaraNamNa AcArya ke samIpa rahanA so abhyAsavartitva hai| AcArya ke abhiprAya kA ArAdhana karanA so parachaMdAnuvartitva hai| 'AcArya ke dvArA maiMne zrutajJAna Adi prApta kiyA hai-ataH ye mere baDe bhArI upakArI haiM isa kAraNa mujhe inakI sevA karanA cAhiye-'isa vicAra se AcAryamahArAja kI sevA karanA so kAryahetu vinaya hai| maiM AcArya mahArAja kI sevA karU~gA to samArAdhita AcAryamahArAja zrutAdi pradAna dvArA merA bhI pratyupakAra kareMge isa kAraNa se prerita hokara azanapAna Adi se unakI sevA karanA so kRta pratikRtitA hai| roga se pIDita gurujanoM ke roga ko zAMta karane ke nimitta auSadha Adi kI gaveSaNA karanA so ArtagaveSaNatA hai5| kisakAla meM, kisadeza meM guru ke liye kaisI vastu anukUla paDatI hai aura kaisI vastu pratikUla paDatI hai aisA jAnakara una 2 vastuoM dvArA guru kI sevA karanA so dezakAlajJatA hai6| pratyeka kArya meM gurujana ke anukUla AcAryanI pAse rahevuM tene "abhyAsavati kahe che. AcAryanA abhiprAyanuM ArAdhana karavuM tene "parachaMdAnuvati' kahe che AcArya pAsethI meM zrutajJAna Adi prApta karela che. tethI teono mArA upara bhAre upaka ra che. tethI mAre temanI sevA karavI joIe evA vicArathI AcArya mahArAjanI sevA karavI tenuM nAma kArya hetu vinaya' che "huM AcAryanI sevA karIza te AcArya mahArAja paNa zratAdi pradAna dvArA mArA para prabhupakAra karaze AvA vicArathI AcArya mahArAjanI azanapAna Adi dvArA sevA karavI tenuM nAma "kRtapratikRtitA" che. rogathI pIDAtA gurujanonA reganA nivAraNa mATe auSadha AdinI gaveSaNa karavI tene "AnaMgaveSaNA kahe che. kayA dezamAM gurune kevI vastu anukULa paDe che ane kevI vastu pratikULa paDe che-e jANI laIne te te vastuo dvArA gurUnI sevA karavI tenuM nAma "deza kAlajJatA" che. pratyeka kAryamAM gurUne anukULa banI rahevuM tenuM nAma "sarvArtha--apra zrI samavAyAMga sUtra Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 - __ samavAyAGgasUtre iti aupacArikavinayasya sptbhedaaH| itthaM sptspttivinybhedaaH| caturdazAnAM vaiyAvRtyAnAM saptasaptatevinayAnAM ca saMyojanayA ekanavatirvaiyAvRtyasya vinayAnAM ca bhedA avgntvyaaH| 'kAloe NaM samudde' kAlodaH khalu samudraH 'ekANaui joyaNasayasahassAI sAhiyAI ekanavati yojanazatasahasrANi sAdhikAni 'parikkheveNaM' parikSepeNa-vistAreNa 'paNNatte' prajJaptaH / 'kuMthussa NaM arahao' kunthoH khalu arhataH 'ekANauI AhohiyasayA' ekanavatirAdho'vadhikazatAnizatAdhikanavasahasrasaMkhyakA niyatakSetraviSayAvadhijJAninaH 'hotthA' Asan / 'AuyagoyavajjANaM' AyurgotravarjANAm 'chaNhAM kammapagaDINaM' SaNNAM karmaprakRtInAm 'ekANauI uttarapagaDIo' ekanavatiruttaraprakRtayaH-jJAnAvaraNasya paJca, darzanAvaraNasya nava, vedanIyasya dve, mohanIyasya aSTAviMzatiH, nAmno dvicatvAriMzat, antarAyANAM paJca, ityevamekanavatiruttaraprakRyaH 'paNNattA' prjnyptaaH||0130|| bane rahanA isakA nAma sarvArtha-apratilomatA hai| isa prakAra anatyAzAtanA vinaya ke sATha60 bheda aura zuzrUSAvinaya ke daza10 bheda milAkara darzana vinaya ke70 sattara bheda hote haiM, lokopacAra vinaya ke sAta bheda hote haiM aura vaiyAvRttya ke14 caudaha bheda hote haiN| ina sabako joDane se vaiyAvRtya-pratimA ke viSayabhUta abhigRha vizeSa 91ikANave ho jAte haiN| vistAra kI apekSA kAloda samudra kucha adhika 91ikANa lAkha yojana kA kahA gayA hai| kuMthunAtha bhagavAna ke niyata kSetra ko viSaya karane vAle avadhijJAnI nau hajAra eka sau 9100 the| Ayukarma aura gotrakarma ina do karmoM ko choDakara bAkI ke 6cha kI saMmilita uttaraprakRtiyAM 91 ikyAnaveM haiN| ve isa prakAra se haiM-jJAnAvaraNakarma kI 5 pAMca, darzanAvaraNakarma kI9nava, vedanIya kIrado mohanIya kI28aThAIsa, nAmakarma kI42 bayAlIsa aura antarAya kI 5pAMca ||suu0 130 // tilobhatA che A rIte ananyAzAtanA vinayanA 60 sAITha bheda ane zuzraSA vinayanA 10 dasa bheda, maLIne darzana vinayanA 70 sItera bheda thAya che. temAM kepacAra vinayanA 7 sAta bheda ane vaiyAvRtya-pratimAnA viSayabhUta abhigrahavizeSanA 91 ekANuM bheda thaI jAya che. kAleda samudrane vistAra 91 ekANuM lAkha yojanathI theDe vadhAre che. kuMthunAtha bhagavAnanA niyatakSetrane viSaya karanArA 9100 navahAra ekasau avadhijJAnI hatA. Ayukarma ane gotrakama sivAyanA bAkInAM cha karmonI kula 91 ekANuM uttara prakRti che. te A pramANe che-jJAnAvaraNanI pAMca (5) dazanAvaraNanI 9 nava, vedanIyanI 2 be, mohanIyanI 28 aThayAvIza, nAmakarmanI 42 beMtALIza ane antarAya-kamanI 5 pAMca, sU. 13nA zrI samavAyAMga sUtra Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 587 bhAvabodhinI TIkA. dvinavatitamaM samavAyanirUpaNam dvinavatitamaM samavAyamAha-bANauI' ityAdi / mUlam-bANauI paDimAo pnnnnttaao| there NaM iMdabhUI bANauI vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe buddhe / maMdarassa NaM pavvayassa bahumajjhadesabhAgAo gothUbhassa AvAsapavvayassapaJcasthimile caramaMte, esa NaM bANauiM joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM cauNhaMpi AvAsapavvayANaM ||suu0 131 // TIkA-'vANauI' ityAdi / 'bANauI paDimAo' dvinavatiH pratimAH= abhigraha vizeSAH, 'paNNa tAo' prjnyptaaH| pratimA hi-samAdhyupadhAnavivekapratisaM. lInataikavihArapratimAbhedena paJca proktaaH| tatra samAdhipatimA dvividhA-zrutasamAdhipatimA, cAritrasamAdhipratimA ca / zrutasamAdhipratimA tu-AcArAgasya prathamazrutaskandhe paJca, dvitIyazrutaskandhe saptatriMzata, sthAnAGga poDaza, vyavahAre catasraH, ityevaM dviSaSTividhA / eSA cAritrasvabhAvA'pi viziSTazrutavatAmeva bhavatItizrutaprAdhAnyAt zratasamAdhipatimAtvena nirdiSTA / cAritrasamAdhipratimA tu ___aba sUtrakAra 92 bAnaveM samavAya kA kathana karate haiM-'bANauIpaDimAo' ityaadi|.. TIkArtha-92vAna veM pratimAeM-abhigraha vizeSa kahI gaI haiN| mUla meM samAdhipratimA, upadhAnapratimA, vivekamatimA, pratisaMlInatApratimA, aura eka vihArapratimA isa prakAra se 5pAMca pratimAe huI haiN| inameM pahilI jo samAdhipratimA hai vaha zrutasamAdhipatimA aura cAritra samAdhipratimA isa taraha se do prakAra kI haiN| zrutasamAdhipatimA 62bAsaTha prakAra kIhai-AcArAMga ke prathama zrataskaMdha meM5pAMca, dvitIya zrutaskaMdha meM37saDatIsa, sthAnAGga meM16solaha, vyavahAra meM4cAra isaprakAra ye62bAsaTha haiN| yaha zrutasamAdhipatimA yadyapi cAritrasvabhAvarUpa hai,to bhI viziSTa zrutajJAna-zAliyoM ke hI yaha hotI va sUtrA2 ug (E2)nAM samavAya 4 -'bANauI paDimAo' ityaadi| TIkArtha-bANu 92 pratimAo-abhigraha vizeSa kahela che. samAdhipratimA, upadhAna pratimA, vivekapratimA. pratisalInatA pratimA ane eka vihArapratimA. e pramANe pAMca mukhya pratimAo kahela che. temAMnI pahelI samAdhipratimAnA be prakAra che-(1)zratasamAdhipratimA, ane(2)cAritrasamAdhi pratimA. zratasamAdhi pratimAnA 62 bAsaTha prakAra che-AcArAMganA prathama zratakaMdhamAM pAMca, bIjAzrutaskaMdhamAM 37 sADatrIsa, sthAnAMgamAM 16La, ane vyavahAramAM kacAra, e rIte kula 62 bAsaTha che. jo ke A zrutasamAdhi pratimA cAritra svabhAvarUpa che, chatAM paNa te viziSTa zrutajJAnavALAne ja thAya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 samavAyAGgasUtre sAmAyikacchedopasthApanAya prihaarvishuddhiksuukssmsNpraayythaakhyaatbhedaatpshcvidhaa| upadhAnapratimA bhikSuzrAvakabhedAt dvividhA / tatra bhikSupratimA-'mAsAisattA' ityAdinA prarUpitA dvAdazadhA, 'dasaNavaya' ityAdinA prarUpitA upAsakapatimA ekAdazadhA, ityevaM trayoviMzatidhA upadhAnapratimA / tathA'Abhyantarasya krodhAde bAhyasya ca gaNazarIropadhibhaktapAnAdevivecanIyasyAnekatve'pyekatvavivakSaNAd hai| isaliye isameM zruta kI pradhAnatA hone se isakA zrutasamAdhi isa rUpa se nirdeza kiyA gayA hai| sAmAyika, chedopasthApanIya, parihAravizuddhika, sUkSmasAMparAya aura yathAkhyAta ke bheda se cAritra samAdhipratimA pA~ca 5 pAMca prakAra kI hai| bhikSu aura zrAvaka ke bheda se upadhAnapratimA do prakAra kI hai| inameM bhikSupatimA bAraha 12prakAra kI hai jisakA varNana pIche mAsAi sattA' ityAdi sUtra dvArA kiyA jA cukA hai| upAsaka pratimAe~11gyAraha haiN| inakA bhI varNana11gyArahaveM samavAya meM kiyA gayA haiN| isataraha23teisa prakAra kI upadhAnapratimA hai| viveka pratimA ke bheda nahIM hai, vaha to eka prakAra kI hI hai-kyoM ki isameM vivecanIya jo bAhya aura AbhyaMntara saMbaMdhI padArtha haiM-jaise AbhyaMntara saMbaMdhI vivecanIya padArtha krodhAdika haiM aura bAhya-vivecanIya padArtha gaNa, zarIra, upadhi, bhakta pAna Adi haiM so inameM yadyapi aneka vidhatva hai to bhI vivecanIyatva kI apekSA se ina saba meM ekatva kI vivakSA kara lI jAtI hai| ataH vivecanIyapadArthoM meM ekavidhatA hone se vivekapratimA meM bhI ekavidhatA hai| pratisaMlInatA pratimA jo cauthI pratimA hai vaha bhI eka hI hai| isameM bheda A pramANe temAM zratanI pradhAvatA hovAthI tene zratasamAdhi kahe che. cAritrasamAdhi pratimAnA A pramANe pAMca prakAra che-sAmAyika, chede pasthAnIya, parihAra vizuddhika, sUkSama sAMparAya, ane yathAkhyAta. bhikSu ane zrAvakanA bhedathI upadhAna pratimA meM prA2nI cha tamA nikSu pratimA mA2 42nI cha. tebhanu na 'mAsAi sattaMtA' ItyAdi sUtro dvArA AgaLa AvI gayuM che upAsaka pratimAo agiyAra che. temanuM varNana 11agiyAramAM samavAyamAM thaI gayuM che. A rIte 23 tevIsa prakAranI upadhAna pratimA che. viveka pratimAnA bheda nathI. te te eka prakAranI ja che. kAraNa ke temAM vivecanIya bAhya ane Abhyantarika padArtha che- jema ke Abhyantarika vivecanIya padArtha kodhAdika che. bAhya vivecanIya padAtha gaNa, zarIra, upadhi, bhakata pAna Adi che teonI vacce je ke anekavidhatA che te paNa vivecanIyatvanI apekSAe te badhAmAM ekatva jaNAya che. tethI vivecanIya padArthomAM ekavidhatA hovAthI viveka pratimAmAM paNa ekavidhatAM che. jethI je pratisaMlInatA pratimA che teno paNa eka zrI samavAyAMga sUtra Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvinavatitamaM samavAyanirUpaNam vivekapratimAtvekaiva / paJcavidhasya indriyasvarUpasya, yogakapAyaviviktazayanAsanabhedAtrividhasya no indriyasvabhAvasya ca pratisaMlInatAviSayatvena tasyA anekatve'pyekatvavivakSaNAtmatisaMlInatApratimA'pyekaiva / tathA ekavihAramatimA bhedasya bhikSupratimAntargatatvenaiSA'pyekaiva / itthaM dvinavatiH pratimA vijJeyAH / 'there NaM bhUI' sthaviraH khalu indrabhUtiH = bhagavato mahAvIrasya prathamo gaNadharaH 'bANauI vAsAI' dvinavatiM varSANi gRhasthaparyAye paJcAzadvarSANi, chadmasthaparyAye triMzadvarSANi, kevaliparyAye ca dvAdazavarSANi, itthaM dvinavativarSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlahattA' pAlayitvA 'siddhe buddhe' siddho buddhaH / 'maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'bahumajjha desa bhAgAo' bahumadhyadezabhAgAt 'godhUmassa AvAsapavvayassa' gostUpasya AvAsaparvatasya 'paccatthimile caramaMte"" nahIM hai| yadyapi usameM paMcavidha indriyasvarUpa ko aura yoga, kaSAya evaM vivikta zayanAsana ke bheda se trividha no indriya svabhAva ko pratisaMlInatA kA viSaya kahA gayA hai- isa apekSA isa pratimA meM anekatA AtI hai - to bhI yahAM isa anekatA kI vivakSA nahIM kI gaI hai| ekatva kI hI vivakSA kI gaI hai| eka vihAra pratimA ke bhedoM ko bhikSupratimA ke antargata kara liyA jAtA hai| ataH yaha pratimA bhI ekarUpa hI hai| isa prakAra se pratimAe~ 92 haiN| sthavira indrabhUti-bhagavAn mahAvIra ke prathama gaNadhara 92veM varSa kI apanI pUrI Ayu kA pAlana kara gRhasthaparyAya meM 50 pacAsa varSa, chadmastha paryAya meM 30trIsa varSa, aura kevaliparyAya meM 12bAraha varSa raha kara - siddha buddha hue haiN| maMdara parvata ke ThIka madhyabhAga se gostUpanAmaka vAsaparvata kA jo pazcima dizA kA antima pradeza hai, vaha vyavadhAna 589 ja prakAra che. jo ke temAM paNa paMcavidha indriyasvarUpa ane ceAga, kaSAya, ane vivikata zayanAsananA bhedathI trividha taiindriya svabhAvane pratisa'lInatAne viSaya kahela - te dRSTie temAM anekavidhatA lAge che. te paNa mahIM te aneka vidhatAnI vivakSA karavAmAM Avela nathI, ekatvanI ja vivakSA karela che, eka vihAra pratimAnA bhedonA bhikSupratimAnI aMdara samAveza thAya che. tethI vihAra pratimAne paNa eka ja prakAra che. A pramANe ekadare 92 bANu pratimAo che. bhagavAna mahAvIranA pahelA gaNadhara, sthavira indrabhUti 92 khANu varSoMnu potAnuM AyuSya leAgavIne siddha buddha Adi thayA. tee 50 pacAsa varSa gRhasthAvasthAmAM 30 trIsa varSa chadmasthAvasthAmAM ane 12 bAra varSa keli parSIya rahyA hatA. maMdara patanA kharAbara madhya bhAgathI gestUpa nAmanA AvAsapatanA pazcima dizAnA antima pradeza khANuM (92) zrI samavAyAMga sUtra Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pAzcAtyazcaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu ' bANauI joyaNasahassAI ' dvinavatiM yojana sahasrANi merumadhyabhAgAjjambUdvIpajagatIpaJcAzatsahasrayojanAntaritA, tato gostUpaparvato dvicatvAriMzatsahasrayojanAntaritaH ityevaM dvinavatisahasrayojanAni ' abAhAe' abAdhayA= vyavadhAnena ' aMtare ' antare - dUre 'paNNatte' prajJaptaH / evaM tipi ' evaM trayANAmapi AvAsapavvayANaM AvAsaparvatAnAm merumadhyabhAgAdAnta vijJeyam // 131 // 6 6 590 kI apekSA 92 bAnnave yojana dUra hai| yaha dUrI isa prakAra se jAnanI cAhiye - meru ke madhyabhAga se jaMbUdvIpa kI jagatI pacAsa hajAra yojana dUra hai| aura usase gostUga AvAsaparvata 42 bayAlIsa hajAra yojana dUra hai| isI taraha se tIna aura jo AvAsaparvata haiM unakA bhI vyavadhAna meru parvata ke madhya bhAga se jAnanA cAhiye / bhAvArtha - isa samavAya meM jo 92 bAnnaveM pratimAe kahI gaI haiM ve isa prakAra se haiM - mUla meM samAdhipratimA, upadhAnapratimA, vivekapratimA, pratisaMlInatApratimA aura eka vihAra pratimA ye pAMca pratimAe~ haiN| inameM pahilI pratimA ke zruta aura cAritra do bheda haiN| ina do bhedoM ke avAntara bheda 67saDasaTha haiM isa sUtra kI TImeM kahe haiN| aura upadhAna pratimAke 23 teIsa bheda haiN| vivekapratimA aura pratisaMlInatA ke bheda nahIM haiN| tathA eka vihAra jo pratimA hai aura usake jo bheda haiM ve saba bhikSu pratimA ke antargata ho jAte haiN| ataH ye pratimAe~ 92 bAnaveM ho jAtI haiN| bAkI ke padoM kA bhAvArtha spaSTa hai // 0131 // hajAra ceAjana dUra che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-merUnA madhyabhAgathI jakhUnI jagatI (koTa) pacAsa hajAra ceAjana dUra che. ane tyAMthI gaiAstUpa AvAsa pata 42 betAlIsa hajAra ceAjana dUra che. e ja pramANe je bIjA traNa AvAsa pata che tenuM merU parvatanA madhya bhAgathI aMtara samajavu. lAvArtha- --A sUtramAM je 92 khANuM pratimA kahI che te A pramANe chemukhy yAMya pratibhAo che, (1) sabhAdhipratibhA, (2) upadhAna pratibhA, (3) vive'pratibhA, (4) pratisa`lInatApratimA ane (5) eka vihArapratimA, temAMnI pahelI pratimAnA zruta ane cAritra, e be bheda che-te e bheddAnI avAntara bheda peTA prakAza 67 saDasaTha che. upadhAna pratimAnA 23 trevIsa bheda che. vivekapratimA ane pratisa'lInatAnA bhedya nathI. tathA eka vihAra pratimAnA je bheda che te khadhAnA bhikSupratimAmAM samAveza thai jAya che. tethI te pratimAe 92 khANu` che. bAkInAM padAnA bhAvA saraLa che. AsU. 1315 zrI samavAyAMga sUtra Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 591 bhAvabodhinI TIkA. trinavatitamaM samavAyanirUpaNam trinavatitamaM samavAyamAha--'caMdappahassa' ityAdi / mUlam--caMdaSpahassa NaM arahao teNauI gaNA teNauI gaNaharA hotthA saMtissa NaM arahao teNauI cauddasapuvvisayA hotthA / teNauI maMDalagae NaM sUrie ativaTTamANe nivaTTamANe vA samaM ahorattaM visamaM karei ||suu0 132 // __TIkA--'caMdappahassa' ityAdi-caMdappahassa NaM arahao' candraprabhasya khalu arhataH 'teNauI gaNA' trinavatirgaNAH 'teNauI gaNaharA' trinavatirgaNadharAH 'hotthA' Asan / 'saMtissa NaM arahao' zAnteH khalu arhataH 'teNauI cauddasapuvvisayA' trinavati caturdazapUrvizatAni-trizatAdhikanavasahasrANi caturdazapUrviNaH 'hotthA' Asan / 'teNauImaMDalagae NaM sUrie' trinavatimaNDalagataH khalu sUryaH 'aivaTTamANe vA' ativartamAno vA-sarvabAhyamaNDalAtsarvAbhyantaramaNDalaM pratigacchan vA 'nivadRmANe' nivartamAno vA 'samaM ahoratta' samamahorAtraM viSamaM karoti / atredaM bodhyam-yadA hi rAtrindivaM paJcadaza paJcadaza muhUrtAtmakaM bhavati, tadA tatsamamucyate / sarvAbhyantaramaNDale tu aSTAdazamuhUrtamaharbhavati, dvAdazamuhUrttArA aba sUtrakAra 93tirAnaveM jo samavAya hai usakA kathana karate haiM'caMdappahassa NaM' ityaadi| TIkArtha-caMdraprabha bhagavAna ke 93tirAnaveM gaNa-sAdhusamudAya aura 93tirAnave hI gaNadhara the| zAMtinAtha bhagavAn ke9300nauvahajAra tInaso caturdazapUrva ke dhArI the|93tiraanveN maMDala para pahu~cA huA sUrya jaba sarva bAhyamaMDala se sarvAbhyantaramaMDala kI aura gamana karatA hai athavA yahAM se vApisa hotA hai to usa samaya sama bhI ahorAtra viSama ho jAtA hai| isakA tAtparya isa prakAra se hai-jaba rAtri aura divasa 15-15 paMdrahapaMdraha muhUrta ke hote haiM taba ve sama kahalAte haiN| sUrya java sarvAbhyantara maMDala Dave sUtrA2 83 (au')samAyo matAva cha-'caMdappahassa NaM ityAdi / TIkAtha-caMdraprabha bhagavAnanA 93 trANuM gaNa-sAdhu samudAya ane 93 trANuM ja gaNadhara hatA zAMtinAtha bhagavAnanA 9300 navahajAra traNa caturdaza pUrvacaudapUrva-nAM dhAraka hatA. trANuM mAM maMDaLamAM pahoMcela sUrya jyAre sarva bAhyama Da. LathI savalyantaramaMDaLanI tarapha gamana kare che athavA tyAMthI pAchA phare che tyAre ahorAtra viSama thAya che. tenuM tAtparya A pramANe che-jyAre rAtri ane divasa 15-15 paMdara-paMdara muhUrtanA hoya tyAre te "sama kahevAya che. jyAre sUrya zrI samavAyAMga sUtra Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 samavAyAnasUtre trirbhavati / sarvavAye dvAdazamuhUrta maharbhavati, aSTAdazamuhUrttA rAtrirbhavati / tathA vyazItyadhikazatamaNDale ekaSaSTibhAgavibhaktasya muhUrttasya dvau dvau bhAgau rAtridivasasya ca hIyate parivarddhate ca / arthAdyadA dinavRddhistadA rAtrihAniryadA rAtravRddhistadA dinahAnirbhavati / tadevamavagantavyam - pratimaNDalame kaSaSTibhAgavibhatamuhUrttadvibhAga vRddhayA dvinavatitame maNDale ekaSaSTitamabhAgAdhikAstrayo muhUrttA varddhante iti dvAdazamuhUrteH saha saMyojanayA paJcadazamuhUrttA bhavanti, tathA trayo muhUrttA hIyante iti aSTAdazamuhUrttabhyo'pasAraNayA paJcadaza muhUrttA avaziSyate / itthe cobhayatra ekenaikapaSTibhAgenAdhikA hInA vA bhavantIti dvinavatitamamaNDalasya para hotA hai taba dina aThAraha18 aThAraha muhUrta kA hotA hai aura rAtri 12 bAraha muhUrttA kI hotI hai| sarvabAhyamaMDala meM Ane para vAraha12 muhUrtta kA dina aura aThAraha 18 muhUrtta kI rAtri hotI hai| tathA eka sau terAsI 183maMDala meM pahu~cane para61igasaTha bhAgoM meM vibhakta hue eka 1 muhUrta ke do do bhAga rAtri aura divasa ke kama hote haiM aura baDhate haiN| arthAt jisa samaya dina kI vRddhi hotI hai usa samaya rAtri kI hAni hotI hai aura jaba rAtri kI vRddhi hotI hai taba dina kI hAni hotI hai| yaha bAta isa prakAra se samajhanI cAhiye - hara eka maMDala meM61 igasaTha bhAgoM meM vibhakta hue eka 9muhUrtta ke do bhAgoM kI vRddhi se 92 bAnaveM maMDala meM 61 veM bhAga se adhika tIna muhUrtta baDha jAte haiN| isa taraha bAraha 12 muhattoM ke sAtha ina tIna muhUtoM ko milAne se 15paMdraha muhUrta ho jAte haiN| aura jaba 3tIna muhUrtta kama ho jAte haiM - taba 18aThAraha muhUrta meM se tIna muhUrtta ghaTa jAne se 15 paMdraha muhUrtta bacate haiN| isa prakAra dono jagaha muhUrtta ekaSaSTibhAga se adhika athavA hIna hote haiN| sarvAbhyantara ma`DaLa para hoya che tyAre divasa 18 aDhAra muhUrtIne! ane rAtrI 12 khAra murhutanI thAya che. sava khAhyamaMDaLamAM Ave tyAre divasa 12 khAra muhUta ne ane rAtri 18 aDhAra muhUrtanI thAya che tathA jyAre 183 ekaseA tyAsI maMDaLamAM pahoMce che tyAre rAtri dvivasanA 61 ekasaTha bhAgeAmAMthI 2 bhAga pramANa samaya vadhe che ke ghaTe che. eTale ke jyAre divasa mATe thAya che tyAre rAtri TUMkI thAya che ane jyAre rAtri meATI thAya che tyAre divasa TUMkA thAya che. A khAkhatanuM spaSTIkaraNa A pramANe chedareka maDaLamAM 2/61 murhutanI vRddhi thavAthI 92 khANuMmAM maMDaLamAM 3 murhuta karatAM 4/61 murhuta vadhI jAya che. A rIte 12 bAra muhUrtomAM te traNa muhUrto umerI devAthI 15 paMdara muhUta thaI jAya che. ane jyAre traNa muhUrta AchA thAya che tyAre 18 aDhAra murhutamAMthI 3 traNa muhUrta bAda karavAthI 15 pa...dara murhuta vadhe che. A rIte banne jagyAe murhutamAM 1/6 bhAganA vadhArA zrI samavAyAMga sUtra Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturnavatitamaM samavAyanirUpaNam 593 madhyabhAge samo'horAtro bhavati, antabhAge ca viSamo'horAtro bhavati / dvinaH vatitamaM maNDalaM ca-Adita Arabhya trinavatitamamaNDalArambhaM yAvad bhavatIti maNDale sUtrArthasya yathoktatA / / sU. 132 // caturnavatitamaM samavAyamAha--'nisahanIlavaMtiyAo NaM' ityAdi / mUlam-nisaha nIlavaMtiyAo NaM jIvAo cauNaui joyaNasahassAI ekaM chappannaM joyaNasayaM donni ya egUNavIsaibhAge joyaNassa AyAmeNaM pannattA / ajiyassa NaM arahao cauNauI ohinANisayA hotthA ||suu. 133 // ___TIkA--'nisahanIlavaMtiyAo NaM' ityAdi-'nisahanolavaMtiyAo NaM jIvAo' naiSadhanailavatike khalu jIve 'cauNa ui joyaNasahassAI caturnavatiyojanasahasrANicaturnavatisahasrayojanAni 'ekaM chappanaM joyaNasayaM' eka SaT paJcAzadyojanazatamUisaliye sUrya jaba92bAnaveM maMDala ke madhyabhAgajaba rahatA hai taba dina aura rAtri kA pramANa samAna ho jAtA hai aura jaba antabhAga meM rahatAhai taba inakA pramANa viSama ho jAtA hai| Adi se lekara 93tirAnaveM maMDala ke Arambhataka 92vAnavA maMDala rahatA hai ||suu0 132 // aba sUtrakAra 94caurANavAM samavAya kahate haiM-'nisahanIlavaMtiyAo NaM ityaadi| TIkArtha-niSadhaparvata aura nIlavaMtaparvata kI pratyeka ko jIvA caurAnave hajAra ekasau chappana aura eka yojana kA uganisIyA do bhAga 94156 2/19 AyAma-laMbAI kI apekSA se hai| arthAt niSadhaparvata kI jIvA 94156 2/19 yojana laMbI hai| aura itanI hI laMbI niilvNtathavA ghaTADo thAya che. tethI sUrya jyAre 92 bANuMmAM maMDaLanA madhyabhAgamAM Ave che tyAre divasa ane rAtri sarakhA thAya che. ane jyAre antabhAgamAM rahe che tyAre viSama-nAnA moTAM-thAya che. zarUAtathI laIne 93 trANuMmAM maMDanA AraMbha sudhI 92 bANuM meM maMDaLa rahe che. su. 13rA ve suutr4|2 yArA (64)nAM samavAyo zava cha-'nisanIlavaMtiyAoNaM ityaadi| TIkAI-niSadha ane nIlavaMta, e pratyeka parvatanI jIvA 94156 /18 yojananI laMbAIvALI che. eTale ke niSadhaparvatanI jIvA 94156.2/19 jananI che zrI samavAyAMga sUtra Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 samavAyAGgasUtre SaTpaJcAdadhikaikazatayojanAni 'donni ya egUNavIsAibhAge joyaNassa' dvau ca ekonaviMzatibhAgo yojanasya-ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya dvau bhAgau ca 'AyAmeNaM' AyAmena 'paNNatte' prajJapte / niSadhajIvAyAmapramANasaMvAdinI gAthA'pIttham-- "cauNaui sahassAI chappaNahiyaM sayaM kalA do ya / jIvAnisahassesa" iti / chAyA-caturnavatiH sahasrANi SaTpaJcAzadadhikaM zataM dve kale ca / jIvA niSadhasyaiSA" iti / 'ajiyassa NaM arahao' ajitasya khalu arhataH 'cauNai ohinANisayA' caturnavatiravadhijJAnizatAni-caturnavatizatasaMkhyakA avadhijJAninaH 'hotthA' Asan ||suu. 133 / / pazcanavatitamaM samavAyamAha-'supAsassa NaM' ityaadi| mUlam-supAsassa NaM arahao paMcANuI gaNA paMcANui gaNaharA hotthaa| jaMbUddIvassa NaM dIvassa caramaMtAo caudisiM lavaNasamudaM paMcANuiM pacANuiM joyaNasahassAiM ogAhittA cattAri mahApAyAlakalasA pannattA, taM jahA-valayAmahe, keUe, jUyae Isare / lavaNasamudassa ubhao pAsaMpi paMcANauyaM paMcANauyaM padesAo uvvehusseha parihANIe paNNattA / kuMthU NaM arahA paMcANauiM vAsasahassAiM paramAuyaM pAlaittA siddha buddhe jaavpphiinne|there NaM moriyaputte paMcANauiM vAsAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe buddhe jAvappahINe ||suu0 134 // ___TIkA--'supAsassa gaM' ityAdi-'supAsassa NaM arahao' supArzvasya khalu arhataH 'paMcANauI gaNA' paJcanavatirgaNAH 'paMcaNauI gaNaharA' pazcanavatirgaNadharAH parvata kI jIvA hai| ajita nAtha bhagavAn ke nau hajAra cArasau 9400 avadhijJAna ke dhArI munijana the ||suu0 133 // aba sUtrakAra 95 paMcANavAM samavAya prakaTa karate haiM - 'supAsassa ane nIla parvatanI jIvA evaDI ja che. ajitanAtha bhagavAnanA avadhijJAnI muni na 2 yAra se| (8400) tA. sU. 133 // ve sUtrA2 5yA (85)nAM samavAyo matA cha-'supAsassa NaM araho' ityaadi| zrI samavAyAMga sUtra Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcanavatitamaM samavAyanirUpaNam 595 'hotthA' Asan / 'jaMbUddIvassa NaM dIvassa' jambUdvIpasya khalu dvIpasya 'caramaMtAo' caramAntAt 'caudisiM' caturdikSu 'lavaNasamuI' lavaNasamudram, 'paMcANauI paMcANauI' pazcanavatiM pazcanavatiM 'joyaNasahassAI' yojanasahasrANi 'ogA. hitA' avagAhya-pravizya 'cattAri' catvAraH 'mahApAyAlakalasA' mahApAtAlakalazAH 'paNNattA' prjnyptaaH| 'taM jahA' tadyathA-te mahApAtAlakalazA:-'valayAmahe keUe jUyae Isare' valayAmukhaH ketuko yUpakaIzvarazceti / 'lavaNasamudassa' lavaNasamudrasya 'ubhayopAsaMpi' ubhayataH pArzvamapi 'paMcANauyaM paMcANauyaM padesAo' paJcanavatiH paJcanavatiH pradezAH 'uvvehussehaparihANIe' udvedhotsedhaparihAnyA udvedho gAmbhIryam, utsedhaH aunnatyam, tayoH parihAnistayA 'paNNattA' prjnyptaaH| ayaM bhAvaH-lavaNasamudrAntarAle dazasAhasrikakSetrasya samadharaNItalApekSayA shsryojnmudvedho'sti| tataH paJcanavatipadezAnantaramudvedhaH parihIyate, utsedhaH saMjAyate / utsedho hi tataH paJcanavatipadezAnantaraM gatvA parihIyate, tatra NaM arahao' ityaadi| TokArtha-supArzvanAtha prabhu ke 95 paMcANave gaNa aura95paMcANave hI gaNadhara the| jaMbUdvIpa ke antimapradeza se cAroM dizAoM meM lavaNasamudra ko95-95paMcANave-paMcANave hajAra yojana avagAhita cAra mahApAtAla kalaza haiN| ve pAtAla kalaza ye haiM-valayamukha, ketuka, yUpaka aura iishvr| lavaNa samudra ke donoM pArzva meM bhI95-95 paMcANave-paMcANave pradeza udvedhagaharAI aura utsedha U~cAI ko lekara kahe gaye haiN| isakA bhAva isa prakAra se hai-lavaNasamudra ke bhItara antarAla se dasahajAra yojana parimita kSetra kI gaharAI samatala vAlI pRthivI kI apekSA eka hajAra yojana kI hai| isake bAda95paMcANave pradezoM se Age jAkara gaharAI kama ho jAtIhaiutsedha-U~cAI ho jAtI hai| phira yahAM se95 paMcANave pradeza Age jAkara TIkAtha-supArzvanAtha prabhunA 95 paMcANuM gaNa ane 95 paMcANuM ja gaNadhara hatA. jaMbudvIpanA atima pradezathI cAre dizAomAM lavaNasamudrane 95-95 paMcANuM paMcANuM hajAra yojana avagrahita cAra mahApAtAlakalaza che. temanAM nAma nIce pramANe che-valayamukha, ketuka, cUpaka ane Izvara. lavaNasamudranA banne paDakhe 95-95 pradeza uMDAI ane UMcAInI apekSAe kahela che. tenuM tAtparya A pramANe che - lavaNasamudranI aMdara antarAlathI dasa hajAra jana pramANa kSetranI uMDAI samatala pRthvInI apekSAe eka hajAra jananI che. tyAra bAda 95 paMcANe pradezothI AgaLa jatAM uMDAI ghaTe che-ane uMcAI Ave che. vaLI tyAMthI 95 paMcANuM pradeza zrI samavAyAMga sUtra Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 samavAyAGgasUtre udvedhaH saMjAyate / iti / 'kuthU NaM arahA' kunthuH khalu arhan 'paMcANuuivAsa sahassAI' paJcanavativarSasahasrANi kumAratvamANDalikatvacakravartitvAnagAratveSu pratyekaM trayoviMzatevarSasahasrANAM sArddha saptavarSazatAnAM ca bhAvAt pazcanavativarSasahasrANi 'paramAuyaM' paramAyuH-samagramAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA-samApya 'siddhe buddhe jAvappahINe' siddho buddho yaavtmhiinnH| 'there NaM moriyaputte' sthaviraH khalu mauryaputra:-bhagavato mahAvIrasya saptamo gaNadharaH 'paMcANaui vAsAI' pazcanavativarSANi-gArhasthye pazcaSaSTiH, chadmasthatve caturdaza, kevalitve SoDaza, iti paJca. navativarSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA-parisamApya 'siddha buddha jAvapahINe' siddho buddho yAvatpahINaH ||suu.134|| panavatitamaM samavAyamAha- egamegassa NaM' ityAdi / mUlam-egamegassa NaM ranno cAuraMtacakavahissa chaNNauI chaNNauI gAmakoDIo hotthaa| vAukumArA NaM chapaNauI bhavaNAvAsasayasahassA paNNattA / vavahArie NaM daMDe chaNNauI aMgulAI aMgulamANeNaM / evaM dhaNU nAliyAjuge akkhemusale vi hu|abhitro Aimuhatte chaNNauI aMgulacchAye pnnnntte||suu. 135 // yaha U~cAI--ghaTa jAtI hai| vahAM gaharAI A jAtI hai / kuMthunAtha bhaga. vAna kI pUrI Ayu95paMcANave hajAra varSa kI thii| isameM 23 teisa hajAra 7||saaddesaatsau varSa inake kumAra kAla meM,23teIsa hajAra 7||saaddesaatsau varSa mAMDalika padameM23teisa hjaarnn||saaddesaatsau varSa anagArapada meM vyatIta hue| bAda meM ye mokSa cale gaye / bhagavAn mahAvIra ke saptama gaNadhara sthavira mauryaputra95paMcANave varSa kI Ayu vAle the| isameM gRhasthAvasthA meM ye 65paiMsaTha varSataka rhe| chadmasthAvasthA meM 14 caudaha varSataka aura kevalipada meM16solaha varSataka rhe| bAda meM mokSa cale gye||suu0 134 // AgaLa jatAM UMcAI ghaTI jAya che ane uMDAI AvI jAya che. kuMthunAtha bhagavAnanuM AyuSya 95 paMcANuM hajAra varSanuM hatuM. temAMnA ra3750 tevIsahajAra sAtaso pacAsa varSa kumArAvasthAmAM, 23750 tevIsahajAra sAtaso pacAsa mAMDalIka padamAM, ane ra3750 tevIsahajAra sAtaso pacAsa varSa anagAra padamAM vyatIta karyA hatA. tyAra bAda teo mekSa sidhAvyAM hatAM bhagavAna mahAvIranA sAtamA gaNadhara, sthavira moryaputranuM AyuSya 5 paMcANuM varSanuM hatuM. temAMnA 65 pAMsaTha varSa gRhasthAvasthAmAM, 14 cauda varSa chadmastha avasthAmAM ane 16 soLa varSa kevalI padamA vyatIta thayA hatA. pachI teo mokSe gayA che. su. 134 zrI samavAyAMga sUtra Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paNnavatitamaM samavAya nirUpaNam TIkA - - ' egamegassa NaM' ityAdi - ' egamegassa NaM ranno cAuraMtacakkabahissa' ekaikasya khalu rAjJazcAturantacakravartinaH, 'chaNNauI chaNNauI' SaNnavatiH SannavatiH 'gAmakoDIo' grAmakoTayaH SaNnavati SaNnavati koTigrAmAH 'hotthA' Asan / ekaikazcAturantacakravartI rAjA paNnavati SaNnavatikoTigrAmANAmadhIzvaro bhavatItyarthaH / 'vAukumArANaM' vAyukumArANAM - vAyukumAradevAnAm 'chaNNaur3a bhavaNAvAsasaya sahassA' SaNnavatibhavanAvAsazatasahasrANi - dakSiNasyAM paJcAzat lakSANi uttarasyAM ca SaTcatvAriMzallakSANItyevaM paNnavatilakSANi bhavanAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAni / 'vavahArie NaM daMDe' vyAvahArikaH khalu daNDa: - yena daNDena gavyUtAdipramANaM parilakSyate sa vyAvahAriko daNDaH 'chaNNaur3a aMgulAI' SaNnavatya maiMlAni 'aMgulamANeNaM' arjulamAnena - paNnavatyaGgulapramANa ityarthaH kathitaH / daNDo hi caturhastapramANauktaH / hastazcaturviMzatya mulamamANo bhavati / caturviMzatyaGgulAnAM caturguNakaraNena paNNavatyaGgulaparimita eko vyAvahAriko daNDo bhavati / ' evaM ' evam anena prakAreNa 'ghaNU' dhanuH 'nAliyA' nAlikA = kAlamApikAghaTikA zaGka vizeSaityarthaH 'juge' yugaH zakaTAGgabhUtaH yo hi dRSabhasya skandhe Aropyate, 'akkhe' akSaH - caturhasto mAnavizeSaH, 'musale bi hu' musalamapi khala-dhanurnA 597 96channu vAM samavAya isa prakAra se haiM- ' egamegassa NaM ityAdi / TIkArtha - eka eka cAturanta cakravartI nareza ke adhikAra meM - adhipatitva meM 96 96 channu channu karoDa grAma hote haiN| vAyukumAra devoM ke dakSiNadizA meM pacAsa 50lAkha aura uttara dizA meM 46 seMtAlIsa lAkha isa prakAra kula 96channu lAkha bhavanAvAsa haiN| vyAvahArika daNDa ki jisase jamIna, koza do koza Adi rUpa se nApI jAtI hai yAM jAnI jAtI hai 96channu aMgula kA hotA hai| isI prakAra dhanuSa, nAlikA - kAlamApaka ghaTikA, yuga ju~A - jo bailoM ke kaMdho para gADI calAte samaya rakhA jAtA hai, akSa-cAra hAtha kA mAnavizeSa, aura musala ye saba hI 96 have sUtrakAra chantu bhuM (76) sabhavAya matAve che - ' egamegassa NaM' ityAdi / TIkA--pratyeka cAturanta cakravatinA adhikAramAM--adhipatitvamAM 96-96 channuM-chantu kroDa gAma hoya che. vAyukumAra devAnA 96 channuM lAkha bhavanAvAsa che temAMnA 46cheMtAlIsa lAkha uttaradizAmAM ane 50pacAsa lAkha dakSiNadizAmAM che. nyAvahArika daDa 96 channu' aMzula pramANa hAya che, te daMDa vaDe jamInane kAza e kAza Adi rUpe mApavAmAM Ave che. e ja pramANe dhanuSa, nAlikA-kALamApaka ghaTikA, yuga-baLadanI kAMdha para mUkAtI dhUMsarI akSa-cAra hAthanu mApavizeSa, ane zrI samavAyAMga sUtra Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 samavAyAGgasUtre likA yugAkSamusalAni khalu SaNNavati SaNNavatyurjulapramANAni vijJeyAni / 'abhitarao' AbhyantarakaH-AbhyantaramaNDalamAzritaH 'Aimuhutte' AdimuhUrtaH 'chaNNaui aMgulacchAe' SaNNavatya lacchAyaH-SaNNavatya lapramANA chAyA yasmin saH, SaNNavatyaguliparimitacchAyAviziSTaH 'paNNatte' prjnyptH| ayamAzayaH-yasmin dine sUryaH sarvAbhyantaramaNDale carati, tasya dinasya prathamo muhattoM dvAdazAgulamAnaM zakumAzritya SaNNavatyakSulacchAyAo bhavati / tadinaM aSTAdazamuhUrtapramANa bhavati, ityeko muhUttoM dinasyASTAdazo bhAgo bhavati / tatazca chAyAgaNitarItyA aSTAdazalakSaNena vibhAgena dvAdazAGgulaH zaGkurguNyate, iti guNanena SoDazottare dva zate samupalabhyate / tadarddhamaSTottaraM zataM bhavati / tasmAt zakuMpramANe'pahRte 96 channu-channu aMgula ke hote haiN| eka hAtha cauvIsa aMgula kA hotA hai| cAra hAtha meM 96channu aMgula hote haiN| isa liye eka vyavahArika daNDa Adi padArtha 96-96 channu-channu aMgula ke ho jAte haiN| Abhyantara maMDalAzrita Adi muhUrta 96 channu aMgula pramANa chAyAvAlA hotA hai| isakA Azaya isa prakAra se hai- jisa dina sUrya sarvAbhyantara maMDala meM saMcAra karatA hai usa dina kA prathama muhUtta dvAdazajulapramANa zaGku kA Azraya karake 96 chanu aMgula parimita chAyAvAlA hotA hai| aura vaha dina 18aThAraha muhUrtta pramANa vAlA hotA hai| isa liye eka muhUrta dina kA 18 aThArahavAM bhAga hotA hai| chAyA gaNitarIti ke anusAra isa 18 aThArahaveM bhAga se dvAdazANula pramANa zaMku ke sAtha jaba guNA kiyA jAtA hai taba 216 dosau solaha Ate haiM / 216 dosau solaha ko AdhA karane para 108 ekaso ATha hote haiM aura isameM se ane musaLa, e dareka 96-96 chanuM-chanuM aMgulapramANa hoya che. eka hAtha barAbara 24 aMgUla thAya che. tethI cAra hAtha barAbara 96 chananuM aMgUla thAya che. tethI eka vyArahArika daMDa Adi padArtha 696 chanuM-chanuM aMgulanA hoya che. Abhyantara maMDalAzrita Adi muhUrta 96 chanuM aMgUgalenI chAyAvALuM hoya che. tene bhAvArtha nIce pramANe che-je divase sUrya sarvAbhyantara maMDaLamAM saMcAra kare che te divase paheluM muhUta bAra aMgula pramANa zaMkAno Azraya karIne 96 chanuM aMgula pramANu chAyAvALuM hoya che. ane te divasa 18 aDhAra muhUrta pramANavALo hoya che. tethI eka muhUrta divasanA aDhAramAM bhAganuM hoya che. chAyAgaNitarIti anusAra te 18 aDhAra bhAgano 12 aMgula pramANa zaMku sAthe guNAkAra karavAthI 216 base seLa Ave che. 216 baso soLanA adha bhAga 108 ekaso ATha thAya zrI samavAyAMga sUtra Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 bhAvabodhinI TIkA. saptanavatitamaM samavAyanirUpaNam paNNavatyagulAnyavaziSyante / iti yasmin dine sUryaH sarvAbhyantaramaNDalagato viharati, tasmin dine prathamo muhUrtaH SaNNavatyaGgulacchAyo bhavati ||suu. 135 // saptanavatitamaM samavAyamAha-'maMdarassa NaM' ityAdi / mUlam-maMdarassa NaM pavvayassa paJcasthimillAo caramaMtAo gothubhassa NaM AvAsapavvayassa paJcathimille caramaMte esa NaM sattA. Naui joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM caudisiMpi aTaNhaM kammapayaDINaM sattANauI uttrpyddiiopnnnnttaao| hariseNe NaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI desUNAI sattANaui vAsasayAI agAramajjhe vasittA muMDe bhavittA NaM jAva pavvaie ||suu0 136 // TIkA--'madarassa NaM' ityAdi-maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'paJcasthimillAo caramaMtAo' pAzcAtyAcaramAntAt 'gothubhassa NaM AvAsapavvayassa' gostUpasya khalu AvAsaparvatasya 'paJcatthimille caramaMte' pAzcAtya. zvaramAnto yo'sti, 'esa gaM' eSa khalu 'sattANaui joyaNasahassAI' saptanavatiyojanasahasrANi saptanavatisahasrayojanAni 'abAhAe' abAdhayA-vyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'paNNatta' prjnyptH| meroH pazcimAntAt jambUdvIpAntaH pazca. zaku kA pramANa12bAraha kama karane para96channu aMgula nikala Ate haiN| isa taraha jisa dina sUrya sarvAbhyantara maMDala meM saMcAra karatA hai usa dina prathama muhUrtta 96 channu aMgulaparimita chAyA vAlA hotA hai yaha kathana ThIka baiTha jAtA hai ||muu0 135 // 97 satAnave samavAya isa prakAra haiM-'maMdarassa NaM ityAdi / TIkArtha-sumerUparvata ke pazcima ke antima bhAga se gostUpa AvAsa parvata kA jo pazcima ke antima bhAga hai, vaha vyavadhAna kI apekSA 97 satAnave hajAra yojana dUra haiN| yaha dUrI isa prakAra se nikAlanI caahiyeche. ane temAMthI zuMkunuM pramANa 12 bAda karavAthI 96 chanuM aMgula AvI jAya che. A rIte e bAbata siddha thAya che ke jyAre sUrya sabhyantara maMDaLamAM saMcare che. tyAre te divase-paheluM muhUta 96 chanuM aMgula pramANa chAyAvALuM hoya che sU.135 ve suutr||2 sattA (87)nAM samavAyo matAve che-'maMdarassa NaM' ityAdi / TIkArtha-sumeru parvatanA pazcimanA antima bhAgathI gestUpa AvAsa parvatane pazcimane antima bhAga sattANuM (7)hajAra yojana dUra che. te A rIte bane zrI samavAyAMga sUtra Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre paJcAzatsahasrayojanAntarito vartate, tato velandharanAgarAjAvAsabhUtasya gostUpasya caramAnto dvicatvAriMzatsahasrayojanAntarito varttate iti meru pAzcAtyacaramAntAd pUrvadivartti gostUpapAzcAtyacaramAntaH saptanavatisahasrayojanAntarito vartate / ' evaM ' evam - (- anena prakAreNa 'catuddisiMpi' catasRSvapi dikSu vijJeyam / arthAt mandarasya uttarIyA ccaramAntAd dakSiNadigvartti dakabhAsasya AvAsaparvatasya uttarIyazvaramAntaH, mandarasya paurastyAccaramAntAt pazcimadigvartinaH zaGkhasya AvAsaparvatasya paurastyazvaramAntaH, tathA mandarasya dAkSiNAtyAccaramAntAduttaradigvartino dakasImna AvAsaparvatasya dAkSiNAtyazvaramAnta ekaikaH saptanavati saptanavatisahasrayojanAntarito vartate / 'ahaM kammapagaDI ' aSTAnAM karma prakRtInAM jJAnAvara 600 meMru ke pazcima ke antabhAga se jaMbUdvIpa kA anta bhAga 55pacapana hajAra yojana dUra hai| isase velaMdhara nAgarAja kA nivAsasthAna rUpa gostUpaparvata kA antimA 42 bayAlIsa hajAra yojana dUra hai| isa meru ke pazcima ke antimapradeza se pUrvadizA meM rahA huA gostUpa parvata kA pazcima ke antima bhAga 97satAnave hajAra yojana dUra baiTha jAtA hai| isI taraha se cAroM dizAoM meM bhI jAnanA cAhiye - arthAt maMdaraparvata ke uttara ke antima bhAga se dakSiNa dizA meM rahA huA dakabhAsa AvAsaparvata kA jo uttara dizA meM rahA huA antima bhAga hai vaha, tathA maMdara parvata ke pUrva ke antima se pazcima dizA meM rahA huA zaMkha AvAsaparvata kA jo pUrva dizA meM rahA huA antimabhAga hai vaha, tathA maMdara parvata kI dakSiNa dizA ke antima bhAga se uttaradizA meM rahA huA dakasIman AvAsa parvata kA jo dakSiNadizA ke antima bhAga hai vaha eka2 97 97-97 satAnaveM - satAnaveM hajAra yojana dUra hai| jJAnAvaraNa Adi ATha karmo ko che-merunA pazcima antima bhAgathI ja zrRdvIpanA antima bhAga paMcAvana(55)hajAra ceAjana dUra che. tyAMthI vela dhara nAgarAjanA nivAsasthAnarUpa geAstUpa parvatanA antima bhAga khetALIsa (42) hajAra yejana dUra che, tethI merunA pazcimanA antima bhAgathI pUrva dizAmAM 2hela gestUpa parvatanA pazcimAnta pradeza 97000 (sattANuM hajAra) ceAjana dUra che. te spaSTa thAya che. cAre dizAe viSe paNa ema ja samajavuM eTale ke madara patanA uttaranA antima bhAgathI, dakSiNa dizAmAM Avela dakalAsa AvAsa paryaMtanA uttaranA antima pradeza, tathA madara parvatanA pUrvanA antima pradezathI pazcima dizAmAM Avela zaMkha AvAsa patanA pUrvanA antima pradeza, tathA maMdara paryaMtanA dakSiNanA antima pradezathI uttaradizAmA rahelA dakasImana AvAsa paryaMtanA dakSiNanA antima pradeza, te pratyeka 97-9797 sattANu - sattANuM--sattANuM hajAra yeAjanane aMtare che. jJAnAvaraNa Adi ATha kamenI maLIne zrI samavAyAMga sUtra Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptanavatitamaM samavAyanirUpaNam 601 NIyadarzanAvaraNIya vedanIya mohanIyAyurnAmagotrAntarAyANAm, 'sattANa uI' saptanavatiH 'uttarapagaDIo' uttarapakRtayaH 'pANattAo' prajJaptAH / tathAhi - jJAnAvaraNIyasya paJca, darzanAvaraNIyasya nava, vedanIyasya dve, mohanIyasyASTAviMzatiH, Ayupa catasraH, gotrasya dve, antarAyasya paJca iti paJcapaJcAzaduttaraprakRtayaH tathA nAno dvicatvAriMzattama samavAyoktA dvicatvAriMzadabhedA uttarottara prakRtyavivakSaNAta, evaM sarvasaMkalanayA saptanavatiruttarapakRtayaH / hariseNe NaM rAyA cAuraMta cakka baTTI' hariSeNaH khalu rAjA cAturantacakravartI = dazamazcakravartI:, 'desUNAI' dezonAnikiMcidUnAni 'sattANaur3avAsasayAI' saptanavativarSazatAni 'agAramajjhe' agAramadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe bhavittA NaM jAva' muNDo bhUtvA khalu yAvat 'pavvaie' prabrajitaH / ayaM bhAvaH - hariSeNacakravartinaH samagramAyurdazasahasravarSamamANamAsIt / tatrAsa kiMcidanasaptazatAdhikanavasahasravarSANi gArhasthye uSitvA kiMcidadhikatrizatavarSANi pravrajyAM pAlitavAn / / iti / / sU. 136 // milAkara kula 97satAnaveM uttara prakRttiyAM kahI gayI hai| ve isa prakAra se haiM - jJAnAvaraNakI 5, darzanAvaraNa kI9, vedanIya kIra, mohanIyakI28, AyukI 4, nAmakI 42, gotra kIra aura aMtarAya kI5 / cAturanta cakravartI hariveNa nareza jo dasaveM cakravartI hue haiM kucha kama satAnave 9700 sau arthAt nauhajAra sAta sau varSa gRhasthAvasthA meM rahe haiM aura bAda meM muMDita hokara yAvat ve prabrajita hue haiM hariSeNa cakrabartI kI samasta Ayu dasa hajAra varSa kI thii| isameM ve kucha kama saMtAnaveM 9700 sau varSataka to gAIsthya dazA meM rhe| bAda meM kucha adhika tIna 300 sau varSataka muMDita hokara dIkSAparyAya meM rahe || mU0 136 // kula 97 sattANuM uttara prakRtiyeA kahela che. te A pramANe che jJAnAvaraNanI pa, darzanAvaraNanI, vehanIyanI 2, mohanIyanI 28, AyurbhunI 42, gotrarmanI 2, ane 'tarAyakanI pa. dasamAM cAturanta cakravati hariSaNa nareza 9700 nava hajAra sAtaseA varSa karatAM gheADA, ochA samaya gRhasthAvasthAmAM vyatIta karIne dIkSita thayA hatA. temanuM samasta AyuSya daza hajAra varSItuM hatuM. temAMmAM 700 sattANusA karatAM thADo Ache samaya gRhasthAvasthAmAM temaNe vyatIta karyA hatA. tyArabAda 30 traNaseA varSa karatAM gheADA vadhu samaya mATe tee zramaNAvasthAmAM rahyA hatA. prasU. 1365 zrI samavAyAMga sUtra Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre aSTanavatitamaM samavAyamAha-'naMdaNavaNassa' ityAdi / mUlam--naMdaNavaNassa NaM uvarilAo caramaMtAo paMDagavaNassa heTrille caramaMte, esa NaM aTThANaui joyaNasahassAI abAhAe aMtare paNNatte / maMdarassa NaM pavvayassa paJcasthimillAo caramaMtAo godhu. bhassa AvAsapavvayassa purathimilla caramaMte esa NaM aTANaui joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM cauddisipi / dAhiNabharahassa NaM dhaNuSpiTTa adANaui joyaNasayAiM kiMcUNAI AyAmeNaM paNNatte / uttarAo kaTThAo sUrie paDhamaM chammAsaM ayamANe egaNapannAsaime maMDalagae aTThANaui egasaTibhAge muhuttassa divasakhettassa nivuvettA rayaNikhettassa abhinivuvettA NaM sUrie cAraM cri| dakkhiNAo Na kaTAo sUrie doccaM chammAsaM ayamANe egaNapannAsaime maMDalagae aTANaui egasaTibhAe muhuttassa rayaNikhittassa nivur3ettA divasakhettassa abhinivur3etA NaM sUrie cAraM carai / revai paDhamajeTrApavajjavasANANaM egUNavIsAe nakkhattANaM aTANaui tArAo tAraggeNaM paNNattAo // sU0 137 // TIkA-'naMdaNavaNassa NaM' ityAdi-'naMdaNavaNarasa NaM uvarilAo caramaMtAo' nandanavanasya khalu uparitanAt caramAntAt 'paMDagavaNassa he hille caramaMte' paNDakavanasyAdhastanazcaramAnto yo'sti, 'esa NaM' epa khalu 'aTTANaui joyaNasa. 98aThAnaveM samavAya isa prakAra hai-'naMdaNavaNassa NaM' ityAdi / TIkArtha- naMdanavana ke Upara ke antimabhAga se paMDakavana kA jo nIce kA antima bhAga hai, vaha vyavadhAna kI dRSTi se98aThAnaveM hajAra yojana have sUtrA2 mg|| (88) nAM smvaaye| 4 cha-'naMdaNavaNassa NaM' ityaadi| TIkArya--na danavananI uparane antima bhAga paMDakavananA nIcenA atima bhAgathI achUM chuM (98) hajAra ejanane aMtare che. teno bhAvArtha A pramANe che- zrI samavAyAMga sUtra Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTanavatitamaM samavAyanirUpaNam 603 hassA' aSTanavatiyojana sahasrANi 'abAhAe' abAdhayA - vyavadhAnena 'atare' antare - dUre 'paNNatte' prajJaptaH / ayaM bhAvaH - bhadrazAlavanasya bahusamaramaNIya bhUmi - bhAgAt paJcazatayojanopari meroH prathamamekhalA / tatra paJcazatayojanocchritana va kUTavatvena paJcazatayojanocchritaM meru sarvataH samantAtsampariveSTaya saMsthitaM nandanavanam, iti merormUlAd nandanavanasyoparitanazcaramAntaH ekasahasrayojana parimitaH / paNDakabanaM meruzikhara vyavasthitam / meroruccatvaM hi mUlato navanavatiyojana sahasraparimitam / ata Adye yojanasahasre niHsArite sUtroktamantaraM bhavati / 'maMdarassa NaM pavvayassa' mandarasya khalu parvatasya 'paccatthimillAo caramaMtAo' pAzcAtya ccaramAntAt 'gothubhassa AvAsapavvayassa' gostUpasya AvAsaparvatasya 'purathimile caramaMte' paurastyazvaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'aTThANaur3a joyaNasaharasAI' aSTanavatiyojana sahasrANi 'abAhAe' abAdhayA = vyavadhAnena 'aMtare' antare - dUre 'paNNatte' prjnyptH| ayaM bhAvaH - meroH pAzcAtyacaramAntAd gostUpadUra hai| isakA tAtparya isa prakAra se hai - bhadrazAlavana ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se pAMcasau yojana Upara meM meru parvata kI prathama mekhalA hai| usameM naMdanavana hai| isa naMdana vana meM pAMcasau yojana U~ce nau kUTa haiN| ina kUToM dvArA naMdanavana pAMca sau yojana U~ce meru parvata ko saba taraha saba aura se ghere hue haiN| isa taraha meru ke mUlabhAga se lagAkara nandanavana kA upara ke AkhirI bhAga eka hajAra yojana kA ho jAtA hai| paMDakavana meru kI coTI para vyavasthita hai| meru kI U~cAI 99 nannAnaveM hajAra yojana kI hai| inameM se yaha Adi kA eka hajAra kama karane para 98 aThAnaveM hajAra yojana sUtrokta antara A jAtA hai| sumeru parvata ke pazcima ke antima bhAga se gostRpa nAmaka AvAsaparvata kA jo pUrva ke antima bhAga hai vaha vyavadhAna kI apekSA 98 aThAnave hajAra yojana dUra hai| bhadrazAlavananA kharDusamaramaNIya bhUmibhAgathI pAMcasA yeAjana uparanI bAjue meru patanI pahelI mekhalA che. temAM naMDhanavana che. te naMdanavanamAM 500 pAMcaso cAjana UMcA nava phUTa che-te chUTo dvArA naMdanavana pAMcase cAjananI UcAMi sudhI merU patane dareka taraphathI gherIne Ave che. A rIte merUnA mULapradezathI nandanavananA uparanA antima pradeza 1000 ekahajAra thaI jAya che, pa`Dakavana merUnI Toca para Avelu che. merUnI UMcAi 99 navANuM hajAra ceAjananI che. temAMthI zarUAtanA 1000 ekahajAra ceAjana bAda karavAthI sUtrokata 98000 aThANu hajAra yeAjananu a'tara AvI jAya che, sumeru parvatanA pazcimanA antima bhAgathI geAstUpa nAmanA AvAsa padegtane pUrvanA antima bhAga 98000 aThANuM hajAra yeAjana dUra che. tenuM zrI samavAyAMga sUtra * Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 samavAyAGgasUtre pAzcAtyacaramAntaH saptanavatisahasrayojanAni dUre / gostUpasya viSkambhaH sahasrayojanapramANaH, iti merupAzcAtyacaramAntAd gostUbhacaramAnto'STanavatiyojanAni dRre / 'evaM' evam-anena prakAreNaiva 'caudisiMpi' caturdikSvapi catasRSu dikSu dakabhAsazaGkhadakasImnAmapi parvatAnAm antaraM vijJeyam / 'dAhiNabharahassa NaM dhaNupiDhe' dakSiNabharatasya khalu dhanuH pRSTham 'aTThANaui joyaNasayAI kiMcUNAI' aSTanavatiyojanazatAni kizcidUnAni-kiMcidUnASTanavatizatayojanAni 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa 'paNNatte' prajJaptam / 'uttarAoNaM kaThThAo' uttarAyAH khalu kASThAyAH= dizAyA: 'mUrie' sUryaH 'paDhamaM chammAsaM' prathamaM SaNmAsam=dakSiNAyanam 'ayamANe' AyamAnaH-Agacchan 'egaNapannAsaimamaMDalagae ekonapaJcAzattamamaNDalagataH sarvAbhyantaramaNDalAdekonapaJcAzattamamaNDale praviSTaH 'aTThANaui egasahibhAge muhattassa' aSTanavatyekaSaSTibhAgAn muhUrtasya muhUrtasaMvandhino'STanavatyekaSaSTibhAgAna 'divasakhettassa' divasakSetrasya-divasasyetyarthaH, 'nivuvettA' nirvaddhartha-kSapayitvA rayaNiisakA yaha bhAva hai ki meru ke pazcima ke antima bhAgase gostUpaparvata kA pazcima ke antimabhAga 97satAnaveM hajAra yojana dUra rahA huA hai tathA gostUpa kA viSkaMbha eka hajAra yojana pramANa hai| isa meru ke pazcima ke antima bhAgase gostUpa kA pazcimabhAga98 aThAnave hajAra yojana dUra ho jAtA hai| isI taraha cAroM dizAoM meM bhI dakabhAsa, zaMkha aura dakasImA nAmaka ina parvatoM kA aMtara jAna lenA caahiye| dakSiNabharata kA dhanuHpRSTha kucha kama aThAnave 9800so yojana kA laMbAI kI apekSA kahA gayA hai| uttara dizA kA sUrya prathama 6mAsataka dakSiNAyana hotA huA jaba sarvAbhyantamaMDala se 49unapacAsave maMDala meM praveza karatA hai taba divasa saMbaMdhI1eka muhUrta ke98aThAnave bhAgoM meM se61 ikasaTha bhAgoM ko kSapita karake spaSTIkaraNa A pramANe che--merUnA pazcimanA antima bhAgathI gestUpa parvatano pazcimano antima bhAga 97000 sattANuM hajAra rojana dUra Avela che. tathA gostUpanA vipnabha 1000 ejana che. tethI merUnA pazcimanA antima bhAgathI gastu pano pUrvane antima bhAga 98000 aThANu hajAra jana dUra che te vAtanuM sapaSTIkaraNa thAya che. e ja pramANe bAkInI traNa dizAonA dakabhAsa, zaMkha, ane dakasImananuM aMtara paNa 98000-68000 aThANuM hajAra-aDANuM hajAra yojana samajavuM dakSiNa bhAratane dhanupRSTha 98000 aThANu hajAra yojana karatAM gheDa echi laMbAInI apekSAe kahela che. uttaradizAne sUrya pahelAM cha mAsa sudhI dakSiNAyana karatA karato jyAre sabhyantara maMDaLathI 49 ogaNapacAsamAM maMDaLamAM praveza kare che tyAre divasanA 61/98 muhUrtane kSaya karato ane rAtrine eTale ja samaya zrI samavAyAMga sUtra Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navanavatitamaM samavAyanirUpaNam 605 khettassa' rajanikSetrasya-- rajanyAH 'abhinivuDDhenANaM' abhinirbuddhaye khalu - rajanyAstAvato bhAgAn varddhayitvA 'sUrie' sUryaH 'cAraM caraI' cAraM carati / ayaM bhAvaHdakSiNAyanamAgacchan sUryaH ekonapaJcAzattamamaNDale praviSTaH kiMcidadhikasAdhikamuhUrtta divasa kSapayitvA rajanyAstAvanmAtra kAlaM vardhapati / 'dakkhiNAo NaM kaTTAo' dakSiNAyAH khalu kASThAyAH = dizAyAH 'sUrie' sUryaH 'docaM chammAsa' dvitIyaM SaNmAsam - uttarAyaNam, 'apamANe' AyamAnaH - Agacchan ' egUNapannA samamaMDala gae' ekonapaJcAzattamamaNDalagata H 'advANauI egasaTTibhAge muhattassa' aSTanavatyekaSaSTibhAgAn muhUrttasya 'rayaNi khittassa' raja nikSetrasya - rajanyAH 'nibuDDhe ttA' nirvardhya - kSapayitvA 'divasa khettassa' divasakSetrasya 'abhinibuDUiANaM' abhi nirvarghyaM khalu - varddhayatvetyarthaH, 'sUrie' sUryaH 'cAraM caraI' cAraM carati / 'revaI paDha majeApajjavasANANaM' revatIprathama jyeSThA paryavasAnAnAm - revatI prathamA yeSAM te revatI prathamAH, jyeSThA paryavasAne = ante yeSAM te jyeSThAparyavasAnAH, ubhayordvandvaH, te pAm 'egUNavIsAe nakkhattANaM' ekonaviMzaternakSatrANAm - revatyazvinIbharaNIkRttikArohiNImRgazira ArdrA punarvasu puSyAzleSAmaghApUrvAphalgunyuttarAphAlgunIhasta citrAsvAtiaura rajanI ke utane hI bhAgoM ko bar3hA karake bhramaNa kiyA karatA hai| tAtparya isakA yaha hai ki dakSiNAyana ko AtA huA sUrya 49 unapacAsa ve maMDala meM praviSTa hokara kucha adhika 1 // deDha muhUrtta pramANa dina ko kama karake rAtri ko utane pramANa meM baDhA detA hai| dakSiNadizA kA sUrya dvitIya cha mahInoM para Akara jaba 49unapacAsa veM maMDala meM praviSTa hotA hai taba rAtri saMbaMdhI 9eka muhUrta ke 98 aThAnave bhANoM meM se 61 ikasaTha bhAgoM ko kSapita karake divasa ke utane hI bhAga pramANa kAla ko baDhA detA hai| revatI 1, azvinI, bharaNI3, kRttikA4, rohiNI5, mRgazira 6, ArdrA, punarvasu, puSya9, azleSA 10, maghA 99, pUrvAphAlgunI 12 uttvadhAratA bhramaNa kare che. tenuM tAtpa A pramANe che--dakSiNAyanamAM AvatA sUrya 49 egaNapacAsamAM maMDaLamAM praveza karIne 15 muhUta pramANathI gheADA vadhAre pramANamAM divasamAna ghaTADe che ane eTalA ja pramANamAM rAtrimAnanI vRddhi kare che. dakSiNadizAnA sUrya bIjA cha mahinAmAM jyAre 49 egaNapacAsamAM maDaLamAM praveza kare che tyAre rAtrinA 1eka murhutanA 98 aThANuM bhAgeAmAMthI 61 ekasaDa bhAgAnA kSatha karIne divasanA eTalA bhAga pramANa kALanI vRddhi kare che. (1) revatA, (2) azvinI, (3) larAgI, (4) kRttikA, (ca) roDizI, (6) bhRgazirSA, (7) mArdrA, (8) punarvasu, (6) yuSya, (10) azleSA ( 11 ) (12) pUrvAjhalgunI (13) bhadhA, zrI samavAyAMga sUtra Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre vizAkhA'nurAdhAjyeSThAnAm 'aTThANautArAo' aSTanava tistArA 'tArAggeNaM' tArAgreNa-tArAparimANena 'paNNattAno' prajJaptA:-kayitAH ||suu. 137|| navanavatitamaM samavAyamAha-'maMdare NaM pavvae' ityaadi| mUlam-- maMdare NaM pavvae NavaNauijoyaNasahassAiM uDDUM uccatteNaM pnnnntte| naMdanavaNassa NaM purathimillAo caramaMtAo paJcasthimille caramaMte esa NaM navanaui joyaNasayAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM dakkhiNilAo caramaMtAo uttarille caramaMte esa NaM NavaNaui joyaNasayAI abAhAe aMtare pnnnntte| uttare paDhame sUriyamaMDale navanaui joyaNasahassAiM sAiregAiM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / docce sUriyamaMDale navanauijoyaNasahassAiM sAhiyAI AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte / taie sUrie maMDale navanauijoyaNasahassAiM sAhiyAiM AyomavikkhaMbheNaM paNNatte / imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe aMjaNassa kaMDassa heTrilAo caramaMtAo bANamaMtara bhomejavihArANaM uvarimaMte esa NaM navanavaui joyaNasayAI abAhAe aMtare paNNatte // sU0 138 // TIkA- 'maMdare NaM' ityAdi / 'maMdare NaM pavvae' mandaraH khalu parvataH 'NavaNaui joyaNasahassAI' navanavatiyojanasahastrANi-navanavatisahasrayojanAni rAphalgunI13, hasta14, citrA15, svAti16, vizAkhA17, anurAdhA19, aura jyeSThA19 ina nakSatroM ke 98aThAnave tAre haiM ||suu0 137 // 99nannAnave samavAya isa prakAra haiM- 'maMdare NaM pabvae' ityAdi / TIkArtha-sumeru parvata U~cAI kI apekSA 99 nannAnave hajAra yojana U~cA hai| naMdanavana kA pUrva ke antima bhAga se pazcima kA jo antima uttazunI, (14) ista, (15) yitrI, (16) svAti, (17) vipA, (58) anurAdhA, mane (18) nye, ye nakSatrAnA pusa 88 ansit taaraa| che. ||suu. 137.! na0pA (88) nAM samavAye! yA pramANe cha--'maMdare NaM pancae' ityAdi / TIkAtha-sumeru parvatanI uMcAI 99000 navvANuM hajAra jananI che. naMdanavananA pUrvanA anitama bhAgathI pazcimane antima bhAga 99000 navANa hajAra ejana dUra zrI samavAyAMga sUtra Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navanavatitamaM samavAyanirUpaNam 607 'uDDUM uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNatte' prjnyptH| 'naMdaNavaNassa' nandanavanasya khalu 'purasthimillAyo' caramaMtAo' paurastyAcaramAntAt 'pacatthimille caramaMte' pAzcAtyazvaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'navanaui joyaNasayAI' navanavati yojanazatAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prajJaptaH / ayaM bhAvaH-mUle meruparvataviSkambho (vistAro) dshshsryojnaani| mUlataH paJcazatayojanoparisthitanandanavanasthAne bAhyo giriviSkambhazcatuSpaJcAzadhikanavanava. tizatayojanaparimito yojanasyaikAdazabhAgeSu SaDbhAgaparimita(9954 6/11) zvAsti / tathA nandanavanAbhyantarameruviSkambhaH-catuSpazcAzadadhikaikonanavatizatayojanapramANo yojanasyaikAdazabhAgeSu SaDbhAgapramANa(8954 6/11)zvAsti / nandanavanaviSkambhastu pnycshtyojnprmaannH| atra AbhyantaragiriviSkambhapramANasya, tathA nandanavanasya pUrva viSkambhaH paJcazatayojanAni, pazcima viSkambho'pi tAvAneva, iti dazazatayojanAtmakasya nandanavanapUrvapazcimaviSkambhapramANasya ca bhAga hai vaha vyavadhAna kI apekSA 99nannAnave hajAra yojana dUra hai| isakA bhAva isa prakAra se hai-meruparvata kA viSkaMbha mUla meM dazahajAra yojana kA hai| mUla se lekara pAMca sau 500yojana Upara naMdanavana hai| vahAM parvata kA bAhya vistAra nau hajAra nau sau caupana yojana aura eka yojana kA gyAriyA chaha bhAga kA 9954 6/11 hai| tathA naMdanavana ke bhItara meru kAvistAra54caupana adhika89navAsIsauyojana tathA yojana ke gyAraha bhAgoM meM se6chaha bhAga pramANa hai| arthAt pATha hajAra nausau caupana aura eka yojana kA gyAriyA chaha bhAga pramANa8954 6/11hai|aur naMdanavana kA vistAra 500 pAMcasau sau yojana pramANa hai| isa taraha isa Abhyantara pramANa meM-arthAt naMdanavana ke bhItara rahe hue meru ke 8954 6/11 yojanAtmaka pramANa meM-naMdana ke pUrvavipkaMbha pAMca sau 500 yojana kA aura pazcimaviSkaMbha pAMca sau 500 yojana ko-kyoM ki naMdanavana kA pazcimaviSkaMbha bhI 500 yojana pramANa hai-isa taraha eka hajAra 1000 yojche. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che-merU parvatane vizkebha mULamAM 10000 dasa hajAra ejanane che. mULathI 500 pAMcase jana para naMdanavana che. tyAM parvatano bAhya vistAra 9954 6/11 janane che. tathA naMdanavananI aMdara merUne vistAra 8954 6/11 yojanAne che. ane naMdanavanane vistAra pa00 pAMcaso jana che. A pramANe Abhyantara pramANamAM-eTale ke naMdanavananI aMdara rahela merUnA 854 6/11 ejananA pramANamAM-naMdanavanane 500 ejanane pUrvavikuMbha ane 500 pAMcase lejanane pazcimaviSkabha umeravAthI zAstrokata zrI samavAyAMga sUtra Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAgasUtre saMkalanayA catuSpaJcAzadadhika navanavatizatayojanAni yojanasyaikAdazabhAgeSu SaTbhAgAzca bhavanti 9154 6/11) catuSpazcAzadyojanAnAM yojanasyaikAdazabhAgeSu SaDabhAgAnAM cAvivakSayA sUtroktamantaraM bhavati / evam 'dakkhiNillAo caramaMtAo' dAkSiNAtyAccaramAntAt 'uttarile caramaMte' uttarIyazvaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'NavaNaui joyaNasayAI' navanavatiyojanazatAni 'avAhAe' avAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare-dRre 'paNNatte' prjnyptH| 'uttare' uttaramuttaradigvati 'paDhame sUriyamaMDale' prathamaM sUryamaNDalam, 'navanauijoyaNasahassAI sAiregAI' navanavatiyojanasahasrANi sAtirekANi-kiJcidadhikAni 'AyAmavivakhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa=AyAmazca viSkambhazca tena tathoktena 'paNNatte' prajJaptam / ayaM mAvaH uttaradigvati-prathamasUryamaNDalasyAyAmaviSkambhamAnaM kiMcidadhikAni navanavatiyojanasahasrANi / tadevamavagantavyam-jambUdvIpapramANaM lakSayojanAtmakam, tasmAdviguNitA'zItyuttarazate(360)'pahRte arthAt jambUdvIpamAnAt(200000)SaSTayadhikatrizateSvapanIteSu navanavatisahasrANi catvAriMzadadhika SaTzatAni(99640) caavshissynte| etatpramANaparimitaM prathamasUryamaNDalasya nAtmaka pramANa ko milAne se sUtrokta antara nikala AtA hai| yahAM 54yojana aura ekIyojana ke11gyArahaveM bhAgoM meM se6chaha bhAga inakI vivakSA nahIM kI gaI hai| ataH sUtrakAra ne 99 nannAnaveM hajAra yojana hI likhA hai| isI taraha dakSiNa kA antima bhAga se uttara ke jo antima bhAga hai vaha bhI vyavadhAna kI apekSA 99 nannAnaveM hajAra yojana dUra hai| uttaradizAvartI prathama sUrya maMDala ke AyAma aura viSkama kA pramANa kucha adhika 99nannAnaveM hajAra yojana kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra se hai-jaMvRdvIpa kA pramANa eka 1lArava yojana kA hai| isa pramANa meM tInasau sATha 360 ghaTAne para nannAnaveM hajAra chasau cAlIsa 99640 antara AvI jAya che. ahIM 54/6 11 jananI gaNatarI karavAmAM AvI nathI. tethI atrakAre 99 navvANuM hajAra jana ja lakhyAM che. e ja pramANe dakSiNanA antima bhAgathI uttarane antima bhAga paNa 99 navANu hajAra ejana dUra che. uttaradizAvatI pahelA sUryamaMDaLanA AyAma ane viSkrabhanuM pramANa 99 navANu hajAra yojanathI thoDuM vadhu kahela che. te A rIte che-jabUdvIpanuM pramANa eka lAkha jananuM che. te pramANamAMthI 360 traNase sAITha bAda karavAthI 99640 navANuM hajAra chase cAlIsa bAkI rahe che. eTaluM pahelA sUryamaMDaLanA AyAma ane zrI samavAyAMga sUtra Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 609 bhAvavAdhinI TIkA. navanavatitamaM samavAyanirUpaNam AyAmaviSkambha vijJeyam / 'doce sariyamaMDa le' dvitIyaM sUryamaNDalaM 'navanaui joyaNasahassAI sAhiyAI' navanavatiyojanasahasrANi sAdhikAni(9964535/61) 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAma viSkambheNa piNNatte' prajJaptam / idamatrAvadheyampratimaNDalasya parasparamantaraM dve dve yojane, sUryavimAnaviSkambhastu yojanasya ekaSaSTibhAgeSu assttctvaariNshdbhaagaa:48/61| antare viSkambhe ca dviguNite paJcayojanAni paJcatriMza dekaSaSTimAgAzca(5 35/61) pramANaM bhavati prathamasUryamaNDalamAne etatsaMyojanayA navanavatisahasrayojanAni pazcacatvAriMzadadhikaSaTzata yojanAni ekapaSThibhAgavibhaktayojanasya paJcatriMzadbhAgAzca(99645 35/61) pramANaM bhavati / etatpramANaM dvitIyasUryamaNDa lAyAmaviSkammasya vijJeyam / 'taie mariemaMDale" tRtIyaM sUryamaNDalaM 'navanauijopaNasahassAI sAhiyAI' navanavati. yojanasahasrANi sAdhikAni-'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmayiSkambheNa 'paNNatte' prajJaavaziSTa rahate hai| itanA pramANa prathama sUryamaDala ke AyAma aura viSkaMbha kA ho jAtA hai| AyAma aura viSkaMbha ko lekara dvitIya sUryamaMDala kA pramANa kucha adhika99nannAnave hajAra yojana kA kahA gayA hai| isa viSaya meM isa prakAra jAnanA cAhiye-hara eka maMDala meM do do yojana kA aMtara hai| sUrya vimAna kA viSkaMbha yojana ke 61iva.saTha bhAgoM meM se48aDatAlIsa bhAga pramANa hai| antara aura viSkaMbha ko dUnA karane para pAMca yojana kA ekasaThiyA peMtIsa bhAga 535/61 hote haiN| prathama sUrthamaMDala ke pramANa meM pAMca yojana aura eka yojana kA ekasaThiyA peMtIsa bhAga 5 35/61 ko joDane para nannAnave hajAra chahasau paiMtAlIsa aura eka yojana kA ekasaThiyA peMtIsa bhAga 99645 35/61 ho jAte haiN| yahI pramANa dvitIya sUryamaMDala ke AyAma aura viSkaMbha kA jAnanA caahiye| tRtIya sUryamaMDala kA pramANa bhI AyAma aura viSkaMbha kI apekSA kucha adhika99nannAnaveM viSkabhanuM pramANa AvI jAya che. AyAma ane vidhvaMbhanI apekSAe bIjA sUrya maMDaLanuM pramANa 99 navANuM hajAra ejanathI thoDuM vadhAre kahela che. A bAbatanuM spaSTIkaraNa A pramANe che-dareka maMDaLa vacce be, be yojanAnuM aMtara che. sUryavimAnane viSkama 48/6 jana pramANa che. aMtara ane viSkabhanA bamaNA karatA 5 35/61 jana Ave che. pahelA sUryamaMDaLanAM pramANamAM 5 35/61 yojanA umeratAM 9645 35/ 61 jana Ave che. e ja bIjA sUryamaMDaLanA AyAma ane viSkanuM pramANa samajavuM. trIjA sUryamaMDaLanuM pramANa paNa AyAma ane viSkalanI apekSAe 99 navANuM hajAra ejana karatAM thoDuM vadhAre kahela che. AgaLa zrI samavAyAMga sUtra Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre sam / idamapi pUrvavadeva(92661 9/61) vijJeyam 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH-etadratnaprabhApRthivIsaMbandhinaH 'aMjaNassa kaMDassa' aJjanakANDasya aJjananAmno dazamasya kANDasya 'hehilAo' caramaMtAo' adhastanAccaramAntAt 'vANamatarabho mejavihArANaM' vyantarabhaumeyavihArANAm-vyantarAH-deva vizeSAH, teSAM ye bhaumeyA vihArA:-krIDAgRhANi teSAm 'uvarimaMte' uparimAntaH-uparitano yo bhAgo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'navanauijoyaNasayAi' navanavatiyojanazatAni 'abAhAe' avAdhayA avyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'paNNate' prjnyptH| idamatrAnusandheyam-ratnapabhAyAH prathamakANDasya uparitanacaramAntAdaJjanakANDa dshshsryojndrmsti(10000)| tatra prathamakANDe prathamazatayojanAbhyantare vyantaranagarANi santi, iti dazasahasrataH ekasmin zate. 'pasArite navanavatizatAtmakaM(9900) sUtroktamantaraM bhavati ||suu. 138 // hajAra-yojana kA kaho gayA hai| yaha bhI pahile kI hI taraha se nikAla lenA caahiye| isa taraha nikAlane para yaha pramANa 99651 nannAnave hajAra chahaso ikkAvana ikasaThiyA navabhAga 9/61 yojana kA AtA hai| ratnaprabhA pRthivI saMbaMdhI jo dazavAM aMjanakAMDa hai usake adhastana caramAMta pradeza se arthAt nIce ke antima pradeza se vyantaradevoM ke krIDAgRhoM kA jo Upara kA bhAga hai vaha vyavadhAna kI apekSA nau hajAra nausau 9900 yojana dUra hai| yaha dUrI isa prakAra se jAnanI cAhiye-ratnaprabhA pRthivI ke prathamakANDa ke Upara ke antima bhAga se aMjanakAMDa dazahajAra10000yojana dUra hai| prathama kAMDa meM sau100pahile yojana ke bhItara vyantara devoM ke nagara haiN| isaliye daza hajAra 10000 yojana meM se sau 100yojana ghaTAne para 9900navahajAra navaso jo bacate haiM yahI sUtrokta antara nikala AtA hai ||suu0 138 // batAvyA pramANe gaNatarI karavAthI te pramANa paNa 99251 9/61 jana Ave che. ratnaprabhA pRthvInA dazamA aMjanakAMDanA adhastana caramAnta pradezathI-nIcenA antima pradezathI-vyantara devAnAM kIDAgRhano uparano bhAga nava hajAra navaso (900) janane aMtare che. teno khulAso A pramANe che-ratnaprabhA pRthvInA pahelA kAMDanA uparanA antima bhAgathI aMjanakAMDa dasa hajAra (10000) yojana dUra che. pahelAM kAMDanA pahelAM so ejanamAM vyaktara devonAM nagara che. tethI dasa hajAra (100) yojanamAMthI 100 ejana bAda karavAthI 00 navANuMo jananuM sUtrokta antara nIkaLe sU. 138 zrI samavAyAMga sUtra Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. zatatamaM samavAyanirUpaNam zatatama samavAyamAha-'dasadasamiyA' ityAdi / mUlam-dasadasamiyA NaM bhikkhupaDimA ege NaM rAiMdiyasaeNaM addhachaTrehiM bhikkhAsaehiM ahAsuttaM jAva ArAhiyA yAvi bhavai / sayabhisayAnakvatte ekasayatAre paNNatte / suvihI pupphadaMte NaMarahA egaM dhaNUsayaM uTheM uccatteNaM hotthA / pAse NaM arahA purisAdANIe ekaM vAsasayaM savvAuyaM pAlaittA siddhe jaavpphiinne| evaM there vi ajasuhamme / savvevi NaM dIhaveyaDapavvayA egamegaM gAuyasayaM ur3e uccatteNaM pnnnnttaa| savvevi NaM culahimavatasiharIvAsaharapavvayA egamegaM joyaNasayaM uTheM uccatteNaM pnnnnttaa| egamegaM gAuyasayaM uvveheNaM pnnnnttaa| savve vi NaM kaMcaNagapavvayA egamegaMjoyaNasayaM ur3eM uccateNaM paNNattA, egamegaM gAuyasayaM uvveheNaM paNNattA, egamegaM joyaNasayaM mUle vikkhaMbheNaM paNNattA ||suu. 139 // TIkA-'da sadasamiyA' ityAdi-'dasadasamiyA NaM' dazadazamikA khalu daza dazamAni dinAni yasyAM sA tathoktA, 'bhikkhupaDimA' bhikSupratimA 'egeNaM rAiMdiyasaeNaM' ekena rAtrindivazatena zatenAhorAtrarityarthaH, 'addhacha?hiM mikkhA. saehiM' arddhaSaSThebhikSAzataiH sArdhapaJcazatabhikSAmiH-prathame daza ke pratidinamakaikA bhikSA, dvitIye dve dvai, evaM krameNa pratidazakamekaikabhikSAddhayA yAvad dazame dazake pratidinaM dazadazabhikSAH, iti sarvabhikSAsaMkalanayA sArddhapaJcazatabhikSA bhavanti, tAbhimikSAbhiH 'ahAsuttaM' yathAsUtraM 'jAva' yAvat 'ArAhiyA vi' ArAdhitApi 'bhavaI' bhavati / 'satamisayA nakkhatte' zatabhiSagnakSatram 'eksa. aba sUtrakAra sau 100vAM samavAya kahate haiM-'dasadasamiyANaM' ityaadi| TIkArtha-daza dazakavAlI jo bhikSu pratimA hai vaha sau100 ahorAtra saMbaMdhI pAMcasau pacAsa550bhikSAoM se yathAsUtra yAvat ArAdhita hotI hai| 4ve suutr||2 100 4sAnAM samavAyo matAve che-'dasadasa miyANaM ityaadi| TIkAI--daza dazakavALI (dasa divasanI) je bhikSu pratimA che te 100 ekase dinarAta daramiyAna 55 pAMcase pacAsa bhikSA grahaNa karIne sUtrokata vidhi anusAra zrI samavAyAMga sUtra Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 samavAyAGgasUtre yatAre' ekazatatAraM ekazataM tArA yasmin tattathoktaM 'paNNatte' prajJaptam / 'suvihIpupphadaMte NaM arahA' suvidhiH puSpadantaH khalu arhan-suvidhyaparanAmakaH, puSpadantaH khalu jinaH 'egaM dhAsayaM' ekaM dhanuH-zatam 'uDUM' Urdhvam 'uccatteNaM' uccatvena 'hotthA' AsIt / pAse NaM arahA' pAvaH khalu arhan 'purisAdANIe' puruSAdAnIyaH-puruSazreSThaH 'ekaM vAsasayaM' ekaM varSazata-triMzadvarSANi kumAratve saptativarSANyanagAratve itthamekazatavarSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH 'pAlaittA' pAla. yitvA 'siddha jAvappahINe' siddho yaavtmhiinnH| 'evaM there vi ajjamuhamme evaM sthaviro'pyAyasudharmA bhagavato mahAvIrasya paJcamo gaNadharo'gAravAse paJcAzavarSANi, chadmasthaparyAye dvicatvAriMzad varSANi kevaliparyAye'STauvarSANi, ityevamekazatavarSANi sarvamAyuH pAlayitvA siddho yAvatpahINaH / 'savvevi NaM dIhave yaDDapavvayA' sarve'pi khalu dIrghavaitAdyaparvatAH 'egamegaM gAuyasayaM' ekaikaM zatamiSakU nakSatra sau100tAroM vAlA kahA gayA hai| puSpadaMta bhagavAna ki jinakA dUsarA nAma suvidhi bhI haiM u~cAI kI apekSA100so dhanuSa U~ce the| puruSa zreSTha pArzvanAtha prabhu kI pUrNa Ayu sau100varSakI thii| isameM unhone tIsa30varSa kumArAvasthA meM aura avaziSTa70 varSa anagAravasthA meM vyatIta kiye haiN| bAda meM samasta karmoM kA nAza kara ke mokSa padhAre aura samasta duHkhoM se anaMtakAla ke liye rahita bana cuke haiN| isI taraha se sthavira Arya sudharmA bhI bane haiN| AryasudharmA bhagavAna mahAvIra ke pAMcave gaNadhara the| inakI pUrI Ayu sau 100varSa kI thii| gRhasthAvasthA meM pacAsa 50 varSa chadmasthAvasthA meM 42bayAlIsa barSa aura kevali paryAya meM ATha varSa inake nikale haiN| bAda meM ye samasta karmoM se rahita hokara siddha, buddha aura saba prakAra ke duHkhoM se rahita bane haiN| dIrdhavaitADhayaparvata U~cAI kI apekSA eka eka gvyutArAdhita karAya che, zatabhiSaka nakSatra 100 ekaso tArAovALuM che. puSpadaMta bhagavAna, je suvidhi prabhune nAme paNa oLakhAya che, temanI uMcAI 100 ekaso dhanuSa pramANa hatI purUSa zreSTha pArzvanAtha bhagavAnanuM pUrNa AyuSya 100 ekaso varSa nuM hatuM. temaNe 30 trIsa varSa kumArAvasthAmAM, ane bAkInA 70 sittera varSa anagArAvasthAmAM vyatIta karyA hatAM. tyAra bAda samasta kamene kSaya karIne mekSe padhAryA ane anaMta kALane mATe samasta duHkhothI rahita thaI gayAM sthavira Arya sudharmAnuM pUrNa AyuSya varSanuM hatuM. teo bhagavAna mahAvIranA pAMcamA gaNadhara hatA. temaNe pa0 pacAsa varSa gRhasthAvasthAmAM, 42 beMtAlIsa varSa chadmasthAvasthAmAM ane ATha varSa kevali paryAyamAM vyatIta karyA hatA, ane samasta karmono kSaya karIne teo paNa siddha, buddha, samasta karmothI rahita ane samasta dukhethI mukata banyA che. samasta dIrdha zrI samavAyAMga sUtra Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. zatatamaM samavAyanirUpaNam _____613 gavyUtazataM 'uDDa uccaneNaM paNNattA' Urdhvamuccatvena prajJatAH-pratyekavaitAha yaparvataH ekaikazatayojanocchritaityarthaH / 'savve viNaM culahimavaMtasiharI' sarve'pi khalu kSullahimavacchikhariNaH-paJcasu bharateSu sthitAH paJcakSullahimavantaH paJcam airavateSu sthitAH paJcazikhariNaH, ete sarve'pItyarthaH, 'vAsaharapabvayA' varSadharaparvatAHhimavanmahA himavaniSadhanIlacadrukmizikharinAma keSu SaDvidheSu varSadharaparvateSu kSulluhimavacchikharinAmakA ete dvividhAvarSadharaparvatAH 'egamegaM joyaNasayaM' ekaika yojanazatam 'urdU uccatteNaM' Urdhvamuccatvena paNattA' pajJaptAH 'egamegaM gAuyasayaM' ekaikaM gavyUtazatam 'ubve heNaM' udvedhena-bhUmitalasthitabhAgatvena 'paNNatA' prajJaptAH / ayaM bhAva--sarveSAM kSullahimavacchikharivarSadharaparvatAnAM pratyeka parvata ekaikazatayojanonnatikaH, tathA ekaikagavyutazatabhUmigatamUlabhAgazca kthitH| 'savve vi NaM' sarve'pi khalla 'kaMcaNagapavvayA' kAJcanaparvatAH 'egamegaM joyaNasayaM' ekai yojanazatam, 'uDu uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'pannattA' prajJaptAH, 'egamegaM gAuyasayaM ekaikaM gavyUtazatam 'udvaheNaM' udvedhena 'paNNattA' prajJaptAH , 'egamegaM joyaNasayaM' ekai yojanazataM mUle-mUlapradeze vikkhaMbheNaM' viSkambheNa 'paNNatA' prjnyptaaH| ayamabhiprAyaH- ekaikasya kAJcanaparvatasya aunnatyamekaikazatayojanapramANam, zata U~ce haiM-arthAt pratyeka vaitADhaya parvata kI U~cAI 1-1 sau koza kI hI pAMca bharata saMbaMdhI pA~ca kSullahimavAnaparvata aura pAMca airavatakSetra saMbaMdhI pAMcazikharIparvata-chaprakAra ke varSadhara parvato meM kSullahimavAn aura zikharI nAmake do prakAra ke ye varSadhara parvata eka eka sau yojana ke U~ce hai| tathA inakA pratyeka kA eka eka sau gavyUta-koza jitanA mUla bhAga jamona ke bhItara hai| isI taraha samasta kAzcanaka parvatoM meM pratyeka kAMcana parvata eka eka sau yocana kA U~cA hai| tathA inakA pratyeka kA eka eka sau gavyata-(kAza) jitanA mulabhAga bhUmi ke bhItara hai| tathA jamIna vaitADhaya parvata uMcAInI apekSAe eka eka gabhUta uMcA che-eTale ke pratyeka vaitADhaya parvatanI uMcAI eka eka so (100-100) kezanI che. pAMca bharatakSetromAMnA pAMca sulahimAvAna parvata ane pAMca airAvatakSetromAMnA pAMca zikharI parvata me se se| (100-100) yo04 yA che. (7 2 // vaSadhara yatAmA kssulaahimAvAna ane zikharI nAmanAM be prakAranA varSadhara parvata che.) te darekanA eka eka so 100-100 gabUta (keza) jeTalo mULabhAga jamInanI aMdara che. e ja pramANe samasta kAMcana parva temAMne pratyeka kAMcanaparvata eka eka so (100-100) jana uce che tathA te darekane ekaso 100-100 ekaso eka se keza jeTalo bhAga zrI samavAyAMga sUtra Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 samavAyAGgasUtre pratyekasya bhUmigatabhAgaH ekaikazatagavyUtapramANaH, tathA pratyekasya mUlaviSkambhamAnamekaikazatayojanAtmakamiti ||suu0 139 / / sArdhazatatamaM samavAyamAha-'caMdappabheNaM' ityAdi / mUlam-caMdappabhe NaM arahA divaDheM dhaNusayaM urdU uccatteNaM hotthaa| AraNe kappe divaDheM vimANAvAsasayaM paNNattaM, evaM acue vi|suu.140|| TIkA-'caMdappabheNaM' ityAdi-caMdappame NaM' arahA' candraprabhaH khalu arhan 'dicar3eM dhaNusarya' dvaya dhanuHzavam-sArdhazatadhanUMSItyarthaH, 'ur3e uccatteNaM' Urdhvamu. catvena hotthA' AsIt / 'AraNe kappe' AraNe kalpe 'divaDeM vimANAvAsa sayaM' dvayardha vimAnAvAsazataM sArdhazatasaMkhyakAni vimAnAni 'paNNattaM' pakSaptam-kathi. tAni / evaM accuevi' evamacyune'pi kalpe sArdhazatavimAnAni prjnyptaani|mu.140|| dvizatatamaM samavAyamAha-'sapAse NaM' ityAdi / mUlam-supAse NaM arahA do dhaNusayA uTTe uccatteNaM hotthA / savve vi NaM mahAhimavaMtaruppIvAsaharapavvayo do do joyaNasayAI ke bhItara jitanA mUlagata bhAga hai usakA pratyeka kA vistAra eka eka sau yojana kA hai ||suu0 139 // aba sUtrakAra eka sau pacAsa 150vAM samavAya prakaTa karate haiM-'caMdappabheNaM arahA' ityaadi| TIkArtha-caMdaprabha tIrthakara kI zarIra kI U~caI 150 ekaso. pacAsa dhanuSa kI thii| AraNanAma ke gyArahaveM devaloka meM eka sau pacAsa 150 vimAnAvAsa haiN| isI taraha se acyuta nAmake bAra 12veM devaloka meM eka sau pacAsa 150 vimAnAvAsa haiM ||muu0 140 // jamInanI aMdara che, tathA jamInanI nIce jeTale mULagatabhAga che te pratyeka bhAgane vistAra eka eka so (100-100) janane che. sU. 13lA ve sUtra meM se payAsa (150) nAM samAyA matAve che-'caMdappabheNaM' arahA ityaadi| TIkAI-caMdraprabha tIrthakaranI UMcAI ekaso pacAsa (150) dhanuSanI hatI. AraNa nAmanA agiyAramAM devalokamAM eka so pacAsa vimAnAvAsa che. askRta nAmanA bAramAM devalokamAM paNa 150 ekase pacAsa vimAnAvAsa che sU. 141 zrI samavAyAMga sUtra Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvizatatamaM samavAyanirUpaNam ur3e uccatteNaM paNNattA do gAuyasayAiM ujveheNaM pnnnnttaa| jaMbuddIve NaM dIve do kaMcaNa pavvayasayA pannattA ||suu.141|| TIkA-'mupAse NaM' ityAdi-'supAse NaM arahA' supArzvaH khalu arhan 'do dhaNusae' dve dhanuHzate dvizatadhanaeNSi 'ur3e uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'sanvevi Na' sarve'pi khalu sarvakSetreSu sthitAH sarve'pi 'mahAhimavaMtaruppIvAsaharapavvayA' mahAhimavadrukmiNo varpadharaparvatAH pratyekaM 'do do joyaNasayAI' dve dve yojanazate-dvizata dvizatayojanAnItyarthaH, 'uDUM uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAH, 'do do gAuyasayAI' dve dve gavyUtazate 'uvve heNaM' udvedhena= bhUmitalasthitamAgatvena 'paNa ttA' prjnyptaaH| 'jaMbUddIve NaM dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe 'do kaMcaNapavvasayA' dve kAJcanaparvatazate dvizatakaJcanaparvatAH 'paNNattA' prajJapte kathitAH // sU0 141 / / sArdhadvizatatamaM samavAyamAha-'paumappabheNaM arahA' ityAdi / mUlam--paumappabhe NaM arahA aDDAijAiM dhaNusayAiM ur3a uccatteNaM hotthA / asurakumArANaM devANaM pAsAyavaDiMsagA aGkhAijAI joyaNasayAiM uDaM uccatteNaM paNNattA ||suu.142|| aba sUtrakAra do sau 200vAM samavAya prakaTa karate haiM-'supAseNaM arahA' ityaadi| TIkArtha -supArzvanAtha bhagavAna kA zarIra do sau dhanuSa U~cA thaa| samasta kSetroM meM sthita saba mahAhimavarSadhara parvataaura samasta rukmIvarSadhara parvata do do sau yojana ke U~ce haiN| aura inakA do do sau koza jitanA bhAga jamIna ke bhItara azya hai / javUdvIpa meM do sau kAMcanaka parvata haiM // sU0 141 // ve sUtrA2 mse| (200)nAM samavAya zAva cha-'supAseNaM arahA' ityaadi| TIkAtha-supArzvanAtha bhagavAna base (20 ) dhanuSa pramANa UMcA hatA samasta kSetromAM rahelA saghaLA mahAhimAvAna varSadhara parvata ane samasta kamI varSadhara pt| 200-200 masa-pase yona yA cha. ana tebhne| 200-200 5se-sI keza jeTale bhAga jamInanI aMdara adRzya che, jabUdvIpamAM 200 basa kAMcanaka parvata che. sU. 14 zrI samavAyAMga sUtra Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGga sUtre TIkA - - ' paumappame NaM' ityAdi / 'paumappabhe NaM arahA' padmaprabhaH khalu arhan aAijjAI ghaNusayAI' ardhatRtIyAni dhanuHzatAni sArdhadvizatadhanUMSi 'uDUM uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'asurakumArANaM devANaM' amurakumArANAM devAnAM 'pAsAyavaDisagA' prAsAdAvataMsakAH prAsAdAnAM madhye avatasakAH zreSThAH - sarvazreSTha prAsAdA ityarthaH, ' aDDAijjAI joyaNasayAI' arddhatRtIyAni yojanazatAni - sArdhadvizatayojanAni urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAH || 142 // trizatatamaM samavAyamAha -- ' maI NaM' ityAdi / mUlam - - sumaI NaM arahA tiSNi dhaNusayAI uDUM uccatteNaM hotthA / arinemI NaM arahA tiNNivAsasayAI kumArAvA samajjhe vasittA muMDe bhavitA pavvaie / vemANiyANaM devANaM vimANapAgArA tiSNi tiSNi joyaNasayAI uDuM catteNaM paNNattA / samaNassa bhagavao mahAvIrassa tinni sayAI codasapuvvINaM hotthA / paMcadhaNusaiyassa NaM aMtimasArIriyassa siddhigayassa sAiregAI tiSNi dhaNusayAI jIvappadesogAhaNA paNNattA ||suu. 143 // TIkA- 'sumaI NaM' ityAdi / 'sumaI NaM arahA' sumatiH khalu arhana 'tiSNi dhaNusayAI' trINi dhanuHzatAni = trizatadhanUMSi u uccateNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' aba sUtrakAra DhAI sau 250vAM samavAya prakaTa karate haiM- 'paramappabheNaM arahA' isyAdi / 616 TIkArtha- padmaprabhu bhagavAn kA zarIra aDhAI sau 250 dhanuSa U~cA thA / asurakumAra devoM ke sarvazreSThaprAsAda aDhAI 250 sau yojana U~ce hai| su. 142 // aba sUtrakAra tInasau 300vAM samavAya prakaTa karate haiM- 'sumaINaM ityAdi / TIkArtha- sumatinAtha bhagavAn U~cAI kI apekSA zarIra se tIna sau300 have sUtrabhara ase| panyAsa (250) nAM smvaaye| harzAve che-'paumappa meNaM arahA' ityAdi / TIkA padmaprabhu bhagavAna 250 khase pacAsa dhanuSa pramANa uMcA hatA. asurakumAra devAnA sarvottama prAsAda 250 khaseA pacAsa ceAjana uMcA che. prasU.14zA have sUtrAra 300 zraNuso nA samavAyo matAve che - 'sumaINaM' ityAdi / TIkA--sumatinAtha bhagavAna 300 traNase dhanuSapramANa UMcA hatA. ariSTa zrI samavAyAMga sUtra Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trizatatama samavAyanirUpaNam AsIt / 'ariTThanemINaM arahA' ariSTanemiH khalu arhan 'tiNNivAsamayAI' trINi varSazatAni-trizatavarSANi 'kumAravAsamajhe' kumAravAsamadhye kumArAvasthAyAM 'vasittA' upitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA 'pavvaie' pravajitaH / 'vemA. NiyANaM devANaM' vaimAnikAnAM devAnAM 'vimANapAgArA' vimAnapakArAH 'tiNi tiNNi joyaNasayAI' trINi trINi yojanazatAni-trizatatrizatayojanAni 'ur3e uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'paNNatA' prajJaptAH / 'samaNassa bhagavo mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'tinni sayAI trINi zatAni 'codasapuvINa' caturdazapUrviNAM caturdazapUrvadhAriNAM trizatacaturdazapUrvadhAriNa ityarthaH 'hotthA' Asan / 'paMcadhaNusaiyassa NaM' paJcadhanuHzatikaraya khalu-paJcazatadhanuHpramANaparimitasya 'aMtimasArIriyassa' antimazArIrikasya-zarIrameva zArIrikam antimaM zArIrikaM yasya tasya tathoktasya, caramazarIrasyetyarthaH, 'siddhigayassa' siddhigatasya 'sAiregAiM tiNNi dhaNusayAI' sAtirekANi trINi dhanuH zavAni kiMcidadhikAni trizatadhanUMSi 'jIvappadesogAhaNA' jIvapradezAvagAhanA 'paNNattA' prajJaptA / idamatrAnusandheyam-paJcazatayojanapramANo'sau antimazArIrikaH zaile. zIkaraNasamaye zarIrarandhrapUraNena deha tribhAgaM vimucya ghanapradezo bhUtvA sAtireka dhanuSa U~ce the| ariSTa neminAtha prabhu tIna sau varSataka kumArAvasthA meM raha kara muMDita hue haiN| vaimAnika devoM ke vimAna tIna tIna sau U~ce haiN| zramaNa bhagavAna mahAvIra ke caturdaza pUrvadhArI tInasau 300 dhanuSa pramANa caramazarIrI dhanuSya ke siddhigati meM-mokSa meM prApta hone para vahAM AtmapradezoM kI avagAhanA kucha adhika tIna sau dhanuSa kI rahatI hai| tAtparya isakA yaha hai ki isameM siddhoM kI utkRSTa avagAhanA kahI gaI haipAMca sau500dhanuSa kI avagAhanA vAlA caramazarira dhArI manuSya zailezI karaNa ke samaya meM, zarIra ke raMdhroM (chidra) ko pUrane se, deha ke vibhAga neminAtha bhagavAna 300 traNaso varSa sudhI kumArAvasthAmAM rahIne dIkSita thayAM hatAM. vaimAnika devanAM vimAne 300-300 traNa-traNase jana uMcA che. zramaNa bhagavAna mahAvIranA cauda pUrvadhArI 300 traNaso hatAM. pAMcase dhanuSapramANu carama zarIrI manuSyanA AtmapradezanI avagAhanA siddhagatimAM-mekSa prApta thatAM-300 traNaso dhanuSathI thoDI vadhAre rahe che. tenuM tAtparya e che ke temAM siddhonI utkRSTa ava* gAhanAvALo caramazarIradhArI manuSya zailezIkaraNanA samayamAM, zarIranAM raMdho (chidro) ne pUravAthI, dehanA trIjA bhAgane choDIne bAkInA ghanapradezanI 300 traNaso ja zrI samavAyAMga sUtra Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre trizatadhaturavagAhanaH siddhimupagacchati / sAtirekatvaM caivaM vijJeyam - " tinni sayAtettIsA dhaNuttibhAgo ya hoi boddhavvo / esa khalu siddhANaM ukosogAhaNA bhaNiyA ||1|| " chAyA - trINi zatAni trayastriMzaddhanUMSi tribhAgazca bhavati boddhavyaH / eSA khalu siddhAnAmutkRSTAvagAhanA bhaNitA // 1 // iti // s. 143|| sArddhatrizatatamaM samavAyamAha - 'pAsassa NaM' ityAdi / mUlam -- pAsassa NaM arahao purisAdANIyassa ahaTusayAI copuvvINaM saMpayA hotthA | abhinaMdaNe NaM arahA aDDuTThAI dhaNusayAI uDUM uccatteNaM hotthA ||suu. 144 // TIkA- 'pAsassa ' ityAdi - ' pAsassa NaM arahao' pArzvasya khalu arhataH 'purisAdANIyassa' puruSAdAnIyasya = puruSazreSThasya 'asayAI' ardhacaturthazatAnisArvatrizatAni 'coddasa punvI gaM' caturdazapUrviNAM sArddhatrizatacaturdazapUrviNa ityarthaH sapayA' saMpat 'hotthA' AsIt / ' abhinaMdaNe NaM arahA' abhinandanaH khalu an 'aTThAI ghaNusayAI' arddhacaturthAni dhanuHzatAni = sArvatrizatAni dhanUMSi 'u uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt // sU. 144 || 618 ko chor3akara ghanapradeza ho kucha adhika tIna sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA hotA huA siddhi gati ko prApta karatA hai / 'tinni sayA tettIsA' isa gAthA dvArA utkRSTa avagAhanA meM jo kucha adhikatA hai vahI spaSTa kI gaI hai| arthAt 333 3/1 tInasau tetIsa dhanuSa battIsa ala avagAhanA hotI hai // 0 143 // aba sUtrakAra sAr3he tIna sau 350 vAM samavAya prakaTa karate haiM'pAsassa NaM arahao' ityAdi / TIkArtha- puruSAdAnIya - puruSazreSTha - pArzvanAtha bhagavAn ke sAr3he tIna sau 350 caturdazapUrvadhArI munijana the| abhinaMdana bhagavAna ke zarIra kI UcAI sAr3he tIna sau 350 dhanuSa kI thI // 0 144 // nathI thoDI vadhAre avagAhanA vANo thAne siddhagati prApta ure che, tinni sayA tettIsA' yA gAthA dvArA utkRSTa avagAhanAmAM ne adhichatAche te spaSTa uravAmAM Avela che." eTale ke 333 3/9 traNase tetrIsa dhanuSa ane 32 agUla avagAbnaa thAya che. ||suu. 143 // have sUtrAra trANuso yanyAsa ( u50) nAM samavAyo harzAve che - pAsassa NaM arahao' ityAdi / TIkA-puruSa zreSTha pArzvanAthanA cauda pUrvadhArI 350 traNase pacAsa muniyA hatA, abhinadana bhagavAna 350 dhanuSapramANa UMcA hatA. prasU, 1445 zrI samavAyAMga sUtra Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhAvabAdhinI TIkA. catuHzatatamaM samavAyanirUpaNam catuHzatatamaM samavAyamAha-saMbhave NaM' ityAdi / mUlam --saMbhave NaM arahA cattAri dhaNusayAiM urdU uccattaNaM hotthA / savve vi NaM nisaDhanIlavaMtA vAsaharapavvayA cattAri cattAri joyaNasayAiM ur3a uccatteNaM cattAri cattAri gAuyasayAiM uvveheNaM pnnnnttaa| savve vi NaM vakkhArapavvayA NisaDhanIlavaMtavAsaharapavvayaMteNaM cattAri cattAri joyaNasayAiM uDDUM uccatteNaM cattAri cattAri gAuyasayAI uvveheNaM pannattA / ANayapANaesu dosu kappesu cattAri vimANasayA pnnttaa| samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa cattArisayA vAI NaM sadevamaNuyAsuraMmi logaMmi vAe aparAjiyANaM ukkosiyA vAisaMpayA hotthA ||suu0 145 // TIkA-'saMbhaveNaM' ityAdi-'saMbhave NaM arahA' saMbhavaH khalu arhan 'cattAri dhaNusayAi' catvAri dhanuHzatAni catuHzatadhanaeNpi urdhvam uccatvena 'hotthA' AsIt / 'savvevi gaM' sarve'pi khalu 'nisahanIlavaMtA' niSadhanIlavanta; 'vAsaharapavvayA' varSadharaparvatAH 'cattAri cattArijoyaNasayAI' catvAri catvAri yojanazatAni 'ur3eM uccatteNaM' urdhvamuccatvena tathA 'cattAri cattAri gAuyasayAi catvAri catvAri gavyutazatAni 'unveheNaM' udvedhena bhUmigatabhAgatvena 'paNNattA' prjnyptaaH| 'samve vi NaM' sarve'pi skhalu 'vakvArapavvayA' cakSaskAraparvatAH 'Nisa. ___aba sUtrakAra cArasau 400vAM samavAya kahate haiM--'saMbhaveNaM arahA' ityaadi| TIkArtha--saMbhavanAtha bhagavAna cArasau dhanuSa U~ce the| aDhAI dvIpa saMbaMdhI samasta niSadha varSadhara aura samasta nIlavaMta barSadharaparvata cAracAra sau yojana U~ce haiM aura cAra cAra sau koza jitanA mUlabhAga inakA jamIna ke bhItara hai| samasta vakSaskAra parvata niSadha aura nIlavad ve suutr4|2 yArase(400)nAM samavAye 4 cha-'saMbhaveNaM arahA' ityaadi| TIkAtha-saMbhavanAtha bhagavAna cAra-400 dhanuSa uMcA hatA. aDhIdvIpamAMnA samasta niSadha varSadhara parvate ane samasta nIlavaMta varSadhara parvata 400-400 cAra-cArase jana uMcA che, ane temane 400-400 cAraso-cAraso keza jeTale mULabhAga jamInanI aMdara che. niSadha ane nIlavaMta varSadhara parvatanI samI zrI samavAyAMga sUtra Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 samavAyAGgasUtre DhanIlavaMtavAsaharapavvayaMte NaM' niSadhanIlacadvarSadharaparvatAnte khaluniSadhanIlavadvapaMdharaparvatAnAM samIpe 'cattAricattAri joyaNasayAI' catvAri catvAri yAjanazatAni 'uDu ucce Na 'urdhvamuccatvena 'cattAri cattAri gAuyasayAI' catvAri catvAri gavyUtazatAni 'uvveheNaM' udvedhena 'paNNattA' prajJaptAH / 'prANayapANaesu dosu kappesa' AnatamANatayordvayoH kalpayoH 'cattAri vimANasayA' catvAri vimAnazatAni catuHzatasaMkhyakAni bimAnAni 'paNNatA' prajJaptAni / 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'cattArisayA' catvArizatAni 'vAINaM' vAdinAm kIdRzAnAM vAdinAmityAha-'sadeva' ityAdi-'sadevamaNuyA suraMmi logami' sadevamanujAsure loke devamanuSyAsurasAbhayAM 'vAe' vAde'nya matikaiH saha 'aparAjiyANaM' aparAjitAnAm-parAjayarahitAnAm, 'ukosiyAvAisaMpayA' utkRSTA vAdisaMpat 'hotthA' AsIt ||suu.145|| sArghacatuHzatatamaM samavAyamAha-'ajie NaM' ityAdi / mUlam-ajie NaM arahA addhapaMcamAiM dhaNusayAiM urdU uccatteNaM hotthaa| sagare NaM rAyA cAuraMtacakavaTTI addha paMcamAiM dhaNusayAI uDU uccatteNaM hotthA // sU. 146 // TIkA-'ajieNaM ityAdi-'ajieNaM arahA' ajitaH khalu arhan 'addhapaMcamAI dhaNusayAI' arddhapaJcamAni dhanuH zatAni-sArddhacatuHzatadhanaeNSi 'uDaM uccavarSadhara parvatoM ke samIpa cAra-cAra so yojana ke U~ce haiM aura cAra-cAra sau koza jitanA mUlabhAga inakA jamIna ke bhItara hai / ANata prANata ina do kalpoM meM cArasau vimAna kahe gaye haiN| zramaNa bhagavAna mahAvIra ke aise cAra sau vAdI the jo deva, manuSya aura asura yukta sabhA meM anyamatiyo dvArA parAjita nahIM kiye jA sakate the ||suu0 145 // ava sUtrakAra sADhecAraso 450 veM samavAya kA kathana karate haiM-- panA samasta vakSaskAra parvate 400-400 cAraso-cAraso jana uMcA che, ane temano 400-400 cAraso-cArase koza jeTalo mULabhAga jamInanI aMdara che. ANata ane prANata, e be kapamAM cAraso (40) vimAna che. zramaNa bhagavAna mahAvIranA evA 400 cAra vAdI hatA ke jemane deva, manuSya, ane asuyukta sabhAmAM anya mata dharAvanArA parAjita karI zakatA nahIM sU 14pA have sUtrA2 nyArase payAsa (450) nAM smvaaye| matAve cha-'ajie NaM zrI samavAyAMga sUtra Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 621 bhAvabodhinI TIkA. paJcazatatanaM samavAyanirUpaNam teNaM' Urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'sagare NaM rAyA' sagaraH khalu rAjA 'cAuraMtacakavaTTI' cAturantacakravartI 'addhapaMcamAI dhaNusayAI' arddhapaJcamAni dhanuH zatAni-sArddhacatu:zatadhanUMSi 'ur3e uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'hotthA' aasiit| suu.146|| paJcazatatamaM samavAyamAha-savve vi NaM' ityAdi / mUlam-savve viNaM vakkhArapavvayA sIAsIoAomahAnaIo maMdarapavvayaMteNaM paMca paMca joyaNasayAiM urdU uccatteNaM paMca paMca gAuyasayAiM uThaveheNaM paNNattA / savve vi NaM vosaharapakUDA paMca paMva joyaNasayAiM urdU uccatteNaM mUle paMca paMca joyaNasayAiM vikkhaMbheNaM pannattA / usabheNaM arahA kosalie paMca dhaNusayAI uDDUM uccatteNaM hotthA / bharahe NaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI paMca dhaNusayAiM ur3eM:uccatte hotthaa| somaNasagandhamAdanavijuppabhamolavaMtANaM vakkhArapavvayANaM maMdarapavvayaMte NaM paMca paMca joyaNasayAiM urdU uccatteNaM paMca paMca gAuyasayAiM uvveheNaM paNNattA / savve vi NaM vakkhArapavvayakUDA hariharissahakUDavajA paMca paMca joyaNasayAiM uDheM uccatteNaM mUle paMca paMca joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM pnnttaa| savve vi NaM naMdaNakUDA balakUDavajA paMca paMca joyaNasayAI uhUM uccatteNaM mUle paMca paM joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM pannattA / sohammIsANesu kappesu vimANA paMca paMca joyaNasayAiM urlDa uccatteNaM paNNattA ||suu. 147 // 'ajie NaM arahA' ityAdi / TokArtha--ajitanAtha bhagavAna kA zarIra sADhe cArasau 450 dhanuSa U~cA thaa| cAturanta cakravartI sagara nareza sADhe cArasau 450 dhanuSa U~ce the| sU0 146 // arahA' ityaadi| TIkAI-ajitanAtha bhagavAna cAraso pacAsa (4pa0) dhanuSapramANa UMcA hatA. cAturata cakravarti sagaranareza (45) cArase pacAsa dhanuSapramANa uMcA hatA pasU 146 zrI samavAyAMga sUtra Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 samavAyAGgasUtra TIkA -- 'savve viNaM' ityAdi - 'savve viNaM vakkhArapavyayA' sarve'pi khalu vakSaskAraparvatAH 'sIAsIooo mahAnaIo' sItAsItode mahAnadyau yatra vartete tatra, 'maMdarapavvayaMte NaM' mandaraparvatAnte ca paMca paMca jAyaNasayAI uDDa uccatteNaM' paJca paJca yojanazatAni Urdhvamuccatvena 'paMca paMca gAuyasayAI' paJca paJca gavyUtazatAni 'uvveheNaM' udvedhena 'paNNattA' prajJaptA / 'sabve viNaM vAsaharakUDA' sarve'pi khalu varSadharakUTA: 'paMca paMca joyaNasayAI' paJca paJca yojanazatAni 'uDDhe uccatteNaM' Urdhvamuccatvena mUle 'paMca paMca joyaNasayAI' paJca paJca yojanazatAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa 'paNNattA' prajJaptAH / sarvavarSadharakUTA hi azItyadhikadvizatasaMkhyakAH 280 / taduktam - "lahuhimavaM himavaM nisaDhe ekkArasa anava ya kUDAI | nIlAi ti navagaM aTThekArasa jahA saMkhaM (56) || 1 || chAyA kSulla miti himavati niSadhe ekAdazASTau nava kUTAni / nIlAdiSu = nIlabad rukmizikhariSu triSu navakamaSTekAdaza yathAsaMkhyam 56 || 1 || iti // aiSAM (56) paJcabhirguNanAt pUrvoktA saMkhyA ( 280 ) bhavati / 'usabheNaM arahA kosalie RSabhaH arhana kauzala: 'paMcadhaNusayA " paJca dhanuHzatAni paJcazatasaMkhyakadhanUMSi 'uDDa uccateNaM' Urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'bharahe NaM rAyA' bharataH khalu aba sUtrakAra pA~cau 500vAM samavAya prakaTa karate haiM - 'savve viNaM' ityAdi / TIkArtha -- samasta vakSaskAra parvata, jahAM sItA aura sItodA ye do mahAnadiyAM hai vahAM tathA maMdaraparvata ke pAsa U~cAI kI apekSA pAMca pA~casau yojana U~ce haiN| aura udvedha (gaharApana) kI apekSA ye pAMca pAMca sau yojana jitanA bhAga inakA jamIna ke bhItara adRzya haiN| samasta varSadhara kUTa pAMca pAMca sau yojana ke UMce haiN| mUla meM inakA viSkaMbha pAMca pAMcasau yojana kA hai| kozala dezodbhava RSabhanAtha bhagavAn pAMcasau dhanuSa u~ce the| have sUtrAra pAMyaso 500 )nAM samavAyo matAce che- 'savve viNaM ityAdi / TIkA-samasta vakSaskAra paMta, jayAM sItA ane sIteAdA e e mahA nadIo che, tyAM tathA maMdara parvatanI pAMse uMcAinI apekSAe 500-500 pAMcaseA-pAMcase ceAjananA che. ane urdUdhanI apekSAe pAMcase pAMcaseA kAza pramANa che. eTale ke 500-500 pAMcaso pAMcaso kAza jeTale temA bhAga jamInanI adara adRzya che. samasta vadhara phUTa 500-500 pAMcaso-pAMcaso cAjana ucA jeane mULamAM temanA viSkala 500-500 pAMcaso-pAMcaso yeAjanane che. kAzala dezamAM janmelA RSabhadeva bhagavAna pAMcaseA (500) dhanuSa uMcA hatA. cAturanta cakravati bharata nareza zrI samavAyAMga sUtra Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcazatatama samavAyanirUpaNam 623 rAjA 'cAuraMtacakkavaTTI' cAturantacakravartI 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuHzatAni 'u, uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'hotthA' aasiit| 'somaNasagaMdhamAdaNavijuppabhamAla. vaMtANaM vakkhArapabvayA NaM' saumanasagandhamAdanavidyutprabhamAlyavantaH khalu vakSaskAraparvatAH NamitivAkyAlaMkAre, 'maMdarapavvayaMte NaM' mandaraparvatAnte atrApi Namiti vAkyAlaMkAre, meruparvatasamIpe 'paMca paMca joyaNasayAi' paJca pazca yoja. nazatAni 'uDDUM uccatteNaM' ardhvamuccatvena 'paMca paMca gAuyasayA' paJca pazca gavyutazatAni 'uvveheNaM' udvedhena 'paNNattA' prjnyptaaH| 'savve vi the' sarve'pi khala 'vakkhArapavvayakUDA' vakSakAraparvatakUTAH 'hariharissahakUDavajjA' hariharisahakUTavarjAH 'paMca paMcajoyaNasayAi' paJca paJca yojanazatAni 'ur3eM uccatteNaM' UrdhvamuJcatvena, mUle paMca paMca joyaNasayAI' paJcapaJca yojanazatAni 'AyAmavikkhabheNaM' AyAmaviSkambheNa 'paNNattA' prajJaptAH / vakSaskAraparvatakUTA azItyadhika catuHzatasaMkhyakA480, taduktam "vijuppahamAlavaMte nava nava18 sesesa satta satteva14 / solasavakkhAresu cauro cauro ya 64 kUDAiM 96.1 " chAyA-vidyutbhamAlyavatonavanava18 zeSayoH(dvayoH) sptsptv14| SoDazavakSaskAreSu catvAri catvAri ca 64kuuttaani(64)||shaa cAturanta cakravartI bharata nareza pAMca sau dhanuSa OMve the| meruparvata ke samIpa meM saumanasa, gaMdhamAdana, vidyutprabha aura mAlyavAn ye jo vakSaskAra parvata haiM ve pAMca pAMca sau yojana ke Uce haiN| aura udvedha kI apekSA inakA pAMca pAMca sau yojana jitanA bhAga jamIna ke andara adRzya hai |hri aura harisaha kUTa ko choDakara samasta vakSaskAra parvatoM ke kUTa pAMca pAMca sau yojana ke U~ce haiN| tathA AyAma aura viSkaMbha kI apekSA mUla bhAga meM ye saba pAMca pAMcaso yojana ke haiN| vakSaskAraparvatoM ke samastakUTa cArasau assI 480 haiN| inakI saMkhyA isa prakAra se hai-vidyutprabha evaM pAMcase dhanuSa UMcA hatA. meru parvatanI pAse saumanasa, gaMdhamAdana, vighaprabha, ane mAlyavAna nAmanA je vakSaskAra parvate che te pAMcaso-pAMcaso 500-500 jana uMcA che, ane temane 500-500 pAMca-pAMca yojana pramANa bhAga jamInanI aMdara adRSya che. hari ane harisaha phUTa sivAyanA samarata vakSaskAra parvatanA phUTa 500-500 pAMca-pAMcase jana uMcA che, tathA ayAma ane vidhvaMbhanI apekSAe te badhA mULabhAgamAM 500-500 pAMcaso-pAMcaso ejananA che. vakSaskAra parvatonA badhA maLIne 480 cAraso eMsI phUTa che. temanI saMkhyA A pramANe che-vivRtmabhanA zrI samavAyAMga sUtra Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 samavAyAGgasUtre ete ca panavatisaMkhyakAvakSaskArakUTA ekasmin kSetre bhavanti / jambUdvIpA. dyardhatRtIyadvIpe tu meruparvatayuktAni paJcamahAvidehakSetrANi santi, atasteSAM paJcabhirguNanAt azItyadhikacatuHzatasaMkhyakAni 480 vakSaskArakUTAni bhavanti / sarvANyetAni paJcazatocchritAni / evaM mAnuSottarAdiSvapi vijJeyam / vaitAdayaH kUTAni tu sapAdaSaDyojanocchritAni / RSabhakUTAdayovarSakUTA: aSTASTayojano. cchritAH / harikUTaharisahakUTayoH sahasrasahasrayojanocchritatvAdvarjanaM bodhyam / tadviSaye uktamapi "vijuppamaharikUDo harissahomAlavaMtavakkhAre / naMdaNavaNabalakUDo uviddhAM joyaNasahassAI / / 2 / / chAyA-vidyutprabhe harikUTo harisaho mAlyavad vakSaskAre / nandanavane balakUTaudviddhA yojanasahasram ||1||iti / 'savve vi NaM naMdaNakUDA' sarve'pi khalu nandanakUTAH 'balakUDavajjA' balakUTabarjAH asya sahasrayojanocchrAyatvAccheSAH 'paMca paMcajoyaNasayAi' paJcapaJcayo. janazatAni 'urdU uccatteNaM' UrdhvamuJcatvena mUle 'paMcapaMcajoyaNasayAI' paJcapaJca yojanazAni 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa 'paNNattA' prjnyptaaH| 'sohammIsANesu kappesu' saudharmezAnayoH kalpayoH 'vimANA' vimAnAni 'paMca paMcajoyaNasa. yAi' paJcapaJcayojanazatAni 'ur3e uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'paNNattA' pajJaptAH ||s.152|| mAlyavAn ina do parvatoM ke kUTa9-9= 18 haiN| aura bAkI ke do parvatoM ke 7-7=14 haiN| tathA solaha vakSaskAroM ke pratyeka ke 4-4 kUTa haiN| isa prakAra 64 haiN| ina sabakA joDa chayAnave 96 hotA haiN| ye kUTa eka kSetra meM haiN| aDhAI dvIpa meM meruparvata yukta pAMca mahAvidehakSetra haiN| 96 chayAnava ke sAtha 5 pAMca kA guNA karane para vakSaskAroM ke samasta kUToM kI saMkhyA 480 cAraso assI ho jAtI hai| jitane bhI naMdanakUTa haiM ve saba valayakUTa ko choDakara pAMca pAMca sau yojana U~ce haiN| tathA mUlabhAga 9, ane mAlyavAnanA maLIne 18 aDhAra phUTa thAya che. bAkInA be parvatenA 7 7=14 thAya che. tathA soLa vakSaskAranA 4-4 cAra cAra hisAbe 64 cosaTha phUTa thAya che. te badhAne saravALA 96 chanuM thAya che. A rIte eka kSetramAM 96 chanuM kUTa che. aDhIdvIpamAM merU parvatavALAM pAMca mahAvideha kSetra che. 96 channe 5 pAMca vaDe guNavAthI samasta vakSaskAronA phuTenI saMkhyA cAraso 480 eMsI AvI jAya . valayakUTa sivAyanA jeTalA naMdanakUTa che te 500-500 pAMcaso-pAMcase jana uMcA che, ane mULa bhAgamAM AyAma ane viSkabhanI apekSAe 500-500 pAMca zrI samavAyAMga sUtra Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 625 bhAvabodhinI TIkA. SaTazatatamaM samavAyanirUpaNam SaTzatatama samavAyamAha--'saNaMkumAramAhiM desu' ityaadi| __ mUlam--saNaMkumAramAhidesu kappesu vimANA cha joyaNasayAI ur3eM uccatteNaM pnnnnttaa| cullahimavatakUDassa uvarillAo caramaMtAo cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa samadharaNitale esa NaM cha joyaNasayAI avAhAe aMtare paNNatte / evaM siharIkuDassa vi / pAsasta NaM arahao cha sayA vAINaM sadevamaNuyAsure loe vAe aparAjiANaM ukkosiyA vAisaMpayA hotthA / abhicaMdeNaM kulagare cha dhaNusayAI ur3e uccatteNaM hotthA / vAsupujje gaM arahAchahiM purisasaehiM saddhiM muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie ||suu0 148 // TIkA--'saNaMkumAramAhiMdesu' ityAdi-saNaMkumAramAhidesu kappesa' sanatkumAramAhendrayoH kalpayoH 'vimANA' vimAnAni 'cha joyaNasa yAI' paDyojanazatAni 'uDUM uccatteNa' urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAni / 'cullahimavaMtakUDassa' kSullahimavatkUTasya 'uvarillAo caramaMtAo' uparitanAt caramAntAt 'culahimavaMtassa vAsaharapavyayassa' kSullahimavato varSadharaparvatasya 'samadharaNitale' samadharaNitalaM meM AyAma aura viSkaMbha kI apekSA pAMca pAMca sau yojana ke haiN| saudharma aura IzAna ina do kalpoM meM jo vimAna haiM ve pAMca pAMca sau yojana Uce haiN|suu0147|| aba sUtrakAra chahasau 600 vAM samavAya kahate haiM-'saNaMkumAra mAhiMdesu' ityaadi| TIkArtha-sanatkumAra aura mAhendra ina do kalpoM meM jo vimAna haiM ve chahasau yojana U~ce haiN| chuhimavAna parvata kUTa ke upara ke antima bhAga se chulla himavAn varSadhara parvata kA jo samadharaNitala hai vaha pAMcase lejananA che. saudharma ane IzAna, e be kalamAM je vimAne che te 500-500 pAMcaso-pAMcasa yojana UMcAM che. sU. 14chA ve sUtra42 se| (100)nAM samavAyo satAve cha- 'saNaMkumAramAhiMdesu' ityaadi| TIkAtha-sanakumAra ane mahendra e be kalpamAM je vimAno che te 600 cha jana uMcA che. chula himavAna parvatakUTanA uparanA antima bhAgathI chala zrI samavAyAMga sUtra Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre yadasti, 'esa NaM' etatkhalu 'cha joyaNasayAI' SaD yojanazatAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dare 'paNNatte' prajJaptam / kSullahimavAn zatayojanocchUitaH, tatkUTaM paJcazatayojanocchritam, iti sUtroktamantaraM bhavati / 'evaM' ebam anena prakAreNa 'siharikaDassa vi' zikharikUTasyApi uparitanAJcaramAntAt zikharivarSadharasya samadharaNitalaM SaTzatayojanaparimitaM dUraM vijJeyam / 'pAsassa NaM araho' pArthasya khalu arhataH 'cha sayA vAINaM' paTa zatAni vAdinAM-vAdinAM SaTzatAni 'sadevamaNuyAsure loge' sadevamanujAsure loke-devamanuSyAsuralokeSu 'vAe' vAde zAstrArthe 'aparAiyANaM' aparAjitAnAm-aparAbhUtAnAm 'ukkosiyA vAisaMpayA' utkRSTA vAdisaMpad 'hotthA' AsIt / 'abhicaMdeNaM kulagare' abhicandraH khalu kulakaraH-asyAmavasarpiNyAM saptasu kulakareSu caturthaH kulakaraH 'cha dhaNuptayAI' SaDdhanuHzatAni 'ur3eM uccatteNaM' urdhvamuccatvena 'hotthA' AsIt / 'vAsupujje NaM arahA' vAsupUjyaH khalu arhan 'chahiM purisasaehi SabhiH puruSazataiH SaTzatasaMkhyakaiH puruSaiH 'sadi' sArddha 'muMDe' muNDo 'bhavittA' bhUtvA 'agArAo' agArAt 'aNagAriyaM' anagAritAM 'pavvaie' pravajitaH // 2.148 // vyavadhAna (antara) kI apekSA chaha 6 sau yojana dUra hai| yaha antara isa prakAra se jAnanA cAhiye-chullahimavAna parvata sau yojana U~cA hai| aura usakA jo kUTa hai vaha pAMcaso yojana U~cA hai| ina donoM ko milA kara chaha 6 sau yojana kA antara nikala AtA hai| isI prakAra se zikharIkTa ke upara ke antima bhAga se zikharI varSadhara parvata kA samadharaNitalachaha sau yojana dUra hai| pArzvanAtha bhagavAna ke adhika se adhikachahasau vAdI aise the jo deva, manuSya evaM asura ina sahita sabhA meM anyavAdiyoM dvArA ajeya the| isa avasarpiNIkAla ke kulakaroM meM se cauthe kulakara ke ki jinakA nAma abhicaMdra thA zarIra himAvAna varSadhara parvatanuM je samadharaNitaLa che te 600 cho ejanane aMtare che. te aMtaranuM spaSTIkaraNa A pramANe che-chulahimAvAna parvata 100 ekaso jana uMce che. ane tenuM phUTa 500 jana uMcu che, te banne maLIne 600 cho jana aMtara AvI jAya che. e ja pramANe zikharakUTanA uparanA antima bhAgathI zikharI varSadhara parvatane samadharaNitala bhAga 600 chase yojana dUra che bhagavAna pAnAthanA vadhAremAM vadhAre 600 chaso vAdI evAM hatAM ke jemane deva, manuSya ane asura saMhitanI sabhAmAM anya vAdIo parAjita karI zakatA nahIM. A avasarpiNI kALanA kulakaramAMnA abhicandra nAmanA cothA kulakara 600 chase dhanuSa zrI samavAyAMga sUtra Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptazatatamaM samavAyanirUpaNam saptazatatamaM samavAyamAha - 'baMbhalaMta esu' ityAdi / mUlam -- baMbhalaMta esu kappesu vimANA sattasattajoyaNasayAI uDDU uccatteNaM paNNattA / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa satta jiNasayA hotthA | samaNassa bhagavao mahAvIrassa satta ve uvviyasayA hotthA / arinemI NaM arahA satta vAsasayAI desUNAI kevala pariyAgaM pAuNittA siddhe buddhe jAvappahINe / mahAhimavaMtakUDassa NaM ubarillAo caramaMtAo mahAhimavaMtassa vAsaharapavvayassa samadharaNitale esa NaM satta joyaNasayAI abAhAe aMtare paNNatte / eva ruSpikUDassa vi||suu. 149 // TIkA -- 'baMbhalaMta esu' ityAdi - 'baMbhalaMtarasu kappesu' brahmalAntakayoH kalpayoH 'vimANA' vimAnAni 'sattasattajoyaNasayAI' saptasaptayojanazatAni uDUM uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAni / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya sattajiNasayA' saptajinazatAni - saptazata saMkhyakAH kevalinaH 'hotthA' Asan / 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagato mahAvIrasya 'sattaveubbiyasayA' saptavaikurvikazatAni saptazatasaMkhyakA vaikrilabdhadharAH sAdhavaH 'hotthA' Asan / 'ariTThanemINa arahA' ariSTanemiH kI UcAI 6 chaha sau dhanuSathI / vAsupUjya bhagavAn ne6 chaha sau puruSoM ke sAtha muMDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthA dhAraNa kI hai || sU0 148 // aba sUtrakAra sAta 700 sau veM samavAya kA kathana karate haiM'bhalaM esa kappesa' ityAdi / 627 TIkArtha -- brahmaloka aura lAntaka ina do kalpoM meM sAta sau yojana ke U~ce vimAna haiN| zramaNa bhagavAna mahAvIra ke sAta 700 sau kecalI the / aura unake - sAta 700 sau vaikriyalabdhi ke dhAraka the / ariSTanemi pramANa uMcA hatA. vAsupUjya bhagavAne 600 chaseA puruSo sAthe dIkSA laI ne agArAvasthA pUrI karIne anagArAvasthA dhAraNa karI hatI. sU, 148mA have sAtasI (700) nA samavAyo uhe che. 'baMbha laMtaesa kappesu' ityAdi / TIkA chAlAka ane lAntaka, e e kalpAmAM sAta sAta yAjana ucA vimAna che. zramaNa bhagavAna mahAvIranA 700 sAtameA kevalI hatA. ane temanA 700 sAtasA munirAjo vaikriyalabdhinA dhAraka hatA. ariSTanemi bhagavAne 700 sAtasA zrI samavAyAMga sUtra Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 % 3D samavAyAGgasUtre khalu arhan 'sattavAsasayAi desUNAI' sattavarSazatAni dezonAni-catuHpaJcAzarinanyUnAni saptazatavarSANi bhagavatanchAsthaparyAyakAlazcatuHpaJcAzadinAtmako vijJeyaH, 'kevalapariyAgaM' kevalaparyAya pAuNittA' pAyitvA 'siddha buddhe jAvappahINe' siddho buddho yAvatmahINaH sarvaduHkharahito jAtaH / 'mahAhimavaMtakUDassa NaM' mahAhimavatkUTasya khalu uvarillAo caramaMtAo' uparitanAcaramA ntAt 'mahAhimavaMtassa vAsaharapavvayassa' mahAhimavato varSedharaparvatasya 'samadharaNitale' samadharaNitalaM yadasti, 'esa NaM' etatkhalu 'sattajoyaNasayAi' sapta yojanazatAni-mahAhimavAn dvizatayojanocchritaH, tatkUTaM paJcazatayojanocchritam, ityevaM saptazatayojanAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre paNNatte' prajJaptam / 'evaruppikUDassa vi' evaM rukmikUTasyApi uparitanAcaramAntAt rukmivarSadharasya samadharaNitalaM saptazatayojanaparimitaM duraM vijJeyam ||suu. 149 // prabhu ne kucha kama arthAta caupana 54 dina kama sAta700sau varSa taka kevali paryAya pAlana karake siddha buddha Adi avasthA prApta kI hai| aura isa taraha ve samasta duHkhoM se rahitabana cuke haiN| mahAhimavaMta kUTa ke Upara ke antimabhAga se mahAhimavAn varSadhara parvata kA samadharaNitala vyavadhAna (antara) kI apekSA sAtasau yojana dUra hai| yaha antara isa prakAra se jAnanA cAhiye-mahAhimavAna jo parvata hai vaha do sau yojana U~cA haiN| aura isakA jo kUTa haiM vaha 5 pAMca sau yojana U~cA haiN| isa taraha usake upara ke antima bhAga se parvatakA samadharaNitala bhAga sAta 7 sau yojana A jAtA hai| isI taraha se rUkmikaTa ke upara ke antimabhAga se rukmi parvata kA samadharaNitala sAta sau yojana dUra jAnanA caahiye| kyoM ki uttara ke parvatoM ko U~cAI vagairaha saba dakSiNa ke parvatoM ke samAna hai|suu0149|| varSathI 54 divasa jeTalA ochA samaya sudhI kevali paryAya pALIne siddha, buddha Adi avasthA prApta karI che, ane e rIte teo samasta duHkhothI rahita banI gayA che. mahAhimavaMtakUTanA uparanA atima bhAgathI mahAhimAvAna varSadhara parvatane samadharaNitala bhAga sAta (700) yojana dUra che. te aMtaranuM spaSTIkaraNa A pramANe che-mahAhimAvAna parvata 200 base jana uMce che. ane tenuM kUTa pAse (500) yojana UMcuM che. A rIte tenA uparanA antima bhAgathI parvatane samaraNitala bhAga 700 yojana thAya che e ja pramANe rukimaNUTanA uparanA antima bhAgathI kama parvatane samadharaNitala bhAga 700 sAta jana dUra che, kAraNa ke uttaranA parvatanI uMcAI vagere dakSiNanA parvatonA jevAM ja sU. 149 che zrI samavAyAMga sUtra Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTazatatamaM samavAyanirUpaNam aSTazatatamaM samavAyamAha- mahAsukkasahassAresu' ityAdi / mUlam-mahAsukkasahassAresu dosu kappesu vimANA aTujoyaNasayAI urdU uccatteNa paNNattA / imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe paDhame kaDe aTUsu joyaNasaesu vANamaMtarabhomejaviharA paNNattA / samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa aTrasayA aNuttarovavAiyANa devANaM gaikallANANaM ThiikallANANaM AgamesibhadANaM ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthaa| imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo ahiM joyaNasaehiM sUrie cAra carai / arahaoNaM ariTunemissa aTusayAiM vAINaM sadevamaNuyAsuraMmi logaMmi vAe aparAjiyANaM ukkosiyA vAisaMpayA hotthaa||suu.150|| TIkA--'mahAsukkasahassAresu' ityAdi-'mahAsukkasahassAresu dosu kappesu' mahAzukrasahasrArayordvayoH kalyayormadhye 'vimANA' vimAnAni 'aTThajoyaNasayAI' aSTayojanazatAni-aSTazatayojanAni 'uDDe uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prjnyptaaH| 'imIse gaM' asyAH khalu 'rayaNappabhAe pur3havIe' ratnamabhAyAH pRthivyA 'paDhame kaMDe' prathame kANDe 'asu joyaNasaesu' aSTasu yojanazateSu-ratnaprabhAyAH mathamaM kANDaM kharakANDam, taddhi SoDazavibhAgavibhaktam, tatra prathamo vibhAgo ___ aba sUtrakAra ATha sau 800 veM samavAya kA kathana karate haiM-- 'mahAsukka sahassAresu' ityAdi / TIkArtha--mahAzukra aura sahasrAra ina do kalpoM meM AThasau yojana ke U~ce vimAna haiN| isa ratnaprabhA pRthivI ke pahile kAMDa meM AThasau yojana taka ke pradeza meM vyaMtara devoM ke nagara haiN| ratnaprabhA pRthivI ke pahile kAMDakA nAma kharakAMDa haiN| usake solaha vibhAga haiN| inameM prathama vibhAga ve sUtrA2 mA se| (800)nAM smvaaye| matAve cha-'mahAsukkasahassAresu' ityaadi| TIkA-mahAzuka ane sahastrAra, e be kapamAM 800 AThaso jana uMcA vimAna che. A ratnaprabhA pRthvInA pahelA kAMDamAM 800 AThase yojana sudhInA pradezamAM vyaMtara denAnagara che. ratanaprabhA pRthvInA pahelA kAMDanuM nAma "barakAMDI che. tenA seLa vibhAga zrI samavAyAMga sUtra Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 samavAyAnasUtre ratnakANDam, tacca sahasrayojanapamANam, tasya zatazatayojanapramANodhiorahiteSu aSTazatayojaneSu pradezeSu 'vANamaMtarabhomejavihArA' vyantarabhaumeyavihArA:vyantaranagarANi 'paNNattA' prajJaptA: kthitaaniityrthH| 'samaNassa NaM bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya khalu bhagavato mahAvIrasya 'aTThasayA' aSTazatAni 'aNuttarovavAiNaM devANaM' anuttaropapAtikAnAM devAnAm deveSu utpatsyamAnatvAt devAnAM dravyadevAnAmityarthaH, kIdRzAnAM teSAm ? 'gaikallANANaM' gatikalyA. NAnAM-gatiH-devagatilakSaNA kalyANaM yeSAM te tathoktAstepAm, 'ThiikallANANaM' sthitikalyANAnAM-sthiti: trayastriMzatsAgaropamalakSaNA, saiva kalyANa yeSAM te tathoktAsteSAM tathA 'AgamesibhadANaM' AgamiSyabhadrANAm-AgamiSyada: tasmAccyavanAnantaramAgAmi bhadraM kalyANaM-nirvANagamanalakSaNaM yeSAM te tathoktA. ratnakANDa haiN| yaha eka 1 hajAra yojana 'pramANavAlA hai| usake 1-1 sau yojana Upara nIce choDakara ATha sau 800 yojanAtmaka pradeza meM vyantara jAti ke devoM ke nagara haiN| zramaNa bhagavAn mahAvIra ke una dravya devoM kI saMkhyA arthAt anuttara vimAnoM meM utpanna honevAle aise sAdhuoM kI saMkhyA-adhika se adhika AThasau kI thii| "gai. kallANANaM" Adi pada inhIM dravya devoM ke vizeSaNa haiM-jinakA artha isa prakAra se haiM-devagati kI prApti honA hI jinake liye kalyANarUpa hai| tetIsasAgara jaisI utkRSTa sthiti milanA jahAM AnaMda kA viSaya haiM aura vahAM se cyuta hokara jinheM nirvANa kI prApti honA haiN| tAtparya kahane kA yaha hai ki dravya deva ve jIva kahalAte haiM jo apanI vartamAna paryAya choDakara AgAmI kAla meM deva paryAya se utpanna honevAle hote haiN| abhI to ve manuSya paryAya meM hI vartamAna haiN| parantu che. temane pahele vibhAga ratnakAMDa che. te 1000 ekahajAra ejana pramANa che. tenI upara tathA nIcenA 100-100 ekasa ekaso jana sivAyamA 800 AThaso jananA pradezamAM vyaMtara jAtinA devonAM nagara chezramaNa bhagavAna mahAvIranA te dravya devenI saMkhyA, eTale ke anuttara vimAnamAM utpana thanArA sAdhuonI saMkhyA padhArebhA pAra 800 mA sonI tI. "gaikallANANaM" mA 56 me dravya denA vizeSaNa che, jemane artha A pramANe che-devagatinI prApti thAya eja jemane mATe kayANarUpa che. tetrIsa sAgarepamanI utkRSTa sthiti prApta thavI eja jyAM AnaMdanI vAta che. ane tyAMthI cavIne jemane nirvANanI prApti thAya che. kahevAno bhAvArtha e che ke dravyadeva e jIvone kahe che ke je jI pitAnI vartamAna paryAya choDIne bhaviSyamAM deva paryAyamAM utpanna thavAnA hoya che. hAlamAM te teo manuSya paryAyamAM ja rahela che. paNa mRtyu pachI temane janma devagatimAM zrI samavAyAMga sUtra Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navazatatamaM samavAyanirUpaNam steSAM, 'ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA' utkRSTA anuttaropapAtikasaMpadaH 'hotthA' Asan / 'imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo' bahusamaramaNIyAd-bahuH atyantaM samaH-bahusamastena ramaNIyo manoharastasmAd 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAt ' ahiM joyaNasaehiM ' abhiyojanazataiH-aSTazatayojanadUreNa 'sUrie' maryaH 'cAraM carati-bhrAsyati / 'arahao NaM arihanemissa' arhataH khalu ariSTanemeH 'aTThasayAI vAINaM' aSTazatAni vAdinAm-vAdinAmaSTazatAni kIdRzAnAmaSTazatAni 'sadevamaNuyAsurammilogammi' sadevamanujAsure loke 'vAeaparAjiyANaM' vAde'parAjitAnAm 'uko. siyA vAisepayA' utkRSTAvAdisaMpat 'hotthA' AsIt ||suu. 150 // ___ navazatatamaM samavAyamAha-'ANaya pANaya' ityAdi / __ mUlam--ANaya pANaya AraNa aJcuesu kaSpesu vimANA nava navajoyaNasayAI uDu uccatteNaM paNNattA / nisaDhakUDassa NaMuvarilAo siharatalAo NisaDhassa vAsaharapavvayassa same dharaNitale esa NaM nava joyaNasayAiM abAhAe aMtare paNNatte / evaM nIlavaMtakuDassa marane ke bAda unakA janma devagati meM hone vAlA hotA hai| pAMca vimAna-vijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita aura sarvArthasiddha ye pAMca devaloka-anuttara vimAna hai| inameM tetIsa 33 sAgara kI sthiti hai| yahAM se cyuta hue jIva ko mokSa kI prApti hotI hai| isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se AThasau yojana dUra hokara sUrya paribhramaNa karatA hai| ariSTanemiprabhu ke aise vAdiyoM kI ki jo deva, manuSya aura asuroM se yukta sabhA meM zAstrArtha meM kabhI bhI vAdiyoM dvArA parAjita nahIM ho sakate the adhika se adhika saMkhyA AThasaukI thI ||suu0 150 // thavAno hoya che. pAMca vimAna vijaya, vaijayaM, ta, yaMta, aparAjita ane sarvArtha siddha e pAMca anuttara vimAno che. temAM 33 tetrIsa sAgaropamanI bhAvasthiti hoya che. tyAMthI AvIne jIvane mokSanI prApti thAya che. A ratnaprabhA pRthvInA bahu saramaNIya bhAgathI 800 AThase jana dUra rahIne sUrya paribhramaNa kare che. ariSTa nami prabhunA vadhAremAM vadhAre evA 800 matavAdIo hatA ke je deva, manuSya ane asurothI yukata sabhAmAM zAstrArtha karavAmAM prativAdIo dvArA kadI paNa parAjita karI zakAtA nahI. sU. 15nA zrI samavAyAMga sUtra Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 samavAyAGgasatre vi / vimalavAhaNe NaM kulagareNaM navadhaNusayAiM uDUM uccatteNaM hotthaa| imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo navahiM joyaNasaehi savvuvarime tArArUvaM cAraM carai / nisaDhassaNaM vAsaharapavvayassa uvarilAo siharatalAo imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe paDhamassa kaMDassa bahumajjhadesabhAe esa NaM navajoyaNasayAI abAhAe aMtare paNNatte / evaM nIlavaMtassa vi // sU. 151 // TIkA-'ANaya pANaya AraNa accuesu' ityAdi / 'ANayapANaya AraNa Accuesu kappesu' AnatamANatAraNAcyuteSu kalpeSu 'vimANA' vimAnAni 'nava nava joyaNasayAI' nava nava yojanazatAni-navazatanavazatayojanAni 'uDu uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAni / 'nisahakUDassa gaM' niSadhakUTasya khalu 'uva. rillAo siharatalAo' uparitanAt zikharatalAt 'NisaDhassa vAsaharapavvayassa' niSadhasya varSadharaparvatasya 'samedharaNitale' samaM dharaNitalaM yadasti, 'esa gaM' etatkhalu 'navajoyaNasayAI' navayojanazatAni-niSadhakUTaM pazcazatayojanocchritaM ___ aba sUtrakAra nau sau 900 veM samavAya kA kathana karate haiM'ANayapANaya' ityAdi / TIkArtha-Anata, prANata, AraNa aura acyuta ina kalpoM meM nau sau nau sau 900-900 yojana ke U~ce vimAna haiN| niSadhakUTake upara ke zikharatala se niSadha varpadhara parvata kA sama jo dharaNitala hai vaha nau sau yojana dUra hai| vaha isa prakAra se hai-niSadha parvata kI U~cAI cArasau 400 yojana kI hai aura isake kUTa kI UMcAI pAMcasau 500 yojana kI hai| isa taraha sUtrokta nausau 900 yojana kI dUrI usake uparI kUTa se usake sama dharaNitala kI paDajAtI hai| isI ve sUtra napase (800) nA samapAye! matAve che-- 'ANaya pANaya' ityaadi| sAtha-mAnata, prAta, maa29|| mane mayuta, me 48pAmA nvse| napase (00900) yojana UMcAM vimAna che. niSadhakUTanA uparanA zikharataLathI niSadha varSadhara parvatane je samadharaNitala bhAga che te 900 yojana dUra che. te A rIte che- niSadha parvata 400 ejana uMce che ane tenA kuTanI uMcAI 500 ejananI che. A rIte tenA uparanA phUTathI tenA samaraNitalanuM sUkata 900 jananuM zrI samavAyAMga sUtra Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navazatatamaM samavAyanirUpaNam niSadhazca catuHzatayojanocchrita ityevaM navazatayojanAAna 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prajJaptam / 'evaM nIlavaMtakUDassa vi' evaM nIlavaskUTasyA'pi uparitanAt zikharatalAt nIlavatovaSadharasya samaM dharaNitalaM navazatayojanadUraM vijJeyam / 'vimalavAhaNeNaM kulAgareNaM' vimalavAhanaH khalu kulakara: 'NaM' atra prathamo 'NaM' nizcaye, dvitIyo 'NaM' vAkyAlaMkAre, 'navadhaNusayAI navadhanuHzatAni uDDheM uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'hotthA' AsAt / 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo' bhUmibhAgAo' bahusamaramaNIyAbhUmibhAgAt 'navahiM joyaNasaehi' nayasu yojanazateSu-upari navazatayojaneSu gateSu satsu sambovarime' sarvoparimaM-sarvoparisthitaM 'tArArUve' tArArUpaM tAretyarthaH, 'cAraM carai' cAraM carati bhrAmyati / nisaDhassa NaM vAsaharapavvayassa' niSadhasya khalu varSadharaparvatasya 'uvarillAo siharalAo' uparitanAt zikharatalAt 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH prathivyAH 'paDhamassa kaMDassa' prathamasya kANDasya 'bahamajjhadesabhApa' bahumadhyadezabhAgo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'navajoyaNasayAI' navayojanazatAninavazatayojanAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre piNNatte' prajJaptaH / 'evaM nIlavaMtassa vi' evaM nIlavato'pivarSadharaparvatasya uparitanazikharatalAta taraha se nIlavaMta kUTa ke upara ke zivaratala se nIlavaMta varSadhara parvata kA jo samadharaNitala hai vaha bhI nau sau 900 yojana dara haiN| vimalavAhana nAmake kula kara zarIra kA U~cAi meM nau sau 900 dhanuSa ke the| isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusama-ramaNIya bhUmibhAga se nau sau yojana upara arthAt itane yojana nikalajAne ke bAda sarvopari sthita-sabase pahile tAre bhramaNa karate haiN| niSadha varSadhara parvata ke upara ke zikhara tala se isa ratnaprabhA pRthivI ke prathama kAMDa kA jo bahumadhyapradeza hai vaha vyavadhAna-(antara) kI apekSA nau sau yojana dUra hai| isI taraha se nIlavaMta varSadhara parvata ke upara ke zikharatala aMtara AvI jAya che. e ja rIte nIlavaMtakUTanA uparanA zikharataLathI nAlata varSadhara parvatano samadharaNitaLa bhAga 900 pejana dUra che. vimalavAhana nAmanA kulakaranA zarIranI uMcAi 900 dhanuSa pramANa hatI. A ratnaprabhA pRthvInA baha sama-ramaNIya bhUmi bhAgathI 900 navase jana upara eTale ke eTaluM aMtara pasAra thayA bAda sarvoparisthita-sauthI pahelAM tArA bhramaNa kare che. niSadha varSadhara pavananA uparanA zikharataLathI A ratnaprabhA pRthvInA prathama kAMDano barAbara madhya bhAga navaso (900) yena dUra che. e ja pramANe nIlavaMta varSadhara parvatanA zrI samavAyAMga sUtra Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH prathamakANDabahumadhyadezabhAgo nakzatayojanAntarito vijJeyaH // sU. 151 / / sahasratamaM samavAyamAha-savve vi NaM' ityAdi / mUlam-savve vi NaM gevijavimANA dasa dasa joyaNasayAiM uDDU uccatteNaM paNNattA / savve vi NaM jamagapavvayA dasa dasa joyaNasayAI ur3a uccatteNaM paNNattA, dasa dasa gAuyasayAiM uvveheNaM paNNatA, mUle dasa dasa joyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM paNNattA, evaM cittavicittakUDA vi bhANiyavvA savve vi NaM vaTaveyaDdapavvayA dasa dasa joyaNasayAI uDDUM uccatteNaM paNNattA, dasa dasa gAuyasayAiM uvveheNaM paNNattA, mUle dasa dasa joyaNasayAI vikkhaMbheNaM paNNattA, savvattha samApallaga saMThANasaMThiyA pnnnnttaa| savve vi NaM hariharissahakUDAvakhArakUDavajjA dasa dasa joyaNasayAiM uDDe uccatteNaM paNNattA, mUle dasadasajoyaNasayAiM vikkhaMbheNaM pnnnnttaa| evaM balakUDA vi naMdaNakUDavajjA / arahA vi ariTunemI dasa vAsasayAiM savvAuyaM pAlaittA siddhe buddhe jAva savvadukkhappahINe / pAsassa NaM arahao dasasayAiM jiNANaM hotthaa| pAsassa NaM arahao dasa aMtevAsisayAiM kAlagayAI jAva savvadukkhappahINAiM / paumadaha puMDarIyadahA NaM dasa dasa joyaNasayAI AyAmeNaM paNNattA ||suu. 152 // se isa ratnaprabhA pRthivI ke prathamakAMDa kA vahubhadhya bhAga nau sau yojana dUra jAnanA cAhiye ||suu0151|| - uparanA zikharataLathI A ratnaprabhA pRthvInA pahelA kAMDane barAbara madhyabhAga nase. (800) yauna 2 cha. ||suu. 15ul zrI samavAyAMga sUtra Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sahastratamaM samavAyanirUpaNam 635 TIkA- 'savve viNaM' ityAdi - 'save viNaM gevijjavimANA' sarve'pi khalu greveyaka vimAnAH 'dasa dasa joyaNasayAI' daza daza yojanazatAni 'urdU uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAH / 'savve viNaM jamagapavvayA' sarve'pi khalu yamakaparvatAH - uttarakuruSu nIlavadvarSadharasya uttarasyAM dizi zItAyA mahAnadyA ubhayoH kUlayo dvau yamakAbhidhAnau parvatau staH / paJcasvapi uttarakuruSu dvayordvayoryamakaparvatayoH satvAddazayamakaparvatA bhavanti, te sarve yamakaparvatAH, 'dasa dasajoyaNasayAI' daza daza yojanazatAni dazadazazata yojanAni 'u uccateNaM' UrdhvamuJcatvena 'paNNattA' prajJaptAH, 'dasa dasagAuyasayAI' daza daza gavyUtazatAni 'ubbeNaM' udvadhena bhUmigatamUlabhAgatvena 'paNNattA' prajJaptAH mUle 'dasa dasa joyaNasayAI' daza daza yojanazatAni 'AyAma vikrabheNaM' AyAmaviSkambheNaM 'paNNattA' prjnyptaaH| ' evaM ' evam - yamakaparvatavat 'cinavicitakUDA vi' citravi aba sUtrakAra eka hajAra veM samavAya kA kathana karate haiM - 'savve viNaM' ityAdi / TAkArtha - jitane bhI graiveyaka vimAna haiM ve saba dasa sau arthAt 1 - 1eka eka hajAra bojana ke U~ce haiM / samasta yamaka parvata 1 - 1eka 2 hajAra yojana ke Uce haiM / ye yamaka parvata uttara kurukSetra meM jo nIlavaMta parvata hai usakI uttaradizA meM zItA mahA nadI ke donoM taTapara do haiM isa prakAra aDhAI dvIpa meM vartamAna 5pAMca uttara kurukSetra meM do do kI inakI sattA hone se ye kula dasa 10 parvata haiN| inakA pratyeka kA mUla bhAga jamIna ke bhItara 10-10 dasa-dasa sau koza pramANa hai / jitane ina sabakI UcAI hai utanA hI inakA AyAma aura viSkaMbha mUla meM haiM / ye saba yamaka parvata sarvatra samAna haiM aura palyaka have sUtrakAra eka hajAra (1000)nAM samavAA batAve che'svvevi NaM' ityAdi / I TIkA jeTalA traiveyaka vimAne che te badhA eka eka hajAra yeAjana ucA che. samasta yamaka paryaMta eka eka hajAra ceAjana uMcA che. uttara kSetramAM nIvata parvatanI uttara dizAmAM zItA mahAnadInA banne taTa para e camaka parvata che. e ja pramANe aDhI dvIpamAM Avela pAMca kuzneAmAM be-e (ra-2) yamaka pata hAvAthI temAM kula dasa parvata che. te pratyekane mULabhAga 1000-1000 kAza pramANa jamInamAM adRzya che. jeTalI temanI uMcAi che eTaleA ja mULa pradezamAM temane AyAma ane viSNu' che, te yamaka patA satra samAna che ane palya zrI samavAyAMga sUtra Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre citrakUTA api 'bhANiyavvA' bhaNitavyAH-paJcasu devakuruSu paJcacitrakUTAH paJca vicitrakaTAH parvatAH santi / ete daza parvatA yamakaparvatavadUrdhvamuccatvena udvedhena AyAmaviSkambheNa ca vijnyeyaaH| 'savve vi gaM' sarve'pi khalu 'vaveyapavvayA' vRttavaitAdayaparvatAH zabdApAtyAdayo hi viMzatirdRttavaitADhayaparvatAH 'dasa dasajoyaNa. sayAI' dazadazayojanazatAni 'urlDa uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptA, 'dasadasa gAuyasayAI dazadaza gavyUtazatAni 'utveheNaM' udvedhena 'paNNattA' prajJaptAH, mUle 'dasadasa joyaNasayAI' dazadaza yojanazatAni vikrakhaMbheNaM' viSkambheNa 'paNNattA' prajJaptAH, tathA 'savvattha' sarvatra 'samA' samAH-tulyAH 'palla. gasaMThANasoThayA' palyakasaMsthAnasaMsthitAH-palyakaH- pAla-khaMba' iti lATa dezaprasiddhadhAnyAdhArapAtravizeSa:-tasya yatsaMsthAnamAkRtistadvatsaMsthitAH--sthitA:palyakAkRtikA ityarthaH, 'paNNattA' prjnyptaa-kthitaaH| 'savve vi NaM harihari( gola AkAra ke TokarI ke jaise AkAra vAle) haiN| palyaka yaha anAja bharane kA pAtra hai jise lATa deza meM pAla-khaMba kahA jAtA haiN| yamaka parvata kI taraha hI citra aura vicitrakUTa bhI u~cAI, uvedha aura AyAma viSkaMbha kI apekSA jAnanA caahiye| arthAt pAMca devakuru meM pAMca citrakUTa nAmake parvata haiN| ye dazoM parvata hI--1-1 eka eka hajAra yojana ke uce haiN| inakA pratyeka kA mUlabhAga jamIna ke bhItara 10-10 dasa dasa sau koza pramANa haiN| tathA jitanI u~cAI haiM utanA hI inakA AyAma aura viSkaMbha mUlabhAga meM haiN| zabdApAti Adika jo 20 vIsa vRtta vaitADhaya parvata haiM ve ekaeka hajAra yojana U~ce haiN| dazadaza sau koza pramANa ye jamIna ke bhItara ghuse haiN| tathA mUlabhAga meM inakA viSkaMbha daza-daza so yojana kA hai| ve saba vRtta vaitAdaya saba (goLAkAranI TelInA jevA AkAravALA) AkAranA che. anAja bharavAnA eka prakAranA kAmane palpaka kahe che. jene lATa dezamAM pAlakhaMba kahe che. yamaka parvatanA jevI ja citra ane vicitrakUTanI paNa uMcAI, udvedha (jamInanI aMdara bhAga) ane AyAma vizkela che. eTale ke pAMca devakusamAM pAMca citrakUTa ane pAMca vicitrakuTa nAmanA parvata che. te dase parvata eka eka hajAra yojana UMcA che. te darekane 1000-1000 eka eka hajAra jana pramANa mULabhAga jamInanI aMdara adazya che. tathA temanI jeTalI uMcAI che eTale ja mULabhAgane AyAma ane vizkela che. zabdApAti Adi je 20 vRtta-vaitADhaya parvata che teo eka eka hajAra jana uMcA che. eka eka hajAra keza pramANu teo jamInanI aMdara che. mULabhAgamAM temano viSaMbha 1000-1000 eka eka hajAra ejanane che. te badhA zrI samavAyAMga sUtra Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sahasratamaM samavAyanirUpaNam 637 ssakUDAvakhArakUDavajjA' sarve'pi khalu hariharissahakUTAvakSaskArakUTavarjAH-harikUTo vidyutpabhAbhidhAne gajadantAkAravakSaskAraparvate vidyate, harisahakaTastu mAlyavadavakSaskAre vidyate, pazcasvapi mandareSu etayoH vidyamAnatvAt paJca harikaTAH paJcaharisaha kaTAH santi / harikaTa harisahakUTa5varjitAH zeSAH saptatyadhikacatu: zatasaMkhyakAH470 vakSaskAraparvatA etatsadazoccatvarahitAH, iti zeSavakSaskAravajitA dazA'pyete harikUTaharisahakaTAH dasadasa joyaNasayAI' dazadazayojanazatAni 'uDDUM uccatteNaM' Urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAH, mle 'dasadasa joyaNa. sayAI' dazadazayojanazatAni 'vikkhabheNaM' viSkambheNa 'paNNatA' mjnyptaaH| evaM' evam-anenaiva prakAreNa 'balakuDA vi' balakUTA api 'naMdaNakUDabajA' nandanakUTavarjAH vijJeyAH / ayaM bhAvaH--paJcamandarasthitAni paJcanandanavanAni teSu jagaha ekase haiN| ataH inakA AkAra palyaka ke jaisA hai| vakSaskAra kUToM ko choDakara samasta hari aura harisaha kUTa dasa-dasa sau yojana ke U~ce haiN| mUlabhAga ina sabakA viSkaMbha kI apekSA dasa dasa sau yojana kA hai| gajadantAkAravAle vakSaskAra parvata meM ki jisakA nAma vidyatprabha hai harikUTa hai| harisahakUTa mAlyavAn vakSaskAra meM hai| aDhAI dvIpa saMbaMdhI jo pAMca meru haiM, unameM ye donoM kUTa haiN| isaliye pAMca meru saMbaMdhI harikUTa pAMca aura pAMca hI harisaha kaTa haiN| hari aura harisaha kuTo ko choDakara zeSa jo cAra sau sattara 470 vakSaskAra parvata haiM ve ina jaise U~ce nahIM haiN| ataH zeSa vakSaskAra kUTa varjita daza harikUTa aura daza harisahakaTa eka eka hajAra yojana ke U~ce yahAM kahe gaye haiN| isI taraha se naMdanakUTa varja balakUTa bhI jAnanA caahiye| tAtparya yaha hai ki pAMca meru meM pAMca naMdanavana haiN| ina pAMca naMdanavanoM vRttavaitADhaya parvate sarvatra eka sarakhA che. tethI teo palpakAkAranA che. vakSaskAra phUTa sivAyanA samasta hariphaTa ane harisaha phUTa 1000-1000eka eka hajAra jana uMca che. te badhAnA mULabhAgano viSka 1000-1000eka eka hajAra ejanane che. vidhutmabha nAmanA gajadantAkAra vakSaskAra parvatemAM harikUTa Avela che. mAlyavAna vakSaskAramAM harisahakUTa che. aDhI dvIpanA je pAMca meru che, temAM te bane phUTa che. tethI pAMca merunA pAMca hariphUTa ane pAMca harisahakUTa che. hari ane harisahaphUTa sivAyanA je 470 vakSaskAra parvate che temanA jeTalA uMcA nathI. tethI bAkInA vakSaskArakUTa sivAyanA dasa harikUTa ane dasa harisahaphUTa 1000-1000 eka eka hajAra yojana UMcAIvALA ahIM batAvyA che. e ja pramANe naMdanakUTa sivAyanA balakUTonI bAbatamAM paNa samajavuM. tenuM tAtparya A pramANe che--pAMca memAM pAMca naMdanavana che. pratyeka zrI samavAyAMga sUtra Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre pratyekanandanavane nava nava nandanakuTAH santIti navabhirguNite jAtAH paJcacatvAriMzat tatraizAnyAM dizi balakUTanAmA kUTo'sti / asya saMkhyA pazca, sarve'pyete sahasrayojanocchUitAH, mUle sahasrayojanaviSkambhAzca / nandanakUTavarjA eva ete evmvseyaaH| balakUTavarjitAH zeSA nandanakUTAhi nandanavanAnAM pratyekasya pUrvAdidikSu vidikSu vyavasthitAzcatvAriMzatsakhyakAH santi / ete ca sahasrayojano. cchritaaH| ata eva etadvarjitA eva balakUTA atra vivakSitAH / 'arahA vi arihanemI' arhannapyariSTanemiH 'dasavAsasayAI dazavarSazatAni, kumAratve trINizatAni, anagAratve saptazatavarSazatAni, ityevaM sahasravarSANi 'savvAuyaM' sarvAyuH meM pratyeka naMdanavana meM nau nau naMdanakUTa haiN| ata: ina saba naMdanakUToM kI saMkhyA pAMca naMdanavano kI apekSA paitAlIsa 45 ho jAtI hai| IzAna dizA meM balakUTa nAma kA kaTa hai| ye balakUTa pAMca haiN| ye saba pAMco hI balakUTa eka eka hajAra yojana U~ce haiN| aura mUlabhAga meM inakA viSkaMbha eka eka hajAra yojana ko hai| pAMca balakUToM ko choDakara pAMca naMdanavanasthita jo paiMtAlIsa nandanakaTa haiM unameM jo40cAlIsa naMdanakUTa haiM ve naMdanavanoM kI pratyeka kI pUrva Adi dizAoM meM aura vidizAoM meM vyavasthita hai| ye cAlIsa 40 naMdanakaTa eka eka hajAra U~ce nahIM hai| isa liye sUtrakAra ne inheM choDakara hI pAMca balakUToM kI U~cAI eka eka hajAra yojana kI kahI hai| ahaMta ariSTa nemi bhagavAn kI pUrI Ayu eka hajAra varSa kI thii| isa meM tInasau 300 varSa inake kumAra kAla meM vyatIta hue aura bAkI ke sAta 700 sau varSa anagAravasthA meN| isa prakAra eka hajAra varSa kI Ayu bhogakara ye naMdanavanamAM nava, nava naMdanakUTa che. tethI pAMca naMdanavanamAM maLIne ekaMdare pistALIsa (45) naMdanakUTa che. izAna dizAmAM balakUTa nAmane kUTa che. te balaphUTa pAMca che. te pAMce bALakUTa 1000-1000 eka eka hajAra yojana UMcA che, ane mULabhAgamAM temane viSThabha 1000-1000 eka eka hajAra jana che pAMca balakUTa sivAyanA pAMca naMdanavanamAM AvelA je 45 pistALIsa naMdanakUTa che temAMnA 40 cAlIsa naMdanakUTa pratyeka naMdanavananI pUrva Adi dizAomAM ane vidizAomAM Avela che. te cAlIsa naMdanakUTa 1000-1000 eka eka hajAra jana UMcA nathI. te kAraNe sUtrakAre te naMdanakaTo savAyanA pAMcabalakUTanI uMcAI eka eka hajAra rojana batAvI che. ahata ariSTanemi bhagavAnanuM pUruM AyuSya ekahajAra (1000) varSanuM hatuM. temAMnA 300 traNa varSa kumArAvasthAmAM ane bAkInA 70 sittera varSa anagArAvasthAmAM vyatIta thayAM hatAM.A zrI samavAyAMga sUtra Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazatatamaM samavAyanirUpaNam 'pAlaittA' pAlayitvA 'siddha buddhe jAva savvadukkhappahINe' siddho buddho yAvat sarvaduHkhapahINa: srvduHkhrhitojaatH| 'pAsassa NaM araho' pArzvasya khalu arhataH 'dasasayAI jiNANaM' dazazatAni jinAnAM 'hotthA' Asan / 'pAsassa NaM arahao' pArzvasya khalu arhataH 'dasa aMtevAsisayAI daza antevAsizatAni sahasrasaMkhyakA antevAsinaH 'kAlagayAiM jAva' kAlagatAni yAvat-kAladharma prAptAH santo yAvat 'savvadukkhappahINAI' sarvaduHkhapahINAni janmajarAmaraNAdi sakaladuHkha vinirmuktAH ityrthH| 'paumadahapuMDarIyaddahA ya' padmahUdapuNDarIkahUdau capadmahUdaH zrIdevInivAsabhUto himvdvrssdhrprvtopritnbhaagsthitH| puNDarIkahUdo lakSmIdevI nivAsabhUtaH zikharivarSadharaparvatoparitanabhAgasthitaH, etau ca hUdI 'dasa dasa joyaNasayA ' dazadaza yojanazatAni-sahasrasahasrayojanAni AyAmeNa' AyAmena-dairyeNa 'paNNattA' prajJaptau ||suu0 152 // ekAdazazatatamaM samavAyamAha mUlam--aNuttarovavAiyANaM devANaM vimANA ekArasa joyaNasayAiM uDu uccatteNaM paNNattA / pAsassa NaM arahao ekArasasayAI veuvviyANaM hotthA ||suu. 153 // anta meM siddha buddha banakara samasta duHkhoM se rahita ho gaye hai| pArzvaarahaMta prabhu ke eka hajAra jina-kevala jJAnadhArI sAdhu the| pArzvanAtha arahaMta prabhu ke eka hajAra aMtevAsI-sAdhu-kAladharma prAptakara-maraNakara yAvat janma, jarA evaM maraNa Adike sakala duHkhoM se rahita bane hai| padmahRdaki jisa para zrI devI rahatI hai, aura jo prathama varSadhara himavAn parvata ke uparIbhAga para sthita hai tathA puMDarIka hUda-ki jisa para lakSmI devI rahatI hai aura jo zikharI nAmaka varSadhara parvata ke UparI bhAgapara sthita haiMina donoM hRdoM kI-laMbAI daza-daza hajAra-sau sau yojana kI hai|suu0152|| rIte eka hajAra 1000 varSanuM AyuSya bhogavIne teo siddha, buddha ane samasta dukhethI rahita banI gayA. pArzvanAtha bhagavAnanA kevaLajJAna dhArI sAdhuo 1000 ekahajAra hatA. pArzvanAtha prabhunA eka hajAra aMtevAsI-sAdhu-kAladharma pAmIne janma, jarA, maraNa AdinA samasta dukhethI rahita thayA che. padmahUda ane puMDarIka hadanI laMbAI dasa dasa (1000-1000)jananI che. padyahuda para zrI devI rahe che ane te prathama varSadhara himavAna parvatanA uparanA bhAgamAM AveluM che. puMDarIkaThuMda para lakSamIdevI rahe che ane te zikharI nAmanA varSadhara parvatanA uparanA bhAgamAM AveluM che. pArTa 15rA zrI samavAyAMga sUtra Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 samavAyAGgasUtre TIkA--'aNuttarovavAiyANaM' ityAdi-'aNuttarovavar3iyANaM devANaM' anuttaropapAtikAnAM devAnAm 'vimANA' vimAnAni 'ekArasa joyaNasayAI' ekAdazayojanazatAni-ekAdazazatayojanAni 'uDu uccateNaM' urdhvamuccatvena 'paNNattA' prajJaptAni / 'pAsassa NaM arahao' pArzvasya khalu arhataH 'ekArasasayAI veu. bdhiyANaM' ekAdazazatAni vaikurvikANAm-vaikriyazaktimatAM sAdhUnAmekAdazazatAni 'hotthA' Asan // sU0 153 / / / visahasratamaM samavAyamAha mUlam-mahApauma mahApuMDarIyadahANaM do do joyaNasahassAI AyAmeNaM paNNattA ||suu. 154 // TIkA-'mahApauma' ityAdi-'mahApaumamahApuMDarIyadahANaM' mahApadmamahApuNDarIkaDUdau khalu-mahApadmadamahApuNDarIkahUdau mahAhimavadrukmivarSadharaparvatoparisthitI __ aba sUtrakAra gyAraha so 1100 veM samavAya kA kathana karate hai'aNuttarovavAiyANaM' ityAdi / TIkArtha--anuttara vimAnoM meM utpanna hue devoM ke vimAnoM kI UcAI gyAraha sau 1100 yojana kI hai| pArzvanAtha arahaMta prabhu ke vaikriyazaktizAlI sAdhu 1100 gyArAso the ||su. 153 // abasUtrakAra do hajAra 2000 veM samavAya kA kathana karate haiM-- 'mahApaumamahApuMDarIyadahANa' ityaadi| TIkArtha-mahApadma aura mahApuNDarIka hUda laMbAI meM do do hajAra yojana ke laMbe haiN| mahApadma nAmakA dUda mahA himavAn parvata ke upara sthita hai| ve sUtra42 maniyArase (1100) nAM samavAya matAve -'aNuttarovavAiyANaM' ityaadi| TIkArtha--anuttara vimAnamAM utpanna thayela denA vimAnanI uMcAI agiyAra se (1100) jananI che. pArzvanAtha ahata bhagavAnanA vaikriya zakita ghArI 1100 agIyArase sAdhu hatA sU. 153 ve suutr||2 me 12 (2000) nAM smvaaye| zivi cha--'mahApaumamahA puMDarIyadahANaM' ityaadi| 2014--mahApADa mane mArI nI mA 2000-2000 me hajAra-hajAra ejananI che. mahApA nAmanuM hRda (saravara) mahAhimavana parvata zrI samavAyAMga sUtra Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trisahasratamaM samavAyanirUpaNam 641 hI devI buddhi devI nivAsabhUtau 'do do joyaNasahassAI' dve dve yojanasahasradvisahasra dvisahasrayojanAni 'AyAmeNaM' AyAmena 'paNNattAH prajJaptau ||suu 154 // trisahasratamaM samavAyamAhamUlam--imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe vairakaMDassa uvarillAo caramaMtAo lohiyakkhakaDassa heTrille caramaMte esaNaM tini joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte ||suu. 155 // TIkA---'imIse NaM' ityAdi- imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'vairakaMDassa' vajrakANDasya 'uvarillAo caramaMtAo' uparitanAcaramAntAt 'lohiyakkhakaDassa' lohitAkSakANDasya 'heDille caramaMte' adhastanazvaramAnto yo'sti, 'esaNaM' epa khalu 'tini joyaNasaharasAi' trINi yojanasahasrANi-trisahasrayojanAni 'abAhAe' abAdhayA 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prjnyptH| ayamatra bhAva-ratnamabhApRthivyAH prathamaM kharakANDaM SoDaza. kANDavibhaktamasti / tasya prathama kANDaM ratnakANDam, dvitIyaM vajrakANDam , tRtIya isameM hI nAmakI devI rahatI hai| tathA mahApuNDarIka nAmakA jo hUda hai vaha rUkmi varSadhara parvata ke upara sthita hai aura isameM buddhI devI kA nivAsa hai ||suu. 154 // ___ aba sUtrakAra tIna hajAra 3000 veM samavAya kA kathana karate haiMimIseNaM' ityaadi| isa ratnaprabhA pRthivI ke vajrakAMDa ke upara ke antima bhAga se lohitAkSakAMDa kA jo nIce kA antima bhAga hai vaha vyavadhAna-antara kI apekSA tIna hajAra yojana dUra hai| isakA bhAva isa prakAra se haiyaha to pahile kaI jagaha spaSTa kiyA jA cukA hai ki ratnaprabhA pRthivI kA prathama kharakAMDa solaha kAMDoM meM vibhakta hai| pahile kAMDakA nAma kharakAMDa, dvitIya kA nAma vajrakAMDa, tRtIya kA nAma vaiDUryakAMDa, nI upara AveluM che. temAM "dhI" nAmanI devI rahe che. mahApuMDarIka nAmanuM hada sakkima varSadhara parvatanI upara AveluM che, ane temAM "buddhi devIne nivAsa che. sU.154 have sUtrA2 SOR (3000)nAM samavAya matAve che. 'imIseNaM' ityaadi| TIkAthe--A ratnaprabhA pRthvInA vAkAMDanA uparanA antima bhAgathI lehitAkSakAMDane nIcene antima bhAga traNa hajAra yojana dUra che. tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che- e vAta te AgaLa aneka jagyAe kahevAI gaI che ke ratnaprabhA prazviIno kharakAMDa nAmane pahela kAMDa soLa 16 bhAgomAM vaheMcAyelo che. pahelAM zrI samavAyAMga sUtra Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 samavAyAGgasUtre vaiDUryakANDaM, caturtha lohitAkSakANDam / pratyekakANDaM sahasrasahasrayojanapramANam iti dvitIyasya vajrakANDasyoparitanAcaramAntAt caturthasya lohitAkSakANDasyAdhastanazvaramAntastrisahasrayojana dUre vartate, iti sUtroktamantaraM samaJjasam ||suu. 155 // catuHsahasratamaM samavAyamAha mUlam-tiiicchakesari dahANaM cattAri cattAri joyaNasahassAI AyAmeNaM paNNattA ||suu. 156 // TIkA--'tigicchi' ityAdi-'tigicchikesaridahANaM' tigicchikesari hUdau khalu niSadhanIlabadvarSadharoparisthitau dhRtikIrti devInivAsasthAnabhUtAvetau hRdau 'cattAri cattAri joyaNasahassAI' 'catvAri catvAri yojanasahasrANi-catuHsahasracatuHsahasrayojanAni 'AyAmeNaM' AyAmena 'paNNattA' prajJaptau ||suu. 156 // caturtha kA nAma lohitAkSakAMDa hai| inameM pratyekakAMDa eka eka hajAra yojana pramANa kA hai| isa taraha dvitIya vajrakAMDa ke Upara ke antima bhAga se caturtha jo lohitAkSakAMDa haiM usa kA nIce kA antima bhAga tIna hajAra yojana dUra paDa jAtA hai ||suu0155|| aba sUtrakAra cAra hajAra 4000 veM samavAya kA kathana karate haiM'tigiccha kesaridahANaM' ityAdi / TIkArtha-tigiccha aura kesarI ye do hada ki jo kramazaH niSadha aura nIlavaMta parvatoM para svira haiM tathA jinameM dhRti aura kIrti devI rahatI haiM cAracAra hajAra yojana ke laMbe haiN| tigiccha nAmakA jo hada hai vaha niSadha parvata para hai aura isameM dhRti devI kA nivAsa hai| kesarI hUda nIlavaMta parvata para sthita hai aura isameM kIrtidevI rahatI hai| ina donoMkA vistAra cAra cAra hajAra yojana kA hai // sU0 156 // kAMDanuM nAma kharakAMDa che. bIjAnuM nAma vAkAMDa che. trIjAnuM nAma vaiDUryakAMDa che ane cothAnuM nAma lehitAkSa kAMDa che. temAM pratyeka kAMDa 1000-1000 eka hajAra ekahajAra yojana pramANa che. A rIte bIjA vAkAMDanA uparanA antima bhAgathI cothA hitAkSa kAMDane nIcene atima bhAga 3000 traNa hajAra yojanA dUra che te spaSTa thAya che. sUi. 15pA ve sUtradhAra yA2 2 (4000)nAM samavAya matA cha--tigiccha kesaridahANaM' ityaadi| sAtha-niSa5 5 52 mAvati nAmanu yA 12(4000) ejananA vistAravALuM che, ane tenA para dhRti ane kIti devI vase kesarI zrI samavAyAMga sUtra Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcasahastratamaM samavAyanirUpaNam paJcasahasratama samavAyamAha mUlam--dharaNitale maMdarassaNaM pavvayassa bahumajjhadesabhAe ruyaganAbhIo caudisiM paMca paMca joyaNasahassAI abAhAe aMtare maMdarapavvae paNNatte ||suu. 157 // ___TIkA--'dharaNitale' ityAdi-maMdarassa NaM pavvayassa' mandaraspa khalu parvatasya 'bahumajha desabhAe' bahumadhyadezabhAge 'dharaNiyale' dharaNitale samabhUmAge 'ruyaganAbhI o' rucakanAbheH-rucakonAbhiriva cakrasya tumbamiva rucakanAbhistasmAt -nAbhisadRzAd rucakAt ityarthaH, rucako hi aSTapradezAtmako tiryaglokasya madhye sthito dizAM vidizAM ca prabhavaH, arthAt tata eva dizAM vidizAM ca mAnaM bhavati / taduktam "aTThapaeso ruyago tiriyaM logassa majjhayArammi / esappabhavo disANaM eseva bhave aNudisANaM // 1 // chAyA-aSTapradezo rucakastiyaglokasya madhye / eSa prabhavo dizAmeSa eva bhavedanudizAm // 1 // iti / 'caudisi' caturdikSu 'paMcapaMca joyaNasahassAI' paJcapaJcayojanasahasrANi-pazca paJcasahasrayojanAni 'abAhAe' abAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'maMdarapancae' mandaraparvataH-mandaraparvatAntabhAgaH 'paNNatte' prjnyptH| adhaM bhAvaH-meru aba sUtrakAra pAMca hajAra 5000 veM samavAya kA kathana karate hai'dharaNitale maMdarassaNaM' ityAdi / TIkArtha-sumeru parvata ke bahumadhya deza bhAgavAle dharaNitala meMsamabhUbhAga meM-uparanIce jo ATha rUcaka pradeza haiM ki jinase dizA aura vidizAoM kA vibhAga hotA hai unase, cAroM dizAoM meM vyavadhAna kI apekSA sumerU parvata kA antabhAga pAMca pAMca hajAra yojana dUra hai| nAmanuM nIlavaMta parvata para AveluM hRda cAra hajAra ejananA vistAravALuM che ane temAM kIrti devI rahe che. sU, 15dA ive sUtrA2 pAya 2 (5000) nAM samavAyo 49 cha--'dharaNitale maMdarassa gaM' ityAdi / TIkAtha-sumeru parvatanA bahu madhya deza bhAgavALA gharaNi taLamAM samabhUmibhAgamAM upara nIce je ATha rucaka pradeza che ke jenA vaDe dizAo ane vidizA enA vibhAga thAya che, te pradezothI cAre dizAomAM sumeru parvatanAM atima bhAga zrI samavAyAMga sUtra Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 samavAyAGgasUtre viSkambho hi mUle dshssryojnprmnnH| tasya samaramaNIyamadhyabhAge gostanAkArA catvAro'dhazcatvAra upari-iti krameNa aSTarucakapadezAH snti| tebhyazcaturdikSu pazca paJca sahasrayojanAvadhiH meruparvato'sti ||suu. 157 / / SaTsahasratamaM samavAyamAhamUlam-sahassAreNaM kappe cha vimANAvAsasahassA pnnnnttaa|suu.158|| TIkA--'sahassAre ' ityAdi 'sahassAre NaM kappe' sahasrAre khalu kalpe 'cha vimANAvAsasahassA' SaivimAnAvAsasahasrANi 'paNNattA' prajJaptAni ||suu.158|| saptasahasatamaM samavAyamAha mUlam-imIse NaM rayaNappamAe puDhavIe rayaNassa kaMDassa uvarillAo caramaMtAo pulagassa kaMDassa heTille caramaMte esa gaM satta joyaNasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte ||suu. 159 // TIkA-'imIse gaM' ityAdi-'imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'rayaNassa kaMDassa' ratnasya kANDasya-ratnakANDa meru kA viSkaMbha mUla meM dasa hajAra yojanapramANa hai / usake samaramaNIya madhyabhAga meM gostanAkAra gAya ke stanoM ke AkAra jaise-Upara nIcecAra nIce aura cAra Upara-isa kramase-ATha rUcaka pradeza haiN| inase lagAkara cAroM dizAoM meM sumeru parvata kA antabhAga pAMca pAMca hajAra dUra paDatA hai ||suu0 157 // aba sUtrakAra chaha hajArave samavAya ko kahate hai-'sahassAre NaM' ityaadi| sahasrAra nAmake kalpa meM cha hajAra vimAnAvAsa haiM ||suu. 158 // aba sUtrakAra sAta hajAra 7000 vAM samavAya ko kahate haiM - pAMca pAMca hajAra ejana dUra che. mene viSkabha mULamAM dasa hajAra yojana pramANa che. tenA samaramaNIya madhya bhAgamAM gestanAkAra-gAyanAM stananAM AkAra jevAM upara nIce eTaleke cAra nIce ane cAra upara, e rIte ATha rucaka pradeza che. te caka pradezathI cAre dizAemAM sumeru parvatanA atima bhAganuM aMtara pAMca pAMca hajAra jana che. sU. 15NA ve sUtrA2 7 // 2 (1000)nAM samavAyo matA cha-'sahassAreNaM' ityaadi| esttha -sAsAra nAmanA 485mA 7 // 2 (6000) vimAnAvAsa che. suu.158|| ve sUtrAra sAta S2 (7000) na samavAya matAve . 'imoseNaM zrI samavAyAMga sUtra Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTasahasratamaM samavAyanirUpaNam 645 nAmaka prathamakANDasya 'uvAralAo caramatAo' uparitanAccaramAntAt 'pulagassa kaMDassa' pulakasya kANDasya - pulakanAmnaH saptamakANDasya 'hedville caramaMte' adhastanazvaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'saptajIyaNasahassAI' saptayojana sahasrANi 'abAhAe' abAdhayA = vyavadhAnena 'aMtare' antare dUre 'paNNatte' prajJaptaH / pratikANDaM sahasrayojana pramANam iti prathamokANDoparitanacaramAntabhAgAtsaptamakANDAdhastanacaramAntabhAgaH saptasahasrayojanadUravarttI ||su. 159 / aSTasahasratamaM samavAyamAha - mUlam -- harivAsarambhayavAsA NaM aTU joyaNasahassAI sAiregAI vitthareNaM paNNattAiM // sU. 160 // TIkA -- ' harivAsarammayA' ityAdi - 'harivAsa rammayANaM vAsA' harivarSa ramyaka khalu varSe jambUdvIpa sthite harivarSaramyakavarSe 'aTTajoyaNasahassAI yojanasa 'imIseNaM rayaNapvabhAe' ityAdi / TokArtha - isa ratnaprabhA pRthivI ke ratnakAMDa ke Upara ke antima bhAga se pulakakAMDa kA jo sAtavAM kAMDa hai nIce ke antima bhAga vyavadhAna - antara kI apekSA sAta 7 hajAra yojana dUra hai| tAtparya yaha ki haraekakAMDa kA pramANa ekaeka hajAra yojana kA hai| isaliye prathamahi ke upara ke antima bhAga se saptamakAMDa kA jo nIce kA antima bhAga hai vaha sAta hajAra yojana kA antara hotA hai // 159 // aba sUtrakAra ATha hajAra 8000 veM samavAya kA kathana karate haiM'harivAsa rammavAsANaM' ityAdi / TIkArtha - hari varSa aura ramyaka varSa ye jaMbUdvIpasthita do kSetra kucha adhika ATha ATha hajAra yojana ke vistAravAle haiN| isa viSaya ko rayaNappabhAe' ityAdi / TI artha --: --A ratnaprabhA pRthvInA ratnakAMDanA uparanA antima bhAgathI pulaka kAMDanA je sAtame vibhAga che. tenA nIcenA antima bhAga sAta hajAra (7000) caiAjanane aMtare che. tenuM kAraNa e che ke dareka kAMDanA vistAra eka eka hajAra ceAjananA che. tethI prathama kAMDanA uparanAM antima bhAgathI sAtamA kAMDanA nIcenA antima bhAga sAta hajAra ceAjanane aMtare che. prasU. 1pA have sUtrAra Ahe habhara (8000) nAM samavAyo jatAve che. 'harivAsa rammayavAsANaM' ityAdi / TIkA ja budvIpamAM AvelAM harivara ane ramyakava kSetra AThe ATha hajAra karatAM zrI samavAyAMga sUtra Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre hasrANi 'sAiregAI' sAtirekANi-kiMcidadhikAni-kiMcidadhikASTasahasrayojanAni 'vitthareNaM' vistAreNa 'paNNattA' prajJapte / etatsaMvAdigAthArddhamapi 'harivAse igavIsA culasIi sayA kalA ya egA ya / ' chAyA-harivarSe ekaviMzatizcaturazIti zatAni(8421)kalA ca ekA c||iti|| ayaM bhAvaH-harivarSa vistAraH ekaviMzatyadhika caturazItizatayojanAni ekA kalA cAsti / iti sUtroktapramANaM siddham ||suu. 160 // navasahasratamaM samavAyamAha __ mUlam-dAhiNaDa bharahassa NaM jIvA pAINapaDINAyayA duhao samudaM puTTA nava joyaNasahassAI AyAmeNaM paNNattA / ajiyassa NaM arahaosAiregAiM nava ohinANi sahassAI hotthAsU. 161 // TIkA-'dAhiNaDDa' ityAdi--'dAhiDa bharahassa NaM' dakSiNA bharatasya khalu 'jIvA' jIvA-dhanurjIvAsadRzatvAtsaralapArjIvetyucyate, sA hi 'pAINapaDIspaSTa karanevAlI gAthA kA arddhabhAga isa prakAra se hai-"harivAse egavIsA culasIi sayAkalA ya egA ya" harivarSakSetra kA vistAra ATha hajAra cAra sau ikkIsa 8421 yojana aura eka kalA pramANa hai| aura itanA hI vistAra uttara dizA sthita ramyaka kSetra kA hai ||suu. 160 // aba sUtrakAra nau 9000 hajAra veM samavAya kA kathana karate haiM'dAhiNa bharahassa' ityAdi / TIkArtha-dakSiNAI bharatakSetra kI jIvA-dhanuSa kI pratyaMcA ke samAna hone ke kAraNa saralapaMkti, pUrva se pazcima taka laMbI hai aura yahAMtaka laMbI hai ki vaha pUrva aura pazcima meM lavaNa samudra ko chUtI hai| ata: thoDAM vadhu vistAravALAM . te viSayanuM spaSTIkaraNa karatI gAthAne adhabhAga A pramANe che. 'harivAse egavIsA culasIi sayAkalA ya egAya" ri15 kSetrane vistAra ATha hajAra cAraso ekavIsa (8421) jana ane eka (1) kalA pramANe che. ane uttara dizAmAM Avela ramyakakSetrane paNa eTalo ja vistAra che. sU.16nA have sUra nava M2 (8000)nAM samavAya he cha-'dAhiNabharahassa' ityaadi| TIkAtha-dakSiNAddha bharatakSetranI jIvA-dhanuSanI pratyaMcAnA jevI hovAthI saralapaMkita pUrvathI pazcima sudhI lAMbI che ane eTalI badhI lAMbI che ke te pUrva ane zrI samavAyAMga sUtra Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazazatasahasratamaM samavAyanirUpaNama 647 NAyayA' prAcIna pratIcInAyatA-pUrvataH pazcimAM prati lambamAnA punaH 'duhI samudaM puTThA' ubhayataH samudraM spRyA-pUrvapazcimobhayadizolavaNasamudre kRtasparzA eSA 'nava joyaNasahassAi' navayojanasahasrANi-navasahasrayojanAni 'AyAmeNaM' AyAmena-deryeNa 'paNNattA' prajJaptA / 'ajiyassa NaM arahao' ajitasya khalu arhataH 'sAiregAi nava ohinANis hassAI' sAtirekANi nava avadhijJAni sahasrANi kiMcidadhikanavasahasrAvadhijJAniniH 'hotthA' Asan ||s. 161 / / dazasahasratamaM samavAyamAha __ mUlam--maMdare NaM pavvaye dharaNitale dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM paNNatte ||suu. 162 // TIkA-'maMdare NaM' ityAdi-maMdare NaM pacae' mandaraH khalu parvataH dharaNitale 'dasa joyaNasahassAI' dazayojanasahasrANi "vikkhaMbheNaM' viSkambheNa 'paNNatte' prajJaptaH // su. 162 // isakI laMbAI nau 9 hajAra yojana kI haiN| ajitanAtha bhagavAna ke avadhijJAnadhArI sAdhu saMkhyA meM nau 9 hajAra se kucha adhika the ||suu0 161 // ___ aba sUtrakAra dasa hajAra 10000 veM samavAya kA kathana karate haiM--'maMdareNaM pavvaye' ityAdi / TIkArtha--maMdara parvata kA dharaNitala meM-nIce bhUbhAga meM-vistAra dasa ijAra 10000 yojana kA hai| tAtparya yaha haiM ki merU parvata kA jo hajAra yojana pramANa bhAga jamIna ke bhItara hai usakI laMbAI dasahajAra yojana kI hai ||suu. 162 / / pazcimamAM lavaNasamudrane sparze che. tethI tenI laMbAI nava hajAra (9000) jananI che. ajitanAtha bhagavAnanA avadhijJAnadhArI sAdhuo nava hajAra (9000) thI paNa vadhAre hatA. sU. 161 ve sUtra442 6A SM2 (10000)i samavAyo matAve che-'maMdareNaM pavvaye ityaadi| TIkAtha-maMdara parvatano dharaNitaLamAM-nIce bhUbhAgamAM-dasa hajAra yojana vistAra che. tenuM tAtparya e che ke meru parvatane je hajAra yojana pramANa bhAga jamInanI adara che tenI laMbAI dasa hajAra yojananI che. sU. 16rA zrI samavAyAMga sUtra Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 samavAyAGgasUtre lakSatamaM samavAyamAha mUlam - - jaMbUdIve NaM dIve egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNatte || sU0 163 // TIkA- 'jaMbUdIve NaM' ityAdi - 'jaMbUdIve NaM dIve' jambUdvIpaH khalu dvIpaH egaM joyaNasayasahassa' ekaM yojanazatasahasram = lakSayojanAni yAvat ' AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa 'paNNatte' prajJaptaH / / sU. 163|| dvilakSatamaM samavAyamAha mUlam - lavaNe NaM samudde do joyaNasaya sahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM paNNatte // sU0 164 // TIkA - - ' lavaNe NaM' ityAdi - 'lavaNe NaM samudde' lavaNaH khalu samudraH 'do joyaNasaya sahassAI' dve yojanazatasahasre - dvilakSayojanAni 'cakavAla vikkhabheNaM' cakravAlaviSkambheNa vartula viSkambheNa 'paNNatte' prajJaptaH // s. 164 // aba sUtrakAra eka 1 lAkha veM samavAya kA kathana karate haiM-- 'jaMbU dIve NaM dIve' ityAdi / TIkArtha - - jaMbUdvIpa kA vistAra eka 1 lAkha yojana kA hai || sU. 163 || aba sUtrakAra do lAkha vAM samavAya prakaTa karate haiM-- 'lavaNeNaM samudde' ityAdi / TIkArtha -- lavaNasamudra do lAkha viSkaMbha kI-gola cUDI ke AkAra ke vistAra kI apekSA - dolAkha yojana kA vistAravAlA hai| jaMbUdvIpa kA AkAra to thAlI ke samAna gola hai| aura avaziSTa dvIpa samudroM kI AkRti gola cUDI ke jaisI hai / yaha vAta cakravAla pada se prakaTa kI gaI hai || su. 164 // have sUtrabhara meDa lAya ( 100000 ) nAM sabhavAyo matAve che - jaMbUdIveNaM dIve' ityAdi / TIkA--ja budvIpanA vistAra eka lAkha yojananA che. Asa 163aa have sUtrAra meM sAmanAM samavAyo uhe che. -- 'lavaNeNaM samudde' ityAdi / TIkA -lavaNasamudra cakravAla viSNubhanI apekSAe-gALa cUDInA AkAranI apekSAe be lAkha yojananA vistAravALA che. jamUddIpanA AkAra te thALInA jevA geALa che. ane khAkInA dvIpa samudronI AkRti gALa cUDInA jevI che. e vAta cakravAla padathI darzAvavAmAM Avela che. AsU. 164 zrI samavAyAMga sUtra Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. trilalatamaM samavAyanirUpaNam trilakSatamaM samavAyamAha mUlam-pAsassa NaM arahao tinni sayasAhassIo sattAvIsaM ca sahassAI ukkosiyA sAviyA saMpayA hotthA ||suu0 165 // TIkA--'pAsassa NaM' ityAdi-pAsassa Na arahao' pAvasya khalu arhataH 'tinnisayasAhassIoM' tisrazatasAhasrIH, 'sattAvIsa ca sahassAI' saptaviMzati ca sahasrANi-saptaviMzatisahasrAdhikatrilakSANi 'ukosiyA sAviyA saMpayA' utkRSTA zrAvikAsaMpat 'hotthA' AsIt / arhataH pArzvanAthasya zrAvikAH saptaviMzati sahasAdhikatrilakSaparimitA Asan ityarthaH ||suu. 165 // ___ caturlakSatama samavAyamAha mUlam-dhAyaikhaMDe NaM dIve cattAri joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM paNNatte ||suu0 166 // TIkA---'dhAyaikhaMDe' ityAdi-'dhAyaikhaMDe NaM dIve' dhAtakIkhaNDaH khalu dvIpaH 'cattAri joyaNasayasahassAI' catvAri yojanazatasahasrANi-caturlakSayojanAni 'cakkavAlavikkhaMbheNaM' cakravAlaviSkambheNa 'paNNatte' prajJaptaH / suu.166|| tIna lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai--'pAsassa NaM arahao' ityaadi| TIkArtha--pArzvanAtha arahaMta prabhu kI zrAvikAe~ jyAdA se jyAdA tIna 3 lAkha sattAvIsa 27 hajAra thIM // 965 // cAra lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai-dhAyaikhaDe NaM dIve' ityaadi| TIkArtha--dhAtakIkhaMDa kA cakravAla viSkaMbha cAra lAkha yojana kA hai| bhAvArtha--jaMbUdvIpa kA pUrva pazcima tathA uttara dakSiNa vistAra eka eka lAkha yojana kA hai| lavaNa samudra kA jo ki jaMbUdvIpa ko ghere hue a : sAmanA samAye l pramANe cha- 'pAsarasa NaM arahao' ityAdi / TIkAtha--pArzvanAtha arhata prabhunI zrAvikAonI saMkhyA vadhAremAM vadhAre 3 tAsa satyApAsa 62 (327000) hatI. ||suu. 165 yA2 sAmanAM samavAyo nAye prabhAe cha. 'dhAyaikhaMDeNaM dIve' ityAdi / TIkAtha--dhAtakIkhaMDane caDhavAla viSkabha cAra lAkha yojanAne che. bhaavaarth-bhuudviipn| pazcima tathA takSie vistAra meM me lAkha yojanA che. jaMbudvIpane gherIne rahelA lavaNasamudrane vistAra jaMbadvIpa zrI samavAyAMga sUtra Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 samavAyAnasUtre paJcalakSatamaM samavAyamAha - mUlam - lavaNassa NaM samudassa puratthimillAo caramaMtAo paJcatthimile caramaMte esa NaM paMcajoyaNasayasahassAiM abAhAe aMtare paNNatte // sU0 167 // TIkA - - ' lavaNassa NaM' ityAdi - 'lavaNassa NaM samuddassa' lavaNasya khalu samudrasya 'purathimillAo caramaMtAo' paurastyAccaramAntAt 'paccatthimille caramaM te ' pAzcAtyazvaramAnto yo'sti, 'esa NaM' eSa khalu 'paMca joyaNasayasahassAI' pazca yojanazatasahasrANi - paJcalakSayojanAni - ekaM lakSa jambUdvIpasya, catvAri lakSANi lavaNa samudrobhayapArzvayoriti paJcalakSayojanAni ' abAhAe' abAdhayA=vyavadhAnena 'aMtare' antare - dUre 'paNNatte' prjnyptH||suu. 167 // hai vistAra jaMbUdvIpa kI apekSA dUnA hai| dhAtakI khaMDa kA lavaNa samudra se dUnA vistAra hai| viSkaMbhakA yaha krama antataka samajhanA cAhiye - arthAt aMtimadvIpa svayaMbhUramaNa se AkhirI samudra svayaMbhUramaNa kA viSkaMbha dUnA hai ataH dhAtakIkhaMDa kA vistAra cAra4lAkha yojana kA siddha ho jAtA hai| sU. 166 // pAMca lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai - ' lavaNassa NaM samudassa' ityAdi / TIkArtha- - lavaNasamudra ke pUrva kA antima bhAga se jo usakA pazcima kA antima bhAga hai vaha vyavadhAna antara kI apekSA pAMca lAkha yojana dUra hai / vaha isa prakAra se jAnanA cAhiye - jaMbUdvIpa ke 1 lAkha yojana ko aura cAra lAkha yojana lavaNa samudra ke donoM pArzva bhAga ke joDane se yaha sUtrokta aMtara nikala AtA hai // 167 // karatAM bamaNeA che. dhAtakIkhaMDanA vistAra lavaNusamudrathI khamaNeA che. viSNuMbhanA A pramANene krama ata sudhI samajavAnA che, eTale ke aMtimadvIpa svayaMbhUramathI AkharI samudra svayaMbhUramaNatA vibha bamaNA che. tethI dhAtakIkha'DanA vistAra cAra lAkha yojanane che. te siddha thAya che. sU. 1665 yAMya sAmanAM samavAyo yA pramANe che -- 'lavaNassa NaM samudassa' ityAdi / TIkA--lavaNasamudranA pUnA antima bhAgathI pazcimanA antima bhAganu aMtara pAMca lAkha yojananuM aMtara ane lavaNasamudranA banne cheDA vaccenu cAra lAkha yojananu aMtara maLIne sUtreAkata pAMca lAkha caiAjananu aMtara AvI jAya che. // sU. 167 // zrI samavAyAMga sUtra Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 651 bhAvabodhinI TIkA. SaTlakSatamaM samavAyanirUpaNam SaDlakSatamaM samavAyamAha mUlam--bharahe NaM rAyA cAuraMtacakavaTTI cha puvvasayasahassAiM rAyamajjhe vasittA muMDe bhavittA agArAoaNagAriyaM pvvie|suu.168|| TIkA-'bharahe Na' ityAdi-bharahe NaM rAyA' bharataH khalu rAjA 'cAuraM tacakkavaTTI' cAturantacakravartI 'cha puvvasayasahassAI' SaTpUrvazatasahasrANi-paDulakSapUrvANi 'rAyamajjhe' rAjamadhye 'vasittA' uSitvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA 'agArAo' agArAt 'aNagAriyaM' anagAritAM 'pavvaie' prbjitH||suu.168|| saptalakSatamaM samavAyamAha-- mUlam-jaMbUdIvassa NaM dIvassa purathimillAo veiyaMtAo dhAyaikhaMDacakavAlassa paJcathimille caramaMte esa NaM satta joyaNasayasahassAI abAhAe aMtare paNNatte ||suu0 169 // TIkA--'jaMbUdIvassa NaM' ityAdi- 'jaMbUdIvassa NaM dIvassa' jambUdvIpasya khalu dvIpasya 'purathimillAo veiyaMtAo' paurastyAd vedikAntAd 'dhAyai. khaMDa cakkavAlassa' dhAtakIkhaNDacakravAlasya 'paJcathimille caramaMte' pAzcAtyazvaramAnto yo'sti, "esa NaM' eSa khalu 'sattajoyaNasayasahassAI' saptayojanazatasahasrANi cha lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai-'bharaheNaM rAyA' ityAdi / TIkAtha-cAturantacakravartI bharata rAjA cha lAkha pUrvataka rAjya kAja meM rahe-arthAt rAjapada meM rahe-bAda meM muMDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthA meM prabajita hue aura siddha pad pAye ||suu. 168 // sAta lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai-'jaMbUdIvassa NaM' ityAdi / TIkArtha-jaMbUdvIpa nAmake dvIpa ke paurastya vedikAnta se dhAtakI khaMDa-cakravAla kA jo pazcima ke antigabhAga hai vaha vyavadhAna (antara) kI apekSA sAta lAkha yojana dUra hai| yaha dUrI isa prakAra se jAnanI cAhiye-jaMbU cha manAM samavAya mA pramANe cha --"bharaheNaM rAyA' ityAdi / TIkAtha-cAturanta cakravati bharata nareze cha lAkha pUrva sudhI rAja pada bhogavyuM hatuM. tyAra bAda teo dIkSA laIne agArAvasthAthI anagArAvasthA pAmyA ane siddha gatimAM gayA. su. 168 Dave sAta sAmanAM samavAye 49 cha--'jaMbU dIvassa NaM' ityAdi / TIkArtha-jaMbudvIpanA paritya(pUrvanA)vedikAntathI dhAtakIkhaMDa cakravAlane je pazcimano antima bhAga che te sAta lAkha yojanane aMtare che. tene khulAso A pramANe zrI samavAyAMga sUtra Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre saptalakSayojanAni 'abAhAe' avAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antare-dUre 'paNNatte' prjnyptH| jambUdvIpasya ekaM lakSam, lavaNasamudrasya lakSadvayam, tathA dhAtakIkhaNDasya lakSacatuSTayam, iti, sarva saMkalanayA saptalakSayojanAni bhavanti ||su. 169 // aSTalakSatamaM samavAyamAha mUlam-mAhide NaM kappe aTU vimANAvAsasayasahassAI paNNattAI ||suu0 170 // ___TokA--'mAhide NaM' ityAdi-'mAhide NaM kappe' mAhendre khalu kalpe 'aTTha vimANAvAsasayasahassAI' aSTavimAnAvAsazatasahasrANi-aSTau lakSANi vimA. nAvAsAH 'paNNattAI' prajJaptAni sU. 170 // dazalakSatamaM samavAyamAha mUlam-puruSasIhe gaM vAsudeve dasa vAsasayasahassAiM savvAuyaM pAlaittA paMcamAe puDhavIe neraiesu neraMiyattAe uvvnn|suu0171|| TIkA--'puruSasIhe gaM' ityAdi-'puruSasIheNaM vAsudeve' puruSasihaH khalu vAsudevaH puruSasiMho nAma paMcamo vAsudevaH, 'dasa vAsasayasahassAI' dazavarSa dvIpa ke eka lAkha ko, lavaNasamudra ke do lAkha ko aura dhAtakI khaMDa ke cAra lAkha ko joDane para sAta lAkha yojana ho jAte haiM / isataraha sUtrokta aMtara nikala jAtA hai ||s. 169 / / / ATha lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai-'mAhideNa kappe' ityaadi| mAhendra nAmake devaloka meM ATha 8 lAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiM ||suu. 170 // daza lAkha vAM samavAya isa prakAra se hai-'purisasIheNaM ityAdi / TIkArtha--puruSasiMha nAmake pAMca veM vAsudeva kI pUrNa Ayu dasa 10 che-jabUdvIpanA eka lAkha, lavaNasamudranA be lAkhano, ane dhAtakIkhaMDanA cAra lAkhane saravALe sAta lAkha jana thAya che. e rIte sUtramAM darzAvela aMtara siddha thAya che. su. 16 mA sAmanA samAyo mA pramANe cha.--"mAhideNaMkappe" ityAdi / TIkAI-mahendra nAmanA devalekamAM ATha lAkha vimAnAvAsa che. sU. 17 isa sAmanA samapAyo mA prabhArI cha--"purisasIheNa" ityAdi / TIkA--puSasiMha nAmanA pAMcamAM vAsudevanuM pUrNa AyuSya dasa lAkha - - zrI samavAyAMga sUtra Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. koTitamaM samavAyanirUpaNam 653 zatasahasrANi - dazalakSavaSANi 'savvAuya' sarvAyuH pAlaittA' pAlayitvA 'paMcamAe puDhavIe' paJcamyAM pRthivyAm 'neraiesa' nairayikeSu nArakeSu 'nerayatAeM' nairayikatayA nArakatvena 'uvavanne' upapannaH // sU. 171 // - sAmprataM koTitamaM samavAyamAha - mUlam - samaNe bhagavaM mahAvIre titthagara bhavaggahaNAo chaDe polibhavaggahaNe egaM vAsakoDiM sAmannapariyAgaM pAuNittA sahassA re kappe savvavimANe devatAe ubavaNNe || sU0 172 // TIkA--'samaNe bhagava' ityAdi samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIra : 'titthagarabhavaragahaNAo' tIrthakarabhavagrahaNAt 'chaTTe' SaSThe 'pohila bhavaggahaNe' pohilabhavagrahaNe - poTila rAjaputrajanmani 'egaM vAsakoDiM' ekAM varSakoTim - eka koTivarSANi 'sAmannapariyAgaM' zrAmaNyaparyAyaM cAritraparyAya 'pAuNittA' pAlayitvA 'sahassAre kappe' sahasrAre kappe 'sambaddha vimANe' sarvArthanAmakavimAne 'devatA' devatvena 'uvabanne' upapannaH / idamatrAvaseyam - bhagavAn mahAvIraH lAkha varSa kI thI / jaba ve apanI Ayu meM nAraka kI paryAya se utpanna hue // su. samApta kara mare to pAMcavI pRthivI 171 // aba sUtrakAra eka karoDa veM samavAya kA kathana karate haiM-- 'samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi / TIkArtha - - zramaNa bhagavAn mahAvIra ne jaba tIrthakara bhava grahaNa nahIM kiyA isake pahile pacchAnupUrvI ke apekSA chaDe pAhila rAjaputra ke janma meM eka karoDa varSataka cAritra paryAya kA pAlana kiyA hai| bAda meM ve Ayu kI samApti hone para mare to sahasrAra kalpa meM sarvArthasiddha vimAna meM deva kI paryAya se utpanna hue / varSoMnu hatu. eTaluM AyuSya pUrU karyA pachI tee marIne pAMcamI pRthvImA nArakInI yonimA utpanna thayA sU. 171mA have sUtrAra yeU maroDanAM samavAyo jatAve che -- "samaNe bhagavaM mahAvIre" ityAdi / TIkA--zramaNa bhagavAna mahAvIre tIra bhava grahaNa karyA pahelAM pacchAnupUrvI nI apekSAe peTrila rAjaputranA chaThThA bhavamAM eka karADa varSa sudhI cAritra paryAyanuM pAlana karyu hatuM. tyArabAda AyuSya pUrUM karIne marIne te- sahasra ra kalpamAM sarvAya siddha vimAnamAM devanA paryAye utpanna thayA hatA. zrI samavAyAMga sUtra Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 samavAyAGgasUtre SaSThe pUrvabhave poTTilanAmako rAjaputro bhUtvA koTivarSANi pravajyAM pAlayitvA kAladharmamanuprApto devo bhUtvA janmalebhe / tatazcayutA rathapuranagare vimalAbhidhAnarAjaputratvena samutpannaH sarvadA dayAdharmamanupAlayan mRtvA chatrAyAM nagaryA nandAbhidhAna rAjaputratvena smutpnnH| tataH prApte samaye dIkSAM gRhItvA sarvadA mAsakSapaNena varSalakSaM tatastaptvA dazame devaloke puSpottaravaravijayapuNDarIka nAmake vimAne samudapadyata / tatazcayuto mahAvIranAmnA samutpanna iti ||suu.172|| bhAvArtha-mUtrakAra ne isa sUtra dvArA karoDave samavAya kA kathana kiyA hai| isameM unhoMne bhagavAna mahAvIra ke chaThaveM bhava ko kahA haiN| bhagavAn mahAvIra chaThaveM pUrvabhava meM pohila nAmake rAjaputra the| usa samaya unhoMne eka varSataka bhAgavatI dIkSA kA pAlana kiyA thaa| bAda meM jaba ve vahAM se kAla dharmapata hue taba AThaveM devaloka meM devakI paryAya se janme / vahA se cavakara unakA janma rathapura nAma ke nagara meM rAjakula meM huaa| vahAM ve vimala nAmake rAjaputra hue| unhoMne jIvana paryanta dayAdharmakA pAlana kiyA aura mara kara chatrA nagarI meM nanda nAmaka rAjaputra hokara janma liye| taba samaya Ane para unhoMne dIkSA lI, aura mAsa2 kSapaNa kI eka lAkha varSataka lagAtAra tapasyA kii| AyukI samApti ke bAda marakara ve dazaveM prANata devaloka meM puSpottara varavijaya puMDarIka nAma ke vimAna meM deva hue / vahAM kI bhavasthiti samApta kara ve brAhmaNakuMDagrAma meM RSabhadatta brAhmaNakI patnI devAnaMdAbrAhmaNo kI bhAvArtha-sA suutraa2|| sUtra4Are 421nAM samAyA matAvyAM che. tamA temaNe bhagavAna mahAvIrane chaThTho bhava batAvyo che. bhagavAna mahAvIra tIrthakara thayA te pahelAMnAM chaThThA bhAvamAM piTTila nAmanA rAjakumAra hatA. te bhavamAM temaNe eka karoDa varSa sudhI bhagavatI dIkSA pAlana karI hatI. tyAMthI kAladharma (mRtyu) pAmIne teo AThamAM devalekamAM devanI paryAye utpanna thayA. tyAMthI AvIne rathapura nAmanA nagaramAM rAjakuLamAM teo janma pAmyA. tyAM teo vimala nAmanA rAjaputra tarIke oLakhAtA, te bhavamAM temaNe jIvana paryanta dayAdharmanuM pAlana karyuM ane tyAMthI marIne chatrA nAmanI nagarImAM nanda nAmanA rAjaputra tarIke janma lIdho. tyAre temaNe yogya samaye dIkSA lIdhI ane mAsa mAsa kSaNanI satata eka lAkha varSa sudhI tapasyA karI. tyAMthI AyuSya samApta karIne teo prANata nAmanA dasamA devalekamAM pupattasvara vijaya puMDarIka nAmanA vimAnamAM deva thayA. tyAMthI bhavasthiti pUrI karIne brAhmaNa kuMDa grAmamAM aSabhadatta brAhmaNanI patnI devAnaMdAnI zrI samavAyAMga sUtra Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. sAgaropamakoTAkoTitamaM samavAyanirUpaNam 655 sAgaropama koTAkoTitamaM samavAyamAha-- mUlam-usabhasirissa bhagavao carimassa ya mahAvIravaddhamANassa egA sAgarovamakoDAkoDI abAhAe aMtare pnnnntte||suu0 173 // TIkA--'usabhasirissa' ityAdi-'usabhasirissa' zrI RSabhasya pAkRtatvAcchrozabdasya paranipAtaH, bhagavataH 'carimassa ya mahAvIravaddhamANassa' caramasya ca mahAvIravarddhamAnasya-bhagavataH zrI RSabhadevasya antimatIrthakRto bhagavato mahAvIrasya ca 'egA sAgarovamakoDAkoDI' ekA sAgaropamakoTAkoTI 'abAhAe' abAdhayA vyavadhAnena 'aMtare' antaraM 'paNNatte' prajJaptam ||suu. 173 // asmin zAstra sAmAnyatayA 'eka AtmA eko'nAtmA' ityAcArabhya saMkhyAka meNa sAgaropamakoTAkoTiparyantA ye bhAvAH moktArate vizeSatayA kukSi meM avatarita hue| vahAM ve82bayAsI dina taka rahe / jaba83tayAsIvAM dina lagA-to usa dina, zakra kI AjJAnusAra kArya karane meM tatpara bane hue hariNaigameSI devane kSatriyakuMDagrAma meM siddhArtha kI dharmapatnI trizalAmahArAnI ke garbha meM vahAM se saMharaNa kara rakha diyaa| ye tIrthakara prakRti kA vaMdha kiye hue the| ataHtIrthakara ke rUpa meM trizalA mahArAnI ke garbha se inakA janma huA ||suu0 172 // aba sUtrakAra sAgaropama koTAkoTI isa samavAya kA kathana karate haiM- 'usabhasirissa bhagavao' ityAdi / zrI RSabhanAtha bhagavAna kA aura antima tIrthakara zrI mahAvIra varddhamAna bhagavAna kA eka sAgaropama koTAkoTI kA antara kahA gayA hai ||suu0 173 // kukSiAmAM baso divasa sudhI rahyA. 83 mAM divase, zaThanI AjJAnusAra kArya karavAne tatpara banela harigameSa deve te garbhanuM saMharaNa karIne tene kSatriyakuMDa grAmanA rAjA siddhArthanI dharmapatnI trizalA mahArANInA garbhamAM mUko. temaNe tIrthakara prakRtino baMdha bAMdhyuM hatuM, tethI tIrthakararUpe trizalA mahArANInA garbhamAM temano janma thaye, sU, 17rA ___ ve sUtra42 saag|5m TATInAM samavAyo matAve che--"usabha sirissa bhagavao" ityaadi| TIkArya--Adi tIrthakara trASabhanAtha bhagavAna ane atima tIrthakara zrI mahAvIra bhagavAna vacce sAgarepama koTI koTI samayanuM aMtara kahela che, sU. 173 zrI samavAyAMga sUtra Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 samavAyAGgasUtre dvAdazAGgeSu vidyante, tasmAd dvAdazAGgasvarUpamAha-- mUlam-duvAlesaMge gaNipiDage paNNatte, taM jahA-AyAre sUyagaDe ThANe samavAe vivAhapannattINAyAdhammakahAo uvAsagadasAo aMtagaDadasAo aNuttarovavAiyadasAo pahAvAgaraNaM vivAgasue diTivAe |suu0 174 // TIkA--'duvAlasaMge' ityAdi-'duvAlasaMge gaNipiDage paNNatte' dvAdazAko gaNipiTakaH prajJaptaH gaNipiTakA gaNoguNagaNo ratnatrayAdilakSaNo'styasya gaNIAcAryastasya piTaka iva ratnamaJjava piTaka:-gaNipiTakaH, sa ca dvAdazAGga:dvAdaza aGgAni AcArAdirUpANi yasya sa tathoktaH prajJaptaH kthitH| tAni dvAdaza aGgAni kAni ? iti tAnyevAha-taM jahA' ityAdinA-taM jahA' tadyathA'AyAre' AcAraH AcArAGgam, 'sUyagaDe' sUtrakRtam-sUtrakRtAgam, 'ThANe' sthAnam-sthAnAGgam 'samavAe' samavAya:-samavAyAGgam, 'vivAhapannattI' vivAhaprajJaptiH-bhagavatIsUtram, 'NAyAdhammakahAo' jJAtAdharmakathAH 'uvAsagadasAo' isa zAstra meM "sAmAnyarUpa se eka anAtmA haiN|" yahAM se AraMbha kara jo saMkhyAkrama ko lekara sAgaropama koTAkoTi paryanta bhAva kahe gaye haiM ve vizeSarUpa se dvAdazAMga meM vidyamAna haiN| isa liye mutrakAra aba dvAdazAMga kA svarUpa kahate haiM dvAdazAMga gaNipiTaka kahalAtA hai| ratnatrayarUpa guNa samudAya kA nAma gaNa hai| yaha gaNa jinake hotA hai ve gaNI haiN| aise gaNo AcArya hote haiN| ratnamaMjUSA kI taraha unakA jo piTaka hai vaha gaNipiTaka hai / aisA gaNipiTaka dvAdazAMga hai| ve usa piTaka ke dvAdaza aMga ye haiM(AyAre) AcArAMga 1, (syagaDe) sUtrakRtAGga 2, (ThANe) sthAnAGga 3, (samavAye) samavAyAGga 4, (vivAhapannattI) bhagavatIsUtra 5, (NAyAdhamma A zAstramAM "sAmAnyarUpe AtmA eka che, anAmAM eka che." tyAMthI zarU karIne saMkhyA kramanI apekSAe sAgaropama koTI koTI sudhInA samavA kahela che. te badhA vizeSarUpe vistArathI) dvAdazAMgamAM vidyamAna che. tethI sUtrakAra ve zAganu 1535 matAve cha--"duvAlasaMge" ityaadi| TIkAI-dvAdazAMgane gaNipiTaka kahevAya che. ratnatrayarUpa guNa samudAyane "gaNa" kahe che. e "gaNa jemanAmAM hoya che temane gaNI kahe che. evA gaNI AcArya hoya che. ratnamaMjUSA samAna temanuM je piTaka che. tenuM nAma gaNipiTaka che. evuM apiTa zAma che. te piTanA za (mA2) ma mA pramANe cha-(1) (AyAre) mAyARin, (2) (sUyagaDe) sUtraain, (3) (ThANe) sthAnain, (4) (samavAye) samavAyAMga, (5) (vivAha pannattI) lagatI sUtra, (6) (NAyAdhamma zrI samavAyAMga sUtra Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArArDasvarUpanirUpaNam 657 upAsaka dazAH 'aMtagaDadasAo' antakR dizAH 'aNuttarovavAiyadasAo' anutta ropapAtikadazAH, 'paNhAvAgaraNaM' praznavyAkaraNam 'vivAgAsue vipAkazrutam 'diDivAe' dRSTivAda iti / / sU0 174 / / dvAdazasu aGgeSu prathamamaGgamAcArAGgam, tatsvarUpaM praznottarapUrvaka darzayati-mUlam - se ki taM AyAre ? AyAre NaM samaNANaM NiggaMthANaM AyAragoyara- viNayaveNaiyadvANa-gamaNa - caMkramaNa - pamANa - jogajuMjaNa bhAsAsamitiguttI - sejjovahi- bhattapANa uggama upAyaNa esaNAvisohi suddhAsuddhaggahaNavaya niyamatavovahANasuppasatthamAhijjai / se samAsao paMcavihe paNNatte, taM jahA - NANAyAre, daMsaNAyAre, caritAyAre, tavAyAre vIriyAyAre / AyArassa NaM parittA vAyaNA, saMkhejjA aNuyogadvArA, saMkhejjAo paDivattoo, saMkhejAveDhA, sarakhejjA siloggA, saMkhejjAo nijttiio| se NaM aMgaTyAe paDhame aMge, do suyakkhaMdhA, paNavIsaM ajjhayaNA, paMcAsIiM uddesaNakAlA, paMcAsIiM samudde saNakAlA, aTThArasapadasahassAiM padaggeNaM, saMkhejA akkharA, anaMtA gamA, anaMtA pajjavA, parittA tasA, aNaMtA thAvarA sAsayakaDa nibaddhanikAiyA jiNapaNNattA bhAvA, AghavijaMti, paNNavinaMti paruvijaMti, daMsijaMti, nidaMsijjaMti, uvadaMsijaMti / se evaM AyA, evaM NAyA, kahAo ) jJAtAdharmakathA 6, ( uvAsagadasAo) upAsakadazAGga 7, (aMtagaDadasAo) aMtakRtadazAMga 8, (aNuttarovavAiyadasAo) anuttaropapAtikadazAMga 9, ( pahAvAgaraNaM) praznavyAkaraNa 10 [vivAgasya ] vipAkazruta 11 aura (farare) dRSTivAda 12 ||0 174 // , kahAo ) jJAtAdharma athA, (7) (uvAsagadasAo) pAsa hazAMga, (8) (aMtagaDadasAo ) taGkRta hazAMga, ( 6 ) ( aNuttarovavAiyadasAo) anuttaroSaghAtiSu dazAMga (10) ( paNhAvAgaraNaM) azravyA 25, (11) (vivAgasUya) vipAsUyazruta, ayl (12) (fafa1g) ?lka18. 12. 2081 zrI samavAyAMga sUtra Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 samavAyAGgasUtre evaM vinnnnaayaa| evaM caraNakaraNa prarUvaNA Aghavijjai paNNavijjai prarUvijjai dasijjai nidaMsijjai ubadasijaise taM aayaa|suu0175|| TIkA-'se kiM taM AyAre' ityAdi-dvAdazAGgasya gaNipiTakasya prathamamamA. cAra ityanantaramevoktamU, sa AcAraH koza iti jijJAsAyAM ziSya: pRcchati'se kiM taM AyAre' atha kaH sa AcAraH?-he bhadanta ! yo bhavatA dvAdazAGga zrutapuruSasya prathamAgatayA''cAro'nupadamevoktaH sa AcAraH koDaksvarUpa :? iti prshnvaakyaarthH| uttarayati-he ziSya ! 'AyAre NaM' AcAraH khalu 'samaNANaM' zramaNAnAM-sAdhUnAM, kIdRzAnAM zramaNAnAm ? 'niggaMthANaM' nirgranthAnAM bAhyAbhyantaragrandharahitAnAM, nigrantheti vizeSaNaM zAkyAdi zramaNavyavacchedArtham, zramaNA hi paJcavidhAH, ukta ca _ "niggaMdha saba tAvasa geruya AjIva paMcahA samaNA" / __ chAyA-nigranthazAkyatApasagairikA jIvAH paJcadhA shrmnnaaH| iti, 'AyAragoyara-viNaya- veNaiya-TANa- gamaNa-caMkamaNa-pamANa-joga-jujaNa-bhAsAsamiigutti-senjovahi bhattapANa-uggama--uppAyaNa-esaNAvisohi--suddhAsuddhaggahaNavaya NiyamatavovahANamuppasatya' AcAragocaravinayavainayikasthAnagamanacaMkramaNapramANayogayojanabhASAsamitiguptizayyopadhibhaktapAnodgamotpAdaneSaNAvizuddhi zuddhAzuddhagrahaNavrataniyamatapaupadhAnasuprazastaH, tatra 'AyAra' AcAraH, jJAnAdi bhedAt paJcavidhaH 'goyara' gorivacaraNaM, gocaraH, bhikSAgrahaNavidhiH yathA-gauH paricitAparicitobhayakSetre grAsAya pravartate, tathA sAdhurapi paricitAparicitobhayakule bhikSArtha caratIti bhAvaH, 'viNa yaM vinaya:-vinaya te'panIyate karmAneneti vinayo jJAnAdirUpo, guruzuzraSArUpo vA 'veNaiya' vainayikavinayajanya karmakSayAdirUpaM phalaM 'ThANa' sthAna sthitiH tattrividhaM-kAyotsargopavezanazayanabhedAta, 'gamaNa' zabdArtha-(AyAre NaM)AcAre-AcArAMga meM (j) khalu-nizcaya karake(AyAra) AcAra-jJAnAcArAdi pAMca AcAra (gocara) gocara-bhikSAgrahaNavidhi (viNaya) vinaya-guru zuzrapArUpa (veNaiya) vainayika-vinaya se honevAle karmakSayAdi phala, (hANa) sthAna-sthiti-kAryoMtsarga, baiThanA aura sonA, (gamaNa) ___ -(AyAre Na) mAyAmA (Na) nita zana (AyAre) yA - zAnAyA2 mA uiz mAyA2, (goyara) gocara-lakSA aDa 42vAnI vidhi (viNaya) vinaya-zurunI zuzrUSA, (veNaiya) painaya-vinayazrI bhagatu bhakSayAdi 35 57, (hANa) 2thAna-sthiti-yotsaga, mesavAnu bhane supAnu (gamaNa) gamana zrI samavAyAMga sUtra Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArAta svarUpanirUpaNam 659 gamana - vicArabhUmyAdiSu gamanam cakamaNa' cakramaNaM = rAgAdikAraNena niHzaka sAdhoH zaktivRddhayathamitastataH kiJcit kiJcitparibhramaNam, 'pamANaM' pramANaMbhakta pAnAbhyavahArApadhyAdermAnam, 'jogajujaNa' yogayojanam - yogeSu svAdhyAya pratyupekSaNAdi sAdhudharmeSu yojanaM -- niyojanam 'mAsA' bhASAsatyarUpA vyavahA rarUpA ca 'samiti' samitayaH - IryAsamityAdyAH 'guttI' guptayo manoguptyAdayastisraH, tathA - sejjo vahibhattapANa uggama upAyaNae saNAvisohi suddhAsuddhaggahaNa' zayyopadhibhaktapAnodgamotpAdanaiSaNAvizuddhizuddhAzuddha grahaNam, tatra zayyA - vasatiH, upadhiH- vastrAdirUpaH, bhaktam - azanAdikaM, pAnam - taNDulatilAdidhautajalam, uSNodakaM vA eteSAM dvandvaH, rAyyopadhibhaktapAnAni teSAm udgamotpAdaneSaNAvizuddhayA zudvAnAM tathA azudvAnAM= navadIkSitavAlaglAnAdyarthaM nityapiNDAdInAM gamana - vicAra bhUmi Adi meM jAnA, (caMkramaNa) caMkramaNarogAdika kAraNa se yAtanA pUrvaka phiranA. ( pamANa) pramANa-bhakta, pAna, upadhi Adi kI maryAdA (jogajuMjaNa) yoga yojana - svAdhyAya pratilekhanA AdikriyA meM mana, vacana, kAyA ke yogo ko lagAnA, (bhAsA) bhASA - satyarUpa, byavahArarUpa, ( samiti) samiti - IryA samityAdi pAMca samiti ( guttI) guptimanoguptyAdi tInaguptiyAM, (sejovahiesaNAvisohi suddhA suddhaggahaNaM ) zayyopadhibhakta pAnotpAdaneSaNA vizodhizuddhAzuddha grahaNam zayyA basati, ( uyahi ) upadhi-vastrAdi, (bhakta) bhakta - azanAdi, (pANa) pAna - taNDulAdikA ghobana athavA garama pAnI, inake ( uggama) udgama - solaha udgama ke doSa (uSpAyaNa) utpA dana - solaha - utpAdana ke doSa, (esaNA) eSaNA - daza eSaNA ke doSa, ina vicAra lUbhi hisAM vute, (caMkramaNa) caMkramaNa - gAune ra yatanApUrva 4 32', (pamANa) pramANa AhAra pAlI, upadhi sAhinI maryAdA, (jogajuMjaNa) yogayojana - svAdhyAya, pratisenA sahi DiyAmAM mana, vacana kAcAnA ye|gAne gADA, (bhAsA) bhASA - satya35, vyavahAra35, ( samiti ) samiti-ya samiti yadi pAMca samiti, (guttI) gupti - mano gupti Adi tragupti, (sejjo vahi bhattapANa- uggama - upAyaNa - esaNA - visohi suddhA suddhaggahaNaM) zayyopadhi bhaktapAnodgamotpAdanaiSaNAvizodhizuddhAzuddhagrahaNam ) zayyA - yathArI, ( uvahi ) upadhi-vastra vagere (bhakta) lata AhAra, (pANa) yAna-yomA vagerenu ghoSaNA athavA garama pANI se adhAnA (uggama) udgama-soja udgamanA hoSo, ( upAyaNa) utpAdana -soja utpAdana doSo (esaNA) eSaNA - isa bheSaNAnAM he So - bhattapANa uggama upAyaNa zrI samavAyAMga sUtra Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 samavAyAGgasUtre ca grahaNam , 'vaya' vratAni-prANAtipAtAdiviramaNalakSaNAni, 'Niyama' 'niyamAHabhigrahavizeSAH, 'tavovahANa' tapa upadhAnaM tatra-tapaH-dvAdazavidhaM tapaH, upadhAnam aGgopAGgAdhyayanArthamAcAmAmlAdikaraNam, AcArAdhArabhya tapa upadhAnAntA' nAma eteSAM samAhAradvandvaH, tena suprazastaH suzobhitaH 'AhijjaI' AkhyAyatekathyate / 'suppasatthaM' iti prAkRtatvAnnapusakatvam / athavA 'AyAreNaM' AcAre khalu AcArAne khalu-AcArAGgaNazramaNanigranthAnAm AcAragocarAdhArabhya tapa upadhAnaparyantaM vastukathyate, yadvA 'AyAreNaM' AcAreNa AcArAGgadvArApUrvoktavastunirUpyate / atrapakSe prAcArAdyupadhAnAntAnAM samAhAradvandve kRte 'suprazastam' ityanena saha karmadhArayaH, vizeSaNasyApi asyArSatvAt prnipaatH| 'se' saHAcAraH 'samAsao' samAsataH-saMkSepataH 'paMcavihe' paJcavidhaH 'pannatte' prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'NANAyAre' jJAnAcAra:-zrutajJAnaviSayaH-kAla-vinaya-bahu. mAno-padhAnA-ninhava vyaJjanArtha-tadubhayarUpo'STavidhaH, vyaJjanazabdo'trapadavAcakaH, sUtrasthapadAnAM samyaguccAraNam, 'daMsaNAyAre' darzanAcAraH-samyaktvavatAM niHzaGki. taniSkAGkSitanirvicikitsA'mUDhadRSTayupabaMhAsthirIkaraNavAtsalyaprabhAvanArUpo'STa byAlIsa doSoM kI(visohi)vizoddhi vizuddhi se zuddha kA grahaNa karanA tathA (asuddha) azuddha-navadIkSita bAla tathA glAna Adi ke liye nityapiNDa Adi kA grahaNa karanA (vaya) vrata-mahAvrata (Niyama) niyama-abhigrahavizeSa (tavovahANa) tapopadhAna-anazanAdi bAraha prakAra kA tapa, aGgo. pAGga Adi ke adhyayana ke liye AyaMbila Adi karanArUpa upadhAna, (suppasatthaM) supazastaM-ukta saba bAtoM kA prazastarUpa se (Ahijai) A. khyAyate-isameM kathana kiyA jAtA hai| (se samAsao paMcavihe paNNatte) tat samAsataH paMcavidhaH prajJaptaH-vaha AcAra saMkSepa se pAMca prakAra kA jo kahA gayA hai (taMjahA) tadyathA-so isa prakAra hai-(NANAMyAre) jJAnAsameM tAjAsa hoSonI (visohi) vizodhI-vizuddhi 4zana zuddha a5 42, tathA (asuddha) azuddha-nIkSita mAsa tathA sAna mAhine mATe nityapi sAnu a6 427, (vaya) vrata-bhAta, (Niyama) niyama-mAsa 42 // maniyA, (tavovahANa) tapodhana-nazana mAha 2 // 2 // tapa, Ation mAhinA adhyayanane bhATa mAyami mA 4235 5dhaan,(muppstthN)suprshstN-52|t saNI mAmatAnu prazasta te (Ahijjai) AkhyAyate-mAyAnasUtramA 4thana 42vAbhA mAvyuche (se samAsao paMcavihe paNNatte) tat samAsataH paMcavidhaH prajJapta:-te mAyA sakSiptamAre pAMya 2 // cha. (taMjahA) te 20 pramANe zrI samavAyAMga sUtra Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArAsvarUpanirUpaNam vidhA vyvhaarH| upahA-sAvaryiNAM vaddhikaraNaM poSaNaM ca / 'carittAyAre' cAritrAcAra:-cAritravatAM samitiguptyAdi pAlanarUpo vyvhaarH| tathA 'tavAyAre' tapaAcAraH-anazanAdi dvAdaza vidhatapaH samAcaraNalakSaNaH, tathA 'vI riyAyAre' vIryAcAraH-jJAnadarzanAdyArAdhane bAhyAbhyantaravIryasyAgopanam / iti paJcavidha aacaarH| 'AyArassa NaM' AcArasya khalu 'vAyaNA' vAcanA:-sUtrArthAdhyApana lakSaNAH, 'parittA' paritAH saMkhyAtA ityrthH| AcArasyA''dyantopandhyA vAcanAH saMkhyAtAH santi / athavA'vasarpiNyutsarpiNIkAlamAzritya kAlatrayApekSayAtvanantA bhveyuH| tathA-'aNubhogadArANi' anuyogadvArANi-sUtrArthasya kathanavidhiranuyogaH, dvArANAva dvArANi, anuyogasya dvArANi anayogadvArANi upakramanikSepAdhi. gamanayarUpANi 'saMkhejjA' sNkhyeyaani-sNkhyaataaniityrthH| tathA 'saMsejjAo paDivattIpo' saMkhyeyAH pratipattayaH-paramatapadArthapadarzanarUpAH bhikSupatimAdyami grahavizeSA vA saMkhyAtA uktaaH| 'veDhA' veSTakAH-jJAnAdyanyatamaviSayapatipAdakavacanasandarbharUpAH, AryopagItyAdicchando vizeSarUpA vA 'saMkhejjA' saMkhyeyAH santi / 'saMkhejjA silogA' saMkhyeyAH zlokAH anuSTuvAdayaH zlokAH saMkhyeyAH santi / 'nija ttIo' niryuktaya: niyuktAnAM sUtrAbhimatArthAnAM yuktayaH saMyojanAni niyukta yaH, atra ApatvAd yuktazabdalopo draSTavyaH, yadvA-nizcayena-arthapatipAdikAyuktayoniyuktayaH 'saMkhejjA' saMkhyeyAH santi / 'se Na' sa khalu-AcAraH cAra, (dasaNAyAre) darzanAcAra (carittAyAre) cAritrAcAra (tavAyAre) tapa AcAra, (vIriyAyAre) vIryAcAra / (AyArassa NaM paritnA vAyaNA) AcArasya khalu parItA vAcanA:-AcArAMga meM vAcanA saMkhyAta hai| (saMkhejA aNuyogadArA) saMkhyAtA anuyogadArA:-anuyogadvAra saMkhyAta haiM, (saMkhejAoM paDivattAo) saMkhyAtAH pratipattaya-saMkhyAta pratipattiyAM hai, (saMkhejjA veDhA) saMkhyAtAH veSTakA:-veSTaka saMkhyAta haiM, (saMkhejA silogA) saMkhyAtAH zlokAH-saMkhyAta zloka hai, (saMkhejAo nijjuttIo) saMkhyAtA:che-(NANAyAre) jJAnAyA2, (daMsaNAyAre) zanAyA2, (carittAyAre) yAtrAyAra (tavAyAre) ta5 mAyA2 mane (vIriyAyAre) vIryAyA2 (AyArassa Na parittA vAyaNA) AcArasya khalu parItA vAcanA:-- mAyAmA saMbhyAna pAyanA che. (saMkhejA aNuyogadArA) saMkhyAtA anuyogadArAH-sadhyAta anuyogavAra cha, (saMkhejjA paDivattIo) saMkhyAtAH pratipattayaH-sacyAta pratipattiyo cha, (saMkhejjA veDhA) saMkhyAtAH veSTakAH-sacyAta veSTa4 cha. (saMkhejAH silogA saMkhyAtAH zloko:-sajyAta cha, (saMkhejAo nijuttIo) saMkhyAtAH zrI samavAyAMga sUtra Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 samavAyAnasUtre * V " khalu 'aMgaTTayAe' aGgArthatayA pravacana puruSasyAGgarUpatayA 'paDhama age' prathamamaGgamaGgAnAM racanAnantaraM yasteSAM kramasaMnivezaH, tamapekSyedamAcArAGga prathama maGgamuktam / racanApekSA tu dvAdazaM dRSTivAdAnaM prathamam tasya sarvapravacanApekSayA pUrvamuttasvAt / asya 'do sukkhaMdhA' dvau zrutaskandhau - adhyayana samUhau, 'paNavIsaM ajjha yaNA' paJcaviMzatiradhyayanAni prathame zrutaskandhe nava, dvitIye SoDaza, iti paJcaviMzatiH / eSAM nAmAni evaM vijJeyAni zastraparijJA 1, lokavijayaH 2, zItoNIyam3, samyattavam 4, AvantI5, dhutaM6, vimohaH 7, mahAparijJA8, upadhAnazrutam 9 iti prathamazrutaskandhe navAdhyayanAni / piNDaiSaNA 1. zayyaiSaNA 2, iSaNA3, bhASaipaNA4 vastreSaNA5, pAtraiSaNA6, avagrahapratimA, saptasaptaikikA asyAM sthAnasaptaikakanaiSedhikI saptakaka - sthaNDilasaptakaka:- zabda saptaikakarUpa saptaikaka - parakriyAsaptaikakA-nyo'nyakriyAsaptaka ke ti saptAdhyayanAni santi / 14 tathA - bhAvanA 15 vimukti : 16, iti poDazAdhyayanAni dvitIyazrutaskandhe | evametAni nizIthAdhyayanavarjitAni paJcaviMzatisdhyayanAni / 'paMcAsIiM uddesaNakAlA' paJcAzItiruddezana kAlAH = sUtrAdhyApanakAlAH / uddezanakAlasya paJcAzIti saMkhyakasvamevaM vijJeyam - zastraparijJAdyArabhya avagrahapratimAparyanteSu poDazAdhyaya teSu krameNa - sapta1, 2, catvAra 3:, catvAraH4, SaT5, paJca6, aSTa7, sapta7, catvAraH 9, ekAdaza 10, trayaH 11, trayaH 12 dvau 3, dvau 14 dvau 15, dvau 16, iti76 SaTsaptatirudezana kAlA jAtAH / avaziSTeSu saptasaptaikikA - bhAvanA - vimukti nAmakeSu navasvadhyayaneSu pratyekasmina adhyayane ekaikodezanakAlasya sadbhAvAnavodezanakAlA jAtA iti sarvasaMkalanayA paJcAzItirudezanakAlA bhavanti / evaM 'pacAsI samuddezakAlA' paJcAzItiH samuddesanakAlAH sUtrArthAdhyApanakAlA niryuktaya:- niyuktiyAM saMkhyAta haiM ( seNaM aMgaDayA e ) tatkhalu aGgArthatayA vaha AcArAMga aMgArthatayA - aga ke apekSA (paDhame aMge) prathamaM aGgaprathama aMga hai, (doM suyakkhaMdhA) dvau zrutaskandhau - isake do zrutaskaMdha haiM, ( paNavIsa ajjhayaNA) vaJcaviMzatiradhyayanAni - paccIsI adhyayana haiM, (paMcAsIi udde saNakAlA) paJcAzItiM uddesanakAlAn-pacAsI uddezana kAla haiM, (paMcAsIi samudde saNakAlA) paJcAzItiM samudezana kAlA-pacAsI samu niryuktayaH - ane saMyAta niyuktiyo che. (seNa aMgaTTayAe) tatkhalu aGgArthatathA-te AyArAMga ma MganI apekSA (paDhame aMge) pahetu maMga che. (do suyakkhaMdhA) dvau zrutaskandhau - tenA me zrutarandha che, (paNavIsaM ajjhayaNA) paJcaviMzatiradhyayanAni - yIza adhyayanA che, (paMcAsIiM uddesaNakAlA) paJcAzItiM uddezana kAlAn- panyAzI uddezana Aja che, (paMcAsIi samudde saNakAlA) paJcAzIrti zrI samavAyAMga sUtra - Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArAGgasvarUpanirUpaNam 663 avagantavyAH / 'ahArasapadasahassAI' aSTAdazapadasahasrANi18000 aSTAdaza paha. sANi padAni 'padaggeNa' padAgreNa-padaparimANena santi / iha padamarthavad vijnyeym| nanu aSTAdazasahasrAtmakaM padaparimANamuktam, tanparimANaM yadi paJcaviMzatyadhyayanAtmakasya zrutaskandhadvayasya, tadA 'nava baMbhaceramaiyo aTThArasapadasahassio veo' iti yaduktaM tadvirudhyate iti cet, ucyate, 'do suyakkhaMdhA, paNavIsa ajhayaNA, paMcAsII uddesaNakAlA, paMcAsIiM samuddesaNakAlA' iti yaduktaM tadAcArAGgasya pramANamuktaM, yatpunaruktam 'aTThArasapadasahassAI padaggeNaM' iti, tat navabrahmacaryAdhyayanAtmakasya prathama zrutaskandhasya pramANaM, vijJeyam / 'saMkhejjA akkharA' saMkhyeyAni akSarANi-veSTakAdInAM saMkhyeyatvAtsaMkhyeyAnyakSarANi, 'aNaMtA gamA' anantA gamAH, gamA:-arthagamAH-arthaparicchedA ityarthaH, ta ca anantAH-antarahitAH, Anantya caSAm, 'ege AyA' ityAdirUpAt eksmaadevsuutraattnddhrmvishissttaanntdhrmaatmkvstuprtiptteH| athavA gamA abhidhAnAnAbhidheyavazAd bhavanti, teSAmAnantyAd gamA apynntaaH| 'pajavA' paryavAHparyAyAH padArthadharmAH 'aNaMtA' anntaaH| 'parittA tasA' parItAstrasAH trasyanti uSNAdyabhisaMtaptAH-svadhiSThitoSNAdisthAnAt udvijante gacchanti ca chAyAdyA. sevanArthaM sthAnAntara miti trasa :-dvIndriyAdayaH, parItA: asaMkhyAtA ntvnntaaH| 'aNaMtA thAvarA' anantAHsthAvarA:-tiSThantyecaM zIlAH syAvarA:-zItAtapAdya. bhibhUtA api sthAnAntaraM gantumasamarthAH pRthivyptejovaayuvnrptikaaylkssnnaaH| ddezana kAla haiM, (aTThArasapadasahassAI padaggeNaM) aSTAdazapadasahasrANi padA. greNa-isa aMga meM aDhAraha hajAra pada hai, (saMkhejA akkharA) saMkhyAtApi akSarANi saMkhyAta akSara hai, (aNaMtA gamA) anantAH gamA:-ananta gama haiM, [aNaMtA paja vA] anantAH paryAyAH-ananta paryAye hai, (parittA tasA) parItA trasA:-basa asaMkhyAta haiM, (aNaMtA thAvarA) anantAH sthAvarA:anaMta sthAvara haiM, Upara kahe gaye ye sabhI (jiNapaNNattA bhAvA) jinokta samaddezanakAlAn- mane pAyAzI samuddezana cha aTThArasa padasahassAI padaggeNaM) aSTAdazapadasahastrANi padAgreNa-mA mAmA ma DhA2 // 2 56 cha, (saMkhejjA akkharA) saMkhyAtAni akSarANi-sabhyAta mkss| che, (aNaMtAgamA) anantAH gamA:--mananta gama cha, (aNaMtA pajavA) anantAH paryAyAH-mananta paryAyo cha. (parittA tasA)parItAsA:-madhyAta rasa che, (aNaMtA thAvarA) anantAH sthAvara:-manata sthA52 cha, 752 / 4 saghaNA (jiNapaNNattA bhAvA) zrI samavAyAMga sUtra Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 samavAyAGgasUtre vanaspaterAnantyAt anantAH sthaavraa| uparinidiSTA ete sarve 'sAsaya' zAzvatA:dravyArthikanayA'pekSayA nityAH, 'kaDa' kRtAH-paryAyArthatayA pratisamayamanyathAsvAvAsyA kRtAH-anityA ityarthaH, 'nibaddha' nibaddhAHsUtra eva grathitAH, na tu itastato vikIrNAH, 'nikAiyA' nikAcitAH-niyuktihetUdAharaNAdibhiH pratiSThitAH 'jiNapaNNattA' jinaprajJaptA:-tIrthakaraprarUpitAH 'bhAvA' bhAvAH-jIvAdeyaH padArthA, atrAcArAGge 'ApavijaMti' AkhyAyante-sAmAnyatayA vizeSatayA vA kathyante, "paNNavijjati' prajJApyante-vacanaparyAyeNa nAmAdibhedena vA kathyante 'parUvijaMti' prarUpyante svarUpataH kathyante 'daMsijjaMti' dayante upamAnopameyabhAvAdibhiH kathyante, 'nidaM sijjaMti' nidazyante-parAnukammayA bhavyakalyANApekSayAcA nizcayena punaHpunardazyante, 'uvadaMsijjati' upadayante-upanayanigama nAbhyAM sakalana yAbhiprAyato vA niHzaGkaM ziSyabuddhau vyavasthApyante / saMpatyAjIvadika padArtha, jo ki (sAsayakaDanibaddhanikAiyA) zAzvatakRta nibaddha nikAcitAni-dravyArthika naya kI apekSA (sAsaya) zAzvata hai, paryAyAdhika naya kI apekSA kRta-anitya hai, nibaddha-sUtra meM grathita hai, nikAcita-niyukti, hetu aura udAharaNa se yukta haiM, ye sabhI jIvAdika padAthe isa AcArAMga meM (Aghavijjati) AkhyAyante-sAmAnya aura vizeSarUpa se kahe gaye haiM, (paNNavijjaMti) prajJApyante vacana paryAya se athavA nAmAdi bheda se kahe gaye hai, (parUvijjati) prarUpyante svarUpa pradarzanapUrvaka kahe gaye haiM (dasijjati) dayatte-upamAna, upameya-bhAva Adi se kahe gaye haiM (nidasijjati) nidaryante-anya jIvoM kI dayA ke liye tathA bhavya jIvoM ke kalyANa ke liye nizcayapUrvaka vAraMvAra kahe gaye hai, (uvadAMsajaMti) upadazyante-upanaya aura nigamana se athavA sakala nayoM ke abhiCMitra GlutoN, 2 (sAsayakaDanibaddhanikAiyA) zAzvatakRta nibaddha nikAcitAniH-dravyAthi nayanI apekSA (sAsaya) zazvata che. paryAyA(24 nayanI apekSA anitya cha, nibaddha-sUtra3the athita che, nikAcita niyuDita hetu ane udAharaNathI yukata che te saghaLA jIvAdika padArthonuM A AcArAMgasUtramAM (Aghavijjati)pAkhyAyante-sAmAnya mane vizeSa3 4thana Ayu cha, (paNNavijanti) prajJApyante-yayana pAyathI athavA, nAmAni leyI 4thana 42rAyu. (parUvijaMti) prarUpyante-2135 prahazana sahita vana rAyu cha, (daMsijjaMti) dayante-apamAna, 5bheya mA dvArA samAmA mAvela che, (nidaMsijjati) nidarzyante-manya vAnI yAne bhATe tathA vonA 58yAne nibhite pAvAra nizcayapUrva 4AmA sAta che, (uvadasijati) upadaya'nte-naya zrI samavAyAMga sUtra Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArAGgasvarUpanirUpaNam 665 cArAGgAdhyayanaphalamAha - 'se' saH - AcArAGgasyAdhyetA, 'evaM AyA' evamAtmA = asmit bhAvataH samyagadhIte sati evamAtmA bhavati, taduktakriyApariNamanAdAtmasvarUpo bhavatItyarthaH / evaM kriyAsAramevajJAnaM zreyaskaramiti khyApavituM kriyApariNAmamabhidhAya sAMprataM jJAnamadhikRtya Aha - ' evaM NAyA' evaM jJAtA, ayaM bhAvaH - idamadhItya sarvapadArthasArthajJApako bhavati / tathA evaM viSNAyA ' evaM vijJAtA = evaMvidhavividhajJAnavAna bhavati / ayaM bhAvaH - yathA''cArAGge parasamayanirAkaraNa purassaraM svasamayaH sthApito vartate, tathaiva asyAcArAGgasyAdhyayanazIlaH svasamayajJaH parasamayajJazcabhUtvA parasamayaM nirAkRtya svasamayasthApanena viziSTataro bhavati / vaktavyamupasaMharannAha - ' evaM ' evam anena prakAreNa arthA ( acAragocara vinayAdikathanena asminnAcArAGge 'caraNakaraNa parUvaNA' caraNakaraNaprarUpaNA-caraNaM- vratazramaNadharmasaMyamAdikaM vividharUpam, karaNaM-piNDavizuddhisa mityAdyanekavidham tayoH prarUpaNA / ' Aghavijjai' AkhyAyate ' paNNavijjai' " prAya ke anusAra ziSyajanoM kI mati meM nissaMdeha inakI sthApanA kI gaI hai / (se evaM AyA) sa evamAtmA jo isa AcArAMga kA accho taraha bhAvasahita adhyayana karaletA hai vaha isameM kahI gayI kriyA kA samyak anuSThAna karane se AtmasvarUpa ho jAtA hai, ( evaM NAyA ] evaM jJAtI- isakA paDhakara saba padArtha kA jJAtA ho jAtA hai, evaM (viSNAyA) evaM vijJAtA - isakA samyak adhyayana karanevAlA vividha viSaya kA jJAtA hotA hai arthAt svasamaya parasamaya kA jJAtA hotA hai / aba vaktavya kA upasaMhAra karate hue kahate haiM - ( evaM caraNakaraNaparUvaNA) evaM caraNakaraNa prarUpaNA - isa prakAra isa sUtra meM - caraNa-vrata, zramaNadharma, saMyama Adi kI, karaNa - piNDavizuddhi, samiti Adi kI prarUpaNA ( Aghavijjai ) ane nigamanathI athavA sakaLa nayAnA abhiprAya anusAra ziSya janAnA magajamAM niHsaMdehapaNe tebhanI sthApanA karavAmAM Ave che, ( se evaM AyA) sa evamAtmA - je jIva A AcArAMganuM bhAvapUrvaka sArI rIte adhyayana kare che, te temAM darzAvela DiyAramonu sabhya anuSThAna svAthI Atma sva35 panI laya che. mane (evaMNAyA) evaM jJAtA - tena malyAsa urIne samasta pahArthanA eara jane che, ( evaM viSNAyA) ( evaM vijJAtA - tenuM sArI rIte adhyayana karanAra vividha viSayanA jANakAra thAya che. eTale ke vasamaya para samayanA jJAtA thAya che. have uparAMta kathananeA upasa hAra karatA sUtrAra Ahe che- ( evaM caraNakaraNa parUvaNA) evaM caraNakaraNa prarUpaNA-yA pramANe yA sUtramA yaraNa- vrata, zramaNadharma', sauMyama yAhinI karaNa - piMDavizuddhi, samiti yahinI pra35 (Adhavijjai) zrI samavAyAMga sUtra Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre prajJApyata 'prarUvijaI' prarUpyata 'daMsijjai' dazyate, 'nidasijjai' nidazyate / 'uvadaMsijjai' upadaryate / eSAmartho'traivasUtre kthitH| AcArAgasvarUpamuktvA''cAryaH ziSyamAha-'se taM AyAre' sa eSa AcAraH-he jambUH! yatvayA''cArAGgabhAvaH pRSTaH sa jJAnAcArAdilakSaNa AcAro'yamanantarokto vijnyeyH||suu. 175 / / AkhyAyate-sAmAnyavizeSarUpa se kI jAtI hai, (paNNavijai) prajJApyatevacanaparyAyase athavA nAmAdibheda se kI jAtI hai, (prarUvijai) prarUpyatesvarUpa pradarzanapUrvaka kI jAtI hai (daMsijai) dayate-upamAna, upameya bhAva Adi se kI jAtI hai, (nidaMsijjai) nidaryate-dUsare jIvoM kI dayA ke liye tathA bhavyajIvoM ke kalyANa ke liye bAra 2 kI jAtI hai. (uvadaMsijai) upadaryate-upanaya aura nigamana dvArA tathA sakalanaya ke abhiprAya ke anusAra ziSyoM kI buddhi meM nissandeha sthApita kI jAtI hai / isa prakAra AcArAMga kA svarUpa kahakara sUtrakAra ziSya ko kahate haiM-(se taM AyAre) sa eSa AcAraH-he jaMbU ! tumane jo AcArAMga kA bhAva pUchA thA so vaha jJAnAcArAdirUpa jAnanA caahiye|| ___aba sUtrakAra ina dvAdaza aMgo meM jo prathama AcArAMga hai praznottarapUrvaka usake svarUpa kA kathana karate haiM-'se kitaM AyAre?' ityaadi| TIkArtha-gaNipiTakarUpa jo dvAdazAMga hai usakA prathama aMga AcArAMga hai-yaha bAta abhI abhI kahI gaI hai-ataH ziSya prazna karatA hai ki AkhyAyate-sAmAnya tathA vizeSa35thI 421AmA mAvI cha. (paNNavijai)prajJApyatekyaparyAyathA athavA nA mAhinA lehathI 42vAmA mAvA , (parUvijai) prarUpyate2535 prazana pU 4 42vAmA mAvI cha, (daMsijai) darzyate-6mAna upameya lApa mAhiyA 42vAma mAvI che, (nidaMsijjai) nidarzyate-24nya vAnI yAne bhATe tathA 105 yAnA 48yAne bhATe pAraMvA2 42vAma mAvI cha, (uvadaMsijjai) upadaryate-upanaya mane nizamana dvArA tathA saOM nayanA maliprAya anusAra ziSyanI buddhimAM nisaMdeha sthApita karavAmAM AvI cheA pramANe AcArAMganuM 1135 matAdIna sUtra.2 ziSyane 4 -(se taM AyAre)sa eSa aacaar:jaMbU ! tame AcArAMga sUtrano je bhAva pUchayo hato te upareta jJAnAcAra AdirUpa samaja. TIkAtha-have sUtrakAra dvAdaza aMgomAMnA pahelA AcArAMga nAmanA aMganuM praznottarapUrva 2135 zAre che-se ki taM AyAre" ityaadi| gaNipiTakarUpa dvAdaza (bAra) aMgamAMnuM paheluM aMga AcArAMga che, e vAta AgaLa kahevAmAM AvI gaI che. ziSya pUche che ke te AcArAMga kevuM che? eja prazna zrI samavAyAMga sUtra Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 667 bhAvabodhinI TokA. AcArA svarupanirUpaNam vaha AcArAMga kaisA hai-yahI prazna isa pada dvArA sUtrakArane prakaTa kiyA hai| arthAt ziSya pUchatA hai ki he bhadanta ! jo Apane dvAdazAMgazrutarUpa puruSa kA prathama aMga AcArAMga abhI abhI kahA hai-so usa AcArAMga kA kyA svarUpa hai ? uttara-he ziSya ! nigranthazramaNoM ke AcAra gocara, vinaya, vainayika, sthAna, gamana, caMkramaNa, pramANa, yogayojana, bhASA, samiti, gupti, zayyA-upadhi-bhaktapAna kA zuddhAzuddhagrahaNa, vrata, niyama, tapa aura upadhAna inase yaha AcAra suprazasta kahA gayA hai| athavA AcArAMga ke dvArA zramaNagranthoM kI AcAra Adi se upadhAna paryanta kI kriyAoM kA kathana kiyA jAtA haiM, athavA acArAMga dvArA ye pUrvokta vastu aiM nirUpita kI jAtI hai| ina AcAra gocara Adi padoM kA artha isa prakAra se hai-jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapaAcAra, vIryAcAra ke bheda se prAcAra pAMca prakAra kA hotA hai-bhikSAgrahaNa karanekI vidhi kA nAma gocara hai| jisa prakAra gAya paricita aparicita kSetra meM ghAsa carane ke liye pravRtta ho jAtI hai usI prakAra se sAdhu bhI paricita aparicita donoM sthAnoM meM bhikSA ke liye jAtA hai / yahI bAta gocarapada dvArA nirdiSTa kI jAtI hai| jisake dvArA karma dUra kiye jAveM vaha vinaya hai| yaha vinaya zabda kI vyutpatti haiM / yaha vinaya jJAnAdirUpa A pada dvArA sUtrakAre pragaTa karyo che. eTale ke ziSya pUche che ke he bhadanta ! Ape AcArAMgane dvAdazAMgathatarUpa puruSanuM paheluM aMga kahyuM che, te te AcArAMganuM svarUpa cha 1 utta2-ziSya ! ni-tha abhen| mAyA2, goya2, vinaya, vainAyi, sthana, gamana, bhae, pramA, yogayona, lApA, samiti, ati, zayyA, 75dhi bhakta pAnanuM zuddhAzuddha grahaNa, niyama tapa ane upadhAna vagere sahitanuM A AcArAMga suprazata kahe che. eTale ke AcArAMga dvArA zramaNa nigraMthenA AcAra AdithI laIne upadhAna sudhInI kriyAonuM varNana karAyuM che athavA Aca rAMgadvArA pUrveta vastuonuM nirUpaNa karAyuM che. te AcAra, gocara Adi padane artha A pramANe che- AcAranA pAMca prakAra che- jJAnAcAra, dazanAcAra cAstriAcAra, tapa AcAra ane vicAra bhikSA levAnI vidhine "gocara' kahe che. jema gAya paricita temaja aparicita kSetramAM ghAsa caravA jAya che tema sAdhu paNa paricita, aparicita khane sthAnomAM bhikSA vahoravA jAya che, e ja vAtano gocara pada dvArA nirdeza karAyA che. jenA dvArA karmono kSaya karAya che te kriyAne vinaya kahe che, e pramANenI vinaya zabdanI vyutpatti che. te vinaya jJAnAdirUpa athavA zrI samavAyAMga sUtra Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 samavAyAGgasUtre athavA gurujana kI zuzrUSArUpa hai| isa vinaya ke AcaraNa se jo karmakSayAdirUpa phala prApta hotA hai vaha "vainayika' hai / gaNa zabda kA artha sthiti hai| kAyotsarga upavezana aura zayana ke bheda se yaha sthiti 3tIna prakAra kA hai| vicArabhUmi Adi meM jAne kA nAma gamana hai| rogAdika kAraNa ke vaza se niHzakta bane hue sAdhu kA zaktivRddhi ke nimitta itastataHkuchakucha paribhramaNa karanA-ghUmanA isakA nAma caMkramaNa hai| bhakta pAna ko upayoga meM lAne kI aura upadhi Adi ki maryAdA karanA isakA nAma pramANa hai / sAdhu ke jo svAdhyAya, pratyupekSaNa Adi kartavya haiM unameM AtmA ko lagAnA isakA nAma yogayojana hai / satyarUpa aura vyavahAra rUpa jo bhASA hai usakA nAma bhASA hai| IryAsamiti Adi pAMca samitiyAM hai| inameM pratyeka kriyA yatnAcAra pUrvaka kI jAtI hai / manogupti Adi tIna guptiyAM haiN| tathA zayyA-vasati, upadhi-vastrAdika, bhakta-AhAra, pAna-taNDula, tila Adi kA dhovana athavA uSNajala inheM udgama, utpAdana epaNAvizuddhi se zuddha hue hoM to lenA tathA navadIkSita bAla evaM glAna Adi ke liye nityapiNDa Adi kA lenA yaha zayyA, upadhi bhaktapAna kA zuddhAzuddha kI gaveSaNA karake zuddha kA lenA / prANAtipAta Adi sAvadyakriyAoM se viramaNa honA isakA nAma vrata hai| abhigraha vizeSa kA nAma gurujananI zuzraSArUpa hoya che. te vinayanA pAlanathI karmakSayarUpa je phaLa prApta thAya che tene "nayika" kahe che. sthAna" zabdano artha "risthati thAya che. te sthitinA traNa prakAra che - kAyetsarga, upavezana, ane zayana vicArabhUmi AdimAM javAnI kriyAnuM nAma gamana che. regAdika kAraNe azakata banela sAdhu vaDe zaktinI prApti mATe Ama tema DI DI laTAra mAravI te kriyAne "cakramaNa" kahe che AhAra pANIno upayoga karavAnI tathA upadhi AdinI maryAdA bAMdhavI tenuM nAma pramANa" che. svAdhyAya, pratyupekSaNa Adi sAdhunA je kartavya che. temAM AtmAne pravRtta kare tenuM nAma "gajana" che. satyarUpa ane vyavahArarUpa bhASAne bhASA' kahe che. Isamiti Adi pAca samiti che. temAM pratyeka kriyA yatnAcAra pUrvaka karAya che. mane guti Adi traNa gupti che tathA zayA-vasati, upadhivastrAdika, bhakta-AhAra, pAna-cekhA, tala AdinuM dhAvaNa athavA garama pANI, e badhI vastuo uddagama, utpAdana, eSaNAvizuddhithI zuddha hoya te levI, tathA navadIkSita bAla, glAna Adine mATe nityapiMDa Adi grahaNa karavA te kriyAne zayA, upadhi, bhakta pAnAnuM zuddhAzuddha grahaNa kare che. prANAtipAta Adi sAvadhakriyAo karatA aTakavuM tenuM nAma "vrata" che. abhigraha vizeSane niyama kahe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArAta svarUpanirUpaNam niyama hai| anazanAdi bAraha prakAra ke tapa haiM / aMga aura upAMga Adi ke adhyayana ke liye AyaMbila Adi tapasyAoM kA karanA so upadhAna hai / vaha AcAra saMkSepa se pAMca prakAra kA jo kahA gayA hai so isa prakAra se haiM- jJAnAcAra, darzanAcAra cAritrAcAra, tapa AcAra aura vIryAcAra / inameM jo jJAnAcAra hai vaha, zrutajJAna hai viSaya jisakA aisA hai / jina vacana meM ruci rakhanA darzanAcAra hai, kAla, vinaya, bahumAna, upadhAna ani vyaJjana artha aura tadubhaya inase vaha ATha prakAra kA hai| yahAM vyaMjana zabda kA artha pada hai / isakA tAtparya yaha hai ki sUtrasthapadoM kA acchI taraha se uccAraNa karanA / so vyaMjanAcAra hai / samyattavazAlI jIvoM kA jo niHzaGkita niSkAMkSita nirvicikitsA amUDha dRSTi upavRMhA sthirIkaraNa vAtsalya aura prabhAvanArUpa se ATha prakAra kA vyavahAra hai vaha darzanAcAra hai | sAdharmika jIvoM kI vRddhi karanA aura unakA poSaNa karanA isakA nAma upabRMhA / cAritrazAlI jIvoM kA jo samiti gupti Adi ko pAlana karane rUpa vyavahAra hai vaha cAritrAcAra hai / anazana Adi bAraha prakAra ke tapoM kA AcaraNa karanA so tapa AcAra hai / jJAna darzana Adi ke Asaghana meM bAMhya aura Abhyantara zakti kA nahIM chipAnA so vIryAcAra hai / AcAra-AcArAMga - kI vAcanA- sUtra aura anazana Adi bAra prakAranAM tapa che. aga ane upAMga AphrinA adhyayanane mATe AyaMbila Adi tapasyA karavI tenu nAma "upadhAna'' pAMca prakAranA je AcAra kahyA che te A pramANe che--jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapa AcAra, ane vIryAcAra jene viSaya zrutajJAna che te AcAranu nAma jJAnAcAra che jina vacanamAM ruthi rAjavI tenuM nAma darzanAgAra che. tenA mATha prakAra hai-hAsa, vinaya, mahumAna, uSadhAna, sanehnava, vyanna, artha ane tahulaya, ahIM vyaMjana' bheTale 'yaha' samajavAnu che. tene bhAvA` e che ke sUtramAMnA pade nuM uccAraNa zuddhatAthI karavu tene vyaMjanAcAra kahe che. samyakatvazALI jIvAnA je niHzakita, niSTha kSita, nivicakitsA, amUDhadRSTi, upanhA, sthirIkaraNa, vAtsalya, ane prabhAvarUpa ATha prakAranA vyavahAra hAya che tene danAcAra kahe che. sA`ika jIvAnI vRddhi karavI ane temanu N poSaNu vu N tenu' nAma 'upabRMhA' hai yAritrazANI lavonA smitie, gusiyA Adinu pAlana karavArUpa vyavahArane cAritrAcAra kahe che. anazana Adi khAra prakAranAM tapanuM AcaraNa karavuM, tene tapa AcAra kahe che. jJAna, darzana AdinI ArAdhanAmAM khAhya ane anyantirika zakitane na chupAvavI tenuM nAma vIryAcAra che. AcArAMganI vAcanAo-sUtra ane anAM adhyayanarUpa kriyAe saMkhyAta zrI samavAyAMga sUtra 669 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 670 samavAyAGgasUtre artha ko paDhAnerUpa kriyA e~ saMkhyAta haiN| athavA avasarpiNI utsarpiNI kAla ko lekara kAlatraya kI apekSA anaMta bhI ho sakatI haiN| sUtrArtha kovidhi kA nAma anuyoga hai| isa anuyoga ke upakrama nikSepa adhigama aura nayarUpa dvAra saMkhthAta hai| tathA-paramata-saMmata padArthoM ko pradarzana karane rUpa athavA sAdhujanoM kI pratimAoM Adi ke abhigraharUpa pratipattiIyAM bhI saMkhyAta hai| jJAnAdika koI eka viSaya ke pratipAdeka vacanarUpa athadhA AryA upagIti Adi chaMdavizeSa rUpa veSTaka saMkhyAta haiN| anuSTup Adi zloka bhI saMkhyAta haiN| niyuktiyAM-sUtrAbhimata padArthoM ko pratipAdana karane vAlI yuktiyAM bhI saMkhyAta haiM / yaha AcAra pravacana puruSa kA aMgarUpa se pahilA aMga hai| AcArAMga ko jo pahilA aMga kahA gayA hai vaha agoM kI racanA ke bAda usake kramasaMniveza ko lekara hI kahA gayA hai| vaise to racanA kI apekSA bAraha vAM aMga jo dRSTivAda hai vahI prathama aMga hai| kyoM ki sarvapravacana kI apekSA pahile ise kahA gayA hai| isa AcArAMga ke adhyayanasamUharUpa zrutaskaMdha do haiN| adhyayana paccIsa 25 haiN| nau 9 adhyayana prathama zrutaskaMdha meM aura solaha 16 adhyayana dvitIyazrutaskaMSa meM haiN| inake nAma isa prakAra se haiM-zastraparijJA 1, lokavijaya 2, zItoSNIya 3, samyaktava 4, AvantI 5, dhuta 6, che. athavA avasarpiNI utsarpiNI kALane gaNatAM kaLatrayanI apekSAe anaMta paNa hoI zake che. sUtrArthanI vidhinuM nAma anuyoga che. te anuganA upakrama, nikSepa, adhigama ane nayarUpa saMkhyAta dvAra che, tathA paramata-saM mata padArtho darzAvanAra athavA sAdhujananI pratimAo AdinA abhigraharUpa pratipatti paNa saMkhyAta che. jJAnAdika koI eka viSayanA pratipAdaka vaganarUpa athavA AryA, upagIti Adi chaMda vizeSarUpa veSTaka saMkhyAta che. anuSyapa Adi zleka paNa saMkhyAta che. sutrAbhimAna padArthonuM pratipAdana karanArI yukitayone niyukita kahe che. evI niryukita paNa saMkhyAta che. AcArAMga pravacana purUSanA aMgarUpe paheluM aMga che. AcArAMgane je paheluM aMga kahela che te aMgenI racanA karyA pachI tenA kamasaMnivezanI apekSAe kahela che. Ama to racanAnI apekSAe bAramuM je dRSTivAda nAmanuM aMga che e ja prathama aMga che. kAraNa ke sarvapravacananI apekSAe pahelA tene kahela che. A AcArAMganA adhyayana samUharUpa be zrutaskaMdha che. bannemAM maLIne pacIza (25) adhyayana che. pahelA thataskaMdhamAM nava ane bIjA prataskaMdhamAM bheLa cha. temana nAma mA pramANe cha- (1) zava parijJA, (2) sovijaya, (3) zItIya, (4) sabhya31, (5) mAvantI, (6) dhuta, (7) vibhADa, (8) parikSA, () 64 zrI samavAyAMga sUtra Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArADa svarUpanirUpaNam -bhAvanA vimoha 7, mahAparijJA 8, upadhAnazruta 9 ye nava adhyayana prathamazrutaskaMdha meM hai / piNDeSaNA 1. zayyaiSaNA 2. ISaNA 3. bhASaiSaNA 4. vastreNa 5. patriSaNA 6 avagrahamatimA 7, saptasaptakikA - isameM sthAna saptaka 1. naiSedhikasaptaikaka 2. sthaNDilasaptakaka 3. zabdasaptakaka 4. rUpakaka5. parikriyAsaptaikaka 6. aura anyonyakriyAsaptaikaka 7ye sAta adhyayana haiM isaliye yahAMtaka caudaha 14 adhyayana ho jAte haiM-: 15 aura vimukti 96 ye solaha adhyayana dvitIya zrutaskaMdha meM haiM / isa AcArAMga meM eka nizItha nAmakA bhI adhyayana hai / isa taraha 26 adhyayana kahanA cAhiye - paraMtu usa adhyayana ko yahAM choDa diyA gayA hai| ataH 25 pacIsa adhyayana hI haiM / sUtrAdhyana kAlarUpa uddezanakAla 85 pacAsI haiN| ve isa prakAra se haiM - zastraparijJAnAmaka adhyayana se lekara avagraha pratimAadhyayana taka ke jo 16 solaha adhyayana haiM unameM kramazaH sAta, cha, cAra, cAra, pAMca, ATha, sAta, cAra, gyAraha, tIna, tIna, do, do, do, aura do uddezanakAla haiM / inakA joDa 76 chahatara hotA hai / tathA saptasaptaikikA nAmaka jo sAta adhyayana hai, tathA bhAvanA aura vimukti ye jo 15 paMdraha evaM 16 solaha veM adhyayana haiM, inameM pratyeka adhyayanameM ekaeka 671 zrI samavAyAMga sUtra cha, dhAnazruta, se nava prathama zrutadhanA adhyayana hai. (1) piDaiSaNA, (2) zayyaiSaNA, (3) yaSaNA, (4) lASaiSaNA, (ca) vasaiSaNA, ( 6 ) triSaNA, (7) : avagraha-pratibhA sapta sapteDiGA-temAM (1) sthAna saptai, (2) naiSedhiGI saptai44, (3) sthaTisa saptai, (4) zaNDa sapte44, (4) 35 sapte, (6) pariDiyA sapte, mAne (7) anyeAnyakriyA saptakaka e sAta adhyayana che, eTale tyAM sudhInA cauda adhyayana yahAM bhaya che. (13) lAvanA bhane (16) vibhuti se soja adhyayana dvitIyazruta skaMdhamAM che. AcArAMgamAM nizItha nAmanA paNa eka adhyayana che. A rIte 26 chavvIsa adhyayanA kahevA jee, paNa nizItha nAmanA adhyayanane temAM samAveza karyA nathI, tethI 25 pacIsa adhyayana - ja mahela che. sutrAdhyayana kAlarUpa 85(5cAsI) uddezanakAla che, te A pramANe che--zastraparijJA nAmanA pahelA adhyayanathI avagrahaprtibhaa nAmanA ne soNa adhyayana che. temanA anubhe sAta, cha yAra, yAra, cha, pAMya, AI, sAta, yAra, ajiyAra, RNu, tra, me, me, me me uddezanaasa che. temanA saravALA 76 tera thAya che. tathA saptasaukikA nAmanA je sAta adhyayana che, tathA bhAvanA ane vimukita nAmanA paMdaramAM ane 16mAM adhyayana che, te pratyeka adhyayananA eka eka uddezanakAla che. A rIte 76-9-85 uddezanakALa thAya che.samu Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 samavAyAnasUtre uddezanakAla hai| isa prakAra 76+9885 uddezanakAla ho jAte haiN| pacAsI 85 hI samuddezanakAla haiN| ye kAla bhI sUtrAdhyApana samayarUpa haiN| pada pariNAma kI apekSA isa aMga meM aThAraha 18 hajAra pada hai / arthavAna jo zabda svarUpa hai usakA nAma pada hai| zaMkA-"yahAM jo-aThAraha 18 hajAra pada kA pariNAma kahA gayA hai vaha pariNAma yadi25pacIsa adhyayanAtmaka zrutaskaMdhadvaya kA hai to "navAbaMbhacera maio aTThArasapadasahassAo veo" yahakathana viruddha paDatA hai" uttara--"do zrutaskaMdha haiM, paccIsa adhyayana haiM, pacAsI 85 uddeyanakAla hai, pacAsI 85 samuddezanakAla haiM, esA jo kahA hai vaha AcArAMga kA pramANa kahA hai| aura jo aisA kahA hai "aTThArasapadasahassAI padaggeNaM' so vaha nava brahmacaryAdhyayanAtmaka prathama zrutaskaMdha kA pramANa jAnanA caahiye| isa AcarAMga meM veSTaka AdikoM ko saMkhyAta hone ke kAraNa akSara saMkhyAta haiN| anaMtAgamA' anatagama haiN| gama zabda kA artha hai padArthabodha ve anaMta-aMtarahita haiN| inameM anaMtatA isa prakAra se hai-ki 'ege AyA' ityAdi rUpa eka hI sUtra se, tattaddharmaviziSTatvena anaMtadharmAtmaka vastu kA bodha hotA hai| arthAt vastu to anaMtadharmAtmaka hai-parantu 'ege AyA' ityAdi sUtra se usa vastu meM kisI apekSA se anya dharma gauNa karake ekatva dharma kA bodha hotA hai, dezanakALa paNa 85 paMcAsI ja che. te kALa paNa sUvAdhyayana samayarUpa che. A adhyayana mA18000 aDhAra hajAra pade che. arthayukata zabada svarUpane "pada kahe che. zuM kA - "ahIM je padanuM pramANa aDhAra hajAranuM kahyuM che te pramANa je bane zrutaskaMdhanA 25 payAsa sadhyayanAnu DAyate'nava baMbhaceramaio adyArasa pada sahassio veo' A kathananI virUddha lAge che." uttara-"be kRtasakaMdha che, pacIsa adhyayana che, yAzI (85) Tezana cha, mane pAyAzI (samuddezana cha." me re 49. pAmA sAveta je te mAyAganu prabhAe . mane "aTThArasapadasahassAI padaggeNaM" mene he che te prathama zruta 24 ghanA nava brahmacaryAdhyayananu prmaae| samajavAnuM che. A AcArAMgamAM veSTaka vagere saMkhyAta hovAthI akSaranuM pramANa sadhyAta cha. "aNaMtA gamA" sanata ma che. 'Ama' shmn| 'ma thAya che. yahAtha mAdha, te manata-mata 2Dita che.tamA mAre manatatA cha-"ege AyA" ItyAdirUpa ekaja sUvathI te, te viziSTa dharma vaDe anaMta dharmAtmaka vastuno bodha thAya che. saTase vastu me mAnata pANI che-555 "ege AyA" tyA sUtrathI te vastumAM kaI daSTie anya dharmane gauNa karIne ekatva dhamano bedha zrI samavAyAMga sUtra Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AcArANasvarUpatirUpaNam kisA dUsare sUtra se usI vastu meM anekatva kI mukhyatA se anekatva kA bodha hotA hai-kisI apekSA kramazaH donoM kI mukhyatA karake ekatva anekatva donoM kA eka sAtha bodha hotA hai| yugapat una dharmoM kA pradipAdana ho sakatA hai isaliye kisI apekSA usa vastu meM avaktavyatA A jAtI hai-ityAdi saptabhaMgIrUpa se vastu gata dharmo kA bodha hotA hai| isaliye anaMta dharmAtmaka vastu kA tattaddharmaviziSTatvena bodha hone se anaMta saptabhaMgiyAM usa vastu ke sAtha juDI rahatI haiN| yahI anaMta dharmAtmaka vastu kI tattaddharma ko lekara pratipatti jJAna) hotI hai| aisI pratipattiyoM kI-bodhoM kI koi niyata saMkhyA nahIM hai| ataH gama anaMta kahe gaye haiN| athavAsahaja yogyatA aura saMketa ko lekara abhidhAna aura abhidheya ke vaza se gama-bodha-vastu kA jJAna-hotA hai| vastuoM meM aise jJAna abhidhAna aura abhidheya kI anantatA se anaMta bhI ho sakate haiM-isaliye abhidhAna aura abhidheya kI anaMtatA se jJAna-gama bhI anaMta haiN| paryAya zabda kA artha padArthadharma hai| ye padArtha dharma anaMta haiN| jo svAdhiSThita uSNAdi sthAna se duHkhita hote haiM aura chAyA Adi ke sevana ke liye dUsare sthAna para jAte haiM ve sa haiN| aise trasa jIva dvIndriya jIvoM se lekara pNcethAya che. koI bIjA sUtrathI e ja vastumAM ekatvanI mukhyatAthI ekatvano bodha thAya che, koI dRSTibiMduthI kramazaH bannenI mukhyatA karIne ekatva ane anekatva, e banneno eka sAthe baMdha thAya che, te yugapatuM (bane) dharmonuM pratipAdana thaI zakatuM nathI. tethI koI apekSAe (daSTie te vastumAM avakatavyatA AvI jAya che. ItyAdi saptabhaMgIrUpathI vastumAM rahela dharmono bedha thAya che. tethI anaMta dhama vALI vastune te, te vizeSa dharma vaDe baMdha thavAthI anaMta saptabhaMgiyo te vastunI sAthe saMkaLAyelI rahe che. eja anaMta dharmovALI vastunI che, te dharmanI apekSA e pratipatti thAya che. evI pratipattiyonI (bodhanI) koI niyata saMkhyA nathI. tethI 'gama anaMta kahyA che. athavA- sAmAnya yogyatA ane saMketanI apekSAe abhidhAna ane abhidheyane AdhAre gama-vastunuM jJAna thAya che. vastuomAM evAMjJAna, abhidhAna ane abhidheyanI anaMtatAne lIdhe anaMta paNa hoI zake che tethI abhidhAna ane abhidheyanI anaMtatAne lIdhe jJAna-gama paNa anaMta che. padArthanA dharmane paryAya kahe che. te padArthadharma anaMta che. je jIva potAne rahevAnA sthAnanI garamI AdithI duHkhI thavAne kAraNe chAyA AdinA sevanane mATe bIje sthAne jAya che temane "trasa' kahe che. evA trasa jIve dvIndriyathI laIne paMcendriya zrI samavAyAMga sUtra Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 samavAyAGgasUtre ndriya jAvAtaka hai| ye trasa jIva bhI asakhyAta hai| anata nahI hai| hosthAvara jIva zIta, Atapa Adi se duHkhita hone para bhI jo dusare sthAna para jAne ke liye asamartha haiM aise pRthivIkAya, tejakAya, vAyukAya aura vanaspatikAya-ekendriya jIva-anaMta haiN| kyo ki vanaspatikAya anaMta haiN| ataH inakI anaMtatA se sthAvaroM meM anaMtatA kahI hai| upari nirdiSTa ye saba jIvAdika-padArtha dravyAMrthika naya kI apekSA zAzvata-nitya haiN| paryAyArthika naya kI apekSA se pratisamaya pariNamana hone ke kAraNa anitya hai| sUtra meM hI grathita hone ke kAraNa nibaddha haiN| itastataH vikIrNa nahIM haiN| niyukti,hetu, udAharaNa Adi se ye jIvAdika bhAva supratiSThita kiye gaye haiM isaliye nikAcita haiN| inakA mUlataH pratipAdana tIrthakaroM dvArA huA hai-ataH ye tIrthakara praNIta haiN| ina vizeSaNoM se viziSTa ye saba jIvAdika padArtha isa AcArAMga meM sAmAnyarUpa se tathA vizeSarUpase pratipAdita kiye gaye haiN| vacana paryAya se athavA nAma Adi ke bheda se prarUpita hue haiN| svarUpa ke kathana se inakI acchI taraha vivecanA huI hai| upamAna upameya bhAva Adi se inakI acchI taraha puSTi kI gaI hai| bhavyajIvoM ke kalyANa kI apekSA se inakA bAra2 kathana kiyA gayA hai| upanaya aura nigamana se athavA sakalanayoM ke abhiprAya ke anusAra ziSyajanoM kI mati meM sudhInA jIve che. te trasa jIvo paNa asaMkhyAta che-anaMta nathI. sthAvara jIvo zIta, tApa, AdithI duHkhI thavA chatAM paNa bIjI jagyAe javAne asamartha hoya evA pRthvIkAya, jaLakAya, tejakAya, vAyukAya ane vanaspatikAla ekendriya jI anaMta che. kAraNa ke vanaspatikAya anaMta che. tethI temanI anaMtatAne lIdhe sthAvara jIvomAM anaMtatA kahI che. upara darzAvela saghaLA jIvAdika padArtha dravyArthaka nayanI apekSAe zAzvata-nitya che. paNa paryAyAkinayanI apekSAe pratisamaya pariNamana thatuM hovAthI anitya che. sUtramAM ja gracita hovAne kAraNe nibaddha che- Ama tema vikharAyela nathI. niyukita, hetu, udAharaNa AdithI e jIvAdika bhAva supratiSThita karAyela hovAthI nikAcita che. temanuM mULa pratipAdana tIrthakara dvArA thayela hovAthI teo tIrthakara praNIta che. te vizeSaNothI yukta te badhA jIvAdika padArthonuM A AcArAMgamAM sAmAnyarUpe tathA vizeSarUpe pratipAdana karAyuM che, vacana paryAyathI athavA nAma AdinA bhedathI temanI prarUpaNa karavAmAM AvI che. svarUpanA kathana dvArA temanI sArI rIte vivecanA thaI che. bhavya jIvonA kalyANane mATe temanuM vAraMvAra kathana karAyuM che. upanaya ane nigamanathI athavA sakaLa nayanA abhiprAya anusAra ziSya jananI matimAM niHsaMdehapaNe temanI sthApanA karavAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA AcArANasvarUpanirUpaNam nirasadeha inakI sthApanA kA gai hai| aba sUtrakAra isa AcArAga ke adhyayana kA kyA phala hai yaha kahate he-jo isa AcArAMga kA acchI taraha bhAva sahita adhyayana kara letA hai vaha adhyetA vyakti yaha acchI taraha jAna jAtA hai ki AtmA aisA hotA hai -arthAt-AcArAMga pratipAdita kriyArUpa pariNAma se jaba vaha pariNata ho jAtA hai taba vaha AtmasvarUpa ho jAtA hai| isaliye vaha jAnA jAtA hai ki AtmA aisA hotA hai| isa taraha kriyA-pAcaraNa-cAritra hI hai sAra jisakA aisA hI jJAna zreyaskara hotA hai-isa viSaya ko batAne ke liye kriyApariNAma kA kathana kara ava sUtrakAra jJAna ke viSaya meM kahate haiM ki 'evaM NAyA' jo pANI isa AcArAMga ko bhAvasahita adhyayana kara letA hai vaha sarva padArtha samUha kA jAnane vAlA ho jAtA hai tathA "evaM viNNAyA' aneka vidha jJAna se saMpanna vana jAtA hai| isakA bhAva yaha hai ki jisa prakAra AcArAMga meM parasamaya nirAkaraNa pUrvaka svasamaya sthApita huA hai usI prakAra se isakA adhyetA bhI svasamaya aura parasamaya kA jJAtA hokara ke parasamaya kA nirAkaraNa karane vAlA hotA hai aura svasamaya kA sthApaka hotA hai| isa taraha vaha eka viziSTatara vyakti bana jAtA hai| aba mUtrakAra vaktavya kA upasaMhAra karate hue kahate haiM ki-AcAra, gocara, vinaya AvI che. have sUtakAra A AcArAMganA adhyayananuM zuM phaLa prApta thAya che te batAve che....je vyakita A AcArAMganuM bhAvasahita adhyayana kare che te vyakitane AtmAnuM svarUpa barAbara jANavA maLe che. eTale ke-AcArAMga pratipAdita kriyArUpa pariNAmathI jayAre te pariNata thaI jAya che. tyAre te AtmAsvarUpa banI jAya che. tethI tene AtmA kevo hoya che tenuM jJAna prApta thAya che. kriyA AcaraNa-cAritra ja jene sArI che tevuM jJAna ja kalyANakArI hoya che, te viSaya batAvavAne mATe chiyA pari manu 4thana 4zana have sUtra2 jJAnanA viSayamA 4 cha / "evaM NAyA" je jIva A AcArAMganuM bhAva sahita adhyayana kare che te sarva padArtha samUhane jANa42 tha ya che tathA "evaM viNNAyA" mane 1i5 jJAnavANe thAya che. tenu tAtparya e che ke je rIte AcArAMgamAM parasamaya (para siddhAMta)nA nirAkaraNapUrvaka svasamaya sthApita thayela che. e ja pramANe tenuM adhyayana karanAra paNa para samaya ane svasamayano jJAtA thaIne parasamayanuM nirAkaraNa karanAra ane svasamayane sthApaka thAya che. A rIte te eka vadhAre viziSTa vyakita banI jAya che. have sUtrakAra vakatavyane upasaMhAra karatAM kahe che ke AcAra, gocara, vinaya AdinA kathanathI A AcA zrI samavAyAMga sUtra Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 samavAyAGgasUtre AcArAGgasva pamabhijJAya ziSyo dvitAyamaGga sUtrakRtamavagantumanA AcArya pRcchati-'se kiM taM sUyagaDe' ityAdi-- mUlam--se ki taM sUyagaDe ? sUyagaDe NaM sasamayA sUijjati, parasamayA sUijjaMti, sasamayaparasamayA sUijjaMti, jIvA sUijjati ajIvA sUijjati, jIvA jIvA sUijjati, logo sUijjai, alogo sUijjai, logAlogA sUijjati / sUyagaDe NaM jIvAjIvapuNNapAvAsa Adi ke kathana se isa AcArAGga meM caraNa-vividharUpavrata, zramaNadharma, saMyama Adi kI aura karaNa-anekavidha vizuddhi, samiti Adi kI prarUpaNA samAnyarUpa se tathA vizeSarUpa se kI hai| vacanarUpa paryAya se athavA nAmAdi ke bheda se unakA kathana kiyA hai| svarUpa ke kathana se inakI acchI taraha se vivecanA kI hai| upamAna upameyabhAva Adi se inakI acchI taraha puSTi kI hai| bhavya jIvoM ke kalyANa kI bhAvanA se inakA bAra2 kathana kiyA hai| tathA upanaya aura nigamana ina donoM ko lekara athavA sakala nayoM ke abhiprAya ko lekara ziSyajanoM kI buddhi meM inakI isa taraha se sthApanA kI hai ki jisase unheM inameM kisI bhI prakAra kA saMdeha na hone paave| isa taraha apane ziSya jaMbUsvAmI se sUtrakAra sudharmAsvAmI kahate haiM ki he jaMbU ! jo tumane abhI2 AcArAMga kA bhAva svarUpa kyA hai aisA pUchA hai so vaha jJAnAcAra AdirUpa hai| aisA samajanA caahiye||suu0 174 // rAMgamAM caraNa-vividha vrata, zramaNa dharma, saMyama AdinI karaNa anekavidha piMDa. vizuddhi, samiti AdinI sAmAnya rIte tathA vizeSarUpe prarUpaNuM karavAmAM AvI che. vacanarUpa paryAyathI athavA nAmAdi bhedathI temanuM kathana karAyuM che. svarUpanuM kathana karIne temanI sArI rIte vivecanA karavAmAM AvI che. upamAna, upameyabhAva Adi dvArA temanI sArI rIte puSTi karavAmAM AvI che. bhavya jIvonA kalyANanI bhAvanAthI temanuM vAraMvAra kathana karAyuM che. tathA upanaya ane nigamana e bannenI daSTie athavA sakaLa nonA abhiprAyanI apekSAe temanI sthApanA ziSyonI matimAM evI rIte karavAmAM AvI che ke temanA manamAM koI paNa prakArano saMdeha rahevA pAme nahIM A pramANe potAnA ziSya jaMbusvAmIne sUtrakAra sudharmA svAmI kahe che ke "he jaMbU! tame mane je AcArAMganuM svarUpa pUchayuM te jJAnAcAra AdirUpa che." A pramANe A viSaya samaja. sU. 174 zrI samavAyAMga sUtra Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam _____677 vasaMvaranijjaraNabaMdhamAkkhAvasANA payatthA suuijjti| samaNANaM acirakAlapavvaiyANaM kusamayamohamohamaimohiyANaM saMdehajAyasahajabuddhi pariNAmasaMsaiyANaM pAvakaramaliNamaiguNavisohaNatthaM asIyassa kiriyAvAiyasayassa, caurAsIe akiriyavAINaM, sattaTrIe aNNANiya, bAINaM, battIsAe veNaiyavAINaM, tiNhaM tevaDhINaM aNNadiTriyasayANaM vUhaM kiccA sasamaye ThAvijjai NANAdiTuMtavayaNaNissAraM suhRdarisayaMtA vivihavittharANugamaparamasambhAvaguNavisiTAmokkhapahoyAragA udArA aNNANatamaMdhayAraduggesu dIva bhUA sovANA ceva siddhisugaigihuttamassa NikkhobhanippakaMpA suttatthA / sUyagaDassa NaM paritAvAyaNA, saMkhejA aNuogadArA, saMkhejAo paDivattIo, sekhejjA veDhA, saMkhejjA silogA, saMkhejjAo nijuttiio| se NaM aMgaTrayAe docce aMge, do suyakkhaMdhA, tevIsaM ajjhayaNA, tettIsaM uddesaNakAlA, tettIsaM samuddasaNakAlA, chattIsaM padasahassAiM payaggeNaM pnnnnttaaii| saMkhejjA akkharA, aNaMtA gamA, aNaMtA pajjavA, parittA tasA, aNaMtA thAvarA, sAsayA kaDA NivaddhA NikoiyA jiNapaNNatA bhAvA Aghavijjati, paNNavinaMti, parUvijati, daMsirjati, nidaMsijaMti, uvadaMsirjati / se evaM AyA evaM NAyA evaM vinnnnyaa| evaM karacaraNaparUvaNA Aghavijjai paNNavijai, parUvijai daMsijjai, nidaMsijjai, uvadaMsijjai / se taM sUyagaDe ||suu0 176 // TokA--'se kiM taM' ityAdi-se kiM taM syagaDe' atha kiM tatsUtrakRtam= strakRtAGgam ? sUcanAt-jIvAjIvAdipadArthAnAM prativodhanAt sUtram yadvAsarvadra. vyaparyAyanayAdyarthasUcanAt sUtram, athavA suptamiva sUtram, yathA muptaH puruSaH zrI samavAyAMga sUtra Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 samavAyAGgasUtre pratibodhita: sannabhANTa kArya sAdhayati, tathaivedamarthena pranibodhita sanni zreyasa sAdhayati, tathA-sUtra-tantuH, tadiva sUtram-yathA tantunA dve trINi bahUni vA vastUni ekatra saMyojyante, tathaivaikena sUtreNa bahavo'rthA nibadhyante iti sUtram / yadvA-sUktameva sUtram / athavA-alpAkSaramasaMdigdhaM sArava vizvatomukham / astobhamanavA ca sUtraM sUtravido viduH||" iti / / sUtreNa-sUtrarUpatayA kRtaM-racitam, sUtrakRtam / yadyapi sarvANyaGgAni sUtrarUpatayaiva vihitAni, tathApi ruDhivazAdidamevAra sUtrakRtAGgazabdena procyate 'sUyagaDeNaM' sUtrakRte khalu sUtrakRtena vA'sasamayA' svasamayAH-ahanmatAnusArisiddhAntAH 'saijjati' sUcyante, 'parasamayA' parasamayAH-itaradarzana siddhAntAH 'sUijjati' sUcyante, 'sasamayaparasamayA' svamamayaparasamayAH-svasiddhAntAH parasiddhAntAca ubhaye 'sUijjati' sUcyante / 'jIvA' jIvAH cetanAlakSaNAH 'suijjati' sUcyante, 'ajIvA' ajIvA:-jIvaviparItasvarUpAH dharmAdharmAkAzapudgalAstikAyAddhAsamayAH 'sUijjati' sUcyante, __ isa prakAra AcArAMga ke svarUpa ko jJAta karake jambUsvAmI dvitIya sUtrakRtAMga ke svarUpa ko jAnane kI icchA se sudharmAsvAmI se pUchate haiM zabdArtha-prazna-(se kiM taM suyagaDe) atha kiM tatsUtrakRtam-he bhadanta ! sUtrakRtAMga kA kyA svarUpa hai ? uttara-(suyagaDeNaM sasamayA suijeti) sUtrakRte khalu svasamayAH sUcyante-sUtrakRtoMga meM svasiddhAnta sUcita kiye ja te haiM arthAt-svasiddhAnta kI prarUpaNA kI hai (parasamayA sUijjati) parasamayAH sUcyante parasiddhAnta kI prarUpaNA kI jAtI hai, 'sasamayaparasamayA saijjati' svasamayaparasamayAH sucyante-svasiddhAnta aura parasiddhAnta ko prarUpaNA kI jAtI hai, 'jIvAsUimjaMti' jIvAHsUcyante jIvoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| 'ajIvA sUijjati' ajIvAH sUcyante-ajIvoM kI prarUpaNA A pramANe AcArAMganuM svarUpa jANIne bIjA sUtrakRtAMganuM svarUpa jANavAnI IcchAthI ja bUsvAmI sudharmA svImene pUche che - zAya-na-se kiM taM sUyagaDe(atha kiM tatsUtrakRtam-3 mahanta ! sUtragainnu 2135 39 cha ? uttara-(sUyagaDeNaM sasamayA sUijjati) sUtrakRte khalu svasamayAH sucyanne-sUtrakRtaini svasiddhAMtanI 5359 42vAmAM Ave che, (parasamayA saijati) parasamayAH sUcyante-52siddhAntanI 435 // 4||y cha, (sasamaya-parasamayA sUijjati) svasamayaparasamayAH sUcyante-siddhAnta bhane 52siddhAMtanI 5359 / / rAya cha, (jIvA sUijati) jIvAH sUcyante-vAnI pr359|| 42 / 5 the, (ajIvA zrI samavAyAMga sUtra Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUrakatAsvarUpanirUpaNama 679 'jIvAjAvA' jIvAjAvAH-jAvAjIvAdidragaNi 'sUijjAta' sucynt| 'lAgo' lokaH-lokyate pramANena dRzyate iti lokaH paJcAstikAyAtmakaH 'sUijjai' sUcyate / 'alogo' alokaH-lokabhinnaH 'mUijjai' sUcyate, lokAlokalakSaNaMcedam-dharmAdInAM vRtidravyANAM bhavati yatra tatkSetram / taidravyaiH sahalokastadvi. parIta hyalokAkhyam ||iti|| tathA 'logAlogA' lokAloko-lokazca akhokazca 'mUijjati' sUcyete / 'sUyagaDe NaM' sUtrakRte khalu 'jIvAjIvapuNNapAvAsavasAranijjaraNa baMdhamokkhAvasANA' jIvAjIvapuNyapApAzravasaMvaranirjaraNabandhamokSAvasAnAH, tatra 'jIva' jIvAH, 'ajIva' ajIvAH, etayorarthaH proktaH, 'puNNa' puNyAnizubhakarmANi-sadvedyAdIni dvicatvAriMzadvidhAni, 'pAva' pApAni-prANAtipAtAdyaSTAdazavidhAni, 'Asava' AsravAH-Azravanti pravizanti karmANi yeste tathonAH, 'saMvara' saMvarA:-saMviyate karmakAraNa prANAtipAtAdi nirudhyate saMyatena yaiH pariNAme: te savarAH ahiMsAdayaH, 'nijaraNa' nijaraNam-karmapudgalAnAM dezataH parizATanam, 'baMdha' bandhaH- bandhana bandhaH, sakavAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAn pudalAnAdatte yat sa bandhaH 'mokkha' mokSaH-samyagdarzanajJAnacAritradvArAkarmaNAma: tyantocchedaH, jIvAdimokSAntAnAM dvandve-jIvAjIvapuNyapApAtravasaMvaranirjaraNabandha mokSAH, tairavasAnaM samAptiryeSAM te tathoktAH, jIvAdimokSaparyantAH ityarthaH. 'payatthA' padArthAH 'sUijjati' sUcyante / tathA 'samaNANaM' zramaNAnAm, kIdRzAnAM zramaNAnAm ? 'acirakAlapavvaiyANaM' acirakAlapravajitAnAm navadIkSitAnAm, kI jAtI hai, 'jIvAjIvA sUijjati' jIvA jIvAH sUcyante-jIva, ajIva kI prarUpaNA kI jAtI hai, 'logo sUijjaI' lokaH sUcyate-loka kI prarUpaNA kI jAtI hai, (alogo suijai alokaH sUcyate) aloka kI prarUpaNA kI jAtI hai| 'logAlogA sUijjati' loka aura aloka kI prarUpaNA kI jAtI hai| 'sUyagaDe NaM jIvA jIva puNNapAvAsavasaMvaraNijjaraNabaMdha movakhAvasANApayatthA sUijjati' sUtrakRte khalu jIvA jIva puNya-pApAsavasaMbara-nirjarA-bandha-mokSAvasAnAH padArthAH sUcyante-sUtrakRtAMga meM jIva, maijjati) ajIvAH sUcyante-40vAnI pr35|| 42 / 5 cha, (jIvAjIvA sUijaMti) jIvAjIvA sUcyante--01 ane apanI 359 // 4225 che, (logo muijjati) lokaH sUcyante-4nI 5356 / / 42 // 4 cha, (alogo suijati) alokaH sUcyante-sonI 5359 // 42||y cha, (logAlogA suijjati) as mane madAnI pra3594! 42rAya che. (suyagaDeNaM jIvAjIvapuNNapAvAsavasaMvaraNijjara NavaMdhamokkhAvasANApayatthA suijjati) sutrakRte khalu jIvAjIvapuNyapApAsava-saMvaranirjarA-bandha-mokSA-vasAnAH padArthAH sUcyante-sUtratAMgamA zrI samavAyAMga sUtra Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 samavAyAGgasUtre puna: 'kusamayamAhamatimohitAnAm'-kutsitaH-narakAdiprApakatvAnikRSTaH samayaHsiddhAnto yeSAM te-kusamayA:-kutIthikAH, teSAM yo mohaH-padArthAnAmayathivAdhaH, tajjanito yo mohaH zrAdRNAM manomUDhatvaM tena matimohitA=mUhatA nItA yeSAM teSAm prAkRtatvAd vizeSaNasya paranipAtaH, kutIryikA sadAgamopazravaNanita manomohamohitamatInAmityarthaH, athavA kusamayAnAM kutIthikAnAM yo moha :zubhaphalarahitatvAnniSphalo mohaH-svasiddhAnteSu haThAgrahaH, tadvazAnmatirmohitA yeSAM te tathoktAsteSAM kusamayamoghamohamatimohitAnAm, punaH kIdRzAnAM teSAm 'saMdehajAyasahajabuddhipariNAmasaMsaiyANaM' sandehajAtasahajabuddhipariNAmasaMzayitAnAm-saMdehA:-kusamayasaMsargavazAd vastutatvaM pratisaMzayAjAtA: utpannAyeSAM tesandehajAtAH, tathA-sahajAta svabhAvasaMpannAt na tu kusamayazravaNasaMpannAda baddhi. pariNAmAt matisvabhAvAt saMzayo jAto yeSAM te sahajabuddhipariNAmasaMzayitAH, etayoH karmadhArayaH, teSAM tathoktAnAm, etAdRzAnAM zramaNAnAM 'pAvakaramaliNamaiguNavisohaNatthaM' 'pAvakara' pApakaraH-saMzayaviparyayAtmakatvenAsatkarmapravartaajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ina nau padArthoM kA sUcana kiyA jAtA hai arthAt nau tatvoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai| tathA (kusamayamoha mohamai mohiyANaM) kusamaya moha mohamati mohitAnAM kusamayoM-kutsita siddhAnta vAloM ke moha-padAthoM kA ayathArthabodha ke zravaNa se utpanna moha se mohita mativAle (saMdehajAyasahajabuddhi pariNAmasasaiyANaM) sandeha jAtasahajabuddhi pariNAma saMzayitAnAM kusamaya ke saMsarga se athavA svAbhAvika rUpa se vastutatva ke prati saMzayavAle (samaNANaM acirakAlapabvaiyANaM) zramaNAnAM acirakAla prabajitAnAM nava dIkSita zramaNa ke (pAvakara malinamaiguNavisohaNatthaM) pApakara malinamaH tiguNavizodhanArthI pApakara malina matiguNa ko nirmala karane ke liye tathA jIva, ajIva, puSya, pApa, Amrava, saMvara nirA, baMdha, ane mokSa e nava pahanu sUyana-pra35-42vAmAM Ave che. tayA ( kusamayamohamohamaimohiyANaM) kusamayamohamohamatimohitAnAM samayA-putsita siddhaaNtaan| moha padArthonA ayathArtha bethanA zravaNane kAraNe utpanna thayela mehathI mohita bhativANA ( saMdehajAyasahajabuddhipariNAmasaMsaiyANaM ) sandehajAtasahaja buddhi saMzayavitAyAM samaya (tsita siddhAMtavANA)nA sAthI athavA svA. lAvi zata vastutatva pratye saMzayayuta matiyANA (samaNANaM acirakAla pavva. iyANaM) (zramaNAnAM acirakAlapravrajitAnAM-nahIkSita zrabhAnA (pAvakara malinamaiguNavisohaNattha) 5 / 542 malina bhatiguNane ni 42vAne bhATa zrI samavAyAMga sUtra Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam 681 katvAdazubhakarmahetuH, ata eva 'maliNa' malina:-AtmasvarUpavyavadhAyatvAdanirmalo yo 'maiguNa' matiguNaH-buddhiparyAyastasya 'visohaNatthaM' vizodhanArtha-nirmalIkaraNAtham-pApakaramalinamatiguNavizodhanArtham-ayaM bhAva:-pUrvoktavizeSaviziSTAnAM zramaNAnAM pApakarmapravartakaM malina matiguNaM nirmalIkartuma, 'asIiyassa' itiazItyadhikasya 'kiriyAvAiyasayassa' kriyAvAdikazatasya kriyAM vadituM zIlaM yeSAM te kriyAvAdinasta evaM kriyAvAdikArateSAM zataM tasya, azItyadhikazata saMkhyakAnAM kriyAvAdinAm vyUhaM kRtvA svasamayaH sthApyate, ityagreNa sambandhaH, evaM sarvatra / atredaM bodhyam-kriyAvAdino hi-kartAramantareNa puNyAnubandhyAdila(asIyassa kiriyAvAiyasayassa caurAsIe akiriyavAINa sattaTThae aNNANiya vAINaM battIsAe veNaiyavAINa) azItyadhikasya kriyAvAdikazatasyaeka sau assI kriyAvAdI, caturazIteH2 akriyAvAdinAM-caurAsI84 prakAra ke akriyAvAdI, saptaSaSTe ajJAnavAdinAM-sarasaTha 67 prakAra ke ajJAnavAdI, aura dvAtriMzataH vainayikavAdinAM-battIsa prakAra ke vainayikavAdI, ina (tiNhaM tevaTThINaM aNNadiTTiyasayANaM) trayANAM triSaSTayadhikAnAM anyadRSTikazatAnAM-tIna sau terasaTha 363 pAkhaMDiyoM ke matoM kA isa sUtrakRtAMga meM (vUhaM kiccA) vyUha kRtvA-khaMDana karake (sasamaye ThAvijjai) svasamayaH sthApyate-svasiddhAnta sthApita kiyA jAtA hai| tathA (NANAdiTuMta vayaNanissAraM suTu darisayaMtA) nAnA dRSTAnta vacana niHsAra suSTudarzayantaH-paramatanirAkaraNa ke liye aura svamata sthApanA ke liye diye gaye aneka prakAra ke daSTAnta vacanoM se aura hetu vacanoM se paramata kI (asIyassa kiriyAvAzyasayassa caurAsIe akiriyavAINaM sattaThThIe aNNANiyavAINaM battIsAe veNaiya vAINaM) azItya dhikasya kriyAvAdikazatasyame se| mezI (180) yApahI, caturazIteH akriyAvAdinAM-yAzI (84) 542namaDiyAvAdI, saptaSaSTe ajJAnavAdinAM-sasa6 (67) prA2nA ajJAna vAhImA, mane dvAtriMzataH vainayikavAdinA-matrI 42 vainayi vATI, me (tiNhaM tevaTThINaM aNNadiTTiyasayANaM) trayaNAM triSaSTayadhikAnAM anya dRSTika zatAnAM-trAsa sa6 (393) 5inmonA matAnu bhA sUtrataini (cUhaM kiccA) vyUhaMkRtvA-mana 4rIne (sasamaye ThAvijaI) svasamayaH sthApyate-21siddhAMta sthApita 42rAya . tathA (NANAdiTTata vayaNa nissAraM suTa darisayaMtA) nAnA dRSTAnta vacana niHsAraM suSTudarzayantaH-52matanA unane bhATe bhane 21bhatanA sthApanA (pratipAdana)ne mATe aneka prakAranAM dAMtavacanonI madadathI ane hetuvacano zrI samavAyAMga sUtra Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 samavAyAnasUtre nissAratA aura svamata kI akhaNDanIyatA ko samyaka prakAra se prakaTa karane vAle (vivihavittharANugamaparamasambhAvaguNa visiThThA) vividha vistArAnugama paramasadbhAvaguNaviziSTA:-'vijJeya jIvAdi padArtho kA sugamatA se bodha ho -isa hetu aneka prakAra se vistArapUrvaka jo varNana tathA 'isapada kA yahI artha hai'-isa prakAra se nizcayapUrvaka jo vyAkhyAna ina-donoM guNoM se viziSTa, (mokkhapahoyAragA) mokSa pathAvatAra kau-mokSapatha meM arthAta samyagdarzanAdi meM prANiyoM ke pravartaka, (uyArA)udArI-doSa-rahita aura guNasahita (aNNANatamaMdhadhAraduggesu dIvabhUyA) ajJAnatamondhakAradurgeSu dIpabhUtau-atizaya ajJAnarUpa aMdhakAra ke vaza durgama tattvamArga meM prakAzaka hone ke kAraNa pradIpasadRza, (siddhisugaigihuttamassa sovANA ceva) siddhisugatigRhottamasya sopAnAnIva-siddhi, sugati-mokSapadaprApti athavA sudevatva aura samAnuSatva prAptirUpa zreSTha prAsAda ke sopAna sadRza tathA (NikkhobhaNippakaMpA) nikSobhaniSprakampau-vAdiyoM dvArA sarvathA akhaMDanIya aise sUtra aura artha isa aMga meM kahe gaye haiN|(suuygddssnnN parittA vAyaNA)sUtrakRtasya khalu parItA:vAcanAH-sUtrakRtAMgameM saMkhyAta bAcacanAyeM haiM,(saMkhejjA aNuyogadArA) saMkhyAtAHanuyogadvArANi-saMkhyAta anuyogadvAra haiM, (saMkhejjAo paDivattIo) dvArA paramatanI niHsAratA ane ravamatanI akhaMDanIyatAne sArI rIte darzAvanAra (vivihavittharANugagaparamasambhAvaguNavisiTTA) vividhavistArAnugamaparamasadbhavaguNaviziSTAH-vijJeya 76 pahAnu sugamanAyI jJAna thAya" e hetuthI vistArapUrvaka aneka prakAre varNanayukata tathA "A padano A pramANe 24 thAya cha." me pramANe nizcayapU nA 4thanayu4ta, (mokkha pahoyAragA) mokSa pathAvatArako-bhAkSane 5the athavA sanyAzana mAhimA vane pravRtta 42nAra uyArA) udArau-doSarahita ane gurAsahita (aNNANaMtamaMdhayAraduggesu dIvabhUyA ajJAnatamondhakAradurgeSu dIpabhUtau-matizaya 2majJAna35 2542maya hubha taramA mA 44 pAthI dIpanA samAna, siddhisugai gihuttamassa sovANA cevaH siddhisugati gRhottamasya sopAnAnova-siddhi, sugati-bhAkSanI prati, athavA sudevatva ane sumAnuSatva prAptarUpa zreSTha prAdinAM pagathiyAM samAna tathA (NikkhobhaNippakaMpA ) nikSobhaniSpakampo-52matavAhInyA dvArA sa! AA3nIya sevA sUtra bhane manu // sUtratainwi Ythana yu cha. (sUyagaDassaNaM parittAvAyaNA) sUtrakRtasya khalu parItAH vAcanA:-sUtratAmA sabhyAta pAyanA mo cha, (saMkhejjA aNuyogadArA) saMkhyAtAH anuyoga dvArANi-sadhyAta anuye|| zrI samavAyAMga sUtra Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhino TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam 683 saMkhyAtA pratipattayaH saMkhyAta pratipatiyAM haiM,(saMkhejjA veDhA)saMkhyAtAHveSTakA:saMkhyAta veSTaka haiM, (saMkhejjA silogA) saMkhyAtAH zlokAH-saMkhyAta'loka haiM, [saMkhejjAo nijjuttIo) saMkhyAtAH niyuktayaH-saMkhyAta niyuktiyAM haiN| (se NaM aMgahAe docca aMge) tatkhalu aGgArthatayA dvitIyaM aGgam-yaha aMga kI apekSA dUsarA aMga hai| isake (do suyakkhaMghA) dvau zrutaskandhaudo zrutaskaMdha haiM, (tevIsaM ajjhayaNA) trayoviMzatiradhya yanAni-tevIsa 23 adhyayana haiM, (tettIsaM uddesaNakAlA) trayastriMzaduddezanakalA:-tetIsa 33 uddezanakAla haiM, (tettIsaM samudesaNakAlA) trayastriMzatsamuddezanakAlAHtetIsa 33 samuddezana kAla haiM, (chattIsaM padasahassAiM-payaggeNaM paNNattAI) triMzatpadasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-padaparimANa kI apekSA 36chattIsa hajAra pada haiM. saMkhejjA akkharA) saMkhyAtAni akSarANi-saMkhyAta akSara haiM, (aNaMtA gamA) anantA gamAH-anaMtagama haiM, (aNaMtA pajjavA) anantA paryAyAH-ananta paryAye haiM, (parittA tasA) parItAH trasAH-trasa asaMkhyAta haiM, (aNaMtA thAvarA) anantA sthAvarA:-sthAvara anaMta haiN| isameM (sAsayakaDanibaddhaNikAiyA jiNapaNNattA bhAvA Aghavijjati)-zAzvatakRtanighaddhanikAcitAH jinaprajJaptAH bhAvA AkhyAyante-jinokta bhAva sAmAnya hA cha, [saMkhejAo paDivattIo saMkhyAtAH pratipattayaH-sabhyAta pratipatti. moche, (saMkhejAveDhA) saMkhyAtAH veSTakA:-sacyAta veSTa cha, (saMkhejA silogA) saMkhyAtAH zlokAH- sadhyAta sI che, (saMkhejAo nijattIo) saMkhyAtA niyuktayaH sabhyAta niyutiye| cha. (se gaM aMgahAe docce aNge| tatkhalu aGgArthatayA dvitIyaM agam-te magAnI apekSA mI ma che. tenA (do suyakkhaMdhA) dvau zrutaskandhau me zruta25 cha, (tevIsaM ajjhayaNA trayoviMzati radhyayanAni-tevIsa (23) adhyayana cha (tettIsaM uddesaNakAlA) trayastriMzaddezanakAlAH tenIsa (33) dezanA cha. (tettIsaM samudesaNakAlA) trayastriMzatsamuddezanakAlA:-tetrIsa (33) samuddezana cha, (chattIsaM padasahassAI payaggeNaM paNattAiM) TtriMzatpadasahastrANi padAgreNa prajJaptAni-56 paribhAnI pekSAye chatrIsa (36) m2 54 che. (saMkhejA akkharA) saMkhyAtAni akSarANisabhyAta mkss| cha, (aNaMtA gamA) anantA gamA:-mana ta ma cha, (aNaMtApajjavA) anantA paryAyAH-mananta paryAya cha, (parittA tasA) parItAH trasAHmanyAta trasa che (aNaMtA thAvarA) anantA sthAbarA:-manAta sthAvara che. AL Ai (sAsayakaDa nibaddhaNikAiyA jiNapaNNattA bhAvA Adhavijati) zAzvatakRtanibaddhanikAcitAH jinaprajJaptAH bhAvA AkhyAyante-hineta zrI samavAyAMga sUtra Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 samavAyAGgasUtre vizeSa rUpa se kahe gaye haiN| (paNNavinaMti) prajJApyante-prajJapta hue haiM, (parUvijjaMti) prarUpyante-prarUpita hue haiM, (daMsijjaMti) dayante-darzita hue haiM, (nidaMsijjaMti] nidayante-nidarzita hue haiM (uvadaMsijjaMti) upadayanteupadarzita hue haiN| ina saba padoM kA artha AcArAMga ke svarUpa nirUpaNa meM likhA jA cukA hai| (se evaM AyA, evaM NAyA evaMviNNAyA) sa evamAtmA' evaM jJAtA evaM vijJAtA-isa sUtrakRtAMga kA adhyayana karane vAlA isameM kahe hue AcAroM kA yathAvat pAlana karane se AtmasvarUpa ho jAtA hai, vaha jJAtA ho jAtA hai aura vijJAtA ho jAtA hai| (evaMcaraNakaraNaparUvaNA Apavijjai. paNNavijai parUvijjai, daMsijjai nidasijjai vaudaMsijjai se taM sUyagaDe) evaM caraNakaraNaprarUpaNA AkhyAyate, prajJApyate,prarUpyate, dayate, nidazyate, upadazyate-tadetat mUkRtam-isaprakAra isa aMga meM caraNaprarUpaNA aura karaNa prarUpaNA AkhyAta hue haiM, prarUpita hue haiM, darzita-hue haiM, nidarzita hue haiN| ina kriyApadoM kA viziSTa artha AcArAMga kI vyAkhyA meM likhA jA cukA hai| isa prakAra se sUtrakRtAMga kA yaha svarUpa jAnanA cAhiye ||suu0 175 // lApa sAmAnya tathA vizeSa3 4AmA mAvesa che, (paNNavijjati) prajJApyanteprajJA yA cha, (parUvijjati)prarUpyante-3pita thayA che, (dasijjati)daryantevimA mA0yA cha, (nidaMsijjaMti nidayante- niza 42raaye| cha,(uvadasijjaMti) upadayante-pahazita yA cha. 52 / 4 sapA pAne! mAyAganA 21. 35 ni35zubhA mA gye| 2. (se evaM AyA evaM NAyA evaM viNNAyA) sa evamAtmA, evaMjJAtA evaM vijJAtA-yA sUtratainnu mayayana 52nA2 tabha kahela acAnuM cagya rIte pAlana karIne AtmasvarUpa banI jAya che, te jJAtA mana vijJAta 25 ofya che. (evaM caraNakaraNaprakhvaNA Aghavijjai, paNNavijai, parUvijjai, daMsijjai, nidasijai, uvadaMsijai se taM sUyagaDe) evaM caraNa karaNaprarUpaNA AsyAyate, prajJApyate. prarUpthate, daryate, nidaryate, upadazyate tadetat suutrkRtm-|| pramANe 20 mA 2255359 // bhane 4245350 / / AkhyAta thayela che. prajJapta thayela che, prarUpita thayela che, darzita thayela che, ane nirdezita thayela che. A kriyApadane viziSTa artha AcArAMganI vyAkhyAmAM lakhavAmAM AvI gayuM che. sUtrakRtAMganuM A pramANanuM svarUpa samajavAnuM che. sU. 175 zrI samavAyAMga sUtra Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtA svarUpanirUpaNam TIkArtha - 'se kiM taM sUyagaDe ?" ityAdi / hebhadanta ! sUtrakRtAMga kA kyA svarUpa hai ? uttara- sUtrakRtAMga dvArA athavA sUtrakRtAMga meM svasiddhAnta sUcita kiye gaye hai, para siddhAnta sUcita kiye gaye haiN| svasiddhAnta aura parasiddhAnta donoM sUcita kiye gaye hai| upayoga lakSaNavAle jIva sUcita kiye gaye haiN| ajIva kA svarUpa jIva ke svarUpa se sarvathA bhinna sUcita kiyA gayA hai| jIva aura ajIva ye donoM sUcita kiye gaye haiN| paMcAstikAyAtmaka loka sUcita kiyA gayA hai| aloka sUcita kiyA gayA hai| loka aura aloka ye donoM sUcita kiye gaye hai| sUtrakRtAMga meM jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye nau padArtha sUcita kiye gaye haiN| tathA jo sAdhu acirakAla pravrajita - navadIkSita hai, kutIrthiko ke ayathArtha bodha se janita moha se jinakI mati mohita ho rahI hai, aura jinheM kusamaya ke saMsarga ke kAraNa yA svAbhAvikarUpa se vastutatva ke prati saMzaya utpanna ho gayA hai aise zramaNajanoM kA jo pApakara azubhakarma kA hetubhUta= anirmala matiguNa hai use nirmala karane ke liye: isa sUtra kRtAMga meM eka sau assI 180 prakAra ke kriyAvAdiyoM kA mata, caurAsI 84 prakAra ke akriyAvAdi kA mata, sarasaTha 67 prakAra ke ajJAnavAdiyoM kA mata, aura 32vatIsa prakAra ke vainayika vAdiyoM kA mata, isa 685 TIDArtha - 'se kiM ta sUyagaDe' ityAdi / prazna-he bhadanta ! sUtrakRtAMganuM kevuM svarUpa che ? uttara-mUtrakRtAMgamAM sva siddhAMta tathA parasiddhAMta, e banne sUcita karAyA che, upayoga lakSaNayALAM jIvA sUcita karAyA che. ajIvanuM svarUpa jIvanA svarUpathI taddana bhinna sUcita karAyu che, jIva ane ajIva, e banne sUcita karAyA che, pAMca astikAyavALe leAka sUcita karAyA che, leka sUcita karAyA che, lAka ane aleAka e banne sUcita karAyA che. sUtratAMgamAM va lava, yueya, cAya, Astrava, saMvara, niza, baMdha ane mekSa, e nava padArthanI prarUpaNA karavAmAM AvI che. tathA je sAdhu acirakAla pravrujita- navadIkSita che, kutIthiMkAnA ayarthAtha medhathI janita meha vadhu jemanI mota mAhita thai rahI che, ane jemane kusamaya (kutsita siddhAMta)nA sasa ne kAraNe athavA svAbhAvika rIte vastutatva pratye saMzaya pedA thaI gayA che. evA zramaNajaneAnA pApakara-azubhakarmanA kAraNarUpa je anila matiguNa che tene nirmAMLa karavAne mATe, A sUtrakRtAMgamAM 180 prakAranA kriyAvAdIonA matanuM, 84 prakAranA akriyAvAdIonA matanuM, 67 prakAranA ajJAnavAdIonA matanuM, ane zrI samavAyAMga sUtra Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 samavAyAGgasUtre prakAra ina tInasau terasaTha363pAkhaMDiyoM kA siddhAnta-khaDita karake svasi. dvAnta sthApita kiyA gayA hai| jaba yaha bAta hai ki isa sUtrakRtAGga dvArA paramatanirAkaraNapUrvaka jainasiddhAnta sthApita kiyA gayA hai to aba sUtrakAra isa sUtrakRtAMga ke sUtroM kA aura unake artha kA kyA svarUpa hai isa viSaya ko kahate haiM-ve kahate hai ki isa sUtrakRtAMga ke sUtra artha aise haiM-ye saba pada sUtrArtha ke vizeSaNa haiM-isakA artha isa prakAra se hai-isa aMga ke ye sUtra aura artha donoM hI nAnA prakAra ke dRSTAnta aura hetuvacanoM dvArA ki jinheM syAdAdIjana paramata ke nirAkaraNa karane aura svamata sthApita karane ke liye upasthita karatA hai acchI taraha se paramata meM nissAratA prakaTa karane vAle haiM-arthAt nAnAvidha yuktiyoM ke pradarzana se paramata agrahyatvapradarzanapUrvaka svamata meM akhaMDanIyatA pradarzita kahate haiM, tathA-ye dono vividha vistArAnugama aura paramasadbhAva ina do guNoM se viziSTa haiM, arthAt vijJeya jo jIvAdikatattva hai unakA sugama rIti se bodha ho jAve isaliye unakA pratipAdana vividha prakAra se vistRtarUpa meM ye karanevAle haiN|tthaa yaha viSaya isI prakAra se hai anya prakAra se nahIM hai isa rIti se nizcayapUrvaka UnakA vyAkhyAna karane vAle haiM-ye do guNa sUtra aura artha 32 prakAranA vayikavAdIonA matanuM A prakAre 363 pAMkhaDIonA siddhAMta nuM khaMDana karIne svasiddhAMta sthApita karavAmAM Avela che. A pramANe A sUtrakRtaga dvArA paramatanirAkaraNapUrvaka jaina siddhAMtanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. have sUtrakAra A sUtrakRtAganAM sUtronuM ane temanA arthanuM svarUpa kevuM che. te batAve che-teo kahe che ke A sUtrakRtAMgamAM sUva ane artha A prakAranA che-A saghaLA pade sUvAthenAM vizeSaNe che-teno artha A pramANe che-A sUtrakRtAganA e sutra ane artha e bane vividha prakAranA daSTAMte ane hetu vacano dvArA-jemano sthAdvAdIke paramatanuM khaMDana karavA mATe ane svamananuM pratipAdana karavAne mATe upayoga kare che-paramatamAM niHsAratA batAvAnAra che. eTale ke vividha yukti ne upayoga karIne paramatamAM AgrAhayatva batAvIne svamatamAM akhaMDanIyatA pradarzita kare che. tathA e banne (sUtra ane artha) vividha vistArAnugama ane paramasadubhAva e guNothI yukata che, eTale ke vize (jANavA lAyaka) je jIvAdika tatva che temane saraLa rIte baMdha thaI jAya te mATe vividha prakAra ane vistArapUrvaka temanuM prati pAdana karanAra che. tathA A viSaya A pramANe ja che anya rIte nathI" e prakAre dRDhatApUrvaka tenuM pratipAdana karanAra che. sUtratA e be guNo hoya che, je temanAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 687 bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarupanirUpaNam ke hote haiM-so inameM vidyamAna haiN| aise guNa viziSTa sUtrArtha isa aMga meM haiN| tathA ye sUtrArtha bhavya jIvoM ko mokSapatha-jo samyagdarzanAdi rUpa hai usameM patti karAne vAle haiN| udAra haiM-sUtra aura artha ke doSa hote haiM unameM ye rahita haiM aura apane 2 guNoM se yukta haiN| tathA atizaya ajJAnarUpa aMdhakAra ke vaza se durgama bane hue tattvamArga meM ye prakAzaka hone ke kAraNa pradIpa jaise haiN| jo jIva ajJAnatama aMdhakAra ke vazavartI hone ke kAraNa tatvamArga meM praveza nahIM kara sakatA hai vaha jIva yadi isa aMga ke sUtroM aura unake artha kA bhAvasahita mananapUrvaka adhyayana aura vicAra karatA hai tathA unake anusAra pravRtti karatA hai to use avazya hI tattva kA darzana ho jAtA hai| tathA 'siddhi sugaigihuttamassa' siddhisiddhapada prAptirUpa sugati-athavA siddhi aura sugati-sudevatva aura sumAnuSatvaprAptirUpa jo uttama ghara hai usake ye donoM sopAnapakti jaise haiN| tathA-ye sUtra aura artha aise nahIM hai ki jinheM vAdI kisI bhI taraha se khaMDita kara sake ataH ye apane2 abhiprAya meM avyabhicarita hone ke kAraNa niSprakaMpa haiN| aise vizeSaNoM se viziSTa sUtra aura artha isa aMga ke haiN| tathA-isa sUtrakRtAMga kI vAcanA parIta-saMkhyAta haiM, anuyogadvAra saMkhyAta hai, pratipattiyAM saMkhyAta haiM, veSTaka saMkhyAta haiM, zloka mojuda che. evA guNayukata sUtrArthe A aMgamAM che. tathA e sUtrArtho-je samyagadarzanAdirUpa che. te mokSapathamAM pravRtta karanArA che, udAra che-sUtra ane arthanA je de hoya che temanAthI te rahita che, ane potapotAnA guNothI yukata che. tathA atizaya ajJAnarUpI aMdhakArane lIdhe durgama banela tatva mArganA prakAzaka hevAne kAraNe teo pradIpa-dIpaka samAna che. je jIva atizaya ajJAnarUpI aMdhakArane kAraNe tamArgamAM praveza karI zakatuM nathI, te jIva je A aMganAM sUtro ane temanA arthanuM bhAvarahita ane manana pUrvaka adhyayana ane ciMtana kare ane temAM uhyA pramANe pravRtti 42 to tene avazya tatvanuzana yAya . tayA "siddhi mugaigihuttamassa" siddhi-siddhayanI prAti35 sugati-siddhi mane sugati sudevatva ane sumAnuSAvanI prAptirUpa je uttama bhavana che tenA pagathiyAM samAna e bane che. tathA e sUtra ane artha evo nathI ke jemanuM vAdI kaI paNa rIte khaMDana karI zake. tethI teo pitApitAnA abhiprAyamAM avyabhicarita (aphara) hovAthI niSpakapa che. evAM vizeSaNothI yukata sUtra ane artha A aMgamAM che, tathA A sUtrakRtAMganI vAcanA "parItA" saMkhyAta che, anuga dvAra saMkhyAta che, pratipati saMkhyAta che, veNaka saMkhyAta che, ple ke saMkhyAta che, ane niyaMtiyo zrI samavAyAMga sUtra Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 samavAyAGgasUtre saMkhyAta haiN| aura niyuktiyoM saMkhyAta haiN| ina padoM kA atheM AcArAMga sUtra ke nirUpaNa ke avasara meM kara diyA gayA hai| aMga rUpa kI apekSA se yaha aMga dUsaroM aMga hai| isameM do zrutaskaMdha haiN| tevIsa 23 adhyayana haiN| prathama-zrutaskadha meM solaha 16, aura dvitIya zrutaskaMdha meM sAta7 adhyayana haiN| teMtIsa 33 uddezanakAla haiN| ve isa prakAra se jAnanA cAhiye-prathamazrutaskaMdha ke prathama adhyayana meM cAra uddezanakAla haiM dUsare meM 3, tIsare meM 4, cauthe meM do, pAMcave meM do tathA avaziSTa gyAraha adhyayanoM meM pratyeka adhyayana meM eka eka uddezanakAla haiN| tathA dvitIyazrutaskaMdha ke sAtoM adhyayanoM meM se pratyeka adhyayana meM eka eka uddezanakAla hai| isa taraha donoM zrutaskaMdhoM ke milAkara teMtIsa 33 uddezanakAla haiN| sasuddezanakAla bhI 33 tetIsa haiN| isameM padasaMkhyA padaparimANa kI apekSA chattIsa 36 hajAra hai| saMkhyAta akSara haiN| gama anaMta haiN| paryAya anaMta haiM, trasa asaMkhyAta hai| sthAvara anaMta haiN| Upara nirdiSTa ye saba jinadeva dvArA kahe gaye bhAva haiN| ye drabyArthika naya kI apekSA zAzvata-nitya haiM, paryAyArthika naya kI apekSA-anitya haiM, sUtra meM nibaddha hai aura nikAcita hai| inako prarUpaNA isa aMga meM sAmAnya aura vizeSarUpa se kI gaI hai| avaziSTa ina kriyApadoM kA artha AcArAMga ke nirUpaNa karate paNa saMkhyAta che. A padano artha AcArAMga sUtranuM nirUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM AvyuM che. aMgonI apekSAe A aMge bIjuM che. temAM be mRtaka dha che. pahelA zrataka dhamAM 16 ane bIjAmAM 7 adhyayana maLIne kula 23 adhyayana cha. tevIsa (33) dezanA cha, 1 mA pramANe che-par3atA zruta dhanA pahalA adhyayanamAM 4 udezakALa, bIjAmAM 3, trIjamAM 4. cethAmAM 2, pAMcamAMmAM 2 tathA bAkInA agiyAra adhyayanamAMnA pratyeka adhyayanamAM eka eka udezanakALa che. bIjA zrutaskaMdhanA sAte adhyayanamAMnA pratyeka adhyayana mAM eka eka udezanakALa che. A rIte bane zrataskaMdhanA adhyayananA udezanakALano saravALo 33 thAya che. samudezanakALa paNa 33 che. A aMgamAM chatrIsa hajAra (36000) pada che, saMkhyAta akSara che, anaMta gama che, anaMta paryAya che, asaMkhyAta trasa che, ane anaMta sthAvara che. uparokata saghaLA bhAva jinadeva dvArA kathita che e dravyArthika nayanI apekSAe zAzvata-nitya che, paryAyArthika nayanI apekSAe kRta-anitya che sUtramAM nibaddha che ane nikAcita che. temanI prarUpaNuM A aMgamAM sAmAnya tathA viziSTa rIte karavAmAM AvI che. bAkInA A kriyApadane artha AcArAMganuM nirUpaNa karatI zrI samavAyAMga sUtra Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam samaya kara diyA gayA hai| jo isa aga kA adhyayana kara letA hai vaha AtmA isa prakAra kA hotA hai, jJAtA isa prakAra kA hotA hai, vijJAtA isa prakAra kA hotA hai yaha jAna jAtA hai| isa prakAra se isa aMga meM caraNa prarUpaNA aura karaNaprarUNA AkhyAta hue haiM, prajJapta hue haiM, prarUpitahae hai| darzita hae haiN| nidarzita hue haiM aura upadarzita hue haiM, ina kriyApadoM kA bhI artha AcArAMga kI vyAkhyA meM likhA jA cukA hai isa makAra se sUtrakRtAGga kA yaha svarUpa jAnanA caahiye| bhAvArtha-"sUtrakRta" isa pada meM sUtra aura kRta ye do zabda hai| inakA artha sUtra se-arthAt sUtrarupa se jo kiyA gayA-racA gayA hai vaha sUtrakRta hai| sUcanAt sUtra-jIvAdika padArtho kA jo pratibodhaka samajhAne vAlA hotA hai vaha sUtra kahalAtA hai| athavA-sarvadravya aura paryAyoM ko tathA dravyAthika aura paryAyArthika naya Adike viSayabhUta padArthoM ko jo batAtA hai vaha sUtra hai| athavA sUtra suptavyakti ke samAna hotA hai-jisa prakAra supta vyakti pratibodhita kiye jAne para apane abhISTa kArya ko sAdhita kara letA hai usI taraha se sUtra jaba artharUpa se samajha liyA jAtA hai to vaha niHzreyasa-mokSa kA sAdhaka bana jAtA hai| athavA sUtra tantu ke jaisA hotA hai| tantu jisa prakAra do tIna yA aneka vastuoM ko vakhate ApI devAmAM Avyo che. je vyakita A aMganuM adhyayana kare che te samasta padArthane jJAtA ane vijJAtA thaI jAya che. A rIte A aMgamAM caraNa prarUpaNA ane karaNaprarUpaNA AkhyAta thayela che. prajJapta thayela che, prarUpita thayela che, dazita thayela che. nidarzita thayela che ane upadazita che. A badhAM kriyApadono artha AcArAMganuM nirUpaNa karatI vakhate ApI dIdho che. A sUtrakRtAMganuM upara pramANenuM svarUpa che. bhAvArtha--"sUtrakRta" 56mA 'sUtra' 24 ne 'ta' me me za6 cha. tenA matha 21 pramANe -sUtra3the 21o 2yanA tha' che te sUtrata hevAya che. sUcanAt sUtra-alls pAni le mAgha 422vanAra DAya che tene 'sUtra' se che. sarva dravya ane paryAnA tathA dravyArthika ane paryAyArthika naya AdinA viSayabhUta padArthone je batAve che, tene sUtra kahe che. athavA sUtra supta vyakitanA jevAM hoya che--jema supta vyakitane pratibaMdhita karavAmAM Ave che te pitAnA abhISTa kAryane pUruM karI le che. te pramANe sUtrano artha jyAre samajI javAya che tyAre te avazya kalyANakArI banI jAya che. athavA sUtra tatu tAMtaNa jevuM hoya che. jema tanta be, traNa ke aneka vastuo ekatra karIne bAMdhI le che tema sUtra paNa zrI samavAyAMga sUtra Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 samavAyAGgasUtre ekatra kara bAMdha letA hai usI taraha se sUtra bhI apane meM aneka-arthoM ko bAMdhe rahatA hai| athavA-sUkta hI sUtra hai| acchI taraha se pUrvAparavirodha rahita kahA gayA vacana sUta kahalAtA haiM jaise-isa sUkta meM kisI prakAra kI bhI bAdhA nahIM AtI hai| isI prakAra sarvajJabhASita sUtra meM ki jisameM aneka atheM garbhita rahA karate haiM kisI bhI prakAra kI bAdhA nahIM A sakatI hai| sUtra kA lakSaNa sUtrakAroMne 'alpAkSaramasaMdigdhaM' jo ityAdirUpa meM kahA hai vaha ina sUtroM meM vidyamAna hai-ataH aise lakSaNa se saMpanna isa aMga ke sUtra haiM-ina sUtroM se Isa aMga kI racanA huI hai / isaliye isa Agama kA nAma sUtrakRta-sUtrakRtAMga-huA hai| vItarAga, sarvajJa evaM hitopadezI prabhu dvArA pradarzita jo mArga hai vahI yahAM svasamaya se gRhIta huoM hai| isake atirikta jitane aura mArga haiM ve saba parasamaya haiN| isa Agama meM sUtrakAra ne ina donAM samayoM(svapara) kA vivecana kiyA hai| cetanA-upayoga-ye jinakA lakSaNa haiM unakA nAma jIva haiM aura isa lakSaNa se jo rahita haiMve ajIva haiN| dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzastikAya aura pudgalAstikAya tathA kAla ye saba ajIva haiN| pramANa se jisakI sattA hoarthAt jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ina pAMca astikAyarUpa aneka arthone potAnI aMdara bAMdhI rAkhe che-aneka artho batAve che. athavA suktane ja sUtra kahe che pUrvApara virodha rahita spaSTa rIte kahela vacanane "sUkta" kahe che. e sUkatamAM jema koI bAdhA (muzkelIo naDatI nathI tema sarvajJa bhASita sUtra ke jemAM aneka artha garbhita rahelA hoya che. temAM paNa koI paNa prakAranI mAyA natI nathI. sUtrase sUtranu sakSaNa "alpAkSaramasaMdigdhaM" tyA35 batAvela che. sUtranA e je guNo che te A sUtromAM mejUda che-tethI evAM lakSaNothI yukata A aMganAM sUtro che. eTale ke evAM sUtro vaDe A aMgenI racanA thaI che. te kAraNe A AgamanuM nAma sUtrakRta-sUtrakRtAMga rAkhyuM che. svasamayaH eTale vItarAga, sarvajJa ane hitopadezI prabhudvArA pradarzita mArga e artha ahIM grahaNa karAve che. te sivAyanA je bIjA mAge che te badhAne "parasamaya" kahela che. A AgamamAM sUtrakAre e bane samanuM vivecana karyuM che. cetanAupayoga. e jemanuM lakSaNa che temane jIva' kahe che, ane te lakSaNathI je vihIna hoya che temane "ajIva" kahe che. dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, ane pudgalAstikAya, tathA kALa, e badhA ajIva che. pramANathI jenI sattA hAyaeTale ke jIva, pudgala, dharma, adhama ane AkAza, te pAMca aritakAyarUpa dravyono zrI samavAyAMga sUtra Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam dravyoM kA jisameM nivAsa ho-ina pAMca astikAya svarUpa jo ho-vaha loka hai| isa loka se jo bhinna ho usakA nAma aloka hai-arthAta jisameM kevala AkAzahI AkAza ho vaha aloka hai| yahI loka aura aloka kA lakSaNa 'dharsAdInAM ttidravyANAM' ityAdi zloka se prakaTa kiyA gayA hai| zubhakarmoM kA nAma puNya hai| sAtAvedanIya Adi jo42bayAlIsa prakRtiyAM haiM ye puNyaprakRtiyAM haiN| prANAtipAta Adika jo aThAraha18pApasthAna haiN| AtmA meM karma jinake dvArA praveza karate haiM ve Asrava kahalAte haiN| prANAtipAta Adi jo karma Ane ke kAraNa haiM ina kAraNoM kA nirodha jinase hotA hai ve saMvara haiN| saMyamI jIva aise kAraNoM kA nirodha ahiMsA, satya Adi dvArA karatA hai-attaH ahiMsA satya Adi saMvara rUpa haiN| kama pudgalo kA ekadeza se jharanA-naSTa-kSaya honA yAne alaga honA isakA nAma nirjarA hai| kaSAya sahita hone se jIva karma ke yogya pudagaloM ko jo grahaNa karatA haiM isakA nAma baMdha hai| samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra dvArA jIva karmoM kA atyaMta jo uccheda-abhAva-apanI AtmA se alaga kara detA hai isakA nAma mokSa hai| isa aMga meM ina tamAma viSayoM ko pratipAdana karane kA abhiprAya sUtrakAra kA kevala yahI hai ki jo sAdhu navadIkSita haiM, jinasiddhAnta ke avagAhana se jinako buddhi paripakva nahIM huI haijemAM nivAsa hoya athavA te pAMca astikAya svarUpa je hoya tenuM nAma "loka" che. te lothI bhinana hoya tene "alaka" kahe che-eTale ke jemAM phakata AkAza DAyatene sAhe. te bhane sonA sakSaNa 'dharmAdInAM-vRtti dravyANAM' ItyAdi zloko dvArA pragaTa karAyAM che zubha karmane puNya kahe che. sAtavedanIya Adi je 42 prakRti che te puNyaprakRti che prANAtipAta Adi je 18 aDhAra pApasthAno che te "pApa" che. jemanA dvArA AtmAmAM karmane praveza thAya che temane Ave kahe che. prANAtipAta Adi je karmanA AgamananAM kAraNo che te kAraNone nirodha jemanA vaDe thAya che te "saMvara' kahevAya che. saMyamI jIva ahiMsA, satya Adi dvArA evAM kAraNene nirodha kare che, tethI ahiMyA, satya Adi saMvararUpa che. karma pudgalonuM jharavuM kSaya thavo, tenuM nAma "nirjarA" che. kaSAyayukata thavAthI jIva kamane pudgalene je grahaNa kare che. tenuM nAma "dha" che samyagadarzana, samyagajJAna, ane samyaka cAritra dvArA jIva karmone je AtyaMtika kSaya kare che tenuM nAma "mokSa" che. A aMgamAM A saghaLA viSayanuM pratipAdana karavAnuM sUtrakArane kevaLa eTale ja hetu che ke je sAdhu hajI navadIkSita che, jinakathina siddhAMtanAM UMDA abhyAsathI jemanI buddhi paripakava thaI nathI. komaLa mativALA che, kutIthikA zrI samavAyAMga sUtra Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 samavAyAnasUtre komalamati ke hai, kutIrthikoM ke ayathArtha bodha ke camatkAra se zrotAjanoM kI manomUDhatA dekhakara jinakI mati byAmoha yukta bana jAtI hai-athavAzubhaphalarahita hone se niSphala huA jo kutIryikoM kA apane siddhAnta meM haThAgraha usake vaza se jinakI buddhi meM vyAmoha samA jAtA hai aura isI kAraNa vastutatva ke prati jinheM anekavidhasaMdeha andolita karane laga jAte haiM-athavA jo svabhAvataH hI vastutattva ke prati saMdehazIla vane haiM-aise zramaNa janoM kI mati niHsaMdeha hokara nirmala ho jAve isI nimitta isameM tInasau terasaTha 363 pAkhaMDamatoM kA nirAkaraNa sUtrakAra ne kiyaa|363tiinso terasaTha pAkhaMDiyoM kI gaNanA-kriyAvAdI-ke 180 ekaso assI,akriyA vAdI ke84 corAsI, ajJAnavAdI ke 67 sarasaTha aura vainayikavAdI ke32battIsa bhedoM ko lekara kI gaI hai| ina meM kriyAvAdiyoM kI mAnyatA isa prakAra se hai ki kartA ke vinA puNyAnubaMdha aura pApAnubaMdha AdirUpa kriyA-saMbhavita nahIM ho sakatI hai| ataH kriyA katRsamavAyinI-kartA meM samavAya saMbaMdha se rahanevAlI hai tathA kAla, niyati, svabhAva, Izvara aura AtmA ina pAMca ko ye kartA mAnate haiN| inameM koI kAla ko karttA mAnate haiM aura koI2 niyati Adi ko kartA mAnate haiN| isa taraha inake mukhyataH 5pAMca bheda ho jAte haiN| ye saba astitvavAdI haiN| inake nA ayathArtha bedhanA prabhAvathI zrotAjanenI mane gUDhatA joIne je manI mati vyAmahayukata banI jAya che, athavA zubhaphaLanI prApti na thavAthI, ane kutIthikAnA pitAnA siddhAMta pratyenA haThAgrahane kAraNe jemanI matimAM vyAmoha utpana thaye hoya che, ane e ja kAraNe vastutatva pratye aneka prakAranA saMdehathI jemanuM citta calAyamAna thAya che, athavA jeo svAbhAvika rIte ja vastutatva pratye saMdehazIla banela che, evA zramaNonI mati ni:saMdeha thaIne nirmaLa thAya te mATe A aMgamAM 393 se tasA pAsamatAnu 24295 (31) 42vAmA sAvyu cha. 363 traNaso tesaTha pAMkhaDIo A pramANe che-yiAvAdInA 180 ekaso eMsI kiyAvAdInA 84 coryAsI ajJAnavAdInA 67 saDasaTha ane vinavikavAdInA 32 batrIsa maLIne kula 363 traNaso tesaTha pAkhaMDIo che. temAnA kiyAvAdIonI mAnyatA evI che ke kartA vinA puNyAnubaMdha ane pA pAnuM baMdha AdirUpa kriyA saMbhavI zakatI nathI. ataH kriyA kartRsamavAyinI-4AnI sAthai samavAya saMyathA 24 nArI che. tathA kiyAvAdIo kALa, niyati, svabhAva, Izvara ane AtmA, e pAMcane kartA mAne che. temAMnA keI kALane to mAne che. ane koI keI niyati Adine kartA mAne che. A rIte temanA mukhya pAca bheda thAya che. te badhA aritatvavAdI che. temanA mata zrI samavAyAMga sUtra Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakatAGgasvarupanirUpaNam vaNAyAHkriyAyA asaMbhavAtkartRsamavAyinI kriyAM vadanti / tathA kAlaniyatisvabhAvezvarAtmanAM madhye kazcit kAlasya kartRtvaM manyate kazciniyate rityevameSAM mukhyataH paJca bhedAH ete ca astitvavAdinaH / eteSAM mate jIvAjIvapuNyapApAvasaMvaranijarAbaMdhamokSAkhyAH nava padArthAH / svaparabhedAbhyAM nityAnityavikalpadvayena kAlaniyatisvabhAvezvarAtmAzrayaNAdazItyuttaraM bhedazataM kriyANAM bhvti| tadabhedA evamavagantavyA:-asti jIvaH svatonityaH kAlataH, asti jIvaH svatto'nityaH kAlataH, asti jIvaH parato nityaH kAlataH, asti jIvaH parato'nityaH kAlataH, ityevaM kAlena saha catvAro bhedAH, evaM niyatyAdInAM mata meM jIva ajIva, puNya, pApa, Asrava. saMvara, nirjarA baMdha aura mokSaye nau padArtha hai| ina nau padArthoM ke sva aura para kI tathA kAla, niyati, svabhAva, Izvara aura AtmA inakI apekSA lekara nitya aura anityarUpa vikalpoM ke sAtha 20-20 vIsa-vIsa bheda bana jAte haiM-jo isa prakAra se haiM-(1) asti jIvaH svato nityaH kAlata:, (2) asti jIvaH svato'nityaH kAlataH, (3) astijIvaH parato nityaH kAlataH (4) asti jIvaH parato'nityaH kAlataH-jIva hai aura vaha sva aura kAla kI apekSA nitya hai (1) jIva hai aura vaha sva aura kAla kI apekSA anitya hai (2)jIva hai aura vaha para kI tathA kAla kI apekSA nitya hai(3) jIva hai aura vaha para kI tathA kAla kI apekSA anitya hai| isI taraha sejIva hai aura vaha sva kI tathA niyati kI apekSA nitya hai| jIva hai aura vaha sva kI tathA niyati kI apekSA anitya hai| jIva hai aura vaha para kI apekSA tathA niyati kI apekSA nitya hai| jIva hai aura vaha svatathA niyati kI apekSA anitya hai| isI taraha se sva aura parake sAtha nitya aura vikalpoM manusAra 1. 501, puNya, 55, mAlava, sara, viza, 75, sane mokSa e nava padArtha che, e nava padArthonA seva ane paranI apekSAe tathA kALa, svabhAva, Izvara ane AtmAnI apekSAe nitya ane anityarUpavika9nI sAthe ra0-20 pIsa pAsa leha thAyacha.2 mA prama cha-(1) astijIvaH svato nityaH kAlataH cha, mane te21 anete tI apekSA nitya che (2)astijIvaH svato' nitya pAlana:-02. mana te AjanI apekSA manitya che. (3)astijIvaH parato nitya kAlataH- che anete 52nA tathA nI mapekSA nitya che.(4) astijIvaH parato' nityaH kAlata:-01 cha bhane patnI mane apanI apekSA anitya che. (5) ra pramANe jIva che ane te svanI ane niyatinI apekSAe nitya che. (6) jIva che ane te svanI ane niyatinI apekSAe anitya che (7) jIva che ane te paranI zrI samavAyAMga sUtra Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 samavAyAGgasUtre caturNA madhye ekaikena saha catvArazcatvArI bhedAH / itthaM jAvapadArthena viMzatiH kriyAH sNjaataaH| evaM zeSANAmajIvAdInAmaSTAnAM pratye kena viMzativiMzatiH kriyAH sNjaataaH| etatsarvasaMkalanayA'zItyuttarazatabhedAH kriyAyA bhavanti / eta dvAdinaH 'kriyAvAdinaH' ityucyate 180 / tathA 'caurAsIe akiriyavAINaM' caturazIterakriyAvAdinAm akriyAM jIvAdi padArthoM nAstItyAdikAM vaditu zolaM yeSAM te akriyAvAdinasteSAM tathoktAnAm, akriyAvAdino hi caturazItisaMkhyakA akriyA manyate / ete puNyapApavarjitAm jIvAjIvAdIn saptapa. dArthAn manyante / jIvAdi saptasu pratyekaH svataH parataH kAla yadRcchA niyati ko svabhAva, Izvara,evaM AtmA ko lekara jIva ke Upara lagA lenA caahie| taba isa taraha eka jIva padArtha ke sAtha 20 vIsa kriyAoM kA saMbaMdha bana jAtA hai| isI prakAra se20-20 kriyAoM kA saMbaMdha ajIva Adi avaziSTa nau padArthoM ke sAtha bhI banA lenA caahiye| Isa taraha 9-20= 180 bheda kriyA ke ho jAte haiM / ina kriyAoM ko kriyAvAdI mAnate haiM Isaliye ve kriyAvAdI kahalAte haiM / * jIva Adi padArtha nahIM hai' ityAdi akriyArUpa jinako mAnyatA hai ve akriyAvAdI haiN| inake matAnusAra puNya aura pApa ko choDakara jIva, ajIva Adi sAta padArtha haiN| jisa prakAra kriyAvAdI kAla niyati Adi5 ko kartA mAnate haiM usI taraha se ye ina pAMcoM ke atirikta 1 yahacchA ko bhI akartA-mAnate haiN| isa taraha ina ke mukhyataH 6 bheda ho jAte haiN| inameM nitya aura anitya ina do vikalpoM ko lekara jIvAdika 7 padArthoM kI akriyA kA vicAra tathA niyatinI apekSAe nitya che (8) jIva che ane te paranI tathA niyatinI apekSAe anitya che e ja pramANe svanI ane paranI sAthe svabhAva, izvara, ane AtmAnI apekSAe jIvanI nityatA darzaka bIjA bAra bheda paDe che. A rIte eka jIva padArthanI sAthe ra0 vIsa kriyAone saMbaMdha baMdhAya che - e ja pramANe bAkInA ajIva Adi ATha pade sAthe paNa 20-20 kriyAone saMbaMdha meLavI le. A pramANe yAnA -20 - 180 le 24 laya che. yA ThiyAmAna liyAvAhI bhAna cha tethI temane kriyAvAdI kahe che. "jIva Adi padArtha nathI. ItyAdi akriyArUpa jemanI mAnyatA che temane akriyAvAdI kahe che. temanA mata anusAra puNya ane pApane choDIne bAda karIne, jIva, ajIva Adi sAta padArtha che. jema kiyAvAdIo kALa, niyati Adi pAMcane kartA mAne che tema te pAcene ane vadhArAmAM pAchA ne paNa gaja mAne che. A pramANe temanA mukhya cha bheda paDe che. temanAmAM nitya ane anityanI daSTimAM jIvAdika sAta padArthonI akriyAne vicAra karavAmAM Ave te zrI samavAyAMga sUtra Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam svabhAvezvarAtmanAM SaNNAM pratyekena saha yoge dvAdazadvAdaza vidhH| sarvasaMkalanayA caturazItividhA akriyaaH| yogasvarUpamevamavagantavyam-'nAsti jIvaH svataH kAlataH, nAsti jIvaH parataH kAlataH, nAsti jIvaH svato yadRcchAtaH, nAsti jIvaH parato yahacchAtaH, evaM niyatisvabhAvezvarAtmanAmapi yogo bodhyaH, iti jIvapadArthena saha dvAdaza bhedaaH| evamajIvAdi pratyekapadArthena sahApi dvAdaza dvAdaza bhedA iti sarvasaMkalanayA caturazIti bhedA vijJeyAH? tathA 'sattaTThIe' nahIM kiyA jAtA hai| kintu sva aura para tathA kAla Adi kI apekSA lekara jIvAdika 7 sAta padArtho kI akriyA kA vicAra kiyA gayA hai| Isa taraha jIvAdika 7sAta padArtho meM se pratyeka padArtha kAla niyati Adi 6chaha meM se pratyeka ke sAtha yoga karane para 12-12 bAra-bAra prakAra kA ho jAtA hai jaise-(1) nAsti jIvaH svataH kAlataH, (2) nAsti jIvaH parataH kAlataH, (3) nAsti jIvaH svato yadRcchAtaH, (4) nAsti jIvaH parataH yadRcchAtaH-jIva na sva kI apekSA se hai aura na kAla kI apekSA se hai, jIva na para kI apekSA se hai aura na kAla kI apekSA se hai| jIva na sva kI apekSA se hai aura na yadRcchA kI apekSA se hai| jIvana para kI apekSA se hai aura yadRcchA kI apekSA se hai| isa taraha sva aura para ko lekara kAla, yahacchA Adi 6 ke sAtha vicAra karane para 2-2 do-do bheda ho jAne se ina kAla Adi kI apekSA jIvAdi pratyeka padArtha ke 12--12 vAraha-bAraha bheda nikala Ate haiN| ataH 7-12-84 bheda akriyo ke ho jAte haiN| ina akriyAoM ko akriyAvAdI mAnate haiM isaliye ve nathI. paNa sva ane para tathA kALa AdinI-apekSAe jIvAdika chasAta padArthonI akriyAne vicAra karAyo che. A rIte jIvAdika sAta padArthamAMnA pratyeka padArthano kALa, niyati Adi 6mAMnA pratyekanI sAthe bhegA karavAthI joDavAthI 12-12 bAramaa2 prA2nA thAya bha3-(1) nAsti jIvaH svataH kAlataH-71 25nI ape. kSA nathI mane janI pekSA 55 nathI (2)nAsti jIvaH parataH kAlata:71 52nI apekSA nathI mane anI apekSAye 55 nathI (3)nAsti jIvaH svato yadRcchAtaH-1 svanI apekSA nathI bhane 542chAnI apekSA 591 nathI (4) nAsti jIvaH parataH yadRcchAtaH-71 52nI apekSA nathI bhane yachAnI mathe. kSAe paNa nathI. e ja pramANe sva ane paranI sAthe kALa, yadachA Adi 6nI sAthe vicAra karatAM 2-2 be-be bheda paDavAthI e kALa AdinI apekSAe jIvAdi pratyeka padArthanA 12-12 bheda paDI jAya che. tethI akriyAnA 7 12 = 84 coryAsI bheda thAya che. e akriyAone akriyAvAdIo mAne che tethI temane akiyAvAdI kahe zrI samavAyAMga sUtra Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 samavAyAGgasUtre saptaSaThayAH saptaSASTasaMkhyakAnAm, 'aNNANiyavAiNaM' ajJAAnakavAAdanAm-'ajJAnameva zreyaH' iti vAdinAm / eteSAM mate saptapaSTirajJAnAni bhavanti / ajJA. navAdino hi manyate nahikazcidjJAnavAn , jJAniSu parasparaM visaMvAdadarzanAt / ato'jnyaanmevshreyH| ete hi jIvAdIn nava padArthAn sadAdibhiH saMyojya svamatamevaM pradarzayanti-(1) san jIvaH, kovetti ? kiMvA tena jJAtena / (2) asat jIvaH, ko vetti ? kiM vA tena jJAtena ? [3] sadasan jIvaH, ko vetti? kiMvA tena jJAtena ? [4] avaktavyo jIvaH ko veti ? kiM vA tena jJAtena ? akriyAvAdI kahe jAte haiN|' ajJAna hI zreyaskara haiM' isa bAta ko mAnane vAle ajJAnavAdI haiN| ajJAna inake mantavyAnusAra 67sarasa prakAra kA hotA hai| ina ajJAnavAdiyoM kI aisI mAnyatA hai ki koI bhI jJAnavAn nahIM hai| jinheM jJAnI mAnA jAtA hai unameM bhI paraspara meM visaMvAda bheda) dekhA jAtA hai| ataH ajJAna hI hitAvaha hai| ye jIvAdika nau padArthoM ko sad Adi ke sAtha joDakara apane matako isa prakAra se pradarzita karate haiM (1) san jIvaH ko vetti-jIva sat hai-maujUda hai-isa bAta ko kauna jAnatA hai, 'kiMvA tena jJAtena' yadi jAna bhI liyA jAve hameM isa jAnane se lAbha kyA hai| 'asat jIvaH-ko vetti ? kiMvA tana jJAtena' jIva asat hai-nahIM hai-yaha kauna jAnatA hai-athavA-jAna bhI liyA jAve to isase lAbha kyA hai| 'sadasan jIvaH ko vetti ? kiM vA tena jJAtena' jIva sat asat svarUpa hai isa bAta ko kauna jAnatA hai| yadi jAna bhI liyA jAve to isa jAnane se kyA phAyadA hai| isI taraha se 'avaktavyaH che. "ajJAna je zreyaskara che ema mAnanArane ajJAnavAdIo kahe che. temanA mata pramANe 67 saDasaTha prakAranuM ajJAna che e ajJAnavAdIonI mAnyatA evI che ke jJAnI kaI paNa nathI. jemane jJAna mAnavAmAM Ave che temanI vacce paNa parasparamAM visaMvAda najare paDe che. tethI ajJAna ja hitakArI che. teo chavAdika navapadArtha sAthe sad mAhitIna potAnA mata bhI pramANe zivicha-(1)san jIvaH ko vetti ? 71 sat-bhAnu cha, ye pAtane A on ,? "kiMvA tena jJAtena?nne ongii sevAmAM Ave to te onAthI Apane zo mAla thAyaOM 1 (2)asat jIvaH ko vetti ? kiMvA tena jJAtena? nu astitva nathI te tu and che ? athavA tetI sevAmA mAtoza sA ? (3) sadasan jIvaH kovetti? kiMvA tena jJAtena? jIva sat asat svarUpa che, te vAtane koNa jANe che? ane je te jANI levAmAM bhAve to yahoza 1 me pramANe (4)abaktavyaHjIvaH ko vetti? kiMvA tena jJAtena? zrI samavAyAMga sUtra Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAsvarUpanirUpaNam 697 (5) sadvaktavyo jIvaH ko vetti ? kiM vA tena jJAtena ? (6) asavaktavyo jIvaH ko vetti ? viM vA tena jJAtena ? (7)sadasavaktabyo jIvaH ko veni ? kiM vA tena jJAnena ? iti saptabhaGgakAH / evamajIvAdiSvaSTasvapi pratyekasya sptbhnggkaaH| militAnAM saMkhyA trissssttiH63| tathA (1) satIbhA. votpattiH, ko vetti ? kiM vA tayA jJAtayA ? (2) asatIbhAvotpattiH, ko vetti ? kiM vA tayA jJAtayA ? [3] sadasatI bhAvotpattiH, ko vetti ? ki vA tayA jJAtayA ? (4) avaktavyA bhAvotpatti, ko vetti ? kiM vA tayA jJAtayA ? iti catvAro bhaGgakAH, etatsarvasaMkalanayA sptssttiH|67| uktaMcajIvaH ko vetti kiM vA tena jJAtena / sadavaktavyoM jIvaH ko vetti kiMvA tena jJAtena / asadavaktakyo jIvaH ko vetti, kiM bA tena jnyaaten| sadasad vaktavyo jIvaH ko veti kiM vA tena jnyaaten'| ina avaziSTa bhaMgoM ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / jisa taraha ye sAta bhaMga ajJAnasaMbaMdhI jIva ke viSaya meM nirdiSTa kiye gaye haiM usI prakAra se avaziSTa ajIvAdika padArthoM ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| isa taraha milakara ye saba 63tirasaTha ho jAte haiN| aura 'satI bhAvotpattiH ko vetti? kiM vA tayA jJAtayA, asatI bhAvotpattiHko vetti ? ki vA tayA jJAtayA, sadasatI bhAvotpatti? ko vetti kiMvA tayA jJAtayA, avatavyA bhAvotpatiH ko vetti ? kiM vA tayA tayA' ina 4 bhaMgoM ko unameM milAne se 67 bhaMga-ho jAte haiN| ye 67 sarasaTha bhaMga hI 67 prakAra ke ajJAna haiN| 'satI bhAvotpattiH ko-vetti kiM vA tayA jJAtayA' kA bhAva hai ki sat svarUpa padArtha kI hI utpatti hotI hai aisI (5)sadavaktavyo jIvaH ko vetti kiM vAtena jJAtena ? (6) asadvaktavyo jIvaH ko vetti, kiMvA tena jJAtena ? (7) sadasavaktavyo jIvaH ko vettI, kiMvA tena jJAtena?' 4 mAhInA lagAnI mAmatamA 54 samAnucha rIte A sAta bhaMga ajJAna saMbaMdhI jIvanA viSayamAM paNa samajavAnuM che, e ja pramANe bAkInA ajIvAdika padArthonI bAbatamAM paNa samajavuM A rIte te mayAM bhAna 63 te 4 thAya che. ane (1) sati bhAvotpattiH ko vetti? kiM vA tayA jJAtayA' (2) asati bhAvotpattiH ko vetti ? kiMvA tayA jJAtayA ? (3)sadasati bhAvotpatti ko vetti ? kiM vA tayA jJAtayA (4)avaktavyA bhAvotpattiH ko vetti kiM vAtayA jJAtayA?t 4 (yA2) lagAne temA umeravAthI 67 saDasaTha bhaMga thaI jAya che. A saDasaTha bhaMga ja 67 saDasaTha prakAranAM ajJAna cha. "satI bhAvotpattiH ko vetti kiMvA tayA jJAtayA' tena mAvA A pramANe che-sat svarUpa padArthanI ja utpatti thAya che, evuM je sAMkhyama zrI samavAyAMga sUtra Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 samavAyAGgasUtre "ajJAnikavAdimataM, nava jIvAdIn sadasadAdisaptavidhAn / bhAvotpattiH sadasad, dvadhAvAcyA ca ko vetti ? // 1 // ' iti 'battIsAe' dvAtriMzataH 'veNaiyavAINaM' vainayikavAdinAm-vinayo mokSasAdhanaM yeSAM te vaina yikAste ca te vAdinaste SAm ! ete hi vinayAdevamokSa iti mnynte| vinayazca suranRpati 1 yati3 jJAti4 sthAvirAdhama5 6 mAtR 7 pitRSu 8 manasA vacasA kAyena dAnena ca kAryaH / surAdiSu pratyekatra caturvidho vinayaH, iti dvAtriMzadvidho vinyH32|| eSAM kriyAvAdipramRtInAM caturNA mIlane triSaSTyadhika trizatasaMkhyA363bhavanti / jo sAMkhyasiddhAnta vAloM kI mAnyatA hai usa para ajJAnavAdI kA kahanA hai| ki sat svarUpa padArtha kI utpatti hotI hai isa bAta ko kona jAnatA hai athavA koI jAnatA bhI ho to hameM usa jAnane se kyA prayojanA isI prakAra bauddha Adi jo yaha mAnate haiM ki asat padArtha kI hI utpatti hotI hai unake viSaya meM akriyAvAdI k| yaha AkSepa hai ki isa bAta ko kauna jAnatA hai-aura yadi koI jAnatA bhI ho to hameM usa jAnane se kyA lAbha ? sadasad bhAva kI utpatti hotI hai-yaha syAdvAdiyoM kI mAnyatA hai usa para bhI usakA yahI AkSepa hai| isI taraha se avaktavya bhaMga para bhI usakA yahI AkSepa hai| vainayikavAdiyoM kI aisI mAnyatA hai ki mokSa kA sAdhana eka mAtra vinaya hai| sura, nRpati, yati, jJAni, sthavira, adhama, mAtA pitA ina AThoM meM mana, vacana, kAya aura dAna ina cAroM ko lekara karanA caahiye| isa prakAra pratyeka ke sAtha vinaya cAra2 prakAra kA ho jAtA hai| isa 8+4 tavAdIonuM mAnavuM che. te bAbatamAM AjJAnavAdIonuM evuM mAnavuM che ke sat svarUpa padArthanI utpatti thAya che. e vAta koNa jANe che? athavA te vAta kaI jANI le te te jANavAthI zo lAbha thAya che? e pramANe bauddha Adi je ema mAne che ke asat padArthanI ja utpatti thAya che, te te bAbatamAM ajJAnavAdIonuM kahevuM evuM che ke te vAtane keNa jANe che ? ane keI kadAca jANe che tethI tene zuM lAbha thAya che? sadasa6 bhAvanI utpatti thAya che-e syAdvAdIonI mAnyatA che te viSe paNa upara pramANe ja temanI mAnyatA che. e ja pramANe bAkInA bhaMga para paNa temane e ja AkSepa che. nayikavAdIonI evI mAnyatA che ke kevaLa vinayathI ja mela sAdhI zakAya 7. su2, rAta, yati, zAni sthapira, madhama, bhAtA, mane pitA se pratye mana, vacana, kAya ane dAna e cArenI apekSAe vinaya karavuM joIe. A rIte pratyekanI sAthe zrI samavAyAMga sUtra Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sUtrakRtAGgasvarUpanirUpaNam tadAha-'tiNhaM tevaTThINaM aNNadiThiyasayANaM' trayANAM triSaSTayadhikAnAm anyahaTikazatAnAm, uparinirdiSTAnAM sarveSAM mIlane tripaSTayadhikatrizatAni anyahaSTikamatAni, teSAM 'bRhaM' vyUham-pratikSepaM 'kiccA' kRtvA sarvANi matAni dUSayitvA 'sasamayo' svasamayaH-jainasiddhAntaH 'ThAvijaI' sthApyate / yasmAdanena sUtrakatADrena paramatanirAkaraNapurassaraM svamataM sthApyate'tastatsUtrArthayoH svarUpamAha-- 'NANAdidvanta' ityAdi-'NANadiTuMta' ityAdIni 'suttatthA' ityasya vizeSaNAni / asya sUtrakRtasya 'suttatthA' sUtrArtho-sUtraM ca arthazca tau tathoktau, kIdRzau ? 'NANadiTuMtavayaNa NissAraM suTThadarisayaMtA' nAnAdRSTAntavacananissAraM suSThudarzayantau'gANA' nAnA=anekavidhaiH-'diTuMtavayaNa' dRSTAntavacanaiH-syAdvAdinA paramatanirAkaraNAya svamatasthApanAya ca samupanyastairdaSTAntavacanairupalakSaNatvAd hetuvacanaiH kRtvA 'NissAraM' nissAraM-sArarahitaM paramatamiti 'muTu' suSThu-samyagrItyA 'darisayaMtA' darzayantau-prakaTayantau nAnAvidhayuktipradarzanaiH paramatAgrAhyatva pradarza napUrvakaM svamatasyAkhaNDanIyatvaM prakaTayantau tathA 'vivihavittharANugamaparamasabhA. vaguNavisiTThA' viviha' vividhaH-satpadaprarUpaNAdhanekAnuyogadvArAzritatvena anekavidhaH, sa cAsau 'vittharANugama' vistArAnugamazca vijJeya jIvAditatvAnAM vistAreNa pratipAdanaM ca-vividhavistArAnugamaH, tathA 'paramasabbhAva' paramasa. dbhAvaH-atyantasatyatA vastUnAmidaM paratetyarthaH, tAveva guNau, tAbhyAM viziSTau, yuktau-vividha vistArAnugamaparamasadbhAvaguNaviziSTau, ayaM bhAva:-vijJeyAnAM jIvAditatvAnAM sugamatayA bodho yathA bhaveditihetorvividhaprakAreNa yad vistRtaM pratipAdanaM tat tathA-'ayamidaM' ityecarItyA nizcayapUrvakaM yad vyAkhyAnaM tat, etau dvaavpisuutraarthyorgunnau| atra sUtrakRtAGge etadguNadvayaviziSTau sUtrAthauM / punaH kIdRzau tau ? 'mokkhapahoyAragA' mokSapathAvatArako-mokSapathe-samyagdarza nAdiSu prANinAM pravartakau, tathA 'uyArA' udArau-sUtrArthayorye doSAstadrahitau tathA ttayorye guNAstatsahitau, punaH 'aNNANa tamaMdhayAraduggesu' ajJAnatamAndhakAradurgeSu= atizayena-ajJAnamajJAnatamam, tadevAndhakAraH, tadvazAddurgeSu-durgamanIyeSu tatvamArgeSu 'dIvabhUyA' : dIpabhUttau-prakAzakatvAtmadIpasadRzau, tathA-'siddhisugaigihu. tamassa' siddhisugatigRhottamasya-siddhiH -siddhapadamAptirmokSa iti yAvata, saiva sugatiH, athavA siddhizca sugatizca siddhisugatI-mudevatvasumAnuSatvamAptI, tadrapaM =32 prakAra kA vinaya hai| isa vinaya ko mAnane vAle vainayika haiN| avaziSTa padoM kA bhAvArtha sugama hai ||suu0 175 // cAra cAra prakArano vinaya hoya che. e rIte 8-43 32 prakArane vinaya che. te vinathane mAnanArA vinacike che. bAkInAM padene bhAvArtha saraLa che. sU. 17pA. zrI samavAyAMga sUtra Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 samavAyAGgasUtre yad gRhAttamaM-varapAsAdastasya tathoktasya siddhisugatirUpazreSThapAsAdasya 'sopANAceva' sopAnAnIva-ArohaNAnIva tau / punaH kIdRzau tau ? 'NikkhomaNikaMpA' nikSobhau-vAdinA kathaMcidapi kSobhayitumazakyau ca tau niSpakampau-sarvathAa vyabhicaritatvAdISadapi cAlayitumazakyau c-nikssobhnisspkmpau| etatsakalavizeSaNaviziSTAvasyAGgasya sUtrAthau~ vidyte| tathA 'sUyagaDassa gaM' sUtrakRtasya khalu parittA' parItAH-saMkhyAtAH 'vAyaNA' vAcanAH, 'saMkhejjA' saMkhyeyAni 'aNuogadArA' anuyogadvArANi, 'saMkhejAo' saMkhyeyAH 'paDivattIo' pratipattayaH, 'saMkhejjA' saMkhyeyAH 'veDhA' veSTakAH, 'saMkhejA' saMkhyeyAH 'silogA' zlokAH, 'saMkhejjAo' saMkhyeyAH 'nijattIo' niyuktayaH / etAni padAni atraiva AcArAGganirUpaNAvasare vyAkhyAtAni / 'se the' tatkhalu 'aMgaThThayAe' aGgArthatayA-aGgasvarUpavastutayA 'docce aMge dvitIyam--aGgam, atra 'do suyakkhaMdhA' dvau zrutaskandhau, 'tevIsaM ajjhayaNA' trayoviMzatiradhyayanAni, prathamazrutaskandhe SoDazAdhyayanAni, dvitIye saptAdhyayanAni, iti sarvasaMkalanayA trayoviMzatiradhyayanAni, 'tettIse udesaNakAlA' trayastriMzadudRzanakAlAH, taduktam-- "cautiya cauro do do ekArasa ceva huMti ekasarA / satteva mahajjhayaNA egasarA biiysuykhNdhe||1||" chAyA-catvArastrayazcatvAro dvau dvau ekAdaza caiva bhavanti eksrkaaH| saptaiva mahAdhyayanAni ekasarANi dvitIyazrutaskandhe // iti| ayaM bhAvaH-prathamazrutaskandhasya prathame'dhyayane catvAra uddezanakAlA:, dvitIye trayaH, tRtIye catvAraH, caturtha dvau, pazcame dvau, avaziSTeSu ekAdazasvadhyayaneSu pratyekatra ekaika uddezanakAla iti ekAdazauddezanakAlAH, tathA-dvitIya zrutasvandhasya saptasvadhyayaneSu pratyekatra ekaika uddezanakAla iti saptoddezanakAlAH, iti sarvasaMkalanayA trystriNshduddeshnkaalaaH| tetIsaM samuddesaNakAlA' trayastriMzatsamuddezanakAlAH, tathA 'chattIsaM padasahassAI' patriMzatpadasahastrANi36000 'payaggeNaM' padAgreNa-padaparimANena 'paNa tAI' prajJaptAni / 'prajJaptAni' ityasya liGgavacanavipariNAmena sarvatrAnvayaH kaaryH| tathA-atra 'saMkhejjA' saMkhyeyAni 'akkharA' akSarANi 'aNaMtAgamA' anantA gamAH, 'aNaMtA pajjavA' anantAH-paryAyAH, parittAtasA' parItA asaMkhyAtAstrasA: 'aNaMtA thAvarAH' anantAH sthAvarAH santi / upari nirdiSTAH sarve 'jiNa paNNattA bhAvA' jinaprajJaptA bhAvAH santi / kIdRzA ete? ityAha 'sAsayA' zAzvatAH 'kaDA' kRtAH 'NibaddhA' nibaddhAHpunaH 'NikAiyA' nikAcitAH, atra 'AghavijaMti' AkhyAyante, 'paNavijjati' prajJApyante 'prarUvijjati' prarUpyante 'daMsijjati' dayante 'nidaMsijjati' nidayante, 'uvadaMsijjaMti' upadayante / 'se' sA-ya etadaGgamadhIte sa janaH 'evaM AyA' zrI samavAyAMga sUtra Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 701 bhAvabodhinI TIkA. sthAnAGgasvarUpanirUpaNam 'evamAtmA-atroktaguNa viziSTaH san AtmasvarUpo bhavati / 'evaM NAyA' evaM jJAtA bhavati, 'evaM viNAyA' evaM vijJAtA bhavati / 'evaM' anena prakAreNA'trasUtrakRtAGge 'caraNakaraNaparUvaNA' caraNakaraNaprarUpaNA 'Aghavijai' AkhyAya te 'paNavijjai' prajJApyate 'parUvijjai' prarUpyate 'daMsijjai' dayate 'nidaMsijjai' nidarya te 'uvadaMsijjai' upadayate / atrAvyAkhyAtapadAnAM vyAkhyA AcArAGganirUpaNAvasare gtaa| prAcAryaH sUtrakRtasvarUpamuktvA ziSyamAha-'se taM sUyagaDe' tadetat sUtrakRtam-sUtrakRtasvarUpamevaM vijJeyam ||suu. 176 / / __ atha tRtIyAGgabhUtasya sthAnAGgasya svarUpamAha--- mUlam-se kiM taM ThANe ? ThANe NaM sasamayA ThAvinaMti, parasamayAThAvijaMti, sasamayaparasamayA ThAvijaMti, jIvA ThAvinaMti, ajIvA ThAvinaMti, jAvAjIvA ThAvijaMti / loe ThAvijai, aloe ThAvijai, loyAloyA ThAviti / ThANe NaM davvaguNakhettakAlapajjavApayatthANaM-'selAsalilAya samuddA, surabhavaNavimANa aagrnniio| Nihio purisajjAyAsarAyagottA ya joisaMcAlA // 1 // ' ekavihavattavvayaM duviha jAva dasaviha vattavvayaM jIvANa poggalANa ya logaTAI ca NaM parUvaNA Aghavijai / ThANassa NaM parittA vAyaNA, saMkhejjA aNuogadArA, sakhejjAo paDivattIo, saMkhejAo sNghnniio| se NaM aMgaTyAe taie aMge, ege suyakkhaMdhe, dasa ajjhayaNA, ekavIsaM uddesaNakAlA, ekavIsaM samudesaNakAlA bAvatari payasahassAiM payaggeNaM paNNattAi / saMtrejA akkharA, aNaMtA gamA, aNaMtA pajjavA, parittA tasA, aNaMtA thAvarA, sAsayayaDaNibaddhaNikAiyA jiNa. paNNattA bhA / AghavinaMti, paNNavijaMti, parUvijaMti, daMsirjati nidaMsirjati, uvdNsijNti|se evaM AyA, evaM NAyA, evaM vinnnnaayaa| evaM caraNakaraNaparUvaNA aaghviji6| se taM tthaanne||suu0 177 // zrI samavAyAMga sUtra Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 samavAyAGgasUtre TIkA--'se kiM taM ThANe' ityAdi-tRtIyAGgasvarUpajijJAsayA pRcchati-'se kiM taM ThANe' atha kiM tatsthAnam ? tiSThanti pratipAdyatayA jIvAdipadArthA asminniti sthAnam / 'ThANe NaM' sthAna-sthAnAGga khalu 'sasamayA'-svasamayA "ThAvijjati'-sthApyante, athavA sthAnena svasamayAH sthApyante-paramanirAkaraNapUrvaka svasiddhAntasthApanA kiyate / 'parasamayA ThAvijjati' parasamayAH sthaapynte| tathA jIvAH ajAvAH jIvAjIvAH sthApyante, lokazca alokazceti lokAloko, tau sthApye te punazca 'ThANe NaM' sthAne-sthAnAGge khalu 'payatthANaM' padArthAnAMaba sUtrakAra tIsarA aMga jo sthAnAGga hai usake svarUpa kA kathana karate haiM zabdArtha-(se ki taM ThANe) atha kiMtat sthAnam-sthAnAGga kA kyA svarUpa hai? (ThANe NaM sasamayA ThAvijjati) sthAne khala svasamayAH sthApyante-sthAnAGga meM svasamaya kA sthApanA kI jAtI hai, (parasamayAThAvijjati) parasamayA:sthApyante-parasamayoM kI sthApanA kI jAtI haiM (sasamayapara samayA ThAvijjati) svasamaya parasamayA sthApyanta-svasamaya aura parasamaya kI sthApanA kI jAtI haiM, [jIvA ThAvijjati] jIvAH sthApyante jIva kI sthApanA kI jAtI haiM, (ajIyA ThAvijjati) ajIvAH sthApyante-ajIba kI sthApanA kI jAtI haiM, (jIvAjIvA-ThAvijjati) jIvA jIvAH sthApyante-jIva ajIva donoM kI sthApanA kI jAtI hai, (loe ThAvijaha) lokaH sthApyateloka kI sthApanA kI jAtI hai (aloe ThAvijai) alokaH sthApyatealoka kI sthApanA kI jAtI hai, (loyA loyA ThAvijjati) lokA loko sthApyate-loka aura aloka donoM kI sthApanA kI jAtI hai|-(tthaanne NaM have sUtrakAra trIjAM je sthAnAMga nAmanuM aMga che tenuM svarUpa batAve che - 2065-(se ki taM ThANe) atha ki tat sthAnam-sthAnAnu 2535 cha ? (ThANeNaM sasamayA ThAvijjaMti) sthAne khalu svasamayAH sthApyantesthAnamA spasamaya (svasiddhAMta)nI sthApanA (ni35) 42vAmA mAthI che, (parasamayA ThAvijjaMti parasamayAH sthApyante ) sasamaya parasamayA kAvijjati svasamayaparasamayA sthAppante-21samaya bhane 52samayanI sthApanA 42 / 5 cha, jIvA ThAvijaMti--jIvA sthApyante, lavanI sthApanA 2saya che. (ajIvA ThAvijjati ) ajIvaH sthApyante--04nI sthApanA rAya che, (jIvAjIvA ThAvinaMti) jIvAjIvAH sthApyante-71 mare 2404. se mannanI sthApanA rAya che, (loe ThAvijjai) lokaH sthApyate-sonI sthApanA rAya che, (aloe ThAvijjai) alokaHsthApyate-mAnI sthApanA 1215 . loyAloyA ThAvijjatiH lokAloko sthApyete-do bhane mo the mannenI sthApanA 425 che, (ThaNeNaM davya-guNa-khetta-kAla-pajjavA-payatthANaM)sthAne khalu zrI samavAyAMga sUtra Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sthAnAsvarUpanirUpaNam 703 2 jIvAdInAM 'davvaguNakhettakAlapajjavA' dravya-guNa-kSetra - kAlaparyayAH sthApyante / tatra dravyaM - dravyArthatA, dravyamAzritya jIvAstikAyo'nantasvarUpaH guNaH - svabhAvo, yathApayogasvabhAvo jiivH| kSetraM yathA - asaMkhyeyapradezAvagAhano jIvaH / kAlo yathA anAdyaparyavasitaH paryavAH - kAlakRtA avasthAH, yathA nArakatvAdayo vAlatvAdayo vA eteSAmitaretarayogadvandvaH / sthApyante / tathA 'selA salilA ya samuddA surabhavaNavimANayAgaraNaio / Nihio purisajjAyA sarA ya gottA ya joisacAlA // 1 // zailAH salilAzca samudrAH sUryabhavanavimAnAkaranadyaH / nidhayaH purupajAtAni svarAzca gotrANi ca jyotiH saMcAlAH || 1 // tatra zailAH - himavadAdiparvatAH, 'salilA: ' -salilAni - jalAni santi yAsu tAH salilA: - gaGgAdyA mahAnadyaH, samudrAH - lavaNAdayaH, sUrAH - AdityAH, bhavanAni - asurAdInAma, vimAnAni candrAdInAm AkarA :- suvarNAdikhanayaH nadyaH - sAmAnyanadye mahI kauzikIprabhRtayaH, nidhayaH- cakravatrtyAdInAM nidhAnAni, puruSajAtAni= puruSaprakArAH, svarAzca-SaDjAdayaH-saptasvarAH, gotrANi ca kAzyapAdIni, tathA - 'joisaMcAlA ' davva - guNa - khetta - kAla - pajjavA payatthANaM) sthAne khalu dravyaguNa - kSetra-kAlaparyavA: padArthAnAM - sthAnAGga meM jIvAdika padArthoM ke dravya guNa, kSetra, kAla aura paryAya sthApita kiye jAte haiN| (selAsalilA ya samuddA sUra-bhavaNavimANa - Agara - Io / Nihio purisajAyA sarAya gotA ya jor3a saMcAlA) zailAH salilAni ca samudrAH sura-bhavana - vimAnA- kara nadyaH / nidhayaH puruSajAtAni svarAzca gotrANi ca jyotiH saMcAlAH - rathAnAGga meM himavAn Adi parvata, gaMgA Adi mahAnadiyAM lavaNa Adi samudra, sUrya asura Adi kA bhavana, candrAdikoM ke vimAna, suvarNa AdikoM kI khAneM, sAmAnya nadiyoM, cakravartI AdikoM kI naisarpa Adi nidhiyA~, puruSoM ke bheda, SaDaja Adi sAta svara, kAzyapa Adi gotra, tArAgaNoM kA saMcaraNa ina dravya, guNa, kSetra, kAla paryavA: padArthAnAM sthAnAMgamAM pArthonA dravya, guNa, kSetra, kALa ane paryAyanI sthApanA rAya che. (selA salilA ya samuddA surabhavaNa - vimANa - Agara - Io / Nihio - purisajjAyA sarAya gottAya joi saMcAlAH zailAH salilAni ca samudrAH surabhavana - vimAnA- kara nadyaH nidhaya) puruSajAtAni svarAzva gotrANi ca jyotisaMcAlAH - hibhavAn yAhi parvatanu gaMgA Adi mahAnadIonuM, lavaNa Adi samudronuM, sunu, asura AdinAM bhavananu candra AphrikAnAM vimAnAnuM, suvarNa AdikAnI khINNAnu, sAmAnya nadIonuM, cakravRti AdikAnAnesarpa Adi nidhiyAnu, puruSonA bhedonu, SaDja Adi sAta svaranuM, kAzyapa adi gAtranuM ane tArAgaNeAnAM saMcaraNanuM vaNa na (prarUpaNA) sthAnAMgasUtramAM zrI samavAyAMga sUtra " Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 samavAyAnasUtre -jyotiH saMcAlA:-jyotiSAM-nArakAdInAM saMcAlA:-saMcaraNAni ca nirUpyanta / "tathA 'ekavihavattavvayaM' ekavidhavaktavyatA, 'davihajAvadasavihavattavyayaM" dvividhabaktavyatA yAvad dazavidhavaktavyatA ca sthApyate / tathA 'jIvANaM' jIvAnAM 'poggalANaM' pudgalAnAM ca tathA 'lokaTThAINaM' lokasthAyinAM-dharmAdharmAstikA. yAdInAM 'parUpaNayaM' prarUpaNA-prajJApanA, 'ApavijaI' AkhyAyate / 'ThANassa NaM' sthAnasya khalu parItA:saMkhyAtA vAcanAH, saMkhyeyAni anuyogadvArANi, saMkhyeyAH pratipattayaH, saMkhyeyAH veSTakAH, saMkhyeyAH zlokAH, saMkhyeyA niyuktayaH, saMkhyeyAH 'saMgahaNIo' sNgrhnnyH| 'se NaM' tat khalu 'aMgaThyAe' aGgArthatayA saba padArthoM kI prarUpaNA sthAnAGga meM kI jAtI hai| (ekavihavattavvayaM) ekavidhavaktavyatA-eka prakAra kI vaktavyatA, (davihaM jAva dasaviha vattavvayaM) dvividha yAvat dazavidhavaktavyatA-do sthAna se lekara yAvat daza sthAnataka kI vattavyatA kI jAtI hai| (jIvANaM poggalANaM ya) jIvAnAM pudgalAnAM ca- jIvo kI, pudgaloM kI (logaTThAINaM ca) lokasthAyinAM ca-aura lokasthAyI dharmAstikAyAdika dravyoM kI (parUvaNA-Adhavijai) prarUpaNA AkhAyate-prarUpaNA kI jAtI hai| ThANassa NaM parittA vAyaNAH sthAnasya khalu paritA vAMcanAH sthAnAGga meM saMkhyAta vAcanAye haiN| (saMkhejA aNuogadArA)saMkhyeyAni anuyogadvArANi-saMkhyAta anuyoga dvAra haiM, (saMkhejAo paDivattIo saMkhyeyAH pratipattayaH-saMkhyAta pratipattiyA~ haiM, (saMkhejA veDhA) saMkhyeyAH veSTakAH saMkhyAtaveSTaka haiM,(saMkhejA silogA)saMkhyeyAHzlokA -saMkhyAtazloka haiM, (saMkhejAo-nijjuttoo) saMkhyAtA niyuktayaH-saMkhyAta niyuktiyAM haiM, [saMkhejAo saMgahaNIo] sakhyeyAH saMgrahaNyaH-saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiN| (se gaM 42vAma mAvela .(ekaviha vaktavva) vidhAtavyatA- prAranI 14tavyatA, (duviha jAva dasavihavattavvayaM) methI sana isa sthAna sudhInI 14tavyatA 42vAmA Ave che. (jIvA gaM poggalANaM ca) jIvAnAM padalAnAM ca-nIta! (logaTThAINaMca lokasthAyinAM ca-mane sthAyI stiyA dravyAnI (parUvaNA Aghavijjai) prarUpaNA aakhyaaynte-5359|| 42vAmA bhAvI che. (ThANassaNaM paritA vAyaNA) sthAnasya khalu parItA vAcanA:-sthAnamA sabhyAta vaaynaa| cha, saMkhejjA aNuogadArAH saMkhyeyAni anuyogadvArANi-sadhyAta manuyAga dvAra che, (saMkhejjAo paDivattiyo) saMkhyeyAH pratipattayaH-sadhyAta pratipattiyA cha, (saMkhejjA veDhA) saMkhyeyAH veSTakAH-sadhyAta veSTa cha, (saMkhejjA silogA) saMkhyeyAH-zlokAH sabhyAta va cha, (saMkhejjAo nijjuttIo) saMkhyAtA niyuktayaH-sadhyAta nirayuto cha, mase saMkhejAo saMgahaNIo) zrI samavAyAMga sUtra Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. sthAnAGgasvarUpanirUpaNam 705 - aGgApekSayA 'taiye age' tRtIyamaGgam / atra - 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH, daza adhyayanAni, 'ekavIsa uddesaNakAlA' ekaviMzatiruddezakAlAH - dvitIyatRtIya caturtheSu sthAneSu catvArazvatvAra uddezakAH, paJcame trayaH, avaziSTeSu sthAneSu SaT, ityevamekaviMzatiruddezana kAlAH, ekaviMzatiH samuddezana kAlAH tathA - 'bAvatAraM payasahassA' dvisaptatiH padasahasrANi dvisaptatisahasrANi 72000padAni 'payarageNaM' padAgreNa - padaparimANena 'paNNattAI' prajJaptAni / 'paNNattA' ityasya liGgavacanaviparimANAmena sarvatrAnvayaH kAryaH / tathA'tra - saMkhyeyAnyakSarANi, anantA gamAH, anantAH paryAyAH, parItAH = ekataArabhya asaMkhyAtAstrasAH, anantAH sthAvarAH santi / uparinirdiSTA ete zAzvatakRtanivattanikAcitAH jinamajJaptA bhAvA aMgaTThAe - taie aMge) tat khalu aGgArthatayA tRtIyamaGgam aMga ko apekSA yaha tIsarAaMga hai| (eMge suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH - isameM ekazrutaskaMdha hai, (dasa ajjhayaNA) daza adhyayanAni-daza adhyayana haiM, (ekkavI uddesaNakAlA) ekaviMzatirudezanakAlA:- ekavIsa uddezanakAla haiM, (ekvIsaM samuddesaNakAlA ] ekaviMzatiH samudezana kAlA:- ekavIsa samuddezanakAla haiM, bAvantari pada saharasAI) dvAsaptatiM padasahasrANi padAgreNa prajJaptAni bahottara hajAra pada isameM haiN| (saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAni akSarANi-saMkhyAta akSara haiM, - (aNatA gamA) anantA gamAH - anaMta gama haiM, (anaMtA pajavA) anantAH paryavA:- paryAya anaMta haiM, (parittAtasAH parItA strasA:) trasa asaMkhyAta haiM, ( anaMtA thAvarA) anantA: sthAvarAH - sthAvara anaMta hai ( sAsaya- kaDaNibaddhaNikAiyA jiNapaNNattA bhAvA AdhavijjaMti, paNNavijjati, paruvijjati, saMkhyeyAH saMgrahaNyaH:- saMkhyAta sNgrh| che, ( se NaM aMgaTThAe taie aMge ) tataH khalu aGgArthatayA tRtIyamaGgam - aMgonI apekSA te trIbhu saMga che. (eMge suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH tebhAM me zrutassu che. (dasa ajjhayaNA) daza adhyayanAni ane isa adhyyn| che, (ekavIsa uddesaNakAlA ) ekaviMzatiruddezanakAlA:yezrbIsa uDezanaasa che, (ekavIsa samudde saNakAlA ) ekaviMzatiH samudezana kAlA :meDa bIsa samudezanaprANa che, (bAcattariM pada saharasAi payaggeNaM paNNattAi) dvAsaptiti pada sahasrANi padAgreNa prajJaptAni - temAM matera halara yaha che, ( saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAni akSarANi-saMdhyAta akSaro che, (aNatAgamA) anantA gamAH anaMta ma che, (anaMtA pajjavA) anantAH paryAyAH - anaMtaparyAya che, (parittAtasA) parItAnasAH - asaM jyAta trasa che, (anaMtA thAvarA) anantAH - anaMta sthAvaze che, (sAsaya-kaDa - Nibaddha nikAiyA jiNapaNNattA bhAvA avavijjaMti paNabijjati zrI samavAyAMga sUtra Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 samavAyAGgasUtra AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, darzyante, nidarzyante, upadarzyante / 'se' saH - etadaGgAdhyayanazIlo janaH 'evaM AyA' evamAtmA atroktaguNaviziSTaH san AtmasvarUpo bhavati / evaM jJAtA bhavati, evaM vijJAtA bhavati / ' evaM ' evam - anena prakAreNAtrasthAnAGge karaNacaraNaprarUpaNA / ' Aghavijjai' AkhyAyate 6 | ityAdi - padakamAcArAGgaprakaraNavadatrApi vijJeyam // su. 177 daMsijjati, nirdesijjaMti, uvadaMsijjaMti] zAzvata-kRta nibaddha nikAcitA jinaprajJaptA bhAvA AkhyAnte, majJApyante, marUpyante, darzayante, nidarzyante, upadarzyante - zAzvata, kRta, nibaddha aura nikAcita jinokta bhAva sAmAnya vizeSarUpa se kahe gaye haiM, prajJapta hue haiM, prarUpita hue haiM, darzita hue haiM, nidarzita hue haiM, upadarzita hue haiN| ina saba padoM kA artha AcArAMga ke svarUpa meM likhA jA cukA hai| (se evaM AyA evaM viSNAyA) sa eva - mAtmA, evaM jJAtA, evaM vijJAtA - isa sthAnAGga kA adhyayana karane vAlA isameM kahe hue AcAroM kA yathAvat pAlana karane se AtmA svarUpa ho jAtA hai, vaha jJAtA ho jAtA hai aura vijJAtA ho jAtA hai| ( evaM caraNakaraNa - parUvaNA Aghavijjara, paNNavijjara, paruvijjai, daMsijjai, nidasijjai, uvadaMsijjaha se taM ThANe) evaM caraNa karaNa prarUpaNA akhyAyate prajJApyante prarUpyante, darzyate, nidarzyate, upadarzyate, tadetat sthAnam // bhAvArtha - 'se kiM taM ThANe' ityAdi - he bhadanta ! sthAnAna kA kyA paruvijjaMti, daMsijaMti, nirdesijjaMti' uvadaMsijjaMti) zAzvata - kRta - nivaddhanikAcitA jinamajJaptA bhAvA akhyAyante prajJApyante, prarUpyante nidaryante, upadarzyante zAzvata, druta, niSaddha gare nimAyita ninauthita laave| sAmAnya ane vizeSarUpe kahevAyA che, prajJapta thayA che, prarUpita thayA che, dazi`ta thayA che, nizi ta thayA che, ane upazita thayA che. A badhA padone artha AcArAMganuM nirUpaNa uztI vamate AyI hIghI che. ( se evaM AyA evaM NAyA ) evaM viSNAyAH sa evamAtmA, evaM jJAtA evaM vijJAtA- -A AcAronu cegya prakAre pAlana karIne AtmasvarUpa thaI jAya che. te jJAtA thai jAya che. evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjar3a, paNNavijjara, parUvijjai, daMsijjai, uvadaMsijja se taM ThANe' A prabhAnA yAnI pra3yA sthAnAMgamA AyAta thayela che, prajJapta thayela che, prarUpita thayela che, darzita thayela che, nirdezita thayela che, khAne upadRrzita thayesa che. sthAnAMganuM adhyayana karanAra, temAM darzAvelA bhAvArtha-De bhadanta sthAnAMganuM kevuM svarUpa che ? uttara-pratipAdya hovAne kAraNe jIvA zrI samavAyAMga sUtra Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. sthAnAGgasvarUpanirUpaNam whw tvarUpa ha ? uttara- tipAdya hone ke kAraNa jIvAdika padArtha jisameM sthApita kiye gaye haiM aise-sthAnAGga nAma ke tIsare aMga meM svasamayoM kI sthApanA kI gaI hai| para samayoM ko sthApanA kI gaI hai| svasamaya aura parasamaya ina donoM kI sthApanA kI gaI hai| jIva kI ajIva kI aura jIva ajIva donoM kI sthApanA kI gaI hai| loka kI sthApanA kI gaI hai| aloka kI sthApanA kI gaI hai| loka aloka donoM kI sthApanA kI gaI hai| sthAnAGga meM jIvAdika padArthoM ke dravya, guNa, kSetra, kAla aura paryAya sthApita kiye gaye haiN| dravya kA tAtparya yahAM dravyArthatA se hai-isakI apekSA jIvAstikAya anantasvarUpavAlA hai| guNasvabhAva kA nAma hai| jaise-jIva kA svabhAva upayoga hai| jitane-AkAza pradezoM ko jIva ghere hue hai usakA nAma kSetra hai| jaise-eka jIva kI avagAhanA AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM hai| kAla kI apekSA jIva anAdi aparyavasita hai| kAlakRta avasthAoM - kA nAma paryava hai| jaise jIva kI bAlatva Adi avasthAe~ tathAnaratva, nArakatva, Adi avsthaaeN| isI taraha isa aMga meM himavAn Adi parvata, gaMgA Adi mahAnadiyAM, lavaNa Adi samudra, mUrya, asura AdikoM ke bhavana, candrAdikoM ke vimAna, suvarNa AdikoM kI utpatti sthAnabhUta dika padArtha jemAM sthApita karAyA che-prarUpita karAyA che-chavArika padArtha jemAM sthApita karAyA che prarUpita karAyA che evAM sthAnAMga nAmanA trIjA aMgamAM svasamanI sthApanA karavAmAM AvI che, parasamanI sthApanA-parU paNa karavAmAM AvI che, svasamaya ane parasamaya; e bannenI sthApanA karavAmAM Avela che, jIvanI ajIvanI ane jIva-ajIva bannenI sthApanA karavAmAM AvI che. lokanI elekanI aneka loka-aloka banenI sthApanA karavAmAM AvI che. sthAnAMgamAM jIvAdika padArthanA dravya, kSetra, kALa ane payaya sthApita karAyAM che. ahIM dravya eTale dravyarthatA samajavAnI che. dravyArthatAnI apekSA e jIvAstikAya aneka svarUpavALuM che. svabhAvane "guNa kahe che jema ke jIvano svabhAva upayoga che. jeTalA AkAza pradezamAM jIva vyApta che te pradezane seva kahe che. jemake-eka jIvanI avagAhanA AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM che. kALanI apekSAe jIva anAdi aparyavasita (anaMta che. kALakRta avasthAonuM nAma paryava che. jemake- jIvanI bAlatva Adi avasthAo tathA manuSya. nArakatva Adi avasthAo. e ja pramANe A aMgamAM himavAna Adi parvate, gaMgA Adi mahAnadIo. lavaNa Adi samudro, sUrya asura AdikanAM bhavana, candra AdikanAM vima, suvarNa Adi konA utpatti rathAnarUpa khANe, mahI, kauzikI Adi sAmAnya zrI samavAyAMga sUtra Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 samavAyAGgaso khAne, mahI kauzikI Adi sAmAnya nadiyAM, cakravartI AdikoM kI nidhiyAM puruSoM ke bheda, Sadaja Adi sAta svara, kAzyapa Adi gotra, tathA tArArANoM kA saMcaraNa ye saba viSaya nirUpita hue haiN| tathA-ekavidha vaktavyatA kI, dvividha vaktavyatA kI yAvat daza vidha vaktavyatA kI isa aMga meM sthApanA karane meM AI hai| tathA-jIvoM kI pudgalo kI aura lokasthAyI dharmAstikAya aura lokasthAyI adharmAstikAyAdika dravyoM kI prarUpaNA-prajJApanA kI gaI hai| isa sthAnAga kI vAcanA saMkhyAta haiM, anuyoga dvAra saMkhyAta haiM, pratipattiyoM saMkhyAta hai, veSTaka saMkhyAta haiN| zloka saMkhyAta haiN| niyuktiyAM saMkhyAta haiN| ora saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiN| yaha aMga kI apekSA tIsarA aMga hai| isa meM eka zrutaskaMdha hai| daza adhyayana hai| dvitIya, tRtIya aura caturtha sthAna meM cAra 2 uddezaka haiN| pAMcaveM meM tIna, aura avaziSTa sthAnoM meM6chaha uddezaka haiN| isa taraha kula ekkIsa uddezanakAla hai| ekkIsa hI samuddezana kAla haiN| padaparimANa kI apekSA isameM bahottara hajAra 72000 pada haiN| isa aga meM akSara saMkhyAta haiM, gama anaMta haiM, paryAya anaMta haiM, trasa asaMkhyAta haiM, sthAvara anaMta haiN| upari nirdiSTa ye samasta bhAva jinendra bhagavAn dvArA kahe hue haiN| ye dravyArdika naya kI apekSA zAzvata-nitya haiM, paryAyArthika naya kI apekSA kRtnadIo, cakravarti AdikanA nidhi, puruSanA bheda, SaDaja Adi sAta svara, kAzyapa Adi gotra, tArAgaNAnuM, e badhA viSayanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. tathA ekavidha vakatavyatAnI, dvividha vakatavyatAnI, e pramANe dasavidha sudhInI vaktavyatAnI sthApanA karavAmAM AvI che tathA-chonI, pudgalenI, ane lekasthAyI dhamAstikAya Adika dravyonI prarUpaNA-prajJApanA karavAmAM AvI che. A sthAnAMganI e khyAta vAcanA che, saM khyAta anuyoga dvAra che. saMkhyAta pratipatti che. saMkhyAta veSTaka che. saMga ta lake che, saMkhyAta niyukita che, ane saMkhyAta saMgrahaNiyo che. aMganI apekSAe te trIjuM aMga che. temAM eka grutaskaMdha che, dasa adhyayana che, ane ekavIsa udezanakALa che. bIjA, trIjA, ane cothA adhyayanamAM 4-4, pAMcamAmAM 3, ane bAkInA dareka adhyayanamAM maLIne 6 udezanakALa che ane samudezanakALa paNa 21 1 che. tebhA 72000 (mAtera 2) po cha. ma mama sadhyAta makSara cha, anaMta gama che, anaMta paryAya che, asaMkhyAta vasa che, ane anaMta sthAvara che. uparokta samasta bhAva jinendra bhagavAna dvArA kahevAmAM Avela che. e dravyArthika nayanI apekSAe zAzvata (nitya) che, paryAyArthika nayanI zrI samavAyAMga sUtra Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. caturthamanirUpaNama atha pravacana puruSasya caturthamaGgamAha mUlam - se kiM taM samavAe ? samavAe NaM sasamayA sUijjaMti, parasamayA sUijjati, sasamayaparasamayA sUijjaMti, jAvalogAlogA sUijjati / samavAe NaM egAiyANaM egaTTANaM eguttariyaparivuDIya duvAlasaMgassa ya gaNipiDagassa pallavagge samaNugAijjai ThANagasayassa / bArasavihavittharassa suyaNANassa jagajIvahiyassa bhagavao samAseNaM samAyAre Ahijai / tattha ya NANAvihappagArA jIvAjIvA ya 709 anitya haiM, sUtra meM nibaddha haiM, aura niyukti hetu, udAharaNa Adi se ye jIvAdika bhAva supratiSTha kiye gaye hai isaliye nikAcita haiN| inako prarUpaNo isa aMga meM sAmAnya aura vizeSa rUpa se kI gaI hai| abaziSTa paNNavijjaMti Adi kriyApadoM kA artha AcArAMga ke prarUpaNa karate samaya kara diyA gayA hai| jo jIva isa aMga kA adhyayana kara letA hai vaha AtmA isa prakAra kA hotA hai, jJAtA isa prakAra kA hotA hai, vijJAtA isa prakAra kA hotA haiM, yaha jAna jAtA hai| isa aMga meM caraNaprarUpaNA aura karaNa prarUpaNA ArUyAta hue haiM, prajJasa hue haiM, prarUpita hue haiM, darzita hue hai, tathA upadarzita hue haiN| ina kriyApadoM kA bhI artha AcA rAMga svarUpa ke nirUpaNa karate samaya kara diyA gayA hai| isa prakAra tRtIya aMga jo sthAnAGga hai usakA yaha svarUpa hai || sU0 176 // apekSAe kRta-anitya che, sUtramAM tibaddha che, ane niyuStiyA, hetu, udAharaNa Adi dvArA te jIvAdika bhAvanI prarUpaNA karavAmAM Avela hAvAthI tee nikAcita che. A AgamAM sAmAnya ane vizeSarUpe temanI prarUpaNA karavAmAM AvI che. bAkInAM --vinaMti Adi kriyApadonI vyAkhyA AcArAMgatu' prarUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM Avela che. je jIva A aMganu adhyayana kare che samasta padArtha Adine jJAtA ane vijJAtA thaI jAya che. A rIte A aMgamAM caraNaprarUpaNA ane karaNa arupaNA mAjhyAta thayesa che, prajJapta thayesa che, pra3cita thayesa che, harzita thayesa che, nirdezita thayela che ane utpati thayela che. A padonA artha paNa Aca,rAMganu nirUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM Avela che. trIjA sthAnAMga nAmanA aMganuM A prakAranu' svarUpa che rAsa. 1765 zrI samavAyAMga sUtra Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 samavAyAGgastre vaNiyA vitthareNa, avare vi yabahuvihA viseso naragatiriya maNuya suragaNANaM AhArussAsa-lessA--AvAsa-saMkha-AyayappamANa-uvavAya-cavaNa-uggahaNo- vahi-veyaNa-vihANa-uvaoga-jogaiMdiya-kasAyA, vivihA ya jIva joNI-vikkhaMbhussehaparirayappamANaM vihivisesA ya maMdarAINaM mahIdharANaM, kulagaratitthagaragaNaharANaM sammattabharahAhivANacakINaM ceva cakaharahalaharANaya vAsANa ya nigamA ya samavAe ee aNNeya evamAi etthavitthareNaM atthA smaahijjNti| samavAyassa NaM parittA vAyaNA jAva, se gaM aMgaTTayAe cauttheaMge, ege ajjhayaNe, ege suyakkhaMdhe, ege uddesaNakAle, ege lakkhe cauyAle payasahasse payaggeNaM paNNatte / saMkhejjA akkharA jAva caraNakaraNa parUvaNA Aghavijai |se taM samavAe ||suu0 178 // TIkA--'se ki taM' ityAdi-'se kiM taM samavAe' athako'sau samavAyaH, samavAyanam-jIvAjIvAdibhAcAnAm ekAdivibhAgena samAvezanaM yatra sa samavAya:yadvA-samanyanti samavataranti saMmilanti nAnAvidhA AtmAdayo bhAvA abhidheyatayA yasminnasau samavAyaH, 'samavAe gaM' samavAye-samavAyAGgasUtre khalu svasa mayAH sUcyante, parasamayAH sUcyante, svasamayaparasamayAH sUcyante, 'jAva. ava mUtrakAra cauthe aMga kA kathana karate haiM zabdArthaH-(se kiM taM samavAe) athako' sau samavAyaH-he bhadanta? samavAyAMga kA kyA svarUpa hai? (samavAe NaM sasamayA sijjati) samavAye khalu svasamayAH sUcyante-samavAyAMga meM svasamaya sUcita kiye jAte haiM, arthAt svasiddhAnta kI prarUpaNA kI jAtI hai, (parasamayA sUijjati) para have sUvakAra cethA samavAya nAmanA aMganuM kathana kare che. zAya- (se kiM taM samavAe) atha ko' sau samavAya:-he laha-ta! samavAyAMganu 135 3 cha? (samavAeNaM samamayA suijjati) samavAye khala svasamayAH sUcyante-samavAyAMmA 21samaya sUcita 42 / 5 cha mele spasi. ddhAMtAnI pr357|| 42||y cha, (parasamayA suijjaMti) parasamayaH sUcyante-12sama dhyAnI 5359 // 42||y che. [sasamayaparasamayA suijjati] svasamayaparasamayAH zrI samavAyAMga sUtra Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. satarthamananirUpaNam 711 logAlogA sUijjati' yAvat lokAloko sUcyete-jIvA ajIvA jIvAjIvAH mUcyante, lokaH sUcyate alokaH sucyate, lokAloko ca mUcyete, ityarthaH / tathA-'samavAe NaM' samacAye khalu 'egAiyANaM' ekAdikAnAm-eka AdiryeSAM teSAm-ekadvitricaturAdInAM zatAntAnAM koTI koTayantAnAM vA "egaTTANaM' ekArthAnAm-eke-katipaye te ca te arthA:-padArthAzca teSAM-tathoktAnAM sarveSAM vaktumazakyatvAjjIvAdInAM kaSAMcit padArthAnAm 'eguttariya parivuDDIe' ekottarika paridRddhi-eka uttaro yasyAM sA-ekottarA saiva ekotarikA, sA cAsau paridRddhizca ekottarika paridRddhiH, sA, 'samaNugAijjaI' samanugIyate ityagreNa saMbandho bodhyaH, cakArAdanekotarikA paridRddhirapi vijnyeyaa| tatra zataparyanta. meko tarikAdRddhistata urdhvmnekotrikaavRddhiH| ca-punaH 'duvAlasaMgassa gaNipiDagassa' dvAdazAGgasya gaNipiTakasya 'pallavagge' paryavAnaH-paryAyaparimANam abhidheyAditaddharmasaMkhyAnAm athavA pallavA iva pallavA avayavAsteSAM parimANam'samaNugAijjai' samanugIyate kathyate, kathaM samanugIyate ? ityAha-ThANagasayassa' samayAH mUcyante-parasamaya sUcita kiye jAte haiM, (sasamaya parasamayA sUijjaMti) svasamaya parasamayAH sUcyante-svasamaya parasamaya sUcita kiye jAte haiM, (jAva logA logA sUijjati) yAvat lokAlokAH mucyante-yAvata loka aura aloka ke bhAva sUcita kiye jAte haiN|(smvaae NaM)samavAye khalusamavAyAMga meM (egAiyANaM) ekAdikAnAm-eka, do, tIna, cAra se lekara sau taka yAvat karoDA karoDataka (egaTThANaM) ekArthAnAM-kitaneka padArthoM kA (eguttariya paribuDI) ekottarika parivRddhiHeka saMkhyA ke krama se vRddhi kahI jAtI hai, (ya) ca-aura (duvAlasaMgassa ya gaNipiDagassa) dvAdazAjhAsya gaNipiTakasya-dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka kA (pallavagge) paryavAgraHparyAyaparimANa (samanugAijai) samanugoyate-kahA jAtA hai, (ThANagasayassa) mucyante-25samaya bhane 52samayanI pr359| 42||y , (jAva logAlogA suijaMti) yAvat lokAlokA sUcyante-so bhane ma sudhInA lAvanI 53. 5 // 42vAMma mAvI cha. (samavAeNaM) samavAye khala-samavAyAMgamA (egAiyANaM) ekAdikAnAm-me, me, tra, yA2thI se sudhAna,, ane tyA2 5chInA 42 / / 72 / 7 sudhiin| (egahANaM) ekArthAnAm-3864 pahAnI (eguttariyaparibuDA) ekottarika parivRddhiH-manu me ye sayAnI vRddhinu ithana 20ya che, (ya) ca ane (duvAlasaMgassa ya gaNipiDagassa) dvAdazAGgasya gaNipiTakasyaain35 galapiTanu (pallavagge) paryavAnaH-paryAyabharimAe (samanugAijjai) samanugIyate-upAmA mAve che, (ThANagasayassa) sthAnakazatasya-methI sA zrI samavAyAMga sUtra Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 samavAyAGgasUtre -- --- sthAnakazatasya-sthAnakAnAm-ekAdizataparyantAnAM tadvizeSitAtmAdipadArthAnAmityarthaH zataM yasmina tattasya / tathA-'bArasavihavittharassa' dvAdazavidhavistarasya-AcArAGgAdibhedaidizavidhovistaraH-yasya tasya-AcArAdi dvAdazabhedavistRtasya 'jagajIvahiyassa' jagajjIvahitasya-jagato ye jIvAH sUkSme kendriyAdayaH, teSAM hitasya-hitakarasya 'bhagavao' bhagavataH-pUjanIyasya mAnana yasyetyarthaH, 'suyaNANassa' 'zrutajJAnasya-jinapravacanasya 'samAseNa' samAsena-saMkSepeNa samAyAre samAcAra:-pratisthAna pratyaGgaM ca nAnAvidhavAcakatvalaNo vyavahAraH 'Ahijai' AkhyAyate / 'tattha ya' tatra ca='ca' punaratatra samavAye 'NANAvihApagArA' nAnAvidhakArAH nAnAvidhaH-e ke ndriyAdibhedena-paryAptAparyAptAdibhedena ca anekavidhaH prakAro bhedo yeSAM te tathoktAH, 'jIvAjIvA ya' jIvA ajI. vAzca 'vaNiyA' varNitAH "vitthareNa' vistareNa-mahatA vacanasanda maiMNa / tathAsthAnakazatasya-ekAdi zataparyanta sthAnoM meM kiyA jAtA hai, arthAt-eka samavAya meM eka eka padArthoM kA varNana kiyA jAtA hai yAvata sau samavAya meM sau padArtho kA varNana kiyA jAtA hai, aise hI agale do sau Adi samavAyoM meM smjhnaa| (bArasaviha-vittharassa) dvAdazavidhabistarasya-AcArAMga Adi bAraha bhedoM se vistRta (bhagavaoM) bhagavataH devAdi se mAnanIya, tathA (jagajIvahiyassa) jagajjIbahitasya-SaDjIvanikAyarUpa loka ke hitakarane vAle (suyaNANassa) zrutajJAnasya-zrutajJAna kA (samAseNa) samAsenasaMkSepa se (samAyAre) samAcArAH-pratyeka sthAna aura pratyeka aMgameM aneka prakAra kA vyavahAra (Ahijjai) okhyAte-kathana kiyA jAtA hai, (tattha ya) tatra ca-samavAyAMga sUtra meM (NANAvihappagArA jIvA jIvA ya) nAnAvidha sadhInA sthAnomAM karavAmAM Ave che, eTale ke eka samavAyamAM eka eka je padArtho hoya tenuM varNana karavAmAM Ave che. be samava yamAM be, be padArthonuM varNana karAya che. e pramANe eka eka samavAyanI vRddhi karatAM karatAM e samavAyamAM se sonI saMkhyAvALA padArthonuM varNana karAya che. e pramANe ja pachInA baso (2000 Adi sabhavAyo viSa 55 samAnuM . (bArasaviha vittharassa-dvAdavidhavistasya) mAyArAma mAra hAthI vistRta (bhagavao) bhagavataH-316 43 mAnanAya tayA, (jagajIyahi yassa) jgjjiiv-hitsy-74|ynaa 7135 senu tinaa| (suynnaannss)shrutjnyaansy-shrutjnyaanne| (samAseNa)samAsena-sapathI (samAyAre) samAcAra:-pratye sthAna ane pratye 2 mA bhane prA2ne vyavahA2 (AhijaDa) AkhyAyanne-42vAmAM Ave che. (tattha ya) tatra ca-mane sabhAyAM sUtramA (NANAvihappagArA jIvAjIvA ya) nAnAvidhaprakArAHjIpAjIvAzva-vividha 121 zrI samavAyAMga sUtra Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyAGgasvarUpanirUpaNam 'avare viya' apare'pi ca 'vahuvihAvisesA' bahuvidhAvizeSAH-anekaprakArA jIvAjIvAdi dharmA atra zAstre vrnnitaaH| atra ye'nekaprakArAvizeSA varNitAstAnevasakSepata Aha-'naragatiriya' ityAdi / 'samavAe' samavAye-samavAyAGge 'nara. gatiriyamaNuyasuragaNANaM' nArakatiryaGmanujasuragaNAnAm 'AhArussAsalesA AvAsasaMkhaAyayappamANauvavAyacavaNogAhaNohi veyaNavihANa uvaogajogaiMdiyakasAyA' AhArocchu salezyA''vAsasaMkhyA''yatapramANopapAtacyavanAvagAhanAvadhi vedanAvidhAnopayogayogendriyakaSAyAH, tatra AhAraH-oja AhArAdirAbhogikAnAbhogikasvarUpo'nekavidhaH, uncAsaH-anusamayAdikAlabhedenAnekavidhaH, le yAH-kRSNAdikAH SaT, 'AvAsasaMkha' AvAsAnAM narakAdhAvasAnAM saMkhyAprakAraH jIvAH jIvAzca-nAnAprakAra ke jIva aura ajIva kA (vaNiyA vitthareNa) varNitA vistareNa-vistAra pUrvaka varNana kiyA gayA hai (avare vi ya) apare'pi ca-aura bhI (bahuvihA visesA) bahuvidhA vizeSAH-anekaprakAra ke jIvA jIvAdika bhAva isa samavAyAMga meM varNita hue haiN| isI bAta ko sUtrakAra saMkSepa se kahate haiM-'naragatiriya' ityaadi| (naragatiriya maNuya suragaNANa) nArakatiryaGmanujasuragaNAnAM-nAraka, tiryaca, manuSya, devoM kA (AhAru-ssAsa-lessA-AvAsa-saMkha-AyayappamANa-uvavAyacavaNa-uggahaNo-vahi-veyaNa-uvaoga-joga-iMdiya-kasAyA)AhArocchAsa lezyA''vAsasaMkhyA''yata pramANopapAta cyavanA-vagAhanAvadhi vedanA vidhA nopayoga yogendriyakaSAyAH-AhAra-oja Adi-AhAra tathA abhogika aura anAbhogika Adi anekavidha AhAra, tathA (ussAsa) ucchavAsauzvAsa. niHzvAsa, (lessA) lezyA-kRSNa nIla Adi chaha lezyA, (AvAsa2nA 7 mane manu (vaNi yA vitthareNa) vaNitA vistareNa-pitA2 pU14 19ena 421yu cha, (avare vi ya) apare' pi ca-mane mIon pa (bahuvihA visesA) bahuvidhA vizeSA:-mane 42 // 01-40 lAvAnumA sama. pAyainmA na cha. me pAtane sUtradhAra sakSitamA 49 cha-'naragatiriya ityaadi| (naraga tiriya, maNuya suragaNANaM) nAraka tiyaGmanujasuragaNAnAmnA24I, tiya"ya, manuSya mana hevAnA (AhAru-ssAsa-lessA-AvAsa-saMkhaAyayappamANa-uvavAya-cavaNa-uggahaNo-vahi-veyaNa-vihANa-uvaoga-joga -iMdiya-kasAyA)AhArocchavAsa lezyA''vAsa sakhyA''yatapramANopapAtacyavanA vagAhanAvadhivedanAvidhAnopayogayogendriyakaSAyAH-mAhA2-- mA AhAra tathA agika ane anAgika Adi aneka prakAranA AhAra, tathA uchavAsa niHzvAsa, vezyA-kRSNa, nIla Adi cha vezyA, narakAvAsa AdinI saMkhyA, zrI samavAyAMga sUtra Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 samavAyAnasUtre yathA narakAbAsAnAM caturazItirlakSANi saMkhyA, AyatapramANam Ayatasya-deya'sya pramANama, AvAsAnAM saMkhyAtA'saMkhyAtayojanAyatapramANam, upalakSaNatvAdasya viSkambhavAhalyaparidhimAnAnyapi draSTavyAni, upapAtaH-ekasamayena etAvatAM jIvAnAmutpattiH, athavA etAvatAkAlavyavadhAnenotpattiH, cyavanam-eka samayena etAktAM maraNam, etAvatA kAlena vA maraNam / avagAhanA ajalAsaMkhyeyabhA. gAdiparimitaM zarIrapramANam, avadhiH-avadhijJAnam-akulAsaMkhyeyabhAgaparimitakSetraparijJAnan, vedanA-sAtA-sAtarUpA vidhAnaM bhedaH-yathA sapta prakArakAnArakA jIvA ityAdi, upayogaH-abhinibodhikAdidavidhaH, yoga: paJcadazavidhaH, indriyANi, kaSAyAH-krodhAdayaH, eteSAM dvandvasamAsaH, nArakatiyaimAnuSasuragaNAnAmAhArAdikaSAyAntA varNitA iti bhAvaH / tathA 'vivihA ya jIvajoNI' vividhA ca jIvayoniH-sacittAdikAvarNitA / tathA-'vikkhaMbhussehaparirayappamANaM saMkha) AvAsa saMkhyA-narakA vAsAdi kI saMkhyA (AyayappamANa) AyatapramANa-AvAsoM kI dIrdhatA, viSkaMbha-(vistAra) kA tathA paridhi kA pramANa, (uvavAya) upapAta-eka samaya meM jIvoM kI utpatti, (cavaNa) cyavana-eka samaya meM maraNa, tathA(uggahaNA) avagahaNAH avagAhanA tathA (uvahi) avadhicAroM gati vAloM kA avadhijJAna, (veyaNa) vedanA-sAtA asAtArUpa,(vihANa) vidhAna-narakAdi kA bheda, (uvaoga) upayoga-bAraha prakAra kA upayoga, (joga) yoga-pandraha prakAra kA yoga, (Idiya) indriya-zrotra Adi pAMca prakAra kI indriyAM, (kasAyA) kaSAyAH-krodhAdika cArakavAya, ina saba kA varNana isa samavAyAMga sUtra meM kiyA gayA hai, (vivihA ya) vividhAzca-aneka prakAra kI (jIva joNI) jIva yonayaH- jIva yoniyoM kA varNana isameM kiyA gayA hai| (maMdarAINaM mahIdharANaM) maMdAdikAnAM mahIMdharANAM-maMdarAdika parvatoM ke (vikkhaMbhussehapariyappamANaM) viSkabhambhotsedha AvAsonI UMcAI, viSThabha (vistAra) ane paridhinuM pramANa, upapata-eka samayamAM jIvanI utpatti, eka samayamAM maraNa, tathA avagAhanA tathA cAre gati vALAnuM avadhijJAna, vedanA sAtA asAtArUpa, vidhAna-narakAdinA bheda, upayogabAra prakAranA upayoga, ga-paMdara prakAranA ga, Indriya-zrotra Adi pAMca prakAranI indriye, kaSAye-krodhAdika cAra kaSAye, e badhAnuM varNana A samayAMga sUtramAM 42vAmA mAvyu che, (vivihAya)vividhAzca-mane pAnI (jIva joNI) jIva yonaya--vaye niyonu vayuna PAL PATH yuche. (maMdarAINaM mahIdharANa) maMdarAdikAnAM mahIdharANAM-ma42 mA 55tAnA (vikkhaMbhussehapariyappa. mANaM) viSkambhotsedhaparirayapramANa-qieza-vistAra, utsedha, ayA mane zrI samavAyAMga sUtra Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyA svarUpanirUpaNam 715 tathA vihivisesA ya maMdarAdINaM mahIdharANaM' mandarAdAnAM mahIdharANAM = parvatAnAM viSkambhotsedhaparirayapramANaM = viSkambho = vistAraH, utsedhaH = uccatvam, paricayaH = paridhiH, eteSAM pramANam, 'vihivisesAya' vidhivizeSAzca = vidhayo = bhedAH, teSAM vizeSAHyathA - mandaro jambUdvIpadhAtakIkhaNDa puSkarArdhasthatvena trividhaH, tatra-jambUdvIpasthopa lakSapojanocchritaH, itare tu pazcAzItipaJcAzItisahasrayojanocchritAH, idaM pramAmU avagAhanApekSayoktam / avagAhanaM tu sahasrasahasrayojana pramANam / jambUdvIpasthamandarasya uccatvaM navanavatisahasrayojanamamANam, anyeSAM tu caturazItisahasracaturazItisahasrayojana pramANamiti / ityevaMvidhivizeSAJca varNitAH / tathA 'kulagaratitthagaragaNaharANaM sammatabharahA hivANacakkINaM ceva cakaharahalaharANa ya' kulakaratIrthakara gaNadharANAM samasta bharatAdhipAnAM cakriNAM = cakravartInAM caiva, cakradharahaladharANAM ca vAsudevavaladevAnAM vidhivizeSA varNitAH / ' vAsANa ya varSANAM bharatAdikSetrANAM 'nigamA ya' nirgamAca - pUrvebhya uttareSAmAdhikyAni ca atra samavAye varNitAH / etadeva spaSTayannAha - ' ettha' atra samavAye 'ee aNNe ya evamAi' ete anye ca evamAdayaH aite uparinirdiSTAH padArthA, anye ca parirayapramANaM- viSkaMbha- vistAra, utsedha - uMcAI, parizya - paridhi kA prakANa, tathA vihivisesA ya) vidhivizeSAzca - vizeSa prakAra kI vidhiyA~ isameM kahI gayI haiM. tathA (kulagara - titthagara - gaNaharANaM) kulakara tIrthakara gaNadharANAM - kulakara, tIrthakara, gaNadharoM kA (sammattabharahA hivANa cakkINaM ca) samasta bharatAdhipAnAM cakriNAM ca samasta bharata ke svAmI cakravartiyoM kA, (cakahara - halaharANa ya) cakradhara - haladharANAM ca vAsudeva aura bala devoM kA varNana isameM kiyA gayA hai, tathA - ( vAsANa ya) varSANAM ca - maratAdikSetroM ke (nigamA ya) nirgamAzca nirgamoM kA pUrva pUrva kI apekSA uttara uttara kI adhikatA kA (samavAra) samavAye - samavAyAMga sUtra meM varNana kiyA gayA hai| (ee aNNeya evamAI - ettha vitthareNaM atthA samAhijjati) ete anye ca evaparirayaparidhinu pramANa tathA (vihivisesA ya - vidhivizeSAzca-yAsa prahAranI vidhiyoM temAM tAvI che, tayAkulagara- tisthagara - gaNaharANaM) kulakara tIrthakara gaNadharANAM-sara-tIrtha 42, ganuparo bhane ( sammattabharahAhivANacakkINaM ca ) samasta bharatanA svAbhI batti narezonu, (cakkaTTara - halaharANa ya) cakradhara - haladharANAM ca vAsudeva ne mahevAnuM vana mA saMgamAM rAyu che tathA (vAsANa ca) varSANAM ca-larata Adi kSetrone (nigamA ya) nirgamAzca - nirgamanu- pratyeka bhAgajanA 12tAM pAchajanAnI adhisvAnu (samavAe) samavAyAMgasUtramAM vazuna rAyu che. ( e e aNe ya evamAI - ena vitthareNaM atthA samAhijjaMti) ete anye zrI samavAyAMga sUtra Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 samavAyAGgasUtre evamAdayaH-evaM prakArA anye ca ghanatanuvAtAdayaH 'atthA' arthAH padArthAH 'samAhijjati' samAdhIyante-vyavasthApyante 'samavAyassa NaM parIttA vAyaNA' samavAyassa khalu parItA:=saMkhyAtA vAcanAH (jAva se NaM agaTTayAe cautthe aMge) yAvatsa khalu aGgArthatayA caturthamaGgam, yAvatpadena anuktA api smuuhaaH| atra-'ege ajjhayaNe' ekamadhyayananam, 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH 'ege uddasaNakAle' eka uddezanakAlaH, 'ege samusaNakAle' ekA samaha nikAlaH / 'ege lakkhe cauyAle payasahasse' ekaM lakSa catuzratvAriMzatpadasaDaekaM lakSaM . catvAriMzatsahasrANi 144000 padAni 'payaggeNaM' padAgreNa-padaparimANena 'paNNatte' prajJaptam / atra 'saMkhejAni' saMkhyeyAni akSarANi santi, 'jAva' yAvata, yAva. mAdayaH atra vistareNa arthA samAkhyAyante-ye pUrvokta padArtha aura isa taraha ke anya bhI padArtha isa samavAyAMga sUtra meM vistAra ke sAtha kahe jAte haiN| (samavAyassa NaM-parittA vAyaNA) samavAyasya khalu parItA vAcanA:samavAyAGgasUtra meM-vAcanAeM saMkhyAta haiM (seNaM aMgaThThAyAe cautye aMge) sa khalu aGgArthatayA caturthamaGgam-aMga kI apekSA yaha cauthA aMga hai, (ege ajjhayaNe) ekamadhyayanam-yaha eka adhyayanAtmaka hai, isameM(ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskaMdhaH eka zrutaskandha hai, (ege-uddesaNakAle) eka uddezanakAla:uddezanakAla eka hai|(ege lakkhe cauyAle padasahasse payaggeNaM paNNatte) ekaM lakSaM catuzcatvAriMzatpadasahasraM padAgreNa prajJaptam-padaparimANa kI apekSA isa aMga meM eka lAkha 44 caupAlIsa hajAra pada haiN| (saMkhejA akkharA) saMkhyeyAni akSarANi-isameM saMkhyAta akSara haiM, (jAva caraNa karaNa parUvaNA aca evamAdayAH atra vistareNa ayo samAkhyAyante-pUrvAta pahAyAnu' bhane e prakAranA bIja padArthonuM A samavAyAMgasUtramAM vistArathI varNana karAyuM che. (samavAyassa NaM parittA vAyaNA) samavAyasya khalu parItA bAcanA:-samapAyAMgasUtramA sabhyAta paaynaaye| cha, (se NaM aMgaTTayAe cautthe aMge) sa khala aGgArthatayA caturthamaGgam-24161 apekSAye te yAthu 25 cha, (ege ajjhayaNe) ekamadhyayanam-temAM se 565yana che, tebhA ege suyakakhaMdheH ekaH zrutaskandhaH -me zrata245 , (ege uddesaNakAle)eka uddezanakAla:-ye aTezana che, (ege lakakhecauyAle) padasahasse payaggeNaM paNNatteH ekaM lakSaM catuzcatvAriMzatpadasahasrapadAgreNa prajJaptam--56 pA2mAnI apekSAye magamA se vAma yubhAjIsa 12 (144000) 56 che (saMkhejA akakharA) saMkhyeyAni akSarANi-mA mamA sabhyAta akssre| che, (jAvacaraNakaraNaparUvaNA Adha zrI samavAyAMga sUtra Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 717 bhAvabodhinI TIkA. samavAyAsvarUpanirUpaNam tpadAt-anantAH gamAH, anantAH paryavAH, parItAH trasa:ekata AramyA'saMkhyAtAstrasAH, anantA sthAvarAH, uparinirdiSTA ete sarve zAzvatAH kRtA nirvadA nikAcitA jinaprajJaptA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dayante, nidarzyante, upadAnte / sa evamAtmA, evaM jJAtA, evaM vijJAtA, evam ityAdayaH pUrvoktAH sNgraahyaaH| evam-anena prakAreNA'tra samavAyA) 'caraNakaraNaparUva gA' caraNakaraNaprarUpaNA 'AghavijaI' aakhyaayte-prtipaadyte| 'se taM samavAye' sa eSa samavAyaH ||suu. 177 // dhacijaiyAvat caraNakaraNa prarUpaNA AkhyAyate6-yAvat caraNa karaNa kI prarUpaNo isa aMga meM kahI gaI hai| se taM samavAe-sa eSa samavAyaH-isa prakAra yaha samavAya kA svarUpa hai| bhAvArtha-'se ki ta samavAe?) ityAdi-he bhadanta ! samavAya kA kyA svarUpa haiM? uttara-jIva ajIva Adi padArtho kA jahAM eka do ke vibhAga se samAveza kiyA jAya usakA nAma samavAyahai, athavA-AtmAdika aneka prakAra ke padArtha jahAM abhidheyarUpa(kathanarUpa) se mile hoM usakA nAma samavAya hai| isa samavAMga sUtra meM svasamaya sUcita kiye jAte haiM, parasamaya sUcita kiye jAte haiM, svasamaya aura parasamaya donoM sUcita kiye jAte haiN| yovat loka aura aloka donoM mUcita kiye jAte haiM, yAvat zabda se loka sUcita kiye jAte haiM, aloka sUcita kiye jAte haiM, jIva, ajIva, jIvAjIva cita kiye jAte haiM, tAtparya kahane kA yaha hai ki yahAM para vicAra karanerUpa nimitta ko lekara loka aloka Adi vijai6) yAvat caraNakaraNaprarUpaNA AkhyAyante6 225425nI 5359 A aMgama AkhyAta karavAmAM AvI che, tyAM sudhInAM padone grahaNa karavAnAM che. se taM (samavAye) sa eSa samavAyaH-mA 42nu yA samavAyAMganu 2135 che. mAvA---'se kiM taM samavAe' ityaadi| he bhadanta! samavAyanuM kevuM svarUpa che? uttara-ajIva jIva Adi padArthono jemAM eka, be AdinA vibhAgamAM samAveza karavAmAM Ave te aMgane samavAya kahe che, athavA-AtmAdika aneka prakAranA padArtha jyAM abhidheyarUpe maLyA hoya, tene samavAya kahe che. A samavAyAMgasUtramAM svasamayanI prarUpaNa karavAmAM AvI che, parasamayanI prarUpaNA karavAmAM AvI che, rUsamaya ane parasamaya. e bannenI prarUpaNa karavAmAM AvI che. le ka, aleka ane kAlekanI prarUpaNA karavAmAM AvI che, jIva, ajIva ane jIvAjInI prarUpaNA karavAmAM AvI che. kahevAnuM tAtparya e che ke A agamAM vicAra karavA nimittane laIne leka, aleka Adi viSa zrI samavAyAMga sUtra Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 samavAyAGgasUtre viSayoM kA samAveza kiyA jAtA hai| svasamaya kI, parasamaya kI, loka kI tathA aloka Adi samasta nirdiSTa viSayoM kI isameM gaharAI ke sAtha chAnabIna (nirNita) kI gaI hai / ataH saba hI viSaya isa aMga meM samAviSTa hue haiN| tathA samavAyAMga meM samasta padArthoM kA kathana karanA azakya hone ke kAraNa kitaneka jIvAdika padArthoM kA-eka, do, tIna, cAra Adi saMkhyA ko lekara sau taka aura koTIkoTotaka vicAra kiyA gayA hai| isa vicAra meM 1 eka se lekara 100sau taka jo vicAra vRddhi huI hai vaha to kramazaH hotI calI gaI hai| isakA nAma ekottarika parivRddhi hai| 100sau saMkhyA se Upara jo koTIkoTItaka padArthoM kA vicAra kiyA gayA hai-usa vicAra meM jo vRddhi huI hai yaha anekottarika parivRddhi hai| yaha kramazaH nahIM huI hai| akramikarUpa se hotI huI calI gaI hai tathA isa samavAyAMga meM gaNipiTakarUpa dvAdazAMga kA paryavAnaparyAyapariNAma-abhidheyAdi tattaddharmoM kI gaNanA-athavA unake avayavoM kA parimANa kahA gayA hai| tathA isa samacAyAMga meM AcArAMgAdi bAraha bhedoM se vistRta aura jagata ke sUkSmai kendriya Adi jIvoM ke hitakAraka aise mAnanIya jinapravacana kA samAcAra-hara eka sthAna evaM hara eka aMga meM anekaprakAra kA vAcakatvarUpa vyavahAra-kahA gayA hai| tathA isa ne samAveza karAya che ravasamayane. parasamavana, lekano alakano Adi samasta nidiSTa viSayone A aMgamAM UMDANathI barAbara vicAra karavAmAM Avyo che. tethI saghaLA viSayane A aMgamAM samAveza thayela che. tathA samavAyAMgamAM samasta padA nuM kathana karavAnuM azakaya hovAthI keTalAka jIvAdika padAthone-eka, be, traNa, cAra Adi saMkhyAothI laIne so sudhI ane koTAnakeTI sudhI vicAra karavAmAM Avyo che. A vicAraNAmAM 1 ekathI laIre so sudhI je vicAravRddhi thaI che te te anukrama thatI gaI che. A pramANenI vRddhine "ekottarika parivRddhi" kahe che. se saMkhayAnI uparanA je koTIkeTI sudhInA padArthono vicAra karAyo che te vicAramAM je vRddhi thaI che te "anekattarika parivRddhi" che. te kamaza thaInathI. akamikarIte karavAmAM AvI che. tathA A samavAyAMgamAM gaNipiTakarUpa dvAdazAMga (bAra e ga) nuM paryAyapariNAma-abhidheya Adi te te dharmonI gaNanA-athavA temanA avayavanuM parimANa (pramANa) kahevAmAM AvyuM che. tathA A samavAyAMgasUtramAM AcArAMga Adi bAra bhedathI vistRta ane jagatanA sUphamekendriya javAne mATe hitakAraka evA mAnanIya pravacanano samAveza karAya che, eTale ke dareka sthAna ane dareka aMgamAM aneka prakAranA vAcakatvarUpa 05vahAranuM kathana karAyuM che. tathA A samavA zrI samavAyAMga sUtra Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyAGgasvarUpanirUpaNam 719 samavAyAGga meM ekandriya Adi ke bheda sa tathA praryApta Ara aparyApta Adi ke bheda se aneka prakAra ke bhedoM vAle jIvoM kA aura padlAstikAya Adi anekavidha bhedoM vAle ajIvoM kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| isI prakAra se aura bhI anekavidha vizeSa-jIvojIvAdigata dharma isameM varNita hue haiN| isI bAta ko sUtrakAra saMkSepa meM "naragatiriya" ityAdi padoM dvArA pradarzita karate haiM-ki isa samavAyaGga meM nArakoMke, tiryacoMke, manuSyoM ke aura devoM ke AhAra, uccAsa, lezyA, AvAsa, saMkhyA, AyatapramANa, upapAta, cyavana, avagAhanA, avadhijJAna, vedanA, vidhAna, upayoga, yoga, indriya aura kaSAya kA varNana kiyA gayA hai| AhAra se yahAM tAtparya oja AhArAdi se haiMyaha Abhogika aura anAbhogika svarUpa aneka prakAra kA hotA haiN| anusamaya Adi kAla meda se ucchAsa anekaprakAra kA hotA hai| kRSNa, nIla Adi ke bheda se lezyA ke aneka bheda haiN| narakoM Adi ke AvAsoM kI saMkhyA bhI aneka prakAra kI hai-jaise prathama pRthivo meM tIsalAkha, dUsarI pRthivI meM pacIsalAkha, tIsarI meM pandraha lAkha. cauthI meM dasalAkha, pAMcavIM meM tInalAkha, chaThI meM pAMca kama eka lAkha, aura sAtavIM meM kevala pAMca isa prakAra kula caurAsI 84 lAkha narakAvAsa haiN| ina narakoM Adi ke AvAsoM kI dIrdhatA-laMbAI kA jo pramANa hai yAMgamAM akendriya AdinA bhedathI tathA paryApta ane aparyApta AdinA bhedathI aneka prakAranA bhedevALA nuM ane pudgala stikAya Adi aneka prakAranA bhedovALA ajInuM vistArapUrvaka varNana karAyuM che. e ja pramANe bIjA paNa aneka prakAranA javAjhavAdigata dharmAvizenuM temAM varNana karAyuM che. e ja vAtane sUtrakAre 'naragatiriya' tyAhi pahA hAvI che-mA samavAyAMgamA nAnA tiya yonA, manuSyanA ane devanA AhAra, uchavAsa. lezyA, AvAsa, saMkhyA, Ayata pramANa, 65pAta, yavana mavAnA, avadhijJAna, vehenA, vidhAna, 75ye, yAsa, chandriya, ane kaSAyanuM varNana karAyuM che. ahIM AhAranuM tAtparya eja Adi AhAra che. te agika ane anAgikarUpa aneka prakAranA hoya che. anusamaya Adi kALabhedathI ucchavAsa aneka prakAranA hoya che. kRSNa, nIla, Adi aneka prakAranI leDyA hoya che. naraka AdinA AvAsanI saMkhyA aneka prakAranI che. pahelI pRthvImAM (narakamAM) trIsa lAkha, khIjI pRthvImAM pacIsa lAkha, trIjImAM paMdara lApa cothImAM dasalAkha, pAMcamImAM traNa lAkha, chaThThImAM 9995, navANuM hajAra navase paMcANuM ane sAtamImAM pAMca narakAvAsa che. e rIte kula 84 coryAsI lAkha narakAvAsa che. te narake AdinA AvAsanI dIrghatA-laMbAInA pramANane AyAta pramANu kahe che. A pada upala zrI samavAyAMga sUtra Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 samavAyAGgasUtre vaha AyAtapramANa hai| yaha pada upalakSaka hai-isaliye isase ina narakAdiAvAso kI moTAI, cauDAI aura paridhi kA pramANa bhI grahaNa karalenA cAhiye / upapAtanAma utpatti kA hai jaise ekasamaya meM athavA itane samaya ke bAda itane jIvoM kI utpatti hotI hai| cyavana nAna maraNa kA hai| usameM bhI yahI vicAra kiyA gayA hai ki eka samaya meM athavA itane samaya ke bAda itane jIvoM kA maraNa hotA hai| aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga Adi se parimita jo zarIra kA pramANa hai usako nAma avagAhanA hai| isa avagAhanA ke vicAra meM aisA vicAra kithA gayA hai ki zarIra kI kama se kama itanI avagAhanA hai to ina jIvoM kI adhika se adhika zarIra kI avagAhanA itanI hotI hai aura madhyama avagAhanA itanI hotI hai| isI taraha se avadhijJAna kA jaghanyakSetra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai to utkRSTakSetra evaM mAdhyamakSetra kitanA hai| isa prakAra kA vicAra inake avadhijJAna kA kiyA gayA hai| sAtA aura asAtArUpa se vedanA do taraha kI hotI hai| vidhAna nAma bheda kA hai jaise-nAraka jIva sAta prakAra ke hote haiN| AtmA kA caita. nyAnuvidhAyI jo pariNAma hai usakA nAma upayoga hai| yaha Abhinibodhika Adi ke bheda se 12 bAraha prakAra kA hai arthAt 8ATha prakAra kSaka che, tethI tenA vaDe narakAdi-AvAsonI laMbAI, pahoLAI, ane paridhanuM pramANa paNa grahaNa karavuM joIe, upapAta eTale utpatti, jemake eka samayamAM athavA ATalA samaya bAda ATalA jIvanI utpatti thAya che. yavana eTale maraNa temAM paNa e ja vicAra karAya che ke eka samayamAM athavA ATalA samayabAda ATala. jInuM maraNa thAya che. aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga AdithI parimita zarIranuM je pramANa hoya che tene avagAhanA kahe che. te avagAhanAnA varNanamAM e vAta batAvavAmAM AvI che ke jIvanAM zarIranI eAchAmAM ochI avagaNanA ATalI hoya che, ane vadhAremAM vadhAre zarIranI avagAhanA ATalI hoya che, ane madhyama avagAhanA tATalI hoya che. e ja pramANe temanA avadhijJAna bAbatamAM e vAta batAvavAmAM AvI che ke avadhijJAnanuM jaghanya (ochAmAM ochuM) asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che te utkRSTa (vadhAremAM vadhAre) ane madhya plekSa keTalA pramANanuM che. vahAna 12 cha (1) sAtAvanA, (2), sAtAvanA, vidhAna se laharama ke nArakI jIvenA sAta bheda che. AtmAnuM citanyAnuvidhAthI je pariNAma che tene upaga kahe che. te abhinibadhika AdinA bhedathI bAra prakArano che, eTale ke 8 zrI samavAyAMga sUtra Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyA svarUpanirUpaNam 721 kA jJAnopayoga aura 4 cAra prakAra kA darzanopayoga hotA hai| yoga nopayoga hotA hai| yoga pandraha prakAra kA isa prakAra hai so kahatehai-4prakAra kA manoyoga,4prakAra kA bacana yoga aura7prakAra kA kAyayoga isa taraha15prakAra kA hotA hai| sparzana indriya Adi5 indriyAM hotI haiN| krodha Adi ke bheda se cAra prakAra ko kapAyeM hotI haiN| tAtparya isakA yaha hai ki nAraka, tiryaMca, manuSya, aura deva ina saMbaMdhI ina AhAra Adi se lekara kaSAya taka ke samasta viSayoM kA varNana isa aMga meM kiyA gayA hai| tathA sacitta, acitta, sacittAcitta Adi jo aneka prakAra kI jIvoM kI yoniyAMutpattisthAna haiM unakA bhI varNana isa aMga meM haiN| maMdarAdika jo parvata hai unake viSkaMbha-vistAra,utsedha-U~cAI aura pariraya paridhi kA pramANa jitanA 2hai usakA varNana isa aMga meM kiyA gayA hai| tathA jaMbUdropagata sumeru, dhAtakI khaMDagata sumeru aura puSkarArdhagata sumeru isa prakAra se sumeru tIna prakAra kA haiN| isameM jo jaMbUdvIpa meM vartamAna sumeru hai usakI U~cAI1lAkha yojana kI hai| bAkI ke jo sumeru haiM ve samatala bhUmi se caurAsI caurAsI hajAra 84-84 hajAra yojana U~ce haiM, avagADha kI apekSA pacAsIhajAra pacAsIhajAra 85-85 yojana U~ce haiN| isa prakAra ke vidhi prakArane jJAnopaga ane 4 prakArane dazanopayoga hoya che. yoganA paMdara prakAra cha- prakAranA manoyoga, 4 prakAranA vacanaga, ane sAta prakAranI kAyAga, A rIte paMda2 prakAranA vega hoya che. sparzendriya Adi pAMca idri hoya che. kaSA yanA krodha Adi cAra prakAra che. tenuM tAtparya e che ke nAraka, manuSya, ane devanA AhAra AdIthI laIne kaSAya sudhInA samasta viSayonuM varNana A aMgamAM karavAmAM AvyuM che tathA sacitta, acitta sacittAcitta Adi je aneka prakAranI jIvanI niyo-utpattisthAno hoya che, temanuM varNana paNa A aMgamAM karavAmAM AvyuM cha. tayA bha2 Adi patAnA viSla-vistAra, utsedha-yA, mane priryparidhinuM keTa keTaluM pramANa che tenuM varNana paNa A aMgamAM karavAmAM AvyuM che. jabUdvIpamAM Avela sumera, dhAtakIkhaMDamAM Avela sumeru ane puSkarAImAM Avela sumeru A rIte traNa prakAranA sumeru che. temAMnA jaMbudvIpamAMnA sumerunI UMcAI eka lAkha jananI che, bAkInA je be sumeru che teo samatala bhUmithI 84-84 coryAsI-coryAsI hajAra jana UMcA che, ane avagADhanI apekSAe(jamInanI aMdaranA 1000-1000 eka ekahajAra 2 jana gaNatAM 85-85 paMcyAsI-paMcyAsI hajAra yojana UMcA che. e ja pramANe khAsa zrI samavAyAMga sUtra Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 samavAyAGgasUtre vizeSoM kA bhI varNana isameM kiyA gayA hai| tathA-kulakaroM, tIrthakaroM, gaNadharoM, samastabharata-6khaMDavAle bharatakSetra ke adhipati cakravartiyoM, vAsudevoM aura baladevoM ke bheda vizeSoM ko bhI varNana isa aMga meM kiyA gayA hai| tathA bharata Adi kSetroM kA nirgama-pahile ke kSetroM kI apekSA Age 2 ke videha kSetrataka ke kSetroM kA Adhikya bhI isa samavAya meM varNita huA hai| tathA upari nirdiSTa ina padArthoM ke sivAya aura bhI jo isI prakAra ke ghanavAtaklaya tanuvAtalaya Adi padArtha haiM unakI bhI vyavasthA isa aMga meM vistAra pUrvaka kI gaI hai| isa samavAya kI vAcanA saMkhyAta haiN| yahAM yAvat pada se ina anukta padoM kA bhI saMgraha kiyA gayA hai-jaise-anuyoga dvAra saMkhyAta haiN| pratipattiyAM saMkhyAta haiN| veSTaka sakhyAta haiN| zloka saMkhyAta haiM / niyuktiyAM saMkhyAta haiN| saMgraha NiyAM saMkhyAta haiN| aMgArtha kI apekSA yaha aMga samasta aMgoM meM cauthA aMga hai| isameM eka adhyavana hai| ekazrutaskaMdha hai| eka uddezanakAla hai| eka samuddezana kAla hai| padaparimANa kI apekSA isameM eka lAkha cauyAlIsa hajAra pada haiN| isameM saMkhyAta akSara Adi haiM / yahA~ yAvatpada se'anaMta gama haiM, anaMta paryava haiM, asaMkhyAta trasa haiM anaMta vidhinuM varNana paNa temAM karAyuM che. tathA kulakare, tIrthakara, gaNadhara, samasta bharata-6 cha khaMDavALAM bharatakSetranA adhipati cakravarti, vAsude, ane baLadevanA bheda-vizeSanuM varNana paNa A aMgamAM karavAmAM AvyuM che. tathA bharata Adi kSetrone nigama- AgalAkSetranI apekSAe pachInAM videha sudhInAM kSetronuM Adhiya paNa A aMgamAM varNavavAmAM Avela che. uparokata padArtho sivAyanA bIjA paNa A pra6 2nA ghanavAtavalaya, tanuvAtavalaya, Adi je padArtho che temanI vyAkhyA paNa A aMgamAM vistArathI 42vAbhAM mAvI che. 2mA samavAyanI vAsanA yAta che. mahA 'yAvata' padathI nIce pramANenAM pado grahaNa karavAmAM AvyAM che-A agamAM sakhyAta anuM gadvAra che, saM khyAta pratipatti che, saMkhyAta veSTaka che. sa khyAta leka che, saMkhyAna niyukita che, ane saMkhyAta saMgrahaNiyo che. aMgonI apekSAe badhAM aMgamAnuM A cothuM aMga che. temAM eka adhyayana che, eka zrutaskaMdha che. eka udezanakALa che, ane eka samudezanakALa che. temAM padonuM pramANa ekalAkha cuMmALIsa &2rnu cha. 2 mA samayAta skss| che. mI yAvata 54thI-'mana ta gama che? anaMta paryava che, asaMkhyAta trasa che, ane saMta thAvara jIvo chevagere zrI samavAyAMga sUtra Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamArge svarUpanirUpaNam atha paJcamAGgasvarUpamAha - mUlam - se kiM taM viyAhe ? viyAhe NaM sasamayA viAhijaMti, parasamayA viAhijaMti, sasamayaparasamayA viAhijaMti, jIvA viAhijaMti, ajIvA viAhijjaMti, jIvAjIvAviAhijjaMti, loge viAhijai, aloge viAhijai, logAlogAviAhijaMti / viyAhe NaM nANAvihasuranAriMdarAyarisivivihasaMsaiya pucchiyANaM jiNeNaM vitthareNaM bhAsiyANaM davvaguNakhettakAlapajavapade sapariNAmajahatthiya bhAva aNu 723 sthAvara jIva haiN| upari nirdiSTa ye saba bhAva - padArtha zAzvata haiM, kRtaanitya bhI haiM, nibaddha-sUtra meM gRhIta haiM, nikAcita haiN| ye saba padArtha jinendra deva dvArA prarUpita hue haiM / ina saba kA varNana sUtrakAra ne isa aMga meM sAmAnyarUpa se tathA vizeSarUpa se kiyA hai| inakI prajJApanA kI hai, inakI prarUpaNA kI hai| inheM darzita kIyA hai| nidarzita kiyA hai| upadarzita kiyA hai| inapadoM kA tathA 'sa evaM AtmA, evaM jJAtA evaM vijJAtA bhavati' ina padoM kA grahaNa huA hai| inakA artha AcArAMga ke svarUpa nirUpaNa karate samaya likha diyA gayA hai so vahAM se lenA / isa prakAra se isa samavAya meM caraNaprarUpaNA aura karaNa prarUpaNA kahI gaI hai| yahAM para bhI avaziSTa padoM kA artha AcArAMga ke svarUpanirUpaNa meM likha diyA gayA hai| isa prakAra yaha samavAya kA svarUpa hai| sU0 177 || bAkhatA grahaNa karavAmAM AvI che. uparokata samasta bhAva-padArtha zAzvata-nitya che, haita- anitya pazu che, nimaddha-sUtrabhAM grathita che, nithita che. yA madhA pahArthonI prarUpaNA jinendradeva dvArA thayela che. e badhAnu varNa`na sUtrakAre A aMgamAM sAmAnya tathA vizeSarUpe karela che, temanI prajJApanA karI che, temane dazita karela che, nidarzIita karela chai, upadarzita karela che. A padonu tathA' e ja (A aMganuM adhyayana karanAra) jJAtA ane vijJAtA ane ae' A padonuM grahaNa karAyela che. temane atha AcArAMganA svarUpanuM nirUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM Avye che. te tyAM te atha joi javA. A rIte A samavAyAMgasUtramAM caraNaprarUpaNAnuM ane karaNa prarUpaNAnuM kathana karAyu che. ahIM AvatAMbAkInAM yApadanA artha AcarAMganAM svarUpa-nirUpaNamAM ApI devAyA che. A samavAyanuM A prakAranuM svarUpa che Asa. 177aaaa zrI samavAyAMga sUtra Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 samavAyAnasUtre gamanikkhevaNayappamANasuniuNovakamavivihappagArapagaDapayAsiyANaM logAlogapayAsiyANaM saMsArasamuddaruMdattaraNasamatthANaM suravaisaMpUjiyANaM bhaviyajaNavayahiyayAbhinaMdiyANaM tamarayaviddhaMsaNANaM sudiTra dIvabhUyaIhAmaibuddhibaddhaNANaM chattIsasahassamaNUNayANaM vAgaraNANaM daMsaNAo suyatthA bahuvihappagArA sIsahiyattha ya guNamahatthA / viyAhassa NaM parittA vAyaNA, saMkhejA aNuogadArA, saMkhejA veDhA, saMkhejjA silogA, saMkhejjAo nijuttIo saMkhejAo saMgahaNIo saMvejAo paDivattIo / se gaMaMgaTTayAe paMcame aMge, ege suyakkhaMdhe, ege sAirege, ajjhayaNasae, dasa uddesagasahassAiM, dasa samuddesagasahassAiM, chattIsaM vAgaraNasahassAiM, do lakkhA aTAsII payasahassAiM 288000 payaggeNaM paNNattAiM / saMkhejjAiM akkharAiM, aNaMtA gamA, aNaMtA pajjavA, parittA tasA, aNaMtA thAvarA, sAsayakaDaNibaddhaNikAiyA jiNapaNNattA bhAvo AghavinaMti paNNavinaMti parUvijaMti, dasijjati, nidaMsijjaMti, uvadaMsirjati / se evaM AyA, se eva NAyA, se evaM vinnnnaayaa| evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijai 6 / se taM viyAhe / ||suu. 178 // TIkA--'se kiM taM' ityAdi-se kiM taM viyAhe' atha kA sA vyAkhyA ? 'viyAhe' iti nirdezaH prAkRtatvAt / vyAkhyA prajJaptiH, nAmaikadezena nAmagrahaNAt / aba sUtrakAra paMcama aMga kA svarUpa kahate haiMzabdArtha-(se kiM taM viyAhe) atha kAsA vyAkhyA-he bhagavana vyAkhyA prajJapti arthAt bhagavatI sUtra kA kyA svarUpa haiM(viyAhega)vyAkhyAyAM khalu. zaya -(se kiM taM viyAhe) atha kA' sA vyAkhyA?- mAvAn vyAcyA prazasti meTale 3 lApatI sUtranu u 2135 cha? (viyAheNa)vyAkhyAyAM khalu zrI samavAyAMga sUtra Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. pazcamAjasvarUpanirUpaNam 725 'viyAhe NaM' vyAkhyAyAM khalu, vyAkhyAyante'rthA yasyAM sA vyAkhyA tasyAM vyAkhyAyAM prajJaptyAM bhagavatyAM 'sasamayA' svasamayAH viyAjati' vyAkhyAyante-- savistAraM pratipAdyante / parasamayA vyAkhyAyante, svasamayaparasamayA vyAkhyAyante / jIvA vyAkhyAyante, ajIvA vyAkhyAyante, jIvAjIvA vyAkhyAyante / loko vyAkhyAyate, aloko vyAkhyAyate, lokAloko vyAkhyAyate / 'viyAheNaM' vyAkhyAyAM bhagavatyAM khalu 'chattIsasahassamazRNayANaM' SaTtriMzatsahasrAnyUnakA. he gautamaH vyAkhyA prajJapti meM (sasamathA viyAhijjati) svasamayA vyAkhyAyante-svasamaya kA svarUpa kahA gayA hai, (parasamayA vihAhijjati) parasamayAH vyAkhyAyante-parasamaya kA svarUpa kahA gayA hai, (sasamaya-para samayA viyAhijjati) svasamaya parasamayAH vyAkhyAyante-svasamaya-parasamaya donoM kA svarUpa kahA gayA hai, (jIvA viyAhijjaMti) jIvAH vyAkhyAyante-jIva kA svarUpa kahA gayA hai, (ajIvA viyAhijjaMti)ajIvAH vyAkhyAyante-ajIva kA svarUpa kahA gayA hai, (jIvA jIvA viyA hijjati) jIvA jIvA: vyAkhyAyante-jIva ajIva donoM kA svarUpa kahA gayA hai, (loge viyAhijjai) lokaH vyAkhyAyante loka kA svarUpa samajhAyA gayA hai. (aloge viyAhijjai) alokaH vyAkhyAyate-aloka kA svarUpa samajhAyA gayA hai, (logAloge viyAhijjai) lokAloko vyAkhyAyateloka aura aloka kA svarUpa kahA gayA hai (viyAhe NaM nANAviha sura. nariMdarAyarisivivihasaMsaiyapucchiyANa) vyAkhyAyAM khalu nAnAvidha surahai gautama ! vyAbhyAsatamA (svasamayA viyAhijjati) svasamayA vyAkhyAyante21samayAnu 2135 4hevAmA mAvyu cha, (parasamayA viyAhijjaMti) parasamayAH vyAkhyAyante-52sabhayAnu 2135 49 cha, ( sasamayaparasamayA-viyAhijjati) svasamayaparasamayAH vyAyante-25samayo bhane 52samayo memannanu 2135 zAyuche, (jIvA viyAhijjati)jIvAH vyAkhyAyante-khAnu 2135 matAnyu cha, (ajIvA viyAhijjati) ajIvA vyAkhyAyante-40onu 81354AmA mA0yute. (jIvA jIvA viyAhijjati)jIvA jIvAH vyAkhyAyante-71 mane ma071, ye mannenu 2135 4AmA mAyu che, (lAge viyAhijjai) lokaH vyAkhyAyante-sAnu 2135 samapAmA mAnche, (aloge viyAhijja i) alokaH vyAkhyAyantesonu 2135 samA0yu, (logAloge viyAhijai)lokAlokaM vyAkhyAyanteats mane manu s135 matApyu . (viyAye NaM nANAvihasuranariMda rAyarisiviviha-saMsaiyapucchiyANaM) vyAkhyAyAM khalu nAnAvidhasuranarendra zrI samavAyAMga sUtra Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 samavAyAGgasUtre narendrarajiRSivividhasaMzayita pRSTAnAM-vividhasaMzayo se yukta aneka prakAra ke devoM, naredroM aura rAjaRSiyoM se apane saMzaya ko dUra karane ke liye pUche gaye prazna, tathA-(jiNeNaM vitthareNaM bhAsiyANaM) jinena vistareNa bhASitAnAM-jina bhagavAna dvArA vistArapUrvaka pratipAdita uttara, jo ki [ vvaguNakhettakAlapajavapadesapariNAmajahathibhAvaaNugamanikkhevaNayappamANa suniuNovakavivihappagArapagaDapayAsiyANaM] dravya-guNakSetrakAlaparyava. pradezapariNAmayathAstikabhAvANugamanikSepanayamamANasunipuNopakramavividhaprakAraprakaTaprakAzitAnAm-(daca) dravya-dharmAstikAyAdika dravya, (guNa)jJAnAdiyaguNa, (khetta) kSetraAkAza-dravya, (kAla) kAla-samayAdirUpa, (pajjava) paryAya-svapara bheda bhinna dharma, athavA navapurANa AdikAlakRta avasthA, [padeza) pradezaniraMza avayava, (pariNAma) pariNAma-eka avasthA se dUsarI avasthA ko prApta honA, (jahasthiya bhAva) yathAstikabhAva (aNugama) anugamasaMhitA Adi vyAkhyAna ke prakAra athavA uddeza, nirdeza nirgamana Adi dvAra, (nikkheva) nikSepa-nAmAdi, (Naya) naya-nigamAdi naya, (ppamANa) pramANa-pratyakSa Adi pramANa, (suniuNa ucakama) sunipuNaupakrama-AnupUrvI Adi dvArA (vivihappagArapagaDapayAsiyANaM) vividha rAjaRSi vividhasaMzayitapRSTAnAM-mana manamA vividha sazaye panna thayA che tevA aneka prakAranAM de, narendro, ane rAjerSi dvArA pitAnA saMza yAnA nivAne mATe pUchAyesA praznI tathA (jiNe NaM vitthare Na bhAsiyANaM) jinena vistareNa bhASitAnA-nezvara bhagavAna dvArA vistA2514 pratipAdana 42raaye| utta, 2 ( davvaguNakhettakAlapajjavapadesapariNAmajahatthiya bhAvaaNugamanikkhevaNapappamANasuniuNovakavivihappagArapayaDa payAsiyANaM ) dravya--guNakSetrakAlaparyavapradezapariNAmayathAstikabhAvAnuganikSepa nayaprasANasunipuNopakamavividhapakArapakaTa prakAzitAnAm--(vva ) dravya mAstiya 26 dra0ya, (guNa) gupta---jJAnAdi gu], ( kheta ) kSetra- mAzadravya, (kAla)-samayAdi 354, (pajjava) paryAya-25 mane 52nA yA ninna 5, AthA purANa mA inapamta avasthA, (padeza) pradeza ni2 // savayava (pariNAma) pariNAma-se mavasthAmAthI mI 2512thAnI prati thavA te, (jahatthiya bhAva) yathAsti mApa, (aNugama) anugama-saMhitA Adi 0yAdhyAnanA 2 -4241 deza, niza ni. dviA2, (nikkheva) nikSepanAmAdi, (Naya)-naya-nigamAhi naya, (ppamANa) pramANa-pratyakSa mA prabhAta, (suniuNa uvakkama) sunipuNa-upakrama-mAnuyUvI Bulle an (vivihappagAra zrI samavAyAMga sUtra Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamAGgasvarUpanirUpaNam 727 nAm-anyUnAni eva anyUnakAni, SaTtriMzatsahasrebhyo'nyUnakAni SaTtriMzatsahasAnyanakAni teSAM tathoktAnAMSaTtriMzatsahasrapramANAnAM, mUle makAraH prAkRtatvAt / 'vAgaraNANaM' vyAkaraNAnAm-vyAkriyante praznottararUpeNa nirNIyante yAni tAni vyAkaraNAni teSAM tathoktAnAM paramaznitA?ttararU, ANAM, 'daMsaNAo' darzanA:prakAra prakaTaprakAzitAnAm-jinakA vividha prakAra se spaSTatayA prakAzita kiye gaye haiM, tathA jo [logAlogapayAsiyANaM] lokAlokaprakAzitAnAmloka aura aloka ke prakAzaka hai. [saMsArasamuddarudauttaraNasamatthANaM] saMsArasamudra vistIrNottAraNasamarthAnAm-tathA-vizAlasaMsArasamudra ke tIrane meM samartha haiM, (suravaisaMpUjiyANaM) surapati samapUjitAnAM-indrAdika dvArA prazaMsita haiM. (bhaviyajaNavayahiyayAminaMdiyANaM) bhavikajanavajahRdayAbhinanditAnAm-bhavya jIvoM ke hRdaya dvArA abhinandita haiM, (tamarayaviddhaMsaNANaM) tamorajovidhvaMsakAnAm-tama-ajJAna, raja-pApa ina donoM ko vidhvaMsavinAza karanevAle haiM, tathA (sudiTTa dIvabhUyaIhAmaibuddhivaddhaNANaM) sudRSTadIpabhUtehAmalivuddhivarddhakAnAm-sudRSTa-acchI taraha nirNIta ata eva dIpatulya arthAt sabhI tatvoM ke prakAzaka tathA IhA vitarka, mati-nizcaya aura autpattikI Adi cAra prakAra kI vRddhi ko baDhAne bAle haiM, aise (chattIsasahassamaNUNayANaM vAgarANa) SaTtriMzatsahasrAnyUnakAnoM vyAkaraNAnAmchattIsa hajAra vyAkaraNoM ke (dasaNAo) darzanA:- bodhaka (suyattha) pagaDapayAsiyANaM) vividhaprakArapakraTa prakAzitAnAm-mane vividhatA 5 25STa tathA prazita 42vAmA mAyA cha, tathA 2 (logAlogapayAsiyANaM ) lokAlokaprakAzitAnAm-al bhane mosil UiA 2. (saMsAra-samudaruMda uttaraNasamatthANaM) saMsArasamudravistIrNottAraNasamarthAnAm--tathA viza ssaa2saa||22 5.2 42vAne samaya cha, (suravaI-saMpUjiyANaM ) surapati samapUjitAnAM--pandrA6i4 25 prazasita cha, (bhaviyajaNavayahiyayA bhinaMdiyANaM) bhavikajanavajahRdayAbhi--nanditAnAm--lavya yAnA (ya dvArA abhinanhita , (tamaraya-viddhaMsaNANaM) tamorajo vidhvaMsanAnAm-tamamajJAna, (raja)-pAsa, 22 mAnenanAza 42nA2 che, tathA ( sudidIvabhUyaIhA maivuddhibaddhaNANaM ) sudRSTadIpa bhUtehAmativuddhivardakAnAm-sA rIte - hAthI 5 samAna seTa samasta tatvanA praza tathA IhA-vita, mati-nazciya, bhane motpatti 4ii mAhi yA2 542nI bhuddhimA dhaare| 422 che, mevA (chattisasahassamaNUNayANaM vAgarANaM) SaT triMzatsahasrAnyUnakAnAM vyAkaraNAnAm-chatrIsa 2 0542ai|naa (daMsaNAo) darzanA:-mA54 (suyastha) zrI samavAyAMga sUtra Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 3 bodhakAH, mUle strItvaM prAkRtatvAt, 'bahuvihappagArA' bahuvidhaprakArAH - bahuvidhaH - anekavidhaH prakAro bhedo yeSAM ne tathoktAH, 'sIsahiyatthA' ziSya hitArthA:ziSyasya hitAH = hitakArakA arthA yatra te tathA, 'ya' ca= punaH 'guNamahatthA ' guNamahArthAH - guNa eva mahAn arthaH = prayojanaM yeSAM te tayoktAH, guNadAyakA iti bhAvaH, etAdRzAH 'suyattha' zrutArthAH = bhagavatsakAzAdgaNadhareNa zrutArthAste zrutArthAH, zrutaviSayA arthAH zrutArthAH - - vAcyArthavizeSAH, yadvAzrutaM = sUtram, arthA:= niyuktyAdayaH zrutaM ca arthAca zrutArthA: / 'viyAhi'jjati' vyAkhyAyante iti pUrveNAnvayaH kIdRzAnAM SaTtriMzatsahasrANAM vyAkaraNAnAM zrutArthA vyAkhyAyante ? ityAha- 'nANAviha suranAriMdarAyarisivivihasaMsaiya pucchiyANaM' nAnAvidhasuranarendrarAjarSi vividhasaMzayita pRSTAnAm 'nANAviha ' nAnAvidhAH 'sura' surAH 'nariMda' narendrAH 'rAyarisi' rAjarSayaH surAdipadatrayasya dvandvasamAsaH tato 'nAnAvidha' ityanena saha karmadhArayaH / te ca te vividha saMsaiya' vividha saMzayitA:=anekavidhasazayayuktAH taiH pRSTAH svasazayApanodanArtha praznaviSayIkRtAsteSAm punaH jiNeNaM bitthareNa bhAsiyANaM' jinena vistareNa bhASitAnAmbhagavatA jinena teSAM saMzayavicchedArtha savistRta pratipAditAnAm, punaH ki bhUtAnAm ? ' davyaguNakhettakAlapajjavapa desapariNAmajahatthiyabhAva - aNugamanika khevaNayappamANasuniuNovakkama viviSkArapagaDapayA siyANaM' dravyaguNakSetrakAlaparyaMvaprade 728 pariNAmayathAsti bhAvAnugama nikSepanayapramANasunipuNopakrama vividha prakAra prakaTa prakA zitAnAm - tatra - 'davva' dravyANi-dharmAstikAyAdIni, 'guNa' guNAHjJAnAdayaH, 'khetta' kSetram - AkAzam, 'kAla' kAlaH = samayAdiH, 'pajjava' paryavAH - svaparabhedabhinnA dharmAH athavA navapurANAdayaH kAlakRtA avasthAH, 'padesa' pradezA:niraMzAvayavAH, 'pariNAma' pariNAmAH- avasthAto'vasthAntaragamanAni, 'jahatthi yabhAva' yathAstikabhAvam - Astika bhAvaH - AstikatvaM tamanatikramya yathAstika bhAvam, 'aNugama' anugamaH - saMhitA divyAkhyAnaprakAralakSaNaH, athavA uddeza nirdezanirgamanAdidvArasamUhAtmakaH, 'nikkheva' nikSepaH - nAmasthApanAdravya bhAvasvarUpaH 'jaya' nayAH - naigamAdayaH sapta, athavA dravyAstikaparyAyAstikabhedAt, jJAnanaya kriyAnayabhedAd, nizcayanayavyavahAranayabhedAd vA dvau nayau, te tAveva vA, 'pamANaM' pramANam - vastutatvaparicchedalakSaNaM pratyakSAdikam 'suniuNa' sunipuNa:- susUkSmaH sunizcitaguNo vA 'ubakama' upakramAH - anupUrvyAdiH, eSAmitaretarayogadvandvaH, te ca te 'vivihappakAra' vividhaprakArAzca, te 'pagaDa' prakaTAH- suspaSTA: 'payAsiya' prakAzitA yaiste tathAbhUtAsteSAM tathoktAnAm, tathA 'logAlogapayAsiyANaM' lokAko kamakAzitAnAm-lokAloko prakAzitau yaiste teSAM tathoktAnAm, punaH zrI samavAyAMga sUtra * - Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamAGgasvarUpanirUpaNam 729 kIdRzAnAm ? 'saMsArasamuddaruMdauttaraNasamatthANaM' saMsArasamudravistIrNottAraNasamarthAnAm saMsAra eva samudraH-saMsArasamudraH, sa cAsau 'ruMda' vistIrNaH, 'ruMda' iti vistIrtha dezI zabdaH, tasya uttAraNe-pArakaraNe samarthAH-zaktAsteSAM tathoktAnAm, punaH 'suravai saMpUjiyANaM' surapatisapUjitAnAm-indrAdibhiH prazaMsitAnAm, 'bhaSiyajaNavayahiyayAbhinaMdiyANaM' bhavijanavajahRdayAbhinanditAnAm-bhavikajanAnAM yo brajaH samUhastasya hRdayena-citena abhinanditAnAmstutAnAm 'tamarayaviddhaMsaNANaM' tamorajovidhvaMsanAnAm-tamo'jJAnam, rajaHpApam, etadvayaM vidhvaMsayanti yAni tAni teSAM tathoktAnAm ajJAnapApavinAzakAnAm, punaH kIdRzAnAm ? 'mudidIvabhUyaIhAmaibuddhivaddhaNANaM' sudRSTadIpabhUtehAmatibuddhivarddhanAnAm---sudRSTAni-suSTu dRSTAni nirNItAni yAni tAni tathoktAni-ata eva yAni dIpabhUtAni-sakalatatvaprakAzakAni tAni-sudRSTadIpabhUtAni, tAni ca 'IhAmaibuddhivaddhaNa' IhA-vitarkaH, matiH-nizcayaH, buddhiH= autpattikyAdayazcaturdhA, tAsAM barddhanAni yAni tAni teSAM tathoktAnAm, etAdRzAnAm / 'viyAhassa NaM' vyAkhyAyAH khalu parItA:-saMkhyAtA vAcanAH, saMkhyeyAni anuyogadvArANi, saMkhyeyA veSTakAH, saMkhyeyAH zlokAH saMkhyeyA sUtrArthAH-sUtrArtha, jo ki (bahuvihappagArA) vahuvidhaprakArA:-anekavidha bhedavAle haiM, (sIsahiyathA ya guNamahatthA) ziSyahitArthAzca guNamahArthAHziSyoM ke hitakArI aura guNadAyaka haiM, unakA isa aMga meM (viyAhijaMti) vyAkhyAyante-vyAkhyAna kiyA gayA hai / (viyAhassa NaM parittA vAyaNA) vyAkhyAyAH khalu parotA vAcanA:-bhagavatIsUtra meM saMkhyAta vAcanAe~ haiM, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyatAni anuyogadvArANi-saMkhyAta anuyoga dvAra haiM, (saMkhejA veDhA) saMkhyAtA veSTakAH-saMkhyAtaveSTaka haiM, (saMkhejAsilogA) saMkhyAtAH zlokAH-saMkhyAtazloka haiM, (saMkhejAo ninjuttIo) saMkhyAtA: sUtrAthA:-sUtrArtha here (bahuvihappagArA) bahuvidha prakArAH-manevi5 le che, (sIsahiyatthA ya guNamahatthA) ziSyahitArthA guNamahArthAH-ziSyAne bhATe hita124 bhane guNDAya cha,tabhanu yA sagamA (viyAhijjati) vyAkhyAyante vyAyAna pani 422yu cha, (viyAhassa NaM parittA vAyaNA) vyAkhyAyAH khalu parItA vAcanA:-latI sUtramA saNyAta vAyanAso cha, (saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyatAni anuyogadvArANi-sajyAta mnuyo| hA2 che, (saMkhejA veDhA)saMkhyAtA veSTakA:-yAta veTa che, (saMkhelA silogA) saMkhyAtAH zlokAH-sajyAta so| che, (saMkhejAo nijjuttIo) saMkhyAtAH niyu. zrI samavAyAMga sUtra Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 samavAyAGgasUtre niyuktyH| saMkhyeyAH prtipttyH| sA khalu vyAkhyA prajJaptiH-aGgArthatayA paJcamamaGgam / atra-ekaH zrutaskandhaH, 'ege sAirege ajjhayaNasae' ekaM sAtirekamadhyayanazatam-kiMcidadhikAni ekazatamadhyayanAni, 'dasa uddegasahassAI' daza uddezakasahasrANi dazasahasrANi uddezakAH, 'dazasamuddesagasahassAI dazasamuddezakasahasrANi-dazasahasrANi samuddezakAH, 'chattosaM vAgaraNasahassAI' SaTtriMzad vyAkaraNasahasrANi-patriMzatsahasrANi vyAkaraNAni, 'do lakkhAaDhAsII payasa hassAI dve lakSe aSTAzItiH padasahasrANi-aSTAzIti sahasrAdhika dvilakSaparimitAri padAni 'payaggeNaM' padAgreNa-padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / 'paNNattA' ityasya liGgavacanavipariNAmena sarvatrA'nvayaH kaaryH| tathA'trasakhyeyAnyakSarANi niyukta yaH-saMkhyAtaniyuktiyAM haiM, (saMkhejAo saMgahaNIo) saMkhyAtAH saMgrahaNyaH-saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiM, (sakhejAo paDivattIo) saMkhyAtAH patipattayaH-saMkhyAta pratipatiyAM haiN| (se gaM aMgaTTayAe pacame aMge) sAkhala aGgArthatayA pazcamam aGgamam-aMgoM kI apekSA yaha pAMcamA aMga hai| (ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH-isameM eka zrutaskaMdha hai / (ege sAirege ajjhayaNasae) eka sAtirekamadhyayanazatama-kucha adhika eka sau adhyayana isa aMga meM haiN| (dasa uddesagasahassAI) dazauddezakasahasrANi-isa aMgameM dasa hajAra uddezaka hai / (dasa samuddesagasahassAI) daza samuddezakasahasrANiisa aMga meM dasa hajAra samuddezaka haiM (chattIsaM vAgaraNasahassAI) SaTatriMzata vyAkaraNasahasrANi chattIsa hajAra praznottara haiN| (do lakkhA aThThAsII payasahassAI payaggeNaM paNNattAi) dve lakSe aSTAzItipadasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-padaparimANa kI apekSA isameM do lAkha aTTAsI hajAra pada haiN| isameM (saMkhejAI akkharAI) saMkhyAtAni-akSarANi-saMkhyAta akSara haiM, ktayaH-saMnyAta niyutiya cha, (saMkhe jAo saMgahaNIo) saMkhyAtAH saMgrahaNyaHsajyAta sa aNimA cha, (saMkhejjAo paDivattIo) saMkhyAtAH pratipattayaHmana sabhyAta pratipattiya cha, (se NaM agaTTayAe paMcame aMge) sA khalu aGgArthatayA pazcamam aGgam-mAnI apekSA te pAyabhuma che. (ege suyavakhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH-temA 24 cha,(ege sAirege ajjhayaNasae) ekaM saatirekmdhyynshtm--mese| thI the| vAre adhyayana ke (dasa udde. sagasahassAI) dazauddezakasahasrANi--mA ma sa 2 deza cha bhane (dasasamuddesagasahassAi) dazasamuddezaka--sahasrANi---6226012 samudeza che. (chattIsaM vAgaraNasahassAI) SaTtriMzat vyAkaraNasahasrANi-chatrIsa Sm2 praznottara te, do lakkhA aTThAsII payasahassAI payaggeNa paNNatAI dve lakSe aSTAzIti padasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-temA me 5 -4841sI GMR (288000)nu 56 prabhAe cha. tebhA (saMkhejAI akkhaMrAI saMkhyAtAni) akSarANi zrI samavAyAMga sUtra Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamAGganirUpaNam 731 anantAgamAH, anantAH paryavAH = paryAyAH, parItA : = asaMkhyAtAkhasA anantAH sthAvarAzca santi / ete uparinirdiSTAH zAzvatAH kRtA nibaddhA nikAcitA jinaprajJaptA bhAvA atra AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dayante, nidarzyante, upadante / ya etAM vyAkhyAM yathAvadadhIte 'se evaM AyA' sa evam AtmA= AtmasvarUpo bhavati, evaM jJAtA bhavati, evaM vijJAtA bhavati / ' evaM ' evam= uparyuktaprakAreNa caraNakaraNa prarUpaNA'tra AkhyAyate / " se taM viyAhe ' saiSA vyAkhyA || sU0 178 / / ( anaMtA gamA) anaMtA gamAH - anaMtagama haiM, (aNaMtA paryAya :- anaMta paryAya haiM / (paritA - tasA) parItAH pajavA anantAH sAH - asaMkhyAta sa haiM, (anaMtA thAbarA) anantAH sthAvarA :- anaMta sthAvara haiM / (sAsayakanibaddhaNikAiyA jiNapaNNattAbhAvA) zAzvata kRtanibaddhanikAcitAH jinaprajJaptAH bhAvAH - uparinirdiSTa samasta bhAva zAzvata haiM, kRta haiM, nibaddha haiM, nikAcita hai isa rUpa se jina bhagavAnane kahA hai / so ye saba bhAva isa aMga meM (Adhavijjati) AkhyAyante kahe gaye haiM, [paNNavijjati] majJApyante - prajJApita kiye gaye haiM, (paruvijjaMti) prarUyante - prarUpita kiye gaye haiM, (dasijjati) darzayante darzita kiye gaye hai, (nidaMsijjaMti) nidazyantenidarzita kiye gaye hai, ( ubadaMsijjaMti) upadarzyante - upadarzita kiye gaye haiM / (se evaM AyA ) sa evamAtmA ( se evaM NNAyA ) sa evaM jJAtA ( se evaM viNAyA ) sa evaM vijJAtA ( evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghabijjai 6) evaM saMkhyAta akSaro che. [anaMtA pajjavA ] anantAH paryAyAH - anaMta paryAyI che, [ paritA tasA ] parItAH sAH - asaMkhyAta trasa che. (anaMtA thAvarA) anantAH sthAvarA-ane ananta sthAvara che. sAsayakaDanibaddhaNikAiyA jiNapacNattA bhAvA ( zAzvatakRta nibaddhanikAcitAH jinaprajJaptA bhAvA:- uparokta samasta lAva zAzvata che, DRta (anitya) che, niSaddha che, bhane nibhAyata che, se prabhA jinezvara bhagavAne kahela mezradhA laave| A ma MgamAM (Aghavijjati zrAkhyAyanteuDevAmAM Ave che, (SaNNa vijjati) prajJApyante - prajJAyita 4zayA (paruvijjaMti) prarUpyante prarUpita purAyA cha (daMsijjaMti) darzyante - harzAvavAsAM bhAvyA hai, (nidaMsijjati) nidazyante niheza urAye che, [uvadaMsijjaMti ne upadarzyante harzita yA che, [ se evaM AyA ] sa evamAtmA ( se evaM SNAyA sa evaM jJAtA, ( se evaM viSNAyA ) sa evaM vijJAtA, ( evaM caraNakaraNaparUvaNA zrI samavAyAMga sUtra Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 samavAyAGgasUtre caraNakaraNa prarUpaNAH AkhyAyate (se taM viyAhe) sA eSA vyAkhyA ina saba padoM kA artha AcArAMgasUtra ke svarUpanirUpaNa meM dekha lenA isa prakAra yaha vyAkhyA prajJapti kA svarUpa hai |mu0 178 // TIkA-se kiM taM viyAhe' ityAdi / he bhadaMta ! vyAkhyAprajJapti arthAt bhagavatIsUtra kA kyA svarUpa hai| uttara-jisameM artha vyAkhyAta kiye haiM-arthAt padArthoM kA svarUpa Adi jahAM vistArapUrvaka kahA gayA hai-usakA nAma vyAkhyA-vyAkhyAprajJapti hai| isa vyAkhyApajJapti meM svasamaya kA svarUpa samajhAyA gayA hai| parasamaya kA svarUpa samajhAyA gayA hai| svasamaya tathA parasamaya donoM kA svarUpa samajhAyA gayA hai| isI taraha se jIva kA, ajIva kA aura jIvAjIva donoM kA, loka kA aloka kA aura lokAloka kA donoM kA svarUpa samajhAyA gayA hai| isa vyAkhyAprajJapti meM-bhagavatIsUtra meM-"chattIsasahassamaNUNayANaM" pUre chattIsa 36 hajAra "vAgaraNANaM" vyAkaraNoM ke-parakRta prazno ke uttaroMke'dasaNAo' bodhaka aise 'suyatthA' zrutArtha-vAcyArthavizeSa, athavA bhagavAna ke pAsa gaNadharadvArA sune gaye artha, athavA zruta-sUtra aura niyukti AdirUpa artha ki jinakA 'guNamahatthA' guNa hI mahAn prayojana hai 'bahuAghavijai6) evaM caraNakaraNaprarUpaNAH AkhyAyante-(setaM viyAhe)sA eSA vyAkhyA-yA yA pAnA artha mAyArAgasUtranu ni3565 42tI mate mApI hevAmA AvyA che, te tyAMthI joI levA. A prakAranuM vyAkhyA prajJaptinuM svarUpa che. sU 178 21sttha---se kiM taM viyAhe' ityAdi- mahanta vyAya! Hi-MLvatIsUtranuM svarUpa kevuM che ? uttara-je sUtramAM artha ApavAmAM AvyA che. eTale ke jemAM padArthanuM svarUpa vagere vistArapUrvaka kahevAmAM AvyuM che, te sUtranuM nAma vyAkhyA-vyAkhyAprajJapti che. te vyAkhyAprajJapti mAM svasamayanuM (svasiddhAMtonuM svarUpa samajAvyuM che, parasamayanuM svarUpa samajAvyuM che, ane svasamya tathA parasamaya, bannenuM svarUpa samajAvyuM che. e ja pramANe jIvanuM, ajIvanuM, jIvAvavanuM, lokanuM, alokanuM ane lokAlokanuM svarUpa samajAvyuM che. A vyAkhyAprajJaptimAM -matAsUtramA-'chattIsa sahassamaNUNayANaM' 52i chatrIsa 2 'vAgaraNANaM' vyaa42|n| 24nya dvArA pUchAyemA praznonA utt| mAyA che-'daMsaNAo' mopAya sevA 'suyatvA' tArtha-pAyA vizeSa, 4thavA, lasavAnanI pasithI 5262 // sAMbhaLela artha, athavA zrata-sUtra ane niyukita Adi rUpa artha ke jemane 'guNa mahatthA' Ye / mahAna prayojana cha, 2the mAna 'bahuviyappagArA' le zrI samavAyAMga sUtra Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamADasvarUpanirUpaNam 733 viyapagArA' bhedaprabhedasahita 'sIsahiyatthA' ziSyajanoM ke hita ke nimitta 'viyAvahijjaMti' vistArapUrvaka pratipAdita kiye gaye haiN| aba sUtrakAra 'bhagavAna se prazna kinhoM ne kiye' isI viSaya ko 'nANAviha' Adi SaSThayanta padoM dvArA spaSTa karate haiM-ve kahate haiM ki-bhagavAna se prazna nAnA prakAra ke devoMne, narendroM ne aura rAjarpiyoMne anekavidha saMzayayukta hokara-apane2 saMzaya ke nivAraNArtha kiye haiM aura unakA samAdhAnarUpa uttara 'jiNeNaM vitthareNa bhAsiyANaM' jinendra devane vistArapUrvaka diyA hai| isa uttarameM 'davvaguNa Adi' dharmAstikAyAdika dravyoM para, jJAnAdika guNoM para, kSetrarUpa AkAzadravyapara. samayAdirUpa kAlapara, svapara bhedabhinna dhoM para, athavA kAlakRta navapurANa Adi avasthAoM para, niraMza avayavarUpa pradezoM para, eka avasthA se dUsarI avasthA para pahU~canerUpa pariNAmoM para, AstikabhAva ko atikrama nahIM karanerUpa yathAstikabhAva para, saMhitA Adi vyAkhyAna ke prakArarUpa athavA uddeza, nirdeza nirgamana Adi dvArasamUharupa anugamapara, nAma, sthApanA, dravya aura bhAvarUpa nikSepa para, naigama, saMgama Adi ke bheda se jJAta athavA dravyAstika aura paryAyAstika ke bheda se, jJAnamaya evaM kriyAnaya ke bheda se, yA prale sahita 'sIsahiyatthA' ziyAnA hitane bhATe 'viyAvahijjaMti' vistAra pUrvaka pratipAdita karAyela che. have sUtrakAra "koNe bhagavAnane prazna pUchyA" e viSayane 'nANAviha' mA chaDI visatinAM 5 / dvArA matAva che. tethe| ke-vividha devoe, narendroe, ane rAjarSie aneka prakAranA pitAnA saMzayonuM nivAraNa karavAne mATe, bhagavAnane prazno pUchyAM che, ane temanuM samAdhAna karanAra uttre| 'jiNeNaM vitthareNa bhAsiyANaM minendra lagavAne vistArapUrva 4 sAcyA 7. mA uttaramA 'dabvaguNa Adi' yastAya mAhi dravyo 52, jJAna guNo para, kSetrarUpa AkAzadravya para samaya AdirUpa kALa para, sva para bhedabhinna dharmopara, athavA kALakRta napurANa Adi avasthAo para, nirAMza avayavarUpa pradezo para, eka avasthAmAMthI bIjI avasthAe pahoMcavArA pariNAmo para, AstikabhAvano atikama na karavArUpa yathAsthikabhAva para, saMhitA Adi vyAkhyAnanA prakArarUpa athavA uddeza, nirdeza nirgamana Adi kArasamUharUpa anugama para. nAma, sthApanA, dravya ane bhAvarUpa nikSepa para, nigama, saMgama AdinA bhedathI jJAta athavA dravyAstika ane paryAyAstikanA bhedathI, jJAnanaya ane kriyA nayanA bhedathI athavA nizcayanaya ane vyavahAra nayanA bhedathI be na para, sakaLa Adeza zrI samavAyAMga sUtra Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre nizcayanaya aura vyavahAranaya ke bheda se do nayoM para, sakalA dezarUpa pramANapara aura sunizcita guNavAle AnupUrvI AdirUpa upakrama para suspaSTa prakAza DAlA gayA hai| ina saba vizeSoM ke sAtha 'vivippakAra' vizeSaNa lagA lenA cAhiye / isase yaha artha ho jAtA hai ki vividhaprakAra ke dravyoM para, vividhaprakAra ke jJAnAdika guNa AdikoM para yaha suspaSTa prakAza DAlA gayA hai / dravyAdika eka prakAra ke nahIM haiM kintu aneka prakAra ke haiM isase yaha bAta pramANita ho jAtI hai| ina praznottaroM se 'logAlogapayAsiyANaM' loka aura aloka kA prakAza ho jAtA hai / ina praznottaroM meM yaha sAmarthya hai ki inheM hRdayaMgama karane vAlA prANI vistIrNa saMsAra samudra se ArapAra ho jAtA hai-arthAt apane ko hRdayaMgama karanevAle prANI ke liye ye vistRta saMsArasamudra se pAra utArane meM zaktizAlI haiM / 'ruMda' yaha zabda dezI zabda hai aura isakA artha vistIrNa haiM / ina praznottaroM kI prazaMsA indrAdikoMne kI hai / bhavyajIvoMne inakI hRdaya se stuti kI hai| jIvoM ke ajJAna aura pApa ke ye nAzakarane vAle haiN| acchI taraha se nirNIta hue haiM - isaliye sakalatatvoM ko prakAzita karane ke kAraNa ye dIpabhUta haiN| IhA -vitarkarUpabuddhi, 734 pramANapara, ane sunizcita guNavALA AnupUrvI AdirUpa upakama para 25STatApUrNAMka prakAza pheMkavAmA AvyA che samajaNa pADavAmAM AvI che. uparAMta bAbAnI Aja 'vivihappakAra' vizeSaNa lagAubAnu che. tenu tAtparya me che ! - vividha prakAranAM dravyeA para, vividha prakAranA jJAnAdika guNu Adika para e uttarAmAM suspaSTa prakAza pheMkavAmAM AvyA che. dravyAkrika eka prakAranA nathI paNa aneka prakA 2nA che, tethI te vAta siddha thAya che. A praznottare dvArA 'logAlogapayA siyANaM' leka ane aleAkanI spaSTatA thaI jAya che. A praznottarAmAM e sAma` raheluM che ke temane hRdayaMgama karanAra jIvA vistIrNa saMsArasAgarane tarI jAya che. eTale ke temane hRdayamAM utAranAra jIvAne mATe te praznottarA saMsArasAgarane pAra karavAnI zakita ApanAra che. 'OM' A dezI zabda che ane te vizALa artha dharAve che. A praznottarAnI indrAdika devAe paNa prazaMsA karI che. bhavya jIvAe aMtaHkaraNathI tenA vakhANa karyA che. jIveAnA ajJAna ane pApaneA te nAza karanArA che. sArI rIte nirNita thayelA heAvAthI tee sakaLatattvanA prakAzaka hovAthI dIpakasamAna che. IhA - vi35ddhi, mati--nizcaya35 muddhi, ane autpatihI yAhi yAra prahAranI zrI samavAyAMga sUtra Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. paJcamAGasvarUpanirUpaNam 735 mati-nizcayarUpabuddhi aura autpatikI Adi ke bheda se cAra prakAra kI buddhi ke ye bahuta hI acchI taraha se baDhAnevAle haiM / isa vyAkhyA. prajJapti aMga kI vAcanAe~ saMkhyAta haiN| anuyogadvAra saMkhyAta haiM / veSTaka saMkhyAta haiM / zloka saMkhyAta haiM / niyuktiyAM saMkhyAta haiN| pratipattiyAM saMkhyAta haiN| yaha aMgoM kI apekSA pAMcamA aMga hai| yahAM eka zrutaskaMdha hai, kucha adhika ekasau adhyayana haiN| dasa hajAra uddezaka haiM / dasa hajAra hI samudezaka hai| chattIsa hajAra parakRtapraznottararUpa vyAkaraNa haiN| padaparimANa kI apekSA isameM do lAkha aThAsI hajAra pada haiN| saMkhyAta akSara haiM, anaMta gama haiM, anaMtaparyAyeM haiM, asaMkhyAta brasa haiM aura anatasthAvara haiN| ye uparinirdiSTa samasta bhAva zAzvata hai, kRta haiM, nibaddha haiM nikAvita haiM isarUpa se jina bhagavAnane kahA hai| so ye saba bhAva isa aMgameM kahe gaye haiN| prajJApita kiye gaye haiN| prarUpita kiye gaye haiN| darzita kiye gaye haiN| nidarzita kiye gaye haiM aura upadarzita kiye gaye haiN| jo isa aMga kA yathAvat adhyayana karatA hai vaha yaha jAna jAtA hai ki AtmasvarUpa kaisA hotA hai. jJAtA kaisA hotA hai aura vijJAtA kaisA hotA hai| isa uparyukta prakAra se isameM caraNaprarU paNA aura karaNaprarUpaNA kahI gaI hai| yahAM avaziSTapadoM kA artha buddhinI te praznottarI sArI rIte vRddhi karanArA che. A vyAkhyAprApti aMganI saMkhyAta vAcanAo che, saMkhyAta anuga dvAra che. saMkhyAta veSTaka che saMkhyAta glo ! che, saMkhyAta naryuM kitayo che, ane saMkhyAta pratipatti che, aMgenI akSiAe te pAMcamuM aMga che. temAM eka zrataskaMdha ane ekaso karatAM vadhAre adhyayano che dasa hajAra uddezaka che ane dasa hajAra samuddezaka che tema anyadvArA pUchAyelA tathA bhagavAna dvArA jenA uttare apAyA che tevAM chatrIsa hajAra praznottarUpa vyAkaraNo che. temAM padenuM pramANu be lAkha aThayAsI hajAra (288000) nuM che. temAM saMkhyAta akSare che, anaMta gama che. anaMta paryAya che, asaMkhyAta trasa che ane anaMta sthAvara che uparokata samasta bhAva zAzvata (nitya) che, kRta (anitya) che nibaddha ane nikAcita che, A ravarUpa janezvara bhagavAne kahela che. e badhA bhAvo A aMgamAM kahela che, prajJApita karAyA che, prarUpita karAyA che, dazita karAyA che, nidazita karAyA che ane upadazita karAyA che. je jIva A aMgano abhyAsa kare che tene AtmAnuM svarUpa samajAI jAya che ane jJAtA ane vijJAtAnuM svarUpa kevuM hoya che te paNa jANavA maLe che. uparyuMkata prakAre A aMgamAM caraNaprarUpaNA ane karaNaprarUpaNa karavAmAM AvI che. bAkInA padone artha zrI samavAyAMga sUtra Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 samavAyAGgasUtre atha SaSThAGgasvarUpamAha-'se ki ta NAyAdhammakahAo' ityAdi / mUlam-se kiM taM NAyA dhammakahAo ? NAyA dhammakahAsu NaM NAyANaM NagarAiM ujjANAiM ceiyAiM vaNasaMDI rAyANo ammApiyaro samosaraNAI dhammAyariyA dhammakahAo ihaloiyaparaloiyaiDivisesA bhogaparicAyA pavvajAo suyapariggahA tavovahANAiM pariyAyA saMNehaNAo bhattapaJcakkhANAiM pAovagamAiM devalogagamagAiM su. kulapaJcAyAyAiM puNabohilobhA aMtakiriyoo ya AghavinaMti jAva nAyAdhammakahAsu NaM pavvaiyANaM viNayakaraNajiNasAmisAsaNavare saMjamapaiNNapAlaNadhiimaivavasAya dubbalANaM tavaniyama tavovahANa raNaduddharabharabhaggayaNissahaya NisiTrANaM2 ghoraparIsahaparAjiyAsahapAraddharuddhasiddhIlayamagganiggayANaM2 visayasuhatucchaAsAvasadosamucchiyANaM4 virAhiyacarittanANadaMsaNajaiguNavivihappayAranissArasunnayANaM5 saMsAra-apAradukkhaduggai bhvvivihprNpraapvNcaa| dhIrANa ya jiNaparisahakasAya seNNadhii dhaNiyasaMjama ucchAhanicchiyANaM ArAhiyanANasaNacaritta joganissalasuddhasiddhAlayamaggamabhimuhANaM surabhavaNavimANasokkhAiM aNovamAiM / bhutUMNa ciraM ca bhogabhogANi tANi divvANi maharihANi tao ya kAlakamacuyANaM jaha ya puNo laddhasiddhimaggANaM aMtakiriyA / caliyANa ya sadevamANussa dhIrakaraNakAraNANi bodhaNa aNusAsaNANi guNadosadarisaNANi / diTuMte paJcaye ya soUNa logamuNiNo jahaTriyA sAsaNammi jaramaraNanAsaNakare / ArAhiyasaMjamA ya suraloga paDiniyattA uti jahasAsayaM AcArAMga ke svarupa nirUpaNa meM kara diyA gayA hai / isa prakAra yaha vyAkhyAprajJapti kA svarUpa hai // sU0 178 // AcArAMganuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI dIdhela che. vyAkhyA prajJaptinuM A prakAranuM svarUpa che. sU- 178 zrI samavAyAMga sUtra Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___737 bhAvabodhinI TIkA. SaSThAna svarUpanirUpaNam siva savvadukkhamokkhaM / ee aNNe ya evamAI atthA vitthareNa ya / NAyAdhammakahAsu NaM parIttA vAyaNA saMkhejA aNuogadAra jAva saMkhejAo pddivttiio| se NaM aMgaTyAe chaThe aMge, do suya kkhaMdhA, egUNavIsaM ajjhayaNA, te samAsao duvihA paNNattA, ta jahA-cariyA ya kappiyA ya, dasa dhammakahANaM vaggA, tattha NaM ega megAe dhammakahAe paMca paMca akkhAiyAsayAiM egamegAe akkhA iyAe paMca paMca uvkkhaaiyaasyaaiN| egamegAe akkhAiyAe paMca paMca akkhAiya-uvavkhAiyasayAiM / evamevasapukvovareNaM adbhuTAo kahAnakakoDIo bhvNtiitimkkhaao| egaNatIsaM uddesaNakAlA egaNatIsa samuddesaNakAlA, saMkhejjAiM (paMcalakkhA chAvatari) payasa hassAiM payaggeNaM paNNattAI, saMkhejjA akkharA jAva caraNakaraNaparUvaNA Apavijai / se taM NAyAdhammakahAo ||suu0 179 aba sUtrakAra chaThaveM aMga kA svarUpa kahate haiM zabdArtha--(se kiM taM NAyAdhammakahAo ?) atha kAstA jJAtAdharmakathAH-he bhadaMta ! jJAtAdharmakathA kA kyA svarUpa hai ? utara-(NAyAdhammakahAsu Na) jJAtAdharmakathAsu khalu-isa jJAtAdharmakathAMgameM (NAyANaM NagarAI ujANAiM ceiyAI. vaNasaMDA, rAyANo, ammApiyaro samosaraNA dhammAyariyA, dhAmakahAo ihaloiyaparaloiyaiDDivisesA, bhogaparicAyA, pavvajAo, suyapariggahA, tavovahANAi, pariyAyA, saMlehaNAo, bhattapaJcavakhA have sUtrakAra chaThThA aMganuM svarUpa batAve che - zA-(se kiM taM NAyAdhammakahAo?) atha kA sA jJAtA dharmakathA: ? - Mr-! zAtA thAnuvu 2135 cha? uttara- (NAyA dhammakahAsu Na) jJAtAdharmakathAma khala-sA jJAtAdharmathA nmn| mAM (NANANaM garAI ujANAI ceiyAI, vaNasaMDA, rAyANo, ammApiyaro, samosaraNAI, dhammAyariyaH, dhammakahAo, ihaloiyaparaloiyaiDivisesA, bhogaparicayA, pavajAo, muyapariggahA, tavovahANAI, pariyAyA, saMlehaNAo, bhattapa zrI samavAyAMga sUtra Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 samavAyAGgasUtre NAI, pAovagamaNAI, devalogagamaNAI, sukulapaJcAyAyAI, puNabohilAmA, aMtakiriyAo ya AghavijjaMti) jJAtAnAM nagarANi udyAnAni caityAni vanapaNDAH rAjAnaH ambApitarau samavasaraNAni dharmAcAryAH dharmakarthAH aihalaukikapAralaukikaRddhivizeSAH, bhogaparityAgAH pravrajyAH, zrutaparigrahAH, tapa upadhAnAni, paryAyAH, saMlekhanAH, bhaktapratyAkhyAnAni, pAdapopagamanAni devalokagamanAni, sukulapratyAyAtAni, punarbodhilAbhAH antakriyAzca AkhyAyate-jJAtazabda kA artha udAharaNa haiM / udAharaNa-pradhAna jo dharmakathAe~ hai unakA nAma jJAtAdharmakathA hai| meghakumAra Adi ke nagaroM kA, udyAnoM kA, caityoM kA, vanaSaNDoM kA, rAjAoM kA, mAtApitA kA, samavasaraNoM kA, dharmAcAryoM kA, dharmakathAoM kA, aihalaukika evaM pAralaukika RddhiyoM kA, bhogaparityAga kA, pravrajyA kA, zrutaparigraha kA, utkRSTa tapasyAoM kA, paryAyoM kA, saMlekhanA kA, bhaktapratyAkhyAnoM kA, pAdapo. pagamanoM kA, devalokagamanoM kA, uttamakuloM meM janma lene kA, punarbodhi kI prApti kA, aMtakriyAoM kA varNana hai |(jaav) yahAM isa yAvat pada se 'paNNavijjati, parUvijjati, dasijjaMti, nidaMsijjati, uvadaMsijjaMti' ina anukta kriyApadoM kA grahaNa kiyA gayA hai| inakA artha AcArAMga cakkhANAI, pAovagamaNAI, devalogagamaNAI, sukulapaccAyAyAI, puNabohilAbhA, aMtakiriyAo, ya AghavijjatiH jJAtAnAM nAgarANi, udyAnAni, caityAni, vanaSaNDAH, rAjAnaH, ambApitarau, samavasaraNAni, dharmAcAryAH, dharmakathAH, aihalaukikaparalaukika RddhivizeSAH, bhogaparityAgAH, pravrajyAH, zrutaparigrahAH, tapaupadhAnAni, paryAyaH, saMlekhanAH, bhaktapratyAkhyAnAni, pAda, popagamanAni, devalokagamanAni, sukulapratyAtAni, punarvAdhilAbhoH, antakriyAzca AkhyAyante-'jJAta' zahana! A GIS295' thAya che. 2 54thA me| udAharaNapradhAna che, temane "jJAtAdharmakathA" kahe che, e jJAtA kathAomAM meghakumAra AdinAM nagaranuM, udyAnanuM, caityanuM vanaNaMDenuM rAjAonuM, mAtApitAnuM, dharmAcAryonuM dharmakathAonuM, Aloka ane paralekanI addhinuM bhoga parityAganuM. pravrajyAnuM mRtaparigrahanuM, ugratapasyAonuM, paryAyanuM saMkhanAnuM, bhakatapratyAkhyAnanuM, pAdapipaganenuM devalokagamananuM, uttamakuLamAM janma prApta karavAnuM baMdhanI punaHprAptinuM bhane mAyA-mAnupae nache. (jAva) AEN 24t 'yAvat' 54thI paNNavijjaMti, parUvijaMti desijjaMti,nidasijati uvadaMsijjati' meM jiyApahone aDa 42||yaaNche. zrI samavAyAMga sUtra Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThAGgasvarUpanirUpaNam 739 kA svarUpa nirUpaNa karate samaya likha diyA gayA hai| so vahAM se dekha lenA / tathA (NAyAdhammakahAsu NaM) jJAtAdharmakathAsu khalu-jJAtAdhamakathAmeM (viNayakaraNajiNasAmisAsaNavare pavvaiyANaM) vinayakaraNajinasvAmi zAsanavare prajitAnAM-vinayamUlakavardhamAnaprabhu ke zreSTha zAsana meM pravra jitoM kA (saMjamapaiNNapAlanadhiimaiyavasAyadubvalANaM) saMyamapratijJApAlana dhRtimativyavasAyadurbalAnAm-17 satara prakAra ke sAvadha viratirUpa saMyama kA pAlana meM hetubhUta cittasamAdhirUpa dhairya se, sadaasada viveka. rUpa buddhi se aura gRhItatratoM ke paripAlana karane meM utsAharUpa vyava. sApa se durbalakAtara bane hue haiM inakI prarUpaNA isa aMga meM haiM / taba niyama tavovahANaraNaduddharabharabhaggaNissahayaNisiTThANaM) taponiyamatapa upadhAnaraNadurdharabharabhagnakaniHsahakanisRSTAnAm-(tava)tapa-anazanAdirUpa bAraha prakAra kA tapa, (niyama) niyama-abhigrahavizeSarUpaniyama, (tavovahANa) tapa upadhAna-ugra tapa karanA (raNa) raNa ye tInoMrUpa raNa-saMgrAma tathA ye tInoMrUpa (daddharabhara) kaThinAI se vahana karane lAyaka bhAra ina donoM se bhagnakaparAjita (hAre hue) ata eva niHsahaka zaktirahita hone se isIse nisRSTa-saMyamake ArAdhanA karane meM sAmarthya se varjitoM kA isa aMga meM temane artha AcArAMganuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI devAya che, te tyAM te artha vAMcI sevA tathA (NAyAdhammakahAsu NaM) jJAtAdharmakathAsu khalu-jJAtA yama thAmA ( viNayakaraNajiNasAmisAsaNavare pabaiyANaM) vinayakaraNajinasvAmizAsanavare pravrajitAnAM-vinayabhUsa4 1 bhAna prabhunA zreSTha zAsanamA praaina thayelA saMjamapaiNNapAlanadhiimaivavasAyadubvalANaM-saMyamapratijJApAlanadhRtimati vyavasAyadurbalAnAm-~17 342nA sAvadha virati35 sayamanA pAsana martha vittsamAdhirUpa dhairyathI, sArA narasAnA vivekarUpa buddhithI, ane dhAraNa karelA vratanuM regya rIte pAlana karavAnA utsAharUpa vyavasAyathI durbala banelA sAdhuonuM varNana karAyuM che. tavaniyamatavovahAgaraNaduddharabharabhaggaNissahayaNisiTThANaM-taponiyamatapaupadhAnaraNadurdhara bharabhagnaka niHsahaka nisRSTAnAm---(tava ) mana mA 4I2nA ta5, (niyama) viziSTamali35 niyama, (tavovahANa) tapaudhAna-GA2i taya, (raNa) ai 35 24sAma, tathA ye trANe 35 [duddhara bhara] bhAmuztI pAina 461 zaya ta lA2, se mannethI 42 (niHsahaka) tamanA pAsanane bhATenI re tana me te zatithI 2Dita maneA-(nisRSTa) sayabhanu pAlana karavAne asamartha banelA evA sAdhuonuM varNana A aMgamAM karAyuM che. tathA zrI samavAyAMga sUtra Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 samavAyAGgasUtre varNana hai| tathA ( ghoraparIsahaparAjiyAsahapAradvaruddhasiddhIlayamagganiggayANa) ghoraparISahaparAjitAsahaprArabdha ruddha siddhAlaya mArganirgatAnAmkSutpipAsA Adi asahya parIpaha se parAjita-hAre hue tathA asahyasAmarthyahIna ata eca-prArabdharuddha-tapa saMyama kI ArAdhanA meM ruke hue isaliye siddhAlayamArganirgatA-samyagjJAna, aura samyaka cAritrarUpa mokSa mArga se nirgatA-mArga se nikale hue kA isa meM varNana hai / tathA (visayasuhatuccaAsAvasadosamucchiyANaM ) viSayasukhatucchAzAvazadoSa mUJchitAnAm-viSayasukha kI tuccha AzAvaza se utpanna hue doSoM se mUcchita-arthAt-mU yukta unakA isameM vyAkhyAna hai / (virAhiyacaritta nANadaMsaNajaiguNavivihappayAranissArasunnayANa ) virAdhitacAritrajJAna darzanayatiguNa-vividha prakAraniHsArazUnya kAnAm-cAritra, jJAna,aura darzana inakI virAdhanA karane se aura (jaiguNa vivihappayAra) yatiguNavividhaprakAra-vividhaprakAra ke yati ke mUla guNa aura uttaraguNoM ko virAdhanA se (nissAra sunnayANaM) niHsAra zUnyakAnAm-sAra rahita hone se zUnya bane hue unakA isameM varNana hai / tathA-(saMsAraapAradukkhaduggaI bhavaviviha paraMparApavaMcA ) saMsArapAraduHkhadurgati bhavavividhaparamparAprapaJcA ( ghoraparIsahaparAjiyAsahapAraddharuddhasiddhAlayamagganiggayANaM ) ghora parISahaparAjitAsaha prArabdharuddhasiddhAlayamArganirgatAnAm--kSudhA pipAsA mA asahya parIpADAthI 52irta thavAthI tathA (asaha) sAmathrya DIna thAne 2 tapa saMyamanI ArAdhanA karatA aTakI gayelA, ane tene kAraNe samyagradarzana, samyajJAna, ane samyapha cAritarUpa mokSamArgathI vimukha thayelA sAdhuonuM varNana 241 24degmA 42yu cha. tathA ( visaya-suhatucchaAsAvasadosamucchiyANaM ) viSayasukhatucchAzAvazadopachitAnAm --viSayasumanA tu27 mAzAne tAme thavAthI utpanna thayelA dethI mUcchita thayelAonuM varNana A aMgamAM karAyuM che. virAhiyacaritanANadaMsahajaDguNavivihappayAra-nissAra-sunnavANaM ) virAdhita cAritra-jJAna-darzana-yatiguNa-vividha--prakAraniHsAra zUnyakAnAmzAna zana mane yAtrinI pidhanA 421AthI mane ( jaiguNavivihappayAra ) yatinA vividha 42 // bhuukhnne| bhane uttrshuai|nii virAdhanA 42vAthI (nissAra sunnayANaM) ni:sAra zUnyakAnAm-ni:sAra thavAne sIdhe zUnya mAnelA mAnu vAna bhAmamA thucha. tathA (saMsAra-apAra-dukkha-duggaI-bhava-viviha-paraMparApavaMcA ) saMsArapAraduHkhadurgatibhavavividhaparamparAmapaJcA--sasA2mA manata zrI samavAyAMga sUtra Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 741 bhAvabodhino TIkA. SaSThAGgasvarupanirUpaNam -saMsAra me anata klaza se yukta jo nAraka, niryazca, kumanuSya, kudeva meM janmarUpa durgati bhava haiM unake jo aneka paramparA unakA vistAra isa aMga meM kahA jAtA hai| (dhIrANa ya jiyaparIsahakasAya seNNadhiidha. Niya saMjama ucchAhanicchiyANaM) dhIrANAM jitaparISahakaSAyasainyadhRtidhanikasaMyamotsAha-nizcitAnAm-parISahakaSAya rUpa sainya ko jItane vAle tathA dhairyarUpa dhanavAle, sayamAtsAha se nizcita-yukta arthAt saMyama ko nirantara pAlane ke nizcayavAle dhIrANAM-dhIroM kA isameM varNana hai| (aArAhiyanANadasaNacarittajoganissalla suddhasiddhAlayamaggamabhimuhANaM ) pArAdhitajJAnadarzanacAritrayoganiHzalyazuddhasiddhAlayamArgAbhimukhAnAm-( ArAhiyanANadaMsaNacarittajoga) ArAdhitajJAnadarzanacAritrayoga--jJAna, darzana aura cAritra rUpa yogoM ko ArAdhita karane vAle tathA (nissala)niHlya-mAyA. dizalya rahita (suddha) zuddha-aticAra rahita jo(siddhAlayamagga)siddhAlaya mArga-mokSamArga ke(abhimuhANaM) abhimukhAnAm-saMmukha-arthAt-mokSa mArga para calane vAle unakA isameM varNana hai| (aNoyamAI) anupamAni-anupama (surabhavaNavimANasokkhAI) surabhavanavimAnasaukhyAni-deva janma ke jo vimAna saMbaMdhI vaimAnikasukha unakA isa aMga meM varNana haiN| tathA-(tANidivvANi mahAriyANi tAn divyAn mahANi-mahAha-atiprazastatAndeva loka saMbaMdhI (bhogabhogANi ) bhoga bhogAn-pracurataramano'bhilaSita duHkhathI yukata nAraka, tiya ca, kumanuSya ane kudevamAM janma levA rUpa je durgatilv cha. temanI 525rAnuna mA zayu che. ( dhIrANa ya jiyaparIsahakasAyaseNNadhiidhaNiyasaMjamaucchAhanicchiyANaM ) dhIrANAM jitaparISahakaSAya sainyatidhanikasaMyamotsAhanizcitAnAma--pariSada prAya rUpa sinyane jItanAra tathA dharUpa dhanavALAM saMyamanuM nirantara pAlana karavAnA daDha nizcayavANA pIra puruSonu mA mA pana 42||yu 2. (ArAhiya nANadaMsaNa caritta-joga-nissalla-suddha-siddhAlaya-maggamabhimuhANaM ) ArAdhitajJAna darzanacAritrayoga niHzalyazuddhasiddhAlayamArgAbhimukhAnAm--zAna, zina bhane yAtri35 yAgAnI mArAdhanA 42 / 2 / tathA (nissalla) mAyA mA izakSya hita, (suddha)zuddha-matiyA2 2Dita,(siddhAlayamagga)mokSamA (abhimuhANaM)sa bhuma (bhakSamAge yAsa ) vonu na ma mA yu cha.(aNocamAiM) anupamAni-anupama (surabhavaNavimANasokkhAiM) surabhavanavimAnasaukhyAni-he manA vaimAni sumanu vana PAL Ai 426yu cha. tathA (tANi divvANi mahAriyANi) tIna divyAn mahArhANi-hevana! mati prazasta (bhogabhogANi) bhoga bhogAn zrI samavAyAMga sUtra Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kadara samavAyAGgasUtre bhogoM ko (ciraM bhuttuNa) ciraM muttavA-bahuta kAlataka bhoga karake (to) tata:-vahAM se (kAlakamacuyANaM) kAlakramacyutAnAM devaloka kA Ayu saMpUrNa kara vahAM se cave hue (puNo) puna:-phira (laddhasiddhimaggANaM) labdhasiddhimArgAnAm-mokSamArga ko prApta karane vAle unakA (jahA)yathA-jaise inakI (aMtakiriyA) antaH kriyAmukti hotI hai unakA isameM varNana hai / tathA (caliyANaya)calitAnAM ca-mokSamArga se calita(sadevamANussadhIrakaraNakAra. jAni) sadeva-manuSya dhIrakaraNakAraNAni-deva sahita manuSyA ko dhIrakaraNesvamArgagamana meM dRDhatA saMpAdana karane ke hetubhUta (bodhaNa aNusAsaNANi) bodhanAnuzAsanAni-bodhana-isa rIti se saMyama ArAdhanA karanI cAhiye ityAdi kathanarUpa anuzAsana-kaise saMyama se patita hote ho isa bAta kI prarUpaNA isameM haiM tathA(guNadosa darisaNANi) guNadoSadarzanAni-saMyama ArAdhana meM guNa hai aura usakI virAdhanA meM (darisaNANi) darzanAnidarzakavAkyoM kA isa meM kathana hai / (logamuNiNo) lokamunayaH-lokamunizukaparivrAjaka Adi saMnyAsIloga (diTTate) dRSTAntAM-daSTAntoM-udAharaNoM ko (paJcaye ya) pratyayAMzca-bodhajanaka vAkyoM ko (soUNa) zrutvA-suna karake (jaha) yathA-jaise (jaramaraNanAsakare) jarAmaraNanAzanakare-jarA, maraNa ko bhane bhAnavAMchita logone (ciraMbhuttUNa) ciraM bhuktavA aint samaya savIna (tao) tataH-tyAMthI (kAlakamacayANa) kaalkrmcyutaanaaN-|nu AyuSya 53 4zana-25vIna, (puNo) punaH-32NthI (laddhasiddhimaggANaM) labdhasiddhimArgAnAm-bhAsamAna prApta 42nArAnu tathA (jahA) 44 rIte temanI aMtakiriyA) antaHkriyA-muhita thAya che tenu varNana Ram mA 42||yu cha. tathA (caliyANa ya) calitAnAM ca-mokSamAthI yatita (sadevamANussadhIrakaraNa kAraNAni) sdevmnussydhiirkrnnkaarnnaani--he| tathA manuSyAne [dhIrakaraNe] svabhA manamA 4DhatA sapAna 42vAnA 412935 (bodhaNa ANusAsaNANi) bodhanAnuzAsanAni-mAdhana-sayabhanI ArAdhanA vI te 42vI joIe ane kevI rIte saMyamanA mArgethI patana thAya che. tenI prarUpaNa A aMgamAM 42vAmAM AvI cha. tathA (guNadosadarisaNANi) guNadoSadarzanAni-sayabhanI mArAdhanAmA gu bhane tenI 12nAmA hoSa cha, me 2nA (darisaNANi) darzanAni-za pAyAnu 4thana Ani 42|yu cha. (loga muNiNo) loka munayaH-muni-zuparimAmAha sanyAsI (diDhate) dRSTAntAM-GISNene tathA [paJcayeya] pratyayAzca-mohAya pAyAne (soUNa)zrutvA sAmagAne (jaha) ya thA- zete (jaramaraNanAsakare) jraamrnnnaashnkre-42|| bharaghunA nA zrI samavAyAMga sUtra Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 743 bhAvabodhinI TIkA. SaSThAisvarUpanirUpaNam nAza karane vAle (sAsaNammi)zAsane-jinazAsana meM (DiyA) sthitA-sthita huve arthAt jinazAsana meM Aye unakA isa aMgameM varNana hai| tathA-(ArAhiya saMjamA ya) ArAdhitasaMyamAzca-saMyama ko ArAdhana karane vAle ( suralogapariniyattA ) suraloka pratinivRttAH-devaloka jAkara pIche Aye huve (jaha) yathA-jaise (sAsayaM sivaM savvadukkhamokkhaM)zAzvataM zivaM sarvaduHkhamokSa-zAzvat-nitya,ziva-kalyANakArI saba duHkhoM se rahita mokSa ko (uti) upayanti-mApta karate haiM unakA isa aMga meM varNana hai| (ee aNNe ya evamAI) ete anye ca evamAdikA ye saba pUrvokta viSaya tathA isI prakAra ke viSaya (atyavitthareNa ya) atra vistAreNa ca-vistAra se isa aMga meM varNita hai| (gAyAdhammakahAsu NaM) jJAtAdharmakathAsu khalu-jJAtA dharmakathA ke andara (parittA vAyaNA) parItA vAcanAH-saMkhyAta vAcanAyeM haiM, (saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyAtA anuyogadvArANi-saMkhyAta anuyogadvAra haiM, (jAva saMkhejAo paDivattIo) yAvat saMkhyAtAH pratipattayaH-saMkhyAta pratipattiyoM haiM, yahAM yAvat zabdase "saMkhyAta veSTaka haiM, saMkhyAta zloka haiM, saMkhyAta--niyuktiyAM haiM, aura saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiM' isa anukta pATha kA saMgraha hubhA hai| (se gaM aMgaThyAe 42 / 2 (sAsAgammi)zAsane-lina zAsanamA (TiyA) sthitA-mA0yA meTale haiM CrnasanamA 58 pyA, tetu pana. Al Ani cha. tayA (ArAhiya saMjamA ya (ArAdhita saMyamAca-sayamanu sana 2nAsa (suraloga pariniyattA) saralokapratinivRttA:-sAmAthI 2yavIna mAvatA (jaha) yathA-vI zate (sAsayaM sivaM savvadukkhamokkha)zAzvataM zivaM sarvadaHkhamokSa-zAzvata (nitya), ziva (48yaa|1) samasta mAthI 2Dita mokSane(uti)upayanti-prati 42 cha, tanu na 241 mamA 42rAyu che. [e e aNNe ya evamAI] ete anye ca evamAdikA-pUrata se yA viSayAnu tathA me prazna anya viSayAnu 57 (atthA vitthareNa ya) atra vistAreNa ca-al Awi vistArapUrva 14na 42|yu cha (NAyA dhammakahAsu NaM] jJAtAdharmakathAsu khalu--jJAtA 4thAmA (parittA vAyaNA) parItA vAcanA:-jyAta vAyanA cha, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyAtA anuyogadvArANi-yAta manuyogabA2 , (jAva saMkhejAo paDivattIo)yAvat saMkhyAtAH pratipattayaH-sajyAta pratipattiyo tyAM sudhInA pado samajavAnAM che eTale "saMkhyAta veSTa che, saMkhyAta leke che. saMkhyAta niyukita che, ane saMkhyAta saMgrahaNi che." A padane saMgraha samajavAne zrI samavAyAMga sUtra Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre chaTThe aMge) sA khalu aMgArthatayA paSThA aMgaH - yaha jJAtAdharmakathAMga sUtra aMga kI apekSA chaThavAM aMga hai| (do sukkhaMdhA) dvau zrutaskandhau - isameM do zrutaskaMdha haiN| ( egUNavIsaM ajjhayaNA) ekonaviMzatiradhyayanAni - prathama zrutaskaMdha meM unnisa adhyayana haiN| (te samAsao dubihA paNNattA) tAni samAso dvividhAni prajJaptAni ve adhyayana saMkSepa se do prakAra ke haiM, (taM jahA ) tadyathA - ve prakAra ye hai (cariyA ya kappiyA ya) cAritAni kalpitAni - unameM caritra Adi rUpa meghakumAra Adi ke satya udAharaNa hai, kalpita - bhavyajanoM ko pratibodhita karane ke nimitta tumba Adi ke udAharaNarUpa [dasaghammakahANaM vaggA ] dazadharmakathAnAM vargAH-dharmakathA ke daza varga haiM, (tatthaNaM) tatra khalu ( egamegAe dhammakahAe) ekaikasyAM dharmakathAyAm - eka eka dharmakathA meM (paMca paMca prakvAiyAsayAI) paJca paJca AkhyAyikAzatAni - pAMcasau pAMcasau AkhyAyikAe~ haiM / ( egamegAe akkhAiyAe) ekaikasyAmAkhyAyikAyAm - eka eka AkhyAyikA meM (paMca paMca uvakkhAiyAsayAI) paJca paJca upAkhyAyikAzatAni - pAMcasau pAMcasau upAkhyAyikA haiM / ( egamegAe uvakvAiyAe) ekaikasyAM upAkhyAyikA nAma - eka eka upAkhyAyikA meM (paMca paMca akkhAiya uvakkhA iyasayAi) che ( se NaM agaTTayAe chaTThe aMge) sA khalu agArthatayA SaSTho aMga:- maMganI apekSAye mA jJAtAdharbhayAMgasUtra cha aMga hai. (do sukkhaMdhA) dvau zrutaskandhautemAM me zrutasdha che, (egUNavIsaM ajjhayaNA) ekonaviMzatiradhyayanAnipahelA zrutasmdhabhAM yogAzIsa adhyayana che, (te samAsao duvihA paNNattA) tAni samAsato dvividhAni prajJaptAni - te adhyayano saMkSiptamA je prAranA che, (taM jahA ) tadyathA-- te prAmA pramANe che - (cariyA ya kappiyAya) caritAni kalpitAni - temAM yaritra yAhiya meghakumAra mAhinA satya bahAro che, kalpita-vyavAne mogha khApavAne bhATe tuMDA mAhinA uhAharaNaiya sthita uhAharaNe paNa che. (dasa dhammakahANaM vaggA) - daza dharmakathAnAM vargA-dharmathAnA isa varga che. (tatthaNaM) tatra khalu - temAM ( egamegAe dhamkAe ) ekaikasyAM dharmakathAyAM - pratye dharmAma (paMca paMca akkhAiyAsayAiM ) paJca paJca AkhyAyikAzatAni - pAMyase pAMyaseo AdhyAyi che. (ega megAe akkhA - iyAe) ekaikasyAmAkhyAyikAyAm - pratyeAmyAyAmAM (paMca paMca uvakkhAiyAsayAiM ) paJca paJca upAkhyAyikA zatAni - pAMyaseo, pAMyaso upAdhyAyithe / che. ( egamegAe ubavakhAiyAe ) ekaikasyAM upAkhyAyikAnAm - pratyeka upAyA zrI samavAyAMga sUtra 744 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThAGgasvarUpanirUpaNam bhava. 9 paJca paJca AkhyAyikopAkhyAyikAzatAni - pAMcasau pAMcasau AkhyAyikA upAkhyAyikAe~ haiM / ( evameva ) anena prakAreNa - isa prakAra se ( sapundAvareNaM) sapUrvApareNa - pUrvApara kI saMyojanA karane para (aDaDAo kahAnakakoDIo bhavatItimakkhAo ) ardhacaturthA kathAnakakoTathaH ntItyAkhyAtaM - tIna karoDa pacAsa lAkha kathA kI saMkhyA hotI hai aisA bhagavAnane kahA hai / ( eguNavIsaM uddesaNakAlA) ekonabIzaduddezanakAlA:prathama skaMdha meM unnIsa uddezanakAla haiM (egUNavIsaM samuddesaNakAlA ) ekonavizatsamudezanakAlA:- unnIsasamuddezanakAla haiN| ( saMkhejjAI paMcalakkhA chAttaraM payasyasahassAI ) saMkhyeyAni paJcalakSANi SaTsaptati padazatasahasrANi padAgreNa prajJaptAni padaparimANa kI apekSA pAMca lAkha chihattara hajAra pada hai / ( saMkhejjA akkharA ) saMkhyeyAnyakSarANi-akSara saMkhyAta haiM (jAva caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjai ) yAvat caraNakaraNa prarUpaNA AkhyAyate - yAvat pada se ina anuktapAThoM kA saMgraha yahAM huA hai - " anaMtA gamAH, anaMtA paryavAH parItAstrasAH, anaMtA sthAvarAH, zAzvatAH kRtAH nibaddhA: nikAcitAH jinaprajJaptA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, darzyante, nidarzayante, upadazyante, sa evaM AtmA, evaM yAmAM (paMca paMca akvAiya uvakvAiyasayAI) paJca paJca akhyAyiko - pAkhyAyikAzatAni - pAMyaseo, pAMyaseo madhya yiA upAdhyAthi che. (evameva ) anena prakAreNa1-2 ala (ggsajto) agafatq-yaiuzal a'Qal seal aTThAo kahAnakakoDIo bhavatIti makkhAo ) ardhacaturthA kathAnaka koTayaH bhavantItyAkhyAtaM - roDa paMtha salAma aadhyaayiaa| che. ema lagavAne hesa che. ( egUNavIsaM uddesaNakAlA) ekonatriMzaduddezana kAlAH -- cAhelA zrutasmAM mogaNIsa uddezanaana che. ( egUNavIsaM samudde saNakAlA) ekonaviMzatsamudezana kAlAH -- bhogalIsa samuddezanA che. (saMkhejjAi paMca lakkhAchAvattariM payasaya sahassAi) saMkhyeyAni pazJcalakSANi SaTsaptati padazata sahasrANi padAgreNa majJaptAni yA chotera innara (176000) yaha che. ( saMkhejjA kharA ) saMkhyeyAnyakSarANi-saNyAta akSaro che. (jAva caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjara) yAvat caraNakaraNaprarUpaNA AkhyAyate - 22428 sudhInA honA samAveza harAyo che. ahIM' 'yAvat' zaNDathI manaMta gama che, anaMta pryaaye| che. saMkhyAta trasa che. anaMta sthAvara che, tathA zAzvataH kRtAH nibadvAH nikAcitAH jinaprajJaptAbhAvA AkhyAyante, prajJApyante, parUpyante, nidaryante, upadarzyante, sa eva AtmA, evaM jJAtA, evaM vijJAtA bhavati' zrI samavAyAMga sUtra 745 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 samavAyAGgasUtre TIkA-'se kiM taM NAyAdhammakahAo' atha kAstA jJAtAdharmakathA:-prava. canasya SaSThamaGga jJAtAdharmakathAGgasUtraM kiMvidham ? 'NAyA dhammakahAsu NaM' jJAtAdharmakathAsu khalu jJAtAni-udAharaNAni-tatpradhAnA dharmakathA:-athavA prathamazrutaskandho jJAtAbhidhAyakatvAt jJAtAni, dvitIyastu dharmakathA:. jJAtAni ca dharmakathAzca=jJAtAdharmakathA:-'jJAtA' ityatrAkArAgama ArSatvAta, tAmu 'NAyANaM' jJAtAnAm-udAharaNatvenopanyastAnAM meghakumArAdInAM 'NagarAi' nagarANi ? 'ujjA jJAtA, evaM vijJAtA bhavati" inakA artha yahI AcArAMga svarUpa ke nirUpaNa karate samaya kara diyA gayA hai| so vahAM se dekha lenA / (setaM NAyAdhammakahAo)etAstA jJAtAdharmakathA:-yaha jJAtAdharmaGga kA svarUpa hai||suu0179|| TIkArtha-'se kiM taM NAyAdhammakahAo ?' ityAdi / he bhadaMta ! jJAtA dharmakathA kA kyA svarUpa hai ? uttara-jJAtAdharmakathAGga nAmake sUtra meM jo ki pravacana kA chaThavAM aMga hai usameM do zrutaskaMdha haiM / pahile zrutaskaMdha meM udAharaNa aura dvitIya meM dharmakathAe haiN| athavA jJAta zabda kA artha udAharaNa hai| udAharaNa pradhAna jo dharmakathAe~ haiM unakA nAma jJAtAdharmakathA hai| prathama vaktavya meM udAharaNapradhAna dharmakathAoM kA nAma jJAtAdharmakathA hai aura dvitIyavaktavya meM jJAtA aura dharmakathA ina donoM kA saMmilita nAma jJAtAdharmakathA hai| jJAtRdharmakathA aisA pada prayukta na hokara jo jJAtAdharmakathA aisA pada prayukta huA hai baha "A" kA Agama hone se huA hai aura isa Agama kA kAraNa ArSatA hai / isa jJAtAdharmakathA meM udaaA padane samAveza karAyo che. temane artha AcArAMganuM svarUpanirUpaNa karatI 15te mApI hiithe| che. to tyains devo. (se taM NAyAdhammakahAo) etAstA jJAtAdharmakathAH-jJAtAdhamathAMganu 241 ranu 2535 cha. ||suu. 176 // 2014--'se kiM taM NAyAdhammakahAo ?' ityAdi / he bhadanta ! jJAtAdharmakathAnuM kevuM svarUpa che? jJAtAdharmakAMgasUtra nAmanA pravacananA chaThThA aMgamAM be grutaskaMdha che, pahelA karaskadhamAM udAharaNo che ane bIjAmAM dharmakathAo che. athavA-"jJAta" zabdano artha udAharaNa thAya che. tethI udAharaNapradhAna je dharmakathAo che temanuM nAma "jJAtAdharmakathA" che. prathama vakta mAM udAharaNapradhAna dharmakathAonuM nAma jJAtAdharmakathA che ane bIjA vakatavyamAM jJAtA ane dharmakathA, e bannenuM saMmilita nAma jJAtAdharmakathA che. "jJAtRdharmakathA" evA padano upayoga na karatAM "jJAtAdharmakathApadano je upayoga karAyo che te 'Ano sAsama vAthI 42||ye cha, ane mA manu // 29 // 'ArSatA' che. zrI samavAyAMga sUtra Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 747 bhAvabodhinI TIkA. SaSThAisvarUpanirUpaNam NAI udyAnAni-paridhRtavastrAbharaNAH gRhItAsanAhArA janA yatra krIDArthamudyAnti-gacchanti tAni udyAnAni2, 'ceiyAI' caityAni-paiRtupuSpaphalasamRddhAni vanAni3, 'vaNasaMDA' vanaSaNDA: ekajAtIyavRkSayuktAnyudyAnAni, nAnAjAtIyata. rusaMpannAni vA4, 'rAyANo' rAjAnaH5, 'ammApiyaro' mAtApitarau6, 'samosaraNAI samavasaraNAni7, 'dhammAyariyA' dharmAcAryA:8, 'dhammakahAo' dharmakathA:9, 'ihaloiyaparaloiyaiDivisesA' aihalaukikapAralaukikaRddhivizeSAH aihalaukika pAralaukikasaMpadaH10, 'bhogapariccAyA' bhogaparityAgA:11, 'pavvajjAo' pravrajyAH 12, 'suyapariggahA' zrutaparigrahA:-zrutAdhyayanAni13, 'tavovahANAI' tapa upadhAnAni utkRSTatapaH-karaNAni 14, 'pariyAyA' paryAyAH navInapravrajyAmadAnA. dilakSaNAH, pUrvAvasthAtyAgenAvasthAntaragamanalakSaNA vA15, 'saMlehaNAo' saMlekhanAH-zarIrakaSAyAdi zoSaNalakSaNAH16, 'bhattapaccakravANAI' bhakta pratyAkhyAharaNarUpa se upanyasta hue medhakumAra AdikoM ke nagaroM kA1, udyAnoM kA-jahAM vastra AbhUSaNapahirakara loga Asana aura khAne kI sAmagrI le2 kara krIDA karane ke liye jAte haiM aise sthAnoM kA2, caityoM kASaD RtuoM ke puSpaphaloM se samRddha bane hue vano kA3, vanaSaMDoM kAeka jAti ke athavA nAnA jAti ke vRkSoM se yukta udyAnoM kA4, rAjAoM kA5, mAtApitA kA6, samavasaraNoM kA7, dharmAcAryoM kA8, dharmakathAtroM kA9, aihalaukika evaM pAralaukika RddhiyoM kA-saMpattiyoM kA10, bhogaparityAga kA11, pravrajyA kA12, zrutaparigraha kA-zrutAdhyayana 13, utkRSTatapasyAoM ko AcArita karane kA 14, navInapravrajyA pradAnAdirUpa athavA pUrvAvasthA ke parityAga se dUsarI avasthA ke dhAraNa karanerUpa paryAyoM kA15, zarIra aura kaSAya Adi ko zoSaNa karane rUpa saMlekhanA kA16, bhaktapratyAkhyAna-maraNavizeSa kA17, paadpopgmnA jJAtAdharmakathAmAM udAharaNa dvArA (1) meghakumAra AdinA nagaranuM, (2) udyAnanuM-jayAM loko vastra tathA AbhUSaNo paherIne Asana tathA khAvAnI cIjo laIne kIDA karavAne mATe jAya che evAM sthAnenuM, (3) cityanuM-cha RtuonAM puSpa ane phaLothI bharapUra vananuM, (4) vanaNaMDenuM-eka ja jAtanAM athavA vividha tanai vRkSApANAM nAnu, (5) samAnu, (6) bhAtApitAnu, (7)samavasaraNAnu', (8) pAyAnu, () 54thA sAnu, (10) mAsI mane 52sonI Rddhiyonu, (11) le parityAganu, (12) pranyAnu, (13) zrutapariyanu-zrutAdhyayana, (14) utkRSTa tapasyAonA AcaraNanuM, (15) paryAnuM-navIna pratrajyA pradAna AdirUpa athavA pUrvAvasthAno tyAga karIne bIjI avasthA dhAraNa karavA rUpa paryAyanuM, (16) zrI samavAyAMga sUtra Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 samavAyAGgasUtre nAni-maraNavizeSAH17 pAovagamaNAI' pAdapopagamanAni-pAdapasyeva-tarori va upagamanAni-nizcalatayA'vasthAnAni pAdapopagamanAni-yathApatitacchinnataruzArakhAvannizcalAnAM caturvidhAhAraparityAgapUrvakamaraNAnItyarthaH 18, 'devalogagamaNAI' devalokagamanAni19, 'sukulapaJcAyAyAI' sukulapratyAyAtAni-uttamakulajanmAni20, 'puNavIhilAbhA' punarvAdhilAbhA:-jinamaNItadharmamAptirUpAH21, 'atakiriyAo ya' antakriyAH sakalakarmakSayalakSaNAcati dvAvizatisthAnAni 'ApavijaMti' AkhyAyante, jAva' yAvat-yAvatpadAt 'paNNavijjati' prajJApyante 'parUvijjati' prarUpyante 'daMsijjai' dayate 'nidaMsijjaMti' nidazyante 'uvadaMsijaMti' upadazyante ityAdi SaTpadAni saMgrAhyANi / eteSAmarthastu AcArAGgasvarUpanirUpaNAvasare gtH| tathA 'NAyAdhammakahAsu NaM' jJAtAdharmakathAmu khalu 'viNayakaraNajiNasAmisAsaNavare pavvaiyANaM' vinayakaraNajinasvAmizAsanavare pravajitAnAmU-vinayakaraNaM-niyaprakAzakaM yajinasvAmizAsanaMvardhamAnazAsanam, tadevavaramU, anyazAsanApekSayA zreSThaM tatra pravrajitAnAM vinayamUlajinazAsane chinna athavA patita vRkSa kI zAkhA kI taraha nizcala banakara caturvidha AhAra ke parityAgapUrvaka maraNa karanerUpa saMthAroM kA 18 devalokoM meM utpanna hone kA19, vahAM se cavakara uttamakuloM meM janma lene kA20, punaH bodhikI prApti hone kA 21 aura sakalakarmakSayarUpa aMtakriyAoM kA ina 22 sthAnoM kA varNana hai| yahAM isa yAvat pada se ina 'paNNa vijjaMti, parUvijjati, daMsijjaMti, nidaMsijjaMti, ubadaMsijjaMti' anukta kriyApadoM kA grahaNa kiyA gayA hai| inakA artha AcArAMga kA svarUpanirUpaNa karate samaya likha diyA gayA hai| vahAM se dekha lenaa| tathA jJAtAdharmakathA meM-isa viSaya kA vistArapUrvaka kathana hai ki jo vinayaprakAzaka vardha. zarIra ane kaSAya AdinuM zoSaNa karanAra saM lekhanAnuM, (17) bhakata pratyAkhyAna- maraNa thizeSanuM, (18) pAdapopagamana-kapAyela athavA nIce paDela vRkSanI zAkhAnI jema nizcala banIne cAre prakAranA AhAranA parityAgapUrvaka maraNa prApta thAya tyAM sudhInA sathArAnu. (18) hekTabha japanna thaqAnu, (20) tyAMthI vyavIna uttama kuLamAM janma levAnuM, (21) bodhanI punaHprApti thavAnuM ane (22) samasta abhakSaya35 matajiyAgAnu, o mAvIsa sthAnAnu 19 che. maDI 'yAvat' 54thI 'paNNavijjati, parUvijjati, dasijjati, nidaMsijjati, uvadaMsijjati' me 5hone| samAveza thayela che. te kriyApadano artha AcArAMganuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI dIdhA che, to tyAMthI vAMcI le, tathA jJAtAdharmakathAmAM e viSayanuM savitara zrI samavAyAMga sUtra Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThAGgasvarUpanirUpaNam 749 diikssitaanaamityrthH| kIdRzAnAM teSAm ? 'saMjamapaiNNApAlaNadhiimaivavasAyadubbalANaM' saMyamapratijJApAlanadhRtimativyavasAyadurbalAnAm-saMyamasya-saptadazavidhasya sAvadyaviratilakSaNasya yA pratijJA, tasyAH pAlane hetubhUtA yA dhRtiH-cittasamAdhiH, matiH sadasadavivekarUpAbuddhiH, vyavasAyaH gRhotavrataparipAlanotsAhaH, eteSu durbalA kAtarAsteSAm, 'tabani yamatavova hANaraNaduddharabharabhaggayaNissahayaNi si. TANaM' taponiyamatapaupadhAnaraNa durdharabharabhagnakaniHsahakanisRSTAnAm-tatra-tapo'nazanAdidvAdazavidham, niyamAH abhigraha vizeSAH, tapa upadhAnam-ugratapaHsamAcaraNam, etattrayameva raNaH-kAtarajanakSobhakatvAt saMgrAmaH, tathA parizramakArakatvAllauhabhAravad durdharabharaH-durvahanIyabhArazca, tAbhyAM bhagnakAHparAjitAH niHsahakAH-nitarAmazaktAH, ataeva nisRSTAH-saMyamArAdhanasAmarthyavarjitA yete tathAbhUtAsteSAM2, mAnaprabhu ke zreSThazAsana meM dIkSita to ho cuke haiM pravrajyA dhAraNa kara cuke haiM parantu 17 sataraha prakAra ke sAyadyaviratirUpa saMyama kI pAlana meM hetubhUta cittasamAdhirUpa dhairya se, sajhasad vivekarUpa buddhi se aura gRhIta vratoM ke paripAlana karane meM utsAharUpa vyavasAya se durbala-kAtara bane hue haiM, tathA anazanAdirUpa bAraha prakAra kA tapa, abhigrahavizeSarUpa niyama evaM ugra2 tapasyA karanerUpa tapa upadhAna ye tIna hI kAyarajanoM ko kSobhakAraka hone se jinheM raNa jaise aura loha ke bhAra kI taraha baDI kaThinAI se dhAraNa kiye jAne ke kAraNa durvahabhAra jaise jJAta hone lage haiM, aura isIse jinakI kamara inake pAlana karane meM TUTa gaI haiarthAt-apane Apa ko jo sarvathA akSama-azakta mAnane laga gaye hai nirUpaNa karAyuM che ke-jeo vinayaprakAzaka vardhamAna prabhunA zAsanamAM dIkSita te thaI gayAM che paNa 17 sattara prakAranA sAvadyaviratirUpa saMyamanA pAlanamAM hetubhUta cittasamAdhirUpa dhairyathI, sArUM narasu samajavAnA vivekarUpa buddhithI, ane dhAraNa karelAM vratanA paripAlana karavAnA utsAharUpa vyavasAyathI durbala-kAyara banelA che, (eTale ke temanA pAlanamAM daDha rahI zakatA nathI) tathA anazanAdirUpa bAra prakAranAM tapa, abhigraha vizeSarUpa niyama ane ugra, ugra tapasyArUpa tapa upadhAna, e traNe kAyarone mATe kSobhakAraka hovAthI temane raNasaMgrAma jevAM tathA loDhAnA bejA samAna mahA muzkelIthI vahana karI zakAya tevA-duhabhArarUpa lAge che, ane tethI ja temanuM pAlana karavAne je loko potAnI jAtane asamartha mAne che, ane te nirbaLatAne kAraNe jemanI mane vRtti saMyamanI ArAdhanA karavAne asa zrI samavAyAMga sUtra Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 samavAyAGgasUtre tathA-dhoraparIsahaparAjiyAsahapAraddharuddhasiddhAlayamagganiggayANa' ghoraparISahaparAjitAsahaprArabdharuddhasiddhAlayamArganirgatAnAm=tatra-ghoraparISahai:=kSutpipAsAdyasahyakaSTaiH parAjitA:-asahAH sAmarthya hInAzca ataeva prArabdharuddhAH-prArabdhaMpArambhaviSayIkRtaM yat saMyamArAdhanaM tat rudraM-parityaktaM yaiste, ata eva siddhAlayamArganirgatAH-siddhAlayasya-mokSasya mArgAta samyagdarzanajJAnacAritrarUpAt nirgatAH-niHsRtAsteSAm3, tathA-'visayamuhatuccha AsAvasadosamucchiyANaM' viSayamukhatucchAzAvazadoSamUcchitAnAm-viSayamukheSu tuccheSu-niHsAreSu yA''zA tadvazAjAto yo doSastena mUcchitAsteSAm4, tathA-'virAhiya carittanANadaM. saNajaiguNavivihappayAranissArasunnapANaM' virAdhitacAritrajJAnadarzanayatiguNavividhaprakArazUnyakAnAm-virAdhitAni-cAritrajJAnadarzanAni yaiste tathA-yatiguNeSu vividhaprakAreSu-mUlottaraguNalakSaNeSu niHsArA=palAlavatsAravarjitAH, tathA te reva yatiguNaiH zUnyakAH kSAntyAyabhAvAt teSAm5, 'saMsAraapAradukkhaduggai aura isI azaktatA ke kAraNa jina kI manovRtti saMyama kI ArAdhanA meM sAmarthyarahita bana cukI hai| tathA-kSutpipAsA Adi asahya kaSToM se jo parAjita hokara asaha-zaktivikala ho rahe haiM aura isI nimitta ko lekara jinhoMne aMgIkRta saMyamArAdhanarUpa kArya kA parityAga karadiyA hai, ataeva jo siddhAlaya-mokSa ke samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritrarUpa mArga se nirgata-bahuta dUra ho cuke haiN| tathAnimsAra viSayasukhoM meM AzA ke vaza se udbhUta hue doSoM se jo mUcchita bana cuke haiM | tathA-jinhoMne samyaka cAritra, jJAna aura darzana inakI virAdhanA kara dI hai| vividha prakAra ke mUlottaraguNoM meM jo palAla kI taraha sAravarjita bana gaye haiM, aura isI kAraNa jo kSAntyAdi ke abhAva se una yatiguNoM se bilakula zunya ho cuke haiN| aise matha banI gaI che, e viSayanuM A aMgamAM varNana Ave che. tathA sudhA, pipAsA Adi asahya kaSTothI je o parAjita thaI gayA che-zakitahita banI gayA che, ane te kAraNe jemaNe dhAraNa karela saMyamaArAdhanAnA kAryane parityAga karyo che, ane jeo siddhAlaya-mokSanA samyagadarzana, samyagRjJAna ane samyakracAritrarUpa mArgathI vimukha thaI gayA che, temanuM varNana A aMgamAM karAyuM che, tathA jeo niHsAra viSayasukha bhogavavAnI AzAne adhIna thavAne kAraNe utpanna thayela dezI mUchita thaI gayA che, tathA jemaNe samyacaritra, jJAna ane darzananI virAdhanA karI che, ane vividha prakAranA mULa tathA uttaraguNothI je rahita banI gayA che, ane e kAraNe jeo kSAtyAdinA abhAve te yatiguNathI bilakula rahita zrI samavAyAMga sUtra Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThA svarUpanirUpaNam 751 bhavavivihaparaMparApavaMcA' saMsArApAraduHkhadurgatibhavavividhaparamparAmapazcA:-saMsAre caturgatilakSaNe apAraduHkhAH-anantaklezayuktA ye durgatibhavAH -- nArakatiryakuma nuSyakudevajanmarUpAsteSAM yA vividhA:-paramparAH-anekavidhAH koTayastAsAM prapaJcAH-vistArA AkhyAyante, pratrajitAnAmapi virAdhitasaMyamAnAM bhavabhramaNaM bhavatItyatra varNyate, iti bhAvaH / 'ca' punaH 'dhIrANa' dhIrANAM-saMyamamArgAdaacalitAnAM mahAsatvAnAm . 'jiyaparisahakasAyaseNNa dhiidhaNiyasaMjamaucchAhanicchiyANaM' jitapariSahakaSAyasainyadhatidhanikasaMyamotsAhanizcitAnAm-tatra jitAni pariSahakaSAyANI sainyAni yaiste-jitapariSahakaSAyasainyA:-parIpahakaSAya vijetAraityarthaH, dhRtidhanikA:-dhRtyadhanikAH-abhISTasAdhakatvAtsaMyamadhatisaMpannA ityarthaH, tathA-saMyamotsAhanizcitAH-saMyamotsAhe anavaratasaMyamapAlane nizcitaM-nizcayo yeSAM te tathoktAH eteSAM karmadhArayaH, teSAm9, tathA-'ArAhiyanANadaMsaNajIvoM ko isa caturgatirUpa saMsAra meM anaMtaklezayukta durgati, janmoM ko nAraka. tiryaJca, kumanuSya, kudevoM meM utpanna hone kI-vividha prakAra kI paramparA kA vistAra ho jAtA hai| kahane kA tApsarya yaha hai ki jIva pravrajita hokara bhI saMyama kI virAdhanA kara dete haiM unakA bhavabhramaNa anaMta ho jAtA hai| isa viSaya kA isa aMga meM varNana hai| tathA jo saMyamamArga se calAyamAna nahI hote haiM, aise mahAzaktizAlI puruSoM ko, ki jo apane mArga meM Agata parIpaha aura kaSAyoM kI senA ko jIta lete haiM, abhISTa kA sAdhaka hone ke kAraNa jo dhairya ko hI apanA sarvottama dhana samajhate haiM, nirantara saMyama ke pAlana karane meM jina kA nizcaya aDiga rahatA hai, tathA jo samyagjJAna; darzana aura cAritrarUpa banI gayA che. temanuM varNana A aMgamAM karavAmAM AvyuM che tathA evA ne A cAra gativALA saMsAramAM anaMta duHkhayukta durgati janmonI-nAraka, tirya ca kumanuSya, ane kudevomAM utpanna thavAnI-vividha prakAranI paraMparAno vistAra thAya che. tenuM tAtparya e che ke-je che dIkSA laIne saMyamanI virAdhanA kare che temane anaMtakALa sudhI bhavabhramaNa karavuM paDe che. A viSayanuM A aMgamAM varNana thayuM che, tathA jeo saMyamamArgethI calAyamAna thatA nathI evA mahAzakitazALI puruSonuM varNana A aMgamAM thayuM che. e mahAzakitazALI puruSo potAnA mArgamAM AvatA parISaha ane kaSAyonI senAo para vijaya meLave che, abhISTanA sAdhaka hovAne lIdhe jeo dheyane ja pitAnuM sarvottama dhana mAne che, saMyamanuM niraMtara pAlana karavAne mATe jeo daDhanizcayI che, tathA je samyaga jJAna, darzana ane cAri zrI samavAyAMga sUtra Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 samavAyAGgastre carittajoganissallasuddhasiddhAlayamaggamabhimuhANaM' ArAdhitajJAnadarzanacAritrayoganiHzalyazuddhasiddhAlayamArgAbhimukhAnAm-ArAdhitAH-saMsevitAH jJAnadarzanacAritrayogA yaiste-ArAdhitajJAnadarzanacAritrayogAH, tathA-niHzalyaH-mAyAdizalyatrayarahitaH, zuddhaH-vigatAticAro yaH siddhAlayasya mokSasya mArgaH, tatra abhimukhA gantumudhuktAH padadvayasya karmadhArayasteSAM tathoktAnAma3, 'aNovamAI' anupamAnisarvotkRSTAni 'surabhavaNavimANasokkhAI' surabhavana vimAnasaukhyAni-surabhavanedevajanmani yAni vimAnasaukhyAni vaimAnikasukhAni tAni iha AkhyAyante / saMyamArAdhakA vaimAnikadeveSUtpadyante iti bhAvaH! tathA tatra 'tANi' tAn prasiddhAn 'divvANi' divyAna-divi bhavAn svargIyAnityarthaH, 'maharihANi mahAniatiprazastAna 'bhoga bhogANi' bhogabhogAna-pracurataramano'bhilaSita zabdAdibhogAn 'ciraM' bahukAlaM ca 'bhUttUNa' muktapA, 'to ya' tatazca-devalokAca 'kAlakamacuyANaM' kAlakramacyutAnAm 'puNo' punaH 'laddhasiddhimaggANaM' labdhasiddhimArgANAM-labdhaH siddhimArgoM yaiste tepAm, manuSyajanmani saMprAmamokSamArgANAM 'jaha ya' yathA ca 'aMtakiriyA' antakriyA-mokSA bhavati, tathA''rakhyAyate / yoga ko acchI taraha sevita kara cuke haiN| mAyA, nidAna aura mithyA ina tIna zalyoM se evaM atIcAroM se rahita mokSamArga kI aura jo abhimukha bane hue haiM-usa tarapha jAne ke liye jo kaTibaddha ho rahe haiM aise jIvoM ko devoM ke janma meM jo vimAnasaMbaMdhI sarvotkRSTa sukha prApta hote haiM unakA isa aMga meM varNana hai| tAtparya isakA yaha hai ki jo jIva saMyama kI ArAdhanA karate haiM ve vaimAnikadevoM meM utpanna hote haiN| vahAM ke una2 prasiddha divya atiprazasta bhogabhogoM ko-pracuratara manobhilaSita zabdAdika viSayoM ko-cirakAlataka bhogakara bAda meM jaba ve vahAM se Ayu samApta kara cukate haiM to manuSyabhava prApta kara vahAM ve mokSamArga prApta karate haiM aura anta meM inheM mokSalAbha hotA hai yaha viSaya trarUpa veganuM sArI rIte sevana karI cukayA che, mAyA, nidAna ane mithyA, e traNa zathI tathA atIyArethI rahita mekSamArganI tarapha AgaLa vadhavAne je kaTibaddha thayela che, evA jIne devonI gatImAM vimAna saMbaMdhI je anupama sukha maLe che, tenuM A aMgamAM varNana karyuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke saMyamanI ArAdhanA karanAra jIva vaimAnika devamAM janma le che. tyAMnA e prasiddha divya ayutama bhegone-pracuratara manavAMchita zabdAdika viSayane lAMbA kALa sudhI bhagavAne tyAMnuM AyuSya pUruM thatAM tyAMthI cyavIne jyAre teo manuSyabhava pAme che tyAre mekSamArga prApta karavAne pravRtta thAya che ane Akhare teone mekSalAbha maLe che, zrI samavAyAMga sUtra Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 bhAvabodhinI TIkA. SaSThAGgasvarUpanirUpaNam tathA-'caliyANaM' sayamamArgAt calitAnAM sAdhUnAM sadevamANusadhIrakaraNakAraNANi' sadevamanuSyadhIrakaraNakAraNAni-devaiH sahitA manuSyAH sadevamanuSyAH, teSAM dhIrakaraNe-svamArgagamanadRDhatAsaMpAdane kAraNAni-hetubhUtAni 'bodhaNaaNusAsaNAni' bodhanAnuzAsanAni-bodhanAni ca anuzAsanAni ceti dvandvaH, tatra bodhanam-'evaM tvayA saMyamArAdhanaM kartavyam,' ityAdirItyA prakathanam, anuzAsanam-'kathaM saMyamArAdhanataH pacyuto bhavasi ? evaM kimucitaM tava ?' ityAdirItyA bharsanam . tathA-guNadosadarisaNAni' guNadoSadarzanAni-saMyamArAdhane ye guNAstadvirAdhane ca ye doSAsteSAM darzanAnidarzakAni ca vAkyAnyatrAkhyAyante / tathA-'logamuNiNo' lokamunayaH-zunaparivrAjakAdayaH, 'dilute' dRSTAntAn 'paJcaye ya' pratyayAMzca-bodhajanakavAkyAni ca "soUNa' zrutvA 'jaha' yathA "jarAmaraNanAsaNakare' jarAmaraNanAzakare 'sAsaNammi' zAsane-jinazAsane 'ThiyA' sthitAbhI isa aMga meM kahA gayA hai| tathA saMyamamArga se jo sAdhu calita ho rahe haiM aise una sAdhuoM ko apane mArga meM dRDhatA baMdhAnevAle bodhana aura anuzAsana vAkyoM kA ki jinase manuSyoM kI kyA bAta. deva. tAoM taka ko bhI dRDhatAbaMdha jAtI hai tathA saMyama kI ArAdhanA meM guNa aura usakI virAdhanA meM doSoM ko dikhAne vAle vAkyoM kA bhI isa aMga meM kathana hai| isa prakAra se tumheM saMyama kI ArAdhanA karanA cAhiye ityAdirUpa jo vAkya haiM ve bodhanavAkya haiN| tuma saMyamArAdhana se cyuta kyoM ho rahe ho-kyA yaha tumheM ucita hai ! ityAdi pratADa. nArUpa jo vAkya haiM ve anuzAsanavAkya haiN| tathA lokamunijana jo zakaparitrAjaka Adi sAdhu haiM ve dRSTAntoM ko aura bodhajanaka vAkyoM ko sunakara ke jarA evaM maraNa ke nAzaka jinazAsana meM jisa prakAra se e viSayanuM paNa A aMgamAM kathana thayuM che, tathA je sAdhuo saMyamanA mArgathI calita thaI rahyA che, te sAdhuone temanA mArgamAM daDha karanArA bodhadAyaka ane anuzAsana vAkaye ke je vA manuSyane te zuM paNa devane paNa daDhatA ApavAne samartha che, tathA saMyamanI ArAdhanAmAM lAbha ane virAdhanAmAM deSa darzAvanArA vAko paNa A aMgamAM AvelAM che. saMyamanI ArAdhanA kevI rIte karavI joIe te batAvanArAM vAkyone bodhana vAkaye kahe che "tame saMyamanI ArAdhanAmAMthI calita kema thaI rahyA che ? zuM tamAre mATe te cagya che?' A prakAranA pratADanA (ThapakA) rUpa je vAkaye che temane anuzAsana vAkya kahe che. zukaparivrAjaka Adi lokamuniye dRSTAMte tathA badhajanaka vAkaye sAMbhaLIne jarA, ane maraNane nAza karanAra jinazAsanamAM kevI rIte daDha thayA athavA kevI rIte dRDha thaI zake te zrI samavAyAMga sUtra Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 samavAyAGgasUtre stathA''khyAyante / punaH ArAhiyasaMjamA ya' ArAdhitasaMyamAzca-pArAdhita:paripAlitaH saMyamo yaiste tathoktAH-jinapravacanAnusArisaMyamaparipAlane salagnAH 'suralogapaDi niyattA' suralokapratinivRttAH-suralokAt-suralokaM gatvA tataH pratinivRttAH pratyAgatAzca 'jaha' yathA 'savvadukkhamokkhaM' sarvaduHkhamokSa-sarvaduHkhebhyaH-janmajarAmaraNAdibhyaH mokSa:-muktiryatra tattathoktaM 'sAsayaM' zAzvatamnityaM 'sivaM' ziva-siddhagatisthAnam 'uti' upayanti prAmuvanti tathA vyAkhyAyante / 'ee aNNe ya evamAi' ete'nye ca evamAdikAH-uparinirdiSTA ete taditare ca, evaMvidhA 'atthA' arthAH 'vitthareNa ya' vistareNa ca atra AkhyAyante / 'NAyAdhammakahAsu NaM' jJAtAdharmakathAsu khalu parItA: saMkhyAtA. vAcanAH. saMkhyeyAni anuyogadvArANi 'jAva' yAvat-'saMkhejAo-paDivattIo' saMkhyeyAH prtipttyH| atra-yAvacchabdena-'saMkhejA veDhA' saMkhyeyA veSTakAH 'saMkhejA silogA' saMkhyeyA: zlokAH 'saMkhejAo nijjuttIo' saMkhyeyA sthita hue haiM yA ho sakate hai yaha saba prakAra isa aMgameM kathita huA hai| tathA-jina pravacana ke anusAra jinhoMne saMyama kI ArAdhanA kI hai aise jIva marakara devaloka meM utpanna hote haiN| vahAM se phira ve Ayu ke anta meM cavakara isa manuSyaparyAya meM utpanna hote haiM aura ve jisa prakAra se janma, jarA, maraNa Adi se rahita, zAzvata ziva-mokSa ko prApta karate haiM vaha saba prakAra isameM kahA gayA hai| ye saba pUrvokta viSaya tathA isI prakAra ke aura bhI viSaya isa aMga meM vistArapUrvaka pratipAdita kiye gaye haiN| isa jJAtAdharmakathA meM saMkhyAta vAcanAe~ haiM, saMkhyAta anuyogadvAra haiM yAvat saMkhyAta pratipattiyAM haiN| yahAM yAvat zabda se 'saMkhyAta veSTaka haiM, saMkhyAta zloka haiM, saMkhyAta niyuktiyAM haiM, badhI bAbatanuM A aMgamAM kathana karAyuM che. tathA jinapravacana anusAra jemaNe saMyamanI ArAdhanA karI che evA ja marIne devalokamAM utpanna thAya che, Ayune aM te tyAMthI cyavIne temAM manuSya nimAM janma pAme che, ane teo kevI rIte bhanma, 421, bha25 mAhithI 2ti, zAzvata, ziva-mokSa prApta 42 che, te vissthanuM varNana A aMgamAM karavAmAM AvyuM che. pUrvokata badhA viSayonuM tathA e ja prakAranA anya viSayonuM paNa A aMgamAM vistArapUrvaka pratipAdana thayuM che. A jJAtAdharmakathAmAM saMkhyAta vAcanAo che, saMkhyAta anugadvAra che, tyAMthI saMkhyAta pratipattiyo che' tyA sudhInAM pahonA samAveza yetA cha. sahI 'yAvata' zapathI saMkhyAtaveSTaka che, saMkhyAta zloke che, zuM khyAta niyukita che, ane saMkhyAta zrI samavAyAMga sUtra Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. SaSThA svarUpanirUpaNam 755 , niryuktayaH, 'sakhejjAo saMgrahaNIo' saMkhyeyAH saMgrahaNyaH / iti grAhyam / 'seNaM' tAH khalu 'aMgaTTayAe' aGgArthatayA SaSThamaGgam, atra dvau zrutaskandhau / egUNavIsaM ajjhayaNA' ekonaviMzatiradhyayanAni - prathamathutaskandhe / 'te samAsao dubihA paNNattA' tAni samAso dvividhAni prajJaptAni tadyathA - 'cAriyAya kappiyAya' caritAni ca kalpitAni ca / tatra caritAni = satyodAharaNarUpANi meghajJAtaprabhRtIni, kalpitAni=bhavyapratibodhanAya kalpitAni tumbajJAtaprabhRtIni / prathamazrutaskandhasya ekonaviMzatiradhyayanAni jJAtAdhyayanAni, tatra jJAteSvAdimAni yAni dazAdhya yanAni tAni jJAtAnyeva na teSvAkhyAyikAdisaMbhava:, zeSANi punaryAni nava jJAtAni teSu punarekaikasmin catvAriMzadadhikAni catvAriMdadhikAni paJca paJca (540/540), AkhyAyikAzatAni, tatrApyekaikasyAmAkhyAyikAyAM paJcapaJcopAkhyAyikAzatAni, tatrApyekaikasyAmupAkhyAyikAyAM paJcapaJcAkhyAthikopAkhyAyika zatAni / 1 aura sakhyAta saMgrahaNiyAM haiM' isa anuktapATha kA saMgraha huA hai / yaha jJAtAdharmakathAsUtra aMga kI apekSA chaThavAM aMga hai / isameM do zrutaskaMdha haiM / prathama zrutaskaMdha meM 19 uganIsa adhyayana haiN| ye adhyayana saMkSepa se do prakAra ke haiM ve prakAra ye haiM- 1 carita - satya udAharaNarUpa aura dUsarA - kalpita - bhavyajanoM ko pratibodhitakarane ke nimitta tumba Adi ke udAharaNarUpa | prathama zrutaskaMdha ke 19 adhyayana haiM ve jJAtAdhyayana haiM / ina jJAtAdhyayanoM meM jo Adi ke 10 dasa adhyayana haiM ve jJAtA udA haraNarUpa hI haiM / unameM AkhyAyikA Adi kA saMbhava nahIM hai| bAkI ke nau adhyayanoM meM se eka eka adhyayana meM540 - 540 pAMcasau cAlIsa AkhyAyikAe~ haiM / inameM bhI eka 2 AkhyAyikA meM - pAMcasau pAMcasau upAkhyAyikAe~ haiM / ina upAkhyAyikAoM meM bhI eka 2 upA - saMgrahaNiyeA che.' te padonA samAveza thayA che. aMganI apekSAe A jJAtA dharmakathA chaThuM aMga che. temAM e zrutaskaMdha che. pahelA zrutaskaMdhamAM 19 adhyayana che. te adhyayanAnA sa`kSiptamAM e prakAra che- 1) carita-satyaudAraNarUpa ane (2) kalpita-bhavyajanAne bedha ApavAne mATe tuMbaDI AdinA udAharaNarUpa pahelA zrutaskaMdhamAM je 19 egaNIsa adhyayana che te jJAtAadhyayana che. e jJAtAadhyaya namAMnA je pahelA dasa adhyayana che te jJAtAudAharaNarUpa ja che. temAM mAkhyAyikA AdinA samAveza thayA nathI. bAkInA nava adhyayaneAmAMnA pratyeka adhyayanamAM pAMcasA cAlIsa 540-540 pAMcasA cAlIsa AkhyAyikAe che. temAMnI pratyeka AkhyAyikAmAM pAMcaso, pAMcaso upAkhyAyikAe che. te pratyeka upAkhyAyikAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 samavAyAGgasUtre evametAni saMpiNDitAni pazcAzallakSAdhikAni ekazataikaviMzatikoTisaMkhyakAni1215000000 saMjAtAni / uktazca-"egavIsaMkoDisayaM, lakkhApaNNAsameva boddhavvA / ___ evaM Thie samANe, ahigayamuttassa ptthaaraa"||1|| chAyA-eka vizaMkATizataM lakSAH pazcAzadeva boddhavyAH / evaM sthite sati adhikRtasUtrasya prstaarH||1|| evaM navAnAmadhyayanAnAM vistAre kathite sati-adhikRtasUtrasya prastutasUtrasya prastAra:-vistAro vrnnitH| yadyapi navAnAM jJAtAnAmAkhyAyikAdisaMkhyAmUle nopalabhyate tathApi sA vRddhaparamparAto likhitetibodhyam / tathA-'dasadhammakaH hANaM vaggA' dazadharmakathAnAM vargAH, dharmakathAkhye dvitIye zrutaskandhe ahiMsAdirUpadharmakathAnAM dazavargAH, vargaH-samUhaH, tatazcAdhikArasamUhAtmakAnyadhyayanAnyeva vrgaaH| 'tattha gaM' tatra khalu 'egamegAe dhammakahAe' ekaikasyAM dharmakathAyAm 'paMca paMca akkhAiyAsayAI' paJcapaJcaAkhyAyikAzatAni santi, tathA 'egamegAe akkhAiyAe' ekaikasyAmAkhyAyikAyAm 'paMca paMca uvakkhAiyAsayA khyAyikA meM pAMcasau pAMcasau AkhyAyikAe~ haiN| isa prakAra inakI kulasaMkhyA eka araba ikkIsa karoDa pacAsalAkha 1215000000 itanI ho jAtI hai| yahI bAta "egavIsaM koDisayaM" ityAdi gAthA dvArA pradarzita kI gaI hai| isa prakAra nau adhyayanoM kA vistAra kahe jAne para adhikRta isa sUtra kA vistAra varNita ho jAtA hai / yadyapi jJAtAtmaka ina nau adhyayanoM kI AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA mUlameM upalabdha nahIM hai to bhI vRddhaparamparA se yaha hamane likhI hai / tathA-dvitIyazrutaskaMdha meM jo ahiMsAdirUpa dharmakathAoM ke dazavarga-samUha haiM unameM eka eka dharmakathA meM pAMcaso pAMcasau 500-500 AkhyAyikAe~ haiN| eka eka AkhyAyikA meM pAMcasau pAMcasau 500-500 upAkhyAyikAe~ haiN| eka paNa pAMcase, pAMcaso AkhyAyikA upAkhyAyikAo che. A rIte temanI kula saMkhyA eka abaja, ekavIsa karoDa, pacAsa lAkhanI (121pa000000) nI che. eja vAta 'egavIsaM koDisayaM' tyAhi ||thaa dvArA vivAbhA mAvI cha / pramANe nava adhyayanono vistAra kahevAthI A sUtranA vistAranuM varNana pUruM thAya che. jo ke jJAtAtmaka (udAharaNothI yukata) A nava adhyayanenI uparokata mULa pramANunI AkhyAyikAe hAlamAM upalabdha nathI-aprApya che. chatA paNa vRddhaparaMparAthI te ame lakhI che (darzAvI che) tathA bIjA zrataskaMdhamAM ahiMsAdirUpa dharmakathAnA je dasa varga che, temAM eka eka dharmakathAmAM pAMca, pAMca (500-500) AkhyA zrI samavAyAMga sUtra Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. paSThAGgasvarUpanirUpaNam 757 % 3D % 3D paJcapaJca upAkhyAyikAzatAni=avAntarakathAzatAni 'egamegAe uvakkhAiyAe' ekaikasyAmapAkhyAyikAyAM 'paMca paMca akkhAiya uvakkhAiyasayAI, paJcapaJca AkhyAyikopAkhyAyikAzatAni santi / 'evameva' anena prakAreNa 'sapuvvAvareNaM' sapUrvApareNa-pUrvAparasaMyojanayA aguhAo akkhAiyAkoDIo' ardhacaturthA ArUyA. yikAkoTayaH AkhyAyikAnAM sArvatrikoTayaH(35000000) bhavatIti makkhAo' bhavantItyAkhyAtaM bhagavatA mahAvIreNa / nanu dharmakathAsu AkhyAyikAnAm upAkhyAyikAnAm AkhyAyikopAkhyAyikAnAM ca tisRNAM saMkhyA sapAdazatakoTiparimitA(125000000) bhavati, tarhi kathamatra AkhyAyikAdInAM sArddhatrikoTisaMkhyA'bhihitA ? iti cet, AhanavAnAM jJAtAnAM paJcAzallakSAdhikaviMzatikoTayadhikaikazatakoTisaMkhyakA (1215. 000000)yA AkhyAyikAdaya uktAstAdrazya eva AkhyAyikAdayo dazasu eka upAkhyAyikA meM pAMcasau pAMcasau-500-500 AkhyAyikA upA. khyAyikAe~ haiN| isa prakAra pUrvApara kI saMyojanA karane rUpa tIna karoDa pacAsa lAkha 35000000 AkhyAyikAoM kI saMkhyA ho jAtI hai| aisA bhagavAna mahAvIrane kahA hai| zaMkA-dharmakathAoM meM ina AkhyAyikA upAkhyAyikA aura AkhyAyikAoM upAkhyAyikAoM kI tInoM kI saMkhyA sapAdazatakoTiparimita-eka araba pacIsa karoDa 1250000000 hotI hai to phira kyoM yahAM sUtrakArane inakI saMkhyA sArddhatrikohi sADhe tInakaroDa 35000000 kahI hai ? uttara-nau jJAtoM kI jo AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA eka araba ekIsa karoDa pacAsa lAkha 1215000000 kahI hai, aisI hI AkhyAyikAe~ Adi dazadharmakathAoM meM bhI haiM / isaliye yikAo che. pratyeka AkhyAyikAmAM pAMcaso 500-500 pAMcase upAkhyAyikAo che, pratyeka upAkhyAyikAmAM pAMcaso 500-500 pAMcase AkhyAyikA upAkhyAyikAo che. A pramANe te badhAno saravALo karavAthI traNa karoDa pacAsa lAkha(35000000) AkhyAyikAo thAya che, e pramANe bhagavAna mahAvIre bhAkhela che. zaMkA-dharma kathAomAM e AkhyAyikA, upAkhyAyikA, ane AkhyAyikA upAdhyAya, se RNunI saMnyA sapAdazatakoTiparimita-me 5, 5yAsa 4 / 7 (1250000000) thAya cha, ta! maDI sUtrAre temanI sabhyA 15 / pacAsa lAkha (35000000) kema kahI che ? uttara-nava jJAtanI AkhyAyikA AdinI saMkhyA 1 abaja, 25 karoDa, (125000000) kahI che. evI ja AkhyAyikA Adi daza dharmakathAomAM paNa che. zrI samavAyAMga sUtra Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 samavAyAGgasUtre dharmakathAsvapyuktAH, ato dazadharmakathokta''khyAyikAdi-(1215000000) saMkhyA madhyAt navajJAtoktA''khyAyikAdisaMkhyAm (1215000000)apakSya punaruktivarjitA yA AkhyAyikAdayo'vaziSyante tAsAM saMkhyA sAddhatrikoTipa rimitaiva(35000000)bhavati / punaruktivarjitA''rUyAyikAdisaMkhyAhRdikRtyaiva bhagavatA-'evameva sapuvvAvareNaM aTThAo akkhAiyAkoDIo bhavaMtItimavakhAo ityuktam / ato nAtra kazciddoSa iti / atra viSaye gAthAdvayamapyuktamU 'paNavIsaM koDisayaM, ettha ya samalakSaNAiyA jamhA / navanAyayasaMbaddhA, akkhAiyamAiyA teNaM // 1 // te sohijaMti phuDaM, imAu rAsIu veggalANaM tu / punaruttavajiyANaM, pamANameyaM viNi diDaM // 2 // " iti / chAyA-paJcaviMzaM koTizatam, atra ca samalakSaNAdikA yasmAt / navajJAtakasambaddhA, AkhyAyikAdikAstena // 1 // tAH zodhyante sphuTam, asmAd rAzeviviktAnAM tu / punaruktavarjitAnAM, pramANametad vinirdiSTam // 2 // iti / dazadharmakathokta AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA meM se navajJAtokta ArUyA. yikA AdikoM kI saMkhyA ko kama karake apunarukta jo AkhyAyikA Adi bacatI haiN| unakI saMkhyA sADetIna karoDa 35000000 hI hotI hai| isa punaruktivarjita AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA ko hRdaya meM dhAraNa karake bhagavAnne 'evameva sapuvvAvareNaM aTuTThAo akkhAiyAkoDIo bhavatIti makkhAo' aisA pATha kahA hai| isameM koI doSa nahIM hai / yahI bAta 'paNavIsaM koDisayaM' ityAdi do gAthAoM meM dikhalAI gaI hai| tathA dasa dharmakathAmAM kahevAmAM Avela AkhyAyikA AdikanI saMkhyAmAMthI navajJAtokta AkhyAyikA AdikanI saMkhyAne bAda karavAthI je apunarukta AkhyAyikA Adi bAkI rahe che temanI saMkhyA traNa karoDa pacAsa lAkha (35000000) nI che. A punaruti sivAyanI AkhyAyikA AdinI saMkhyAnI dRSTie ja bhagavAne 'evameva sapuvvAvareNaM achuTTAo akkhAiyA koDIo bhavaMtIti makkhAo' A pramANene pATha kahela che. tethI temAM keI doSane avakAza raheto nathI e on pAta 'paNavIsaM koDisayaM' tyA meM gAthA-mAmA matAbha mAveza che. zrI samavAyAMga sUtra Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 759 bhAvabodhinI TIkA. SaSThAGgasvarUpanirUpaNam yaMtraM cAtrettha-- dharmakathAsthitA''khyAyikAdi saMkhyA--1250000000 zodhyAnAM jJAtAsthitA''khyAyikAdInAM saMkhyA -1215000000 upalabdhA''khyAyikAdInAM saMkhyA-- 35000000 ittha jJAtAnAM dharmakathAnAM ca saMkalitA AkhyAyikAdisaMkhyA pazcAzallakSAdhika SaTcatvAriMzatkoTayadhikadvizatakoTipramANA [2465000000 bhavati / tataHpazcAzallakSAdhikaikaviMzatikoTapadhikaikazatakoTi (1215000000] pramANapunaruktA''khyAyikAdizodhanena apuruktA''khyAyikAdipramANaM paJcaviMzatikoTayadhikaikazatakoTiparimitaM (1250000000) jJAtAdharmakathAsu bhavatIti / inakA yaMtra isa prakAra se hai|| dharmakathAsthita AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA ekaaraba paccIsakaroDa 1250000000 navajJAtokta AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA eka araba ekIsa karoDa pacAsa lAkha 1215000000 upalabdha AkhyAyikA Adiko kI saMkhyA sADetIna karoDa 35000000 isa taraha jJAtoM aura dharmakathAoM kI saMkalita AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA do araba chayAlIsa karoDa pacAsa lAkha 2465000000 hotI hai / isa saMkhyA meM se eka araba ikkIsa karoDa pacAsa lAkha 1215000000 itanI punarukta AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyA kA temanuM koSTaka nIce pramANe che - dharmakathAsthita AkhyAyikA AdikonI saMkhyA eka abaja pacIsa karoDa (1250000000) navajJAkata AkhyAyikA AdikanI saMkhyA eka abaja ekavIsa karoDa pacAsa lAkha (1215000000) upalabdha AkhyAyikA AdikonI saMkhyA sADA traNa karoDa 35000000 A rIte jJAti ane dharmakathAonI ekatra AkhyAyikA AdikanI saMkhyA be abaja seMtALIsa karoDa pacAsa lAkha [2465000000] thAya che. A saMkhyA mAMthI eka abaja ekavIsa kareDa pacAsa lAkha (12150000) punakata AkhyAyikA AdikanuM pramANa bAda karavAthI apunakata AkhyAyikA AdikonuM pramANa zrI samavAyAMga sUtra Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 samavAyAGgasUtre atra-'egUNatIsa uddesaNakAlA' ekAnatriMzaduddezanakAlAH prathamazrutaskandhasya ekonaviMzatiH, dvitIyazrutaskandhasya daza, ityekontriNshddeshnkaalaaH| tathAekonatrizatsamuddezanakAlAH 'saMkhejjAiM payasayasahassAI' saMkhyeyAni padazatasahasrANiSaTsaptatisahasrAdhikapazcalakSapadAni (576000) payaggeNaM' padAgreNaMpadaparimANena 'paNNattA' pajJaptAni / tathA'tra saMkhejA a varA' saMkhyeyAnya kSarANi santi, 'jAva' yAvat-yAvatpadAt-anantA gamAH, anantAH paryavAH, parItAstrasAH anantAH-sthAvarAH, zAzvatAH kRtAH nibaddhAH nikAcitAH jina prajJaptA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dazyante, nidazyante, upadazyante / sa evam AtmA bhavati, eva jJAtA, evaM vijJAtA bhavati / ityevaM pramANa ghaTAne se apunarukta AkhyAyikA AdikoM kI saMkhyAkA pramANa eka araba pacIsa karoDa 1250000000 itanA ho jAtA hai| isa aMga meM 29unatIsa uddezanakAla haiM-prathama zrutaskaMdha ke 19 unnIsa aura dvitIya zrutaskaMdha ke 10 dasa isa prakAra 29 unatIsa haiM, aura itane hI samuddezanakAla haiM / isameM padaparimANa kI apekSA pAMca lAkha chihottara hajAra 576000 pada hai| akSara saMkhyAta haiM yAvatpada se 'anaMtA gamAH, anaMtA payavAH, parAtAstrasAH, anaMtAH sthAvarAH, zAzvatAH kRtAH nivadvAH nikAcitAH jina prajJatA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante. dazyante, nidayante, upadaya'nte, sa evaM AtmA bhavati, evaM jJAtA bhavati. evaM vijJAtA bhavati' ina anuktapadoM kA saMgraha huA hai| inakA artha AcArAMgasvarUpa ke nirUpaNa karate samaya kara diyA gayA hai| se isa prakAra se isa sUtra meM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai| yahAM avaziSTa kiyApadoM kA bhI grahaNa kara lenA cAhiye aura eka abaja pacIsa karoDa (125 0000.0) rahe che. A aMgamAM ra9 udezanakALa che-pahelA zrutaskaMdhanA 19 ogaNIsa ane bIjA zrutaskaMdhanA 10 dasa e pramANe kula ra9 ogaNatrIsa udezanakALa che ane eTalA ja samudezanakALa che temAM padonuM pramANa pAMca lAkha chotera hajAra (pa76000) nuM che. temAM saMkhyAta akSara che. yAvat 56thI "anaMtA gamAH, anaMtA paryavAH, parotAH trasAH, anantAH sthAvarAH, zAzvatAH, kRtAH, nibaddhAH nikAcitAH jinaprajJaptAbhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dayante, nidazyante, upadaryante, sa evaM AtmA bhavati, evaM jJAtAbhavati, evaM vijJAtA bhavati" mA manuta (234thita) phne| saMgraha samajI levAnuM che. te badhAnA artha AcArAMganuM svarUpanirUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM AvyA che. A pramANe A sUtramAM caraNakaraNanI prarUpaNA kahevAmAM AvI che. ahIM bAkInAM kriyApadene paNa grahaNa karI levAnAM che, ane zrI samavAyAMga sUtra Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamA svarUpanirUpaNam 761 prakAreNa atra 'caraNakaraNaprarUvaNA' caraNakaraNaprarUpaNA 'Aghavijai' aakhyaayte6| 'se taM NAyAdhammakahAo' etAstA jnyaataadhrmkthaaH|suu.179 / / sAmpataM saptamAGgasyopAsakadazAyAH svarUpamAha-'se kiM taM uvAsagadasAyo' ityAdi / mUlam-se kiM taM uvAsagadasAo ? uvAsagadasAsu NaM uvAsayANaM NagarIiM ujANAI ceiyAiM vaNakhaMDA rAyANo ammApiyaro samosaraNAI dhammAyariyA dhammakahAo ihaloiyaparaloiyaiDivi. sesii| uvAsayANaM sIlavvayaveramaNaguNapaccakkhANaposahovavAsapaDivajaNayAo suyapariggahI tavovahANA paDimAoM uvasaggA saMlehaNAo bhattapaJcakkhANAiM pAovagamAiM devalogagamaNAI sukulapaJcAyAyA puNobohilAbhI aMtakiriyAo aaghvijNti6| uvAsagadasAsu NaM uvAsayANaM riddhivisesA parisA vittharadhammasavaNANi bohilAbhA abhigamAsammattavisuddhayA thirattaM mUlaguNa uttaraguNAiyArA ThiivisesA ya bahuvisesA paDimAbhiggahaggahaNapAlaNA uvasaggAhiyAsaNA NiruvasaggA ya tavA ya vicittA sIlavvayaguNaveramaNapaccakkhANaposahovavAsA apacchimamAraNaMtiya saMlehaNAjhosaNAhiM appANaM jaha ya bhAvaittA bahUNi bhattANi aNasaNAe ya cheittA uvavaNNA kappavaravimANuttamesu jaha aNubhavaMti suravaravimANavarapuMDarIesu sokkhAI aNovamAiM kameNa bhuttUNa uttamAiM tao AukkhaeNaM cuyA samANA jaha jiNamayaMmi bohila<Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 samavAyAMGgasUtre 3 ghavippamukkA uti jaha akkhayaM savvadukkhamokkhaM / ee anne ya evamAI asthA vitthareNa ya / uvAsayadasAsu NaM parittA vAyaNA, saMkhejA aNuogadArA jAva saMkhejAo sNghnniio| se NaM aMgaTrayAe sattame aMge, ege suyakkhaMdhe, dasa ajjhayaNA, dasa uddesaNakAlA, dasa samuddesaNakAlA, saMkhejjAiM payasahassAiM payaggeNaM pnnnnttaaii| saMkhejAiM akkharAiM jAva evaM caraNakaraNaparUvaNo Aghavijai / se taM uvAsagadasAo ||suu. 180 // aba sUtrakAra sAtaveM upAsakadazAGga kA svarUpa kahate haiTokArtha--'se ki taM uvAsakadasAo' atha kA sA upAsakadazAHhe bhadanta ! upAsakadazAMga kA kyA svarUpa hai ? uttara-uvAsagasAsu NaM) upAsakadazAsu khalu-upAsaka nAma zrAvaka kA hai unakI upAsakasvabodhaka dazA-avasthAoM kA varNana isameM haiM (uvAsayANaM NagarAiM) upAsakAnAM nagarANi-zrAvakoM ke nagaroM kA, (ujANAI) udyAnAni-udyAnoM kA, (ceiyAI) caityAni-caityoM vyantarAyatanoM kA,[vaNakhaMDAvanaSaNDAni-vanakhaNDoM kA,(rAyANo) rAjAnaH-rAjAoM kA, (ammApiyaro) ambApitarau-mAtApitA kA, (samosaraNAI) samavasaraNAni-samavasaraNoM kA, (dhammAyAriyA) dharmAcAryA:-dharmAcAryoM kA, [dhammakahAo] dharmakathAH-dharmakathAoM kA, iha. loiyaparaloiyaiDivisesA) aihalaukikapAralaukikaRddhivizeSAH-aihalaukika pAralaukikaRddhivizeSoM kA, isameM varNana hai| (uvAsayANaM) upAsakAnAM have sUtrakAra "upAsaMkadazAMga' nAmanA sAtamAM aMganuM svarUpa batAve che - TI--(se ki taM uvAsakadasAo ?) atha kA sA upAsakadazA:?hai mahanta ! upAsazAMganu 2135 cha ? uttara--(uvAsagadasAsu NaM)upAsakadazAsu khalu-zrA14ne pAsa 49 che. temanI pAsavAdha a1yAyAnu varNana mA magamA 42sayu che. (uvAsayANaM NagarAI)upAsakAnAm nagarANiupAsanA nanu, (ujANAI) udyAnAni-GdhAnAnu, (ceiyAiM) caityAnithaityAnu (vaNasaMDA) vanaSaNDAni-namanu, [rAyANo] rAjAnaH-rAmAnu (ammApiyaro) ambApitarau-mAtApitAnu, samosaraNA] samavasaraNAnisamavasaraNAnu, [dhammAyariyA] dharmAcAryA:-yAyAyAnu, [dhammakahAo] dharmakathA:-- thAmenu, (ihaloiya paraloiya ivivisesA) aihalaukika pAralaukika RddhivizeSAH-mane mA bhane 52sonI pAsa Rddhiyonu / zrI samavAyAMga sUtra Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamAnasvarUpanirUpaNam 763 upAsakoM ke (siilvcyvermnngunnpnyckkhaannposhovvaaspddivjnnyaao| zIlavrataviramaNaguNapratyAkhyAnapauSadhopavAsapratipAdanatA:-zIla-sAmAyika, dezAvakAzika-(dazavAMpoSadha), atithisaMvibhAgavata, viramaNa-mithyAtvAdi se nivRtti, guNa-tInaguNavata, pratyAkhyAna-parvadina meM tyAga karane yogya vastu tyAga karanA, poSadhopavAsa-aSTamI, caturdazI Adi parvadinoM meM AhAra, zarIrasatkAra Adi kA tyAga use poSadha kahate haiM usake sAtha jo upavAsa-ahorAtra rahanA vaha poSadhopavAsa hai, ina saba bAtoM kA isameM varNana hai| suyaparigAhA) zrutaparigrahA:-zrutAdhyayana kA, (tavovahANA) tapopadhAnAni-ugratapa kA AcaraNa karanA, (paDimAo) pratimA:gyAraha pratimAoM kA athavA kAyotsarga kA, (uvasaggA) upasargAH-devAdikRta upadravoM kA (saMlehaNAo) salekhanAyA-saMlekhanAkA, (bhattapaccakkhANAI) bhakta pratyAkhyAnAni-bhaktapratyAkhyAna kA. (pAovagamaNAI) pAdapopagamanAni-pAdapopagamana Adi saMthAro kA, (devalogagamaNAI) devalokagamanAni-devalokoM meM utpanna hone kA, (sukulamaccAyAyA) sukulapratyA. yAtAni-vahAM se cakkara uttamakula meM janma lene kA, (pugobohilAmA) punarbodhilAbha:-puna:bodhilAbha kA, [aMtakiriyAo] antakriyAzca-antakriyA-mokSaprApta karane kA, (Aghavijati) AkhyAyante-isameM ina saba 25 mA na mAve che. (uvAsayANaM) upAsakAnA-upAsanA (sIlabvayave. ramaNaguNapaJcakkhANaposahobavAsapaDivajaNayAo ) zIlavataviramaNaguNapratyAkhyAnapauSadhopavAsapratipAdanatA:-zIma-sAmayi4, he||14||shi:-(dshvaa poSadha), atithisavilAyata, vi2bhae-mithyAtva mAhimAMthI nivRtti, gu- gu vrata, pratyAkhyAna parvanA divasomAM tyAga karavA pAtra vastuono tyAga, piSadhopavAsa -AThamacaudaza Adi parva divasomAM AhAra zarIrasatkAra Adine tyAga kare tene piSa ghopavAsa 49 cha. ye thI mAmatAnu 2mA ma na che (suyapariggahA) zrutaparigrahA:-zrutAdhyayana, (tavovahANA) tapopadhanAni-utapanI mArAdhanAnu, (paDimAo) pratimAH- maniyAra pratibhA mAnu pathavA yotsanu, (uksaggA) upasargA:-devA ta sonu, (saMlehaNAo) saMlekhanAyAH-manAnu, (bhattapaJcakkhANAI) bhaktapratyAkhyAnAni-matapratyAbhyAnanu, (pAaovagamaNAI) pAdapopagamanAni-pApApazamana mA sayArAmAnu, (devalokagamaNA)devalokagamanAni-heyasabhA utpanna vArnu, [sukulapaccAyAyA) sukulapratyAyAtAnityAthI vyavIna uttamamA ma pAbhavAnu, (puNobahilAmA) punarbodhilAbha:punaHmAlinu, (aMtakiriyAo) antakriyAzca-mane bhIkSAtinu, ma PATI (AghavijaMti) AkhyAyante-ni3565 42||yuche, (uvAsagadasAsu Na) upAsakada zrI samavAyAMga sUtra Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 samavAyAGgasUtre kA vyAkhyA kiyA jAtA hai| (uvAsagadasAsu NaM) upAsakadazAsu khaluisa upAsakadazA meM (uvAsayANaM) upAsakAnAM-zrAvakoM ke (riddhivisesA) RddhivizeSAH-hayagajAdirUpa tathA hiraNya suvarNa Adi RddhivizeSa.(parisA) parISad-mAtapitA Adi Abhyantara sabhA kA tathA dAsI, mitra Adi rUpa bAhyapariSad kA, (vittharadhammasavaNANi) vistaradharmazravaNAni-bhagavAn mahAvIra ke samIpa vistArapUrvakazrutacAritrarUpa dharma kA zravaNa karanA, (bohilAbhA) bodhilAbhAH-jinadharma kI prAptirUpa bodhilAbha, (abhigamA) abhigamAH-saasad vivekarUpa abhigama, (sammattavisuddhayA) samyaktavavizuddhatA-samyattava kI vizuddhatA, (thirattaM) sthiratvaM sthiratA, (mUlaguNa uttaraguNAiyArA) mUlaguNottaraguNAticArA:-zrAvaka ke mUlaguNa aura uttaraguNoM ke aticAra, (ThiIvisesA yAsthitivizeSAzca-zrAvakaparyAyarUpasthitivizeSA,(bahuvisesA)bahuvizeSAH-aura bhI aneka prakAra, (paDimAbhiggahaggahaNApAlaNA) pratimAbhigrahagrahaNapAlanAni-samyagdarzana Adi pratimAe~ tathA pratyAkhyAnavizeSarUpa abhigraha kA lenA aura usakA pAlana karanA (uvasaggAhiyAsaNA) upasargAdisahanAni-devAdikRta upadravoM kA sahanA, ( NirUvasaggA ya ) nirUpasargAzva--upasargakA abhAva ye saba viSaya varNita hue haiN| tathA (tavA ya vicittA) tapAMsi vicitrANi-anazazAsu khalu-mA aAsAma (uvAsayANaM) upAsakAnAM-zrAvanA (riddhivisesA) RddhivizeSAH-hAthI, ghoDamAhi35 tathA 29ya supaNa mA di vizeSAnu, (parisA) parISad-bhAtapitA mA mAlya-ta2 samAnu tathA sA, sI, bhitra mAha mAha pariSa nu, (vittharadhammasavaNANi) vistaradharmazravaNAnisapAna mahAvIranI sabhI vistArapUrva zrutayAritra35 5manA zravanu, (bohilAbhA) bodhilAbhAH- manI prApti35 mAzivAmanu', (abhigamA) abhigamAH-sahamasa vive435 malirAmanu', (sammattavisuddhayA) samyaktavavizuddhatAsampa nI vizuddhatAnu, (thiratta) sthiratvaM-sthiratAnu', (mUlaguNauttaraguNAiyArA) mUlaguNottaraguNAticArAH-zrAvanA bhUgue bhane uttaraguNenA atithAnu, (ThiIbisesAM ya) sthitivizeSAzca-zrA54 paryAya35 sthitivizeSanu', (bahuvisesA)bahuvizeSAH-mI7 59 mane mAmatAnu', (paDimAbhiggahaggahaNA pAlaNA) pratimAbhigrahagrahaNapAlanAni--sabhya - Pule pratimA tathA maAS sevA mane tenA pAnanu, (uvasaggAhiyAsaNA) upasargAdi sahanAni-hevA ita so sahana 42vAnu, (NirUvasaggAya) nirupasargAzca-mane apanA mabhAvanu na thayu cha. tathA (tavA ya vicittA)tapAMsi vicitrANi-mananA zrI samavAyAMga sUtra Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamAGga svarUpanirUpaNam 765 nAdi vicitratapa, ( sIlavvaya guNa veramaNapaccakkhANaposahovavAsA) zIlavrataguNaveramaNapratyAkhyAnapoSadhopavAsAH-zIla tathA vrata, guNavrata, mithyAtvAdi se virakti, pratyAkhyAna evaM poSadhopavAsa ye saba kahe gaye haiM / (apacchimamAraNaMtiyA ya saMlehaNAjhosaNAhiM' apazrima mAraNAntikAtma saMlekhanA jopaNAbhiH - tapa se aura rAgAdikoM ke jItane se zarIra aura jIva ke kRza karanerUpa apazcima - sarvotkRSTa - aisI maraNa ke liye dhAraNa kI gaI saMlekhanA ke sevana se (appArNa jaha ya bhAvaittA AtmAnaM yathA ca bhAvayitvA - AtmA ko apane Apa ko - bhAvita karake, jo zrAcaka aneka bhaktoM kA anazana dvArA chedanakara dete haiM / (kappavara vimANuttamesu ucavaNNA) kalpavara vimAnottameSu utpannAH- uttama kalpoM ke zreSTha vimAnoM meM utpanna hokara 'suravimANa puMDarIesa' suravaravimAnapuMDarikeSu - una suravimAnarUpI uttama puDarIkoM meM - manaHprasAda janaka hone ke kAraNa kamala jaise unazreSTha vimAnoM meM (aNovamAI sokkhAI jaha aNubhavaMti ) anupamAni saurUyAni yathA anubhavanti - jaise2 anupama sukhoM ko bhogate haiM (kameNa bhuttUNa uttamAi) krameNa bhuktavA uttamAni - kramazaH una uttamasukhoM ke bhogane ke bAda (tao) tataH - vahAM se (AukkhaeNa) AyukSayeNa - Ayu ke samApta vicitra tapa, ( sIlavvayaguNaveramaNapazJcakravANaposahovavAsA) -- zIlavrataguNa veramaNapratyAkhyAna poSadhopavAsAH-zIla tathA vrata, guNavrata, mithyAtva mAddithI virakti, pratyAbhyAna bhane yoSadhopavAsa, me dhAnu uthana urAyu che (apacchimamAraNaMtiyAya saMlehaNA jhosaNAhiM ) pazcimamAraNantikAtma saMlekhanA joSaNAbhiH- tapathI bhane rAjAhine kutavAthI zarIra bhane labane deza 12nAra mevI apazcima- sarvotkRSTa bharagune bhATe dhAraNa 42vAmAM AvelI somanAnA sevanathI [appANaM jaha ya bhAvaittA ] AtmAnaM yathA ca bhAvayitvA - khAtmAne lAvita arIne ne zrAvaGa khaneGa laGatonu anazana dvArA chehana harI nAme che (kappavara vimANu mesu uvavaNNA) kalpavara vimAnottameSu utpannAH- uttama upAnAM zreSTha vibhA nAmAM utpanna thAne ( suravara vimANa puMDarI esa ) suravara vimAna puNddrikessute devamAnarUpI uttama puDarIkAmAM-manane mATe AnaMdadAyaka evAM kamaLa jevAM zre'vibhAnomA (aNocamAI sovakhAI jaha aNubhavaMti ) anupamAni saukhyAni yathA anubhavanti - Sal vAM anuSabha sumone lAgave che. mane (kameNa bhuttUNauttamAi) krameNa bhuktvA uttamAni te uttama sumono umazaH upaloga ya pachI (tao) tataH - tyAMthI ( AukkhaeNa) AyukSayeNa - mAyuSya samApta thatAM zrI samavAyAMga sUtra Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 samavAyAGgasUtre hote hI (cuyAsamANA) cyutAH santaH-cavakara (jaha) yathA-jisa taraha (jiNamayaMmi) jinamate-jinazAsana meM sthita hote haiM [bohilaNa ya saMjamuttama)bodhiM labdhA ca saMyamottamAm-saMyama se prazastabodhi ko prApta kara jisa taraha se (tamarayoghavippamukkA) tamarajaoghavipramuktAH -tamaajJAna evaM raja-pApotpAdakakarma-ina donoM ke samUha se rahita banate hue (savvadukkhamokkhaM) sarvaduHkhamokSam-sarvaduHkhoM se rahita (akkhayaM) akSayaM kSaya. rahita muktisthAna ko (uveMti) upayanti-prApta karate haiM, inasababAtoM kI prarUpaNA isa aMga meM hai| (ee anne ya evamAI athA vitthareNa ya) ete anye ca evamAdayaarthAH vistareNa ca-isa taraha isa sUtra meM ye pUrvokta viSaya aura isI prakAra ke aura bhI dUsare viSaya vistArapUrvaka pratipAdita kiye gaye haiN| (uvAsayadasAsu NaM) upAsakadazAsu khalu-isa upAsakadazAsUtra meM (parittA vAyaNA) parItAH vAcanAH-vAcanA saMkhyAta haiM, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-anuyogadvAra saMkhyAta haiM (jAva saMkhejAo saMgahaNIo) yAvat saMkhyAtAH saMgrahaNyaH-yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiN| yahAM yAvat pada se (saMkhejA veDhA) saMkhyAtA veSTakA:veSTaka saMkhyAta haiM,(saMkhejA silogA)saMkhyAtAH zlokAH-zloka saMkhyAta haiM, (cuyA samANA) cyutAH santa;-24vIna (jaha) yathA-vI rIta (jiNamayaMmi) jinamate-nazAsanamA sthita thAya cha,(bohi lakSaNa ya saMjamuttama)bodhilabdhAzca saMyamottamAm-sayamayI prazasta modhine prAta 4Ina pIte(tamarayoghavippamukkA) tamarajodhavipramuktAH --tama- mazAna mane. 24-pApotyA64 bha. ye mannanA samUthI 26ta manAne (savvadakvamokkha) sarvaduHkhamokSama-samasta mAthI 2hita, (akkhayaM) akSaya-kSaya 2Dita bhokSane (uti) upayanti-prAta 42 cha, se madhI mAmatAnI pr359|| 2 // mamA 42vAma mAvI che. (ee anneya evamAI atthA vitthareNa ya) ete anye ca evamAdaya arthAH vistareNa ca--21 sUtramAM uparokata viSayanuM tathA eja prakAranA anya viSayanuM paNa vistArapUrvaka pratipAdana yu cha. (uvAsayadasAmu NaM)upAsakadazAsu khalu-mA paas46|| sUtramA (paritA vAyaNA) parItAH vAcanAH-sa'jyAta vAyanamA cha, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-sabhyAta manuyoga dvA2 cha, (jAva saMkhejAzro saMgahaNIo) yAvat saMkhyAtAH saMgrahaNyaH-tyAthI bane saMkhyAta saMgrahaNio che tyA sudhInA pada eTale ke "saMkhyAta veSTako che, saMkhyAta yo| cha, sanyAta prtipttiye| cha," mA pani samAveza yAvat' 54thI 42 / / che zrI samavAyAMga sUtra Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamAGgasvarUpanirUpaNam 767 (saMkhejA pADavattIo) sakhyAtAH pratipattayaH-prAtapAttayA saMkhyAta haiM, (se gaM aMgaTTayAe sattame aMge) tAH khalu aGgArthatayA sAmamaGgam-yaha aMga kI apekSA sAtavAM aMga hai| (ege suyakkhadhe) ekaHzrutaskandhaH-isa meM eka zrutaskaMdha hai| (dasa ajjhayaNAI) daza adhyayanAni-dasa adhyayana haiM, (dasa uddesaNakAlA) dasa uddezanakAlA:-daza uddezanakAla hai, ( dasa samudesaNakAlA) dazasamuddezanakAlA:-dasa samuddezanakAla haiM, (saMkhejAI payasahassAI payaggeNaM paNNattAIsaMkhyeyAni padasahasrANi padAgreNa prajJaptAnipadaparimANa kI apekSA saMkhyAta-gyAraha lAkha bAvana hajAra pada haiM(saMkhejjAI akkhara iM) saMkhyeyAni akSarANi-saMkhyAta akSara hai |(jaav caraNakaraNaparUvaNA Apavijai) yAvata caraNakaraNaprarUpaNA: AkhyAyate-yAvat zabda se yahAM 'anaMtA gamAH, anaMtA payavAH, parItAstrasAH, anatAH sthAvarAH, zAzvatakatanibaddhanikAcitAH jinamajJaptA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante. dayante, nidazyante, upadazyente, sa evaM AtmA bhavati, evaM jJAtA bhavati, evaM vijJAtA bhavati'ina anuktapadoM kA saMgraha huA haiM / inakA artha AcArAMga svarUpa ke nirUpaNa karate samaya karadiyA gayA hai| isa prakAra isa sUtrameM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA ko gaI hai (se ta uvAsagadasAo) etAstAH upAsakadazA:-yaha upAsakadazAsUtra kA svarUpa hai ||suu.180|| (se NaM agaTTayAe sattame aMge) tAH khalu aGgArthatayA saptamamaGgam--- ganI apaMkSA te sAtabhu ma che. (ege suyavakhadhe) ekaHzrutaskandhaHtemai 4zruta245 . (dasa ajjhayaNAI) dasa adhyayanAni-6sa adhyayana cha, (dasa uddesaNakAlA) dasa uddezanakAlA:-isa dezana cha, (dasa samasa. NakAlA) dasa samuddezanakAlAH-6sa samuddezanA cha, (saMkhejAI payasahassA payaggeNaM paNNattAi) saMkhyeyAni pada sahasrANi padAgreNa prajJaptAni-tabhA pahanu pramANa sadhyAta-magiyA2 sApa mApana garnu cha, (saMkhenjAi akkharAI) saMkhyeyAni akSarANi-saNyAta akss| cha, ( jAva caraNakaraNaparUvaNA Aghavijai) yAvat caraNakaraNaprarUpaNAH AkhyAyante:-mI 'yAvata' zathI mana ta garbha cha, mana paryAyI che, sayAta trasa cha, mana sthA12 cha,zAzvata kRtanibaddhanikAcitAH jinaprajJaptA bhAvA AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dazyante, nidazyante, upadazyante, sa evaM AtmA bhavati, evaM jJAtA bhavati, evaM vijJAtA bhavati" mA mathita pahAnI samAveza thaye samapAnI che. temanA artha AcArAMganuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI devAmAM AvyA che. A rIte A sUtramAM caraNa ane karaNanI prarUpaNA karavAmAM AvI che. (se taM uvAsagadasAo) etAstAH upAsakadaza:-SpAsa44in sUtranu mA prakAranuM svarUpa che. te sU 180 zrI samavAyAMga sUtra Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 samavAyAnasUtre TIkArtha-saptamAGgasvarUpaM paripRcchati-'se kiM taM uvAsagadasAo' atha kAstA upAsakadazAH? Aha-'uvAsagadasAsu NaM' upAsakAH-zrAvakA:-teSAmupAsakatva bodhikA dazAdhyayanapratibaddhA-dazA-avasthA upAsakadazAstAsu upAsakadazAsu khalu 'uvAsayANaM' upAsakAnAM zrAvakANAM 'nagarAI' nagarANi, 'ujANAI udyAnAni 'ceiyAI' catyAni 'vaNakhaMDA' vanaSaNDAH 'rAyANo' rAjAnaH, "ammApiyaro' mAtApitarau, 'samosaraNAI' samavasaraNAni 'dhammAyariyA' dharmAcAryAH 'dhammakahAo' dharmakathAH 'ihaloiyaparaloiyaiDivisesA' aihlaukikpaarlaukikRddhivishessaaH| tathA-'uvAsayANaM' upAsakAnAm 'sIlavvaya veramaNaguNapaJcakkhANaposaho. bavAsapaDi vAjaNayAoM' zIlavrataviramaNapratyAkhyAnapauSadhopacAsapratipAdanatA:--- tatra-zIlAni-sAmAyika-dezAvakAzika-poSadhA-tithisaMvibhAgAkhyAni, vratAni pazcANuvratAni, guNAH trINi guNavratAni, viramaNam-mithyAtvAnnivartanam , pratyAkhyAnam parvadineSu tyAjyAnAM parityAgaH. poSadhopavAsAH-poSaM-puSTiM dharmasya vRddhimiti yAvad dhatte poSadhaH aSTamI-caturdazyamAvasyApUrNimAdiparvadinAnuSTheyo ___TIkArtha-'se kiM taM uvAsakasAo' ityAdi-he bhadaMta ! upAsakada. zAMga kA kyA svarUpa hai ? uttara-upAsaka nAma zrAvaka kA hai| isake daza adhyayana haiM / ina adhyayanoM meM inakI upAsakatvabodhakadazAavasthAoM kA varNana kiyA gayA hai / isaliye isakA nAma upAsakadazA huA hai| isa upAsakadazAsUtra meM zrAvakoM ke nagaroM kA, udyAnoM kA, caityoM kA, vanakhaMDoM kA, rAjAoM kA, mAtApitA kA, samavasaraNoM kA dharmAcAryoM kA, dharmakathAoM kA, aihalaukika, pAralaukika RddhivizeSoM kA, tathA ina upAsakoM ke zIlavatoM kA, aNuvratoM kA-apazastakAmarAgAdikabhAvoM se virati kA, guNavatoM kA, namaskArasahitapratyAkhyAnoM kA, poSadhopavAsa kA-poSa arthAt puSTiko dhAraNa kare aisA jo AhAra, zarIrasatkAra --'se kiM taM uvAsakadasAyo' ityAdi / he bhadanta ! upAsakadazAMganuM svarUpa kevuM che? uttara-upAsaka zrAvakane kahe che. A sUtranA dasa adhyayana che, e adhyayanamAM temanI upAsakatvabedhaka dazAo avasthAonuM varNana karavAmAM AvyuM che. tethI tenuM nAma "upAsakadazA" paDyuM che. A upAsakadazAsUtramAM zrAvakonAM nagaranuM, udyAnanuM, cityanuM, vanakhaMDanuM, rAjAonuM, mAtApitAnu, samavasaraNonuM, dharmAkathAonuM, Aloka ane paralokanI viziSTa ddhinuM tathA te upAsakanAM ANuvratAnuM zIlavate nuM, guNavratanuM, namaskAra sahita pratyAkhyAnanuM, piSadhepavAsanuM (paSa eTale ke puSTine dhAraNa karanAra AhAra, zarIra satkAra Adino tyAga, tene piSadha kahe che, tenI sAthene je zrI samavAyAMga sUtra Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamA svarUpanirUpaNama 769 769 vratavizeSaH, sa cA''hAra-zarIrasatkAratyAga-brahmacaryA'-vyApArabhedAccaturvidhaH, tena sahitA upavAsAzcetyeSAmitaretarayogadvandvaH, teSAM pratipAdanatAH pratipatayaHsvIkaraNAni. 'suyapariggahA' zrutaparigrahAH zrutAdhyayanAni, 'tavovahANA' tapa upadhAnAni-ugratapazcaraNAni, 'paDimAo' pratimAH-ekAdaza upAsakapratimAH, kAyotsargA vA, 'uvasaggA' upasargAH-devAdikRtopadravAH, 'saMlehaNA' saMlekhanAHzarIrakaSAyAdiM zoSaNalakSaNAH, 'bhattapaJcakkhANAI' bhaktapratyAkhyAnAni 'pAyo. vagamaNAI' pAdapopagamanAni, 'devalogagamaNAI' devalokagamanAni, devalokAt punaH 'sukulapaJcAyAyA' sukulapratyAyAtAni-sukulajanmAni 'puNo bohilAbhA' punarbodhilAbhAH, aMtakiriyAo' antakriyAzca-mokSaH 'AdhavijaMti' aakhyaaynte| tathA 'uvAsagadasAsu NaM' upAsakadazAsu khalu 'uvAsayANaM' upAsakAnAm 'riddhivisesA'hayagajagavAdirUpA hiraNyasuvarNamaNimANikyAdirUpAzca RddhivizeSAH 'parisA' paripat-mAtApitRputrAdirUpA''bhyantarapariSat, dAsIdAsa mitrAdirUpA ca Adi kA tyAga use poSadha kahate haiM, usake sAtha jo upavAsa-ahorAtra rahanA vaha poSadhopavAsa hai usakA, zrutAdhyayanakA, ugratapazcaraNoM kA, 11gyAraha pratimAoM kA arthAt abhigrahavizeSoM kA athavA kAyotsarga kA, devAdikRta upadravoM kA, bhaktapratyAkhyAna kA, pAdapopagamana Adi saMthAroM kA, devalokoM meM utpanna hone kA, vahAM se cakkara uttamakula meM janmalene kA, punaH bodhilAma kA aura aMtakriyA-mukti prApta karane kA, isameM kathana hai / tathA isa upAsakadazA meM zrAvakoM ke gaja, vAjI, gAya AdirUpa evaM hiraNya, suvarNa, maNi aura mANikya AdirUpa RddhivizeSarUpa RddhivizeSa, mAtA, pitA, putra AdirUpa AbhyantarapariSat ahorAtrino upavA sa tene pe SadhopavAsa kahe che), dharmazAstronAM adhyayananuM, ugra tapasyAonuM, 11 pratimAonuM eTale ke abhigrahavizeSAnuM athavA kAyotsarganuM, devAdikRta upasargonuM, saM lekhanAnuM, bhakatapratyAkhyAnanuM, pAdapapagamana Adi saMthArAonuM, devalokamAM utpanna thavAnuM, tyAMthI cyavane uttamakuLamAM janma levAnuM, punaH dhilAbhanuM ane antakiyA mokSa prApta karavAnuM varNana A aMgamAM karyuM cha. tathA mA pAsazasabhA zrApanA 104, ghoDA, Aya, mA35 Di29ya, suvarNa, maNi ane mANeka AdirUpa viziSTa addhinuM, mAtA, pitA, putra AdirUpa abhyantara pariSada ane dAsa, dAsI, mitra AdirUpa bAhya pariSadanuM, bhagavAna zrI samavAyAMga sUtra Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 samavAyAGgasUtre bAhyapariSat 'vittharadhammasavaNANi' vistaradharmazravaNAni-bhagavato mahAvIrasya savidhe vistararUpeNa dharmazravaNAni tato 'bohilAbhA' bodhilAbhAH jinadharmaprAptayaH, ' abhigama' abhigamAH sadasadvivekAH ' sammatta visuddhayA' sampatvavizuddhatA * thirattaM ' sthiratvam--etadapi samyaktvazuddhireva, 'mUlaguNauttaraguNAiyArA' mUlaguNottaraguNAticArAH---mUlaguNottaraguNAH----aNuvratAdayaH, teSAm aticArAH--vadhabandhattAdidvArA khaNDanAni, 'ThiivisesA ya' sthitivizeSAzca zrAvakaparyAyavizeSAzca, tathA-'vahuvisesA' bahuvizeSAH-anekavidhAH, 'paDimA' pratimAH-samyagdarzanAdipratimAH 'abhiggahaggahaNapAlaNA' abhigrahagraNapAlanAni-abhigrahasya pratyAkhyAnavizeSasya grahaNAni-spIkaraNAni pAlanAni ca tathA 'uvasaggAhiyAsaNA' upasargAdhisahanAni-upasargANAmadhisahanAni devAdikRtopadravasahanAni, 'NiruvasaggA ya' nirUpasargAzca-upasargAbhAvAzca AkhyAyante, tathA-'tavA ya vicittA' tapAMsi ca vicitrANi 'sIlavvayaguNaveramaNapaJcakravANaposahovavAsA' zIlavataguNaviramaNapratyAkhyAnapauSadhopavAsAH, zIlavatAdInAmarthAH pUrvamuktAH, AkhyAyante / evameva 'apacchimamAraNaMtiyAya saMlehaNAjhosaevaM dAsI, dAsa, mitra AdirUpa bAhyapariSad, bhagavAna mahAvIra ke samIpa vistArapUrvaka zrutacAritrarUpa dharmakA zravaNa, jinadharma kI prAptirUpa bodhilAbha, sadasad vivekarUpa abhigama, samyattava kI vizuddhatA, sthiratA, mUlaguNa-uttaraguNoM ke aticAra, zrAvakaparyAya-vizeSarUpa sthitivizeSa aura bhI aneka prakAra, samyagdarzana Adi pratimAe~ (abhigrahavizeSa) pratyAkhyAna (paJcakkhAna) lenA aura usakA pAlana karanA, devAdikRta upadravoM kA sahanA, aura upasarga kA abhAva ye saba viSaya varNita hue haiN| tathA vicitra2 tapasyAyeM, zIlavata, guNavata, mithyAtvAdi se virakti, pratyAkhyA evaM poSadhopavAsa ye saba kahe gaye haiN| tathA tapa se aura rAgAdikoMke jItane se zarIra aura jIva kRza karanerUpa apa. mahAvIranI samIpe vistArapUrvaka zrutacAritrarUpadharma zravaNanuM, janadharmanI prAptirUpa badhilAbhanuM, sArUM narasuM sajavAnA vivekarUpa abhigamananuM, samyakatvanI vizuddhatAnuM, sthiratAnuM, mUlaguNa-uttaraguNonA aticAranuM, zrAvaka paryAyarUpa sthitivizeSanuM, ane samyagadarzana Adi pratimAonuM-(abhigraha vizeSanuM), pratyAkhyAna levA ane pALavAnuM, devAdita upasargone sahana karavAnuM, ane upasarganA abhAvanuM varNana A aMgamAM karAyuM che. tathA vicitra tapasyAo, zIlavata, guNavrata, mithyAtva Adi virakita, pratyAkhyAna ane piSadhopavAsa, e badhA viSayonuM temAM nirUpaNa karyuM che. tathA tapathI ane nAgarikane jItavAthI zarIra ane jIvane kRza karavArUpa zrI samavAyAMga sUtra Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saptamAjasvarUpanirUpaNam 771 NAhiM' apazcimamAraNAntikAtmasalekhanAjoSaNAbhiH- 'apacchima' nAstipazcimo yAbhyastA apazcimAH, 'mAraNaMti ya' mAraNAntikyaH-mAraNAnte bhavA:-maraNa. kAlikyazca yA 'Aya-saMlehaNA' AtmasaMlekhanAH AtmanaH zarIrasya jIvasya ca tapasA rAgAdijayena ca kRzIkaraNAni-tAsAM 'jhosaNA' joSaNA:-sevanAstAbhiH, 'jaha ya' yathA ca 'appANaM' AtmAnaM 'bhAvaittA' bhAvayitvA 'bahUNi bhattANi' bahUni bhaktAni 'aNasaNAe' anazanena 'cheaittA' chedayitvA ca 'uvavaNNA' upapannAH ka ? tadAha-'kappavaravimANuttamesu' kalpavaravimAnottameSu kalpavareSu yAni vimAnottamAni tAni teSu utpannAH santaH, tatra 'suravimANavarapuMDarIesu' suravimAnavarapuNDarIkeSu-surakmiAnAni varapuNDarIkANIva-manaHprasAdasaMpAdakatvena uttamakamalAnIva teSu 'aNovamAI' anupamAni 'sokkhAi' saukhyAni 'jaha' yathA 'aNubhavaMti' anubhavanti, tathA ca-'kameNa' krameNa tAni 'uttamAiM' uttamAniutkRSTAni saukhyAni 'bhuttUNa' bhuttavA, 'tao tataH-devalokebhyaH 'AukkhaeNaM' AyuHkSayeNa 'cuyA samANA' cyutAH santaH 'jaha' yathA jiNamayaMmi' jinamatejinazAsane sthitAH 'saMjamuttama' saMyamottamAM-saMyamena uttamAm-prazastAm 'bohiM' 'laDhuNa ya' labdhvA ya 'tamarayoghavippamukA' tamorajaoghavipramuktAH-tamazcAjJAnaM zcima-sarvotkRSTa aisI maraNa ke liye dhAraNa ki gaI saMlekhanA ke sevana se AtmAko-apane Apako bhAvita karake, jo zrAvaka aneka bhaktoM kA anazana dvArA chedana kara dete hai, ve jisa rUpameM uttama kalpoM ke zreSTha vimAnoM meM utpanna hokara una surabimAnarUpI uttamapuMDarIkoM meMmanaHprasAdajanaka hone ke kAraNa kamala jaise una zreSTha vimAnoM meMjaise 2 anupama sukhoM ko bhogate haiM aura kramazaH unasukhoM ko bhogane ke bAda vahAM se bhujyamAna Ayu ke samApta hote hI cavakara ve jisa taraha jinazAsana meM sthita hote haiM aura saMyama se prazastabodhi ko prApta kara jisa taraha se tama-ajJAna evaM raja-pApotpAdakakarma-ina donoM sarvotkRSTa prakAranI maraNane mATe dhAraNa karelI saMkhanAnA sevanathI AtmAne -potAnI jAtane bhAvita karIne je zrAvaka karmonuM anazana dvArA chedana karIne uttama kapomAMnAM zreSTha vimAnomAM utpanna thaIne te suravimAnarUpI uttama puMDarIkemAM manane AnaMdadAyaka evAM kamaLa samAna te zreSTha vimAnamAM-kevAM kevAM anupama sukha bhegave che. ane kamazaH te sukhane upabhoga karIne tyAMnuM AyuSya samApta thatAM tyAMthI cavIne kevI rIte janazAsanamAM Ave che ane saMyamathI prazasta mAdhina prA za2 vI zate tama-majJAna bhane raja-pApotpA64 ma, me mnnne| zrI samavAyAMga sUtra Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 samavAyAGgasUtre rajaH-pApAdhAyakaM kama, tayo ye oghaH-samUhastasmAd vipramuktAH-vinirgatAH arthAta kamarahitAH santaH 'jaha' yathA-yenaprakAreNa 'savvadukkhamokkhaM' sarvaduHkha mokSa-sarvaduHkhebhyo mokSo muktiryatratattathoktam, 'akkhayaM' akSayaM-kSayarahitaM muktisthAnam 'uti' upayanti prAmuvanti, tathA''khyAyante / upasaMharannAha-'ee anne ya evamAI' ete'nye ca evamAdayaH 'atthA' arthAH 'vitthareNa ya' vistareNa ca atrArUyAyante / 'uvAsayadasAsu NaM' upAsakadazAsu khalu 'parittA vAyaNA' parItAH saMkhyAtAH vAcanAH 'saMkhejjA aNuogadArA' saMkhyeyAni anuyogadvA rANi 'jAva' yAvat 'sakhejAo' saMkhyeyAH 'saMgahaNIo' saMgrahaNya AkhyAyante / 'se NaM' tAH khalu 'aGgaTTayAe' aGgArthatayA 'sattameM aMge' saptamamaGgam / atra 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH, 'dasa ajjhayaNAi' 'dasa adhyayanAni' 'dasa uddesaNakAlA' daza uddezanakAlAH, 'dasa samuddesaNakAlA' daza samuddezanakAlAH 'saMkhejAiM payasayasahassAI' saMkhyeyAni padasahasrANi-ekAdazalakSANi dvipazcAzatsahasrANi (1152000) ca padAni 'payaggeNaM' padAgreNa-padaparimANena 'paNNattAI' prajJaptAni / 'prajJaptAni' ityasya liGgavacanavipariNAmena sarvatrAnvayaH kaaryH| tathA'tra-'saMkhejAI akkharAiM jAva' saMkhyeyAni akSarANi yAvat prajJake samUha se rahita banate hua sarvaduHkhoM se jahAM mukti hai aise akSayasthAna-mokSasthAna ko prApta karalete haiM yaha saba viSaya usa prakAra se isa aMga meM kahA gayA hai| isa taraha isa sUtra meM ye pUrvokta viSaya aura isI prakAra ke aura bhI dUsare viSaya vistArapUrvaka pratipAdita kiye gaye haiN| isa upAsakadazAGgasUtrameM vAcanA saMkhyAta haiM, anuyogadvAra saMkhyAta haiM yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta hai| yaha aMga kI apekSA sAtavAM aMga hai| isameM eka zrutaskaMdha hai| dasa adhyayana haiM / dasa uddezanakAla hai / daza samuddezanakAla haiM, padaparimANa kI apekSA saMkhyAta gyAraha lAkha bAvana hajAra 1152000 pada haiN| tathA saMkhyAta akSara Adi haiN| kSaya karIne jyAM samasta du:khothI mukata thavAya che evA akSayasthAna-mokSane prApta kare che, e badhA viSayenuM A aMgamAM kathana thayuM che. A pramANe A sUtramAM pUrvokta vinuM ane e ja prakAranA anya viSayanuM paNa vistArathI pratipAdana karyuM che. A upAsakadazAsUtramAM saMkhyAta vAcanAo che, saMkhyAta anuyoga dvAra che, yAvat sadhyAta saM ye cha. bhaganI apekSA te sAtabhuma. tebhA eka zrutaskaMdha che, dasa adhyayana che, dasa udezanakALa che ane dasa samudezanakALa che. tenAM padonuM pramANa agiyAra lAkha bAvana hajAra (11pa2000) nuM che. tathA zrI samavAyAMga sUtra Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTamAnasvarUpanirUpaNam 773 sAni / 'evaM' evam-anena prakAreNA'tra 'caraNakaraNaparUvaNA' caraNakaraNaprarUpaNA 'Aghavijai' AkhyAyate / 'se taM uvAsagadasAo' etAstA upaaskdshaaH|suu.180 / aSTamasyAGgasya svarUpamAha-'se ki saM aMtagaDadasAyo' ityAdi / mUlam-se kiM taM aMtagaDadasAo ?, aMtagaDadasAsu NaM aMtagaDANaM NagarAiM ujANAiM ceiyAiM vaNasaMDA rAyANo ammApiyaro samosaraNAI dhammAyariyA dhammakahA ihaloia paraloiaiDDivisesA bhogaparicAyA paThavajAo suyapariggahA tavovahANAiM paDimAo bahuvihAo khamA ajjavaM maddavaM ca soaM ca saccasahiyaM sattarasaviho ya saMjamo uttamaM ca baMbhaM akiMcaNayA tavo ciyAo samiiguttIo ceva taha appamAyajogo sajjhAyajjhANANa ya uttamANaM doNhaM pi lakkhaNAiM pattANa ya saMjamuttamaM jiyaparIsahANaM cauvvihakammakkhayammi jaha kevalassa laMbho pariyAo jattio ya jaha pAlio muNihiM pAovagao ya jo jahiM jattiyANi bhattANi teitA aMtagaDo munivaro tamarayoghavippamukko mokkhasuhamaNuttaraM ca ptto| ee anne ya evamAI atthA vitthareNaM pruuvijNti| aMtagaDadasAsu NaM parittA vAyaNA saMkhejA aNuogadArA jAva saMkhejAo saMgahaNIo saMkhejAo pddivttiio| se NaM agaTyAe aTrame aNge| ege suya khaMdhe,dasa ajjhayaNA,aTuvaggA,dasa uddesaNakAlA,dasa samudesaNakAlA saMkhejAiM payasahassAiM payaggeNaM paNNattA, saMkhejjA akkharA jAva eva caraNakaraNa pruuvnnaaaaghviji|se taM aNtgdddsaao|suu.181|| isa prakAra se isameM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA huI hai| yaha upAsakadazAGga sUtra kA svarUpa hai ||suu.180|| saMkhyAta akSara Adi che. A rIte A aMgamAM caraNa ane karaNanI prarUpaNA thaI che. upAsakadazAstranuM A prakAranuM svarUpa che. sU. 180 zrI samavAyAMga sUtra Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 samavAyAGgasUtre aba sUtrakAra AThaveM aMga kA svarUpa kahate hai zabdArtha - - ( se kiM taM aMtagaDadasAA) atha kA sA antakRtadRzAHhe bhadanta ! aMtakRtadazAsUtra kA kyA svarUpa hai ? uttara - ( aMtagaDadasAsu Na) antakRtadazAsu khalu - antakRta dazA meM (aMtagaDAnaM) antakRtAnAM - antakRta - muniyoM ke ( garAI ) nagarANi - nagaroM kA, ( ujjANA iM ) udyAnAni - udyAnoM kA, (cehayAI) caityAni-tyoM vyantarAyatanoM kA, [vaNasaMDA] vanaSaNDA - vanakhaMDoM kA, [rAyANo ] rAjAnaH - rAjAoM kA, ( ammApiyaro) ambApitarau-mAtA, pitAoM kA (samosaraNAiM) samavasaraNAni - samavasaraNoM kA ( dhammAyariyA) dharmAcAryAH- dharmAcAryoM kA ( dhammakahA) dharmakathA: - dharmakathAoM kA ( ihaloiya paralomaDivisesA) aihalaukika pAralaukika - RddhivizeSa kA, (bhogaparicAyA ) bhogaparityAgAH - bhogaparityAgoM kA (paJcajjAo) pravrajyAH pravrajyAoM kA, (suya parigAhA) zrutaparigrahAH zrutaparigrahoM zrutAdhyayanoM kA (tavo vahANAI) tapopadhAnAni - viziSTatapazcaraNoM [ugra ] kA (bahuvihAo paDimAo) bahuvidhA:- pratimA:mAsika Adi ke bheda seaneka prakAra kI pratimAe - arthAt 12 - prakAra kI bhikSu pratimAoM kA, (khamA) kSamAH, ca (ajjavaM ) ArjavaM mRdutA, ( maddavaM) mArdavaMmArdava - mRdutA, ( saccasahiyaM soaM ca) satyasahitaMzaucaM ca- dUsaroM ke dravya have sUtrakAra AThamAM aMtakRtadazA nAmanA sUtranuM svarUpa batAve che-- zabdArtha - (se kiM taM aMgagaDadasAo ?, atha kA sA antakRtadazAH ? - he laddanta ! a MtadvRtaHzAstranu sva35 Thevu che ? uttara-- ( aMtagaDada sAsu NaM) antakRtadazAsu khalu - aMtataHzAmAM (aMtagaDANaM ) antakRtAnAM - antaGkRta muniyonI (nagarAi) nagarANi - nagareronu, (ujjhANAI) udyAnAni - udyAnAnu, (cejhyAi) caityAni-yaityAnu', (vaNasaMDA ) vanaSaNDA - vanama Donu, (rAyANo) rAjAnaHrAnnAmanu ( ammApiyaro) ambApitarau - bhAtA, pitAnu (samosaraNAI) samavasaraNAni -- samavasaraNeonu, (dhammAyariyA) dharmAcAryAH - dharmAyAyanu, (dhammakahA) dharmakathAH- dharbhAnu', ( ihaloiya para loiyaiDivisesA) aihalaukikapAralaukikaRddhivizeSAH -- so mene carAunI viziSTa Rddhiyonu, (bhogaparicAyA ) bhogaparityAgAH - lAganA parityAganu, (pavvajjAo) pravrajyA:dIkSA manu, (supariggahA ) zrutaparigrahAH - zrutAdhyayanAnu (tabovahANAI) tapopadhAnAni - viziSTa tapasyAnu, (bahuvihAo paDimAo) bahuvidhAH prtimaaHmAsikI AdinA bhedathI khAra prakAranI bhikSupratimAonuM, varNana karyuM che. tathA (khamA) kSamAH - kSamA, (aja) ArjavaM mAnava bhRhutA, (maddavaM) mArdavaMbhAI- bhRhutA, (saccasahiyaM soaM ca ) satyasahitaM zaucaM ca- anyanA dravyanu zrI samavAyAMga sUtra sym Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 775 bhAvavodhinI TIkA. aSTamAsvarUpanirUpaNam kA apaharaNa karane sa udbhUta mAlanatA sa rAhata (hAnA, sattarasAvahA ya saMjamo ) saptadazavidhazca saMyamaH - pRthivI kAya Adi sattaraha prakAra kA saMyama, (uttama ca babha) uttamaM ca brahma-maithuna virati Adi rUpa utkRSTa brahmacarya, (akiMcanatA parigraha kA tyAgarUpa [tavo] tapaH- tapa, (ciyAo (tyAga) - Agamottavidhi se muniyoM ko AhArapAnI lAkara denA, (samii guttIo ceva) samiti - guptayazcaivapAMca samitiyAM, tIna guptiyAM ( appamAyajogo) apramAdayogaH - apramAdayogoM kA (sajjhAyajjhANANa ya uttamANaM donhaM pi) svAdhyAyadhyAnayozca uttamayordvayorapiuttama svAdhyAya aura dhyAna ina donoM ke (lakkhANAI) lakSaNANi - lakSaNa, ye saba viSaya kahe gaye haiN| 'saMjamuttamaM pattANaM' saMyamottama prAptAnAM sarvavirati Adi rUpa uttamasaMyama ko prApta karane vAlA (jiyaparIsahANaM) jitaparISANAm evaM parISahoM ko jItane vAle ( muNihi munInAM-muniyoM ko, (cau vihaka makkhayammi) caturvidhakarmakSayaiH - ghAtika karma kSaya hone para (jaha ke - lassa laMbho ) yathA kevalasya lAbhaH - :- jisa prakAra kevalajJAna kI prApti hotI hai ( jattio ya pariyAo) yAvAn paryAyaH - jitane varSataka dIkSAparyAyapAlI, (jaha pAlio) yathA pAlitaH -- jisaprakAra se unhoM ne usakA pAlana kiyA, (jo jahiM pAogao) yaH yatra pAdapopagamazca tathA yAvanti bhaktAni jo muni jahAM pAdapopagamana saMthArA ko dhAraNa karake (jattiyANi bhattANi aSaDu2e| 42vAthI utpanna thayesa bhavinatAthI rahita ) ( sattarasavihoya saMjamo ) saptadazavidhazca saMyamaH - pRthvIprAya Adi sattara praaranA saMyama, (uttamaM ca baMbha) uttamaM ca brahma- maithuna virati Ahiya utkRSTa brahmayarya, (akiMcaNatA) azinatA, (tavo) 5, ( ciyAo ) tyAgaH - Ago vidhi anusAra bhuniyone bhADAra pANI lAvIne hevAM, (samiiguttIoceya) samiti guptayazcaiva pAMya samitiyo netraguptiyo, (appamAyajogo) apramAdayoga:- azrama hayogI, (sajjhAyajjhANANa ya uttamANaM donhaMpi) svAdhyAyadhyAnayozca uttamoIyorapi -- ttabha svAdhyAya mane dhyAna, se mannenA (lakkhaNAiM) lakSaNANi - lakSaNo me madhA viSayAnuM kathana. A aMgamAM karAyuM che. tathA (saMjamuttamaM pattANaM) saMyomottamaM prAptAnAM - sarvavirati mAdhyi uttama saMyamane prApta anAza, [ jiyaparIsahANaM ] jitaparISahANAm - parISahone tanAza, (muNihiM) munInAM - bhuniyone (cauvihakamma kyammi) caturvidhakarmakSayaiH - dhAtiyAharmano kSaya thatAM (jahakevassa labho ) yathA kevalasya lAbhaH- - devI rIte ThevaNajJAnanI prApti thAya che (jattio ya pariyAo) yAvAn paryAyaH - DeTasa varSa sudhI dIkSAparyAya pANI (jahapAlio) yathA pAlitaH - zete temAge tenu pAlana yu", (jo jahiMpAovagao) yaH yatra pAdapopagamazra - tathA ne muni nayAM pAhayopagamana saMthArAne dhAraNa ne zrI samavAyAMga sUtra Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 samavAyAGgasUtre cheittA) yAvanti bhaktA chedayitvA tathA jo muni jitane bhakto kA anazana dvArA chedana karake (tamarayoghavippamuko ) tamo rajaAghavipramuktaH - ajJAna aura malinAtmaka karmasamUha se rahita hokara (aMtagaDo) aMntakRtaH - antakRtaH - antakRtaH - karma kA anta karane vAle hue aura (mokkhasuhamaNuttaraM ca patto) mokSasukhamanuttaraM ca prAptaH - sarvotkRSTa mokSa sukha ko prApta hue haiN| ina saba muniyoM kI aura mahAsatiyoM kA isa varNana hai| (ee anne yamAI asthA vitthareNa paruvijjaMti) ete anye ca evamAdayaH arthAH vistareNa prarUpyante - aba sUtrakAra viSaya kA upasaMhAra karate huve kahate haiM ki isa prakAra isa sUtra meM ye saba pUrvokta viSaya aura inhIM viSayoM jaise aura bhI dUsare viSaya vistAra ke sAtha varNita kiye gaye haiN| (aMtagaDadasAsu NaM) antakRtadazAsu khalu antakRtadazA meM (parittA vAyaNA) parItA vAcanAH- vAcanA saMkhyAta haiM, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi - anuyogadvAra saMkhyAta haiN| (jAva saMNejjAo saMgahaNIo) yAvat saMkhyAtAH saMgrahaNyaH - yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiM ( saMkhejAo paDivattio) saMkhyAtAH pratipattayaH - pratipattiyAM saMkhyAta haiN| yahAM yAvat zabda se ina padoM kA saMgraha huA hai - 'saMkhejjA veDhA, saMkhejjA silogA, saMjAo nijjuttio' (seNaM aMgaTTayAe aTTame aMge) sA khalu aMgArthatayA aSTamamaGgama(jattiyANi bhattANi cheittA) yAvanti bhaktAni chedayitvA - tathA ne bhuni jeTalAM bhakatA (karmA) ... anazana dvArA chena urIne (tamara yodhaviSpamukko) tamorajaogha vipramuktaH ajJAna bhane alinAtma4 urbha samUhathI rahita janIne (aMtagaDo) antakRtaH - antaGkRta bhenA aMta 42nAra thayA che bhane (mokhamuhamaNuttaraMcapatto) mokSasukhamanuttaraM ca prAptaH - sarvotkRSTa mokSasumane pAyA hai, sevA saghanA bhuniyo bhane mahAsatiyonuM varNana yA saMgamAM ayuM che. (ee anne ya evamaI atthAvityareNaM parUvijaMti) ete anye ca evamAdayaH arthAH vistareNa prarUpyante - yA rIte yA sUtramAM pUrvo'ta viSayonu tathA me ahAranA anya viSa yonu yA vistArathI varNana uravAmAM mAvyu che. (aMtagahadasAsu NaM) antakRta - dazAsu khalu - tadvRtazAstramA (parittA vAyaNA) parItA vAcanAH- sabhyAta vaaynaao| che, (saMkhejjAzraNuogadArA ) saMkhyeyAni anuyogadvArANi - sadhyAta anuyoga dvAra che, (jAva saMkhejjAo saMgrahaNIo) yAvat saMkhyAtAH sNgrhnnyHtyAMthI laine sa MkhyAta saMgrahaNiyA che, tyAM sudhInA pada grahaNa karAyAM che. ahIM 'yAvat' zabdathI "saMkhyAta pratipattiyo che, sAMdhyAta veSTaDI che, sabhyAta shloo| chene saMkhyAta niyuktiyo" me pahonA sa grahasamanvAno che (se NaM aMgaThayAe zrI samavAyAMga sUtra Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTamAGga svarUpanirUpaNam yaha antakRtadazA aMga kI apekSA AThavAM aMga hai| ege suyakkhaMdhe) eka: zrutaskandhaH - isameM eka zrutaskadha haiM (dasaajjhayaNA) dazAdhyayanAni - prathama varga kI apekSA daza adhyayana haiN| (aTTha vaggA) aSTa vargA :- ATha varga haiM (daza uddesaNakAlA ) dasa uddezanakAlA : - daza uddezana kAla haiM (dasa samu desaNakAlA) daza samuddezanakAla haiN| yaha kathana bhI prathamavarga kI apekSA kahA gayA jAnanA cAhiye / ( saMkhejjAI paya sahassAI payaggeNaM paNNattA) saMkhyeyAni padasahasrANi padAgreNa prajJaptAni padaparimANa kI apekSA isameM tevIsa lAkha cAlIsa hajAra pada haiN| (saMkhejA - akkharA) saMrUyeyAni akSarANisaMkhyAta akSara haiN| (jAva evaM caraNakaraNa - parUvaNA) yAvat evaM caraNakaraNa prarUpaNAH, yahAM yAvat zabda se 'anaMtA gamA, anaMtA pajjavA, parittA tasA, anaMtA thAvarA' anaMta paryAye, asaMkhyAta trasa, anaMta sthAvara ye saba padArtha jina bhagavAna ne kahe haiM aura ye saba zAzvata - nitya, kRta- anitya, nibaddha evaM nikacita haiM isa aMga me kahe gaye haiM, prajJApita hue hai / prarUpita hue haiM / darzita hue haiM, nidarzita hue haiM, aura upadarzita hue haiN| ina samasta kriyApadoM kA artha AcArAMga ke svarUpa kA nirUpaNa karate samaya likha diyA gayA hai| jo isa aMga kA acchI taraha se adhyayana aTTame aMge) sA khalu aMgArthayA aSTamamaGgam - a MjanI apekSA yA 'yAtaha de211' 216y' viol d. (ci gaiau) ca; Yathra:-dui As gazs'u d, (dasa ajjhayaNA) daza adhyayanAni-prathama varganI apekSAye isa adhyayana che, [avaragA] aSTavargAH- varga che, [dasa udde saNakAlA ] dazauddezana kAlAH6 uddezanamA che, (dasasamudde saNakAlA) daza samuddezana kAlA-hasa samuddezana aNa cha, kh| 'thana thae, pahelA vargAnI apekSA uravAmAM AvyuM che. (saMkhejAiM payasahassAI payaggeNaM paNNattA) saMkhyeyAni padasahasrANi padAgreNa prajJaptAni - temAM honu pramANa tevIsa lAbha yAlIsa hanbharanu che. (saMkhejjA akkharA ) saMkhye. yAni akSarANi saMkhyAta akSaro che. (jAva evaM caraNakaraNaparUvaNA) yAvat evaM caraNakaraNa prarUpaNAH - ahI 'yAvat' mhathI 'anaMta gama che, anaMta pryaay| che, sakhyAta trasa che, anata sthAvaro che, e badhA padArthA jinabhagavAna dvArA uthita che. the aSAM zAzvata - nitya, kRta- anitya, nimaddha bhane nihAyata che, A aMgamAM temanuM kathana thayuM che, prajJApita thayA che, prarUpita thayA che, darzita thayA che, nirdezi`ta thayA che, ane upadarzita thayA che, A badhAM kriyApadonA artha AcArAMganuM svarUpanirUpaNa karatI vakhate ApI dIghA che. je mANasa A aMganu zrI samavAyAMga sUtra - 777 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 samavAyAGgasUtre TIkAtha-se ki taM' ityAdi-se kiM taM atagaDadasAo' atha kAstA antakRtadazAH? uttarayati-'aMtagaDadasAsu NaM' antakRtadazAsu khalu-antaH-karmaNastatphalasya saMsArasya vA'ntasamaye vinAzaH kRto yaiste'ntakRtAsteSA dazAH avasthA:tatpratipAdakAvargA yAsu tAH yavA-antakRtavaktavyatA pratibaddhA dazA dazAdhyaya. narUpA granthapaddhatayo'ntakRtadazAH-iyaM vyutpatiH prathamavarge dazAdhyayanAni santItyanulakSya kriyate, tAsu antakRtadazAsu, 'aMtagaDANaM' antakRtAnAM munAnAM 'NagarAI' nagarANi 'ujjANAi' udyAnAni 'ceiyAI' caityAni 'vaNasaMDA' vanaSaNDAH 'rAyANo' rAjAnaH 'ammApiyaro' mAtApitarau 'samosaraNA' samavasa kara letA hai vaha yaha jAna jAtA hai li AtmA aisA hotA hai, jJAtA aisA hotA hai, evaM vijJAtA aisA hotA hai| isa prakAra se isa aMga meM antakRtamuniyoM ke caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kI gaI hai| yahI antakRta dazAGga kA svarUpa hai ||suu0 181 // TIkArtha-'se kiM taM aMtagaDadasAo' ityAdi-he bhadaMta! atakR. tadazA sUtra kA kyA svarUpa hai ? uttara-anta-karmoM kA athavA unake phala svarUpa saMsAra kA jinhoM ne aMta samaya meM vinAza kara diyA haiM-ve anta. kRta haiM inakI avasthA-tatpratipAdaka varga-jinameM haiM ve antakRtadazA haiN| athavA-antakRtoM kI vaktavyatA se pratibaddha jo daza adhyayanarUpa dazAe~grantha paddhatiyAM haiM ve antakRtadazAe~ haiN| yaha vyutpatti prathamavarga meM jo daza adhyayana haiM unako lakSya meM rakhakara kI hai| ina antakRtadazAoM meM arthAt aMtakRtadazA nAmaka isa AThaveM aMga meM antakRtamuniyoM ke nagara, udyAna, sArI rIte adhyayana kare che te AtmAnA svarUpane samajI zake che, te jJAtA ane vijJAtA banI jAya che. A pramANe A aMgamAM aMtakRtamuninA caraNakaraNanI prarUpaNA karavAmAM AvI che. A pramANenuM aMtakRtadazAMganuM svarUpa che. sU.181 TI -3 mahanta ! mata tazAsUtranu 2135 ucha?uttara-anta-bhenA temanA phaLa svarUpa saMsArano jemaNe aMta samaye nAza karyo che, temane aMtakRta kahe che. temanI avasthAnuM pratipAdana karatA vargo (aSayane) jemAM che te sUtrane aM takRtadazA sUtra kahe che. athavA antakRte nI vakatavyatA vAtathI pratibaddha je dasa adhyayanarUpa dazAo-grantha paddhatio che, te aMtakRta dazAo che. pahelA varganA dasa adayayane anulakSIne A vyutpatti karI che. e attakRta dazAomAM eTale ke aMtakRtadazA nAmanA A AThamA aMgamAM annakRta muniyonAM nagaranuM, udyAnanuM zrI samavAyAMga sUtra Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTamAsvarUpanirUpaNam raNAni 'dhammAyariyA' dharmAcAryAH, 'dhammakahA' dharmakathAH, 'ihaloiyaparaloiyaivivisesA' aihalaukikapAralaukikaddhivizeSAH 'bhogapariccAyA' bhogaparityAgAH 'pavyajAo' pravrajyAH 'suyapariggahA' zrutaparigrahA:-zrutAdhyayanAni 'tavovahANAI' tapaupadhAnAni 'bahuvihAo' bahuvidhAH-mAsikyAdibhedAdanekavidhAH 'paDimAo' pratimAH dvAdazabhikSupatimAH, khamA' kSamA 'ajavaM' Ajavam RjutA, 'mahavaM' mArdavaM mRdutA ca, 'soyaM ca saccasahiyaM' zaucaM ca satyasahitam , tatra-zaucaparadravyApaharaNa malinatAdirAhityam , tathA-'sattarasaviho ya saMjamo' saptadazavidhazca saMyama:=pRthvIkAyAdisaptadazavidhaH saMyamaH, 'uttamaM ca vaMbha' uttamaM ca brahmamaithunaviratyAdirUpamutkRSTa brahmacaryam , 'akiMcaNayA' akiMcanatA 'to' tapaH, 'ciyAo' tyAgaH-prAgamoktavidhinAdAnam, 'samiiguttIo' samitiguptayazcaiva pazcasamitayastisro guptayazca, 'taha' tathA 'appamAyajogo' apramAdayogaH, 'sajjhAyajhANANa ya uttamANaM dAhaMpi' svAdhyAyadhyAnayozca uttamayodvayorapi 'lavakhaNAI' lakSaNAni-svarUpANi, tatra svAdhyAyasya lakSaNaMm-'sajjhAeNa pasatthaM jhANaM' caitya, vanaSaNDa, rAjA, mAtApitA, samavasaraNa, dharmAcArya, dharmakathAe~, aihalaukika RddhivizeSa, bhogaparityAga, pravrajyA, zrutAdhyayana, viziSTatapazcaraNa, mAsi kI Adi ke bheda se aneka prakAra kI pratimAe~, arthAt bAraha prakAra ki bhikSapratimAe kSamA, Ajeva-RjutA, mArdava-mRdatA satyasahitazIca dUsaroM ke dravya ko apaharaNa karane se udbhUta malinatA se rahita honA-pRthivIkAya Adi 17sataraha prakAra kA saMyama, maithunavirati Adi rUpa utkRSTa brahmacarya, akiMcanatA, tapa, tyAga-Agamokta vidhi se muniyoM ko AhAra pAnI lAkara denA, pAMca samitiyAM, tina guptiyAM tathA apramAdayoga, uttama svAdhyAya aura dhyAna ina donoM ke lakSaNa, ye saba viSaya kahe gaye haiN| antarmuhUrtataka koI eka vastu meM citta ko ekAgra caityanuM, vanakhaMDanuM, rAjAnu, mAtApitAnuM, samavasaraNanuM, dharmAcAryonuM dharma kathAonuM, Aloka ane paralekanI viziSTa addhinuM bhegaparityAganu, pravajyAnuM, zrAdhyayananuM, viziSTa tapanuM, mAsikI AdinA bhedathI aneka prakAranI pratimAonuM eTale ke bAra prakAranI bhikSupratimAonuM varNana karAyuM che. tathA kSamA, AvatrAtA, mArdava-mRdutA, satya sahitazauca-bIjAnA dravyanuM apaharaNa-karavAthI uddabhUta malinatAthI rahita thavuM, pRthvIkAya Adi 17 prakAranA saMyama, maithuna parityAgarUpa utkRSTa brahmacarya, akiMcanatA, tapa, tyAga-Agamokata vidhi pramANe AhArapANI lAvIne munine devA, pAMca samiti, traNa guptiye, tathA apramAdayoga, uttama svAdhyAya ane dhyAnamAM lakSaNa, e badhA viSayonuM kathana karyuM che. antarmuhUrta sudhI zrI samavAyAMga sUtra Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 samavAyAGgasUtre ityAdi, dhyAnalakSaNaM yathA- attomuttamitta cittAvatthANabhegavatthummi' ityAdi. etAnyatra AkhyAyante / tathA-'saMjamuttamaM pattANa' saMyamottamaM prAptAnAM sarvaviratyAdirUpamuttamaM saMyamaM prAptAnAm , ca 'jiyaparIsahANaM' jitaparIpahANAm-jitAH parISahA yaiste teSAM tathoktAnAM munAnAM 'caucihakammakkhayammi' caturvidhakamakSaye-jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyamohanIyAntarAyarUpaghAtikarmakSaye sati 'jaha' yathA 'ke valassa' kevalasya-kevalajJAnasya 'laMbho' lAbhaH, tathA 'jattio yAvAna-yAvadvarSAvadhiH 'pariyAo' paryAyaH-pravrajyAlakSaNaH paryAyazca 'jaha' yathA 'pAlio' pAlitaH 'muNihi' munibhiH, 'pAovagao ya jo jahiM pAdapIpa gatazca yo yatra, yo muniyatra pAdapopagataH tathA yo 'jattiyANi' yAvanti bhattANi' bhaktAni 'che yaittA' chedayitvA 'munivaro' munivaraH 'tamarayoghavi. ppamukko' tamoraja oghavipramuktaH-tamo'jJAnam, rajaH malinAtmakaM karma, tayo rya oghaH samUhastasmAd vinamuktaH, 'aMtagaDo' antakRto jAtaH, evaM kRtvA sarve'pi antakRtAmunayaH 'aNuttaraM' anuttaraM-sarvotkRSTaM 'mokkhamuhaM' mokSasukhaM ca karanA usakA nAma dhyAna hai| 'sarvavirati Adi rUpa uttama saMyama ko prApta karane vAle evaM parISahoM ko jItane vAle muniyoM ko jJAnAvaraNIya, darzanA varaNIya, mohanIya aura antarAya ina cAra ghAtika karmoM kA kSaya hone para jisa prakAra se kevalajJAna kA lAbha huA, tathA jitane varSataka dIkSA paryAya pAlI aura jisa prakAra se unhoMne usakA pAlana kiyA, tathA-jo muni jahAM pAdapopagata-pAdapopagamanasaMthArA ko dhAraNa karake tathA jo muni jitane bhaktoM kA anazana dvArA chedana kara ajJAna aura malinAtmaka karmasamUha se rahita ho karake antakRta kevalI hue haiN| ina saba viSayoM kA tathA antakRta ke valiyoM kA isameM varNana kiyA gayA hai| ye antakRta munijana sarvotkRSTamokSa sukhako prApta hue haiN| aba sUtrakAra viSaya kA upasaMhAra koI eka vastumAM cittane ekAgra karavuM tenuM nAma dhyAna che" sarvavirati AdirUpa uttama saMyamayukata, ane parISahene jItanAra muniyone jJAnAvaraNIya, dazanAvaraNIya, mehanIya ane attarAya, e cAra ghAtiyAkarmono kSaya thatA kevI rIte kevaLajJAna prApta thayuM, tathA temaNe keTalAM varSa sudhI dIkSA paryAyanuM pAlana karyuM, tathA je muniye jyAM pAdapepagata-pAdapapagamana saMthAro karIne tathA jeTalA bhakatonuM (karmonuM) anazana dvArA chedana karIne ajJAna tathA malinAtmaka kamasamUhathI rahita thaIne antakRta kevalI thayAM che. te badhA viSayanuM tathA antakRta kevalIonuM A aMgamAM varNana che. te sadhaLA annakRta munijana sarvotkRSTa mokSasukhane pAmyAM che. have sUtrakAra zrI samavAyAMga sUtra Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. aSTamAisvarUpanirUpaNam 781 praaptaaH| upasaMharati- ee aNNe ya evamAI' ete'nye ca evamAdayaH 'atthA' arthAH 'vityAreNaM' vistAreNa 'paruvijaMti' prarUpyante / 'atagaDadasAmu NaM' anta kRtadazAsu khalu 'parittA vAyaNA' parItAH saMkhyAtA vAcanAH 'saMkhejjA aNuogadArA' saMkhyeyAnyanuyogadvArANi 'jAva' yAvat-yAvatpadAt-'saMkhejjAo paDivattIo' saMkhyeyAH pratipattayaH, 'saMkhejjA veDhA' saMkhyeyA veSTakAH saMkhejA silogA' saMkhyeyAH zlokAH, 'saMkhejjAo nijuttoko' saMkhyeyA niyuktayaH, tathA saMkhejAo saMgahaNIno' saMkhyeyAH-saMgrahaNyaH / 'se NaM aMgaTTayAe aTThame aMge' tAH khalu aGgArthatayA'STamamaGgam / atra 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH 'dasa ajjhayaNA' daza adhyayanAni, prathamavargApekSayedamuktam, 'aTThavaggA' aSTavargAH, 'dasa uddesaNakAlA' daza uddezanakAlAH, 'dasa samuddesaNakAlA' daza samuddezanakAlAH, idamA prathamavargApekSayaivoktam, 'saMkhenjAiM payasayasahassAI' saMkhyeyAni padazatasasahasrANi-trayoviMzatilakSANi catuHsahasrANi 2340000ca padAni 'payaggeNaM' padAgreNa-padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / 'saMkhejA akkharA' saMkhyeyAnyakSakarate hue kahate haiM ki isa prakAra isa sUtra meM ye saba pUrvokta viSaya aura inhIM viSayoM jaise aura bhI dUsare viSaya vistAra ke sAtha varNita kiye gaye haiN| isa aMtakRtadazAsUtra meM vAcanA saMkhyAta haiM, yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiM, pratipattiyAM saMkhyAta hai| yahAM yAvat zabda se ina anukta padoM kA yahAM saMgraha huA hai-'saMkhejA veDhA,saMkhejA silogA, saMkhejjAo-nijjuttIo' yaha aMga kI apekSA AThavAM aMga hai| isameM eka zrutaskaMdha haiN| prathama varga kI apekSA dasa adhyayana haiM ATha varga haiN| daza uddezanakAla haiN| daza samudezanavAla haiN| yaha kathana bhI prathamavarga kI apekSA kahA gayA jAnanA caahiye| padaparimANa kI apekSA isameM tevIsa lAkha cAlIsa hajAra 2340000 pada haiN| saMkhyAta akSara haiN| yahAM yAvat zabda se 'anaMta gama, anaMta paryAyeM, viSayano upasa hAra karatAM kahe che ke A pramANe A sUtramAM uparokata badhA viSaconuM ane evA ja anya viSayanuM vistArathI varNana karAyuM che. A aMtakRtadazA sUtramAM te khyAta vAcanAo che, saMkhyAta anuga dvAra che, saMkhyAta veSTaka che, saMkhyAta zloko che saMkhyAta-niyukitayo che, saMkhyAta saMgrahaNiyo che ane saMkhyAta pratipatti che. aMganI apekSAe te AThamuM aMga che temAM eka zrutaskaMdha che, prathama varganI apekSAe dasa adhyayana che, AThavaga che. dasa udezanakALa che, dasa samudezanakALa che, A kathana prathama vargane anulakSIne karavAmAM AvyuM che. temAM pahAnu prbhaae| tevIsa &Ama yAlIsa @M2 (2340000)nuche. tebhA sadhyA akssre| zrI samavAyAMga sUtra Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre rANi prajJaptAni / 'jAva' yAvat-yAvat zabdena-'aNatA gamA' anaMtA gamAH 'aNaMtA pajjavA' anantAH paryavAH 'paricA tasA' parItAH asaMkhyAtAstrasAH 'aNatA thAvarA' anantAH sthAvarAH, ete uparinirdiSTAH zAzvatAH kRtA nibaddhA nikAcitA jinaprajJaptAbhAvA atra AkhyAyante, prajJApyante, prarUpyante, dayante, nidayante, upadazyante / sa evamAtmA bhavati, sa evaM jJAtA, evaM vijJAtA ca bhavati / 'evaM' evam-uparinirdiSTaprakAreNAtrAntakRtAnAM munInAM 'caraNakaraNaparUvaNA' caraNakaraNaprarUpaNA 'AdhavijjaI' aakhyaayte| 'se taM aMtagaDadasAyo' etAstA antakRtadazAH-antakRtadazAGgasvarUpamevaM vijnyeymitibhaavH||suu. 181 / / navamAGgasvarUpamAha-'se kiM ta aNuttarovavAiyadasAo' ityAdi / mUlam-'se kiM taM aNuttarovavAiyadasAo ? aNuttarovavAiyadasAsu NaM aNuttarovavAiyANaM nagarAiM ujANAiM ceiyAI vaNasaMDA rAyaNo ammApiyaro samosaraNAiM dhammAyariyA dhammakahAo ihaloasaMkhyAta basa, anaMta sthAvara jIva ye saba padArtha jina bhagavAnane kahe haiM aura ye saba zAzvata-nitya,kRta-anitya nibaddha evaM nikAcita haiM isa aMga meM kahe gaye haiM, prajJApita kiye gaye haiM, prarUpita hue haiM, darzita hue hai, nidarzita hue haiM aura upadarzita hue haiN| ina samasta kriyApado kA artha AcArAMga ke svarUpa kA nirUpaNa karate samaya likha diyA gayA hai jo isa aMga kA acchI taraha se adhyayana kara letA hai vaha jAna jAtA hai ki AtmA aisA hotA hai, jJAtA aisA hotA hai evaM vijJAtA aisA hotA hai| isa prakAra se isa aMga meM antakRtamuniyoM ke caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kI gaI hai| yahI atakRtadazAGga kA svarUpa hai |suu. 181 // che, anaMtagama che, anaMta paryAye che; asaMkhyAta trasa che, anaMta sthAvara jIve che. ebadhA padArthonuM kathana jinezvara bhagavAna dvArA karAyuM che. ane te badhA zAzvatanitya, kRta-anitya nibaddha ane nikAcita che; A aMgamA te AkhyAta thayA che, prajJApita karAyAM che, prarUpita karAyAM che, dazita thayA che, nidazita thayA che, ane upadarzita thayA che, A badhAM kriyApadanA artha AcArAMganuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI dIdhAM che. je jIva A aMganuM sArI rIte adhyayana kare che te AtmAnA svarUpane jANI zake che ane te samasta padArthone jJAtA tathA vijJAtA thaI jAya che. A rIte A aMgamAM antakRta muninA caraNa ane karaNanI prarUpaNa karavAmAM AvI che. aMtakRtadazAMgasUtranuM AvuM svarUpa che sU.181 zrI samavAyAMga sUtra Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamAnasvarUpanirUpaNam 783 gaparalogaiDDivisesA bhogapariccAyA pavvajAo suyapariggahA tavovahANAI pariyAyA paDimAo saMlehaNAo bhattapANapaJcakkhANAI pAovagamaNAI aNuttarovavAo sukulapaJcAyAyA puNobohilAbhA aMtakiriyAo ya Avijjati / aNuttarovavAiyadasAsu NaM titthayarasamosaraNAI paramaMgallajagahiyANi jiNAtisesA ya bahuvisesA jiNasIsANaM ceva samaNagaNapavaragaMdhahatthINaM thirajasANaM parisahasepaNariubalapamadaNANaM tavadittacarittaNANasammattasAravivihappagAravistharapasatthaguNasaMjuyANaM aNagAramaharisINaM aNagAraguNANaM vaNNao ya uttamavaratavavisiTaNANajogajuttANaM / jaha ya jagahiyaM bhagavao jArisA iDivisesA devAsuramANusANaM parisANaM pAubbhAvA yajiNasamIvaM jaha ya uvAsaMti jiNavaraM jaha ya parikahei dhammaM logagurU amaranarAsuragaNANaM soUNaya tassa bhAsiyaM avasesakammavisayavirattA narA jahA abbhurveti dhammamurAlaM saMjamaM tavaM cAvi bahuvihappagAraM jaha bahaNi vAsANi aNucarittA ArAhiyaNANadaMsaNacarittajogo jiNavayaNamaNugayamayabhAsiyA jiNavarANaM hiyayeNa maNuNNettA jeya jahiM jattiyANi bhattANi cheaittA labhRNa ya samAhimuttamajjhANajogajuttA uvavannA muNivarottamA jaha aNuttaresu, pAvaMti jaha aNuttaraM tattha visayasokkhaM tao ya cuA kameNa kAhiti saMjayA jahA ya aMtakiriyaM / ee anne ya evamAI atthA vitthareNa aNuttarovavAiyadasAsu NaM parittA vAyaNA, saMkhejjA aNuogadArA, saMkhejAo jAva saMgahaNIo / se NaM aMgaTTayAe navame aMge, ege suyakkhaMdhe, zrI samavAyAMga sUtra Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 samavAyAGgasUtre dasa ajjhayaNA, tinnivaggA, dasa uddesaNakAlo, saMkhejjAiM payasayasahassAiM payaggeNaM paNNattA / saMkhenjANi akkharANi jAva caraNakaraNaparUvaNA Avijai / se taM aNuttarovavAiyadasAo ||suu.182|| aba sUtrakAra nauveM aMga kA svarUpa kahate haiM zabdArtha-(se ki taM aNuttarovavAiyadasAo) artha kAstA anuttaropapAtikadazA ? he bhadanta ! anuttaropapAtika dazA kA kyA svarUpa hai ? uttara-(aNuttarovavAiyadasAsu NaM) anuttaropapAtika dazAsu khalu-anuttaropapAtika muniyoM ke (nagarAiM) nagarANi-nagara, (ujjANAI) udyAnAniudyAna, [ceiyAiM) caityAni-caitya, (vaNasaMDAI) vanaSaNDAH -vanakhaMDa, (rAyANo) rAjAnaH-rAjA (ammApiyaro) ambApitarau-mAtApitA (samosaraNAI-samavasaraNa (dhammAyariyA) dharmAcAryA:-dharmAcArya, (dhammakahAo) dharmakathAe~. (ihalogaparalogaiDivisesA) ihaloka paraloka RddhivizeSAH-ihaloka aura paraloka saMbaMdhI RdivizeSa, (bhogaparicAyA) bhogaparityAgAH-bhogaparityAga, (pavajjAo) pravrajyA:-pravrajyA, (suyapariggahA) zrutaparigrahA:-zrutAdhyayana (tavovahANAI) tapa upadhAnAni-tapa upadhAna-(ugratapasyA) (pariyAyA) paryAyAH-paryAya-(pravrajyA) dIkSA (paDimAo) pratimAH-pratimAe~ (saMlehaNAo)saMlekhanAH-saMlekhanA,(bhattapANapacakkhANAI) bhaktapAnapatyAkhyAnAni have sUtrakAra navamAM aMganuM svarUpa batAve che- zartha-(se kiM taM aNuttarovavAiya dasAo?)katha kAstA anuttaropapAtika dazAH?-De mahanta ! manutta5pAti: 6zAnuyu 2135 che ? uttara-aNuttarovavAiya dasAmu Na) anuttaropapAtikadazAsu khalu-manutta5pAti:zA sUtramA anuttarI55ti bhuniyAnA (nagarAI) ngraanni-ngre|, (ujjhANAI) udyAnAniGdhAnA, (ceiyAiM) caityAni-yatyA, (vaNasaMDAI) vanaSaNDAH -5-3, (rAyANo) rAjAnaH-20mA, (ammApiyaro) ambApitarau-mAtApitA, (samosaraNAiM) smvsaannaani-smvs|, (dhammAyariyA) dharmAcAryAH-mAyAyo, (dhammakahAo) dharmakathA-mayA, (ihalogaparalogaiDivisesA) ihaloka paralokaRddhivizeSAH-yA ane 52sonI viziSTa Rddhiyo, bhogaparicayA (bhoga parityAgAH-loga parityAga, (pavajAo) pravrajyA:-prayA, suyapariggahA] zrutaparigrahAH-zrutAdhyayana, (tavovahANAI) tapopadhAnAni-ta55thAna tapasyA. (pariyAyA) pryaayaaH-pryaay|-(prvrjyaa) lal, (paDimAo) pratimAH-pratimAyA, (saMlehaNAo) saMlekhanA:-sele manAyo, [bhattapANapaccakkhANAI]bhaktapAna pratyA zrI samavAyAMga sUtra Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamAnasvarUpanirUpaNam 785 bhaktapAna-pratyAkhyAna, (pAovagamaNAi) pAdapopagamanAni-pAdapopagamana saMthArA, aNuttarovavAo) anuttaropapAta:-anuttara vimAno meM janma, sukula paccAyAyA) sukulapratyAyAtAni-vahAM se cakkara uttamakuloM meM janma (puNo bohilAbho) punarvAdhilAbhA:-phira bodhi kA lAbha, (aMtakiriyAo) antakriyAzca-mokSa kI prApti ye saba viSaya isa sUtra meM kahe gaye hai! (aNuttarobavAiyadasAsu NaM) aNuttaropapAtikadazAsu khala-isa anuttaropapAtikadazAMgasUtra meM (paramaMgallajagahiyANi) paramAGgalyajagaddhitAni-tIrthakaroM ke sarvotkRSTa maMgalabhUta tathA jagata ke hitakAraka rUpa (titthakara samosaraNAI) tIrthakara samavasaraNAni-tIrthaMkaroM ke samavasaraNoM kA (bahuvisesA) bahuvizeSAH-unake 34 cotIsa adhika jinAtizeSoM kA (dehaM vimalasuyaMdha) deho vimalasugandhaH-bhagavAna kA zarIra nirmala-aura sugandhita hai (jiNA tisesA ya) jinAtizeSAzca-aise cauMtIsa atizayoM kA, (jiNasIsA NaM ceva)jina ziSyANAM caiva-jina ziSyoM ke (samaNagaNapavaragaMdhahatthINaM) zramaNagaNapravaragandhahastinAM-zramaNagaNa ke madhya zreSThagandhahasti ke samAna (thirajasANaM) sthirayazasAM-sarvakAlasthAyI kIrtivAle evaM sthirasaMyamavAle (parisahaseNNariubalapamaddaNANaM ) pariSahasainya ripubalapramardanAnAm-parISaha khyAnAni-mADA2pAnA, pratyAbhyAna, (paaovgmnnaaii)paadpopgmnaani-paa| samAna, saa2|, (aNuttarovavAo) anuttaropapAta:-manutta2 vimAnAmA ma (mukulapaccAyAyA) sukulapratyAyAtAni-tyAMthI 24vIna uttama jomA gama, (puNo bohilAbhA) punarvAdhilAbhAH-zathI mAvilAla nizAsananI prApti, (aMtakiriyAo) antakriyAzca bhAkSanI prApti, ye mayA viSayAnu na , (aNuttarovavAiyadasAsu NaM) aNuttaropapAtikadazAsu khalu-sAmanutta5pAti 6in sUtramA (pAmaMgalajagahiyANi) paramAGgalyajagaddhitAnI-tIya senA sAkRSTa bha742 tathA tane. bhATe ti|| (titthakarasamosaraNAI) tIrtha 42 smvsrnnaani-smvsrnn|nu (bahuvisesA) bahuvizeSAH-tamanA 34 yAtrIsa fortutizeSAnu-matizayonu ( dehaM vimalasugaMdha) deho vimalasugandhaH-- mAnanu zarIra ni bhane sugandhita rAya cha, ( jiNAtisesA ya ) jinAtizeSAzca--mevai yAtrIsa atizayAnu, ( jiNasIsANaM ceva ) jinaziSyANAM caiva-ninA ziSyAnu, (samaNagaNapavaragaMdhahatthINaM) zramaNa gnnprvrgndhhstinaaN-shrm|n| samUhanA zreSTha hAthInA samAna, (thirajasANaM) sthirayazasAM-maviyA ati|| mane sthi2 sayamANA (parIsahaseNNariubala zrI samavAyAMga sUtra Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 samavAyAGgasUtre sainyarUva ripubala ke nAza karane vAle arthAt sarva prakAra se parISahoM ko jItane vAle (tadhadittacaritaNANa sammattasAravivihaSpagAravittharapasatthaguNa saMjuyANaM) tapodIptacAritrajJAnasamyaktava-sAravividhaprakAravistaraprazastaguNasaMyutAnAm-tathA tapa se prakAzita hue aise cAritra, jJAna evaM samyaktava se zreSTha aneka prakAra ke vistRta aura prazaMsanIya utama kSamAdi sadguNoM vAle, (anagAramaharisINaM) anagAramaharSINAma tathA anagAra maharSI, (aNagAraguNANaM] anagAra guNAnAm-anagAra ke guNoM se saMpanna (utamavaratavavisiTThaNANajogajuttANaM ) utamavaratapoviziSTajJAnayogayuktAnAmtathA zreSTha tapasyA se viziSTa jJAna evaM viziSTa-mana vacana kAya ke vyApArarUpa se yukta aise jinaziSya gaNadharoM kA bhI [baNNao] varNakaHvarNana isameM kiyA gayA hai| (jaha ya) yathA ca-jisa prakAra se (jagahiyaM) jagaddhitaM-jagat kA hitakAraka (bhagavao) bhagavato-jina bhagavAna kA zAsana hai yaha viSaya bhI usa prakAra se usameM vyAkhyAta huA hai| (jArisA iDi visesA) yAdRzA Rddhi vizeSAH-tathA anuttaroMpapAtika devoM kA jaisA RddhivizeSa hai-vaha bhI isameM varNita huA hai| (devAsuramANusANaM) devAsuramAnuSANA-tathA deva, asura aura manuSya saMbaMdhI (parisANaM) pariSadAmpamaddaNANaM ) parISahasainyaripubalapramardanAnAm---5256 sainya35I mahine naa||42||2||,-svai 4 / 2 // parISaDAne tanAl, (tavaditta caritaNANasammattasAra vivihappagAravittharapasatvaguNasaMjuyANaM ) tapodIptacAritrajJAnasamyaktva sAravividhaprakAravistaraprazastaguNasaMyutAnAm--tathA tapathI dIpyamAnI cAritra, jJAna ane samyakavathI zreSTha aneka prakAranA vistRta ane prazaMsanIya uttama kSamA sahazuvA , (anagAramaharisINaM) anagAramaharSINAm-tathA mAra mahaSI, (aNagAraguNANaM) anagAraguNAnAm-mAnA guNavANA, (uttamavaratavavisiTThaNANajogajuttANaM ) uttmvrtpovishissttjnyaanyogyuktaanaamtathA zreSTha tapasyA karanArI, viziSTajJAna ane viziSTa mana vacana kAyanA vyApAra 35 yArAthI yuta me niziSya dhanu 59 (vaNNo) varNakaH-pana PAI mA cha. (jaha ya) yathA ca- 412nu (jagahiya) jagadvitaM-tanu hit||24 hitakAraka (bhagavao) bhagavato-fort mAnanu zAsana cha, menu 55 AL ATi qNuna 42vAmA pAvyu che. (jArisA iAvisesA) yAdRzA Rddhi vizeSAH-tathA anutt3|55ti hevonI viziSTa Rddhiya pI cha, te 5 tamA matAnyu cha. (devAsuramANusANaM) devAsuramAnuSANAM-tathA 31, asura, mane zrI samavAyAMga sUtra Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. navamAnasvarUpanirUpaNam 787 pariSadA (jiNasamIpaM) jinasamIpe-jisa prakAra se bhagavAn ke pAsa gaI hai (pAubbhAvA ya) prAdurbhAvAzca-yaha bAta bhI isameM usI prakAra se spaSTa kI gaI hai| (jaha ya) yathA ca-jisa prakAra se (jiNavaraM-uvAsaMti) jinavaraM upAsate-bhagavAn kI sevA bhakti karate haiM (logaguru) lokaguruH-tInoM loko ke guru. jina bhagagana (amaranarasuragaNANaM jaha ya-parikahei dhamma) amaranarAsuragaNAnAM yathA ca parikathayati dharmam-amara-vaimAnika deva, naracakravati Adi, asura-bhavanapati Adi, upalakSaNa se vyantara evaM jyotiSIdeva-isa saba ko dharma kA upadeza karate haiN| (soUNa ya tassabhAsiyaM) zrutvA ca tasya bhApita-jina bhagavAna ke vacana suna karake (avasesa-kammaksiyaviratA) avazeSakarmaviSayavirattA-kSINa prAya kamavAle (jina kI bhavasthiti paka gaI hai) aise bhavya loga viSayoM se virakta banakara (jahA) yathAjisa prakAra (dhammamurAlaM) dharmamudAraM-udAra dharma ko-(bahuvihappagAraM) bahuvidhapakAra-aneka prakAra ke (tavaM saMyama cAvi) tapaH saMyamazcApi-tapa aura saMyama (anbhuti) abhyupayaMti-prApta karate haiM una sabakA isameM varNana hai jaha bahUNi vosANi) yathA vahUni varSANi-bahuta varSataka (aNucarittA) bhanuSyAnI (parimANaM) pariSadAm pariSada (niNasamIpaM) jinasamIpe-3vI zate lApAnI pAse tI tI (pAumbhAvAya) prAdurbhAvAzva-me vAtanu 250TI 4291 55 temA 4yu che. (jahaya) yathA ca-31 zeta tamA (jiNavaraM uvAsaMti) jinavaraM upAsate-bhagavAnanI lata sevA 42 cha (logaguru) lokaguru:-sinA zuru linezvara samapAna ( amaranarAsuragaNANaM jahaya parikahei dhamma) amaranarAsuragaNAnAM yathA ca parikathayati dharmam-bhara-vaimAni devA, na2-yapati' Adi rAjAe asura-bhavanapati Adi, upalakSaNathI vyaMtara ane tivI de, meM madhAnI samakSa vI te pApaheza mAne, (soUNa ya tassa bhAsiyaM) zrutvA ca tasya bhASitaM-nendra lApAnanu prayana sAmajAna (avasesakamma visayavirattA ) avazeSakarmaviSayaviraktA-manA bhni| kSaya thAyoche mevijemanI bhavasthiti samApta thaI che evA bhavIjane viSayethI virakata thaIne (kadI dhammamurAla) yathA dharmamudAraM-3vI rIta hAra bhane, (bahuvihappagAra) bahuvidha pakAra-mane42i (tavaM sayamaM cA vi) tapaH saMyamazcApi-ta5 bhane sayama (abbhuveti) abhyupayaMti-- 42 , me mayA // Ani 1ena che. (jaha bahaNi vAsANi)yathA bahuni varSANi-gi | sudhI(aNucarittA)anu zrI samavAyAMga sUtra Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 samavAyAGgasUtre anucarya-zruta cAritra dharma ko sevana karake (ArAhiyaNANadaMsaNacarita jogA) ArAdhitajJAnadarzanavAritrayogA:-jJAnadarzana-cAritra ko mana vacana kAyA se ArAdhana karane vAle (jiNavayaNamaNugayamahiyA) jinavacanamanugatamahitAH-jinAgama ke anusAra upadeza dene vAle(jiNavarANa jinavarAnAM jinavaroM kA (hiyayeNa)hRdayena-manase (aNuNettA) anunIya-dhyAna karake (je ya)ye ca-jahAM para (jAhiM) yatra-jitane (jatiyANi) yAvanti-jitane(bhattANi) bhaktAni-bhaktoM kA (cheyaitA) chedayitvA-anazana dvArA chedana karake (samAhiM lathUNa ya) samAdhi labdhvA ca-samAdhi ko prApta karake (utamajjhANajogajuttA) utamadhyAna-yogayunA-utkRSTa dhyAnayoga meM tatpara hote hue kAla dharma prApta karake (munivarotamA) munivarotamAH-paramazreSTha munijana (jaha) yathA (aNuttaresu) anuttareSu-anutara vimAnoM meM (uvavannA) utpanna hue haiM (tattha) tatra-una anutara vimAnoM meM ve (jaha) yathA-jaise (aNuttaraM) anutaraMarthAt sarvotkRSTa (visayasokkha) viSayasaukhyaM-devaloka saMbaMdhI sukhoM ko (pAvaMti) prApnuvanti-prApta karate haiM yaha saba viSaya isa aMga meM kahA gayA hai (tao ya cuyA) tatazca cyutAH una anutara vimAnoM se cava kara (kameNa) krameNa-krama se (saMjayA) saMyata hokara ke (jahA ya aMtakiriyaM kAhiti) carya-zrutayAri dhanu sevana zane ( ArAhiyaNANadaMsaNacarittajogA ) ArAdhitajJAnadarzanacAritrayogAH---zAna, zana, yAtrinu bhana, payana mane yAthI mArAdhana 42nArA, (jiNavayaNamaNugayamahiyA) jinavacanamanugatamahitAjinAma pramANe upaheza naa2|, (jiNavarANaM) jinvraanaa-nv|nu (hiyayeNa) hRdayena-mata:424thI (aNuNettA) anunIya-pyAna dharIne (jeya ye ca-yAM (jahiM) yatra-28vA (jattiyANi) yAvanti-28mA(bhattANi)bhaktAni-matAnu rbhAnu (cheyaittA) chedayitvA-manazana dvArA chedana 4zane, (uttamajjhANajogajuttI ) uttamadhyAnayogayuktA-kRSTa zAnayogamA lIna thane // dharma pAmIna(munivarottamA) munivarottamAH-52ma zreSTha bhuniyana (jaha) ke zate (aNuttaresu) anuttarepu-manuttara vimAnAmA (uvavannA) utpannAH-panna thayAM che. (tattha)tatra-tathA tethe 24 manuttara vimAnamA (jaha) i (aNuttaraM) anuttaraManupama (visayasokkhe] viSayasaukhyaM tanai subhAne (pAvaMti) prApnuvantibhArata 43 cha, te mayA viSayAnu 2L ARi qgna yu che. (tao ya cuyA) tatazca cyutAH-tayA te manuttara vibhAnAmAthI 2yavAna (kameNa) krameNa-mazaH (saMjayA) saMyatA-sayata ne ( jahA ya aMtakiriyaM kAhiMti ) yathA zrI samavAyAMga sUtra Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamAjasvarUpanirUpaNam 789 yathA ca antakriyAM kariSyanti-jisa prakAra antakriyA ko kareMge arthAt mokSa meM jAveMge usa prakAra se viSaya kA pratipAdana isa aMga meM kiyAM gayA hai, (ee aNNe ya evamAI asthA vitthareNa)ete anye ca evamAdayaarthAH vistareNa-ye samasta pUrvokta viSaya aura inhIM viSayoM jaise aura bhI dUsare viSaya isa aMga meM vistAra pUrvaka kahe gaye haiN| (aNuttarovavA. iyadasAsu Na) anuttaropapAtikadazAsu khala-isa anuttaropapAtika dazA meM (parittA vAyaNA) parItA: vAcanA:-saMkhyAta vAcanA haiN| (saMkhejA aNuo. gadAro) saMkhyeyAni anuyogadrArANi-saMkhyAta anuyogadvAra haiN| (saMkhejjAo jAva saMgaNIo) yAvat saMkhyeyA saMgrahaNyaH-yAvat saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiN| (se NaM aMgaTTayAe navame aMge) tAH khalu aGgArthatayA navamamaGgam-aMgoM kI apekSA yaha nauvAM aMga hai (ege suyakkhaMdhe) ekaH zruta. skandhaH-isameM eka zrutaskaMdha hai (dasa ajjhayaNA) daza adhyayanAni-daza adhyayana haiM / (tinni vaggA) yo vargAH-tIna varga haiM / (dasa uddesanakAlA) daza uddezanakAlAH-daza uddezanakAla haiN| (dasa samudde. saNakAlA) daza samuddezanakAlA:-daza hI samuddezana kAla haiM (saMkhejAi payasassAI payaggeNaM paNNattA) saMkhyeyAni padasahasrANi padAgreNa prajJaptAnica antakriyaM--3vI zate mokSama ze, te viSayatu sA bhI pratipAna 4yu cha. ( e e aNNeya ekmAI athA vitthareNa ) ete anye ca evamAdaya arthAH vistareNa-pUrvarita yA viSayAnusane se 4t2. anya viSayAnu paNa vistArathI - Ani 4thana 4yu che. (aNuttarovavAiyadasAsu NaM ) anuttaropapAtikadazAsu khalu-mA anutta5pAti 6inma (parittA vAyaNA) parItAH vAcanAH sayAta vAyanAso cha, (saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi sadhyAta manu yo hAra cha, (saMkhejjAo jAva saMgahaNIo) yAvat saMkhyeyA saMgrahaNyA-yAvat 56thI saMnyAta saDI che, tyA sudhInai phne| samAveza thayeTI samapAna cha. (se gaM aMgaTTayAe navame aMge) tAH khalu aGgArthatayA navamamaGgam-mAnI apekSAte nabhu mana che. (ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH-temA me zruta. 245 cha, (dasa ajjhayaNA) daza adhyayanAni-6sa mdhyyn| cha, (tinnivaggA) trayo vargAH-trae cha. (dasauddesanakAlA) dazauddezanakAlA:-isa dezana 4 // cha. (dasasamuddesaNakAlA) dazasamuddezanakAlA:-6sa samudezana che. (saMkhejAI payasahassAiM payaggeNaM paNNattA) saMkhyeyAni padasahasrANi padA zrI samavAyAMga sUtra Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 samavAyAGgasUtre TIkA-se ki taM' ityAdi 'se kiM taM aNuttarovavAiyadasAA' atha kAstA anuttaropapAtikadazAH ? aNuttarovavAiyadasAsu NaM' anuttaropapAtikadazAsu khalu-na vidyate uttara:=zreSTho'smAdityanuttaraH, upapatanam-upapAtaH janma, anuttaraM upapAto yeSA te'nuttaropapAtAH, ta evAnutaropapAtikAsteSAM dazAstAsu tathoktAsu khalu 'aNunarovavAiyANaM' anuttaropapAtikAnAM munInAM : 'nagarAI nagarANi, 'ujjANAI' udyAnAni 'ceiyAI caityAni 'vaNasaMDA' vanaSaNDAH 'rAyANo' rAjAnaH 'ammApiyaro' ambApitaraH 'samosaraNAi' samavasaraNAni, padaparimANa kI apekSA isameM saMkhyAta-hajAra-chiyAlIsa lAkha assI hajAra pada haiM(saMkhejjAI akSarANi)saMkhyeyAnyakSarANi-saMkhyAta akSara hai (jAva caraNakaraNaparUvaNA Adhavijjai) yAvat carakaraNaparUpaNAH AkhyAyante-yAvat caraNa karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai| (se ttaM aNuttarokvAiyasAo)etAstA anu. ttaropapAtikadazAH-isa prakAra yaha anuttaropAtika dazA kA svarUpa hai|suu.182|| TIkArtha-'se kiM taM aNuttarovavAiyadaiyadasAo ?' ityaadi| he bhadaMta ! anuttaropapAtikadazA kA kyA svarUpa hai ? uttara-jisase aura koI janma zreSTha nahIM haiM usakA nAma anuttara uppaathai| yaha anuttara upapAta jinakA hotA hai anuttaropapAtika haiN| ina anuttaropapAtikoM kI avasthAoM kA varNana karane vAle adhyayana jisa sUtra meM haiM usakA nAma anuttaropapAtidazAsUtra hai| isa sUtra meM anuttaropapAtika muniyoM ke nagara udyAna caitya vanapaMDa, rAjA, greNa prajJaptAni-temA pahanu pramANa chetIsa dAma mezInu . (saMkhejAiM akkharANi) saMkhyeyAni akSarANi-tamA saNyAta akss| che. (jAva caraNakaraNaparUvaNA Aghavijai) yAvata caraNakaraNaprarUpaNAH aakhyaayntetyAMthI laIne caraNakaraNanI prarUpaNA sudhInA viSayanI prarUpaNA A aMgamAM karI che. ( se taM aNuttarovavAiyadasAo) etAstA anuttroppaatikdshaaHanuttare 5pAtikadazAMganuM AvuM svarUpa che. sU, 182 Toya --'se kiM taM aNuttarovavAiyadasAo ? ityAdi / he bhada! anuttaropapAtikadI sUtranuM svarUpa kevuM che ? uttara-jenA karatAM zreSTha bIje koI paNa janma na hoya evA janmane anuttara u5pAta kahe che jeo anuttaro 5pAta pAme che temane anuttaro papAtika kahe che. te anuttarepapAtikanI avasthAonuM varNana karanArAM adhyayane je sUtramAM che, te sUtranuM nAma anuttare 5 pAtikadazAsUtra" che. A sUtramAM anuttapipAtika muniyonAM nagara, GdhAnI, caityo, vanama 31, Rin, mAtApitA, samasa25, ghAyA, 5 thAmI, zrI samavAyAMga sUtra Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamAGgasvarUpanirUpaNam 'dhammAyariyA' dhagovAyoH 'dhanakahAA' dharmakathAH, 'ihalogapara logADravisesA' ihaloka paralo RddhivizeSAH, 'bhogapariccAyA' bhogaparityAgAH - bhogaparihArAH 'pavvajjAo' pravrajyA: 'suyapariggahA' zrutaparigrahAH 'tavovahANAI' tapaupadhAnAni 'pariyAyA' paryAyAH 'paDimAo' pratimAH 'saMlehaNAcA' saMlekhanA: 'bhattapA - NapaccakkhANAI' bhaktapAnapratyAkhyAnAni ' pAovagamaNAI' pAdapopagamanAni, 'aNuttarovavAo' anuttaropapAtaH=anuttaravimAneSUtpattiH, 'sukulapaccAyAyA' sukulapratyAyAtAni=anuttara vimAnAdAyuH kSayeNa cyutAnAM teSAM zobhaneSu kuleSu - janmAni 'puNobohilAbhA' punarbodhilAbhAH, 'aMtakiriyAo ya' antakriyAzca = mokSamAptilakSaNAzca ' Aghavijjati' AkhyAyante / 'aNuttarovavAiyadasAsu NaM' anuttaropapAtikadazAsu khalu 'paramaMgallajagahiyANi' paramAGgalyajagaddhitAni -paramamAGgalyAni ca tAni jagaddhinAni ca - sarvotkRSTamaGgalabhUtAni jagato hitAvahAnica 'titthakarasamosaraNAI' tIrthakarasamavasaraNAni, 'bahuvisesA' bahuvizeSAH 'dehaM vimalasugaMdha' ityAdayazcatustriMzadadhikatarAH 'jiNAti sesA ya' jinAtizeSAzva AkhyAyante, tathA 'jiNasIsANaM ceva' jinaziSyANAM caiva-gaNadharANAmapi, evakAro'pyarthakaH, jinaziSyAna vizeSayati- 'samaNagaNa pavaragandhahatthINaM' zramaNagaNa pravaragandhahastinAM zramaNagaNamadhye pravarAH zreSThAH paravAdivitrAsane ca mAtApitA, samavasaraNa, dharmAcArya, dharmakathAe~, ihaloka aura paraloka saMbaMdhI RddhivizeSa, bhogaparityAga, pravrajyA, zrutAdhyayana, tapa upadhAna, pratimAe~ - abhigraha vizeSa, saMllekhanA, bhaktapratyAkhyAna, pAdapopagamana saMthArA, anuttara vimAnoM meM janma, vahAM se cava kara uttama kuloM meM janma phirabodhi kA lAbha, aura mokSa kI prApti- ye saba viSaya kahe gaye haiN| isa anutaropapAtikadazAMga, sUtra meM tIrthakaroM ke sarvotkRSTa maMgalabhUta tathA jagata ke hitakArakarUpa samavasaraNoM kA aura unake cauMtIsa jinAti zeSoM kA, atizayoM kA varNana kiyA gayA hai / tathA-para vAdiyoM ko parAjita karane meM gaMdhahastI ke samAna hone ke kAraNa bhramaNagaNa ke bIca meM paryAya, 791 Aleka ane paralakanI viziSTa RddhiyA, bhAgaparityAga, pratrajyA, zrutAdhyayana, tapayadhAna, paryAyo. pratibhAo-abhigrahavizeSa, somanA, lamtapratyAkhyAna, yaahpApagamana saMthArA, anuttaravimAnAmAM janma, tyAMthI cyavIne uttamakuLAmAM janma, punaHdhilAbha, ane meAkSanI prApti, e badhA viSayAnu varNana karyu che. A anuttA5pAtikadazAMgasUtramAM tIrthaMkarAnA satkRSTa maMgaLakArI tathA jagatane mATe hitakArI samavasaraNeAnuM ane temanA 34 cAtrIsa jinAtizeSonu, atizayeAnu varNana karyuM che. tathA anya matavAdIone parAjita karavAmAM gandhahasti zrI samavAyAMga sUtra Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 samavAyAGgasUtre gandhahastina iva-zramaNagaNapravaragandhahastinasteSAM tathoktAnAma-paravAdiparAjayakaraNasamarthAnAM zramaNottamAnAmityarthaH, tathA-'thirajasANaM' sthirayazasAM-sthirANi -yazAMsi-kIrtayaH saMyamA vA yeSAM teSAM tathoktAnAm-sarvakAlasthAyikAtimatAM sthirasaMyaminAM vetyarthaH, 'parisahaseNNariubalapamaddaNANaM' pariSa hasainyaripubalapama. danAnAm-pariSahasainyameva-pariSahasamUha eca ripubalaM-zasainyam, tasya pramardanAHpramardakAsteSAM tathoktAnAma, sarvathAjitaparISahANAmityarthaH, tathA 'tavadittacarita. NANasamattasAravivihappagAravittharapasatthaguNasaMjuyANaM' tapodIptacAritrajJAnasamyaktavasAravividhaprakAravistaramazastaguNasaMyutAnAm-tapodIptAni-tapasA prakAzitAni yAni cAritrajJAnasamyaktvAni taiH sArAH zreSThAH ye vividhaprakArAH-anekavidhAH vistarAH-vistRtAH prazastAH-prazaMsanIyAH guNA:-kSamAdayastaiH saMyutAH-saMyu. ktAsteSAM tathoktAnAm, punaH kIdRzAnAm ? 'aNagAramaharisINaM' anagAramahapINAm-anagArAzca te maharSayazca, teSAM tathoktAnAm, puna:-'aNagAraguNANaM' anagAraguNAnAm-anagArasya guNA--anagAraguNAste santi yeSAM teSAM tathoktA. nAm, punaH kIdRzAnAm ? 'uttamavaratavavisiTThaNANajogajuttANaM' uttamavaratapoSiziSTajJAnayogayuktAnAm uttamAH-utkRSTatamakulotpannAH, varatapasaH-varaM-zreSThaM tapo yeSAM te tathoktAH, viziSTajJAnayogayuktAH-viziSTa prazastaM yad jJAnaM yogazca= manovAkAyavyApArAzca tAbhyAM yuktAH-sahitAH, padatrayasya karmadhArayaH, teSAM zreSTha, mAne gaye. tathA kIrti athavA saMyama jinakA sthira hai, arthAt-sarva kAlasthAyI kIrti vAle evaM sthira saMyamavAle, tathA parISaha sainyarUpa ripubala ke nAza karanevAle arthAt sarvaprakAra se pariSahoM ko jItane vAle tathA tapa se prakAzita hue aise cAritra, jJAna evaM samyaktava se zreSTha aneka prakAra ke vistRta aura prazaMsanIya uttama kSamAdi sadguNoM vAle, yathA anagAra maharSI, anagAra ke guNoM se saMpanna, tathA bahuta adhika uttamakula meM utpanna hue, tathA zreSThatapasyA se viziSTa tathA viziSTa jJAna evaM viziSTa mana vacana kAyake vyApAra rUpa yoga se yukta aise jinnsiisamAna hovAthI zramaNagaNanI aMdara zreSTha manAtA tathA sthira kIrti ane saMyama vALA eTale ke avicaLa kIti ane sthira saMyamavALA, tathA parISahenA sinyarUpa aridaLa para vijaya meLavanArA, tathA tapa vaDe dedIpyamAna thatAM, cAritra, jJAna, ane samyakatvathI zobhatA, aneka prakAranA vistRta ane prazaMsanIya uttama kSamAdi sadUguNovALA, tathA aNugAramahaSI, aNagAranA guNothI yukata, tathA ghaNA UMcA kuLamAM janmelA, tathA zreSTha tapasyA, viziSTajJAna, ane viziSTa mana vacana kAyanA zrI samavAyAMga sUtra Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamAnasvarUpanirUpaNam 793 tathoktAnAm, etAdRzAnAM jinaziSyANAM 'vaNyAo' vrnnkH-vrnnnm-aakhyaayte| 'jaha ya' yathA ca 'jagahiya' jagaddhitaM jagato hitakArakaM 'bhagavao' bhagavato jinasya zAsanamasti, tathA''khyAyate, tathA 'jArisAivisesA' yAdRzA RddhivizeSA-anuttaropapAtikadevAnAM tathA''khyAyante / tathA 'devAsuramANusANaM' devAsuramAnuSANAM-devAsuramanuSya saMbandhinIno 'parisANaM' pariSadAm 'jiNasamIpaM' jinasamIpe 'pAubbhAvA ya' prAdurbhAvAzca yathA tathA''khyAyante / tathA tAH pariSadaH 'jaha ya' yathA ca "jiNavaraM' jinavaram 'uvAsaMti' upAsate sevante, tathA-'logaguru' lokagururjino 'jahA ya' yathA ca 'amaranarAsuragaNANaM' amaranarAsuragaNebhyaH, tatra-amarA: vaimAnikadevAH narA:-cakravartiprabhRtayo manuSyAH, asurAH-bhavanapatayo devAH, upalakSaNAt-vyantarA jyotiSikAca devAsteSAM gaNAstebhyaH, 'dhamma' dharma 'parikahei' parikathayati-upadizati, tathA 'tassa' tasya jinaprabhoH 'bhAsiyaM' bhASitaM vacanaM ca 'soUNa' zrutvA 'avasesakamma. sANaM ' jinaziSya - gaNadharoM kA bhI varNana kiyA gayA hai| tathA-bhagavAna kA zAsana jisa prakAra se jagat kA hitakAraka hai yaha viSaya bhI usa prakAra se isameM vyAkhyAta huA hai-tathA-anuttaropapAtika devoM kA jaisA Rddhi vizeSa-vaha bhI isameM varNita huA hai| tathA-deva, asura aura manuSya saMbaMdhI pariSadA jisa prakAra se bhagavAna ke pAsa gaI hai yaha bAta bhI isameM usI prakAra se spaSTa kI gaI hai| tathA-usa pariSadA ne jisa prakAra prabhu kI sevA bhakti kI hai aura prabhu ne jaisA amara-vaimAnikadeva, naracakravartI Adi manuSya aura asura-bhavanapatideva, upalakSaNa se vyantara evaM jyotiSIdeva-ina saba ke liye zruta cAritrarUpa dharma kA upadeza diyA hai, aura usa upadeza ko sunakara kSINaprAyakarmavAle manuSyoM ne viSayoM se vyaa5|235 yogayI yuta vA 'jiNasIsANaM' jinazivyAnu-dharenu na paNa A aMgamAM karyuM che. tathA bhagavAnanuM zAsana kevI rIte jagatane mATe hitakAraka che, te bAbata paNa suMdara rIte temAM kahevAmAM AvI che. tathA anutta pAtika devenI viziSTa ddhi kevI che, tenuM paNa temAM varNana karyuM che. tathA deva, asura ane manuSyanI pariSado kevI rIte bhagavAnanI pAse jatI hatI tenuM paNa temAM varNana thayuM che tathA te pariSadA kevI rIte bhagavAnanI sevA bhakita karatI hatI, ane prabhue kevI rIte amaravaimAnikadeva, nara-cakravati Adi manuSyo ane asura-bhavana patide, upalakSaNathI vyaMtara ane jyotiSIde, e badhAnI samakSa zrutacAritrarUpa dharmane upadeza dIdho hato, ane te upadeza sAMbhaLIne kSINa zrI samavAyAMga sUtra Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 samavAyAGgasUtre visayavirattA' avazeSakarmaviSayaviraktAH, avazeSANi-kSINaprAyANi karmANi yeSAM te'vazeSakarmANaH te ca te 'visayavirattA' viSayaviraktazcetikarmadhArayaH, narA yathA 'usalaM' udAraM 'dhamma' dharmam 'abbhuti' abhyupayanti-mAmuvanti punaH 'bahuvihappagAraM' vahuvidhaprakAram-anekaprakAraM 'saMjamaM tavaM cAvi' saMyamaM tapazcApi 'jaha' yathA 'bahUNi vAsANi' bahUni varSANi 'aNucarittA' anucarya-Asevya, tataH 'ArAhiyanANadaMsaNacaritajogA' ArAdhitajJAnadarzanacAritrayogAH--ArAdhito jJAnadarzanacAritrANAM yogo yaiste tathoktAH, tathA-'jiNavayaNamaNugayamahiyabhAsiyA' jinavacanAnugatamahitabhASitA:-jinavacanAnAmanugatA ata eva mahitaM-zobhana bhASitaM yeSAM te tathoktAH, jinavacanAnugAmivacanA ityarthaH, 'jiNavarANaM' jinavarANAM dvitIyArthe SaSThI, 'hiyayeNaM' hRdayena-manasA, 'aNuNNettA' anunIya prApya-dhyAtvA 'je ya' ye ca 'jahi' yatra 'jattiyAI' yAvanti 'bhattANi' bhaktAni 'cheaittA' chedayitvA 'laddhaNaya' labdhvA ca 'samAhi' samAdhim 'uttamajjhANajogajutA' uttamadhyAnayogayuktAH utkRSTadhyAnayogatatparAH santaH kAladharmamanumApya 'munivarottamA' munivarottamA:-paramazreSThamunayaH 'jaha' yathA 'aNuttaremu' anuttareSu vimAneSu "uvavannA' upapannAH-utpannAH, 'tattha' tatra-anuttaravimAneSu te 'jaha' yathA 'aNuttaraM' anuttara-sarvotkRSTa 'visayasokkha' viSaya saurUyam 'pAbaMti' prApuvanti tathA''khyAyante / tathA ca-'tao ya' tatazcavirakta banakara jisa taraha prabhu ke samIpa usa udAra dharma ko dhAraNa kiyA hai, tathA-jisa prakAra se aneka varSoM taka una logo ne aneka prakAra ke tapa aura saMyama ko pAlana karake ArAdhita jJAna, darzana cAritra vAle hokara jinAnugAmI banate hue jinendra ke kathita vacana ko hRdaya se anu. modita kiyA hai aura anumodita karake jahAM para jitane bhaktoM kA anazana dvArA chedana karake tathA samAdhi ko prApta karake utkRSTa dhyAnayoga meM tatpara hote hue ve paramazreSTha munijana jisa prakAra se anuttara vimAnoM meM utpanna hue haiM aura vahAM unhoMne jisa prakAra kA sarvotkRSTa viSaya prAyakamavALA manuSyae virakata thaIne kevI rIte prabhunI samIpe te udAradharmane dhAraNa karyo hato, tathA kevI rIte aneka varSa sudhI aneka prakAranA tapa ane saMyamanuM pAlana karIne ArAdhita jJAna, darzana, cAritrayukata thaIne temaNe jinAnugAmI banIne jinendra dvArA kahevAmAM AvelAM vacanone hRdayapUrvaka anumodana ApIne anazana dvArA keTalAM karmone kSaya karIne ane samAdhine prApta karIne utkRSTa dhyAnayogamAM lIna thaIne parama zreSTha muni kevI rIte anuttaravimAnamAM utpanna thayA che ane tyAM temaNe kevA prakAranA sarvotkRSTa viSayasukha prApta karyA zrI samavAyAMga sUtra Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. navamArga svarUpanirUpaNam 795 " anuttaravimAnAcca 'cuA' cyutAH 'saMjayA' saMyatAH 'kameNa' kramazaH 'jahA ya' yathA ca 'aMtakiriya' antakriyAM 'kAhiMti' kariSyanti, tathA''khyAyante / 'ee aNNe ya' ete'nye ca 'evamAI' evamAdayaH 'atthA' arthA atra ' vitthareNa' vistareNa AkhyAyante / 'aNuttarovavAiyadasAsu NaM' anuttaropapAtikadazAsu khalu parItAH = saMkhyAtA vAcanAH, saMkhyeyAni anuyogadvArANi yAvat saMkhyeyAH saMgrahaNya, ' se NaM aMgaTTayAe navame aMge' tAH khalu aGgArthatayA navamamaGgam, atra 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH, 'dasaajjhayaNA' dazaadhyayanAni, 'tina arit' trayorgAH 'dasa uddesaNakAlA dasasamuddesaNakAlA' dazauddezanakAlAH, daza samuddezana kAlAH, 'saMkhejjAI payasahassAI' saMkhyeyAni padasahasrANi - paTcatvAriMzalakSANi aSTau ca sahasrANi 4608000 padAni 'payagmeNaM' padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / 'paNNattA' ityasya liGgavacana vipariNAmena sarvatrAnvayaH kAyaH / 'saMkhejjAI akkharAI' saMkhyeyAnyakSarANi 'jAva' yAvat - yAvatA 'anantAgamA' ityAdayo'nusandheyAH / ' evaM ' sAdhUnAM caraNakaraNaprarUpaNA AkhyAyate / etAstA anuttaropapAtikadazAH / / sU 182 / sukha prApta kiyA hai yaha saba viSaya isa aMga meM kathita huA hai| tathA una anuttara vimAnoM se cavakara ve jisa prakAra se kramazaH aMtakriyA ko kareMgearthAt mokSa meM jAveMge usa prakAra se viSaya kA pratipAdana isa aMga meM kiyA gayA hai| ye samasta pUrvokta viSaya aura inhIM viSayoM jaise aura bhI dUsare viSaya isa aMga meM vistAra pUrvaka kahe gaye haiN| isa anutaropAkisUtra meM saMkhyAta vAcanA haiN| saMkhyAta anuyoga dvAra haiN| yAvat saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiM, aMgo meM kramabaddha vyavasthA kI apekSA yaha nauvAM aMga hai| usameM eka zrutaskaMdha hai| daza adhyayana haiN| tIna varga haiN| daza hI samudde - zanakAla haiN| pada parimANa kI apekSA isa meM chiyAlIsa lAkha assI hajAra che, e badhA viSayAnuM A aMgamAM kathana karyu che. tathA te anuttavimAnemAMthI cyavIne teo kevI rIte kramazaH antakriyAe karaze-eTale ke meAkSamAM jaze, te viSayanuM pratipAdana A aMgamAM ka" che, pUrvokata saghaLA viSayAnuM tathA e prakAranA anya viSayanuM paNa A aMgamAM vistArathI varNana karyuM che. A anuttara papAtika sUtramAM saMkhyAta vAcanAe che, sakhyAta anuyAgadvAra che,... A rIte sakhyAta sa MgrahaNiyeA che, tyAM sudhInAM pado grahaNa thayAM che. ageAnA krama pramANe te navamuM aMga che. temAM eka zrutaska Mdha, dasa uddezanakALa ane dasa samudezanakALa che. temAM yahonu pramANa chetAjIsa sAtha mesI itara [ 4680000] tuM che. zrI samavAyAMga sUtra Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 samavAyAGgasUtre saMpati praznavyAkaraNanAmakaM dazamAGgamAha-se kiM te pahAvAgaraNAI ityAdi / mUlam--se kiM taM paNhAvAgaraNAiM ? paNhAvAgaraNesu NaM attaraM pasiNasayaM, achuttaraM apasiNasayaM, attaraM pasiNApasiNasayaM, vijjAisayA, nAgasuvannehiM saddhiM divvA saMvAyA AghavinaMti / paNhAvAgaraNesu NaM sasamayaparasamayapaNNavayapatte ya buddhavivihatthabhAsAbhAsiyANaM aisayaguNa-uvasamaNANAppagAra-Ayariya-bhAsiyANaM vitthareNaM vIramahesIhi vivihavittharabhAsiyANaM ca jagahiyANaM adAgaMguTrabAhu. asimaNikhoma-AiJcamAiyANaM vivihamahApasiNavijAmaNapasiNavijAdevayapayogapahANaguNappagAsiyANaM sabbhUyaduguNappabhAvanaragaNamaivimhayakarANaM aisayamaIyakAlasamayadamasamatitthakaruttamassa ThiikaraNakAraNANaM durahigamaduravagAhassa savvasavvannusammayassa abuhajaNavibohaNakarassa paJcakkhayapaJcayakarANaM paNhANaM vivihaguNamahatthA jiNavarappaNIyA AdhavinaMti / paNhAvAgaraNesu NaM parittA vAyaNA saMkhejA aNuogadArA jAva saMkhejAo sNghnniio| se gaM aMgaTrayAe dasame aMge, ege suyakkhaMdhe paNayAlIsa uddesaNakAlA, paNayAlIsaM samuddesaNakAlA, saMkhejANi payasayasahassANi payaggeNaM paNNattA / saMkhejA akkharA, anaMtogamA jAva caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjai / se taM paNhAvAgaraNAiM // sU. 183 // 4680000 pada hai| saMkhyAta akSara haiM yAvat anaMta gama Adi haiN| isa prakAra se isameM sAdhujanoM ke caraNa karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai|suu0182|| temAM saMkhyAta akSaro che, anaMtagama Adi che. A rIte temAM sAdhuonA caraNakaraNanI prarUpaNa karavAmAM AvI che. sU. 182aaaa zrI samavAyAMga sUtra Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamAGasvarUpanirUpaNam aba sUtrakAra praznavyAkaraNa nAmake dazaveM aga kA svarUpa kahate haiM zabdArtha-(se ki taM paNhAvAgaraNAi) atha kAni tAni praznavyAka raNAni-he bhadata ! praznavyAkaraNa sUtra kA svarUpa kyA hai ? utara-(paNhA vAgaraNesu NaM)praznavyAkaraNeSu khalu praznavyAkaraNasUtra meM (attaraM pasiNasayaM) aSTottara praznazatam-eka sau ATha prazna, (attaraM apasiNasayaM) aSTottaramapraznazatam-eka sau ATha aprazna, (attaraM pasiNApasiNasayaM) aSTottaraM praznApraznazatama-eka sau ATha hI praznAprazna haiM, inakA kathana isa aMga meM huA hai| tathA (vijAisayA) vidyAtizayAH-staMbhana, vazIkaraNa, vidveSaNa, uccATana Adi rUpa jo vidyAtizaya hai unakA, (nAgasuvannehiM) nAgasupaNa:nAgakumAra, suparNakumAra tathA yakSa Adiko ke (sadi) sArddha-sAtha jo (divvAH ) vAstavika (saMvAyA) saMvAdA:-bAtacIta hotI hai va huI hai vaha (Aghavijjati) AkhyAyante-saba viSaya isameM kahA gayA hai| (paNhAvAgaraNesuNaM) praznavyAkaraNeSu khalu-praznavyAkaraNasUtra meM (sasamayaparasamayapaNNavayapatte abuddhavivihatthabhAsAbhAsiyANaM ) svasamayaparasamayaprajJApakapratyekabuddhavividhArthabhASAbhASitAnAM-svasiddhAnta aura parasiddhAnta ke prajJApaka jo pratyeka buddha haiM, una pratyeka buddhoM ne vividha arthavAlI bhASAoM dvArA have sUtrakAra praznavyAkaraNa nAmanA dasamA aMganuM svarUpa batAve che- zahAtha-(se ki taM paNhAvAgaraNAI) atha kAni tAni praznavyAkaraNAni-he sahanta ! praznavyA425nu s135 cha ? uttara-(paNhAvAgaraNesu Na) praznavyAkaraNeSu khalu-prazna0yA4295 sUtramA (achuttaraM pasiNasayaM) aSTottaraM praznazatam-4 se| 213 praznI, (attaraM apasiNasayaM) aSTottaramapraznazatamme se 2418 24praznA, (achuttaraM pasiNApasiNasaya) aSTottaraM praznApraznazatammane pese| 2418 praznAnAnu 45na thayu cha, tathA (vijAisayA) vidyAtizayAH- 2ta mana, zI29], vidveSa, syATana mA 42nAre vidyAtizaya cha temanu, (nAgasuvannehiM) nAgasuparNaiH- nAmA2, supANumAra tathA yasa mAhinI (saddhi) sArddha- sAthai 2 (divyAH) divyA:-pAstapi4 (saMvAyA) sNvaadaa:sNpaa| thayA cha thAya che tenu (ApavijaMti) AkhyAyante-mA mAmA 1 na tha che. (paNhAvAgaraNesu NaM) praznavyAkaraNeSu khalu-praznavyA424sUtramA ( sasamayaparasamayapaNNavayapatte abuddhavivihatthabhAsAbhAsiyANaM) svasamaya parasamayaprajJApakapratyekabuddhavividhArthabhASAbhASitAnAma--svasiddhAMta bhane 52siddhAMtanA prajJApaka pratyeka buddha vividha arthavALI bhASAo dvArA je praznonuM zrI samavAyAMga sUtra Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 718 jina prazno kA pratipAdana kiyA hai una praznoM ke tathA (aisayaguNa uvasamaNANappagArapAyariyabhAsiyANaM ) atizayaguNopazamanAnAprakArAcAryabhASitAnAm-AmarzaauSadhI Adi labdhirUpa atizayoM vAle, jJAnAdika guNoM vAle evaM rAgAdikoM ke upazama vAle aise aneka prakAra kI yogyatA vAle AcArya janoM ne jina praznoM kA kathana kiyA hai una praznoM ke (vIramahesIhiM) vIramaharSibhiH tathA vIra bhagavAn ke vacana-siddhAnta meM sthita hue maharSijanoM ne (vitthareNa) vistareNa-vistAra se(viviha vittharabhAsiyANaM) vividhavistarabhASitAnAM-jinapraznoM ko vividha vistAra ke sAtha kahA hai (jagahiyANaM) jagaddhitAnAm-tathA jagata ke upakAraka (addAgaMguTabAhu asimaNikhomaAicamAiyANaM ) AdarzAGguSTha-vAhasimaNikSaumAdityAdikAnAm-Adarza-darpaNa, aMguSTha, bAhu, asi-talavAra marakata Adi maNi, atasI athavA kapAsa se nirmita vastra, Aditya-sUrya, kuDaya-bhitti, zaMkha aura ghaMTA Adi se jo prazna saMbaMdha rakhate haiM (vivihamahApasiNavijAmaNapasiNavijjAdeva ya payogapahANaguNappagAsiyANaM) vividhamahAprazna vidyA manaH prazna vidyA devataprayoga pradhAnaguNa prakAzitAnAm-pUche gaye praznoM kA uttara dene vAlI jo vidyAe~ haiM ve mahAprazna vidyAeM haiN| mana meM sthita pratipAdana 4yu cha ta praznAnu tathA (aisayaguNauvasamaNANappagArapAyariya bhAsiyANaM ) atizayaguNopazamanAnA-prakArAcAryabhASitAnAm-mAmaza auSadhI Adi labdhirUpa atizayovALA, jJAnAdika guNothI yukta, ane rAsA dikathI virakata evI aneka prakAranI yogyatAvALA AcAryoe je pranonuM 4yana yu cha tamanu (vIramahesohi) vIramaharSibhiH-tathA vA2 sApAnanA vayana-saginmA-zAsanamA gye| maharSi mAge (vitthareNa) vistareNa-vistA2thI ( vivihavittharabhAsiyANaM ) vividhavistarabhASitAnAm-- praznAne vividha vistAra pUrva sabhA0yA che tebhanu, tathA (jagahiyANaM) jagaddhitAnAm tana! 65124 ( addAgaMguTTabAhuasimaNikhomaAiccaiyANaM ) AdarzAguSThavAhasimaNikSaumAdityAdikAnAm-mA-65, ma gu04. mADa, 2, marakata Adi maNiatasI athavA kapAsamAMthI banAvelAM vastro, sUrya, kuSya-bhitti, zama bhane 42 mA sAthai saMdhita praznAnu'-(viviha-mahApAsiNa-vijAmaNapasiNa-vijAdeva ya payogapahANa-guNappa-gAsighANaM) vividhamahAprazna vidyA - manaHpraznavidyAdevataprayogamadhAnaguNaprakAzitAnAm--pUchesA praznAnA uttara denArI je vidyA che tene mahApraznavidyA kahe che. manamAM utpanna zrI samavAyAMga sUtra Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamAsvarUpanirUpaNam 799 hue praznoM kA arthAt mana ke bhItara cintita kiye gaye praznoM kA jo vidyAe~ uttara detI hai ve manaH praznavidyAe~ haiN| ina donoM prakAra kI vidyAoM meM devatA sahAyaka hote haiM (sabbhUyaduguNappabhAvanaragaNamavimhayakarANa) sadbhUtadviguNaprabhAvanaragaNamativismayakarANAm-sAdhaka ke sAtha ina devatAoM kA vividha artha-prayojana ko lekara paraspara meM saMvAda hotA hai so yaha mukhya guNa jina praznoM meM prakAzita hotA hai aise praznoM ke, tathAjo prazna labdhi vizeSa se utpanna hue apane atizaya prabhAva se manuSyoM kI mati ko Azcarya meM DAla dete haiM aise praznoM ke (aisayamaI ya kAlasamaya--damasamatitthakaruttamassa ) atizayAtItakAlasamayadamazama tIrthakarottamasya atizayAtItakAlasamaya meM--anaMtapUrvakAlavartIkAla meM-zamadama zAlI uttama-anya zAstAoM kI apekSA-sarvotkRSTa -jina bhagavAn kI sattAsthApana karane meM kAraNabhUta haiM-arthAt jinake vinA atIta kAla meM yadi jina bhagavAna na hue hote to aise praznoM kI upapatti hI nahIM bana sakatI (ThiikaraNakAraNANaM) sthiti karaNakAraNAnAm-isa taraha anyathAnupapatti se atItakAla meM jo jina bhagavAna kI sattA ke khyApaka haiM aise praznoM ke, (durahigamaduravagAhassa) duradhigamaduravagAhasya-tathA duradhigama-sUkSma artha vAlA hone se bahuta hI kaThinAI se samajhane yogya-aura duravagAha-sUtra bahula hone ke kAraNa thayelA praznanA uttara denArI vidyAne mana praznavidyA kahe che. te banne prakAranI vidhAyama he sahAya4 thAya che. ( sabbhUyaduguNappabhAvanaragaNamai-vimhayakarANaM ) sadbhUtadviguNa prabhAvanaragaNamativismayakarANAm-~-sAnI sAthe te devatAone vividha hetuthI saMvAda thAya che. A mukhya guNa je praznomAM prakAzita thAya che evA praznonuM. tathA labdhi vizeSathI prApta pitAnA atizanA prabhAvathI 2 prazna bhAsane zciya yati 4N nA che sevA praznAnu-( aisayamaIyakAlasamayadamasamatitthakaruttamassa ) atizayAtItakAla-samayadamazama tIrthakarottamasya-tathA prazna manata47 pUrva zamazANI uttama-mane manya zAstronI apekSAe sarvotkRSTa-jina bhagavAnanI sattA sthApavAmAM kAraNabhUta che. eTale ke jina bhagavAna thayA na hoya to je praznonI utpatti ja zakaya na hatI, (ThiikaraNakAraNANaM) sthiti karaNakAraNAnAm-mAzate manyathAnupapattithI matIta kALamAM paNa jina bhagavAnanI sattAnuM je pratipAdana kare che evA praznonuM, (durahigamaduravagAhassa) duradhigamaduravagAhasya-tathA sUkSma avANu sAthI bhaDA bhuztIthI samAlaya me mane duravagAha-sUtra para pAthI pAnI bhu24. zrI samavAyAMga sUtra Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 samavAyAGgasUtre bahuta hI muzkila se adhyayana karane yogya jo pravacana tatva haiM (savvasambannusammayassa) sarvasarvajJasaMmatasya-jo samasta sarvajJoM ko mAnya (avuhajaNavibohaNakarassa) avudhajana vibodhanakarasya-evaM abudhajanoM ke liye bodha dAtA huA hai aura hai (paJcakkhapaccayakarANAM) pratyakSakapratyayakarANAM-usake sAkSAtprabodhaka aise (pAhANaM) praznAnAM-praznoM ke prazna vidyAoM ke (jiNavarappaNIyA) jinavarapraNItAH-jo aneka prakAra ke guNa haiM ki jinase ve zubha aura azubha sUcana Adi karane rUpa gambhIra artha se bhare hue haiM vivi. haguNamahatthA) vividhaguNamahArthAHye vividhaguNa-mahArtha jinavara praNIta haiM-kalpita nahIM haiM aise vividha guNamahArtha(Adhavijjati)AkhyAyante-isa aMga meM kahe gaye haiN| (paNhAvAgaraNesu NaM) praznavyAkaraNeSu khalu-isa praznavyAkaraNa aMga meM (parittA vAyaNA) parItAH-vAcanAH-saMkhyAta vAcanAe~ haiN| (saMkhejjA aNu. ogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-saMkhyAta anuyogadvAra haiN| (jAva saMkhejAo saMgahaNIo) yAvat saMkhyeyAH saMgrahaNya:-yAvata saMgrahaNiyAM saMkhyAta hai (se gaM aMgaTTayAe-dasame aMge) sA khalu aMgArthatayA dazamaM aGgam-aga kI apekSA yaha dazamAM aMga hai| (ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH-isameM eka zrutaskaMdha hai| (paNayAlIsaM uddesaNakAlA) pazca catvAriMzat uddezanakAla:sAthI adhyayana 42rI zaya te 2 prakyana tatva che, (savva-savvannusammayassa) sarvasarvajJasaMmatasya- samasta sarpazo vaDe mAnya che ( abuhajaNavibohaNakarassa) abudhajanavibodhakarasya-2mane re amudhone mAtA panesa cha, ( paccakkhayapaccayakarANaM ) prtyksskprtyykraannaaN-tene| pratyakSa mAdha maanaa| (pahANaM) praznonA-prazna vidhAmAnA (jiNavarappaNIyA ) jinvrmnniitaaHje aneka prakAranA guNa che ane je guNone lIdhe teo zubha ane azubhanuM sUcana yA 42535 lI2 matha thI mA che (vivihaguNamahatthA) vividhgunnmhaarthaaHte vividha guNayukata artho janavara praNIta che,-kalpita nathI, evA vividhaguNamahArthanuM (AdhavijjaMti) AkhyAyante mA mamA 4thana yuke (paNhAvAgaraNesu NaM) praznavyAkaraNeSu khalu mA prnvyaa429|| mamA (paritA vAyaNA) parItA. vAcanA:-saNyAta vAyanAyo che. (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-sajyAta anuyA2 che, (jAva saMkhejAo saMgahaNIo) yAvat saMkhyeyAH saMgrahaNyaH-me pramANe sadhyAta sahA tyAM sudhInA ph| aDae thayA cha. (se gaM aMgaThThayAe dasame aMge) sA khalu aMgArthatayA dazamaM aGgammAnI apekSA te zaY 241 . (ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandha:-temA me4 zruta245 cha, (paNayAlosaM uddesaNakAlA) paJca catvAriMzat uddezanakAlA: zrI samavAyAMga sUtra Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamAsvarUpanirUpaNam 801 TIkA- 'se kiM taM' ityAdi-gaNipiTakasya dazamAnasvarUpa jijJAsayA pRcchati - 'se kiM taM atha kAni tAni paNhAvAgaraNAI' praznavyAkaraNAni= praznAH -- jijJAsAviSayIbhUtAH padArthAH, vyAkaraNAni - tannirvacanAni, eteSAM yogAdaGgamapi praznavyAkaraNAni, athavA praznAH vyAkaraNAni ca santi yeSu tAni isameM paMtAlIsa uddezanakAla haiM ( paNayAlIsaM samuddesaNakAlA) paJcacatvAriMzat samuddezana kAlAH - paMtAlIsa hI samuddezanakAla haiM ( saMkhejjANi payasaya - sahassANi) saMkhyeyAni padazatasahasrANi - isameM padaparimANa kI apekSA saMkhyAta hajAra - verAnave lAkha solaha hajAra pada hai ( saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAni akSarANi-saMkhyAta akSara haiM (anaMtA gamA) anaMtA gamAHanata gama haiM (jAva) yAvat - yAvat pada se (anaMtA pajjavA) anantAH paryAyaH - anaMta paryAya Adi haiN| (evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijai) evaM caraNa karaNaprarUpaNAH AkhyAyate - isa sUtra meM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai ( se taM paNhAvAgaraNAI) tAni etAni praznavyAkaraNAni - yahI praznavyAkaraNa kA svarUpa hai || sU0 182|| TIkArtha- 'se kiM taM paNhAvAgaraNAI' ityAdi - gaNipiTaka rUpa dazaveM aMga ke svarUpa ko jAnane kI icchA se sudharmAsvAmI jambUsvAmI se pUchate hai ki he bhadanta ! praznavyAkaraNa kA kyA svarUpa hai - uttara - jijJAsA ke viSayabhUta padArtha yahAM zabda ke vAcyArtha haiM aura unake nirvacanarUpa uttara vyAkaraNa zabda ke / ina donoM ke saMbaMdha se isa aMga kA nAma bhI praznapistAlIza uddezanaDANa che. mane (paNayAlIsaM samuddesaNakAlA ) samuddezanaana pAe pistAnIsa che, (saMkhejjANi payasyasahassANi) saMkhyeyAni padazatasahasrANi - tema mAgu lAbha soNa innara yaha che, (saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAni akSarANisaMNyAta akSaro che, (anaMtAgamA) anaMtA gamAH anaMtarAma che, (jAva aNaMtA pajjavA) yAvat anantA paryAyA:- anaMta paryAya vagere che. (evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjai) evaM caraNakaraNaprarUpaNAH - zrAkhyAyante - prahAre mA aMgamAM yaraNa bhane purAnI pra3yA azvAmAM bhAvI che. ( se taM paNhAvAgaraNAI ) tAni etAni praznavyAkaraNAni - praznavyA 42 sUtra Avu sva35 che. sU. 182zA TIkArtha- 'se kiM taM paNhAvAgaraNAI ityAdi / 6. giNapiTaka rUpa dezamAM aMganuM svarUpa jANavAnI IcchAthI sudharmAsvAmI jaMbUsvAmIne pUche che ke he bhadanta ! praznavyAkaraNanuM svarUpa kevu' che ? uttama-jijJAsAnA viSayabhUta padArtho ahIM' prazna zabdanA vAcyA che ane temanA javAbarUpe zabdo vyAkaraNa zabdanA vADhyA che. e bannenA saMbaMdhathI A aMganuM nAma praznanyA zrI samavAyAMga sUtra Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre praznavyAkaraNAni, bahuvacanamArSatvAt / uttarayati - 'pavhAvAgaraNesu NaM' prazravyAkaraNeSu khalu 'hA' ityatra prAkRtatvAstrItvam 'attaraM pasiNasa' aSTottaraM praznazatam=aSTottarazatasaMkhyakAH praznAH, 'attaraM apasiNasayaM' aSTottaramapraznazatam = aSTottarazatasaMkhyakA apraznAH 'aTuttaraM pasiNApasiNasa' aSTottaraMpraznApraznazatamaSTottarazatasaMkhyakAH praznAmazvAH, tatra - aGguSThabAhupraznAdikA mantravidyAH praznAH yAH punarvidyAmantravidhinA japyamAnA apRSTA evaM zubhAzubhaM kathayanti tA apraznAH yAH punarvidyA anuSThAdiprazrabhAvaM tadabhAvaM cAdhigamya zubhAzubhaM kathayanti tAH praznApraznAH ete caturviMzatyadhikatrizatasaMkhyakAH praznAprazna - praznApraznA AkhyAyante / tathA 'vijjAisayA' vidyAtizayAH - stambhanavazIkaraNaridveSaNoccATanAdayaH, tathAsAdhakAnAM 'nAgasubanne hiM' nAgasuparNairbhavana pativizevairupalakSaNatvAdyakSAdibhizva saha 'divvA' divyAH - tAttvikAH 'saMvAyA' saMvAdA:-saMlApAzca 'AghavijjaMti' AkhyAvyAkaraNa ho gayA hai| athavA prazna aura vyAkaraNa ye donoM jisa aMga meM haiM usakA nAma praznavyAkaraNa hai| isa praznavyAkaraNa sUtra meM 108 prazna, 108 aprazna aura 108 hI praznAprazna haiN| aMguSTha, bAhu Adi ke prazna bhAva se saMbaMdha rakhane vAlI jo maMtra vidyAe~ haiM ve prazna haiN| jo vidyAe~ maMtravidhi ke anusAra japI jAne para vinA pUche hI zubhAzubha kA kathana karatI haiM ve aprazna haiN| tathA jo vidyAe~ aMguSTha Adi ke prazna aura prazna donoM se saMbaMdha rakhakara zubhAzubha kA kathana karatI haiM ve praznAprazna ye saba tInoM taraha kI vidyAe~ 324 hai| inakA kathana isa aMga meM huA hai| tathA - staMbhana, vazIkaraNa, vidveSaNa, uccATana Adi rUpa jo vidyAtizaya haiM unakA, evaM sAdhaka puruSoM kI nAgakumAra, suparNakumAra, tathA yakSa AdikoM ke sAtha jo vAstavika bAtacIta hotI hai - vahuI hai vaha saba viSaya isameM karaNa paDayu che. athavA prazna ane vyAkaraNa, e bane je aMgamAM che te aMgane praznavyAkaraNa kahe che. A praznavyAkaraNa sUtramAM 108 prazno 108 aprazno ane 108 praznAprazno che. aMguSTha, bAhu vageranA praznabhAvanI sAthe saMbaMdha rAkhatI je maMtravidyA che temane prazna kahe che. je vidyAe ma`travidhi anusAra japavAmAM Ave tA vagara pUchaye ja zubhAzubhanuM kathana kare che, temane aprazna kahe che. tathA vidyAe aMguSTha AdinA praznA ane apraznA, e bannenI sAthe sa`kha'dhita zubhAzubhattu' kathana kare che, temane praznAprazna kahe che. e traNe prakAranI 324 vidyAe che, yAne te thana yA saMgamAM yu che. tathA staMbhana, vazI 2Nu, vidveSaNa, uccATana, Adipa vidhAtizayeAnu, tathA sAdhakAnI nAgakumAra, supakumAra, tathA yakSa AdinI sAthe je vAstavika vAtacIta thAya che ke thai che te badhA viSayAnu 802 zrI samavAyAMga sUtra Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 803 - - bhAvabodhinI TIkA. dazamAnasvarUpanirUpaNam yante / imamevArtha savistaramAha-'paNhAvAgaraNesu NaM' praznavyAkaraNeSu khalu 'sasamayaparasamayapaNNavayapatteabuddhavivihatthabhAsAbhAsiyANaM' svasamayaparasamayaprajJApakapratyekabuddhavividhArthabhASAbhASitAnAM-tatra svasamayAH-svasiddhAntAH, parasamayA:-parasiddhAntAH teSAM prajJApakA ye pratyekabuddhAstairvividhArthAbhiH-anekArthAbhirbhASAbhi rbhASitAH pratipAditA ye te, teSAM tathoktAnAm, praznAnAmityagreNa saMbandhaH, tathA-'aisayaguNausamaNANappagArapAyariyabhAsiyANaM' atizayaguNopazamanAnA. prakArAcAryabhASitAnAm, tatra atizayA:-AmaSauMpadhyAdilabdhayaH, guNA:-jJAnAdayaH, upazamaH-rAgadveSopazamaH ete nAnAprakArA anekavidhA yeSAM te tathoktA ye AcAryAstai pitA uktA ye te teSAM tathoktAnAm, punaH 'vIramahesIhiM' vIramaharSibhiH-vIravacane sthitA ye maharSayastaiH 'vitthareNa' vistareNa mahatAvacanasandarbhaNa 'vivihavittharabhAsiyANa' vividhavistarabhASitAnAM-vividhavistareNa ane. kavistRtarItyA bhASitAH uktAH, teSAM tathoktAnAm, 'ca' punaH 'jagahiyANaM' jagaddhitAnAm-jagata: samupakAriNAm 'adAgaMguTabAhu asimaNikhoma AiccamAiyANaM' AdarzAGguSThabAdasimaNikSaumAdityAdikAnAm-tatra Adarzo darpaNam, aGguSThaH, bAhU-bhujau, asiH khaGgaH, maNiH marakatAdiH, kSaumam-atasInirmitaM kArpAsakahA gyaahai| isI viSaya ko aba sUtrakAra spaSTa karate haiM-svasiddhAnta aura parasiddhAnta ke prajJApaka jo pratyeka buddha haiM, una pratyekabuddhoMne vividha arthavAlI bhASAoM dvArA jina praznoM kA pratipAdana kiyA hai una prazno ke, tathA-Amarza auSadhI Adi labdhirUpa atizayoM vAle, jJAnAdika guNoMvAle evaM rAgAdikoM ke upazamavAle aise aneka prakAra kI yogyatAvAle AcArya janoMne jina prazno kA kathana kiyA hai una praznoM ke, tathA vIrabhagavAna ke vacana-siddhAnta meM sthita hue maharSijanoMne jinapraznoM ke vividhavistAra ke sAtha kahA hai, tathA-jagat ke upakAraka Adarza-darpaNa, aMguSTha, vAhu, asi-talavAra, marakata Adi maNi, atasI athavA kapAsa kathana A aMgamAM karyuM che. have sUtrakAra e ja viSayanuM spaSTIkaraNa kare che svasiddhAMta ane parasiddhAMtanA prajJApaka je pratyeka buddha che, te pratyekabuddhoe vividha arthavALI bhASAo dvArA je praznonuM pratipAdana karyuM che te praznonA, tathA Amarza auSadhI Adi labdhirUpa atizavALA. jJAnAdika guNovALA, ane rAgAdikanA upazamavALA, ane e prakAranI aneka gyatAvALA AcAryoe je praznonuM kathana karyuM che te praznonA, tathA vIrabhagavAnanAM-vacana-siddhAMtane mAnanArA maharSioe je vistArathI kathana karyuM che te praznanA. tathA jagatanA upakAraka Adarza--darpaNa, aMguSTha, bAhu, asi-talavAra, marakata Adi maNi, atasI athavA kapAsamAMthI banAvelAM zrI samavAyAMga sUtra Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 samavAyAGgasUtre nirmitaM vA vastram, AdityaH-sUryaH, eteSAM dvandvaH, te Adau yeSAM kuDayazaM. khaghaNTAdInAM te tathoktAsteSAM tathoktAnAm AdarzAGguSThavAhasimaNikSaumAdityakuDayazakhaghaNTAdisaMbandhinAm punaH vivimahApasiNavijAmaNapasiNavijjAdevayapayogapahANaguNappagAsiyANa' vividhamahApraznavidyAmanaHpraznavidyAdaivataprayogapradhA. naguNaprakAzitAnAm tatra vividhAH-anekarUpA yA mahApraznavidyAH- pRSThAnAM praznAnAmuttaradAyinyo vidyA mahAmanavidyAH, manaH praznavidyAH--mana:--sthitAnAM praznAnAmuttaradAyinyo yA vidyAstA manaHpraznavidyAzca, tAsAM daivatAni-tadadhiSThAbhyo devatAsteSAM prayogasya ye pradhAnaguNAH vividhArthasaMvAdalakSaNA mukhyaguNAste prakAzitA yatra teSAM tathoktAnAm mahApazvavidyAsu manaHpraznavidyAsu ca devatAH sahAyakA bhavantIti bhAvaH, tathA 'sabbhUya duguNappabhAvanaragaNamai vimhayakarANaM' sadbhUtadviguNaprabhAvanaragaNamativismayakarANAm--tatra sadbhUtena--labdhivizeSAt samutpannena dviguNaprabhAveNa=prabhAvAtizayena naragaNamatInAM-bahujanabuddhInAM visma yakarA AzcaryakArakA ye te tathoktAmteSAm , tathA-'aisayamaIyakAlasamayadamasamatisthakaruttamassa' atizayAtItakAlasamayadamazamatIrthakarottamasya-tatra atizayena yo'tItaH kAlaHsamayazca sA'tizayAtItakAlasama yo'nantapUrvavartIkAla ityarthaH, tasmin se nirmita vastra, Aditya sUrya, kuDaya-bhitti, zaMkha aura ghaMTA Adi se jo prazna saMbaMdha rakhate haiM tathA-pUche gaye praznoM kA uttara dene vAlI jo vidyAe~ haiM ve mahApraznavidyAe haiN| mana meM sthita praznoM kA arthAta mana ke bhItara cintita kiye gaye praznoM kA-jo vidyAe uttara detI haiM ve manaHprazna vidyAe~ haiN| ina donoM prakAra kI vidyAoM meM devatA sahAyaka hote haiN| sAdhaka (vidyArAdhaka) ke sAtha ina donoM devatAoM kA vividha artha-prayojana ko lekara paraspara meM saMvAda hotA hai so yaha mukhyaguNa jinapraznoM meM prakAzita hotA hai aise praznoM ke, tathA jo prazna labdhi vizeSa se utpanna hue apane atizayaprabhAva se manuSyoM kI mati ko Azcarya meM DAla dete haiM aise praznoM ke, tathA jo prazna atizaya atI. pasI, mAhitya -sUya, 475 -miti, 4 bhane 58 mA sAthe sa matA praznA, tathA pUchAyelA praznanA javAba devAnI je vidyAo che temane mahAprazna vidyAo kahe che. manamAM udbhavelA praznonA javAba denArI vidyAone manaH pravidyAo kahe che. e banne prakAranI vidyAomAM devatAo sahAyaka thAya che. sAdhaka (vidyAdhAraka) nI sAthe vividha artha-prayajananI dRSTie parasparamAM saMvAda thAya che. A mukhya guNa je prakAmAM pragaTa thAya che evA praznanA, tathA viziSTa labdhithI utpanna thayela atizaya prabhAvathI je prazna manuSyone Azcarya cakita karI nAkhe che zrI samavAyAMga sUtra Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dazamAGgasvarUpanirUpaNam 805 vartamAno yo damazamaH-damazamayuktaH, tIrthakarottamaH-tIrthakarANAM darzanAntarazAstaNAmapekSayA utamaH=ukRSTatamo bhagavAn jinastasya 'ThiikaraNakAraNANaM' sthitikaraNakAraNAnAm-sthitikaraNe-atItakAle bhagavatojinasya sattAsthApane bhagavantaM jinaM vinA etAdrazamaznAnAmanupapatti, ityevaM tasya bhagavato'tItakAlA'stitvasthApane, kAraNAnAM hetu bhUtAnAm, punaH 'durahigamaduravagAhassa' duradhi gamaduravagAhasya-durabhigama-tatra duHkhena bodhyaM sUkSmArthatvAt duravagAha-duHkhenAdhyeya ca-sUtrabahutvAd yat, tasya tathoktasya, tathA savvasavvannusaMmayassa' sarvasarvajJasaMmatasya sarvasarvajJAnAM-sakalajinAnAM saMmatasya-anumatasya, tathA 'abuhajaNavivohaNakarassa' abudhajanavibodhanakaramya-tatra abudhajanA:-ajJajanAsteSAM vibodhanakaraMjJAnapradaM yattasya tathoktasya pravacanatattvasya paJcakavayapaccayakarANa' pratyakSakamatyayakarANAM-pratyakSa eva pratyakSakaH, sa cAsoM pratyayo-jJAnaM tatkarAsteSAM tathoktAnAma-- pravacanatatvasya sAkSAtprabodhakAnAmityarthaH, etAdrazAnAM 'pAhANaM' praznAnA-praznatakAlasamaya meM-anaMtapUrvakAlavartIkAla meM-zamadamazAlI uttama-anyazAstAoM kI apekSA-sarvotkRSTa-jinabhagavAna kI sattA sthApana karane meM kAraNabhUta haiM arthAt jina ke vinA atItakAla meM yadi jina bhagavAn na hue hote aise praznoM kI upapatti hI nahIM bana sakatI-isa taraha anyathAnupapatti se atItakAla meM jo jina bhagavAn kI sattA ke rUyApaka haiM aise praznoM ke, tathA duradhigama-sUkSma artha vAle hone se bahuta ho kaThinAI se samajhane yogya-aura duravagAha-sUtra-bahula hone ke kAraNa bahuta hI muzkila se adhyayana karane yogya jo pravacanatatva haiM ki jo samasta sarvajJoM ko mAnya evaM abudhajanoM ke liye bodhadAtA haA hai aura hai usake sAkSAtprabodhaka aise praznoM ke praznavidyAo ke jo aneka prakAra ke guNa haiM ki jinase ve zubha aura azubha sUcana Adi karanerUpa evA praznonA, tathA je praznane anaMtapUrva kAlavatA samayamAM amadamazALI, uttamaanya zAstronI apekSAe-sarvotkRSTa-jinezvara bhagavAnanI sattA sthApavAmAM kAraNabhUta che eTale ke jinezvara bhagavAna thayA na hota te je pranonI utpatti ja saMbhavita na hatI. A rIte anyathAnu55ttithI atItakALamAM je praznano bhagavAnanI sattAnuM pratipAdana kare che evA praznonAM. tathA duradhigama-sUma athavALuM havAthI ghaNI muzkelIthI samajI zakAya tevuM ane duravagAha-sUtrakhahula hovAthI atizaya muzkelIthI jenuM adhyayana karI zakAya che evuM, samasta sarvajJo dvArA mAnya ane abudha lokone baMdha dAtA je pravacana tatva che tenA pratyakSa prabodhaka evA praznonA-pravidyAenA je aneka prakAranA guNa che ane je guNone lIdhe teo zubha ane azubha zrI samavAyAMga sUtra Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre vidyAnAM 'jiNavarappaNIyA' jinavarapraNItA:-jinairupasthApitAH 'vivihaguNamahatyA' vividhaguNamahArthAH-vividhA anekaprakArakA ye guNAstamahAnto gambhIrA ye arthAH zubhAzubhara cAdayaste tathoktAH 'ApavijaMti' AkhyAyante / tathA "paNhAvAgaraNesu NaM' praznavyAkaraNeSu khalu 'parittA' parItA saMkhyAtA 'vAyaNA' vAcanAH 'saMkhejA aNuogadArA' saMkhyeyAnyanuyogadvArANi 'jAva' yAvat 'saMkhejAo' saMgahaNIo' saMkhyeyAH sNgrhnnyH| 'se gaM aMgaTTayAe dasame aMge' tAni khalu aGgArthatayA dazamamaGgam / atra 'ege suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH, 'paNayAlIsa uddesaNakAlA' paJcacatvAriMzaduddezanakAlAH, mahApraznavidyAmanaHpraznavidyAdipratipAdakapraznavyAkaraNApekSayA pazcacatvAriMzaduddezanakAlA uktaaH| tadavicchityA sAMprataM dazAdhyayanatvena dazaivoddezanakAlA labhyante, iti bodhyam / 'paNayAlIsaM' samu. desaNakAlA' pazcacatvAriMzatsamuddezanakAlAH, saMkhejjANi payasahassANi 'saMkhyeyAni -padasahasrANi-dvinavatilakSANi pIDazasahasrANi ca 9216000padAni 'payaggeNaM' gambhIra artha se bhare hue haiM aura ye vividhaguNamahArtha jinake jinavara praNIta haiM-kalpita nahIM hai aise vividhaguNamahArtha isa aMga meM kahe gaye haiN| isa praznavyAkaraNa aMga meM vAcanAe~ saMkhyAta haiN| anuyogadvAra saMkhyAta haiN| yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta hai| aMga kI apekSA yaha dasavAM aMga hai / isameM eka zrutaskaMdha hai| mahApazna vidyA, manaHpraznavidyA Adi ke pratipAdaka praznoM kA vyAkaraNa-vivecanakarane kI apekSA se isa meM paiMtA. lIsa 45 uddezanakAla haiM aura paiMtAlIsa 45 samudezakAla haiN| inameM se isa samaya daza adhyayana hone ke kAraNa dasa 10 hI uddezanakAla upalabdha haiM / avaziSTa vyucchinna ho gaye haiN| isameM padaparimANa kI apekSA sakhyAta hajAra arthAt anuttaropapAtikasUtra se dviguNita berAnave lAkha solaha hajAra 9216000 pada haiN| saMkhyAta akSara haiM, anaMta sUcana Adi karavArUpa gaMbhIra arthathI bharapUra che ane je vividhaguNa mahAI jinavara praNIta che-kalpita nathI. evA vividha guNamahAthanuM A aMgamAM kathana thayuM che. A praznavyAkaraNa aMgamAM saMkhyAta vAcanAo che, saMkhyAta anuyoga dvAra che, e rIte "saMkhyAta saMgrahaNIo che tyAM sudhInA pade grahaNa thayAM che. aMgenI apekSAe te dasamuM aMga che. temAM eka zrutaskaMdha che, mahApraznavidyA ane mana:praznavidyA AdinuM pratipAdana karanAra praznonuM vivecana karavAnA hetuthI temAM pistALIsa uddezanakALa che, ane samudezanakALa paNa pistALIsa che. hAlamAM dasa adhyayana upalabdha hovAthI dasa ja udezanakALa upalabdha che, bAkInA chinnabhinna thaI gayAM che, temAM sa khyAta hajAra-eTale ke anuttarapapAtika sUtra karatAM bamaNuM- zrI samavAyAMga sUtra Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam 807 padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / 'saMkhejA-akkharA' saMkhyeyAnyakSarANi, 'aNaMtA gamA' anantA gamAH, 'jAca' yAvat-yAvatA -'anantAH paryavAH,ityAdayo'. pynusNdheyaaH| evaM 'caraNakaraNapasvagA' caraNakaraNaprarUpaNA 'AghavijjaI' AkhyAyate / upasaMharannAha-'se taM pAhAvAgaraNAI tAnyetAni praznavyAkaraNAni ||suu.183|| ekAdazAGgasvarUpamAha -'se kiM taM vivAgasuyaM' ityAdi / mUlam-se kiM taM vivAgasuyaM ? vivAgasue NaM sukkaDadukkaDANaM kammANaM phalavivAgo Aghavijai / samAsao duvihe paNNate, taM jahA-duhavivAge ceva suhavivAge ceva / tattha gaM dasa duhvivaagaanni| dssuhvivaagaanni| se kiM taM duhavivAgANi ? duhavivAgesu NaM duhavivAgANaM NagarAI ujANAI ceiyAiM vaNasaMDAiM rAyANo ammApiyaro samosaraNAI dhammAyariyA dhammakahAo nagaragamaNAI saMsArapabaMdhe duhaparaMparAo ya AghavijaMti / se taM duhvivaagaanni| se ki taM suhavivAgAI ? suhavivAgesu NaM suhavivAgANaM NagarAI ujANAI ceiyAiM vaNasaMDAiM rAyANo ammApiyaro samosaraNAI dhammAyariyA dhammakahAo ihaloiyaparaloiyaiDDivisesA bhogapariccAyA pavvajAo suyapariggahA tavovahANAiM pariyAyA paDimAo saMlehaNAo bhattapacakkhANAI pAovagamaNAI devalogagamaNAI sukulapaccAyAyA puNa gama hai, yahAM yAvat pada se anaMtaparyAya Adi hai isa prakAra se isa anuktapada aura artha kA AcArAMga ke svarUpa varNana meM dekha lenA cAhiye / isa prakAra se isa sUtra meM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai| yahI praznavyAkaraNa kA svarUpa hai // sU0 182 // 9216000 bANulAkha lahajAra pado che. temAM saMkhyAta akSara, anaMtagama, anaMta paryAya Adi che. e anukata pado ane temanA artha AcAraginuM svarUpa nirUpaNa karatI vakhate ApI dIdhAM cheA rIte A aMgamAM caraNa ane karaNanI prarUpaNA thaI che. praznavyAkaraNanuM AvuM svarUpa che. sU. 18rA zrI samavAyAMga sUtra Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre bohilAhA aMtakiriyAo AghavijaMti / duhavivAgesu NaM pANAivAya aliyavayaNacorikkakaraNa paradAramehuNasa saMgayAe mahAtivvakasAya iMdiyappamAya pAvappaoyaasuhajjhavasANasaMciyANaM kammANaM pAvagANaM pAvaaNubhAgaphalavivAgA NirayagaitirikkhajoNibahuvihavasaNasayaparaMparApabadvANaM maNuyatte vi AgayANaM jahA pAvakammaseseNa pAvagA hoti phalavivAgA vahavasaNaviNAsanAsAkannuhaMguTukaracaraNana haccheyajinbhacheyaNa aMjaNakaDaggidAhagayacalaNamalaNaphAlaNa ullavaNasUlalayAlauDa laTTibhaMjaNatausIsagatattatelakalakala ahisiMcaNa kuMbhapAga kaMpaNathirabaMdhaNavehavajjhakattaNapaibhayakarakarapallIvaNAidAruNANi dukkhANi aNovamANi bahuvivihaparaMparANubaddhA Na muccaMti pAvakamamavallIe / aveyaittA hu Natthi mokkho / taveNa dhiidhaNiyabaddhakaccheNa sohaNaM tassa vAvi hujjA / etto ya suhavivAgesu NaM sIlasaMjamaNiyaguNatovahANesu sAhU suvihipasu aNukaMpAsayappaogatikAlamaivisuddha bhattapANAI payayamaNasAhiya suhanIsayasativvapariNAmanicchiyamaI pacchaUNaM payogasuddhA jaha ya nivbateMti ubohilAbhaM / jaha ya parittIkareMti naranarayatiriya suragamaNaviulapariyaha araibhayavisAya sogamicchattasela saMkaDaM annANatamaMdhayAraM cikkhilasuduttAraM jaramaraNajoNi saMkhubhiyacakkavAlaM solasakasAya sAvayapayaMDacaMDaM aNAiyaM aNavadaggaM saMsArasAgaramiNaM / jaha ya NibaMdhaMti AugaM suragasu jaha ya aNubhavaMti suragaNavimANasokkhANi aNovamANi tao ya kAlaMtare cuANaM iheva naralogamAgayANaM AuvapuvaNNaruvajAikula 808 zrI samavAyAMga sUtra Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam jamma AroggabuddhimehAvisesA mittajaNasayaNadhaNadhannavibhavamamiddha sArasamudayavisesA bahuvihakAmabhogubbhavANa sokkhANa suhavivAgottamesu aNuvarayaparaMparANubaddhA asubhANaM subhANaM ceva kammANaM bhAsiA bahuvihA vivAgA vivAgasuyaMmi bhagavayA jiNavareNa saMvegakAraNasthA, annevi ya evamAiyA, bahuvihA vitthareNaM atthaparUvaNA AghavijaMti vivAgasuyassa NaM parittA vAyaNA, saMkhejA aNuogadArA jAva saMkhejAo sNghnniio| se NaM aMgaTyAe ekArasame aMge, vIsaM ajjhayaNA, vIsaM uddesaNakAlA vIsaM smuddesnnkaalaa| saMkhejAI payasayasahassAiM payaggeNaM paNNattA / saMkhejjANi akkharANi, aNaMtA gamA, aNaMtA pajjavA jAva evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjai / se taM vivAgasue // sU0 184 // aba sUtrakAra gyArahaveM aMga kA svarUpa pratipAdana karate haiM zabdArtha--(se kiM taM vivAgasuyaM) atha kiM tat vipAkazrutamvipAkazruta kA kyA svarUpa hai (vivAgamue NaM) vipAkazrute khalu-isa vipA. kazru meM (mukaDadukkaDANaM) sukRtaduSkRtAnAM karmaNAM-sukRta-puNyarUpa, duSkRtapAparUpa-karmoM kA (phalavivAge) phalavipAkaH-vipAkarUpaphala (Avijjai) AkhyAyate kahA gayA hai| (se samAsao duvihe paNNatte) sa samAsataH dvividhaH prajJaptaH-yaha vipAkarUpa phala saMkSepa se do prakAra kA kahA gayA hai| (duhavivAge ceva muhavivAge ceva) du:khavipAkazcaiva sukhavipAkazcaiva-eka have sUtrakAra vipakakRta nAmanA agiyAramA aMganuM svarUpa darzAve che - TArtha-(se kiM taM vivAgasuya) atha kiM tat vipAkazrutam ?-qils. zrutanu 2535 cha 1 (vivAgasueNaM) vipAkazrute khalu-mA vipAzrutamA (sukaDadukkaDANaM kammANa)sukRtaduSkRtAnAm karmANAM-suzta-puthya35, mane duSkRtapA535 4InA (phalavivAge)phalavipAka:-vi5 435 30(Avijai)AkhyAyante vAmAM Ave che, (se samAsao duvihe paNNatte) sa samAsataH dvividhaH prajJapta:-te vi5|35 3 // sakSitamA me prA2nu matAvyuche. (duhavivAge ceva zrI samavAyAMga sUtra Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre duHkhavipAka aura dUsarA sukhavipAka / (tastha NaM) tatra khalu inameM ( dasaduhavivAgANi) dazaduHkhavipAkA :- dazaduHkhavipAka kA adhyayana haiM aura (dasa suhavivAgANi dazamukha vipAkAH- dazasukha vipAka kA adhyayana haiN| (se ki taM - duhavivAgANi) atha ke te duHkhavipAkAH ? - he bhadanta ! ve duHkhavipAka kyA hai ? uttara - (duhavivAgesu NaM) duHkhavipAkeSu khalu - duHkhavipAka meM (duhavivAgANaM NagarAI) duHkha vipAkAnAM nagarANi - duHkhaphala bhoktAoM ke nagaroM kA (ujjANAI) udyAnoM kA, (ceiyAI) caityAni - vyantarAyatanoM kA, (vaNasaMDAI) vanaSaNDAH - vanakhaNDoM kA (rAyANo) rAjAnaH - rAjAoM kA, ( ammApiyaro) ambApitaraH- mAtApitAoM kA, (samosaraNAI) samavasaraNAni - samavaraNoM kA, ( dhammAyariyA) dharmAcAryAH- dharmAcAryoM kA, (dhammakahAo) dharmakathA dharmakathAoM kA, (nagara gamaNA iM) nagaragamanAni - gautamasvAmI kA bhikSA ke liye nagara meM jAnA, (saMsArapabaMdhe) saMsArabandhaH - saMsAra kA vistAra (duhaparaMparAo ya) duHkhaparaMparAzca duHkhoM kI paramparAye athavA - (saMsArapabaMdhe duhaparaMparAo ya ) saMsAraprabandhe duHkhaparamparAzca bhavopagrAhi karmoM ke baMdha hone para hone vAlI duHkhaparamparAye isa Agama meM ( Aghavijjati) AkhyAyante - kathana kiyA gayA hai / ( se taM duhavivAgANi) te ete duHkhavipAkAH - yahI duHkhavipAka suhavivAge ceva ) duHkhavipAkacaiva sukhavipAka caiva-- (1) duvidhA ane (2) yulaus (a) az ag-aui (cagefazinifo) zag:afapAkA :- duHvidyAnAM isa adhyayana che bhane (dasa suhavivAgANi) daza sukhavipAkA::- isa adhyayana suyyavipa una che. (se kiM taM duhavivAgANi) atha ke te duHkhavipAkAH ? De lahanta! te duHkhavipAunu sva35 Thevu che ? uttara(duhavivAsu NaM) duHkhavipAkeSu khalu - huH bhavipa ubha ( duhavivagANaM NagarAI ) duHkhavipAkAnAm nagarANi-duH pavicAGa logavana rAmanA nagarInu (ceiyAI) caityAni - vyantarAyatanAnu, (vagasaMDAI) vanaSaNDA : - vanaDe (rAyANo) rAjAnaH- bhAnu ( ammApiyaro) ambApitaraH- bhAtApitAonu, (samo saraNAI) samavasaraNAni - sabhavasaronu, (dhammAyariyA) dharmAcAryAH- dharmAyA T ' (dhammakAo) dharmakathAH - dharmadhAtu, (nagaragamaNAI ) nagaragamanAni - gautamasvAmI likSAne bhATe nagaramA gamananu, (saMsArapabaMdhe) saMsAraprabandhaHsaMsAranA vistAranu', (duhaparaMparA ya) duHkhaparamparAzca-mane honI prNpraao| (saMsArabaMdhe duhaparaMparAo ya) saMsAraprabandhe duHkha paraMparAzca bhaveopahI ubhenA aMdha maMbaMdha tA logavavAnI hu:mayara parAganu (AghavijjaMti) AkhyAyante - udhana rAyu che. (se taM duhavivAgANi) te ete duHkhavipAkAH - duHdhyavidyAunu zrI samavAyAMga sUtra 810 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam kA svarUpa hai| (se ki taM muhavivAgAI) atha ke te sukhavipAkAH?-sukhavipAka kA kyA svarUpa hai ? uttara-(suha vivAgelu NaM) sukhavipAkeSu khalusukhavipAka meM arthAta sukhavipAka vAle adhyayanoM meM (muha vivAgANaM nagarAI) sukhavipAkAnAM nagarANi-sukhaphala bhoganevAloM ke nagara,(ujANAI) udyAnAni udyAna, (ceiyAI )caityAni-caitya, (vaNasaMDAI) vanaSaNDAH vanakhaMDa (rAyANoM) rAjAnaH-rAjA, (ammApiyaro) ambApitara:-mAtApitA, (samosaraNAi) samavasaraNAni-samavasaraNa, (dhammAyariyA) dharmAcAryA:-dharmAcArya, (dhammakahAo) dharmakathA:-dharmakathAe~, ( ihaloiyaparaloiyaiDivisesA) aihalaukikapAralaukikaRddhivizeSAH-iha loka saMbaMdhI aura paraloka saMbaMdhI RddhivizeSa, (bhogaparicAyA) bhogaparityAgA:-bhogaparityAga, (pavvajjAo) pravrajyA:-pravrajyAe~, (suyapariggahA) zrutaparigrahA:-zrutAdhyayana, (tavovahANAI) tapopadhAnAni-viziSTa tapasyAe~, (pariyAyA) paryAyAH-paryAyeM, (paDimAo) pratimAH-pratimAe~, (saMlehaNAo) saMlekhanAH-saMlekhanA, (bhattapaJcakkhANAI) bhaktapratyAkhyAnAni-bhaktapratyAkhyAna,(pAovagamaNAI)pAdapopagamanAni pAdapopagamanasaMthArA, (devalogagamaNAI) devaloka gamanAni-devalokoM meM utpatti, (sukulapaJcAyAyA) sukula pratyAyAtAni-devaloka se cavakara sukula meM janmame pramANenu 2135 cha. (se kiM taM suhavivAgAI) atha ke te sukhavipAkA:sumaviyAunu 2135 cha ? uta2-(muhavivAgesu NaM) sukhavipAkeSu khalusu5 vibhAM-meTaye suvisai madhyayanamA (muhavivAgANaM nagarAi) sukhavipAkAnAM nagarANi-suviA (suma) sonArAmAna naganu, (ujjhANAiM) udyAnAni-dhAnAnu', (ceiyAiM) caityAni-thaityAnu, (vaNasaMDAI) vanaSaNDAH-vanamAnu, (rAyANo) rAjAnaH-20mAnu, (ammApiyaro) ambA. pitaraH-mAtApitAnu', (samosaraNAI) samavasaraNAni-samavasa25nu , (dhammAyariyA) dharmAcAryA:-mAyAyAnu, (dhammakahAo) dharmakathA:-yathA mAnu, (ihaloiyaparaloiyainivisesA) aihalaukikapAralaukikaRddhisizeSAH-mA bhane paronI (paziSTa RddhiyAtu', (bhogaparicAyA) bhogaparityAgAH-Atul parityAganu, (pavvajAo) pravrajyAH-prayA (hIkSA) nu, (suyapariggahA) zrutaparigrahAH-zrutAdhyayananu,(tavovahANAI) tapopadhAnAni-viziSTa tapasyA yAnu, (pariyAyA) paryAyAH-paryAyAnu, (paDimAo)pratimAH-pratibhAsAnu',(saMlehaNAo) saMlekhanAH-manAnu, (bhattapacakkhANAI) bhaktapratyAkhyAnAni-matapratyAdhyAnAnu, (pAovagamaNAI) pAdapopagamanAni- pApamAna sayArAnu, (devalogagamaNAI) devalokagamanAni- hemA utpattinu, (sukulapaJcAyAyA) sukula zrI samavAyAMga sUtra Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre honA, (puna bohilAmA) punarbodhilAbhaH-phira bodhi kI prApti aura (aMtakiriyAno) antakriyAH-antakriyA-mukti kI prApti (Aghabijjati) AkhyA. yante-ye saba viSaya varNita hue haiN| isI bAta aba sUtrakAra vistAra se kahate haiM (duha vivAgesu NaM) duHkhavipAkeSu khalu-dukha vipAka meM (pANAivAya aliyavayaNa, corikakaraNa-paradAramehuNa-sasaMgayAe) prANAtipAtA. lokavacanacaurikyakaraNaparadAramaithunasasaMgatayA (pANAivAya) prANAtipAtaprANihiMsA, (aliyavayaNa) alIka vacana-asatyabhASaNa, (corikakaraNa) caurikyakaraNa-corIkaranA, (paradAramehuNa) paradAra maithuna-parastrI sevana (sasaMgayAe) sasaMgatayA-ina pApakarmoM meM Asatti rakhanA, (mahAtivvakasAya iMdiyappamAya pAvappao ya) mahAtIvra kaSAyendriyapramAdapApaprayogAzcamahAtIvra kaSAya, indriyoM ke viSayoM meM Asakti, prANAtipAtAdiko meM mana, vacana, kAyA ko lagAnA,isIse (asuhajjhavasANa saMciyANaM)azubhAdhyavasAnaiH saMcitAnAM-azubhapariNAmoM se saMcitAnAM-saMcita-upArjita (pAvagANaM kammANaM) pApakAnAM karmaNAM-pApakarmoM kA (pAva aNubhAgaphalavivAgA) pApAnubhAgaphalavipAkA:-pApAnubhAgaphalavipAka-azubharasavAlA phalodaya hotA hai / isakA isameM varNana hai / tathA (nirayagaitirikkhajoNibahuvihavasaNa pratyAyAtAni-hepAmAthI 2yapIne sA2 mA bhAstina, (punabohilAmA) punarbodhilAbhaH-zathI ne binI (jinazAsanarl) prAptinu', mane (aMkiriyAo) antakriyAH-mantayiAnu-mIkSApti (Adhavijjati) AkhyAyante-vana " cha ve sUtrA2 me - pAtane pistArathI samA cha-(duhavivAgesu Na) duHkhavipAkeSu khalu-du:vinai madhyayanamA (pANAivAya)prANAtipAta- pAsA , (aliyavaraNa) alIkavacana-masatya bhASaNa, (corikaraNa) caurikyakaraNa-- yorI 42pAnI yA, (paradAramehuNa) paradAramaithuna-~mane 52vIsevana,(sasaMgayAe) sasaMgatayA- pA54mA mAsAta rAmavANI (mahativvakasAyaiMdiyappamAya pAvappao ya) mahAtIvrakaSAyendriyapramAdapApapayogAzva-tathA mahAtI yethI IndriyanA viSayamAM AsakitathI, prANAtipAta AdimAM mana, vacana ane kAyAne sApAthI, (amuhajjhavasANasaMciyANaM) azubhAdhyavasAnaiH saMcitAnAM-azubha pariNAbhAthI pati (pAvAgANaM kammANaM) pApakAnAM krmaannaaN-paapbhne| (pAvaaNubhAgaphalavivAga) pApAnubhAgaphalavipAkA:--pA5 numA viSA re azubha rasavALo phaLadaya thAya che tenuM A aMgamAM varNana karyuM che. tathA ( nirayagai-tirikkhajoNi-bahuvivasaNasayaparaMparApavvaddhANaM ) nirayagati zrI samavAyAMga sUtra Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam 813 sayaparaMparApavvaddhANaM ) nirayagati tiryagyonibahuvidhavyasanazata paramparAmayanAm - narakagati meM aura tiryaMcagati meM aneka prakAra ke duHkhoM kI saikaDoM paraMparA se baMdhe hue jIvoM ko (maNuyatte vi AgayANaM jahA pAvakammaseseNa pAvagA hoti phalavivAgA) manujatve'pi AgatAnAM yathA pApakarma zeSeNa pApakAH bhavanti phaluvipAkA :- manuSya bhavameM Ane para bhI avaziSTa pApakarma ke udaya se kaise 2azubharasa vAle karmodaya hote haiN| isa viSaya kA varNana isa sUtra meM hai| aba sUtrakAra pApakarmoM kA phalarUpa vipAka kisa2 rUpa meM hotA hai isI bAta ko " vahavasaNa" ityAdi padoM dvArAspaSTa karate haiM - (vahavasaNaviNAsanAsAkannuhaMguDakaracaraNa- nahaccheyaNajinbhaccheyaNa aMjaNa-ka Daggi dAhayacalaNamalaNa- phAlaNa-ullavaNa - mUlalayA - lauDa - laThThibhaMjaNa - tausIsagatattatelakalakala-ahi siMcaNakuMbhipAgakapaNathirabaMdhaNa ve havajjhakattaNapaibhayakarakara pallIvaNAidAruNANi) vadhavRSaNavinAzanAsA karNauSThAGguSTha kara caraNa nakhacchedana jihvAcchedanAMjana kaTAgnidAha gajacalanamalanaphAlanollambanaM zUlalatAlakuTayaSTi bhaJjanatra pusI sakatapta tailakala kalAbhiSiJcanakubhipAga kampanasthirabandhanavedhavadhya kartanapratibhaya karakara pradIpanadAruNAni - - ( vaha) vadhaH - khaGga Adi dvArA chedana kiyA jAnA, (vasaNaviNAsa) vRSaNavinAzaH-tiryagyoni bahuvidhavyasana zataparamparApavaddhAnAm- naragati bhane tiryayayonibhA ane! prabhAranA du:phonI se aMDo para parAthI uDAyesa lavone ( maNuyate vi AgayANaM jahA pAvakammaseseNa pAvagA hoti phalavivAgA) manujatve'pi AgatAnAM yathA pApakarmazeSeNa pApakAH bhavanti phalavipAkAH - manuSyalavabhAM AvavA chatAM paNa bAkI rahelAM pApakarmanA udayathI kevAM kevAM azubha rasavALAM karmanA udaya thAya che te viSayanuM A sUtramAM vana kayu che. have sUtrakAra pApadurbhaanaa 335 viSa yA yA ahAre thAya che se vAtane 'vahavasaNa' hatyAhi thh| dvArA samannave che - ( bahavasaNa - viNAsa- nAsAkannuhuMguTTakaracaraNa nahaccheyaNa jinbhaccheyaNa - ajaNakaDaggidAha-gayacalaNamalaNa-ullavaNa - mUlalayA laDalaTThi bhaMjaNa- tausI sagatattatelakalakala - ahisiMcaNa kuMbhipAgakaMpaNathira - baMdhaNaveha vajjhakattaNapai bhayakarapallovaNAidAruNANi) vadhavRSaNavinAzanAsAkarNauSThAGguSTa karacaraNanakhacchedana jihvAcchedanAMjanakaTAgnidAha - gajacalanamalanaphAlanolambanaM zUlalatAlakuTayaSTibhaJjanatra pusIkataptatailakalakalAbhiSiJcana-- kuMbhipAgakampana sthirabandhanavedhavadhyakartana pratibhayakarakara pradIpanadAruNAni -- ( vaha) vadhaH tasavAra yahi baDe chena, ( vasaNaviNAsa ) vaSaNavinAza:-: -aMDakozenA vinAza zrI samavAyAMga sUtra Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre aNDakozoM kA vinAza kiyA jAnA [nAsAkannuhaM guhakara caraNanahacche ] nAsAkarNeSThAGguSThakaracaraNanakhacchedanam-- nAka, kAna, oSTha, aMguSTha, hAtha, paira aura nakhoM kA chedA jAnA tathA (jinbhaccheyaNa) jihvAcchedanamjihvA kA kATA jAnA, (aMjaNa) aJjanaM tapI huI lohe kI zalAIyoM dvArA AMkhoM kA phoDA jAnA, (kaDaggidAha) kaTAgnidAha :- vaMza Adi kI lakaDiyoM dvArA AcchAdita kiye jAkara anyahatyAre puruSoM dvArA jIte jI jalA diyA jAnA, (gayacalaNamalaNa) gajacalanamalanam - hAthI ke pairoM nIce dabAkara zarIra ke aMga upAMgoM kA cUra2 karavA denA, (phAlaNa) phAlana - zarIra kA vidArita honA, ( ulaMbaNa) ullambanaM - vRkSa kI zAkhAoM para bAMdhakara U~dhe laTakA diyA jAnA, (mUla) zUla :- zUla se - eka prakAra ke zastra se, (layA) latAH - latA se - betoM se, (lauDa) lakuTa :- vaMza Adi kI choTI2 lakaDI se ( laTThi) yaSTiH- baDe 2 majabUta DaMDoM se bahuta burI taraha pITA jAnA, (bhaMjaNa) bhaJjanam - laTThI-se zira ko phoDa denA (tausI sagatattatelakalakala ahisiMcaNa ) trapusIsakatapta taila kalakalAbhiSiJcanam - trapu - rAMgA, sIsakazIzA arthAt galAyA huvA rIgA garamazIzA aura ukalatA huA garma taila se zarIra kA siMcA jAnA, (kuMbhipAga) kubhipAka:- kuMbhIpAka nAma ke pAna meM pakAyA jAnA, (kaMpaNa) kampana-ThaMDa ke samaya zarIra para varpha jaisA zItala (nAsAkannuhuMguDakaracaraNanahaccheyaNa) nAsA karNauSThAGguSThakara caraNanakhacchedanamnAU, ana, hoDa, sAMgajIo, hAtha, paga bhane najAnu chehana, tathA (jinbhaleyaNa) jihvAcchedanam-lanu chehana, (aMjaNa) aJjanaM - tathAvesAM soDhAnA sajiyo dvArA mAMDavA, (kaDaggidAha) kaTAgnidAha-vAMsa mahinAM sAiDa bhaTThIne anya ityArAmoM dvArA bhavatA bhAjI nAmavAnu, (gayacalaNamalaNa) gajacalanamalanam - hAthInA pagataLe cagadardIne zarIranAM aMgaupAMgeAnA cUrecUrA karI nAkhavAnu (phAlaNa) phAlanaM - zarIrane jhaDI-thIrI nAmavAnu, (ulaMbaNa) ullambanaM - vRkSanI zAkhAo para gAMdhIne a ghe mAthe laTaapapAnu, (sUla) zUla:- zUNa (trazUNa) thI (layA) latAH -kSatAthI - yAmuzrI, (lauDa) lakuTA :- vAMsa mAhinI nAnI nAnI sADIyothI, (laTTi) yaSTi:- bhoTA bhane ghaNA bhanbhUta daMDAmeo baDe purI rIte ITahAravAnu, (bhaMjaNa) bhaJjanam - sAThIthI zira zeDI nAmavAnu, (tausI sagatacatela kalakalaahisiMcaNa ) pusIsakatasata lakalakalAbhisiJcanam -- gANesA garama tAMkhA ane sIsAne rasa ane garamAgarama telanA zarIra para chaMTArava karavAnuM, ( kuMbhipAga) kuMbhapAka -lAbhAM 2'dhAvAMnu, (kaMpaNa) kampana - DInA vabhate zarIra zrI samavAyAMga sUtra 814 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam jala chiDakA2 kara usameM kapakapI karavAnA, (thira baMdhaNa) sthira bandhanarassiyoM athavA zrRMkhalAoM se zarIra ko jakaDa kara bAMdha diyA jAnA, (veha) vedha-kuntabhAle Adi zastroM se zarIra kA bhedA jAnA, (vajjhakattaNa) vadhyakartana-pApI ke zarIra se jIte jI camaDI kA-khAla kA nikalavA liyA jAnA, (paibhayakara karapallIvaNAi) pratibhayakarakarapradIpanaM- dasaroM ko bhayaMkara ho isa prakAra ke abhiprAya se pApIjana ke hAthoM ko vastroM se veSTita kara aura unapara miTTI kA tela chiDakakara unakA jalavA diyA jAnA, (dAruNANi) dAruNAni-ityAdi asahyaduHkha (aNovamANi dukkhANi) anupamAni duHkhAni-atizaya duHkhoM kA varNana isameM hai| (bahuvivihaparaM. parANubaddhA) bahuvividha-paraMparAnubaddhAH-bahutaprakAra ke duHkhaparaMparA se anubaddha jIva (pAvakammavallIe na mucaMti) pApakarma valyAH na mucyante-pApI jIva azabhakarmo se jabataka ki unakA pUrA phala bhoga na hojAve tabataka nahIM chUTa sakate hai| aba kaise mukti prApta karate hai so kahate haiM-(dhiidhaNiya baddhakaccheNa taveNa) dhRtyatibaddhakacchena-ahiMsaka cittavRti rUpa dhairya se jisane majabUtI ke sAtha apanI kAMcha ko bAMdha liyA hai aisA vyakti tapasyA ke dvArA(sohaNaM tassa vAvi hujA) zodhanaM tasya vApi bhavantinikAcita karma ke sivAya pApakarma kA bhI zodhana kara sakatA hai| aba para barapha jevA ThaMDA pANInuM siMcana karIne zarIramAM dhujArI utpanna karAvavAnuM, (thirabaMdhaNa) sthira baMdhana-ho27i AthavA sAMge 43 zarIrane 40 zate 44ii hevAnu, ve ) vedha-mAsa mAha maNIhAra sothI zarIrane vAdhavAnu, (vajjhakattaNa) vadhyakartana-pApInA zarIra 52nI yAmI tAvAnu, (paibhayakarakara pallIva [i) pratibhayakarakarapradIpanaM---mIne bhaya 5bhAvAne bhATe pApI se chInA lAyane 12trAthI saTIne tenA 52 tenu siyana rIna te sApavAnu', (dAruNANi) dAruNAni-tyA Rai asahya bhane (agoSamANi dukkhANi) anupamAni duHkhAni-manu55 631 mArnu parvA na mA sUtramA yu cha. (bahuviviha paraMparANubaddhA ) bahuvividhaparaMparAnubaddhAH / prA2nA hu: 552 pAthI 25numaddha (pApakammavallIe na muccaMti) pApakarmavalyAH na mucyante-pApI lo yAM sadhI azubhakarmonuM pUrepUruM phaLa bhogavI letAM nathI tyAM sudhI temAMthI chUTI zakatAM nathI, temA kI zata tamAthI TI za che te sUtradhAra huve matAve che-(dhiidhaNiyabaddhakaccheNa taveNa) dhRtyatibaddhakacchena-masi yittavRtti35 dhaiya thI 2 / Tima cyA cha teSAM ta52yA dvArA (sohaNaM tassa vAvi hujA) zodhanaM tasya vApi bhavanti- niyata 4 sivAyanA 554manu 555 zodhana 42 // OM zrI samavAyAMga sUtra Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 samavAyAGgasUtre sUtrakAra puNyaprakRtiyoM kA sukharUpa vipAka hotA hai use pradarzita karate haiM-(ettAya)itazca-duHkhavipAka ke bAda jo(suhavivAgesu NaM)sukhavipAkeSu khalu sukhavipAka nAmaka dvitIya zrutaskaMdha meM (sIlasaMjamaNiyamaguNatavovahANesu) zIlasaMyamaniyamaguNatapopadhAneSu-zIla-cittasamAdhi athavA brahmacarya, saMyamasAvadyaviratirUpa sattaraha prakAra kA saMyama, abhigraha vizeSa rUpa niyama, guNa-mUlaguNa evaM uttaraguNa tapa-ugratapasyA karanA, ina ukta guNoM se yukta (suvihiema sAhUsu) suvihiteSu sAdhuSu-tapa, saMyama ke ArAdhaka muniyoM ko (aNukaMpAsayappa-ogatikAlamaivisuddhabhattapANAI) anukampA zayaprayogatrikAlamativizuddhabhaktapAnAni-dayAyukta citta ke prayoga se tathA trikAlamati se arthAt bhUta, bhaviSya aura vartamAna kAlika supAtrAdi ke liye dAnadene kI buddhi se vizuddha pAna ko, jo ki (pAogasuddhAI) prayoga se zuddha-nirdoSa hai, (hiyasuhanIsesativapariNAmanicchiyamaI) hitasukhaniHzreyasatItra-pariNAmanizcitamatayaH-hita sukha aura niHzreyasa ke prakRSTapariNAmavAlI nizcita mati se yukta bhavyajana (payayamaNasA) prayatamanasA traikAlika vizuddha bhAvayukta mana se (payacchiUNaM)pradAya-dekara[jaha ya yathA ca-jaise [nivatteti]nirvatayanti-niSpAdita karate haiM [bohilaahN]bodhiche have sUtrakAra puNyaprakRtine je sukharUpa vipAka (phaLa) prApta thAya che te pragaTa re che-(etto ya) itazca-duHviAnA madhyayana pachInA(muhavivAgesu Na) sukhavipAkeSu khalu-suvidhA nAmanA mI zruta24 mA (sIlasaMjamaNi yamaguNatavovahANesu) zIlasaMyamaniyamaguNatapopadhAneSu-zIta--yittasamAdhi athavA brahmaya, saMyama-sAvadha-viti35 sattara pr||2naa sayama, abhipizeSa. rU5 niyama, -mULaguNa ane uttaraguNa ane ugra tapasyAnuM ArAdhana, e guthI yuta (suvihiemu sAhUsu) suvihiteSu sAdhuSu-tapa, saMyamanA mArA54 bhuniyAne ( aNukaMpAsayappaogatikAlamaivisuddhabhattapANA) anukampAzayaprayogatrikAlamativizuddhabhaktapAnAni--dhyAyuta vittanA prayogathI tathA trikALamatithI eTale ke bhUta, bhaviSya ane vartamAnakALamAM supAtra Adine dAna pAnI chAthI vizuddha mADa 2pAe 2 (pAogasuddhAI) prayogathI zuddhaniSi cha, (hiyasuhanIsesativvapariNAmanicchiyamaI ) hitasukhaniHzreyasa tIvrapariNAmanizcitamatayaH-mane se hita, supa. mane nizreyasanA praSTa pariNA. bhavANI nizcita bhatithI yuta vyasanA, (payayamanasA) prayatamanasA-visults. vizuddha sApayuta bhanathI (payacchiUNaM) pradAya-mApIne (jaya) yathA 2 rIte zrI samavAyAMga sUtra Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam lAbham-bodhilAbha ko prApta karate haiM vaha viSaya kahA gayA hai| (jaha ya) yathA ca-jisa prakAra se (parIttI kareMti) parIta kurvanti-jaise2 saMsAra ko alpa karate haiM vaha viSaya kahA gayA hai (saMsArasAgaramiNa) saMsAra sAgaramimaMyaha saMsArasAgara kaisA hai (naranarayatiriyasuragamaNaviulapariyArai. bhayavisAyasogamicchattaselasakaDa) naranarakatiryaka suragamanavipulaparivartA ratibhayaviSAdazokamithyAtvazailasaMkaTa-nara, naraka, tithaMca evaM devagati meM jo jIvoM kA paribhramaNa hotA rahatA hai vahI isa saMsArarUpa sAgara meM vizAla jala jantuoM kA paribhramaNa hai| samudra meM baDe baDe paveta DUve rahate haiM ataH unase vaha bahuta bhArI vikaTa hotA hai isI taraha isa saMsAra meM arati, bhaya, viSAda, zoka evaM mithyAtva bhare paDe haiM ataH ye hI parvata jaise hai unase yaha saMsAra vikaTa banA huA hai (annANatamaMghayAraM) ajJAnatamondhakAra-samudra gADha aMdhakAra se AcchAdita rahatA hai-isI taraha yaha saMsAra bhI ajJAnarUpa gADha aMdhakAra se yukta banA huA hai| (cikvilla suduttAraM) kardamasudustAra-samudra kadama ke saMbaMdha se dustara rahatA hai isI prakAra yaha saMsAra bhI viSa kI dhana kI svajana kI AzA tRSNArUpI kardama se yuyakta hone ke kAraNa dustara banA huA hai| (jarAmaraNajoNi saMkhubhiyacakka (nivatteti bohilAha) bodhilAbhaM nirvatayanti-mApisAmane prApta 3re che, te viSayanu 4thana 42rAyu che. (jaha ya) yathA ca-mane te vI te (parittIkareMti) parItakurvanti-sasa 2ne 2585 42 cha-meTa 3 vI zate 2il sasAra sA2ne sahI pA2 42 cha-tenu vaena yu che. (saMsArasAgaramiNaM) saMsArasAgaramimaM-yA saMsAra ko cha ? (naranarayatiriyasuragamaNaviulapariyaTTa araibhayavisAyasogamicchittaselasaMkaDaM) naranarakatiryakU suragamanavipulaparivartIratibhayaviSAdazokamithyAtvazailasaMkaTaM--na2, 24, tiya ya bhane devagatimAM jIvanuM je paribhramaNa thayA kare che e ja A saMsArarUpa sAgaramAM vizALa jaLajantuonuM paribhramaNa che. samudramAM moTA moTA parvate pANInI sapATI nIce DUbelA hoya che, temane lIdhe te ghaNo vikaTa manAya che. e ja pramANe saMsAramAM arati, bhaya, viSAda, zeka ane mithyAtva bharelA che, tethI teo ja 5vata va pAthI mA sasAra 59 qixe mana cha. (annANatamaMdhayAraM) ajJAnatamondhakAraM-2vI rIte samudra 6 mAthI chapAyeTI 29 cha, me 24 pramANe mA saMsAra 55 ajJAna35 ||ddh mAthI chapAye cha. (cikkhillasudattAraM) kardamasudastAraM-6 bhane 12 samudra hustara khAya che. 21 pramANe mA saMsAra paNa viSayanI, dhananI ane svajanonI AzAtRSNArUpI kardamathI dustara zrI samavAyAMga sUtra Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre === bAlaM) jarAmaraNayonisaMkSubhitacakravAlaM jarA maraNa evaM caurAsI 84 lAkha yoniyAM hI isa saMsAra sAgara meM caMcala Avartta haiN| (solasakasAyasAvayaSayaMDacaMDa) SoDazakaSAyazvApadaprakANDacaNDam - solaha krodhamAna Adi kaSAye hI yahAM atizaya bhayaGkara makaragrAhAdi ke sthAnApanna haiM / (aNAiyaM) anAdikamAdi rahita (aNavadaggaM) anavadagraM - anaMta, aise saMsArasAgara ko bhavyajIva alya karate haiN| usakA varNana isameM haiN| (jaha ya) yathA ca- jisa prakAra seve bhavya jIva (suragaNesu) suragaNepu - devoM meM devAyu- vaimAnika devoM kI ( AugaM) AyuSkaM - Ayu kA ( NibaMdhati) nibadhnanti - baMdha karate haiM, (jaha ya) yathA cajisa prakAra se (aNovamAI ) anuSamAni-utkRSTa (suragaNavimANa - sovakhaNi) suragaNavimAnasaukhyAni - suragaNavimAnoM ke sukhoM ko (aNubhavaMti ) anubhavantibhogate haiM, (taoya) tatazca vahAM se suragaNa vimAna saMbaMdhI sukhoM ko bhogane ke bAda ( kAlaMtare) kAlAntare - kAlAntara meM (cuyANaM) cyutAnAM devaloka se cava kara ( iheva ) isa tiryaga loka meM hI (naralogamAgayANaM) naralokabhAgatAnAMmanuSya bhava lekara jisa prakAra ( AuvapuvaNNarUvajAikula jamma AroggabuddhimehAvisesA) AyurvapUrvarNarUpa jAtikula janma |rogyabuddhimedhAvizeSAH - Ayu, zarIra, varNa, rUpa - zArIrika saundarya, uttama jAti, uttamakula, uttamajanma, Arogya, autpapAdika buddhi, apUrvazruta grahaNa karane kI zakti rUpa meghA, janelA che. (jarAmaraNajoNi saMkhubhiyacakavAlaM) jraamrnnyonisNkssubhitckrvaalNjarA, maraNa ane 84 cAryAsI lAkha yAniyA ja A saMsAra sAgaramAM caMcaLa Avarta (maNo) che. (solasakasAyasAvayapayaMDacaMDaM) SoDazakaSAyazvApadaprakA NDacaNDam-Dodha, bhAna Adi se uSAyo 4 mA saMsAra sAgaramA atizaya laya 52 bhagara grADu Adi samAna hai. (aNAiyaM) anAdikaM hi rahita (aNavadaggaM) anavadagraM - ane anaMta sevA saMsArasAgarane muranArA lavyalavonu vArjuna saMgamAM che. (jaha ya suragaNesu AugaMNibaMdhati) yathA ca suragaNeSu AyuSkaM nibadhnAti - tethe ThevI zate devayonimA vaimAni devAnA AyuSyano agha sAMdhe che, ane ( jaha ya ) yathA ca- devI rIte (aNovamAI) anupamAni - utsRSTa (suragaNavimANasokkhANi aNubhavaMti ) suragaNabimAnasaukhyAni anubhavaMti - suragaNa vimAnAnuM suNa logave che, ane (tao ya) tatazca - tyAMthI suragae vibhAnAnuM suma logavyA pachI (iheva) mA tiryaga soDa mAM ne rIte (naralogajAgayANaM) naralokamAgatAnAM - manuSyalabha bansa sahane ne rIte (AuvapuvaNNaruvamAikulajajma ArogyAbuddhi mehAvisesA) AyurvapUrvarNarUpajAtikulajanmArogyabuddhi me dhAvizeSAH- AyuSya, zarIra, varSA, zArIrie sauMdarya, uttama ati uttama uttamajanma, Arogya, autpattikI Adi buddhi, apUrva zrutagrahaNa karavAnI zakitarUpa 818 zrI samavAyAMga sUtra Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam ina baba meM itarajanoM kI apekSA viziSTatA prApta karate haiM yaha saba kahA gayA haiN| (mitta jaNasayaNadhaNadhaNNa vibhavasamiddhisArasamudayavisesA) mitrajana svajanadhanadhAnyavibhava samRddhi sArasamudayavizeSA:-tathA inake mitrajana, pitA kAkA Adi svajana, dhana dhAnyarUpa vibhava, pura, antaHpura, koza, koSThAgAra, bala-sainya vAhana AdirUpa samRddhi ye saba viziSTa prakAra ke hote haiN| vividhamaNi, ratna adikoM kA Dhera kA Dhera inake pAsa rahatA hai| (bahavihakAmabhogubbhavANaM) bahavidha kAmabhogodbhavAnAM-tathA aneka vidha kAma bhogoM se jinakI utpatti hai aise viziSTa prakAra ke (sokkhaNa) saukhyAnA-mukha inheM prApta hote rahate haiM, (suhavivAgottamesu) sukhavipAkottameSu-yaha saba viSaya utkRSTa sukhavipAka pragaTa karane vAle adhyayanoM meM spaSTa kiyA gayA hai| (bhagavatA-bhagavAn (jiNeNaM) jinena-jinendraprabhune (bhAsiyA) bhASitA-kahA hai (aNubarayaparaMparANubaddhA) anuparataparamparA nubaddhAH-avicchinna paraMparA se anubaddha hue (asubhANaM) azubhAnAM zubhAnAM caiva karmaNAM-azubha aura zubhakarmoM kA (bahuvihAvivAgA) bahuvidhAH vipAkA:-bahuvidhavipAka zubhAzubhakarma ke phala tathA (saMvegakAraNatthA) saMvegakAraNArthAH-saMvega ke hetubhUta hai (vivAgasuyami) vipAkazrute-isa medhA, e badhI bAbatamAM anya loka karatAM viziSTatA prApta kare che, e badhI vAtanu mA mamA 42na thayu cha. (mittajaNasayaNadhaNadhaNNavibhavasamiddhisAra samudayavisesA) mitrjnsvjndhndhaanyvibhvsmRddhisaarsmudyvishessaaHtathA temanA mitro, pitA, kAkA Adi svajana, dhanadhAnyarUpa vaibhava, antapura koza, keSThAgAra bala-sainya, vAhana Adi prakAranI samRddhi e badhuM viziSTa prakAranuM DAya che. temanI pAse vividha bhAzu, 2 mahinA pase / DAya che. (bahuviha kAmamogabbhavANa-bahuvidhakAmabhogodbhavAnAM-tathA mane 12 // mAgothI prApta yatA viziSTa prA2i (saukkhANaM) saukhyAnAm-su tebhane prApta thayA 42 che. (suhavivAgottamesu) sukhavipAkottameSu-Ta suvidhA cinAra madhyayanamA / samasta viSaya 25Ta rAye cha. (bhagavayA) bhagavAna(jiNeNaM) jinena-jinendra prabhuye (bhAsiyA) bhASitA-2mA qiaa 498 cha, (aNuvarayaparaMparANubaddhA) anuparataparamparAnubaddhAH-mavichinna (44) 52 52rAthI anupaddha thathe (asubhANaM subhANaM ceva-(kammANaM) azubhAnAM zubhAnAM caiva karmANAmmazuma bhane zuma bhInA (bahuvihAvivAgA) bahuvidhAH vipAkA:-vividha 2nA vipA-zubhAzuma nA 3 re (saMvegakAraNatthA) saMvekAraNArthAHsavina 12535 che tamanu (vivAgasuyaMbhi) vipAkazrute-mA vipAzrutamA zrI samavAyAMga sUtra Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 samavAyAnasUtre vipAkazruta meM (Aghavijjati) AkhyAyanta-kahe haiN| prathama zrutaskadha meM azubhakarmoM kA aura dvitIya zrutaskaMdha meM zubhakarmoM kA vipAka sUtrakAra ne kahA hai| (anne vi evamAiyA, bahuvihAvitthareNaM atthaparUvaNA AghavijaMti) anye'pi evamAdikA bahuvidhA vistareNa arthaprarUpaNA AkhyAyante-isI prakAra ke aura bhI dUsare vividha prakAra ke viSaya isa vipAkastra meM vistAra ke sAtha kahe gaye haiN| (vivAgasuyassa NaM parittA vAyaNA) vipAkazrutasya khalu parItAH vAcanA:-isa vipAkazruta kI vAcanAe~ saMkhyAta haiN| (saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-anu. yogadvAra saMkhyAta haiN| (jAva saMkhejAo saMgahaNIo) yAvatsaMkhyeyAH saMgrahaNyaH-yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiN| (se gaM aMgaThThayAe ekArasame aMge) sa khalu aGgArthatayA ekAdazamaGgam--aMga kI apekSA yaha gyArahavAM aMga hai| (vIsaM ajjhayaNA) viMzatiradhyayanAni-isameM bIsa adhyayana haiN| (vIsaM uddesaNakAlA) viMzatirudezanakAlAH-bIsa uddezanakAla haiM / (vIsaM samuddesaNakAlA) viMzatiHsamuddezanakAlAH-bIsa hI samuddezanakAla haiN| (saMkhejAiM payasayasahassAI payaggeNaM paNNattAI) saMkhyeyAni padazatasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-padaparimANa kI apekSA isameM saMkhyAta hajAra arthAt eka karoDa caurAsI lAkha battIsa hajAra pada haiN| tathA ApavijaMti) AkhyAyante-4thana 3thu che. 59sA zrutama azula bhani bhane jI zruta24 mAM zubha bhanI vipA sUtrare mtaavy| cha. (anne bi evamAiyA bahuvihAvitthareNaM atthaparUvaNA AghavijaMti) anye'pi evamAdikAbahuvidhA vistareNa arthaprarUpaNA AkhyAyante-mA 42nA bhIan 59y aneka vividha prakAranA viSayanuM A vipAkasUtramAM vistArapUrvaka kathana karyuM che. (vivAgasuyassa NaM parittA vAyaNA) vipAkazrutasya khalu parItAH vAcanAHmA vipAtanI saMdhyAta vAyanAma che, (saMkhejA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-saNyAta anuyAgavAra che, (jAva saMkhejjAo saMgahaNIo) yAvata saMkhyeyAH saMgrahaNyaH-se rIte 'sadhyAta sahajImA cha' tyAM sudhiin| paha! sama sevA. (se NaM aMgaTTayAe ekkArasame aMge) sa khalu aGgArthatayA ekAdazamaGgam-bhagonI apekSA te maniyArabhu ma cha. (vIsaM ajjhayaNA) viMzatiradhyayanAni-temA vIsa mdhyyne| cha, (vIsa uddesaNakAlA) viMzatiruddezanakAlAH-vIsa dezanA cha, bhane (vIsaM sasuddesaNakAlA) vAsa samuddezana che (saMkhejjAiM payasayasahassAiM payaggeNaM paNNattAi) saMkhyeyAni padazatasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-tamA sajyAta 2- 42|yoryaasii sAma matrIsa 12 zrI samavAyAMga sUtra Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam TIkA-'se kiM taM vivAgasuyaM' ityAdi-ekAdazAGgajijJAsayA pRcchati'se ki taM vivAgasuyaM' atha kiM tad vipAkazrutam-vipacanaM vipAka:-zubhAzu bhakarmapariNAmastatpratipAdakaM zrutaM vipAkazratam, tatkisvarUpam ? uttarayati-'vivAgasue NaM' vipAkazrute khalu 'sukaDadukkaDANaM kammANaM' sukRtaduSkRtAnAM karmaNAM 'phalavivAge' phalavipAkaH 'Aghavijjai' AkhyAyate / 'se' sa phalavipAkaH 'samAso' samAsataH-saMkSepato 'duvihe' dvividhaH 'paNNate' prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'duhavivAge ceva suhavivAge ceva' duHkhavipAkazcaiva sukhavipAkazcaiva / (saMkhejAI akkharAI)saMkhyeyAnyakSarANi-isameM saMkhyAta akSara haiM.(aNaMtA gamA) anantA gamA:-anaMtagama haiM(aNaMtA pajavA jAva)anantA paryavA yAvat-yAvat anaMta paryAyeM haiM(evaM caraNakaraNaparUpaNA Adhavijai) evaM caraNakaraNaprarUpaNA: AkhyAyate-isa aMga meM caraNa aura karaNa ko prarUpaNA kahI gaI hai / (se taM vivAgasue) tadetat vipAkazrutam-yahI vipAkazruta kA svarUpa hai|suu0183|| ___TIkA-'se kiM taM vivAgasuyaM ?' ityAdi / gyArahaveM aMga ke svarUpa ko jAnane kI abhilASAse ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! vipAkazruta kA kyA svarUpa hai| zubha aura azubhakarmoM kA jo vipAka-phala hai usakA nAma vipAka hai| isa vipAka kA nAma vipAkazruta huA hai / uttara-isa vipAkazruta meM zubha-puNyarUpa, duSkRta-pAparUpa karmoM kA vipAkarUpa phala kahA gayA hai| yaha vipAkarUpa phala saMkSepa se do prakAra kA kathita huA hai / vaha isa prakAra se hai-eka duHkhavipAka aura dUsarA sukhavi 56 cha, tathA (saMkhejAI akkharAiM) saMkhyeyAni akSarANi-saNyAta skss| cha, (aNaMtA gamA) anantA gamA-manAta gamache, (aNaMtA pajavA jAva) anantA payavA yAvata-mana ta pAyo vagere che (evaM caraNakaraNaparUvaNA Apavijai)evaM caraNakaraNaprarUpaNA: AkhyAyate-merIte 24 mAya295 mane 424nI 535 // 16 cha (se taM vivAgatue)tadetat vipAkazrutam-se vizruta 2135 che ||suu.183|| st -"se kiM taM vivAgasuyaM ?'' ityAdi / agiyAramAM aMganuM svarUpa jANavAnI IcchAthI ziSya pUche che, "he bhadanta ! vipAkazratanuM kevuM svarUpa che? uttara-zubha ane azubhakarmone je vipAka (phaLa) hoya che tenuM nAma "vipAkI che. te vipAkanuM A aMgamAM pratipAdana thayuM che tethI tenuM nAma "vipAkakRta" paDayuM che. A vipAkasUtramAM zubha-puNyarUpa ane azubhapAparUpa karmonA vipAkarUpa phaLa darzAvela che. te vipAkarUpa phaLanA mukhya be prakAra che-(1) duHkhavipAka ane (2) sukhavipAka temAM duHkhavipAkanuM pratipAdana karanArA zrI samavAyAMga sUtra Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 samavAyAGgasUtre 'tattha NaM' tatra - vipAke khalu 'dasaduhavivAgANi' dazaduHkhavipAkAH duHkhavipAka pradarzakAni dazAdhyayanAni santi, 'dasamuhavivAgANi dazasukhavipAkAH - mukhavipAka pradarzakAni ca dazAdhyayanAni santi / mUle napuMsakatvaM sautratvAt / duHkhavipAkasvarUpa jijJAsayA pRcchati -- ' se kiM taM duhavivAgANi ?" atha ke te duHkhavipAkA : ? uttarayati - 'duhavivAgesu NaM' duHkhavipAkeSu khalu 'duhavivAgANaM' duHkhavipAkAnAM - duHkhavipAko'styeSAmiti duHkhavipAkAH, matvarthIyo'cUmatyayaH, teSAM tathoktAnAM duHkhaphalabhoktRNAM jIvAnAM 'nagarAI' nagarANi 'ujjANAI' udyA - nAni 'ceiyAI' caityAni - 'vaNasaMDAI' banavaNDAH 'rAyANo' rAjAnaH ammApiyarI' ambApitarau, 'samosaraNAI' samavasaraNAni 'dhammAyariyA' dharmAcAryAH 'dhammakahAo' dharmakathA : 'nagaragamaNAI' nagaragamanAni - bhagavato gautamasya bhikSArtha nagara pravezanAni, 'saMsArapabaMdhe' saMsAraprabandhaH - saMsArasya pabandho vistAraH, athavA 'saMsArapabaMdhe' saMsAraprabandhe- saMsArasya yaH prakRSTo bandhastasmin 'duhaparaMparAoya' duHkhaparamparA 'ghavijjati' AkhyAyante / 'se ttaM duhavivAgANi' ta ete duHkhavipAkAH / sukhavipAkaM jijJAsate- 'se kiM taM suhavivAgAI' atha ke te sukhavipAkAH ? uttarayati - 'suhavibAgesu NaM' sukhavipAkeSu khalu 'suhavivAgANaM' pAka / inameM jo duHkhavipAka hai ve 10dasa haiN| aura jo sukhavipAka hai ve bhI dasa hai / arthAt ina donoM ke pratipAdaka dasa dasa adhyayana haiN| duHkhavipAka ke svarUpa ko jAnane kI icchA se ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! ve duHkhavipAka kyA haiM ? uttara - duHkhavipAka meM duHkhaphalabho - ktAoM ke nagaroM kA, udyAnoM kA, caityoM kA, SaNDoM kA, rAjAoM kA, mAtApitAoM kA, samavasaraNoM kA, dharmAcAryoM kA, dharmakathAoM kA, bhagavAn gautama kA bhikSA ke liye nagara meM praveza karane kA, saMsAraprabaMdha kA athavA saMsAra ke prakRSTabaMdha meM duHkhaparaMparA kA kathana kiyA gayA hai / yahI duHkhavipAka kA svarUpa hai| sukhavipAkoM kA kyA svarUpa hai ? uttara - mukhavipAka meM arthAt sukhavipAkavAle adhyayanoM meM sukhaphala dasa adhyayanA che ane sukhavipAkanuM pratipAdana karanArA paNa dasa adhyayanA che. have du:khavipAkanuM svarUpa jANavAne mATe ziSya pUche che "he bhadanta! te duHkhavipAkanu svarUpa kevuM che?" uttara-duHkhavipAkavALAM adhyayanamAM duHkhavipAka bhAgavanArAnAM nagaraunu', udyAnAnu', 'thaityAnu', vanama Donu, rAmameonu, bhAtApitAnu, samavasaraNeAnu, dharmAcArTonuM, dha kathAonu, bhagavAna gautamanuM gocarIne mATe nagaramAM praveza karavAnuM, ane saMsAra prakha dhanu' eTale ke saMsAranA prakRSTa madhamAM bheAgavavI paDatI duHkhapara parAnu varSoMna karyu che. sukhavipAkanuM kevuM svarUpa che ? utara--sukhavi zrI samavAyAMga sUtra Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAsvarUpanirUpaNam sukhavipAkAnAM mukhaphalabhoktRNAm 'NagarAI' nagarANi 'ujANAI udyAnAni 'ceiyAI caityAni 'vaNasaMDAi' vanaSaNDA: 'rAyANo' rAjAnaH 'ammApiyaro' ambApitarau 'samosaraNAI' samavasaraNAni 'dhammAyariyA' dharmAcAryAH 'dhammakahAo' dharmakathAH 'ihaloiyaparaloiyaiDivisesA' ihalaukikapAralaukikaddhivizeSAH 'bhogaparicAyA' bhogaparityAgAH 'pavvajjAo' pravrajyAH 'suyapariggahA' zrutaparigrahAH, 'tavovahANAI' tapaupadhAnAni 'pariyAyA' paryAyAH 'paDimAo' pratimAH 'salehaNAo' saMlekhanAH 'bhattapaJcavarakhANAI' bhaktapratyAkhyAnAni 'pAovagamaNAI' pAdapopagamanAni 'devalogagamaNAI' devalokagamanAni 'mukulapaccAyAyA' sukulapra. tyAyAtAni-devalokAccyavanAnantaraM zobhanakule pUtpattayaH 'puNabohilAbhA' puna bodhilAbhAH 'aMvakiriyAtrI ya' antakriyAzca 'Aghavijjati' AkhyAyante / pUrvoktamevArthavistareNAha 'duhavivAgesu Ne' ityAdinA-'duha vivAgesu NaM' duHkhavipAkeSu khalu 'pANAivAya aliyavayaNacorikaraNaparadAramehuNasasaMgayAe' prANAtipAtAlIkavacanacaurikyakaraNaparadAramaithunasasaMgatayA-tatra-prANAtipAtaH-prANihiMsanama, alIkavacanam-asatyabhASaNama, caurikyakaraNaM caurakarmasamAcaraNam, paradAramaithunaM--parastrIsevanam, eSAM dvandvaH, eSu yA sasaMgatA-saparigrahatA samAsaktiriti bhoganevAloM ke nagara, udyAna, caitya, vanapaMDa, rAjA, mAtApitA, samavasaraNa, dharmAcArya, dharmakathAe~, ihalokasaMbaMdhI aura paralokasaMbaMdhIRddhivizeSa, bhogaparityAga, pravrajyAe, zrutAdhyayana, viziSTatapasyAe~, paryAyeM, pratimAe~, saMlekhanA, bhaktapratyAkhyAna, pAdapopagamanasaMthArA, devalokoM meM utpatti,vahAM se cacakara sukula meM janma dhAraNa, phira bodhi kI prApti aura antakriyAmukti kI prApti ye saba viSaya varNita hue hai| aba isI artha ko sUtrakAra vistArapUrvaka samajhAte haiM-duHkhavipAka meM yaha kahA gayA hai ki prANAtipAta-prANihiMsA, alIkavacana-asatyabhASaNa, corakarma AcaraNa pAkavALAM adhyayanamAM sukhavipAka bhegavanArAM nagaronuM, udyAnonuM, cityanuM, vanakhaMDenuM, rAjAonuM, mAtApitAnuM, samavasaraNonuM, dharmAcAryonuM, dharmakathAonuM, Aloka ane paralekanI viziSTAddhinuM, bhogaparityAganuM, dIkSAnuM, zrAdhyayananuM, viziSTa tapasyAonuM, paryAnuM, pratimAonuM, saMllekhanAnuM. bhakatapratyAkhyAnanuM, pAdare gamana saMthArAnuM, devalokamAM utpattinuM, tyAMthI cavIne uttama kuLamAM janma levAnuM, pharIthI dhilAbhanuM ane antakriyAnuM-mokSa prAptinuM varNana karyuM che. have sUtrakAra e ja vAtane vistArapUrvaka samajAve che-duHkhavipAkamAM e vAta batAvavAmAM AvI che ke prANAtipAta-prANahiMsA, asatya vacana, cerI, parastrIgamana, zrI samavAyAMga sUtra Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 - samavAyAGgasUtre yAvat tayA saMcitAnAmityagreNa sambandhaH, tathA 'mahativvakasAyaiMdiyappamAyapAvappoya asuhajhavasANa' sUtreluptatRtIyAvibhaktikaM padam , mahAtIvakaSAyendriyapramAdapAyaprayogAzubhAdhyavasAyena, tatra-mahAtIvakaSAyAH atyutkaTadIrghakAlAvasthAyinaH krodhamAnamAyAlobharUpAH kaSAyAH, indriyapamAdaH indriyANAM viSayavilAseSvabhiSvaGgaH, pApaprayogaH-prANAtipAtAdipApeSu manovAkAyasaMyojanam, azubhAdhyavasAya: azubhAtmapariNAmaH, eSAM samAhAraH, tena saMcitAnAm upAjitAnAm 'pAvagANaM' pApakAnAM 'kammANa' karmaNAm 'pAvaaNubhAgaphalavivAgA' pApAnubhAgaphalavipAkA:-pApAnubhAgAH-azubharasA ye phalavipAkA:-phalodayAste AkhyAyante / tathA 'NirayagatitirikkhajoNibahuvihavasaNasayaparaMparApabaddhANaM' narakagatitiryagyonibahuvidhavyasanazataparamparAmabaddhAnAm-tatra-nirayagatau-nArakAvasthAyAM tiryagyonau ca bahuvidhAnAm-anekaprakArANAM vyasanAnAM duHkhAnAM yAH zataparamparAstAbhiH pravaddhAnAM jIvAnAM 'maNuyattevi' manujatve'pi 'AgayANaM' AgatAnAM-samadhigatamAnuSazarIrANAmapItyarthaH, 'pAvakammaseseNa' pApakarmazeSeNasvakRtapApakarmaNAmavaziSTatayA 'jahA' yathA 'hoti' bhavanti 'pAvagA' pApakAH azubharasAH phalavivAgA' phalaviSAkAH karmodayAstathA''khyAyante / adhunA aura parastrIsevana ina pApakarmoM meM samAsakti ke vaza se, tathA dIrdhakA. lataka AtmAmeM avasthita rahe hue aise atyutkaTa krodha, mAna, mAyA aura lobha ina kaSAyoM se, indriyoM kI pramattadazA se-viSayavilAsoM meM nirargala pravRtti se, prANAtipAta Adi pApoM meM mana, vacana aura kAya kI pravRtti se, azubha AtmapariNAma se upArjita kiye gaye pApakoM kA pApAnubhAgaphalavipAka azubharasavAlA phalodaya hotA hai / tathA narakagati meM aura tiryazcagati meM anekaprakAra ke duHkhoM kI zataparaMparA se baMdhe hue jIvoM ko manuSyabhava meM Ane para bhI avaziSTa pApakarma ke udaya se kaise 2 azubharasavAle karmodaya hote haiN| aba sUtrakAra paapvagere pApakarmomAM Asakata thavAthI, tathA lAMbA kALa sudhI AtmAmAM rahelA atizaya tIvra kodha, mAna, mAyA. lebha, Adi kaSAyathI tathA IdriyanI pramatta dazAthI viSayavilAsamAM lIna rahevAthI, tathA prANAtipAta Adi pApamAM mana, vacana, ane kAyAnI pravRttithI, azubha AmapariNAmathI upArjita pApakarmone pApAnubhAga phalavipAka-phalodaya azubha rasavALuM hoya che. tathA narakagati ane tiryaMcagatimAM aneka prakAranA duonI paraMparAthI jakaDAyelA ane manuSyabhava maLyA pachI paNa bAkInAM pApakarmonA udayathI ke kevo azubharasavALe karmodaya thAya che te batAvyuM zrI samavAyAMga sUtra Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvabodhinI TIkA. ekAdazAGa svarUpanirUpaNam pApaphalavipAkasvarUpamAha-'vahavasaNaviNAsanAsAkannuDaMguDakara caraNanahaccheyaNa-jinbhaccheyaNa-aMjaNakaDaggidAhAyacalaNa malaNa phAlaNa ullaMbaNa sUlalayAla uDaladvibhaMjaNatausI sagatatta te lakalakalaahi siMcaNa kuMbhipAgakaMpaNa thirabaMdhaNa ve havajjha kattaNapaibhayakarakarapallavaNAidAruNANi' 'vadha vRSaNa- vinAza- nAsAkarNoSThAGguSTha-karacaraNanaravacchedanajihvAcchedanAJjanakaTAgnidAha - gajacalana-malana - phAlanollambana - zUla latA lakuTa - yaSTibhaJjana - trapu - sIsakataptataila - kalakalAbhiSiJcanakumbhIpAka - kampana- sthirabandhana - vedhavadhya-kartanapratibhayakarakara pradIpanAdidAruNAni ' tatra 'vaha' vadhaH = khaDgAdibhizchedanam, 'vasaNaviNAsa' vRSaNavinAzaH- vRSaNasya = aNDakozasya vinAzaH- varddhitakaraNamiti yAvat 'nAsAkannuhaMguDakara caraNana hacche yaNa' nAsAvarNoSTha ekaracaraNanakhacchedanamU-nAsA= nAsikA - karNau = prasiddhau, oSThau=prasiddhoM, aSThe = prasiddhe, karau = hastau caraNau - nakhAH, eteSAM chedanaM, tathA 'jinbhaccheyaNa' jihvAcchedanam- 'aMjaNa' aJjanaMtaptAyaH zalAkAnAM netre prakSepaNam, 'kaDaggidAha' kaTAgnidAhaH kaTAnAM vidalakaTAnAMvaMzAdikhaMDAnAM yo'gniH sa kaTAgnistena dAhaH vaMzAdi khaNDaiH pApinamAcchAdya tatrAgni saMyukSya pApinaH prajvAlanamU 'gayacalaNamalaNa' gajacalanamalanam - gajasaMcAraNena pApinAmaGgopAGgAnAM cUrNAkaraNam, 'phAlaNa' phAlanaM - zarIravidAraNam, 'ullaMgaNa' ullambanaM - vRkSazAkhAdAvudbandhanam, tathA - 'mUlalayAlauDaladvibhaMjaNa' zUlalatAlakuTa karmoM kA phalarUpavipAka kisa 2 rUpa meM hotA hai isI bAta ko 'bahavasaNa' ityAdi padoM dvArA spaSTa karate haiM - khaGga Adi dvArA chedana kiyA jAnA, aNDakozoM kA vinAza kiyA jAnA, nAka, kAna, oSTha, aMguSTha hAtha, paira aura nakhoM kA chedA jAnA, jihvA kA kATA jAnA, tapI huI lohe kI zAIyoM dvArA AMkhoM kA phoDA jAnA, vaMza Adi kI lakaDiyoM dvArA AcchAdita kiye jAkara anya hatyAre puruSoM dvArA jIte jI jalA diyA jAnA, hAthI ke pairoM nIce dabAkara zarIra ke aMga upAMgoM kA cUra 2 karavA denA, zarIra kA vidArita honA, vRkSa kI zAkhAoM para bAMdhakara laTakA diyA jAnA, zUlase eka prakAra ke zastra se, latAM che. have sUtrAra pAyAbhanA isa vidhA Thevo hoya che te vAta "vahavasaNa" Adi pade dvArA batAve che-khaDaga Adi dvArA chedana, aDakezeAnA vinAza, nAka, ana, hoDa, yAMgaNAM, hAtha, yaJa mane namanuM cheDana, nila abhI nAmavAnuM, tthaavelA saLiyA dvArA AMkha phADavAnu, vAMsa AdinAM lAkaDAthI DhAMkI daine anya hatyArAo dvArA jIvatA saLagAvI nAMkhavAnuM, hAthInA paga taLe kacarIne aMga upAMganA cUrecUre karAvavAnu, zarIrane vidvAravAnuM, vRkSAnI zAkhAo para laTakAvavAnu zrI samavAyAMga sUtra 825 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre yASTamaJjanam-zUla:-zastravizeSaH, latA-vetralatA 'lauDa' lakuTa:-hambo daNDaH, 'lahi' yaSTiH-dIrghodaNDaH, etaiH 'bhaMjaNaM' bhaJjanam-gAtrANAmAmardanam, tathA'ta usIsagatattatellakalakala ahisiMcaNa' pusImakataptatelakalakalAbhipizcama-trapu= raGgam, sIsakatabhdedaeva ete ca tapte-dravIbhUte, tathA tailaM ca, kalakalamatitApitatvAtkalakalazabdaM kurvANaM, tairabhiSiJcam-tathA 'kuMbhipAga' kumbhIpAkaHkumbhyAM tadamidhAne pAtre pAkaH-nAraka jIvAnAM pAcanam, 'kaMpaNa' kampanam-zIta. kAle-zItalajalAcchoTanena gAtrotkampajananam 'thirabaMdhaNa' sthirabandhanam-niviDabandhanam, 'vaha' vedhaH-vedhanam-kuntAdibhiH zastrarbhedanamityarthaH, 'vajjhakattaNa' vadhyakartana-pApinaH zarIracarmotpATanam, tathA 'paibhayakarakarapallovaNa' pratibhaya. karakarapradIpanam pratibhayakara-bhayajanakaM yat karayoH-vastrAveSTitatailAbhiSiktapApi. janakarayoH pradIpanaM-prajvAlanam, eteSAM dvandvaH, etAni Adau yeSAM tAni tathotAni, tAni ca tAni 'dAruNANi' dAruNAni-asahyAni ca='aNovamAI' anupamAni 'dukkhANi' duHkhAni-pApaphalavipAkasvarUpANi AkhyAyante / 'bahuvivise, beMtoMse lakuTa-vaMza Adi kI choTI2 lapalapAtI huI patto se tathA baDe2 majabUta DaMDoM se bahuta burI taraha pITA jAnA, dravIbhUtarAMgA, zIzA, aura ukalatA huA garma tela zarIra para DAlA jAnA, narakoM meM kuMbhIpAka nAmake pAtra meM pakAyA jAnA, ThaMDa ke samaya zarIra para barpha jaisA zItala jala chiTakA2 kara usameM kapakapI karavAnA, rassiyoM athavA zrakhalAoM se zarIra ko jakaDa kara bAMdha diyA jAnA, kunta-bhAle Adi zastroM se zarIra kA bhedA jAnA, pApI ke zarIra se jIte jI camaDI kA nikalavAliyA jAnA, tathA 'paibhaya karakara pallIvaNa' dUsaroM ko bhamaMkara ho isa prakAra ke abhiprAya se pApI jana ke hAthoM ko vastroM se veSTita kara aura una para miTTi kA tela chiDaka kara unakA jalavA diyA jAnA, ityAdi zUla-eka prakAranA zastra-thI tathA latA-cAbuka-thI, vAMsa AdinI pAtaLI seTIo dvArA tathA ghaNA majabUta daMDAo dvArA bUrI rIte mAra khAvAnuM, ogALelA tAbA ane sIsAne rasa tathA ukALelA garamAgarama telane zarIra para chAMTavAnuM, kuMbhIpAka nAmanA pAtramAM raMdhAvAnuM, ThaMDInA vakhate zarIra para barapha jevAM ThaMDA pANInA siMcananu, doraDAM athavA sAkaLa vaDe zarIrane jakaDIne bAMdhI devAnuM, bhAlA Adi zastro vaDe zarIrane vIMdhavAnuM, pApInA zarIranI jIvatA cAmaDI ukhADavAnuM, 'paibhayakarakarapallIvaNa' mane pIne saya 5bhAvAne bhATe pApInAnA hAtha vastrAthI lapeTIne tenA para ghAtela chAMTIne temane bALavAnuM, vagere prakAranA zrI samavAyAMga sUtra Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam 827 haparaMparANubaddhA' bahuvividhaparamparAnubaddhAH-bahvI-pracurA vividhA-anekarUpA yA paramparA-duHkhaparamparA tayA'nubaddhAH-jIvAH 'pAvakammallIe' pApakarmavallyA 'Na mucaMti' na mucyante pracuravividhayAtanAzreNisaMyatA: pApino jIvA azubhakarmarUpalatAbhyo na muktA bhavantItyarthaH, yataH 'ave yaittA' avedayitvA-ananuH bhUya azubhakarmaphalaM 'hu patthi' khalu nAsti-nAstyeva 'mokkho' mokSaH-duHkhazataparaMparAvimuktiIvAnAm / karmaphalamokSaH kenApyupAyena bhavati ? tadevAha'dhiidhaNiyabaddhakaccheNa' dhRtyatibaddhakacchena-dhRtiH-ahiMsArUpacittasamAdhilakSaNA, tadrUpA 'dhaNiya' atizayena baddho-kacchA bandhavizeSo yasmiMstattaMta tathAktena taveNa' tapasA 'tassa' tasya-pApakarmaNaH 'sohaNaM' zodhanaM 'vAvi' vApi 'hujA' bhavet / asahya anupama duHkhoM kA phala rUpa vipAka kahA gayA hai| pracura aura aneka rUpa aisI duHkha paramparA se anubaddha hue jIva pAparUpa karmavallI se nahIM chaTate haiN| arthAta-bahuta adhika aneka prakAra kI kaSTazreNi kA anubhava karate hue bhI pApI jIva azubha karmo se jabataka ki unakA pUrA phala bhoga na ho jAve tabataka nahIM chUTa sakate haiN| yahI bAta 'aveya. ittA hu Natthi mokkho' ina padoM dvArA sUtrakAra ne pradarzita kI hai| arthAt jIva jabataka karmoM kA pUrA phala nahIM bhoga letA hai tabataka usa jIva kA karmo se chuTakArA nahIM hotA hai| karmo ke phala se jIva kI bIca hI meM mukti yadi kisI upAya se ho sakatI hai to vaha upAya eka tapa haiisI viSaya ko sUtrakAra ne isa sUtrAMza dvArA prakaTa kiyA hai-ve kahate haiM ki ahiMsaka-cittavRttirUpa dhairya se jisane majabUtI ke sAtha apanI kAMcha (kammara)ko bAMdha liyA hai esA vyakti tapasyA ke dvArA nikAcita karma ke sivAya pApakarma kA bhI zodhana kara sakatA hai| arthAt kaThinatara bhI asahya ane anupama duHkha bhogavavArUpa phala-vipAka A aMgamAM varNavyo che. pracura ane anekavidha evI duHkha paraMparAthI jakaDAyele jIva pAparUpa karmavallImAMthI chUTI zakatuM nathI, eTale ke aneka prakAranI ane atizaya dukhazreNine anubhava karavA chatA paNa te pApI jIva te azubhakarmonuM pUrepUrUM phaLa bhogavyA pahelAM temAMthI chutt4|2| bhegavI ||4te| nathI. sUtra se pAta 'aveyaittAhuNatthi mokkho' A pada dvArA darzAvI che. eTale ke jayAM sudhI jIva karmanuM pUrepUruM phaLa bhegavI letuM nathI tyAM sudhI te jIvane karmomAMthI chuTakAro thato nathI. vacce ja karmanA phaLathI mukta thavAne je kaMI paNa upAya hoya te te phakata tapa ja che-sUtrakAre e ja viSayane A sUtrAMza dvArA pragaTa karyo che-teo kahe che ke ahiMsaka citta vRttirUpa dhairyathI kaTibaddha thayela vyakita tapasyA dvArA nikAcita karma sivAyanA zrI samavAyAMga sUtra Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 samavAyAGgasUtre ayaM bhAvaH-ghoratapasA kaThinatarasyApi pApakarmaNaH praNAzo bhavati / sAmprataM sukhavipAkaphalamAha-.-'etto ya' itazva-duHkhavipAkAnantaram, 'suhavivAgesu NaM' sukhavipAkeSu-sukhavipAkanAmake dvitIyazrutaskandhe khalu 'sIlasaMjamaNiyamaguNatavovahANesu' zIlasaMyamaniyamaguNatapaupadhAneSu-tatra-zIla-cittasamAdhibrahmacarya vA saMyamaH-sAvadyaviratirUpaH saptadazavidhaH, niyamAH-abhigrahavizeSAH, guNA:-mUlaguNA uttaraguNAca, tapaupadhAna-ghoratapazcaraNam, etAni santi yeSAM te tathoktAsteSu tathokteSu, 'suvihiema' suvihiteSu-suSThu-zobhanaM vihitam tapaH saMyamArAdhanaM yeSAM teSu tathokteSu-zAstroktakriyArAdhakeSu 'sAhUsu' sAdhuSu-ratnatrayasAdhakeSu muniSu viSaye "aNukaMpAsayappogatikAlamaivisuddhabhattapANAI' anukampAzayama. yogatrikAlamati vizuddhabhaktapAnAni-tatra-anukampA-dayA, tatmadhAnaAzayaH-citta tasya prayogo-vyApArastena, tathA-triSu kAleSu yA matiH-supAtrAdidAnabuddhistayA ca vizuddhAni yAni bhaktapAnAni tAni tathoktAni, tathA 'paogasuddhAI' pApakarma kA, vinA phala diye ghora tapa se vinAza ho jAtA hai| aba sUtrakAra puNyaprakRtiyoM kA jo sukharUpavipAka phala] hotA hai use pradarzita karate haiM-ve kahate haiM yi 'etto' duHkhavipAka ke bAda jo sukhavipAka nAma kA dvitIyazrutaskaMdha hai usameM yaha viSaya pradarzita kiyA gayA hai ki jo munijana cittasamAdhirUpa athavA brahmacaryarUpa zIla se saMpanna hote hai, sAvaviratirUpa17 sataraha prakAra ke saMyama kA pAlana karate haiM, abhigrahavizeSa niyamoM ko dhAraNa karate hai, mUlaguNa evaM uttara guNoM se yukta hote haiM, ghoratapazcaraNa karate haiM aise una suvihita-zAstrokta vidhi ke anusAra kriyArAdhaka ratnatrayadhArI muniyoM ke viSaya meM arthAt muniyoM ke liyejo bhavyajana dayAyukta citta ke vyApAra se, tathA tInoM kAloM meM supAtroM ko dAna dene kI buddhi se vizuddha bane hue bhakta pAna ko ki jo prayoga pApakarmona zodhana karI zake che. eTale ke ghora tapathI kaThInamAM kaThIna pApakarmonuM temanuM phaLa bhogavyA vinA vinAza thaI jAya che. have sUtrakAra puNyaprakRtino je supa35 vidhA hoya che te yatA ch-te| he cha 'etto huvidhA nAmanA zrutaskaMdha pachI sukhavipAka nAmane je bIje zrutaskaMdha che temAM e vAta batAvavAmAM AvI che ke-cittasamAdhirUpa athavA brahmacaryarUpa zIlathI yukta, sAvadyaviratirUpa 17 sattara prakAranA saMyamanuM ArAdhana karanArA, abhigraha vizeSarUpa niyamanA dhAraka, mUlaguNa ane uttaraguNothI yukta, ghora tapasvI, suvihita-zAstrokata vidhi pramANe kriyApaka ratnatrayadhArI muniyene mATe-je bhavyajana dayAyukta cittavRttithI, tathA traNe kALe supAtrane dAna devAnI vRttithI vizuddha evA AhAra pANI zrI samavAyAMga sUtra Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam 829 prayogazuddhAni-prayogeNa zuddhAni-nirdoSANi-dAtadAnApekSayA sakalAzaMsAdoSavajitAni AdAtagrahaNApekSayA codgamAdivarjitAni bhaktapAnAni, 'hiyamuhanIssesativvapariNAmanicchiyamaI' hitasukhaniHzreyasatIvrapariNAmanizcitamatayaH tatrahitaH-paracittasamAdhijanakatvAt, sukhaH-AnandajanakatvAt, niHzreyasa:-paramparayA mokSakalyANajanakatvAt, etAdRzaH tIvraH-prakRSTaH pariNAmo yasyAM sA= hitasukhaniHzreyasatIvrapariNAmA sA cAsau nizcitA ca matibuddhiryeSAM te tathoktAH, 'payayamaNasA' prayatamanasA-bhUtabhaviSyadvartamAnakAlikavizuddhabhAvayuktamanasA 'payacchiuNaM' pradAya-dattvA 'jaha ya yathA ca 'nivatteMti' nirvartayanti-niSpAdayanti 'u' tu, iti vAkyAlaMkAre, 'bohilAmaM' bodhilAbham / 'jaha ya' yathA ca te 'parittIkareMti' parItI kurvanti aparItaM parItaM kurvanti parItIkurvanti= alpIkurvanti, 'saMsArasAgaramiNaM' saMsArasAgaramimam-imaM pratyakSaM dRzyamAnam zuddha hai-arthAt dAtA ke dAna kI apekSA saMpUrNa AzaMsAdoSa varjita hai, aura grahaNa karanevAle pAtra ke dvArA lene kI apekSA udgamAdi doSavarjita haiM, paracitta samAdhijanaka hone se hitarUpa, Ananda pradAtA hone se sukharUpa evaM paramparArUpa se mokSakalyANa janaka hone se niHzreyasarUpa aise tIvra-prakRSTa pariNAma se yukta banI huI nizcita mati se zobhita hokara bhUta, bhaviSyat, evaM vartamAnakAlika vizuddha bhAva se saMpanna bane hue mana se de karake jisa prakAra bodhilAbha ko prApta karate haiM vaha viSaya kahA gayA hai| tathA-jisa prakAra se ve isa anAdi anaMta saMsAra sAgara ko alpa kara dete haiM yaha viSaya kahA gayA hai| yaha saMsAra sAgara kaisA hai-isa viSaya ko mutrakAra ne ina dvitIyAntaSadoM dvArA spaSTa kiyA hai| -ke je prayoga zuddha che eTale ke dAtAnA dAnanI daSTie sakalAzaMSAdeSathI rahita che ane grahaNa karanAra pAtra dvArA levAnI dRSTie utama Adi deSathI rahita che, paricitta samAdhijanaka hovAthI hitarUpa, AnaMdadAyaka hovAthI sukharUpa ane paraM. parAthI mokSa kalyANajanaka hovAthI niHzreyasarUpa evA tIva-prakRSTa pariNAmathI yukata thayela nizcita matithI zobhita thaIne bhUta, bhaviSya ene vartamAnakAlika vizuddha bhAvathI yukta mana sahita arpaNa karIne je rIte dhilAbha prApta kare che, te viSayanuM kathana karyuM che eTale ke uparokata guNavALA munijanone zuddhabhAve deSa rahita AhArapANI vahorAvIne bodhilAbha prApta karanArA bhavyajanuM temAM varNana karyuM che. tathA A anAdi anaMta saMsArasAgarane kevI rIte a5 kare che te temAM kahyuM che. A saMsArasAgara kevo che te bAbata sUtrakAre A dvitIyAnta pade dvArA spaSTa karI che-sAgaramAM jaLajaMtuono saMcAra thAya che. tyAre javAnuM manuSa, tiryaMca, deva zrI samavAyAMga sUtra Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 samavAyAGgasUtre apAraM saMsArasAmaram, kIdRzaM saptArasAgaram ? ityAha-'naranarayatiriyasuragamaNavipula. pariyaTTaaratibhayavisAyasogamicchattaselasaMkaDaM , naranarakatiryakUmuragamanavipulaparivAratibhayaviSAdazokamithyAtvazailasaMkaTaM-tatra-narakatiryakasurayoniSu yad gamanaM-paribhramaNa tadeva vipula:-vizAlaH parivartaH jalajantUnAM saMcAro yatra-saH, tathA aratibhayaviSAdazokamithyAtvAnyeva zailA:-parvatAstaiH saMkaTaH-vikaTaH, anayoH karmadhArayasamAsaH, tam tathA 'annANatamaMdhakAraM' ajJAnatamo'ndhakAramajJAnameva tamo'ndhakAro-gADhAndhakAro yatra tathA tam ajJAnarUpaniviDAndhakArayuktam, tathA-'cikkhillasuduttAraM' kardamamudustAraM-'cikkhivalla' iti kardamavAcI dezIzabdaH, kardamena-viSayadhanasvajanAzAtRSNAdirUpeNa kardamena su=atizayodustAra:dustaraNIyastaM, punaH 'jarAmaNajoNi-saMkhubhiyacakavAlaM' jarAmaraNayonisaMkSubhitacakravAlaM-jarAmaraNayonaya eva saMkSubhitaM caMcalaM cakravAlam AvatoM yatra sa tam, sAgara meM jala jantuoM kA saMcAra hotA hai-taba nara, naraka, tiryazca evaM devagati meM jo jIva kA paribhramaNa hotA rahatA hai vahI isa saMsAra rUpa sAgara meM vizAla jala jantuoM kA paribhramaNa hai| samudra meM baDe baDe parvata DUbe rahate haiM ataH unase vaha bahuta bhArI vikaTa hotA hai isI taraha isa saMsAra meM arati, bhaya, viSAda, zoka evaM mithyAtva bhare paDe haiM-ataH ye hI parvata jaise haiM-unase yaha saMsAra vikaTa banA huA hai| samudra gADha aMdhakAra se AcchAdita rahatA hai-isI taraha yaha saMsAra bhI ajJAnarUpa gADha aMdhakAra se yukta banA huA hai| samudra kIcaDa ke saMbaMdha se dustara rahatA hai-isI prakAra yaha saMsAra bhI viSaya kI dhana kI svajana kI AzA tRSNA rUpI kIcaDa se yukta hone ke kAraNa dustara banA huA hai| jarA, maraNa evaM84caurAsI lAkha yoniyA hI isa saMsAra sAgara meM caMcala Avatta ane narakagatimAM je paribhramaNa thatuM rahe che eja A saMsArarUpI sAgaramAM jalajatuMonA paribhramaNa jevuM che. samudramAM moTA moTA parvato DUbelA hovAthI te vikaTa-dastara lAge che. e ja pramANe saMsAra arati, bhaya, vizAda, zoka ane mithyAtvathI bharelo che. eja parvata jevAM che ane temanA vaDe A saMsAra paNa vikaTa banyo chesamudra gADha aMdhakArathI chavAyelo rahe che e ja pramANe saMsAra paNa ajJAnarUpI gADha aMdhakArathI vyApta che. kAdavane kAraNe samudra dastara bane che, e ja pramANe A saMsAra paNa viSayanI, dhananI, ane svajanonI AzA-tRSNArUpI kAdavathI yukta hovAne lIdhe dustara bane che. A saMsAra sAgaramAM jarA, maraNa ane 84 coryAsI lAkha yuniye ja Ava7(vamaLo) che. krodha, mAna Adi 16 kaSA ja zrI samavAyAMga sUtra Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAsvarUpanirUpaNam 831 tathA 'solaptakasAyasAvayapayaM'caMDaM' SoDazakaSAyazvApadaprakANDacaNDam-SoDaSakaSAyA eva zvApadAH-makaragrAhAdayaH prakANDacaNDA:-atibhayaGkarA yatra sa tam. tathA 'aNAiyaM' anAdikam-Adirahitam 'aNavadaggaM' anavadAma-na vidyate'vadanaH anto yasya sa tam anantam / etAdraza saMsArasAgaraM yathA cAlpIkurvanti te bhavyAstathA''khyAyante / tathA te bhavyAH 'jaha ya' yathA ca 'suragaNesu' suragaNeSu-vaimAnika deveSu 'AugaM' AyuSkaM "NibaMdhati' nibadhnanti, 'jaha ya' yathA ca 'aNIvamAI' anupamAni-utkRSTAni 'suragaNavimANasovazvANi' suragaNavimAnasaukhyAni-suragaNavimAnasaMbandhisukhAni 'aNubhavaMti' anubhavanti / 'tao ya' tatazca-suragaNasaMbandhivimAnasukhAnubhUtyanantaraM ca 'kAlaMtare' kAlAntare-devalokataH 'cuANaM' cyutAnAm satAm 'iheva' ihaiva-tiryagloka eva 'naralogamAgayANaM' naralokamAgatAnAM bhavyajIvAnAm 'AuvapuvaSNarUvajAikulajamma AroggabuddhimehAvisesA' AyurvapurvarNarUpajAtikulajanmArogyabuddhimedhAvizeSAH-tatra-AyuH= AyuSyam, vapuH-zarIram, varNaH-gaurAdivarNaH, rUpaM zarIrasaundaryama, jAtiH uttamA. jAtiH, kulam uttamakulam, janma-utpattiH,Arogyam-nIrogitA buddhi: autpattyA. dikA, medhA apUrvazrutagrahaNazaktirUpA buddhiH eteSAM dvandvaH, vizeSAH-viziSTatA:itarApekSayotkRSTatA AkhyAyante,tathA 'mittajaNasayaNadhaNadhaNNavibhavasamiddhisArasamu. haiN| solaha krodha mAna Adi kaSAyeM hI yahAM atizaya bhayaMkara makaragrAhAdi ke sthAnApanna haiN| tathA-ve bhavya jIva jisa prakAra se devoM meM devAyu-vaimAnika devoM kI Ayu kA baMdha karate haiM, jisaprakAra se ve vahAMsuragaNa vimAnoM ke utkRSTa sukhoM ko bhogate haiM, aura vahAM se suragaNa vimAna saMbaMdhI sukhoM ko bhogane ke bAda kAlAntara meM cava kara isa tiryaga loka meM hI manuSya bhava lekara jisa prakAra Ayu, zarIra, varNa,rUpa zArIrika saundarya, uttamajAti, uttakula, uttamajanma. Arogya, autpattyAdika buddhi, apUrva zrutagrahaNa karane kI zakti rUpa meghA, ina saba meM itara janoM kI apekSA viziSTatA prApta karate hai yaha saba kahA gayA hai| tathA inake mitrajana, pitA, A saMsAra sAgaramAM magara, grAha AdinA jevA che. vaLI te aMgamAM e paNa batAvyuM che ke te bhavyajI kevI rIte devAyu vaimAnika denA AyuSyane baMdha bAMdhe che, tyAM suragaNa vimAnamAM kevAM kevAM anupama sukha bhogave che, ane kAlAntare tyAMthI cyavane A tirlokamAM manuSya bhava pAmIne kevA prakAranuM AyuSya, zarI2. 1 35-zArI2i4 soya, uttamati, uttama, uttabhanma, mArogya, tyAdika buddhi, apUrva zratagrahaNa karavAnI zaktirUpa, medhAe badhI bAbatomAM anya loka karatA teo viziSTatA prApta kare che. tathA temanA mitro, pitA, kAkA Adi zrI samavAyAMga sUtra Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre dayavisesA' mitrajanasvajanadhanadhAnyavibhavasamRddhisArasamudaya vizeSAH - tatra - mitrajanaH - iSTajanaH svajana:- pitRpitRvyAdiH, dhanadhAnyavibhavaH- dhanadhAnyarUpo vibhavI= dravyaM, sa dhanadhAnyavibhavaH, tathA samRddhisArasamudayaH- samRddhiH = purAntaHpurakozakoSThAgArabalavAhanarUpA saMpattiH, tasyA yAni sArANi - vividhamaNi ratnAdIni teSAM yaH samudaya: = samUhaH sa tathoktaH, eteSAM dvandvaH, eSAM ye vizeSAH = prakarSAste, tathA 'bahuvihakAmabhogubbhavANa' bahuvidha kAmabhogodbhavAnAM - bahuvidhA: - anekarUpA ye kAmabhogAstebhyaH udbhava utpattiryeSAM teSAM 'sokkhANaM' saukhyAnAM vizeSAca 'suhavivAgottamesu' sukhavipAkottameSu - utkRSTeSu sukhavipAkAdhyayaneSvAkhyAyante / evaM 'bhagavA' bhagavatA 'jiNeNaM' jinena - 'bhAsiyA' bhASitAH 'aNuvarayaparaMparANubaddhA' anuparata paramparAnubaddhAH = anuparatA=avicchinnA yA paramparA tayA'nubaddhA: 'anubhANaM subhANaM ceva kammANaM' anumAnAM zubhAnAM caiva karmaNAM 'bahuvihA vivAgA' bahuvidhA:=anekaprakArAH, vipAkAH zubhAzubhakarmapariNAmAH 'saMvegakAraNatthA' saMvegakAraNArthAH = saMvega detavo 'vibhAgasuyammi' vipAkazrute - AkhyAyante / ayaM bhAvaH - prathama zrutaskandhe'zubhakarmaNAM vipAkAH, dvitIye ca zubhakarmaNAM kAkA Adi svajana, dhana dhAnya rUpa vibhava, pura, antaHpura, koza, koSThAgAra, la - sainya vAhana Adi rUpa samRddhi ye saba viziSTa prakAra ke hote haiN| vividha maNi, ratna AdikoM kA Dhera kA Dhera inake pAsa rahatA hai| tathAanekavidha kAma bhogoM se jinakI utpatti hai aise viziSTa prakAra ke mukha inheM prApta hote rahate haiM yaha saba viSaya utkRSTa sukhavipAka pragaTa karane vAle adhyayanoM meM spaSTa kiyA gayA hai| isa taraha bhagavAna jinendra deva ne avicchinna paraMparA se anubaddha hue azubha aura zubha karmo kA bahuvidha vipAka ki jo saMvega ke hetubhUta haiM isa vipAka zruta meM kahe haiN| prathama zrutaskaMdha zubhakarmo kA aura dvitIya zrutaskaMdha meM zubha karmo kA vipAka sUtrakAra svanano, dhana dhAnya35 vailapa, pura, antaHpura, aMza, ahAra, jala-sainya bAhuna AdirUpa samRddhi e badhuM viziSTa prakAranuM heAya che. vividha maNi, ratna AdinA te Dhagale DhagalA temanI pAse hAya che tathA aneka prakAranA kAma bheAge! sAthe saMbaMdha rAkhatAM viziSTa prakAranAM sukha temane maLe che. uparokta badhA viSayAnu vadhuna utkRSTa sukhavipAka darzAvanArAM adhyayaneAmAM karyAM che. A rIte bhagavAna jinendra deve avicchinna para parAthI anubaddha thayela zubha ane azubha karmanA vividha vipAka ke je saveganA kAraNarUpa che, tenuM A vipAkAtamAM kathana karyu che. pahelA zrutaskaMdhamAM azubha karmaneA ane bIjA zrutaska MdhamAM zubha 832 zrI samavAyAMga sUtra Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. ekAdazAGgasvarUpanirUpaNam vipAkA AkhyAyante / ca= punaH 'anne vi' anye'pi 'evamAiyA' evamAdikAHevaMrUpAH arthA AkhyAyante / evaM 'bahubihA' bahuvidhA: = aneka prakArA: 'atthaparUvaNA' arthaprarUpaNAH ' vitthareNaM' vistareNa 'Avavijati' AkhyAyante / 'vivAgasyassa NaM' vipAkazrutasya khalu 'paritA' saMkhyeyA 'vAyaNA' vAcanAH 'saMkhejjA aNuogadArA' saMkhyeyAnyanuyogadvArANi 'jAba saMkhejjAo saMgahaNIo' yAvatsaMkhyeyAH saMgrahaNyaH / ' se NaM' saH = vipAkaH khalu 'aMgaTTayAe' aGgArthatayA 'ekkArasame aMge' ekAdazamaGgam / atra 'vIsaM ajjhayaNA' viMzatiradhyayanAni, 'vIsa uddesaNakAlA ' viMzatirudezana kAlAH, 'bIsaM samuddesaNakAlA ' viMzatiH samudezanakAlAH / tathA-'saMkhejjAI' saMkhyeyAni 'payasaya sahassAI' padazatasahasrANi - ekAkoTizcaturazItilakSANi dvAtriMzatsahasrANi 18432000 ca padAni 'payaggeNaM' padAgreNa = padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / tathA 'saMkhejjANi akkharANi ' saMkhyeyAnyakSarANi, 'anaMtA gamA' anantA gamAH, 'anaMtA pajjavA jAva' anantAH paryavA yAvat / ' evaM ' evam = uktaprakAreNAtrAGge sAdhUnAM 'caraNakaraNaparUvaNA' caraNakaraNa prarUpaNA 'Aghavijjai' AkhyAyate =kathyate / se ttaM vivAgasue ' tadetad vipAkazrutam // sU0 184 // " 833 ne kahA hai / isI prakAra ke aura bhI dUsare vividha prakAra ke viSaya isa vipAkasUtra meM vistAra ke sAtha kahe gaye haiN| isa vipAkana kI bAcanAe~ saMkhyAta haiN| anuyogadvAra saMkhyAta haiN| yAvat saMgrahaNiyAM saMkhyAta haiN| aMgArtha kI apekSA yaha aMga gyArahavAM aMga hai| isa meM bIsa adhyayana haiN| bIsa uddezanakAla haiN| bIsa hI samuddezanakAla haiN| aura padaparimANa kI apekSA isameM saMkhyAta hajAra arthAt 1 eka karoDa 84 lAkha 32 hajAra pada haiN| tathA isa meM saMkhyAta akSara haiM, anaMta gama haiM, yAvat anaMta paryAyeM haiN| isa prakAra isa aMga meM caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai| yahI vipAkasUtra kA svarUpa hai || sU0 183 || karmAnA vipAka sUtrakAre batAnyeA che. A prakAranA vividha prakAranA bIjA viSayAnuM paNa A vipAkasUtramAM vistArathI kathana kayu` che. A vipAkazrunamAM sa`khyAta vAcanAe che, saMkhyAta anuyAga dvAra che ane saMgrahaNIo vagere paNa sakhyAta che, ageAnI apekSAe vipAkasUtra agiyAramuM aMga che, temAM vIsa adhyayana, vIsa uddezanakALa ane vIsa samudrezanakALa che. temA sa`khyAta hajAra-18432000 eka karADa ceArAsI lAkha khatrIsa hajAra paTThA che. temAM sakhyAta akSara che, anaMta gama che ane anaMta paryAye| vagere che. A rIteA aMgamAM caraNu ane karaNanI prarUpaNA karI che. vipAkAtanuM AvuM svarUpa che sU 183 zrI samavAyAMga sUtra Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 samavAyAGgasUtre AcArAdhekAdazAGgAnAM padasaMkhyAkoSTakam1 AcArAGge 18000 aSTAdazasahasrANi 2 sutrakRtAGge 36000 SaTtriMzat , 3 sthAnAGge 72000 dvisaptati , 4 samavAyA) 144000 catuzcatvAriMzatsahasrottaraikalakSANi 5 bhagavatyaGge 288000 aSTASTAzItisahasrottaradvilakSANi 6 jJAtAdharmakathAGge 576000 SaTsaptatisahasrottara paMcalakSANi / 7 upAsakadazAGge 1152000 dvipaMcAzatsahasrAdhikaikA dazalakSANi 8 antakRtadazAGge 2304000 catuHsahasrAdhika trayoviMzatilakSANi 9 anuttaropapAtikadazAGge 4608000 aSTasahasrAdhikaSaT vatvAriMzallakSANi ina aMgoM kI padasakhyA kA koSTaka isa prakAra se hai 1 AcArAGga meM 18000 aThAraha hajAra 2 sUtrakRtAGga meM 36000 chattIsa hajAra 3 sthAnAGga meM 72000 bahattara hajAra 4 samavAyAGga meM 144000 ekalAkha cauvAlIsa hajAra 5 bhagavatI aMga meM 288000 do lAkha aThAsI hajAra,, ,, 6 jJAtAdharmakathAGga meM 576000 pAMca lAkha chihottara hajAra 7 upAsakadazAGga meM 1152000 gyAraha lAkha bAvana hajAra 8 antakRtadazAGga meM 2304000 teIsa lAkha cAra hajAra 9 anuttaropapAtikadazAMga meM4608000 chiyAlIsa lAkha ATha hajAra , e aMgenI padasaMkhyAne keDe (1) mAyAmA 18000 arADa hajAra (2) sUtrakRtAMgamAM 1000 chatrIsa 12 ,, (3) sthAnAMgamA 72000 me. te 82 , (4) samavAyAMgamA 144000 eka lAkha cuMmALIsa hajAra (5) bhagavatIsUtramAM 288000 be lAkha adhyAsI hajAra (6) jJAtA thAMgamA pa76000 pAMca lAkha chotera hajAra (7) upAsaka dazAMgamAM 1152000 agIyAra lAkha bAvana hajAra (8) annakRta dazAMgamAM 2304000 tevIsa lAkha cAra hajAra (9) anuttarapapAtika dazAMgamAM 4608000 heMtAlIsa lAkha ATha hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazA svarUpanirUpaNam 10 praznavyAkaraNAGge 11 vipAkazrutAGge sarvasaMkhyA--36846000 I tisraH koTayaH, aSTaSaSTikSAH SaTcatvAriMzat sahasrANi - bhavaMti / pravacana puruSasya dvAdazamaGgamAha - 'se kiM taM diTTivAe' ityAdi / mUlam -- se kiM taM diTTivAe ? diTTivAe NaM savvabhAvaparUvaNA Aghavijai / se samAsao paMcavihe paNNatte, taM jahA - parikammaM 1, suttAI2, puvvagayaM3, aNuogo4, cuuliaa5| se kiM taM parikamme ? parikamme sattavihe paNNatte, taM jahA- siddhaseNiyAparikamme1, maNussaseNiyAparikammera, puTuseNiyAparikamme3, ogAhaNa seNiyAparikamme 4, uvasaMpajaseNiyAparikamme5, vippajahaseNiyAparikamme6, cuAcuaseNiyAparikamme se kiM taM siddhaseNiyAparikamme ? siddhaseNiyAparikamme cosavihe paNNatte, taM jahA - mAuyApayANi1, egaTTiyapayANira, pAoTUpayANi3, AgAsapayANi4, keubhUyaM 5, rAsivanddhaM 6, egaguNaM7, duguNaMda, tiguNaM9, keubhUyaM 10, paDiggaho 11, saMsArapaDa - ho12, naMdAvattaM 13, siddhabaddha 14, se taM siddhaseNiyAparikamme 1 se kiM taM maNussaseNiyA kamme ? maNussa seNiyAparikamme codasavihe 10 prazravyAkaraNa aMga meM 9216000 bAnave lAkha solaha hajAra 11 pipAkazrutAGga meM 18432000eka karoDa coryAsI lAkha kula yoga (10) prazna vyAkaraNamAM (11) dipA zrutAMgamAM 9216000 SoDazasahasradhika dvinavatilakSANi 18432000 dvAtriMzatsahasrotara caturazIti lakSAdhikaikakoTayaH zrI samavAyAMga sUtra 835 36846000 tIna karoDa arasaTha lAkha chayAlIsa hajAra batIsa hajAra " 22 36846000 traNa karoDa aDasaTha lAkha cheMtALIsa hajAra kula pade. 9216000 bANu lAkha seALa hajAra 18432000 eka karoDa cArAsI lAkha batrIsa hajAra,, ---- "" Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre paNNatte, taM jahA-tAI ceva mAuApayANijAva naMdAvata maNussabaddhaM, se taM mnnussptenniyaaprikmme| avasesAI parikammAiM puTAiyAI ekkArasavihAiM pnnnnttaaiN7| icceyAiM sattaparikammAiM, cha sasamaiyAI, satta AjIviyAI,cha caukkaNaiyAiM, satta terAsiyAiM, evAmeva sapuvvAvareNaM satta parikammAiM tesII bhavaMtItimakkhAyAiM, se taM prikmmaaiN||1|| se ki taM suttAI ? suttAiM aTAsII bhavaMtItimakkhAyAiM / taM jahA-ujugaM pariNayApariNayaM bahubhaMgiyaM viSparcaiyaM aNaMtaraM paraMparasaMmANaM saMjUhaM saMbhinnaM ahA~ccayaM (ahavvAyaM) sovai tthiyaM ghaMTa' NaMdAvavattaM bahulaM puDhApuTaM viyAvattaM evaMbhUyaM duAvattaM vattamANuppayaM samabhiruDhaM savvaobhadaM paNAmaM dupaDiggaMhaM / icceyAiM bAvIsaM suttAI chinnacheyaNaiyAiM sasamayasuttaparivADIe icceyAI bAvItaM suttAI achipaNacheyaNaiyAiM AjIviyasuttaparivADIe22, icceyAiM bAvIsa suttAI tikaNaiyAI terAsiyasuttaparivADIe22, icceyAI bAvIsaM suttAiM caukkaNaiyAiM ssmysuttprivaaddiie22|| evAmeva sapuvvAvareNaM aTTAsII suttAI bhavaMtIti makkhAyAiM, se taM suttAiM // 2 // se kiM taM puvvagayaM ? puvvagayaM cauddasavihaM pannattaM, taM jahAuppAyapuvvaM1, aggeNIyaM2, vIriyaM3, atthiNatthiSpavAyaM4, nANappavAyaM5, saccappavAyaMda, AyappavAyaM7, kammaSpavAyaMTa, paccakkhANappavAyaM9, vijANuppavAyaM10, abaMjhapuvvaM11, pANAupuvvaM12, kiriyAvisAlaM13, jogbiNdusaarN14| uppAyapuvvassa NaM dasavatthU paNNattA, cattAricUliyAvatthU pnnnnttaa| aggeNiyassa NaM puvvassa codasavattha zrI samavAyAMga sUtra Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazANasvarUpanirUpaNam 837 paNNattA, bArasacUliyAvatthU pnnnnttaa| voriyappavAyassa NaM puvassa aTravatthU paNNattA, aTracUliyAvatthU pnnnnttaa3| atthiNatthitpavAyassa NaM puvvassa aTThArasavatthU paNNattA, dasa cUliyAvatthU paNNattA4A nANappavAyassa NaM puvvassa baarsvtthuupnnnnttaa5| saccappavAyassa gaMpuvassa do vatthU pnnnnttaa| AyappavAyassaNaM puvvassa solasa vatthU pnnnnttaa| kammappavAyassa NaM puvvassa tIsaM vatthU paNNattA 8 / paccakkhANassa Na puvvasta vIsaM vatthU pnnnnttaa9| vijANuppavAyassa NaM puvvasta pannarasa vatthU pnnnnttaa10| abaMjhassa NaM puThvassa bArasa vatthU paNNattA 11 // pANAussa NaM puvvassa terasa vatthU pnnnnttaa12|| kiriyA visAlassa NaM puvvassa tIsaM vatthU pnnnnttaa13| logabiMdusArasta NaM puvvasta paNavIptaM vatthU pnnnnttaa14| "dasa1 codasa2 aTu3 TArase4 va bArasa5 duve ya vatthUNi / solasa7 tIsA8vIsA9 pnnrsannuppbaaymmi||1|| bArasa ekArasame11, bArasa meM teraseva12 vatthUNi / tIsA puNa terasame13, caudasame pnnviisaao14||2|| cattAri1 dubAlasara aTra ceva3 dasaceva 4 cUlavatthUNi / AillANacauNhaM cUliAo sesANaM cUliyA nntthi||3||" se taM puvvagayaM // 3 // se kiM taM aNuoge ! aNuoge duvihe paNNatte, taM jahA-mUla. paDhamANuoge ya gaMDiyANuoge ya / se kiM taM mUlapaDhamANuoge ? ettha NaM arahaMtANaM putvabhavA devalogagamaNANi AuM cavaNANi jammaNANi ya abhiseyA rAyavara sirIo sIyAo pavvajAo tavAya bhattAI kevalaNANuppAyA ya titthapavattaNANi ya saMghayaNaM saMThANaM zrI samavAyAMga sUtra Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 samavAyAGgasUtre uccattaM AuM vannavibhAgo sIsA gaNA gaNaharA ya ajApavattaNIo saMghassa cauvvihassa jaM vAvi parimANaM jiNamaNapajjavaohimANa sammattasayanANiyo ya vAI aNuttaragaI ya jattiyA siddhA pAovagayA ya je jahiM jattiyAI bhattAiM chedayittA aMtagaDA muNivaruttamA tamaraoghavippamukkA siddhipahamaNuttaraM ca pattA ee aNNe ya evamAiyA bhAvA mUlapaDhamANuoge kahiA AghavijaMti paNNavinaMti parUvijaMti, daMsirjati, nirdesijjati, uvadaMsirjati / se taM muulpddhmaannuoge| se kiM taM gaMDiyANuoge ? gaMDiyANuoge aNegavihe paNNatte, taM jahA-kulagaragaMDiyAo titthagaragaMDiyAo gaNaharagaMDiyAo cakaharagaMDiyAo dasAragaMDiyAo baladevagaMDiyAo vAsudevagaMDiyAo harivaMsagaMDiyAo tavokammagaMDiyAo cittaMtaragaMDiyAo ussappiNIgaMDiyAo osappiNIgaMDiyAo amaranaratirayanirayagamaNavivihapariyaTTaNANuoge, evamAiyA ogaMDiyAo AghavijaMti, paNNavijaMti, parUvijaMti, daMsijaMti, nidaMsijaMti, uvadaMsijati / se taM gaMDiyANuoge // 4 // se kiM taM cUliyAo ? jaNNaM AillANaM cauNhaM puvvANaM cUliyAo sesAI puvvAI acUliyAI / se taM culiyAo // 5 // didivAyarasa NaM parittA vAyaNA, saMkhejjA aNuogadArA, saMkhejjAo paDivattIo, saMkhejAo nijuttIo saMkhejA silogA, saMkhejAo saMgahaNIo / se NaM aMgaTTayAe bArasame aMge, ege suyakkhaMdhe, cauddasa puvvAiM, saMkhejjAvatthU, saMkhejjA cUlavatthU, saMkhejjA pAhuDA, zrI samavAyAMga sUtra Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazANasvarUpanirUpaNam saMkhejjA pAhuDapAhuDA, saMkhejAo pAhuDiyAo saMkhejA pAhuDapAhuDiyAo, saMkhejAiM payasayasahassAiM payaggeNaM pnnnnttaaii| saMkhejA akkharA, aNaMtA gamA, aNaMtA pajavA, parittA tasA, aNaMtA thAvarA sAsayA kaDA NibaddhA NikAiyA jiNapaNNattA bhAvA AghavinaMti paNNavijjati parUvijaMti daMsirjati nidaMsijjati uvadaMsijjaMti, se evaM aayaa| evaM NAyA evaM viNNAyA evaM caraNakaraNaparUvaNA aaghviji6| se taM diTrivAe, se taM duvAlasaMge gaNipiDage ||suu. 185 // ____ aba sUtrakAra pravacana purUSa kA jo bAraha vAM aMga dRSTivAda hai usakA kathana karate haiM zabdArtha-(se ki taM diThivAe) atha ko'sau dRSTivAdaH-he bhadanta! dRSTivAda kA kyA svarUpa hai? uttara-(diThivAeNaM) dRSTivAde khalu-he ziSya ! dRSTivAda meM-samasta matoM kA athavA samasta nayarUpa dRSTiyo kA jisameM kathana hai aise bArahaveM aMga meM (savvabhAvaparUvaNA Aghavijai) sarvabhAvArUpaNA AkhyAyate-jIvAdika samasta padArthoM kI athavA dharmAstikAyAdikoM kI prarUpaNA kI gaI haiM (se-samAsao paMcavihe paNNatte) sa samAsataH paJcavidhaH prajJaptaH-vaha dRSTivAda saMkSepa se pAMca prakAra kA kahA gayA hai| (taM jahA) tadyathA-ve pAMca prakAra ye haiM (parikammaM suttAI pulpagaya aNuogo cUliyA) parikarma1 strANi pUrvagataM3 anuyogaH4 cUlikAH5(se kiM taM parikamme) atha kiM tat parikarma-he bhadanta ! dRSTivAda kA prathama have sUtrakAra pravacana puruSanuM daSTivAda nAmanuM bAraNuM aMga che tenuM varNana kare che zahAya-(se kiM taM dihivAe)atha ko'sau dRSTibAdaH-De mahanta ! haSTavAhanu 2135 ucha ? (diTTivAe NaM)dRSTivAde khala-3 ziSya ! dRSTipAmA samasta manuM athavA samasta nayarUpa duSTinuM jemAM kathana karyuM che evA bAramAM aMgamAM (sayabhAvaparUvaNA Aghavijjai) sarvabhAbaprarUpaNA AkhyAyate--04 samasta pahAyAnI athavA pastizaya mAhinI pr359|| 42vAmAM mAvI che. (se samAsao paMcavihe paNNatte) sa samAsataH paJcavidha; prajJaptaH-te TipA sakSiptamA pAya aAphno 4 cha. (taMjahA) tadyathA-te pAMya 4t2 nIce pramANe che-(parikamma suttAI puvvagayaM aNuogo cUliyA) (1) parikarma, (2) sUtrANi, (3)pUrvagata, (4) anuyogaH, (5) cUlikAH (se kiM taM parikamme) atha kiM tat parikarma zrI samavAyAMga sUtra Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 samavAyAGgasUtre bheda parikarma kA kyA svarUpa meM (parikamme-sattavihe paNNatte) parikarma saptaviMdhaM prajJaptam-sUtrAdi ko grahaNa karane kI yogyatA kA saMpAdana karanA isakA nAma parikarma hai| isa parikarma kA hetu hone se zAstra kA nAma bhI parikama ho gayA hai| vaha parikama sAta7 prakAra kA hai| (taM jahA) tadyathA-usake ve sAta prakAra ye haiM-(siddha seNiyA parikamme1) siddha zraNikAparikama-(maNussa seNiyAparikamme2) manuSyazreNikA parikarma (puTThaseNiyA parikamme3) pRSTha zreNikAparikarma, (ogAhaNaseNiyAparikamme4 ) avagAhana zreNikAparikarma, (upasaMpanja-seNiyAparikamme5) upasaMpadyazreNikA parikarma, (vippajahaseNiyAparikamme6) viprajahacchreNikAparikarma, (cuAcu aseNiyAparikamme7) cyutAcyutazreNikAparikarma / (se kiM taM siddhaseNiyA. parikamme) atha kiM tat siddhazreNikA parikarma-he bhadaMta! siddha zreNikApa. rikarma kA kyA svarUpa hai ? he ziSya-(siddha seNiyA parikamme cohasavihe paNNatte) siddha zreNikAparikama caturdazavidhaM prajJaptam-siddha zreNikAparikarma caudaha 14 prakAra kA hai (taM jahA) tadyathA-ve prakAra ye haiM-(mAuyApayANi1) mAtRkApadAni-mAtRkApada, (egaTThaya payANi2) ekAthikapadAni-ekArthika pada (pAoTTapayANi3) pAdauSThapadAni-pAdauSThapada, (AgAsapayANi) AkA mahanta ! zivAna! pa2i4ma nAmanA pdde| menu 8135 cha ? (parikamme sattavihe paNNatte) parikama saptavidhaM prajJaptam-sUtra hine a' 42vAnI yogyatA prApta karavI tenuM nAma parikarma che. te parikamanA heturUpa hovAthI zAstranuM nAma 525 paribha 24 gayu cha. te paribha nA sAta pra412 che (taM jahA) tadyathAte sAta 2 // pramANe che-(siddhaseNiyA parikamme) (1) siddha zrelinu pa24 (maNussa seNiyA parikamme) (2) manuSya zreNuinu pa2i4bha', (puThaseNiyA parikamma) zreNinu paribha (ogAhaNa leNiyAparikamme) avagAhana zreNuinu pa2i4 uvasapajjaseNiyA parikamme ) 355 zrezinu pA24, (vippajaha seNiyA parikamme vizrezinu pa2i4 bhane ( cuAcuaseNiyA parikamme ) (7) shyut| zyuta zreNinu paribha', (se kiM taM siddhaseNiyAparikamme) atha kiM tat siddhazreNikA parikarma ?-3 mahanta! sidvazreNuinA pa2i4 2135 hecha? ziSya ! (siddhaseNiyA parikamme codasavihe paNNatte ) siddha zreNikA parikarma caturdazavidhaM pajJaptam-siddha zre!i pa2i4 yo 424 cha. (taMjahA) tadyathA-te praa2| 2 // pramANe che-(mAuyApayANi) mAtRkApadAni[1] bhAtRpa, (2) egaTThiyapayANi-ekArthikapadAniH-4Athi: paho, [3] (pAtroDhapayANi) pAdauSTha padAni-pAls 54, (4) (AgAsapayANi) AkAza zrI samavAyAMga sUtra Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 841 zapadAni-AkAzapada, (keubhUya5)ketubhUtaM-ketubhUta, (rAsibada6) rAzibaddha, (egaguNaM7)-ekaguNaM,ekaguNa(duguNaM8)dviguNaM-dviguNa,(tiguNaM9)triguNaM-triguNa, (ke ubhUyaM10) ketubhUtaM-ketubhUta, (paDiggaho11) pratigrahaH-patigraha, (saMsArapaDiggaho12) saMsArapratigrahaH-saMsAraprati graha, (naMdAvattaM13) nandAvata-naMdAvarta (siddhabaddhaM) siddhabaddha-siddhabaddha / (setaM siddhaseNiyAparikamme) tadetat siddhazreNikA parikarma-yaha siddhazreNikA parikarma hai| (se kiM taM maNussaseNiyAparikamme) atha kiM tat manuSyazreNikAparikarma-he bhadaMta ! manuSya zreNikAparikama kA kyA svarUpa hai ? uttara ( maNussaseNiyAparikamme cauddasavihe paNNatte) manuSyazreNikA parikarma caturdazavidhaM prajJaptaM-manuSya zreNikA parikama caudaha14 prakAra kA hai (taM jahA) tadyathA-ve prakAra ye hai (tAI ceva mAuApayANi jAva naMdAvattaM) tAni ceva mAtRkApadAni yAvat nandAvata-ve hI mAtRka pada Adi naMdAvartta taka teraha 13 / tathA (maNussabaddhaM)manuSyabaddhaM-caudahavAM mnussybddh| (se taM maNussa seNiyA parikamme) tadetat manuSyazreNikA parikarbha-isa prakAra se caudaha 14 prakAra kA yaha manuSyazreNikA parikarma hai| (avasesAI parikammAiM puTThAiyAi ekArasacihAI pdaani-maa3|25. 56, (5) (ke ubhUyaM ) ketubhUtaM-3tubhUta, (6) (rAsibaddhaM) rAzibaddhaM-rAzima, (7) (egaguNaM) ekaguNaM-yezu, (8) (duguNaM) dviguNaMdviguNa, (9) (tiguNaM) triguNa-trizu], (10) (ke ubhUya) ketubhUta-tubhUta, (11) (paDiggaho) pratigraha:-pratiya, (12) (saMsArapaDiggaho) saMsArapatigrahaH-saMsAra prativara, (13) (naMdAvattaM) nandAvata-hAvata', bhane (14) (siddhabaddhaM) siddhabaddha-siddhama, (setaM siddhaseNiyAparikamme) tadetat siddhazre NikA parikarma-se yauha siddhshrenni| pazminA 2 cha. (se kiM taM maNussa seNiyA-parikamme ?) atha kiM tat manuSyazreNikA parikarma-De mahanta ! manuSya !i pa2i4bhanu 3 2135 cha ? uttara-( maNussaseNiyA parikamme-cauddasa vihe paNNatte) manuSyazreNikA parikarma caturdazavidhaM prajJaptaM-manuSyazre!i pari. bhanA yauha prA2 cha. (taMjahA) tadyathA-te // 2 // 2 // prabhA che-(tAI ceya mAuApayANi jAvanaMdAvata) te bhAtR454thI sAdhane nahAvata sudhA 13 te2 64 / 2 cha. tathA (maNussabaddhaM) manuSyabaddhaM manuSya5 nmn| tena yauhbh| 4 / 2 che. ( se taM maNussaseNiyAparikamme ) tadetat manuSyazreNikAparikarma--- bhAzate manuSyatraNa patibhanA me 14 yauha 12 cha. (ava. sesAiM parikammAiM puTThAiyAI ekkArasavihAI paNNattAI ) avazeSANi zrI samavAyAMga sUtra Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 samavAyAGgasatre paNNattAI) avazeSANi parikarmANi puSTAdikAni ekAdazavidhAni-prajJaptAnibAkI rahe huve pRSTa zreNikAparikarma1 avagAhanAzreNikAparikarmara, upasaMpadyazreNikAparikarma3, vipajahacchreNikAparikarma4, cyutA-cyutazreNikaparikarma5 ina pAMcoM ke tathA mAtRkApada se lagAkara pratigraha taka pratyeka gyAraha gyAraha bhedavAle haiN| (icceyAI sattaparikammAiM) ityetAni saptapa. rikarmANi-siddhazreNikA se lekara cyutAcyutataka ye sAta parikarma haiN| inameM (cha sasAmaiyAiM) SaT svasAmayikAni-cha parikama jaina-siddhAnta sammata haiM, (satta AjIviyAI) sapta AjIvikAni-sAta parikarma AjIvika sammata haiM, (cha caukka naiyaI) SaTa catuSkanayikAni-chaparikarma cAra nayavAle haiM, jo ki jinasiddhAnta sammata haiM, (satta terAsiyAI) sapta trairAzikAni-sAta parikarma-trairAzika sammata haiN| (evAmeva) evameva-isa prakAra (sapuvvAvareNaM satta parikammAiM teIsI bhavaMtItimakkhAiM) pUrvApara ke saMkalana se ye sAta parikama tirAsI ho jAte haiN| (se taM parikammAI) tAnyetAni parikarmANi-isa prakAra parikarma kA nirUpaNa pUrNa huaa| aba dRSTivAda kA jo dUsarA bheda hai usake viSaya meM ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! se (se kiM taM suttAiM) atha kAni tAni mUtrANi-sUtra parikarmANi pRSTAdikAni ekAdazavidhAni prajJaptAni-mAnA (1) pRSTazreNi 5624bha', (2) aANui paribha, (3) apasaghazreNi paribha (4) (15. jaharacchaNikA parikama, ane (5) yutAzrutAzreNikA parikarma, e pAMcenA "mAtR456'thii bane 'pratiya' sudhInA maniyAra sagiyA2 le che. (icceyAiMsattaparikammAiM) ityetAni saptaparikarmANi-mA pramANe siddha zreNuiAthI sana 2yutAzyuta sudhAtA sAta pa2i4 che. temAMnA (cha sasAmaiyAi) SaTsvasAmayikAni7 paribha siddhAtane mAnya cha, (satta AjIviyAI) sapta AjIvikAnisAta 524deg mAlavichAne bhAnya cha, (cha caukkanaiyAI) SaTcatuSkanayikAnicha paribha yA2 nayA cha, siddhAMtane mAnya cha, (satta terAsiyAI) sapta trairAzikAni-sAta pa2i4 rAzine mAnya che. (evAmeva) evamevamA 4Are (sapuvvAvareNaM sattaparikammAiM teIsI bhavaMtItimakkhAI) pUrvAparanI sanAthI te sAta 524 rAzi 2 Mya cha. (se taM parikammAI) tAnyetAni parikarmANi-mA zata pa2i4bhanu 19deg 53 thayu. ve dRSTivAnA meM viziSya pUche che-De mahanta ! (se ki taM suttAI) atha kAni tAni sUtrANi-sUtra nAmanA mI nehanu 2135 cha ? uttara zrI samavAyAMga sUtra Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 843 nAmake dUsare bheda kA kyA svarUpa hai ? uttara-(suttAI) sUtrANi-saba dravyoM kI, saba paryAyoM kI saba nayoM kI sUcanA karane vAle hone se sUtra kahalAte haiM ve sUtra (aTThAsII bhavatIti makkhAiyAyaM) aSTAzItiH bhavanti iti akhyAtAniaThAsI prakAra ke kahe gaye haiN| (taM jahA) tadyathA-ve isa prakAra haiM [ujugaM] Rjuka1,[pariNayApariNayaM2]pariNatApariNata[vahubhagiyaM] bahubhaMgika3,[vipaccaiyaM] vipratyayika4 [aNaMtaraM] anaMtara5, [paraMparasamANaM] paramparasamAna6, [saMjUha] saMyUtha7 (saMbhinna) saMbhinna8, (ahAcaya) yathAtyAga9, athavA (ahavvAyaM) yathAvAda, (sovatthiya) sauvastika10 (ghaMTa) ghaMTa11 (naMdAvattaM) naMdAvarta12 (bahulaM) bahula13 (puTThApuDhe) pRSTApRSTa 14,(viyAvatta) vyAvata15, (evaMbhUyaM) evaMbhUta 16, (duAvattaM) dvikAvarta 16, (vattamANuppayaM) vartamAnotpAda18, (samabhiruDhaM) samabhirUDha19 (savvaobhadaM sarvatobhadra 20(paNAma) pramANa21, (dupaDiggaha) dussprtigrh21| (icceyAiM bAvIsaM suttAI) ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi-ve bAvIsastra (sasamaya-suttaparivADIe) svasamayasUtraparipATayAHsvasamayasUtra pari pATI se arthAt jinasiddhAntAnusAra (chinnacheyaNaiyAi) chinnacchedanayikAni-chinnacchedanayika haiM / (icceyAiM bAvIsaM suttAI) ityetAni dvAviMzati; sUtrANi-ye hI bAvIsa sUtra (AjIviyasuttaparivADIe) (suttAI) sUtrANi-sajA dravyAnI, samarata pAyonI, mane samarata nayAnI sUyanA 42nA2 DApAthI tabha2 sUtra 4 che te sUtra (aTThAsIIbhavaMtItimakkhAiyAya) aSTAzItiH bhavanti iti AkhyAtAni-88 254AsI prA2nA4kha cha. (taM jahA) tadyathA-te 542 mA prabhArI cha-(1) (ujugaM) , (2) (pariNayApariNayaM) paritApariNata, (3) (bahubhaMgiyaM) manig, (4) (vipaccaiyaM) vipratyayi4, (5) (aNaMtaraM) manata2, (6) (paraMparasamANaM) 52252samAna, (7) (saMjUhaM) saMyUtha, (8) (saMbhinna) saminna, (E) (ahAccayaM) yayAtyAsa athavA (ahavyAyaM) yathAvAha, (10) (sovatthiyaM) sauvasti, (11) (ghaMTa) ghaTa, (12) (naMdAvattaM) nahAta, (13) (bahulaM) mahusa, (14) (puThApuTuM) pRSTApaTa, (15) (biyAvattaM) vyAvattaH, (16) (evaMbhUyaM) bhUta (17) (duAvattaM) vitta', (18) (vattamANuppayaM) patta'bhAnAtyA, [18] (samabhirUDhaM) sabhAma38, (savvaobhaI) saptAmada, (21) (paNAma) prabhA, [22] (dupaDiggahaM) dupAta (icayAI bAvIsaM suttAI) the 22 mAvIsa sUtrI(sasamayasuttaparivADIe)svasamayasUtraparipATyAH -25samaya sUtra paripArTa thI me23 nasiddhAMtAnusAra (chinnacheyaNaiyAI) [channachehanayi cha, (icceyAiM bAvIsaM suttAI) me 4 mApIsa suutr| (AjIviyamuttaparivADIe) zrI samavAyAMga sUtra Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 samavAyAGgasUtre AjIvikasUtra-paripATayA-AjIvikasUtra paripATI ke anusAra (acchiNNa cheyaNaiyAI) acchinnacchedanayikAni-acchinnacchedanayika haiN| (icceyAI bAvIsaM suttAI)ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi-tathA ye bAvIsa stra(terAsiyasuttaparivADIe)trairAzikasUtraparipATayA trairAyika sUtraparihATI ke anusAra(tika gaiyAi) trika napikAni-trika nayika haiN| (icceyAI bAvIsaM suttAi) ityetAni dvAvizatiH sUtrANi-tathA ye bAvIsa sUtra(sasamaya suttaparivADIe) svasamayamUtraparipATayA-jina siddhAntasUtraparipATI ke anusAra (caukkaNaiyAiM) catuSka nayikAni-saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda ina cAra nayoM se yukta haiN| (evAmeva) evameva-ukta prakAra se (sapuvAvareNaM) sapUrvApareNa-pUrApara ke joDane se (aTThAsIi suttAI bhavaMtIti makkhAyAI) aSTAzItiH sUtrANi bhavanti iti AkhyAtAni-aThAsI bheda ho jAte haiM aisA kahA hai, (se taM suttAiM) tAnyetAni sUtrANi-isa taraha sUtra kA yaha svarUpa hai| (se kiM taM pucagayaM) atha kiM tat pUrvagataM-aba dRSTivAda kA jo tIsarA bheda pUrvagata hai usake svarUpa ke viSaya meM ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! pUrvagata kA kyA svarUpa hai ? uttara-(puvvagayaM cauddasavihaM paNattaM) pUrvagataM-caturdazavidhaM prajJaptam-pUrvagata 14 prakAra kA hai arthAt dRSTivAda ke tIsare bheda meM caudaha AjIvikasUtraparipATayA-mAvi sUtra paripATI anusA2 (acchiNNacheyaNaiyAI) acchinnacchedanayikAni-manachenayi cha, (icceyAI bAvIsaM mutAI) ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi-tathA me mAvIsa sUtra (terAsiyA muttaparivADIe) trairAzikasUtraparipATayA-324sUtra 5.258 anusAra (tikaNaiyAI) trikanayikAni-trinaya cha (icceyAI bAvIsaM suttAI) ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi-tathA te mApIsa sUtra (sasamayasuttaparivADIe) svasamayasUtraparipATayA-siddhAnta paripATI anusAra (ca ukkaNaiyAI) catukanayikAni-saDa, vyavahA2, sUtra bhane 24 me yA2 novAma che. (evAmeva) evmev-52|4 2 (sapuvAvareNaM) sapUrvApareNa-pUrvA52ne legA 42vAthI ( aTThAsIisattAI bhavaMtItimakkhAyAI) aSTAzItiH sUtrANi bhavanti iti AkhyAtAni-88 24yAsI me // 4 che. sema 49 che. (se taM suttAI) tAnyetAni sUtrANi-sUtranu 052|4t 4|2nu 2135 che. (se kiM taM puvvagayaM) atha kiM tat pUrvagataM ?-7ve dRSTiyAno ne yUnata nAmane je bheda che tenuM svarUpa jANavAne mATe ziSya pUche che- he bhadanta ! pUrvagatnu 2135 3 cha ? utta2-(puvvagayaM cauddasavihaM paNNattaM)pUrvagataM caturdazavidhaM prajJaptam-pUtanA yauha prA2 che meTadeSTiyAnA trIlA mahanA 14 pUche. zrI samavAyAMga sUtra Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 845 pUrva hai (taM jahA) tadyathA-usake ve prakAra ye haiM (uppAyapugcha) utpAdapUrvaisameM samasta dravyoM aura paryAyoM kI utpAda bhAva ko lekara prarUpaNA-kI gaI hai| (aggeNIyaM)agraNIyaM-isa meM samasta dravyoM, paryAyoM aura jIvavizeSoM kA parimANa varNita huA hai 2|(viiriyN) vIrya-isameM karma rahita aura kamasahita jIvoM kI tathA ajIvoM kI zakti kA kathana hai3| (asthiNasthippabAyaM) asti nAsti-pravA:-isameM jo 2 vastu loka meM jisa prakAra se astirUpa hai athavA jisa prakAra se nAstirUpa hai isakA kathana hai||(naannpvaayN) jJAnapravAda-isameM mati Adi pAMca jJAnoM ke bhedoM kI prarUpaNA hai5| (saccappavAyaM satyapravAda-isameM satya-saMyama athavA satyavacana apane bheda aura pratipakSa sahita varNita huA hai| (AyappavAyaM) AtmapravAdaMisameM nayasiddhAnta ko lekara AtmA kA aneka prakAra se varNana kiyA gayA hai| (kammappavAyaM)karmapravAdaM-isameM jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAra ke karmoM kA, prakRti, sthiti, anubhAga aura pravezabaMdha ina cAra baMdhoM ko aura inake aura bhI uttarotara bheda prabhedoM ko lekara varNana kiyA gayA hai| (paJcakravANappavAyaM) pratyAkhyAnamavAdaM-isameM samasta pratyAkhyAnoM ke svarUpa kA varNana kiyA gayA hai9| (vijjANuppavAya) vidyAnupravAda-isameM vidyAoM ke aneka atizayoM kA varNana kiyA gayA hai10| (avaMjhapuvvaM)abanthyapUrva(taM jahA) tadyathA-te mA pramANe 2-(uppAyapuvvaM) pAva'-tamA samasta dravyo ane paryAnI utpAda bhAvanI apekSAe prarUpaNa karavAmAM AvI che. (aggeNIyaM) agraNIyaM-temA samasta dravyo, paryAya mane vizeSAnAM paribhAnu qAna yu cha. (vIriya) vIrya-tamA bhaDita tathA bhasahita vonI mane bhavAnI tinu vAna cha. (asthiNatthippavAyaM)astinAsti pravAda-temA je je vastu lokamAM je rIte vidyamAna che athavA je prakAre avidyamAna che, tenuM 4thana thayu cha. (nANappavAyaM) jJAnapravAda-tamA bhatizAna A pAya jJAnAnI 5356 // 42rI cha. (saccappavAyaM) satyamavAda-tamA satya- sayama 55 satyaya. nanu tamanA leha tanA pratipakSI sahita 19degna yu che. (AyappavAyaM) AtmapravAda-temA nayasiddhAMtanI apekSA yAtmAnu bhane prA2thI vAna yu che. (kammApavAya) karmamavAda-tamA jnyaanaa129||iiy ARE ALB Ri bhAnu, prakRti, sthiti, anubhAga, ane pradezabaMdha e cAra bhede ane temanA bIjA bhedabhedanI apekSA na cha. (paJcakkhANappavAyaM) pratyAkhyAnapravAda-temA samasta pratyAbhyAnAnu 2135 10yu che. (vijANuppavAyaM) vidyAnupravAda-tabhA vidhAsAnA bhane matizayAnu na 4yu cha. (abaMjhapuvaM) avandhyapUrva-temA me zrI samavAyAMga sUtra Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 samavAyAGgasUtre isameM jJAna, tapa aura saMyamayoga ye saba zubha phala vAle aura aprazasta. pramAda Adika azubhaphalavAle hote haiM isa viSaya kA varNana hai11 (pANAupucca) prANAyupUrva-isameM Ayu aura prANoM kA bheda sahita varNana hai12|(kiriyaavisaalN) kriyAvizAlaM-isameM kAyikI Adi kriyAoM kA, saMyamakriyAoM kA aura chedakriyAoM kA vistRta varNana hai13| (logabiMdusAra)lokabindusAraM-akSara kI bindu kI taraha yaha isa loka meM athavA zrutaloka meM sarvottama hai14 tathAsamasta akSaroM ke sannipAta saMbaMdha se yaha pratiSThita-yukta hai| uppAya(puvvassa NaM dasa vatthU paNNattA) utpAdapUrvasya khalu daza vastUni prajJaptAniutpAdapUrva meM daza vastue~ haiN| (catAri cUliyAvatthU paNNatA) catvAri cUlikA vastUni prajJaptAni-tathA cUlikA vastue~ cAra haiN| (aggeNiyassa NaM puvassacodasavatthU paNNatA) agraNIyasya khalu pUrvasya caturdazavastUni prajJaptAniagreNIya pUrva kI caudaha vastue~ haiN| (bArasa cUliyA vatthU paNNattA) dvAdaza cUlikA vastUni prajJaptAni-bAraha cUlikA vastue~ haiN| (vIriyappavAyassaNaM puvvassa aTTavatthU paNNattA) vIryapravAdasya khalu pUrvasya aSTa vastani prajJaptAni voryapravAdapUrva kI AThavastue haiN| (aTTa cUliyA vatthU paNNattA) aSTacUlikA vastUni prajJaptAni-ATha hI cUlikA vastue~ haiN| (asthinnsthiviSaya samajAvyuM che ke jJAna, tapa ane saMyamayega, e zubhaphaLavALA che paNa maprazasta prabhAha mAhi mazuma vANAM che, (pAgAupurva) prANAyupUrva-tamA Ayu mane prANenu 4 pa na yu che. (kiriyAvisAla) kriyAvizAlaM-temA kAyikI AdikiyAe nuM, saMyamakriyAonuM, ane chaMdayiAonuM vistRta varNana che. (logabiMdusAraM) lokabindusAraM-akSaranA mindunIma te bhA athavA zratalokamAM sarvottama che tathA samasta akSaronA sannipAta saMbaMdhathI te yukta che. (uppAyapuvassa NaM dasa vatthU paNNattA)utpAdapUrvasya khalu dazavastUni prajJaptAniStpApUrvamA isa pastumA cha. (cattAri cUliyAvatthUpaNNattA) catvAricUlikAvastUni prajJaptAni tathA yAra yUli 12tuma cha (aggeNiyassaNaM puvassa codasavatthUpaNNattA)agreNIyasya khalu pUrvasya caturdaza vastUni prajJaptAni-maNIyapUrva nA yo vstum|ch, ane(bArasacUliyA vatthUpaNNattA) dvAdaza cUlikA vastUni prajJaptAnimA2 yuuni|me| vastumA che. (vIripappavAyassa NaM pucassa aTThabatthUpaNNattA) vIryapravAdasya khalu pUrvasya aSTavastUni prajJaptAni-bIyapravAhapUnI 2418 vstume| cha, bhane (acUliyA vatthUpaNNattA)aSTacUlikAvastunimajJaptAni--18 01 yUliyA 12tu cha. (atthiNatthippavAyassa NaM puvassa aTThArassavatthU paNNattA) masti zrI samavAyAMga sUtra Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 847 ppavAyassa NaM pucassa aTThArasavattha paNNattA) asti nAsti pravAdasya khalu pUrvasya aSTAdaza vastUni prajJAptAni-astinAstI pravAda pUrva kI aThArahavastue~ haiM (dasa cUliyAvattha paNNattA) daza cUlikA vastUni prajJaptAni-isIkI dasa cUlikA vastue~ haiN| (nANappavAyassa NaM puvassa bArasavatthU paNNattA) jJAnapravAdasya khalu pUrvasya dvAdaza vastUni prajJAptAni-jJAnapravAda pUrva kI bAraha vastue~ haiN| (saccappabAyassa NaM puvvassa do vatthU paNNattA) satyapravAdasya khalu pUrvasya he vastUnI prajJapte-satyapravAda pUrva kI do vastue~ haiM (AyappavAyassa NaM puvassa solasavattha paNattA) AtmapravAdasya khalu pUrvasya-SoDaza vastUni prajJaptAni-AtmaprabAda pUrva kI solaha16 vastue~ haiN| (kammappavA. yassa NaM puvassa tIsaM vatthU paNNattA) karmapravAdasya khalu pUrvasya triMzat vastUni prajJaptAni-karmapabAda pUrva kI 30 vastue~ haiN| (paccakkhANassa NaMpuvassa vIsaM vatthU paNNatA) pratyAkhyAnasya khalu pUrvasya viMzatirvastUni prajJa. ptAni-pratyAkhyAnapravAda pUrva kI bIsa 20 vastue~ haiN| (abaMjhassa NaM puvvassa. bArasa patthU paNNattA) abandhyasya khala pUrvasya dvAdaza vastUni prajJaptAniavaMdhyapravAdapUrva ko bAraha vastue~ haiN|(paannaauss NaM puvvassa terasa patthUpaNNattA) prANAyuSaH khalu pUrvasya trayodaza vastUni prajJaptAni-prANAyupravAda-pUrva kI nAsti pravAI pUnA maDha2 vstu| cha. (dasa cUliyA vatthU paNNattA) daza cUlikA vastUni prajJaptAni-mane isa yuuni| pntu| che. (nANappavAyassa NaM puvassa bArasavatthU paNNatA) jJAnapravAdasya khalu pUrvasya dvAdazavaratUniprajJaptAni-zAna pUnI mA2 vastu cha. (saccappavAyassa NaM puvassa do vatthU paNNattA) satyapravAdasya khalu pUrvasya dve vastUni prajJapte-satyapravAha pUnI me 12tu cha. (AyappavAyassa NaM puvassa solasavatthUpaNNattA) AtmapavAdasya khalu pUrvasya SoDazavastUni prajJaptAni-mAtmaprapA nI saNa vstu| che. (kammappavAyassa NaM puvassa tIsaM vatthU paNNattA) karmapravAdasya skhalu pUrvasya triMzat vastUni prajJaptAni-: pravAha dhUpa nI trIsa pastucha, (paJcakkhANassa NaM puvvassa vIsaM vatthU paNNattA) pratyArUyAnasya khalu pUrvasya viMzati vastUni prajJaptAni-pratya dhyAnapravAha pUnI vIsa vastumA cha, (abaMjhassa NaM puvvasa bArasa vatthU papNattA) abandhyasya khalu pUrvasya dvAdaza vastUni prajJaptAni--4maya pravAha pUnI mA2 12tum| che. (pAgAussa NaM puvassa terasa vatthU paNNattA) prANAyuSaH khalu pUrvasya trayodaza vastUni prajJaptAni-prANAyupravAI nI tera 12tum| che. (kiriyA visAlassa NaM puvassa tIsaM vatthU paNNattA) kriyAvi zrI samavAyAMga sUtra Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 __ samavAyAGgasUtre teraha 13 vastue~ haiN| (kiriyA visAlassa NaM puvassa tIsaM vatthU paNNattA) kriyA: vizAlasya khalu pUrvasya triMzat vastUni prajJaptAni-kriyAvizAla pUrva kI tIsa 30 vastue~ haiN| (logabiMdusArassa puvassa paNavIsaM vattha paNNattA) lokavindusArasya khalu pUrvasya paJcaviMzati vastUni prajJaptAni-lokabindusArapUrva kI paccIsa 25 vastue~ haiN| (se taM puvvagaya) tadetat pUrvagataM-yaha pUrvagata kA svarUpa hai| (se kiM taM aNuoge) atha ko'sau anuyogaH-he bhadaMta ! anuyoga kA kyA svarUpa hai ? uttara-(aNuoge duvihe paNNatte) anuyogodvividhaH prajJapta:-sUtra kA apane vAcyArtha ke sAtha jo saMbaMdha hai usakA nAma anuyoga hai| yaha anuyoga do prakAra kA kahA gayA hai| (taM jahA) tadyathA-jaise-(mUlapaDhamANu oge ya gaMDiyANuoge ya) mUlaprathamAnuyogazca gaNDikAnuyogazca-mUlaprathamAnuyoga aura gnnddikaanuyog| (se kiM taM mUla paDhamANuoge ?)atha ko'sau mUlaprathamAnuyogaH-vaha mUla-prathamAnuyoga kA kyA svarUpa hai ? uttara-(ettha NaM)atra khalu-isa mUlaprathamAnu-yoga meM (arahaMtANaM bhagavaMtANaM)ahaMta bhagavantoM ke(putvabhavA) pUrvabhavAH-pUrvajanma(devaloga gamaNANi) devalo-gamanAni-devalokagamana, (AuM) AyuH-Ayu (cavaNANi) cyavanAnidevaloka se cavanA, (jammaNANi) janmAni-janma, (abhiseyA) abhiSekAHzAlasya khalu pUrvasya triMzat vastUni prajJaptAnI-yAviza pUnI 30 vastume che. (logaviMdusArassa puvassa paNavIsaMvatthU paNNattA) lokavindasArasya khalu pUrvasya paJcaviMzatirvastUni prajJaptAni-mindusAra bhUnA payAsa 12tum| che. (se taM puvvagaya) tadetat pUrvagataM- tanu te 24 2135 cha. (se kiM taM aNuoge)atha ko'sau anuyogaH? he MErd ! anuyAganu 2135 ucha? (uttara-aNuoge duvihe paNNatte) anuyogo dvividhaH prjnyptHsUtrane pitanA vAgyAnI sAthe je saMbaMdha hoya che tene anuga kahe che. tenA me 2 che. (taM jahA) tadyathA-te Paa pramANe cha-(mUlapaDhamANuoge ya gaMDiyANuoge ya) mUlaprathamAnuyogazca gaNDikAnuyogazca bhUsA prthmaanuy| mane AAinuyoga. (se kiM taM mUlapaDhamANuoge ?) atha ko'sau mUlaprathamAnuyogaHte bhUsaMprathabhAnu yoga cha ? uttara-(etthaNaM) anna khalu-mA bhUsamayamAnuyogamA (arahaMtANaM bhagavaMtANaM) arhatAM bhagavatAm-24degta lagavAnAnA(puccabhavA)pU mI, (devalokagamANANi)devalokagamanAni he mana, (AuM) AyuH bhAyuSya,(caca. NANi) cyavanAni samAMthA vyavana, (jammANANi)janmAnisama, (abhiseyA) zrI samavAyAMga sUtra Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvabodhinI TIkA. ekAdazAsvarUpanirUpaNam abhiSeka, (rAyavarasirIo) rAjavarazriyaH-zreSTharAjalakSmI,(sIyAo) zibikAHzivikAe~, (pavajAo) pravrajyA:-pravrajyAe~, (tavA ya) tapAMsi ca-tapasyAe~ (bhattAI) bhaktAni-bhakta, (kevalaNANuppApA ya) kevala jJAnotpAdAzva-kevalajJAna kI utpatti, (titthapavattaNANi ya) tIrthapravartanAni ca-tIrthapravartana, (saMghayaNaM) saMhananaM-saMhanana, (saMThANaM) saMsthAnaM-saMsthAna, (uccatta) uccatvaMuccatva, (AuM) Ayu:-Ayu (vanna vibhAgo) varNavibhAgaH-varNavibhAga,(sIsA) ziSyAH -ziSya, (gaNA) gaNA:-gaNa, (gaNaharA ya) gaNadharAzca-gaNadhara, (ajA) AryAH-sAdhvI (pavattaNIo) pravartinya:-pravartinI, (saMghassa cauvihassa-jaM vAvi parimANaM) saghaspacaturvidhasya yad vA'pi parimANam-catuvidha saMghakA-parimANa (jiNamaNapanjava ohinANa sammattasuyanANiNo ya) jina manaH paryavAvadhijJAnasamastazrutajJAninazca-jina-kevalajJAnI, manaH paryavajJAnI, avadhijJAnI,samastazruta ke pAThI,(vAI)vAdinaH vAda karanevAlA(aNuttaragaI ya) anuttara-gatayazca-anuttara vimAno meM gamana, (jattiyAsiddhA pAovagayA ya) yAvantaH-siddhAH pAdapopagatAzca-pAdapogamana saMthArA dhAraNa kara jitane siddha hue haiM ve, (je je hiM) ye yatra-tathA jahAM para (jattiyAI bhattAi cheyaittA) yAvanti bhaktAni chedayitvA jitane bhaktoM kA anazana dvArA chedana karake(aMtamaniSe, (rAyavarasirIo)zre-8 221466mA, (sIyAo) zimijAsI, (padhvajAo) arya mo, (tavAya) tapasyA so, (bhattAi)bhaktAni mato, (kevala NANuppAyA ya) kevalajJAnotpAdAzca-zAnanI utpatti, (titthapavattaNANi ya) tIrthapravartanAni ca-tI pravata na, (saMghayaNaM) saMhananaM-saDanana, (saMThANaM) saMsthAnaM-sasthAna, (uccattaM) ya1, (Au) mAyu, (vanna vibhAgo)varNavibhAgo-qefantil, (sIsA) ziSyAH-ziSyo, (gaNA) gnnaaH--|, (gaNaharAya) gaNadharAzca-Ayudhare,(ajA) AryAH-sAdhvImA, (pavaktaNIo) pravartinya-pratinI, (saMghassa cauvvihassa jaM vAvi parimANaM) saMghasya caturvidhasya yad vA'pi parimANam-yatuvidha saMghanu parimANu, (jiNamaNapajavaohinANasammattasuyanANiNo ya ) jinamanaHparyavAvadhijJAnasamasta zrutajJAninazca-- vie zAni mana:payazAnI, avadhijJAnI, samastazrutanA ll, (vAI) vAdinaH-himA, (aNuttara gaIya) anuttaragatayazca-anuttara vibhAnAmA gamana, (jattiyA siddhA pAovagayA ya) yAvantaH siddhAH pAdapopagatAzca-pApApamAna sthaa| ghANa prazane 28 siddha yA cha temanu, (je je hiM) ye yatra-tathA nyai arni (jattiyAI bhattAI cheyaittA) yAvanti bhaktAni chedyitvaa-288|| 4Anu (matAnu') manazanadvArA zrI samavAyAMga sUtra Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 samavAyAGgasUtre gaDA) antakRtaH-karmoM kA anta karane vAle (muNibaruttamA) munivarottamAHjitane munivarottama ( tamaraodhavippamukkA) tamarajaoghaviSamuktAH -aura ajJAna rUpI karma raja se rahita hote hue (siddhipahamaNuttaraM ca-pattA) siddhipathaM anuttara ca prAptA-anuttara-punarAgamanarahita-mukti mArga ko prApta hue haiM be saba yahAM varNita hue haiN| (ee aNNe ya evamAiyA-bhAvA mUlapaDhamANuoge kahiyA AghavijaMti) ete anye ca evamAdikAH bhAvAH mUlaprathamAnuyoge kathitA AkhyAyante 6-tathA ina viSayoM ke atirikta jo inhIM viSayoM jaise aura dUsare viSaya haiM ve bhI isa mUlaprathamAnuyoga meM sAmAnya vizeSarUpa se varNita kiye gaye haiN| (paNNavijaMti) prajJApita hue haiM, (prarUvijjaMti) prarUpita hue haiM (dasijjati) upamAna upameya bhAvAdi dvArA spaSTa kiye gaye haiN| (nidasijjaMti) bAra 2 bhavyajanoM ke kalyANa kI bhAvanA se athavA anya janoM kI anukaMpA se kathita kiye-gaye haiN| (uva. dasijjati) upanaya nigamanoM se athavA samastanayoM ke abhiprAya se niHzaMkavinA kisI saMdeha ke-ziSyajanoM kI buddhi meM sthApita kiye haiN| (settaM mUla paDhamANuoge) sa eSa mUlaprathamAnuyogaH-isa prakAra se yaha mUla prathamAnuyoga kA svarUpa hai / chehana rIna (aMtagaDA) antakRtaH- bhni| mata 42naa| (muNivaruttamA) munivrottmaa--28|| bhuniyarottamI, (tamaraoghavippasukA) tamarajaoghavipramuktAH -mazAna3pI 424thI 2Dita manIna (siddhipahamaNuttaraM ca pattA) siddhi pathaM anuttaraM ca prAptA- manuttara-punarAgamana 2hita-bhutibhAga ne pAyA che, te madhAnu tamA na 4yuche (ee aNNe ya evamAiyA bhAvA mUlapaDhamANuoge kahiyA AghavijaMti) tathA mA viSaya sivAyanA mIon vissye| mA viSayo jevA che temanuM A mUlaprathamAnugamAM sAmAnya rIte tathA vizeSa prakAre varNana 42vAmA mayu cha, (paNNabijjati) prajJApanA 27 cha,(marUvijjati) 5355 / cha, (daMsijjati) S5mAna upameya mA / 25TI4295 4yu che, (nidaMsijjaMti) bhavyajanonA kalyANane mATe tathA anya jano pratyenI anukaMpAthI vAraMvAra temanuM 4thana yuche, (uvadaMsijjati) upanaya nigamanAnI mAthI athavA samasta nenA abhiprAyathI niHzaMkapaNe-koIpaNa prakAranA saMdehane sthAna na rahe tevI zata-ziSyAne sabhAvAmAM Ave che, (se taM mUlapaDhamANuogo) sa eSaH mUlaprathamAnuyogaH bhUtaprayamAnuyoganu 052|t nu 2135 cha. zrI samavAyAMga sUtra Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazA svarUpanirUpaNam 851 (se kiM taM gaDiyANuoge) atha ko'sau gaNDikAnuyogaH - he bhadanta ! gaMDikAnuyoga kA kyA svarUpa hai ? eka viSaya lekara kathana karanA usakAnAma gaMDikAnuyoga hai| uttara- (gaMDiyANuoge aNegavihe paNNatte) gaMDikAnu yoga: anekavidhaH prajJaptaH - gaMDikAnuyoga aneka prakAra kA kahA gayA hai| ( taM jahA ) tadyathA-jaise (kulagaragaMDiyAo) kulagaragaNDikA:- kulakaragaMDikA isameM vimalavAhana Adi kulakaroM ke pUrvajanma AdikA kathana kiyA jAtA hai ? | (titthagaragaMDiyAo) tIrthakaragaNDikAH -- isameM tIrthakara ke pUrvajanma Adi kA kathana kiyA gayA hai / ( gaNaharagaMDiyAo) gaNadhara - fusar: - isameM gaNadharoM ke pUrvajanma Adi kA kathana kiyA gayA hai| (cakahara gaMDiyAo) cakradharagaNDikAH- isameM cakravartiyoM ke pUrvajanma Adi kA kathana kiyA gayA hai / (dasAragaMDiyAo) dazArhagaNDikAH - isameM samudra vijaya se lekara vAsudevoM ke pUrvajanma Adi kA varNana kiyA gayA hai| (baladevagaMDiyAo) baladevagaNDikAH - isameM baladeva kA pUrvajanma kA varNana hai| (vAsudevagaMDiyAo) vAsudeva gaNDikAH - isameM vAsudeva mahArAja kA pUrvajanma kA varNana hai / (haribasagaMDiyAo) harivaMzagaNDikA:- isa meM harivaza kA varNana hai| (tavokammagaMDiyAoM) tapaH karma gaNDikAH - isameM tapakarma kA varNana hai / (cinaMtara gaDiyAo ) citrAntaragaNDikAH - isameM aneka artha kA varNana hai / ( se kiM taM gaMDiyANuoge) atha ko'sau gaNDikAnuyogaH - he lahanta ! gaDikAnuyAganuM kevuM svarUpa che ? eka viSaya laIne kathana karavuM tenuM nAma gaDa anuyoga che. (uttara- (gaMDiyANuoge aNegavihe paNNatte) gaMDikAnuyogaH aneka vidhaH prajJaptaH- Dianuyoga bhane amarano udyo che. (taM jahA) tadyathAte yApramANe che. (kulagara gaMDiyAoM ) kulagaragaNDikA:- ( 1 ) 52 DiThAtemAM vibhalavAhana Adi ronA pUrvajanma sahanu sthana yu che. (titthagara gaMDiyAo) tIrthakara gaNDikA:- temAM tIrtha zenA pUrva janma dinu athanabhyu che. ( gaNaharagaMDiyAo) gaNadharagaDio temAM gaNadharonA pUrva4nma mAhinu sthana 4yu che. (cakkaharagaMDiyAo) udhara gaDio-temAM yahuvartiyonA pUrva bhansa hi na che. (dasAragaMDiyAo) zAI gaDio temAM samudravinyathI sarvane vAsudevA pUrvajanma mAhinu sthana thayuM che, (baladevagaMDiyAo) jaNa hevagaDaamA-temAM jagadvevanA pUrvajanmanu varNana ayu che. (vAsudevagaMDiyAo) pasuheva Dipro-temAM vAsudeva mahArAjanA pUrvanmanu varNana che. (harivaMsagaMDiyAo) harivaMzamaMDiyo- temAM harivaMzanuM varNana che. (tavokammagaMDiyAo) tapaHkarmaife:-dui aus'g' qu' d. (faciatcifsensi) faznaconfig:temAM yAne arthanu vArNana che. (ussappiNIgaMDiyAo) utsarpiNIgaNDikA; - zrI samavAyAMga sUtra Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre (ussappiNI gaMDiyAo) utsarpiNIgaNDikAH - isameM utsarpiNI kA varNana hai | ( sappiNIgaMDiyAo) avasarpiNIgaMDikA :- isameM avasarpiNI kA varNana hai| (amaranaratiriyanirayagaigamaNa vivipariyahaNANuoge) amaranara tiryaG nirayagatigamana vividha paryaTanAnuyogaH:- tathA amara, nara, tiryaJca, niraya ina cAra gatiyoM meM jo gamana haiM una gamanoM meM jo vividha paryaTana hai - paribhraNa (emAiyAo gaMDiyAo Aghavijjati) evamAdikAH gaNDikAH AkhyAyanteisa prakAra gaMDikAoM kA tathA isI taraha kI aura bhI dUsarI gaMDikAoM kA sAmAnyavizeSarUpa se kathana hai| (paNNavijjaMti, - paruvijjati, daMsijjaMti, nidaMsijjati, uvadaMsijjati prajJApyante, prarUpyante, darzyante, nidarzyante, upadante, ina kriyApadoM kA artha pahile ke taraha jAna lenA cAhiye / ( se taM insurgoge) sa eSa gaDikAnuyoga :- isa prakAra yaha gaMDikAnuyoga kA svarUpa hai| dRSTivAda kA jo pAMcavAM bheda cUlikA hai usake viSaya meM ziSya pUchatA hai (se kiM taM cUliyAo ?) atha kAstA cUlikA:- he bhadaMta / cUlikA kA kyA svarUpa hai ? uttara - ( jaNaM) yat khalu (AillANaM caunhaM puvvANaMculiyAo) AdimAnAM catuNAM pUrvANAM cUlikA:- utpAdapUrva se lekara atinAstipravAda pUrvataka ke arthAt utpAdapUrva, agreyaNIyapUrva, vIryapravAda pUrva, temAM utsarpizI vana che. (zrasappiNIgaMDiyAo) avasarpiNIgaMDikA:tebhAM avasarpithI vAsuna che. (amaranaratiriyaniriyaga igamaNa bivihapariyahaNANuoge) amaranara tiryaG nirayagatigamanavividha paryaTanAnuyoga:- thA abhara, nara, niyaOca ane nArakI e cAra gatiyAmAM je gamana thAya che, te gamaneAmAM je vividha paryaTana-parizramANu thAya che tenu varNana yu che. (evamAiyAo gaMDiyAo Aghavijjati) evamAdikAH gaNDikAH AkhyAyante - rIte gaMDianuyoganA uparokata prakAranI ga MDikAonuM tathA te prakAranI anya gaDikAonuM paNa sAmAnya a fazia a ag y 3, (fasifa, qefasifa, ?fasafa, nisijjati, uvadaMsijjati) prajJApyante, prarUpyante, daryante, nidaryante. upadarzyante, te yA honAM artha mAgaNa matAcyA pramANe samanvA (se taM gaMDiyA Nuoge) sa eSa gaNDikAnuyogaH- DimAnuyoganuM khAvu sva35 che. 852 huve dRSTibAhanA pAMyamA leha yUsiyA viSe ziSya pUche che - (se kiM taM cUliyAo) atha kAstA cUlikAH ? - he lahanta ! yUsinu sva35 Thevu che ? uttara (jaNaM) yat khalu (AilANaM caunhaM pudhvANaM cUliyAo) AdimAnAM caturNA pUrvANAM cUlikA:- utpAdyapUrva thI lAne astinAsti pravAhapUrva sudhInA yAra pUrvonI eTale ke utpAdapU, agreyaNIyapUrva, vIya pravAdapUrva ane astinAstipravAdapUrvanI zrI samavAyAMga sUtra Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAsvarUpanirUpaNam 853 astinAstIpravAdapUrva ina cAra pUrvo kI cUlikAe~ hai| (sesAI puvvAiM abUliyAi) zeSANi pUrvANi acUlikAni - bAkI ke pUrvo kI cUlikAe~ nahIM haiN| (se naM cUliyAo) tA etAlikAH -- yahI cUlikA kA svarUpa hai (divAyarasa parisAcAyaNA) dRSTibAdasya khalu parItAH vAcanAH- dRSTivAda kI saMkhyA vAcanAe~ haiN| (saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyeyAnyanuyogadvArANi - saMkhyAta anuyogadvAra haiN| (saMkhejjAo paDivattIo) saMkhyeyAH pratipattayaHsaMkhyAta pratipattiyAM haiN| (saMkhejAo nijjuntIo) saMkhyeyA niryuktayaH saMkhyAta niyuktiyAM hai ( saMkhejA silogA ) saMkhyeyAH zlokAH - saMkhyAtazloka hai| (saMkhejjAo saMgahaNIo) saMkhyeyAH saMgrahaNyaH- saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiN| (seNaM aMgaTTayAe bArasame aMge) sa khalu aGgArthatayA dvAdazamaGgam - aMgArtha kI apekSA yaha bArahavAM aMga hai| (ege suyakkhaMdhe) ekaH zrutaskandhaH - isameM ekazrutaskandha hai (caudasapucvAI) caturdaza pUrvANi - caudaha pUrva haiM / ( saMkhejjAvatthU ) saMkhyeyAni vastuni saMkhyAta bastue~ haiM / ( saMkhejjA cUlavatthU | saMkhyeyAni cUlavastUni - saMkhyAta cUlavastue~ haiM / ( saMkhejA pAhuDA) saMkhyeyAni prAbhRtAni saMkhyAta prAbhRta haiM / granthAMza - vizeSoM yUniche (sesAI pubvAI acUliyAI) zeSANi pUrvANi acUlikAnijADInAM pUrvo yUsiDA vinAnAM che. ( se taM cUliyAo ) tA etAzcUlikA:yUsiGAnu me prAznu sva35 che. (diTTivAyarasa NaM paritA vAyaNA) dRSTivAdasya khalu parItAH vAcanAH- dRSTivAha aMganI saMdhyAta vaaynaao| che, ( saMkhejjA aNuogadArA) saMkhyeyAni anuyogadvArANi-saMdhyAta anuyoga dvAra che, saMkhejAo paDivattIo) saMkhyeyAH pratipattayaH - sakhyAta pratipattiyo che, ( saMkhejAo nijuttIo) saMkhyeyAH niryuktayaH - saMkhyAta niyuktiyo che, (saMkhejjA silogA) saMkhyeyAH zlokAH - saMsyAta soDI che, bhane (saMkhejjAo saMgahaNIo) saMkhyeyAH saMgrahaNyaH - saMkhyAta sa aDuziyo che. ( se NaM aMgaTTayAe bArasame aMge) sa khalu aGgArthatayA dvAdazamaGgam - gonI apekSA te mArabhu aMga che, temAM (eMge suyakkhaMdhe) ekazrutaskandhaH - zrutasdha che, ( caudasapunavAI) caturdazapUrvANi - yaha pUrva che. (saMkhejAvatthU ) saMkhyeyAni vastUni - saMkhyAta vstuyo| che, ( saMkhejjA cUlavatthU) saMkhyeyAni cUlavastUni - sAMdhyAta yUpastu che, (saMkhejjA pAhuDA) saMkhyeyAni prAbhRtAni - sabhyAta Alata che, (zranthAMza vizeSone 'prabhRta' he che.) (saMkhejjA pAhuDapAhuDA) saMkhyeyAni prAbhRta zrI samavAyAMga sUtra Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 samavAyAGgasUtre kA nAma prAbhRta hai| (saMkhejApAhuDapAhuDA) saMkhyeyAni prAbhRtaprA. bhRtAni-saMkhyAta prabhRtapAbhRta haiN| granthAMza vizeSa ke jo aMza vizeSa haiM ve prAbhRta prAbhRta haiN| (saMjAo pAhuDiyAo) saMkhyeyAH prAbhRtikA-saMkhyAta prAbhRtikAe~ haiN| (saMkhejAo pAhuDapAhuDiyAo) saMkhyeyAH prAbhRtapAbhRtikA: khyAta prAmRtapAbhRtikAe~ haiN| (saMkhejAi payasayasahamsAM payaggeNaM paNNa ttAI) saMkhyeyAni padazatasahasrANi padAgreNa prajJaptAni-pada parimANa kI apekSA isameM saMkhyAta hajAra pada haiN| (saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAnyakSa rANi-saMkhyAta akSara haiM, (aNaMtA gamA) anantAH gamA:-anaMta gama haiM,(aNaMtA pajavA) anantAH paryavAH-anaMta paryAyeM haiN| (parittA tasA) parItAH prasAH asaMkhyAta trasa haiM, (aNaMttA thAvarA) anantAH sthAvarA:- anaMta sthAvara hai| (sAsayA kaDAnibaddhANikAiyA jiNapaNNattA bhAvA AghavijjaMti) zAzvatAH kRtAH nibaddhAH nikAcitA jinamajJaptA bhAvA AkhyAyante-ye Upara meM nirdiSTa kiye gaye samasta jinamajJapta bhAva dravyArthatA kI apekSA se nitya haiM, paryAyArthatA kI apekSA se anitya haiN| sUtra meM hI grathita hone ke kAraNa nibaddha haiN| niyukti, saMgrahaNI,hetu-aura udAharaNa inake dvArA inakI pratiSThA kI gaI hai ataH nikAcita haiN| ina samasta jinaprajJapta bhAvoM kA isa prAbhRtAni-sabhyAta prAmRtAlata cha, (anyA vizeSAnA re mazavizeSa DAya cha tamane prAtalata 4 cha) (saMkhejAo pAhaDIyAo) saMkhyeyAHprAbhRtikA:sabhyAta prAtisto cha, (saMkhejAo pAhuDapAhuDiyAo) saMkhyeyA:prAbhRtaprAbhRtikA:-mane yAta prAmRtAtiya che. (saMkhejAiM payasayasahassAI payaggeNaM paNNattAI) saMkhyeyAni padazatasahastrANi padAgreNa prajJaptAni-tamA sajyAta 2 56 che. (saMkhejjA akkharA) saMkhyeyAnyakSarANi-sacyAta makSa cha, (aNaMtA gamA) sanata ma cha, (aNaMtA pajjavA) anata paryAya cha, (paritA tasA) masajyAta rasa che, (aNaMtA thAvarA) mane manata thA12 che. (sAsayA kaDA nibaddhA NikAiyA jiNapaNNattA bhAvA Aghavijjati)zAzvatAH kRtAH nibaddhAH nikAcitA jinaprajJaptA bhAvA AkhyAyante-52 zAkhA samasta jinaprajJapta bhAva dravyArthatAnI apekSAe nitya che, paryAyArthatAnI apekSAe anitya che, sUtramAM ja grathita hovAne kAraNa nibaddha che, niryukti, saMgrahaNI, hetu ane udAharaNa dvArA temanI pratiSThA karavAmAM AvI hovAthI te nikAcita che. A badhA jinaprajJa bhAvanuM A aMgamAM sAmAnya ane vizeSarUpe kathana zrI samavAyAMga sUtra Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 855 TIkA - saMprati dvAdazasya dRSTivAdAGgasyasvarUpamAha se kiM taM daTTivAe' atha ko'sau dRSTivAdaH - uttarayati - 'diTTivAe NaM' dRSTivAde khalu dRSTayo=darzanAni= matAni badanaM vAdaH, dRSTInAM vAdaH = kathanaM yatra sa tasmin, yadvA-draSTInA = sarvanayadraSTInAM vAdaH=kathanaMyatra sa tasmin 'savvabhAvaparUvaNA' sarvabhAvaprarUpaNAH sarve ca te bhAvA:sUtra meM sAmAnya aura vizeSa rUpa se kathana hai, (paNNa vijati) prajJApyanteprarUpaNA kI gaI hai, (parU vijjaMti) prarUpyante - prarUpita kI gaI hai (iMsijjati) dante -darzita kI gaI hai (nidaMsijjati) nidaryante - nidarzita kI gaI hai ( vasiti) upadarzyante - upadarzita kI gaI hai| (se evaM AyA) sa evaM AtmA ( eva NAyA ) eva jJAtA jJAtA ( evaM ciSNAyA ) evaM vijJAtA ( evaM caraNakaraNaparUvaNA Aghavijjai) evaM caraNa - karaNaprarUpaNA AkhyAnte - ina saba padoM kA artha AcArAMga sUtra kI vyAkhyA meM likhA gayA hai vahAM se dekha lenA caahiye| ( se ttaM diTThivAe ) sa eva dRSTivAda :- yahI dRSTivAda kA svarUpa hai| (se ttaM dubAlasaMge gaNipiDage) sa eSa dvAdazAGgo gaNipiTaka : - isa prakAra se gaNipiTakarUpa dvAdazAMga se AcArAMga se lekara dRSTivAda taka ke aMgoM se yukta yaha prabacanarUpa puruSa hai aisA jAnanA cAhiye || sU0 184 // - 'se kiM taM diTTivAe' ityAdi / he bhadanta ! dRSTivAda meM samastamanoM kA athavA samasta nayarUpa dRSTiyoM kA jisameM kathana hai aise 12veM aMgameM rAyu che. (paNNa vijjati) prajJApyante - 35 4rI che, (parU vijjati) prarU. pyante atithayA che, (daMsijaMti) dazyante - harzita urAyA che (nisijjati) faczd-a-faeludega saiyi 8, (39?fassifa) 3qzzaza-648lu'a saimi d, ( sa evaM AyA ) sa evaM AtmA ( evaM NAyA) evaM jJAtA, ( evaM viSNAyA) evaM vijJAtA ( evaM caraNakaraNaparUvaNA Ayavijar3a6) evaM caraNakaraNaprarUpaNA AkhyAyante - mAghAM pahanA artha AyA rAMgasUtra niSalu 4ratI bamate yAcI hIdhA che. to tyAthI leI sevA (se ttaM diTTivAe ) sa eSa dRSTivAdaH - dRSTivA chanu zovu svaica che ( se taM duvAlasa~ge gaNipiDage) sa eSa dvAdazAGgo gaNipiTaka:- -A pramANe AcArAMgathI laIne dRSTivAda sudhInA gaNipiTakarUpa bAra aMgathI yukata A pravacanarUpa puruSa che tema samajavu lisU.184 TIDArtha "se kiM taM diTTiyAe" ityAdi huM bhanta ! dRSTivAdanuM svarUpa kevuM che ? uttara--dRSTivAdamAM-samasta matAnuM athavA samasta nayarUpa dRSTiyAnu` jemAM kathana che evA khAramAM aMgamAM jIvAdika zrI samavAyAMga sUtra Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre sarvabhAvAH=jIvAdayaH salapadArthAH, dharmAstikAyAdayo vA teSAM prarUpaNA 'Aghavijjai' AkhyAyate / 'se' saH - dRSTivAdaH 'samAsao' samAsataH saMkSepataH 'pacavihe' paJcavidha::- paJcaprakAraH 'paNNatte' prajJaptaH = kathitaH sarvamidaM prAyo vicchinnaM, tathApi yathAdRSTaM fifeliyate / 'taM jahA ' tadyathA - 'parikamma' parikarma 'sunAI' sUtrANi, 'pubvagayaM' pUrvagatam, 'aNuogo' anuyogaH, 'cUliyA' cUlikA ca / paJcaprakAre'smin dRSTivAde prathamaH prakAraH kIdRza: ? iti pRcchati - 'se kiM taM parikamme' atha kiM tatparikarma, 'parikamme parikarma, parikarma = sUtrAdigrahaNayogyatAsaMpAdanaM taddhetutvAt zAstramapi parikarma, tat 'sattavihe paNNatte' saptavidhaM prajJaptam, 'taM jahA' tadyathA - 'siddha seNiyAparikamme' siddhazreNikAparIkarma1, 'maNussa seNiyAparikamme' manuSyazreNikAparikarma2, 'puTThaseNiyA parikamme pRSTazraNikAparikarma3, 'ogAhaNa seNiyAparikamme ' avagAhanazreNikAparikarma4, 'uvasapajja se NiyAparikamme ' upasaMpadya zreNikAparikarma5, 'vippajaha se NiyAparikamme viprajahaccheNikAparikarma 6, " 856 jIvAdika samasta padArthoM kI athavA dharmAstikAyAdikoM kI prarUpaNA kI gaI hai| vaha dRSTivAda saMkSepa se pAMca prakAra kA kahA gayA hai| ye pAMca prakAra ye haiM - parikarma1, 2, pUrvagata3, anuyoga4, aura cUlikA5 / yaha saba vicchinna ho gayA hai| phira bhI jaisA upalabdha hai usI kA vivecana kiyA jAtA hai| aba sUtrakAra parikarma kA svarUpa kyA hai isa ziSya ke prazna kA uttara dete haiM - parikarma sAta prakAra kA hai-sUtrAdi ko grahaNa karane kI yogyatA kA saMpAdana karanA isakA nAma parikarma hai| isa parikarma kA hetu hone se zAstra kA nAma bhI parikarma ho gayA hai| usake ve sAta prakAra ye haiMsiddha zreNikAparikarma1, manuSya zreNikAparikarma2, pRSTazreNikAparikarma3 aba samasta padArthAnuM athavA dharmAstikAya AdinuM varNana karyuM che. te dRSTivAda sakSi samAM pAMca prakArane kahela che. te pAMca prakAza A pramANe che--(1) parikama, (2) sUtra, (3) pUrvagata, (4) anuyoga bhane (pa) yUsi me jaghAM vicchinna tha gayAM che. chatAM jeTalAM upalabdha (prApya) che temanuM vivecana karavAmAM Avyu che. have sUtrakAra parika`tu` kevu' svarUpa che te praznanA javAkha ApatAM ziSyane kahe che--parikarmInA sAta prakAra che. sUtrAdine grahaNa karavAnI lAyakAta meLavavI tenu nAma parikama che. e parikamanA heturUpa hovAthI zAstranuM nAma paNa pakima paDayuM che. tenA sAta akSara che -- (1) siddhazreNima parikarma, ( 2 ) mnussyshrenni| parimbha, (3) pRSTazreNiDA parirbha, (4) avagAhanazreSA parirbha, zrI samavAyAMga sUtra Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 'cuAcuaseNiyAparikamme' cyutAcyutazraNikAparikarma7 ca / 'se kiM taM siddhase. Ni kAparikamme' atha kiM tat siddhazreNikAparikama ? uttarayati-'siddhaseNiyA. parikamme coddasavihe paNNatte' siddhazreNikAparikarma caturdazavidhaM prajJaptam, 'taM jahA' tadyathA-'mAuyApayANi' mAtRkApadAni1, 'egaTThiyapayANi' ekAthikapadAni-ekaH samAno'rtha ekArthaH so'sti yeSAM tAni-ekAthikAni, tAni ca padAni ekAthikapadAni2 'pAdolupayANi pAdauSThapadAni3 'AgAsapayANi' AkAza. padAni4 'ke ubhUyaM' ketubhUtaM5 'rAsivaddha' rAzibaddham6, 'egaguNaM' ekaguNam7, 'duguNaM' dviguNaM 8 'tiguNaM' triguNaM9 'ke ubhUyaM' ketubhUtaM10 'paDiggaho' pratigrahaH11, 'saMsArapariggaho' saMsArapratigraha:12, 'naMdAvattaM' ndAvanata13 "siddhabaddhaM' siddhabaddham 14, 'se taM siddhaseNiyAparikamme' tadetatsiddhazreNikAparikarma // 1 // ___ 'se kiM taM maNussaseNiyAparikamme' atha ki ta manuSya zreNikAparikama ? uttarayati-'maNussaseNiyAparikamme codasavihe paNNatta' manuSyazraNikAparikarma catu. dezavidhaM prajJaptam, 'taM jahA' tadyathA-'tAiMceva mAuApayANi jAva naMdAvataM' tAnyevamAtRkApadAni yAvat nandAvatam-mAtRkApadAnyArabhya nandAvate yAvata tAnyeva-pUrvoktAnyeva trayodazaparikarmANi, caturdazaM tu parikarma 'maNussabaddhaM' gAhana zreNikAparikarma4, upasaMpadyazreNikAparikarma5, vipranahacchreNikAparikarma6, aura sAtavAM cyutAcyutazreNikAparikarmasiddhazreNikA parikarma kA kyA svarUpa hai ? uttara-siddhazrekA parikama caudaha prakAra kA hai-ve prakAra ye haiN| mAtRkApada1, ekArthikapada2, pAdauSThapada3, AkAzapad4, ketubhUta5, rAzibaddha6, ekaguNa7, dviguNa8, triguNa9, ketubhUta10, pratigraha 11, saMsArapratigraha 12, naMdAvarta13. aura siddhabaddha ! yaha siddhazreNikAparikarma hai| manuSyazre. NikAparikarma kA kyA svarUpahai ? uttara- manuSyazreNikA parikarma 14 prakAra kA hai ve prakAra ye haiM-ve hI mAtRkA pada Adi naMdAvarta taka teraha 13 / tathA caudaha vAM manuSyabaddha / isa prakAra se caudaha prakAra kA yaha manuSyazreNikA (5) 5sapI paribha, (6) vidarszreNiyA 5.24bha', (7) zyutAyuta zreNi, parikama. he bhagavAna siddhazreNikAparikamanuM svarUpa kevuM che? uttara-siddha zreNikA paribhAnA yo praa2| nIya pramANe cha-(1) mAtR:56, (2) me Ni56 (3) pAha456 (4)mAza56(5) tU bhUta(6) zima, (7) me guNa,(8) vizupa, (8) trigupa, (10) tubhUta, (11) pratigraDa, (12) saMsA2pratigraha, (13) nahAvata, bhane (14) siddhabaddha manuSyazreNikA parikarmanuM kevuM svarUpa che ? uttara-manuSyazreNika parikamanA 14 cauda prakAra che. te prakAro A pramANe che-uparokata mAtRkApadathI naMdAvartA sudhInA tera prakAre, ane (14) manuSyabaddha. A rIte manuSya zreNikA parikarmanA zrI samavAyAMga sUtra Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 mavAyAGgasUtra -- bhanuSyabaddham / 'se ta maNussaseNiyAparikamme' tadetanmanuSyazreNikAparikarma // 2 // 'avasesA parikammApuTThAiyAI' avazeSANi parikarmANi pRSTAdikAni-pRSTazreNikAparikarmAdIni paJcavidhAnyavaziSTAni parikarmANi 'ekArasavihAI ekAdazavidhAni-mAtRkApadAnyArabhya pratigrahAntAni 'paNNattAni' prajJaptAni / 'icceyAI' ityetAni 'sattaparikammA' saptaparikarmANi-sUtrAdigrahaNayogyatAsaMpAdanasamarthAni gaNitaparikarmatulyAni parikarmANi siddhazraNikAdiparikarmabhedAta saptavidhAni santi / tatrAditaH SaT 'sasamaiyAI' svasAmayikAni parikarmANi / tathA cyutA. cyutazreNikAparikarmAntAni 'sattaparikammAI' saptaparikarmANi 'AjIviyAI' AjIvikAni gozAlakapravartitAjIvikapAkhaNDikasaMmatAni / tathA 'cha' SaTa 'caukanayiyAI' catuSkanayikAni, catvAraeva catuSkAste ca te nayAzca catuSkanayAste santi yeSAM tAni tathoktAni, saMgrahavyavahAhaRjusUtrazabdAdirUpacaturnayayuktAni SaTparikarmANi svasAmayikAni / ayaM bhAvaH-naigamanayaH sAMgrAhikAsAM. grAhikabhedena dvividhaH, tatra sAMgrahikasya saMgrahe samAvezaH, asAMgrAhikasya tu parikarma hai| siddhazreNikAparikarma aura manuSyazreNikA parikarma se avaziSTa pRSTazreNikAparikarma se lekara cyutAcyutazreNikA parikarma taka ke pAMca parikama mAtRkApada se lagAkara pratigraha taka pratyeka gyAraha gyAraha bheda vAle haiN| isa prakAra ye gaNita parikama ke samAna sUtrAdikoM ko grahaNa karane kI yogyatA ke saMpAdana karAne meM samartha parikarma siddhazreNikAdi parikarmoM ke bheda se sAta prakAra ke haiN| inameM Adi ke 6 parikarma svasAmayika-svasi. ddhAnta-saMmata hai| tathA cyutAcyutazreNikA paryanta taka ke sAta parikarma gozAlaka dvArA pravartita AjIvaka mata ko mAnane vAle pAkhaMDiyoM ko saMmata haiN| tathA 6 parikarma saMgraha, vyavahAra, RjumUtra aura zabdarUpa cAra naya yukta hai| isaliye svasAmayika svasiddhAnta saMmata haiN| isakA bhAva yaha cauda bheda che. pRTazreNikAparikarmathI laIne yutAgrutazreNikAparikama sudhInAM pAMca parikamanA mAtRkApadathI laIne pratigraha sudhInA agiyAra agiyAra bheda che. A rIte gaNita parikamanI jema sUtrAdikene grahaNa karavAnI yegyatA prApta karavAne samartha evAM parikarmanA siddhazraNika Adi sAta prakAra che. temAMnA zarUAtanAM che parikama svasAmayika-jinasiddhAMtasaMmata che. tathA myutAyutazreNikA sudhInAM sAta parikama geza laka dvArA pravartita AjIvikamatane mAnanArA pAkhaMDiyene mAnya che. tathA 6 cha parikama saMgraha, vyavahAra, jusUtra ane zabdarUpa cAra naya yukata hevAne kAraNe svasAmayika-siddhAMta saMmata che. tenuM tAtparya A pramANe che zrI samavAyAMga sUtra Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam vyavahAre samAvezaH, zabdasamabhirudaivambhUtAtrayo nayAH zabdAdirUpa eka eva nayaH, evaM ca saMgrahavyavahAraRjusUtrazabdAdirUpacaturnayayuktAni SaTparikarmANi nacintayA svasAmayikAnIti / tathA 'sana' saptaparikarmANi 'terAsiyAI' trairAzikAni trairAzikAbhimatAni, AjIvikA eva trarAzikA ucyante, yataste sarvavyAtmakamicchanti / tanmate jIvo'jIvo jIvAjIvaH, loko'loko lokAlokaH, sadasa sadasat-ityevaM padArthAH / tathA nayacintAyAmapi te trividha nayamicchanti tadyathA-dravyAthikanayaH paryAyArthikanaya ubhayArthikanaya iti / 'evAmeva' anena prakAreNaiva 'sapuvvAvareNa' sapUrvApareNa-pUrvAparasaMkalanayA 'sattaparikammAI' saptaparikarmANi 'tesIti bhavaMtItimakkhayAi' tryazItirbhavantItyAkhyAtAni / 'se taM parikammAI' tAnyetAni parikarmANi / hai ki naigamanaya sAMgrahika asAMgrahika ke bheda se do prakAra kA hai| isameM jo sAMgrahika naigamanaya hai usakA samAveza saMgrahanaya meM aura jo asAMgrahika naigamanaya hai usakA samAveza vyavahAra naya meM hotA hai| zabda samabhirUDha aura evaMbhUta ye jo tIna naya haiM ye zabda pradhAna hone ke kAraNa eka zandanayarUpa hI haiN| isa taraha saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda ina cAra nayoM se yukta 6 parikarma nayavicAradhArA ke anusAra svasAmayika haiN| sAta parikarma trairAzika saMmata haiN| AjIvika hI trairAzika kahalAte haiN| kyoM ki ye saba pratyekapadArtha ko tInarUpa meM mAnate haiN| inake mata meM jIva, ajIva, jIvAjIva, loka, aloka, lokAloka, sat, asat sadasat isa taraha trividharUpa se padArtha vyavasthA hai| tathA-nayacintA meM bhI-nayoM kI mAnyatA meM bhI-ve tIna prakAra ke naya mAnate haiN| jaise-dravyAdhikanaya, paryAyArthikanaya aura ubhyaarthikny| isa prakAra pUrvApara kI saMkalanA karane se ye naigamanayanA me le-(1) sAMya (2) asAM.i tamAnI re sAMgADi nigamanaya che teno samAveza saMgrahanayamAM thAya che ane asAMgrahika naigamanane samAveza vyavahAranayamAM thAya che. zabda, samabhirUDha, ane evaMbhUta e traNa naya zabdapradhAna hovAthI eka zabdanayarUpa ja che. A rIte saMgraha, vyavahAra, jusUtra ane zabda, e cAra nathI yukata 6 cha parikame naya cAradhArA pramANe svasAmayika che. sAta parikama vairAzikamata saMmata che. AjIvikene ja aizika kahe che kAraNa ke teo badhAM pratyeka padArthane traNa rUpamAM mAne che. temanA mata pramANe 71, ma, pAya; als, moDa, 4sata, asat, sahasatme pramANe travidharUpe padArtha vyavasthA che. tathA teo traNa prakAranA nayane mAne che- 1) dravyo thakanaya, paryAyArthinaya, ane ubhaya ciMkanaya. A pramANe pUrvAparane zrI samavAyAMga sUtra Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 samavAyAGgasUtre atha dvitIyaM bhedamAha-'se ki taM suttAI' athakAni tAni sUtrANi ? uttarayati-'suttAI' sUtrANi-sarvadravyaparyAyanayAdyarthasUcanAt sUtrANi 'aTThAsII' aSTAzItiH 'bhavaMtItimakkhAyAI' bhavantItyAkhyAtAni 'taM jahA' tadyathA-'ujugaM1' RjukaM, 'pariNayApariNayara' pariNatApariNatam, 'bahubhaMgiya3' bahubhaGgikam, 'vippacayiyaM4' vipratyayikaM, 'aNaMtaraM5' anantaram 'paraMparasamANaM6' paramparasamAnam, 'saMjUha' saMyUtham, 'saMbhinnaMTa' saMbhinnam, 'ahAcayaM9' yathAtyAgaM, ['ahavyAyaM' yathAvAdam ,] 'sovatthiyaM10' sauvastikam, 'ghaMTaM11 ghaNTam, 'gaMdAvattaM12' nandAvartam, 'bahulaM13' bahulam, 'puDhApuDhe 14, pRSTApRSTam 'viyAvattaM 15' vyAvarttam, 'evaMbhUyaM16' evaMbhUtam, 'duaAvattaM17' dvikAvarttam, vattamANuppayaM18' vartamAnotpAdama, samabhiruDham 19, 'savvaobhaI20' sarvatobhadram, 'paNAmaM21' praNAmama, 'duppaDiggahaM22'duSpatigraham, 'icceyAI bAvIsaM suttAi' ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi sAtoM parikarma terAsI 83 prakAra ke haiN| arthAt siddhazreNikAparikarma ke 14 prakAra, manuSyazreNikAparikarma ke 14 prakAra aura pAMca parikarma ke pacapana 55 prakAra isa taraha sabakA joDa terAsI 83 hotA hai| aba dRSTivAda kA jo dUsarA bheda hai usake viSaya meM ziSya pUchatA hai ki he bhadanta ! sUtra nAmake bheda kA kyA svarUpa hai ? uttara-samastadravyoM kI, unakI paryAyoM kI, evaM nayoM kI sUcanA karane vAle hone se sUtra 88aThAsI prakAra ke haiN| ve isa prakAra se haiM-Rjuka1, pariNatApariNata2, bahubhaMgika3, vipratyayika4, anaMtara5, paramparasamAna6, saMyutha, saMbhinna8, yathAtyAga9-yathAvAda, sauvastika10 ghaTa11. naMdAvarna12, bahula13 pRSTApRSTa 14, vyAvata15, evaMbhUta16, dvikAvarta17, vartamAnotpAda18 samabhirUDha19, sarvatobhadra20, praNAma21, aura dussprtigrh22| ye bAvIsa sUtra joDI devAthI te sAte parikama 83 tyAsI prakAranAM che. eTale ke siddhazreNikA parikamanA 14 cauda prakAra, manuSya zreNikA parikanA 14 prakAra, ane bAkInA pAMce parikamanA paMcAvana prakArane saravALe 83 tyAsI thAya che. have daSTivAdanAbIjA bhedanuM svarUpa jANavAne mATe ziSya pUche che-hi bhadanta ! sUtra nAmanA dRSTivAdanA bIjA bhedanuM kevuM svarUpa che? uttara-samasta dravyonI, temanI paryAnI , ane nAnI sUcanA karanArA hevAthI sUtra 88 aThayAsI prakAranAM che. te prAmA prabhArI cha-(1) 4, (2) paritApariNata, (3) Dala 4i, (4) viprAtyayira, (5) mana tara, (6) 5252samAna, (7) saMyUtha, 8) salinna, (6) yathA. tyAga-yathApA, (10) sauleas, (11) ghaTa, (12) napata', (13) mAsa, (14) YSTa 38, (15) vyApatta, (16) avalata, (17) vitta, (18) va bhAnapAI, (18) samali38, (20) satAla, (21) prathama mAne (22) hupratiya, mA mApIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 861 3 'chinnalepaNaiyAi' chinnaccheda nayikAni=chinnaM chedenecchati yo nayaH sa chinnacchedanayaH yathA 'dhammomaMgalamukiTaM' ityAdi zlokaH sUtrArthataH pratyekacchedanasthito na dvitIyAdizlokamapekSate, ityatra chinnacchedanayo'sti yeSAM tAni chinnacchedana vikAni / 'sasamayasuttaparivADIe' svasamayasUtra paripATyA, ayaM bhAvaHjinasiddhAntAnusAreNa RjukAdIni dvAviMzatiH sUtrANi chinnacchedanayikAni / tathA 'AjIviyasuttaparivADIe' AjI vikasUtraparipATayA 'itheyAI bAbIsaM suttA' ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi 'acchinnacheyaNaiyAI' acchinnacchedanavikAni-yo nayaH sUtramacchinnaM chedenecchati so'cchinnacchedanayaH atra naye 'dhamma maMgalamuka' ityAdi prathamaH zloko dvitIyAdizlokamapekSamANastiSThati dvitIyAdi zloka'pi prathamaM zlokam apekSamANastiSThati arthAdanyo'nyasApekSastiSThati so'sti yeSAM tAni acchinnacchedanayikAni / ayaM bhAva:- AjIvi svasamayasUtra paripATI se arthAt jinasiddhAntAnusAra chinnachedanayika haiN| aura ye hI bAvIsa sUtra AjIvikasUtra paripATI ke anusAra acchinnacchedanayika haiN| jo naya sUtra ko dvitIyAdizloka kI apekSA rahita mAnatA hai vaha chinnacchedana hai isa naya se yukta jo sUtra haiM ve chinnacchedanayika sUtra haiN| jaise - " dhammo maMgalaka" ityAdi sUtra | sUtrArtha kI apekSA pratyeka chedana meM sthita yaha zloka dvitIyAdizloka kI apekSA nahIM rakhatA hai| tathA jo zloka dvitIyAdika zloka kI apekSA rakhatA hai vaha acchinnacchedanayika hai| isa acchinnaccheda naya kI apekSA "dhammo maMgalamuki" yaha prathama zloka dvitIyAdika zloka kI aura dvitIyAdika zloka prathama - zloka kI apekSA rakhatA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ye RjukAdika bAvIsa sUtro svasamayasUtraparipATI pramANe eTale ke jinasiddhAMta anusAra chinnucchedanayika che. ane e ja khAvIsa sUtra AjIvikasUtraparipaTI anusAra acchinnucchedanayika che. je naya pramANe sUtrane dvitIya Adi kSeAkAnI apekSA rahita mAnavAmAM Ave che te nayane chinnacchedanaya kahe che. te nayathI yukata je sUtra hAya che temane chinnarohnyisuutr Ahe che. prema hai " dhammo maMgalamukihUM" hatyAhi sUtro chinnrcheniyakA che. sUtrArthInI apekSAe A pratyeka zlAka bIjA blokanI apekSA rAkhatA nathI. je AAka sUtrAnI apekSAe dvitIya Adi kSeAkanI apekSA rAkhe che te agchinnasvanayi uddhevAya che. yA chinnarachehanayanI apekSA 'dhammo maMgala mukkihaM' A pdd'e| so mIla sAhi hounI bhane dvitIyAhi so pA AkanI apekSA rAkhe che. kahevAnu tAtpa e che ke janukAdika khAvIsa sUtra zrI samavAyAMga sUtra Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 samavAyAGgasUtre kamate RjukAdIni dvAviMzatiHsUtrANi parasparasApekSANi santi / tathA 'icceyAi bAvIsaM suttAI' ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi 'tikaNaiyAI trikanayikAni 'terAsiyamuttapagviADIe' trairAzikasUtraparipATayA / ayaM bhAvaH trairAzikAnAM paripATayA RjukAdIni dvAviMzatiH sUtrANi dravyArthikaparyAyArthikobhayArthi keti nayatrikavanti santi / tathA 'icceyAI bAvIsaM muttAI' ityetAni dvAviMzatiH sUtrANi 'caukkaNaiyAI' catuSkAyakAni 'sasamayamuttaparivADIe' svsmysuutrpripaattyaa| ayaM bhAvaH-jinasiddhAntasUtraparipATayA RjukAdIni dvAviMzatiH sUtrANi saMgrahavyavahAraRjumUtrazabdAdi catuSkanayayuktAni snti| 'evAmeva' evameva 'sapuJcAvareNa' sapUrvApareNa-pUrvAparasaMkalanayA 'aThAsoisunAI aSTAzItiH sUtrANi 'bhavaMtItimakaravAyAI' bhavantItyAkhyAtAni / upasaMharannAha-'se ta suttAI' tAnyetAni sUtrANi-tvajijJAsitAni sUtrANyetAnyeva / / sUtra jina siddhAnta ke anusAra paraspara nirapekSa haiM aura AjIvika paripATI ke anusAra paraspara sApekSa haiN| tathA ye bAvIsa sUtra trairAzika sUtraparipATI ke anusAra trika nayika haiN| arthAt rAzikoM ne dravyArthika, paryAyArthika aura ubhayArthika ke bheda se naya tIna prakAra ke mAne haiN| so ye RjukAdika sUtra ina tIna nayoM vAle haiM aisI mAnyatA trairAzika matabAloM kI hai| tathA ye bAvIsa sUtra jinasiddhAnta sUtraparipATI ke anusAra saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda ina cAra nayoM se yukta haiM aisI mAnyatA syAdvAdiyoM kI haiN| isa prakAra bhinna2 mAnyatA aura chinna, acchinna naya yuktatA ke anusAra ina 22 sUtroM ke 4 se guNA karane para aTThAsI 88 bheda ho jAte haiN| isa taraha sUtra kA yaha svarUpa hai| jaina siddhAMta pramANe paraspara nirapekSa che, paNa e ja bAvIsa sUtre AjIvika paripATI pramANe paraspara sApekSa che. e ja bAvIsa sUtro rAzika sUtra paripATI anusAra tri nayika che. eTale ke trirAziko nayanA A traNa bheda mAne che-dravyArthika, paryAyArthika, ubhayArthika. tethI airAzika matavAdIomI evI mAnyatA che ke nAjuka di bAvIsa sUtra e traNa nayavALAM che. tathA jina siddhAnta sUtra paripATI pramANe te bAvIsa sUtro saMgraha, vyavahAra, rAjusUtra ane zabda, e cAra nothI yukta che, evI syAdvAdIonI mAnyatA che. A pramANe judI judI mAnyatAo ane chinna achina naya yukatatA pramANe te 22 sUtrone 4 vaDe guNavAthI 88 bheda thaI jAya cha. sUtranumA pramANenu 2135 che. zrI samavAyAMga sUtra Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TIkA. dvAdazANasvarUpanirUpaNam atha tRtIyabhedamAha-se ki taM putvagayaM' atha kiM tat pUrvagatam ? uttarayati-'puvvagayaM' pUrvagataM 'cauddasavihaM pannattaM' caturdaza vidhaM prajJaptam, ayaM bhAva:tIrthakRto hi tIrthapravartanAkAle gaNadharebhyaH sakalasUtrAdhAratvena pUrva pUrvagataM sUtrArthameva bhASante, tadanu gaNadharAH prathamaM pUrvagatamevaracayanti tata AcArAdikam / 'savvesiM AyAro paDhamo' iti tu sthApanAmapekSya mocyate, akSararacanApekSayA tu pUrvagatazrutameva prathamam / tatpUrvagatazrutaM caturdazavidhaM kthitm| tadevAha-'taM jahA' tadyathA-prathamam ' uppAyapuvvaM ' utpAdapUrvam-atra sarvadravyANAM paryavANAM cotpAdabhAvamaGgIkRtya prajJApanA kRtA / asya padaparimANameka kottiH| dvitIyam'aggeNIyaM' agreNIyam-atrahi sarveSAM dravyANAM paryavANAM jIvavizeSANAM ca agraMparimANa varNyate ityata idaM pUrvamagreNIyam / atra paNNavatilakSANi padAni snti| tRtIyaM 'vIriyaM' vIryapravAdam, atra karmasahitAnAM tadrahitAnAM ca jAvAjIvAnAM vIrya procyate itytoviirypvaadmetducyte| asya padaparimANaM saptatilakSAtmakam / caturtham-'atthinatthippavAyaM' astinAstipravAdam-yadyalloke yathA'sti yathA vA nAsti athavA syAdvAdAbhiprAyeNa tadevAsti tadeva nAsti ityevaM __ aba dRSTivAda kA jo tIsarAbheda pUrvagata hai usake svarUpa ke viSaya meM ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! pUrvagata kA kyA svarUpa hai? uttarapUrvagata14caudaha prakAra kA hai| usake prakAra ye haiM-utpAdapUrva isameM samasta dravyoM aura paryAyoM kI utpAdabhAva ko lekara prarUpaNA kI hai| isake pado kA parimANa eka koTi kA hai arthAt isameM eka karoDa pada haiN| agraNIyapUrvaisameM samasta dravyoM paryAyoM aura jIva-vizeSoM kA parimANa varNia huA hai| isameM chiyAnave 96 lAkha pada hai| vIryapravAdapUrva-isa meM karma rahita aura karma sahita jIvoM kI tathA ajIvoM kI zakti kA kathana hai| isameM sattara 70 lAkha pada haiM 3 // astinAstipUrva-isameM jo 2 vastu loka meM nisa prakAra se astirUpa hai athavA jisa prakAra se nAstirUpa haiM isakA kathana have daSTivAdanA trIjA bheda pUrvagatanuM svarUpa jANavAne mATe ziSya pUche che- he bhadaMtA pUrvagatanuM svarUpa kevuM che ? uttara pUrvagatanA 14 bheda che te A pramANe cha-(1)utpAda parva-tamA samasta dravyo bhane paryAyanI utpAdanAvanI dRSTiye 4359 / / 42pAmA mAvI cha. (2) agreNIyapUrva-tamA samasta dravyo, pAyo bhane pavi. zeSAnu prie| ma 10yu cha. tabhai 86 am 56 che. (3) vIyapravAdapUrva-temA karma rahita ane karmasahita chanI tathA ajInI zakitanuM varNana karyuM che. temAM 70 lA5 56 cha. (4) astinAstiparva-tamA 22 12tuma somA re vidyamAna che athavA je prakAre nAstirUpa [avidyamAna che tenuM kathana karyuM che. athavA zrI samavAyAMga sUtra Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 samavAyAGgasatre pravadati yattat / atra padaparimANaM paSTilakSAtmakam / paJcamaM 'nANappavAyaM' jJAnapravAdam / atra matyAdInAM paJcAnAM jJAnAnAM bhedaprarUpaNA yasmAdasti, tasmAdidaM pUrva jJAnapravAdamucyate / atra pdprimaannmekpdnyuunaikaakottiH| SaSThaM 'saccappavAyaM' satyapravAdam-satyaM-saMyamaH-satyavacanaM vA, tadyatra sabhedaM sapratipakSaM ca varNyate tatsatyapravAdam, tasya padaparimANaM ghdddhikaikkottiH| saptamam-'AyappavAyaM' Atma. pravAdam-yatra nayadarzanapUrvakamAtmA'nekadhA varNyate tat / tasya padasaMkhyA ssddvishtikottiprmaannaa| aSTamaM 'kammappavAya' karmapavAdam-jJAnAvaraNIyAdikamaSTavidhaM karma yatra prakRtisthityanubhAgamadezAdibhirmeMderitaraizcottarottarabhedairvarNyate tat / padaparimANaM cAsya ekAkoTirazItizca sahasrANi | navama-'paJcakkhANappavAya' prtyaahai| athavA syAdvAda-siddhAnta ke abhiprAya se jo vastu astirUpa hai vahI vastu nAstirUpa bhI hai so aisA kyoM hai isa viSaya kA vicAra hai| isake padoM A parimANa sATha 60 lAkha haiM 4 / jJAnapravAdapUrva-isameM mati Adi 5 ke bhedoM kI prarUpaNA hai| isake padoM kA parimANa eka pada kama eka karoDa hai 5 / satyapravAdapUrva- isameM satya-saMyama athavA satyavacana apane bheda aura pratipakSa sahita varNita huA hai| isameM padoM kA parimANa eka karoDa 6chaha hai| AtmapavAdapUrva-isameM nayasiddhAnta ko lekara AtmA kA aneka prakAra se varNana kiyA gayA hai| isameM chabIsa 26 karoDa pada hai 7) karma pravAdapUrva-isameM jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAra ke karmoM kA varNana prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezabaMdha ina cAra baMdhoM ko aura inake aura bhI uttarottara bheda prabhedoM lekara kiyA gayA hai| isameM eka karoDa assI syAdvAda siddhAMta anusAra je vastuo astirUpa (vidyamAna) che e ja vastuo nAstirUpa paNa che" evuM zA mATe che te viSaya samajAvyo che temAM 60 lAkha pada che jJAnapravAdapUrva-tamA bhatijJAna mAha pAMya jJAnAnI pra35 40 cha tebhA pahanu prabhA 24 4217mA me chu cha. (6)satyapravAdaparva-temA satya-sayama athavA satyavacananuM temane bhedo tathA prati pakSI sahita varNana karyuM che. temAM eka karoDa mane cha phe| che. (7) AtmapravAdapUrva-temA nayamitane manudakSAne bhane prAre AtmAnu 15 - 4thu che. temA chviis42|7 56 cha. (8) karmapravAdapUrva-temAM jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAranAM karmonuM prakRti, sthiti, anubhAga, ane pradezabaMdha, e cAra ba ne tathA temanA bIjA uttarottara bhedaprabhedone anulakSIne varNana karyuM tabhA me roDa meM sI 2 56 che. pratyAkhyAnamavAdaparva-tamA samasta pratyA. zrI samavAyAMga sUtra Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazANasvarUpanirUpaNam khyAnapavAdam-atra yataH sarvapratyAkhyAnasvarUpaM varNyate'ta idaM pratyAkhyAnapavA. damucyate / atra padasaMkhyA caturazItilakSANi / dazamaM-'vijANuppAvAya' vidyA. nupavAdam, vidyAnubhavAde'ne ke vidyAtizayA varNitAH / tasya padaparimANamekA koTidazacalakSANi / ekAdazam 'abajhaM' abandhyambanthya-niSphalam, na bandhya. mabandhyaM saphalamityarthaH, atra hi sarve jJAnatapaH-saMyamayogAH zubhaphalena saphalA varNyante, aprazastAzca pramAdAdikAH sarve'zubhaphalA vayente / ata idamabandhyamucyate / asya padaparimANaM par3a viMzatikoTiparimitam / dvAdazaM 'pANAU' prANAyu:atra AyuSaH prANasya ca varNanaM sabhedamupadazyante, tathA anye'pi ca prANA upadaryante / asya padaparimANamekA koTi: SaTpaJcAzaccalakSANi / trayodazaM 'kiri. yAvisAlaM' kriyAvizAlaM-kriyAH kAyikyAdayaH saMyamakriyAcchanda kriyAdayazca, tAbhirvizAlaM-vistIrNa yattat / asya padaparimANaM nkottyH| caturdazaM 'lokavidusAraM' lokabindusAram-idaM cAsmina loke zrutaloke vA bindurivAkSarasya 80 hajAra pada haiM 8aa pratyAkhyAnapravAdapUrva-isa meM samastapatyAkhyAnoM ke svarUpa kA varNana kiyA gayA hai| isake padoM kI saMkhyA caurAsI 84 lAkha 9haiN| vidyAnupravAdapUrva-isameM vidyAoM ke aneka atizayoM kA varNana kiyA gayA hai| isameM eka karoDa dasa 10lAkha pada hai10) avandhyapUrva-isameM jJAna, tapa ora saMyamayoga ye-saba zubha phala vAle haiM aura aprazasta pramAda Adika azubha phalavAle hote haiM isa viSaya kA varNana hai| isake padoM kA parimANa chavIsa26 karoDa hai 11 // prANAyupUrva-isameM Ayu aura prANoM kA bheda sahita varNana hai| tathA aura bhI prANa isameM kahe gaye haiN| isake padoM kI saMkhyA eka karoDa chappana 56lAkha hai12| kriyAvizAla pUrva-isameM kAyikI Adi kriyAoM kA, saMyama kriyAoM kA, aura chaMdakriyAo kA vistRta varNana hai| isameM 9karoDa pada haiN13| lokabindusAra-akSara kI bhyAnAnA 135nuna iyu cha. tamA 8400000 (84 tA5) 54 che. (10) vidyAnupravAdaparva-tamA vidyAmAnA bhane atizayonu 1 na yu cha.tamA 426sa aum 56 cha. (11) abandhyapUrva-tabhA jJAna, ta5 bhane sNymyo| zubhama jAyA hoya che. ane aprazasta pramAda Adi azubhaphaLadAyI hoya che, e viSaya samajAvyuM che. (12) prANAyupUrva-tamA mAyu bhane prANonu tamanA ne sahita 1 na yu che. tathA bIjAM prANa paNa temAM batAvyA che. temAM eka karoDa ane chappana lAkha pado che. (13) kriyAvizAlapUrva-tamA thi: mAhiyA mAnu sayama DiyAmAnu, bhane yAsAnu vistRta varNana che. temA 8 47 56 cha. (14) lokabindusAra zrI samavAyAMga sUtra Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 samavAyAGgasUtre sarvottama miti, sarvAkSarasannipAtapratiSThitatvena lokavindusAramucyate / asya pdprimaannmrddhtryodshkottyH| 'uppAyapuvvassa NaM' utpAdapUrvasya khalu 'dasa' daza 'vatthU' vastUni, nizcitArthAdhikArapratibaddho'dhyayanasadRzo granthavizeSo vastuprocyate, 'pannattA' prajJaptAni, tathA 'cattAri' catvAri 'cUliyAvatthU' cUlikAvastUni-cUDA iva caDAH, iha dRSTivAde parikarmasUtrapUrvagatAnuyogeSvanuktArthAnAM saMgrahaparA granthapaddhatayazcaDAzabdenAbhidhIyante, caDA eva cUlikAH, DalayorekatvasmaraNAt, tAsAM vastUni / 'aggeNiyassa' agreNIyasya khalu 'puvvassa' pUrvasya 'codasavatthU' caturdaza vastUni 'paNNattA' prajJaptAni, tathA 'bArasa' dvAdaza 'caliyAvatthU' cUlikAvastUni 'pannattAI' prajJaptAni / 'vIriyappavAyassa NaM puvassa' vIryapravAdasya khalu pUrvasya 'aTTavatthU' aSTavastUni 'pannattAI' prajJaptAni, tathA 'aTTha' aSTa ' cUliyAvatthU' calikAvastUni 'paNNattAI' prajJaptAni / 'atthiNatthippavAyassa NaM puvassa' asti nAstipravAdasya khalu pUrvasya 'aTThArasavatthU' aSTAdazavastUni 'paNNattA' prajJaptAni, tathA 'dasa' daza 'caliyAvatthU' cUlikAvastUni 'paNNattAI' prajJaptAni / 'nANappabindu kI taraha yaha isa loka meM athavA zrutaloka meM sarvottama hai tathA samasta akSaroM ke sannipAti saMbaMdha-ye yaha pratiSThita yukta hai| isake padoM kA parimANa sADhe bAraha 12 karoDa kA hai14| utpAdapUrva kI daza vastue~-nizcita adhikAra se pratibaddha dasa adhyayanarUpa haiN| tathA cAra cUlikA vastue~ 4 haiN| cUlikA vastue~ ve grantha paddhatiyAM haiM ki jinameM dRSTivAda, parikarma, sUtra, pUrvagata aura adhyayana inameM nahIM kahe gaye viSaya kA saMgraha kiyA gayA hai| inakI jo vastue~ haiM ve cUlikA vastue~ haiN| agreNIyapUrva kI caudahavastue~ haiM aura 12 cUlikA vastue~ haiN| vIryapravAdapUrva kI ATha vastue~ haiM aura ATha hI cUlikA vastue~ haiN| asti nAstipavAdapUrva kI 18 vastue~ haiM aura dasa cUlikA vastue~ haiN| jJAnapravAdapUrva kI 12vastue akSaranAM bindunI jema te AlekamAM athavA zrutalekamAM sarvottama che. samasta akSa renA sannipAti saMbaMdhathI te prati Thata yukata che temAM 12 karoDa pa0 lAkha pada che. utpAda pUrvanI dasa vastuo cokkasa varNanathI pratibaddha dasa adhyayana rUpa che, tathA cAra cUlikAvastuo che. cUlikA vastuo evI granthapaddhati che ke jemAM daSTivAda, parikarma, sUtra, pUrvagata ane adhyayanamAM nahIM kahevAyelA viSayane saMgraha karAze che. temAM AvatI je vastuo che temane cUlikAvastuo kahe che. aNIya pUrvanI cauda vastuo che. ane bAra cUlikAvastuo che-vIryapravAda pUrvanI ATha vastuo che ane ATha ja cUlikAvastuo che.-aritanAsti pravAda pUrvanI 18 vastuo che. zrI samavAyAMga sUtra Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam 867 " vAyassa NaM puvtrassa' jJAnapravAdasya khalu pUrvasya 'bArasavatthU paNNattA dvAdaza vastUni prajJaptAni / 'saccappavAyassa NaM puvvassa' satyapravAdasya khalu pUrvasya 'do vatthU paNNattAI' dve vastUni prajJapte | 'AyappavAyassa NaM puvvassa' atmapravAdasya khalu pUrvasya 'solasa vatthU paNNattAI' SoDazavastUni prajJaptAni / 'kamma pavAya puvyassa NaM' karmapravAdapUrvasya khalu 'tIsaM vatthU paNNattAI' triMzadavastUni prajJaptAni / 'paJccakkhANassa NaM puvvassa' pratyAkhyAnasya khalu pUrvasya 'vIsaM vatthU paNNattAI' viMzatirvastuni prajJaptAni / 'vijjANuSpavAyarasa NaM puvvassa' vidyAnupravAdasya khalu pUrvasya 'pannarasa vatthU paNNattAI' paJcadazavastUni prajJaptAni / 'avajhassa NaM puvvassa' abandhyasya khalu pUrvasya 'bArasa vatthU paNNattAI' dvAdazavastUni prajJatAni / 'pANAussa NaM pubvassa' prANAyuSaH khalu pUrvasya 'terasavatthU' trayodaza vastUni 'paNNattAI' prajJaptAni / 'kiriyAvisAlassa NaM puvvassa' kriyAvizAlasya khalu pUrvasya 'tIsaM vatthU paNNattAI' triMzavastUni prajJaptAni / 'logabiMdusArassa NaM puvassa' lokabindusArasya khalu pUrvasya 'paNavIsaM vatthU paNNattAI' paJcaviM zatistUni prajJaptAni / etadeva saMkSepeNAha - " dasa codasa aTTa aTThAraseva bArasaduve ya vatthUNi / solasa tIsA vIsA pannarasa aNuSpavAyammi ||1|| bArasa ekArasame vArasame terasevavatthUNi / tIsA puNa terasame caudasame paNavIsAo || 2 || haiN| satyapravAdapUrva kI do vastue~ haiN| AtmapravAdapUrva kI 16 vastue~ haiN| karmapravAda pUrva kI 30 vastue~ haiN| pratyAkhyAnapravAdapUrva kI 20 vastue haiN| vidyA pravAdapUrva kI 15 vastue~ haiN| avadhyamavAdapUrva kI 12vastue~ haiN| mANAyupravAdhapUrva kI 13 vastue~ haiN| kriyAvizAlapUrva kI 30 vastue~ haiN| lokavindusArapUrva kI 25 vastue~ haiN| isI viSaya ko sUtrakAra ne "dasa cohasa" ityAdi 3 gAthAoM dvArA saMkSepa meM dikhalAyA hai| yaha pUrvagata kA svarUpa haiN| ane dasa cUlikAvastu che. jJAnapravAdapUrvAMnI 12 vastue che. satyapravAdapUrvanI e vastuMe che. AtmapravAdapU`mI 16 vastuo che. kama pravAdapUrva'nI 30 vastue che. pratyAkhyAnapU* vanI 20 vastue che. vidyAnupravAdapUrva nI 15 vastue che. akha`dhyapravAdapUrva nI 12 vastuo che. prANAyu pravAdapUrvanI 13 vastue che. kriyAvizAla pUrvInI 30 vastue che. leAkajindusaar pUrvanI 25 vstuo| che, yA viSayane sUtraa "dasa coisa" ityAhi traNa gAthAo dvArA saMkSiptamAM batAvela che. pUgatanuM A prakAranuM svarUpa che. zrI samavAyAMga sUtra Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre %3 chAyA-daza caturdazASTASTAdazaiva dvAdaza dve ca vastUni / SoDaza trizad viMzatiH paJcadazAnupravAde / / 1 / / dvAdazaikAdaze dvAdaze trayodazaivavastUni / triMzatpunastrayodaze caturdaze paJcaviMzatiH // 2 // tathA-"cattAriduvAlasa aTTa ceca dasa ceva cUlavatthUNi / __ AillANa cauNDaM cUliAo sesANaM cUliyANatthi // 3 // chAyA-catvAri dvAdazASTa caiva daza caiva cUlikAvaratUni / __AdimAnAM caturNA cUlikA zeSANAM cUlikA na snti||3||iti / upasaMharannAha--'se zaM puvvagayaM' tadetatpUrvagatam / / atha caturthabhedamAha-'se kiM taM aNuoge' athako'sAvanuyogaH? uttarayati'aNuoge' anuyogaH-anukUlo'nurUpo vA yogaH, sUtrasya svAbhidheyena saha saMbandho'nuyogaH,sa 'duvihe paNatte' dvividhaH prajJaptaH, dvaividhyamevAha 'taM jahA ityAdinA 'taM jahA' tadyathA 'mUlapaDhamANuoge ya' gaMDiyANuoge ya mUlaprathamAnuyogazca gIDakAnuyogazca / tatra punaH pRcchati-se kiM taM mUlapar3hamANuoge' atha ko'sau mUla. prathamAnuyogaH? uttarapati-'ettha NaM' atra khalu mUlaprathamAnuyoge iti pareNAnvayaH, 'arahaMtANaM bhagavaMtANaM' arhatAM bhagavatAM 'pUvabhavA' pUrvabhavAH pUrvajanmAni 'devalogagamaNANi devalokagamanAni 'AuM' AyuH'cavaNANi' cyavanAni 'jammaNANi' janmAni ca 'abhiseyA' abhiSekAH 'rAyavarasirIo' rAjavarazriyaH 'sIyAo' zivikAH 'pavvajjAoM' pravrajyAH 'tavA ya' tapAMsi ca 'bhattAI' bhaktAni 'kevalaNANuppA____ aba dRSTivAda kA jo cauthA bheda anuyoga hai usake svarUpa ke viSaya meM ziSya pUchatA hai ki he bhadaMta ! anuyoga kA kyA svarUpa hai ? uttarasUtra kA apane vAcyArtha ke sAtha jo saMbaMdha hai usakA nAma anuyoga hai| yaha anuyoga do prakAra kA kahA gayA hai| jaise-mUlaprathamAnuyoga aura gnnddikaanuyog| vaha mUla prathamAnuyoga kyA hai ? uttara-mUlaprathamAnuyoga meM ahaMta bhagavaMtoM ke pUrvajanma devaloka gamana, Ayu cyavana, janma, abhiSeka, rAjavaralakSmI, zibikAe~, pravrajyAe~, tapasyAe~, bhakta, kevalajJAna kI have daSTivAdanA anuyAga nAmanA cothA bhedanuM svarUpa samajavAne mATe ziSya pUche che-hebhadanta ! anuMyeganuM svarUpa kevuM che? uttara-sUtrane pitAnA vAgyAthanI sAthe je saMbaMdha hoya che tenuM nAma anuga che. te anuganA nIce pramANe be prakAra che-(1)mUlaprathamAnuM vega ane(2)gaDikAnaga. te mUlaprathamAnuMyoganuM kevuM svarUpa che? uttara-mUlaprathamAnugamAM ahata bhagavAnanA pUrvajanma, devalokagamana, Ayu25vn. ma, maniSedha, 2012sabhI, zimiyA, pratrayAyo tapasyA-so, mata, zrI samavAyAMga sUtra Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam yAya' kevalajJAnotpAtAzca, 'titthapavattaNANi ya' tIrthapravarttanAni ca 'saMghayaNaM' saMhananaM 'saMThANaM' saMsthAnam 'uccattaM' uccatvam 'AuM' AyuH 'vannavibhAgo' varNavibhAgaH 'sIsA' ziSyAH gaNAH 'gaNaharA ya' gaNadharAzca 'anjA' AryAH 'pavattaNIo' pravattinyaH 'saMghassa cauvvihassa jaMbAvi parimANaM' saMghasya caturvidhasya yadvA'piparimANam, 'jiNamaNapajjavaohinANasammatta suyanANiNo ya' jina mana:-paryavAvadhijJAnasamastazrutajJAninazca-jinAH ke valinaH, mana:-paryavAvadhijJAne ca samastazrutajJAna ca manaH paryavAvadhijJAnasamastazrutajJAnAni, tAni santi yeSAM te manaHparyavAvadhijJAnasamyakazrutajJAninaH-jinAzca manaHparyavadhijJAnasamastazrutajJAninazceti dvandvaH, 'vAI' vAdinaH 'aNuttaragaI ya' anuttaragatayazca tathA 'jattiyA' yAvantaH 'siddhA' siddhAH 'pAovagayA ya' pAdapopagatAca, tathA-'je jahiM ye yatra 'jattiyAI bhattAI' yAvanti bhaktAni 'cheyaittA' chedayitvA 'aMtagaDA' antakRtaH 'muNivaruttamA' munivarottamAH 'tamarayaoghavippamukkA' tamoraja oghavipramuktAH-tamo'jJAnameva raja iva malinAkArakatvAt , tasya oghaH samUhastato vipramuktAH sahitAH santaH 'siddhipahaM' siddhipathaM-=muktimArgam, kIdRzaM muktimArgam ? 'aNuttaraM' anuttaram-pradhAnaM punarAgamanarahitvAt 'pattA ya' prAptAzca, 'ee' ete-uparinirdiSTAH 'aNNeya' anye ca-ata itare ca 'ebamAiyA' eva mAdikAH-evaM rUpAH bhAvAH jIvAdipadArthA yathA bhagavatA 'kahiA' kathitAstathA 'AghavijaMti' AkhyAyante-sAmAnyatayA vizeSatayA vA kathyante 'paNNavijaMti' utpatti, tIrthapravartana, saMhanana, saMsthAna, uccatva, Ayu, varNavibhAga, ziSya, gaNa, gaNadhara, Arya, pravartinI, caturvidha saMdha kA parimANa, jina-kevalajJAnI, abadhijJAnI, samastazruta ke pAThI, vAdI, anuttara vimAnoM meM gamana, pAdapopagamana-saMthArA dhAraNa kara jitane siddha hue haiM ve, tathA jahAM para jitane bhaktoM kA anazanadvArA chedana karake jitane munivarottama aura rajaH samUha se rahita hote hue anuttara-punarAgamanarahita-mukti marga ko prApta hue haiM ve saba varNita hue haiN| tathA ina viSayoM ke atirikta jo inhIM kevaLajJAnanI prApti, tIrthapravartana sahanata, saMsthAna, uccatva, Ayu, varNavibhAga, ziSyA, ga, gadhare, mAyaH, pravRtti nI, yatuvidha sadhanu pramANa, ni-zAnI, mana:pavajJAnI, avadhijJAnI, samastazrutanA sii, pAhI, anuttara vimAne mAM gamana, pAdapopagamana sa thAra dhAraNa karIne siddhagati pAmelA siddho, tathA karmonuM anazana dvArA chedana karIne jeTalA munivaroe kamarajathI rahita thaIne anuttara-punarAgamana rahita-muktimAne prApta karyo che te badhA viSayonuM varNana karyuM che. tathA te viSaya sivAyanAM paNa temanA jevA bIjA je je viSaya che. temanuM paNa A mUla pratha zrI samavAyAMga sUtra Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre prajJApyante vacanaparyAyeNa nAmAdibhedena vA kathyante 'parUvijjaMti' prarUpyante= svaparUpataH kathyante, dayante upamAnopameyabhAvAdibhiH kathyante, nidaryante = parAnukampayA bhavyakalyANApekSayA vA nizcayena punaH punadayante, upadayante= upanayanigamanAbhyAM sakalanayAbhimAyato vA niHzaGka ziSyavuddhau vyavasthApyante / 'se taM mUlapaDhamANuoge' sa eSa mUlaprathamAnuyogaH / 'se kiMtaM gaMDiyANuoge' athako'sau gaNDikAnuyogaH? 'gaMDiyANuoge' gaNDikAnuyogaH-ekavaktavyatArthA 'dhikArAnugatAvAkyapaddhatayo gaNDikAstAsAmanuyogo'rthakathanavidhisaNDikAnuyogaH, sa 'aNegavihe' anekavidhaH 'paNNatte' prajJaptaH-kathitaH, 'taM jahA' tadyathA'kulagaragaMDiyAo' kulakaragaNDikAH-atra kulakarANAM vimalabAhanAdInAM pUrva viSayoM jaise dUsare viSaya haiM ve bhI isa mUlaprathamAnuyoga meM sAmAnya vizeSarUpa se varNita kiye gaye haiN| prajJApita hue haiM, prarUpita hue haiN| upamAna upameya bhAvAdi dvArA spaSTa kiye gaye haiN| bAra2, bhavyajano ke kalyANa kI bhAvanA se athavA anyajanoM kI anukaMpA se kathita kiye gaye hai| upanayanigamanoM se athavA samastanayoM ke abhimAya se niHzaMka-vinA kisI saMdeha ke-ziSyajanoM kI buddhi meM sthApita kiye gaye haiN| isa prakAra se yaha mUla prathamAnuyAga kA svarUpa hai| he bhadaMta ! gaMDikAnuyoga kA kyA svarUpa hai ? uttara-gaMDikAnuyoga aneka prakAra kA kahA gayA hai| jaise-eka hI viSaya ko lekara jisameM vicAradhArA calatI hai arthAtekavaktavyatA vAle arthAdhikAra se yukta jo vAkyapaddhatiyAM haiM ve gaMDikA kahalAtI hai| ye gaMDikAe~ aneka prakAra kI hotI hai| ina gaMDikAoM ke artha kI jo kathanavidhi hai vaha gaMDikAnuyoga hai| yaha gaDikAnuyoga bhI vividha prakAra kA hotA hai| jaise-kulakaragaDikA-isameM vimalavAhana Adi mAnugamAM sAmAnya tathA vizeSa prakAre varNana thayuM che, prajJApita thayA che, prarUpita thayA che, upamAna upameya bhAvAdi dvArA spaSTIkaraNa karAyuM che, bhavyajInA kalyA ne mATe athavA anya jIvonI anukaMpAthI temanuM vAraMvAra kathana karAyuM che, upanaya nigamanethI athavA samasta nAnA pramANathI niHzaMkapaNe-saMdehane sthAna na rahe te rIte-ziSyane te samajAvavAmAM Avela che. A mUlaprathamAnuganuM A prakAranuM svarUpa che. he bhadata ! caMDikAnuganuM kevuM svarUpa che ? gaMDikAnuyoga aneka prakArano che, eka ja viSayane anulakSIne jemAM vicAraghAsa cAle che eTale ke eka vakatavyatAvALA arthAdhikArathI yukata je vAkyapaddhati che temane caMDikA kahe che. te gaMDikAo aneka prakAranI hoya che. te gaMDikAonA arthanI je kathanavidhi che tenuM nAma caMDikAnuga che. A caMDikAnuga paNa vividha prAranA DAya che. 2 (1) kulakaragaMDikA-tamA vimAna mazinA zrI samavAyAMga sUtra Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvaboMdhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam janmAdInyabhidhIyante / 'titthagaragaMDiyAo' tIrthakaragaNDikAH 'gaNaharagaMDiyAo' gaNadharagaNDikA: 'cakaharagaMDiyAo' cakradharagaNDikAH-Asu gaNDisu tIrthakaragaNadharacakravartinAM pUrvajanmAdInyabhidhIyante / 'dasAragaMDiyAo' dazAhagaNDikAH-samudravijayAdi vAsudevAntAnAmatra pUrvajanmAdivarNanam / evamevetaragaNDikAsvapi ttattadvarNanaM vijJeyam / 'baladevagaMDiyAno' baladevagaNDikAH 'vAsudevagaMDiyAo' vAsudevagaNDikAH 'harivaMsagaMDiyAo' harivaMzagaNDikAH,'tavokammagaMDiyAo' tapaHkarmagaNDikAH 'citaMtaragaMDiyAno' citrAntaragaNDikAH-citrAH-anekArthAH--antare-RSabhAjitatIrthakRtorantare yA gaNDikAstAzcitrAntaragaNDikAH, ayaM bhAvaH-RSabhAjitanAthayorantare ye zeSagatigamanarahitAstadvaMzajA nRpAsteSAM zivagatyanuttaropapAta. prAptipratipAdikA gaNDikAzcitrAntaragaNDikA abhidhiiynte| tathA ussappiNIgaMDiyAo' utsarpiNIgaNDikAH 'osappiNIgaMDiyAo , avasapiNIgaNDikAH, tathA ' amaranaratiriyanirayagaigamaNavivihapariyaTTaNANuyoge' amaranaratiryanirayagatigamanavividhaparyaTanAnuyoga : amaranaraniryanirayagatiSu yad gamanAni tatra vividhAni yAni paryaTanAni paribhramaNAni tevAkulakaroM ke pUrvajanma Adika kA kathana kiyA jAtA hai| tIrthakaragaDikAisameM tIrthakara ke pUrvajanma Adi kA, gaNadharagaMDikA-isameM gaNadharoM ke pUrvajanma AdikA, cakradharagaMDikA-isameM cakravartiyoM ke pUrvajanma Adi kA, dazAhagaMDikA-isameM samudravijaya se lekara bAsudevoM ke pUrvajanma Adi kA varNana kiyA gayA hotA hai| isI taraha se dUsarI gaMDikAoM meM bhI usa usa prakAra kA varNana kiyA gayA jAnanA caahiye| jaise-baladevagaMDikA, vAsudevagaMDikA, harivaMzagaMDikA, tapaHkarmagaDikA, citrAntaragaMDikA, utsapiNIgaMDikA, avasarpiNIgaMDikA tathA amara, nara, tiryaJca, niraya-ina cAra gatiyoM meM jo gamana hai una gamanoM meM jo vividha paryaTana haiN| 4-5 mahinu na cha. (2) tIrthaMkaragaMDikA-tamA tA"zanA pUnaHma sAnu, (3) gaNadharagaMDikA-temA dharAnA pUma mAninu, (4) cakradharagaMDikA-tamA yati yAnA pUnama mAni, (5) dshaahgNddikaatemAM samudravijayathI laIne vAsudevanA pUrvajanma AdinuM varNana karavAmAM AvyuM che. e ja pramANe bIjI caMDikAomAM paNa te te prakAranAM varNana karyA che. jema ke baladevacaMDikA, vAsudevacaMDikA, harivaMzacaMDikA tA:karmacaMDikA, citrAntara gaMDikA, utsapiNI gaDil, 2avasapiNI 31, tathA abha2 (3) na2, tiyaya, nA24I, e cAra gatithomAM je gamana thAya che ane e gamanamAM je vividha paryaTana (pari. zrI samavAyAMga sUtra Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasatre manuyoga: kathana vidhiH, iti 'evamAiyAo' evamAdikAH 'gaMDiyAo' gaNDikAH 'Apavijjati' AkhyAyante 'paNNavinaMti' prajJApyante, 'parUvijaMti, prarUpyante, 'daMsignaMti' dayante, 'nidaMsijnaMti' nidarzyante, 'upadaMsijjati' upadayante / 'se taM gaMDiyANuyoge' sa eSa gnnddikaanuyogH| atha paJcamaM bhedamAha-'se kiMtaM cUliyAo' atha kAstAzcalikAH? uttarayati-'jaNNaM' yatkhalu 'AillANaM cauNhaM puvvANaM' AdimAnAM catuNI pUrvANAm-utpAdAdimArabhyAstinAsti pravAdAntAnAM catuNAM pUrvANAM 'cUliyAo' 'cUlikAH santi, tathA 'sesAI puvvAiM acUliyAI paribhramaNa hai-unake kathana kI vidhi isa prakAra gaMDikAnuyoga meM ina gaMDikAoM kA tathA isa taraha kI aura bhI dUsarI gaMDikAoM kA sAmAnya vize SarUpa se kathana hai unakI prakhvaNA hai| "daMsijjaMti, nidaMsijjati upadaM sijjaMti" ina padoM kA artha pahile spaSTa kiyA jA cukA hai| yahI gaNDikAnuyoga hai| tAtparya kahane kA yaha hai jisa nAmakI jo gaMDikA hai usameM usI viSaya kA pUrNarUpa se varNana hai| citrAntaragaMDikA meM RSabhadeva aura aMjitanAya ke antarAla meM jo unake vaMzaja nRpa hue hai unakI zivagati prApti kA varNana tathA anuttara vimAnoM meM utpatti kA kathana hai| isa prakAra yaha gaDikAnuyoga hai| ___ dRSTivAda kA jo pAMcavAM bheda cUlikA hai usake viSayameM ziSya pUchatA hai he bhadaMta ! cUlikA kA kyA svarUpa hai ? uttara-utpAdapUrva se lekara astinAstipravAda pUrvataka ke cAra pUrvo kI cUlikAe~ haiN| bAkI ke puNe bhramaNa thAya che temanuM kathana paNa te prakAranI gaMDikAomAM karavAmAM AvyuM che. uparokata gaMDikAo tathA temanA jevI bIjI caMDikAonuM kathana paNa gaMDikAnuM yogamA sAmAnya tathA vizeSa35 thayu cha, 'parUvijjaMti, daMsijjaMti, nidasijja,ti, uvasijjaMti, mA pahanA atha gaNa spaSTa 42vAmA mAvyA che. gaDikAnuye ganuM A prakAranuM svarUpa che. kahevAnuM tAtparya e che ke je nAmanI je gaMDikA hoya che temAM te viSayanuM purepuruM varNana karyuM hoya che. citrAntara gaMDi kAmAM rASabhanAtha ane ajitanAthanA vacagALAnA kALamAM temanA vaMzaja je nRpe thayA che temanI zivagati prAptinuM tathA anuttara vicAmAM utpattinuM kathana karyuM che. caMDikAnuga A prakAra che. ' have dRSTivAdanA pAMcamAM cUlikA nAmanA bheda viSe ziva pUche che-ke che mata ! yUlinu OM 2135 cha ? uttara-utpAdapUrvathI laIne atinArita pravAda pUrva sudhInA cAra pUrvane cUlikAo che. bAkInAM pUrvonI cUlikAo nathI. cUlikAnuM e prakAranuM svarUpa che. zrI samavAyAMga sUtra Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgasvarUpanirUpaNam zeSANi pUrvANi acUlikAni santi, 'se taM cUliyAo' tA etAlikAH 'diTTivAyarasa NaM' dRSTivAdasya khalu 'paritA' parItAH = saMkhyeyAH 'vAyaNA' vAcanA: 'saMkhejA aNuogadArA' saMkhyeyAnyanuyogadvArANi 'saMkhejjAo paDibattIo' saMkhyeyAH pratipattayaH, 'saMkhejjAzro' saMkhyeyAH 'nijattIo' niryuktayaH 'saMkhejjA silogA' saMkhyeyAH, zlokAH, 'saMkhejjAo saMgahaNIo' saMkhyeyAH saMgrahaNyaH, ' se NaM' sa khalu = dRSTivAdaH khalu 'aMgaDayAe' aGgArthatayA 'bArasame aMge' dvAdazamaGgam, atra 'eMge suyakkhaMdhe' ekaH zrutaskandhaH 'caudasapubvAI' catudezapUrvANi 'saMkhejjA vatthU' saMkhyeyAni vastUni 'saMkhejjA cUlavatthU' saMkhyeyAni calavastUni, 'saMkhejjA pAhuDA' saMkhyeyAni prAbhRtAni = granthAMza vizeSAH 'saMkhejjA pAhuDapAhuDA' saMkhyeyAni mAbhRtamAbhRtAni=prAbhRtasya - granthAMzavizeSasya prAbhRtAni=aMzavizeSAH prAbhRtaprAbhRtAni 'saMkhejjAo' saMkhyeyAH 'pAhuDiyAo' prAbhRtikAH 'saMkhejjAo pAhuDapAhuDiyAo' saMkhyeyAH prAbhRtamAbhRtikAH, 'saMkhejjAI payasya saharasAI' saMkhyeyAni padazatasahasrANi 'payageNaM' padAgreNa = padaparimANena 'paNNattA' prajJaptAni / tathA'tra 'saMkhejA akkharA' saMkhyeyAnyakSarANi, 'anaMtA gamA' anantA gamAH, 'aNatA pajjavA' anantAH paryavAH 'parittA tasA ' parItA:= asaMkhyAtAstrasAH 'anaMtA thAvarA' anantAH sthAvarAzca santi / uparinirdiSTAH kI cUlikAe~ nahIM hai| yahI cUlikA kA svarUpa hai / dRSTivAda kI saMkhyAta vAcanAe~ haiN| saMkhyAta anuyogadvAra haiN| saMkhyAta pratipattiyAM haiN| saMkhyAta niyuktiyAM haiN| saMkhyAta zloka hai| saMkhyAta saMgrahaNiyAM haiM aMgArtha kI apekSA yaha 12vAM aMga hai| isameM eka zrutaskaMdha hai| caudaha pUrva haiN| saMkhyAta vastue~ haiN| saMkhyAta cUla vastue~ hai| saMkhyAtaprAbhRta hai| grAnthAMza vizeSoM kA nAma prAbhRta haiN| saMkhyAta prAbhRtamAbhRta haiN| granthAMza vizeSa ke jo aMza vizeSa haiM ve prAbhRtaprAbhRta haiN| saMkhyAprAbhRtikAe~ haiN| saMkhyAta prAbhRtaprAbhRtikAe~ haiN| padaparimANa kI apekSA isameM saMkhyAta hajAra pada haiN| saMkhyAta akSara haiM, anaMta gama haiM, anaMta paryAyeM haiM, asaMkhyAta trasa haiM, anaMta sthAvara hai| ye dRSTivAdanI sakhyAta vAcanAe che, sakhyAta anuyAga dvAra che, saMkhyAtapratipattiye che, sakhyAta niyukitayeA che, sakhyAta leAkeA che, ane sakhyAta saMgrahaNiyA che. aMgAnI apekSAe te khAramu aMga che. temAM eka zrutaskaMdha che, cauda pUrva che, sakhyAta vastue che, sayakhata cUlikAvastue che, sakhyAta prAbhUtikAe che, ane sakhyAta prAkRtaprAkRtikAo che. graMthAMzavizeSanu nAma prAbhUta che. granthAMzavizeSAnA je a'za vizaSA heAya che temane prAbhRtaprAmRta kahe che. temAM saMkhyAta hajAra padma che, sakhyAta akSarA che, anata gama che, anaMta paryAya che, asa`khyAta trasa che, ane anaMta zrI samavAyAMga sUtra 873 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 samavAyAGgasUtre sarva 'jiNapaNNattA' jinaprajJaptA bhAvAH 'sa sayA' zAzvatAH-dravyArthatayA'vicchedena pravRttyA nityA:, 'kaDA kRtAH-paryAyArthatayA pratisamayamanyathAtvAvApyA kRtAH 'NibaddhA' nibaddhAHsUtra eva grathitAH, tathA 'NikAiyA' nikAcitAH-niyukta saMgrahaNI hetUdAharaNAdibhiH pratiSThitAzca atra 'ApavijaMti' AkhyAyante 'paNNavijjati' prajJApyante 'parUvijjati' pasAyante 'dasijjati' dayante-upamAnopamayabhAvAdibhiH kathyante, 'nidaMsijjati' nidAnte=parAnukampayA bhavyajanakalyA. NApekSayA vA nizcayena puna:punardazyante, upadazyente=upanayanigananAbhyAM sakalanayAbhimAyato vA ziSyabaddhau niHzaGka vyavasthApyante / saMpati dRSTivAdAgAdhyayanaphalamAha-'se' sA-dRSTivAdAGgasyAdhyetA 'evaM AyA' evamAtmA-asmina bhAvataH samyagadhIte sati evamAtmA bhavati, tadukta kriyApariNAmapariNamanAdAtmaUpara meM nirdiSTa kiye gaye samasta jina prajJapta bhAva dravyArthatA kI apekSA se nitya haiM, paryAyArthatA kI apekSA se anitya haiN| sUtra meM hI grathita hone ke kAraNa nibaddha haiN| niyukti, saMgrahaNI, hetu aura udAharaNa inake dvArA inakI pratiSThA kI gaI hai ataH nikAcita haiN| ina samasta jina prajJapta bhAvoM kA isa sUtra meM sAmAnya aura vizeSa rUpa se kathana hai, parUpaNA hai, upamAna upameya bhAva Adi dvArA inakI puSTi kI gaI hai| dUsare jIvoM kI dayA se athavA bhavyajanoM ke kalyANa kI kAmanA se inheM bAra2 isameM kahA gayA hai| upanaya aura nigamana ina donoM ke athavA sakala nayoM ke abhiprAya ke anusAra ziSyajanoM kI buddhi meM inheM isa taraha sthApita kara diyA hai ki jisase unheM inake viSaya meM kisI bhI prakAra kA saMdeha na rhe| jo isa dRSTicAda aMga kA bhAvasahita adhyayana kara letA hai vaha isa aMga meM kathina kriyArUpa pariNAma se pristhAvara che. uparokata samarata jinaprajJapta bhAve drathArthatAnI apekSAe nitya che, ane paryAyArthatAnI apekSAe anitya che. sUtramAM graMthita hovAne kAraNe nibaddha che, niryukti, sa grahaNIo, hetu ane udAharaNo dvArA temanuM nirUpaNa karAyuM che. tethI te bhAve nikAcita che A badhA jinaprajJapta bhA nuM A sUtramAM sAmAnya tathA vizeSarUpe kathana thayuM che, prarUpaNA thaI che, upamAna upameya bhAvAdi dvArA temanI puSTi karI che. anyajIvo pratyenI anukaMpAthI ane bhavyanA kalyANanI kAmanAthI temanuM vAraMvAra kathana karyuM che upanaya ane nigamana e baMnenA athavA samasta naye nA abhiprAya anusAra ziSyonA magajamAM te evI rIte utAravAmAM AvyA che ke temanA manamAM koI paNa prakArano saMdeha rahe nahIM. je A dRSTivAda aMganuM bhAvapUrvaka adhyayana kare che te A aMgamAM kathita kriyArUpa pariNAmathI paraNamita thavAne kAraNe AtmasvarUpa thaI jAya che. "kriyArUpa sAra vALuM jJAna ja zreyaskara heya zrI samavAyAMga sUtra Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAsvarUpanirUpaNam svarUpo bhavatItyarthaH / evaM 'kriyAsArameva jJAnaM zreyaskara' miti khyApayituM kriyApariNAmamabhidhAya sAMprataM jJAnamadhikRtyAha - ' evaM NAyA' evaM jJAtA, aya bhAvaH idamadhItya sarvapadArthasArthajJAyako bhavati / tathA evaM viSNAyA' evaM vijJAtA - evam = amunA prakAreNa vijJAtA = vividhajJAnavAn bhavati / ' evaM ' anena prakAreNAtra sAdhUnAM 'caraNakaraNaparUvaNA' caraNakaraNamarUpaNA 'Ayavijjai' AkhyAyate / upasaMharannAha - ' se taM diTTivAe' sa eSa dRSTivAda: / ' se ta dubAlasaMge' gaNi piDage' tadetad dvAdazAGgaM gaNipiTakam = AcArAGgAdi dRSTivAdAntadvAdazAGgayukta gaNipiTakarUpaH pravacana puruSa eSa eva vijJeyaH || sU0 191|| 875 sAmprataM dvAdazAGgavirAdhanA''rAdhanAjanitaM traikAlikaM phalamupadarzayati-'icceiyaM dubAlasaMgaM' ityAdi / mUlam - icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM atItakANe anaMtA jIvA ANAe virAhittA cAuraMta saMsArakatAraM aNupariyahiMsu, icceiyaM duvAlasaMga gaNipiDagaM paDuppaNNe kAle parittA jIvA ANAe virAhittA cAuraMta saMsArakaM tAraM aNupariyahaMti, icceiyaM duvAlasaMgaM gaNi ma jAne ke kAraNa usa AtmasvarUpa ho jAtA hai| 'kriyArUpa sAra vAlA jJAna hI zreyaskara hotA hai' isa bAta ko prakaTa karane ke liye kriyA pariNAma kA kathana kara aba jJAna ko lekara sUtrakAra kahate haiM ki jo isakA acchI taraha se adhyayana kara letA hai vaha samasta padArthoM kA jJAtA bana jAtA hai| isa taraha vaha vividha prakAra ke jJAnoM se zobhita hone lagatA hai| isa prakAra se isa sUtra meM sAdhuoM ke caraNa aura karaNa kI prarUpaNA kahI gaI hai| yahI dRSTivAda kA svarUpa hai isa prakAra se gaNipiTaka rUSa dvAdazAMga se - AcArAMga se lekara dRSTivAda taka ke aMgoM se yukta yaha pravacanarUpa puruSa hai aisA jAnanA cAhiye ||sU0 184 // che" e vAtane pragaTa karavAne mATe kriyApariNAmanA ullekha karIne have jJAnI apekSAe sUtrakAra kahe che ke je A aMganu' sArI rIte adhyayana kare che te samasta padArthonA jJAtA banI jAya che. ane e rIte vividha prakAranAM jJAnAthI tenI zAbhA vadhe che. A pramANe A sUtramAM sAdhuenAM caraNa ane karaNanI prarUpaNA karI che. dRSTivAdanuM A prakAranuM svarUpa che. A rIte AcArAMgathI laine dRSTivAda aMga sudhInA bAra aMgeAthI yukata gaNipiTakarUpa dvAdazAMgathI yukata A pravacanarUpa puruSa che sU. 1844 zrI samavAyAMga sUtra Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 samavAyAGgasUtre piDagaM aNAgae kAle aNaMtA jIvA ANAe virAhittA cAuraMtasaMsArakaMtAraM annupriyhissNti| icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM atI. takAle aNaMtA jovA ANAe ArAhittA cAuraMtasaMsAra tAvIi. vaiMsu, evaMpaDuppaNNe'vi, evaM annaage'vi| duvAlasaMge NaMgaNipiDage Na kayAvi Natthi, evaM aNAgae'vi / duvAlasaMge gaM gaNipiDage Na kayAviNatthi, Na kayAvi NAsI, Na kayAvi Na bhavissai, bhuvi ca bhavai ya, bhavissai ya, acale dhuve Niie sAsae akkhae avvae avaTTie Nicce, se jahA NAmae-paMca asthikAyA Na kayAi Na Asi, Na kayAi Natthi, Na kayAi Na bhavissaMti, bhuvi ca, bhavati, ya, bhavissaMti ya, ayalA dhuvA NiiyA sAsayA akkhayA avvayA avaTTiyA NiccA, evAmeva duvAlasaMge gaNipiDage Na kayAi Na Asi, Na kayAi Natthi Na kayAi Na bhavissai ca, ayale dhuve jAva avaTrie Nicce / etthaNaM duvAlasaMge gaNipiDage aNaMtA bhAvA, aNaMtA abhAvA, aNaMtA heU, aNaMtA aheU, aNaMtA kAraNA, aNaMtA akAraNA, aNaMtA jIvA, aNaMtA ajIvA, aNaMtA bhavasiddhiyA, aNaMtA abhavasiddhiyA, aNaMtA siddhA, aNaMtA asiddhA, Aghavijjati, paNNavijaMti, parUvijati, daMsijaMti, nidaMsijjaMti, uvadaMsijati / evaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM iti ||suu0 185 // ___ jo puruSa isa gaNipiTaka rUpa kI ArAdhanA karate haiM, tathA jo isakI virAdhanA karate haiM unheM tInoM kAloM meM-bhUta, bhaviSyat aura vartamAna je puruSa A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI ArAdhanA kare che, tathA je tenI virAdhanA kare che temane traNe kALamAM-bhUta, bhaviSya ane vartamAnamAM kevuM phaLa prApta zrI samavAyAMga sUtra Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazA virAdhanA''rAdhanAjanitaphalanirUpaNam 877 ina tInoM samayoM meM kaisA phala prApta hotA hai, isa vastu ko sUtrakAra prakaTa karate haiM zabdArtha-(icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTakaM-isa dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka kI (ANAe) ajJayA (virAhitA) virAdhya-virAdhanA karake (aNaMtA jIvA atItakAle) anaMtA: jIvAH atItakAle-anaMta jIva bhUtakAla meM(cAuraMtasaMsArakatAraM) cAturanta sasAra kAntAraM cAragati vAlI saMsArarUpa aTavI meM (aNupariyaTisa) anvaparyATanparibhramaNa kiyA hai, (icceiyaM duvAlasaMgapaNiDagaM) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTakaisa dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka kI (paDuppaNNe kAle) pratyuptannakAle-vartamAnakAla meM (parittA-jIbA) paritAH jIvAH-saMkhyAta jIva (ANAe virAhittA)ajJayA virAdhya-AjJA kI virAdhanA karake (cAuraMtasaMsArakaMtAraM) cAturanta saMsAra kAntAraM-vAragatirUpa-saMsAra aTavI meM (aNupariyati) anuparyaTanti-paribhramaNa karate haiN| (icceiya duvAlasagaM gaNipiDagaM) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTakaisa dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka kI (aNAgae kAle)-anAgate kAle-bhaviSyat kAla meM (aNaMtA jIvA) anantA jIvA:-anaMta jIba (ANAe virAhiya AjJayA virAdhya-AjJA kI virAdhanA karake (cAuraMtasaMsArakaMtAraM-cAra thAya che, e bAbata have sUtrakAra batAve che zA-(icceiyaM duvAlasaMga gaNipiDagaM) ityetaMdvAdazAMgaM gaNipiTakamA zA135 NipiTanI (ANAe) ajJayA-majJAnI (virAhittA) virAdhyavirAdhanA 42vAthI ( aNaMtA jIvA atIta kAle)-anaMtAH jIvAH atItakAlelatAmA mana choye (cAuraMtasaMsArakaMtAraM ) cAturantasaMsArakAntAraMyAtivANI sasA2 35o saTavImA (aNupariyaTiMsu) anvaparyATana-parizrama 4yu cha, (inceiyaM duvAlasagaM gaNipiDagaM) ityetam dvAdazAMgaM gaNipiTakaM - 20 Ein35 piTanI (ANAe virAhittA) AjJayA virAdhya-mAjJAnI virAdhanA dharIne (paDuppaNNe kAle) pratyuptannakAle-patamAna mAM (parittA jIvA) parItAHjIvAH-sadhyAta / (cAuraMtasaMsArakaMtAraM) cAturantasaMsArakAntAraM-yA gati35 sA23pI bImA (aNupariyaTRti) anuparyaTanti-parina bhaya 42 che. (icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTaka mA shaa||35 gaNipiTanI (ANAe virAhiya) AjJayA virAdhya-mAjJAnI pirAdhanA 4zana (aNAgae kAle)anAgate kAle-bhaviSyamA (aNaMtA jIvA) anantA jIvAH mananta cAuraMtasaMsArakaMtAraM) cAturantasaMsArakAMtAraM zrI samavAyAMga sUtra Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 samavAyAGgasUtre gatirUpa saMsAra aTavI meM (aNupariyahissaMti) anuparyaTiSyanti-paribhramaNa kreNge| (icceiyaM duvAlasaMga) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTakaM-isa dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka kI (atIta kAle) atIte kAle-bhUtakAla meM (ANAe ArAhitA) AjJayA ArAvya-AjJA kI ArAdhanA karake (aNaMttA jIvA) anantA jIvA:ananta jIva (cAuraMta-saMsArakaMtAraM) cAturantasaMsArakAntAraM-cAragatirUpa saMsAra aTavI se (bIi vaiMsu) vyatyavrajana-pAra ho gaye haiN| (evaM par3appa NNe'vi, evaM-aNAgae'vi) evaM pratyutpanne'pi, evaM anAgate'pi-isI taraha jo manuSya isa dvAdazAMgarUpa gaNipiraka kI AjJA kA ArAdhana kara rahe haiM aura bhaviSya meM ArAdhana kareMge ve isa cAturanta saMsArarUpa aTavI se pAra ho rahe haiM aura pAra ho jaaveNge| (duvAlasaMge NaM gaNipiDage)dvAdazAMgaH khalu gaNipiTakaH-dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka (Na kayAvi Natthi) na kadApinAsti-pahile kabhI bhI nahIM thA aisI bAta nahIM hai, (Na kayAvi NAsI) na kadApi nAsIta-kabhI nahIM thA aisI bAta nahIM hai arthAta pahile bhI thA, (Na kayAviNa bhavissai) na kadApi na bhaviSyati-bhaviSyatkAla meM nahIM rahegA aisI bAta nahIM hai arthAta bhaviSya meM bhI hamezA rhegaa| isI artha ko phira kahate hai-(bhuviM ca) abhUcca-yaha gaNipiTaka pahile bhI thA yAti35 saMsA24AnanamA (aNupariyaTissaMti) anuparyaTiSyanti-5 2bhrama 42ze, (icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM) ityetaM dvAdazAMgaM gaNipiTakaM--mA ali // 35 5TanI (ANAe ArAhitA) AjJayA ArAdhya-mAjJAnI mArAdhanA 4zana (atIte kAle) bhUtaimi (aNaMtA jIvA) anaMtAjIvAH mananta vo ( cAuraMtasaMsArakaMtAraM ) cAturantasaMsArakAntAraM-yAti35 saMsAra 258vIne (vIivaiMsu) vyatyavrajan-pA2 42rI gayA che (evaM paDuppaNNe'vi, evaM aNAgae'vi) evaM pratyutpanne'pi, evaM anAgate'pi-mane 2 manuSyo vartamAnakALamAM A dvAdazAMgarUpa gaNipiTakanI ArAdhanA kare che ane bhaviSyamAM ArAdhanA karaze teo cAragatirUpa A saMsAra aTavIne pAra karI rahyAM che ane pA2 422. (duvAlasaMge gaM gaNipiDage) dvAdazAMgaH khalu gaNipiTaka -dAha. shaa||35 piTa (Na kayAvi Natthi) na kadApi nAsti-5i xhI 5 na tumevI pAta nathI, (Na kayAvi NAsI) na kadApi nAsIt-5i 4yAzya na tu mevI vAta nathI theTa 3 te 5i pae tuH, (Na kayAvi Na bhavissai)na kadApi na bhaviSyati-bhaviSyamA tenu mastitva nahI DAya sema paNa nathI eTale ke bhaviSyamAM paNa avazya raheze ja, eja arthane pharI sUtrakAra 4 cha-(bhuvi ca) abhUcca-24 paTa4 paDeTa 55 tuH, (bhaiya) asti ca zrI samavAyAMga sUtra Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAvirAdhanA''rAdhanAjanitaphalanirUpaNam 879 (bhavai ya) asti ca-vartamAna meM bhI hai (bhavissai ya) bhaviSyati ca- bhaviSya meM bhI rhegaa| isaliye yaha gaNipiTaka (ayale) acala:-kAlatraya meM bhI isakA sadbhAva rahatA hai (dhuve) dhruvaH-meruparvata Adi kI taraha yaha dhruva hai (NiIe) niyataH-jIvaMdravya kI taraha nizcita hai (sAsae) zAzvataHsamaya AvalikA Adi meM kAlavacana kI taraha yaha zAzvata hai (akkhae) akSayaH-gaMgA sindhu nadI ke pravAha meM padmahUda kI taraha yaha bAcanA Adi dene para bhI kSayarahita hai| (avvae) avyayaH-mAnuSottara parvata se bahirvartI samudra kI taraha yaha avyaya hai| (avaTTie) avasthita:-jisa prakAra apane pramANa meM jaMbUdvIpa Adi avasthita hai usI prakAra yaha bhI apanI maryAdA meM avasthita hai| (Nicce) nityaH-AkAza kI taraha nitya hai| (se jahANAmae) tad yathAnAmakam-jisa prakAra (paMca asthikAyA) paJcAstikAyA:-dharmAstikAyAdika pAMca (Na kayASi Na AsI) na kadApi nAsIta-kabhI nahIM the yaha bAta nahIM hai kintu hamezA the (Na kayAi Nasthi) na kadApi na santikabhI nahIM hai yaha bAta nahIM hai arthAt nitya haiM (Na kayAi Na bhavissaMti) na kadApi na bhaviSyanti-bhaviSyata kAla meM nahIM hoMge yaha bhI mAnya nahIM ho sakatA hai| arthAt hoMge ho| (bhuvi ca) abhUvan--pAMcoM hI antikAya patamAnamA 50 cha, bhane (bhavissai ya) bhaviSyati ca-laviSyANamA 55 22ze, tethI 24 pi84 (ayale) acala:-maya cha- tra NamA tenu mastitva 22vAnu cha, (dhuve) dhruvaH-2 pa ta mAhinI mate dhruva cha. (NiIe) niyataH padra0yanI ma ta nizcita che, (sAsae) zAzvataH-samaya mAvali mAhimA jayananI ma te zAzvata che, (akkhae) akSaya:-10 sidhu nadInA pravAhamA pANI vA chatAM pADU ma makSaya 24 cha tama te 5 akSaya che. (anvae) avyayA-bhAnuSottara 5 tanI mahAranA samudranI bha te savyaya che. (avadvie) avasthitaH-2ma pAtAnI bharyAhAmA 5 mA Aalia cha tema te 5 potAnA bhADAmA apasthita rahesa cha. (Nicce) nityaH- zanI bhanitya che. (se jahANAmae) tad yathA nAmakan- (paMca atthikAyA) pazcAstikAyAHdharmAstiya 26 pAMya mstaaye| (Na kayAvi Na AsI) na kadApi nAsIt46] - Sai mevI pAta nathI, 5 meza tai ar (Na kayAi jatthi) na kadApi na santi-tamanu mastitva nathI sevI pAta 55 nathI theTale te nitya cha, (Na kayAi Na bhavissaMti) na kadApi na bhaviSyanti-bhaviSyamA te nahIM hoya e vAta paNa mAnI zakAya tema nathI, eTale ke bhaviSyamAM paNa ze 7. (bhUviM ca, bhavaMti ya, bhavissaMti ya) abhUvan , bhavantica, bhaviSyanti zrI samavAyAMga sUtra Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 samavAyAGgasUtre the (bhavati ya) bhavanti ca-haiM (bhavissaMti ya) bhaviSyanti ca-raheMge hI, (ayalA) acalA-ye acala haiM, (dhuvA) dhruvAH-dhruva haiM, (giiyA) niyatAHniyata haiM, (sAsayA) zAzvatA-zAzvata hai, (akkhayA) akSayAH-akSaya haiM, (avvayA) avyayAH-nAza rahita hai (avaTThiyA) avasthitAH-avasthita haiM, (NiccA) nityAH-nitya haiM (evAmeSa) evameva-isI taraha se (duvAlasaMgegaNipiDage) dvAdazAMgo gaNipiTakaH-yaha dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka (Naka yAi Na Asi) na kadApi nAsIt-kabhI nahIM the yaha bAta nahIM hai, (Na kayAi Na Natthi) na kadApi nAsti-kabhI nahIM hai yaha bAta nahIM hai, (Na kayAi Na bhavissai) na kadApi na bhaviSyati-kabhI rahegA yaha bAta nahIM hai, (bhuviM ca) abhavat ca-thA (bhavai ca-bhavati ca-haiM (bhavissai ca) bhaviSyati ca-rahegA (ayale) acalaH (dhuve) dhruva; (jAva abaTTie) yAvat avasthitaH (Nicce) nityaH (ettha NaM duvAlasage-gaNipiDage) atra khalu dvAdazAGge gaNipiTa ke isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga meM (aNaMtA bhAvA) anantA bhAvAH-anaMta jIvAdikapadArtha (aNaMtA'bhAvA) anantA abhAvAHanaMta abhAvarUpa padArtha (aNatA heU)anantAhetavaH-anata hetu, (aNaMtA aheU) anantA ahetavaH-anaMta ahetu, (aNaMtA kAraNA) anantAni kaar4-pAMce astikAya bhUtakALamAM hatA, vartamAnamAM che ane bhaviSyakALamAM haze ja (ayalA) aclaa:-te| ayasa che (dhuvA) dhruvA:-dhruva cha, (NiiyA) niyatA:niyata cha, (sAsayA) zAzvatA:-zavata cha, (akkhayA, avvayA, avaDiyA, NicA) akSayAH, avyayAH, avasthitAH, nityAH-makSaya, nAzarahita, sa sthita mane nitya cha (evAmeva) evameva-me 4 prabhA (duvAlasaMge gaNipiDage) dvAdazAMgo gaNipiTaka:-mA zAM35 04e3 (Na kayAi Na Asi) na kadApi nAsIta-hI na tu mema mAnI zAya tebha nathI, (Na kayAi Natthi) na kadApi nAsti-yAreya tenu mastitva nathI kI vAta 571 mAnya nathA, (Na kayAi Na bhavissai)na kadApi na bhaviSyati- herI naDI me pAta bhAnya nathI. meTa hai aNe mAM tenu mastitva 234. (acale, dhuve, jAva avaTThie Nicce) acala:, dhruvaH, yAvat avasthitaH, nityaH-maya, dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, bhavyaya, mapasthita mane nitya che. (ettha NaM duvAlasaMge gaNipiDage) atra khalu dvAdazAMge gaNipiTake-mA pi8435 mA2 manamA (aNaMtA bhAvA) anantA bhAvA-mAnatA hAtha, (aNaMtA'bhAvA) anantAH abhAvA:-manata samAva35 pArthI, (aNatAheU) anantA hetavaHmanAta hetu, (aNaMtA aheU) anantA ahetavaH manAta mahetu. (aNaMtA kAraNA) zrI samavAyAMga sUtra Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAjavirAdhanA''rAdhanAjanitaphalanirUpaNam 881 NAni-anaMta kAraNa, (aNaMtA akAraNA) anantAni akAraNAni-anaMta akA. raNa, (aNaMtA jIvA) anantAH jIvAH-anaMta jIva, (aNaMtA ajIvA)anantAH ajIvA-anaMta ajIva, (aNaMtA-bhavasiddhiyA) anantA bhavasiddhikAHanaMta bhavasiddhika, (aNaMnA abhavasiddhiyA) anantA abhavasiddhikA-anaMta abhavasiddhika, (aNatA siddhA) anantAH siddhAH-ananta siddha (aNatA asiddhA) anantA asiddhAzca-anaMta asiddha (Aghavijati) AkhyAyantesAmAnya se pratipAdita kiye gaye haiM (paNNavijjati) prajJApyante-vizeSa rUpa se prajJApita kiye gaye hai (parUvijjati) prarUpyante-prarUpita kiye gaye haiM (dasijjaMti) daya'nte-upamAna upameya bhAva Adi se unakA kathana kiyA gayA hai| (nidaMsijjati) nidazyante-dUsare jIvoM kI dayA se athavA bhavyajanoM ke kalyANa kI apekSA se punaH punaH inheM dikhalAyA gayA hai (uvadaMsisaMti) upanaya aura nigamana ina donoM ko athavA samastanayoM ke abhiprAya ko lekara inheM isa prakAra se ziSyajana kI buddhi meM vyavasthApita kara diyA hai ki jisase unheM inake viSaya meM kisI bhI prakAra kA saMdeha na ho ske| (evaM duvAlasaMga gaNi piDagaM) evaM dvAdazAGgaM gaNipiTakaisa prakAra ke svarUpavAlA yaha gaNipiTakarUpa dvAdazAMga hai ||suu0 185 / / anantAni kAraNAni-mana ta 4126 ,(aNaMtA akAraNA) anantAni akAraNAnimanAta maa42| (aNaMtA jIvA, aNaMtA ajIvA)anantAH jIvAH, anantAH ajIvA:-mana vo, mana ta mA , (aNaMtA bhavasiddhiyA, aNaMtA abhavasiddhiyA) anantA bhavasiddhikAH, anantA abhavasiddhikA:-manAta lapa. siddhiI, manAta lapasiddhiI, (aNaMtA siddhA, aNaMtA asiddhA) anantAH siddhAH, anantA asiddhAzca-manata siddho bhane mana masiddhInu (Aghavijjati) AkhyAyante-sAmAnya zata pratipAdana yu che. (paNNavijaMti) prajJApyante-vizeSa3the prajJApana 42|yu cha, (parUvijaMti) prarUpyante-5355) tha che, (daMsirjati) dazyante-5mAna a5bheya nA thI 4thana thathu cha, (nidasijjati) niyante-manya yonI pyAthI athavA mayAnA tyAnI sApanAthA // zane tebhne| Goma thye| cha, (uvadaMsijjaMti) updy'nteupanaya ane nigamana, e bane naye athavA samasta nayanA abhiprAya anusAra temane ziSyanI buddhimAM evI rIte utAravAmAM AvyA che ke jethI temanA manamAM / 55 tanA saMzaya a54|21 1 2 na. (evaM duvAlasaMga gaNipiDagaM) evaM dvAdazAGgaM gaNipiTaka-- pi4435 6ind mA 422135 ch.15185| zrI samavAyAMga sUtra Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 samavAyAnasUtre TIkA- 'icceiyaM' ityAdi-'icceiyaM duvAlasaga gaNipiDagaM' ityetaM dvAdazAGgaM gaNipiTakam atItakAle 'aNaMtA jIvA' anantAH jIvAH 'ANAe' prAjJayA virAhitA' virAdhya 'cAuraMtasaMsArakaMtAraM' cAturantasaMsArakAntAraM catvAraHnarakatiryaGmanuSyadevalakSaNAH antAH pariNAmA yasya sa caturantaH, sa eva ca turantaH, cAturantazcAsau saMsArazceti karmadhArayaH, tataH 'kAntArazabdena sahopamitasamAsaH, 'aNupariyaTisu' anuparyATan / ayaM bhAvaH-iyaM dvAdazAGga gaNipi. Takam, abhinivezavazAdanyathApAThAdilakSaNayA sUtrAjJayA virAdhya bhUtakAle'nantA jIvA narakatiryaGmanuja devagatigahanAM bhavATavIM jamAlivat anuparyATan / punarapini ve zavazAt anyathA prarUpaNAdilakSaNayA'rthAjJayA virAdhya jIvA goSThAmAhiladaNDitrayodazapathadhAri-(terahapaMthI) prabhRtivat caturantasaMsArakAntAramanuparyATan / sUtrArtho bhayAjJayA ca cirAdhya anantA jIvAzcaturgatisaMsArakAntAramanuparyATana / TIkArtha-(icceiyaM duvAlasaMga) ityAdi / atIta kAla meM, isa gaNi piTaka rUpa dvAdazAMga kI AjJA se virAdhanA karake-arthAt-dvAdazAMga kI AjJA ke pratikUlavartI ho karake-anaMta jIva naraka Adi caturgatika saMsAra rUpa gahana vana meM ghUme haiM-tAtparya isakA yaha hai-ki gaNipiTaka rUpa isa dvAdazAMga kI abhiniveza ke vaMza se, anyathA pAThAdirUpa sUtrAjJA se virAdhanA karake bhUtakAla meM anaMta-jIvoM ne jamAli kI taraha naraka, tiryaJca, manuSya aura devagati se atigahana banI huI isa bhavATavI meM bAra2 paribhramaNa kiyA hai| tathA isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga kI abhiniveza ke vaya se anyathAmarUpaNArUpa-arthAjJA dvArA virAdhanA karake goSThAmAhila, daNDI aura terahapaMthI AdI kI taraha jIvoM ne isa cAturantasaMsArakAntAra meM paribhramaNa kiyA hai| tathA sUtra aura artha ina donoM kI anyathApAThA__TI10- (icceiyaM duvAlasaMga) ityAdi-- bhUtakALamAM, A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI AjJAnI virAdhanA karavAthI eTale ke tenI AjJAvirUddha vartana karavAthI-aneka jIvone naraka Adi cAra gati vALA saMsArarUpI vanamAM bhamavuM paDayuM che. tenuM tAtparya e che ke gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI virAdhanA karavAthI-pAThAdirUpa sUtrAjJAnI virUddha vartana karavAthI bhUtakALamAM anaMta jIe jamAlInI jema naraka, tiyaca, manuSya ane devagatithI ati gahana banelI A bhavATavImAM vAraMvAra paribhramaNa karyuM che. tathA A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganA abhinivezane kAraNe judI ja rIte prarUpaNa karavA rUpa arthA dvArA virAdhanA karIne goSThA mahila, daMDI ane terApaMthI AdinI jema jIvoe A cAragativALA saMsAra kAnanamAM paribhramaNa karyuM che. tathA sUtra ane artha, bannenI zrI samavAyAMga sUtra Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. dvAdazAGgavirAdhanA''rAdhanAjanitaphalanirUpaNam 883 tathA-'icceiyaM duvAlasaMga gaNi piDagaM' ityetad dvAdazAGgaM gaNipiTakaM 'paDuppaNNe kAle' pratyutpanne kAle vartamAnakAle 'parittA jIvA' parItA jIvAH-saMkhyeyA jIvAH 'ANAe' AjJayA-sUtrArthatadubhayarUpatrividhAjJayA 'virAhitA' virAdhyadaNDitrayodazapathadhAri (terahapaMthI) prabhRtiyat 'cAuraMtasasArakaMtAraM' cAturantasaMsA. rakAntAram 'aNupariyaTTati' anuparyaTanti paribhramaNaM kurvanti / tathA 'icceiyaM duvAlasaMga gaNipiDagaM' ityetaM dvAdazAGgaM gaNipiTakam 'aNAgae kAle' anAgate kAle bhaviSyatikAle 'ANAe virAhittA' AjJayA virAdhya 'aNaMtA jIvAH dirUpa sUtrAjJA dvArA tathA anyathAmarUpaNArUpa arthAjJA dvArA virAdhanA karake anaMtajIva isa cAturantasaMsAra kAntAra meM ghUme haiN| tAtparya kahane kA yaha hai ki jina2 jIvoM ne bhUtakAla meM isa dvAdazAMga kA abhiniveza Adi ke baza se apanI kalpanA ke anusAra anyathA pATha kiyA hai, isake artha kI anyathA prarUpaNA kI hai-tathA sUtra aura artha ina donoM kI anyathA prarUpaNA kI hai ve isa anaMta saMsAra meM rule haiN| tathA isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga kI, vartamAna kAla meM daNDI, evaM terahapaMthI Adi vyaktiyoM kI taraha kita. neka sUtra, artha aura sUtrArtha isa trividha AjJA se virAdhanA karake isa cAturantasaMsArakAntAra meM dhUna rahe haiN| arthAt jo jIva vartamAna kAla meM isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga ko sUtrAjJA se arthAjJA se viparIta apanI mAnyatA rakhate haiM ve isa saMsAra meM terahapaMthI Adi kI taraha paribhramaNa karate haiN| tathA-isa gaNipiTarUpa dvAdazAMga kI bhaviSyat kAla meM AjJA anyathA pAThAdirUpa sUtrajJA dvArA tathA anyathA prarUpaNArUpa arthAsA dvArA virAdhanA karIne anaMta jIve ne A cAragativALA e sArakAnanamAM ghUmavuM paDayuM che. tenuM tAtparya e che ke je jIvAe bhUtakALamAM A dvAdazAMganA abhiniveza Adine vaza thaIne pitAnI kalpanA anusAra judI ja rIte artha karyo hate, tathA arthathI anyathA (judA ja prakAranI prarUpaNa karI hatI, tathA sUtra ane artha bannenI anyathA prarUpaNA karI hatI temaNe A anaMta saMsAramAM paribhramaNa karyuM che. tathA vartamAnakALamAM terApathI, daMDI Adi lokonI jema A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganA, sUtra, artha ane sUtrArtha e trividha AjJAthI virUddha AcaraNa karIne- temanI virAdhanA karIne keTalAka loko A cAragativALA saMsAra kAnanamAM ghUmI rahyA che. eTale ke je jIvo vartamAnakALamAM A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI sUtrAjJAthI, ane arthazAthI viparIta mAnyatA dharAve che teo terApaMthI AdinI jema A anaMta saMsAramAM bhramaNa kare che. tathA A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI bhaviSyamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 samavAyAGgasUtre 'cAuraMtasaMsArakaMtAraM' cAturantasaMsArakAntAraM 'aNupariyaTissaMti' anuparyaTiSyanti= paribhramaNaM kariSyanti / virAdhanAniSpannaM traikAlika phalamupadarya sampatyArAdhanA. niSpannaM traikAlikaM phalamupadarzayati-'icceiyaM' ityAdi-icceiyaM duvAlasaMga gaNipiDagaM' ityetaM dvAdazAGgaM gaNipiTakam 'aNaMtA jIvA' anantA jIvAH 'ANAe' AjJayA sUtrArthatadubhayarUpatrividhAjJayA 'bArAhittA' ArAdhya=samyak paripAlya 'cAuraMtasaMsArakaMtAraM' cAturantasaMsArakAMtAraM 'bIIvaiMsu' vyatyavrajan=pAraM jagmuH, yathA vRSabhasenAdayaH 'evaM' evam anena prakAreNaiva paDuppaNNe'vi' pratyutpanne'pi vartamAne'pi kAle vyativrajanti, yathA-atimuktamuniprabhRtayaH, evam 'aNAgae'vi' anAgate'pi-bhaviSyatyapikAle vyativrajiSyanti, ythaa-shaalibhdrjiivprbhRtyH| asya dvAdazAGgasya gaNipiTakasya trikAlAvasthAyitvaM darzayati-'duvA. lasaMge NaM gaNipiDage' dvAdazAGgaH khalu gaNipiTako 'Na kayAvi Natthi' na kadApi nAsti kasmiMzcidapikAle 'ayaM nAstIti no zaGkanIyam-api tu ayaM se virAdhanA karake anaMta jIva cAturantasaMsArarUpa gahanavana meM bAraMbAra paribhramaNa kreNge| isa prakAra virAdhanAjanya traikAlika phala dikhalAkara aba sUtrakAra ArAdhanAjanya traikAlikaphala prakaTa karate haiM--jina anaMta jIvoM ne isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga kI sUtra, artha aura tadubhaya dvArA pratipAdita AjJA kA pAlana kiyA hai ve isa cAturantasaMsArarUpa gahana vana se pAra ho gaye haiN| isI taraha jA manuSya isa gaNipiTakarUpa dvAdazAMga kI sUtrAdirUpa trividha AjJA kA acchI taraha se pAlana kara rahe haiM veaura jo bhaviSya meM pAlana kareMge ve isa cAturanta saMsArarUpa gahana vana se pAra ho rahe haiM aura ho jaaveNge| yaha gaNipiTakarUpa dvAdazAMga pahile kabhI bhI nahIM thA aisI bAta nahIM hai vartamAnakAla meM nahIM hai aisI bhI bAta nahIM hai| tathA bhaviSyat kAla meM isakA astitva nahIM virAdhanA karIne ane te jIvo cAragativALA saMsArarUpa gahanavanamAM paribhramaNa karaze. A rIte virAdhanAthI prApya vaikAlikaphaLa batAvI have sUtrakAra ArAdhanAthI prApta thatuM naikAlikaphaLa batAve che-jemaNe A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI sUtra, artha ane sUtrArtha dvArA pratipAdita AjJAnuM pAlana karyuM che teo A cAragativALA saM sAra rUpI vanane pAra pAmI gayAM che. e ja pramANe loko A gaNipiTaka25 dvAdazAMganI trividha AjJAnuM sArI rIte pAlana karI rahyAM che teo A saMsArarUpI vanane pAra pAmI rahyAM che, ane bhaviSyamAM jeo tenI AjJAnuM pAlana karaze teo A saM sArakAnano pAra pAmaze. A gaNipiTakarUpa dvAdazAganuM astitva bhUtakALamAM hatuM vartamAnamAM che ane bhaviSyamAM raheze-tenuM astitva traNe kALamAM rahevAnuM zrI samavAyAMga sUtra Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgavirAdhanA''rAdhanAjanitaphalanirUpaNam sarvadA'styeva / tathA-ayaM 'Na kayAvi NAsI' na kadApi nAsIt= kasmiMzcidapi kAle'sya sthitirnAsIdityapi no zaGkanIyam api svayaM sarvadevAsIt / tathAayaM 'Na kayAvi Na bhavissara' na kadApi na bhaviSyati - arthAta 'ayaM kasmicidapi kAle na bhaviSyatI 'ti no zaGkanIyam api svayaM sarvadaiva bhaviSyati / imamevArthamAha--ayaM 'bhuvi ca' abhUcca 'bhavar3a ca' asti ca / 'bhavissara ya' bhaviSyati ca / tasmAdayaM dvAdazAGgo gaNipiTakaH 'ayale' acala :=kAlatraye'pyasya sadbhAvAt 'dhuve' dhruvaH- meruparvatAdivassthiratvAta, 'Niie' niyataH = nizcitatvAta jIvadravyavat 'sAsae' zAzvataH = samayAvalikAdiSu kAlavacanavacchAzvatatvAt, 'akkhae' akSayaH=vAcanAdidAne'pi kSayarahitatvAd, gaGgAsindhumavAhe'pipadmahRdavat, 'avvae' avyayaH - mAnuSottarAdvahiH samudravat, 'avadviye' avasthitaH - svapramANe, jambUdvIpAdivat, 'Nicce' nityaH, AkAzavat / asminnevArthe dRSTAntamAha - ' se jahA NAmae' tadyathA nAma 'paMca' paJca 'asthikAyA' astikAyA:= dharmAstikAyAdayaH 'Na kayAi Na AsI' na kadApi nAsan, 'Na kayAi Natyi' rahegA- aisI bAta nahIM hai-kyoM ki isakA astitva to trikAlavartI hai| pahile yaha thA, vartamAna meM yaha hai aura bhaviSyat kAla meM yaha rahegA / kyoMki yaha acala hai - kAlatraya meM bhI isakA sadbhAba rahatA hai isaliye / meru parvata Adi kI taraha yaha dhruva hai kyoM ki yaha sthira hai isaliye / jIvadravya kI taraha yaha nizcita hai isaliye niyata hai| samaya AvalikA Adi meM kAlavacana kI taraha yaha zAzvata hai| gaMgA sindhunadI ke pravAha meM pahUda ko taraha yaha vAcanA Adi dene para bhI kSayarahita hai| mAnupottara parvata se bahirvartI samudra kI taraha yaha avyaya hai| jisa prakAra apane pramANa meM jaMbUdvIpa avasthita hai usI prakAra yaha bhI maryAdA meM avasthita hai- jyoM kA tyoM hai| aura AkAza kI taraha nitya hai| jisa prakAra dharmAstikApAdika pAMca dravya pahile kabhI nahIM the yaha nahIM mAnA jA sakatA hai, ja che-pahelAM te hatu, vata mAnamAM che ane bhaviSyamAM haze ja, kAraNa te ala che tethI traNe kALamAM tenu astitva rahe te svAbhAvika che. te sthira hovAthI meru paryaMta AdinI jema dhruva che. jIvadravyanI jema nizcita hovAthI te niyata che. samaya AvalikA AdimAM kAlavacananI jema te zAzvata che. jevI rIte padmahUdama thI gaMgA siMdhu AdimAM pANI jatu hAvA chatAM paNa te akSaya che tevI rIte dvAda. zAMga paNa akSaya che. mAnuSAttara parvatanI bahAranA samudranI jema te vyayarahita (avyaya) che. jema peAtAnA pramANamAM jamUdrIpa avasthita che tema te maryAdAmAM avasthita che-e ja sthitimAM che, te AkAzanI jema nitya paNa peAtAnI che. jema zrI samavAyAMga sUtra 885 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 samavAyAGgasUtre na kadApi na santi, 'Na kayAi Na bhavissaMti' na kadApi na bhaviSyanti / ayaM bhAvaH-dharmAstikAyAdayaH Asanneva, santyeva, bhaviSyantyeva, imamevArthamevAha-'bhuvi ca bhavaMti ya bhavissaMti ya' abhUvazva santi ca bhaviSyanti ca dhrmaastikaayaadyH| ete hi 'ayalA' acalA: 'dhuvA' dhruvAH 'NitiyA' niyatAH 'sAsayA' zAzvatAH 'akkhayA' akSayAH 'avayA' avyayAH 'avaDiyA' avasthitAH 'NiccA' nityaaH| 'evAmeva' evameva anena prakAreNaiva 'duvAlasaMge gaNipiDage' dvAdazAGgo gaNipiTakaH, 'Na kayAi NAsI' na kadApi nAsIt 'Na kayAi Natthi' na kadApi nAsti 'Na kayAi Na bhavissai' na kadApi na bhaviSyati / niSedhamukhenAsya traikAlikatvaM samarthya vidhimukhena tadeva samarthayati-'bhuvi ca bhavai ya bhavissai ya' abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca / ato'yam 'apale dhuve jAva avahie Nicce' acalo dhruvo yAvadavasthito nityH| atra dvAdazAGge gaNipiTake ke ke bhAvAH santi ? ityAha-'estha NaM duvAlasaMge gaNipiDage' atra khalu dvAdazAGge gaNipiTake 'aNaMtA bhAvA' anantA bhAvAH jIvapudgalAnAmanantatvAdanantA jIvAdayo bhAvAH, 'aNaMtA abhAvA' anantA abhAvA anya bhAvarUpeNAnyabhAvAsyAsatvAtta eva bhAvA abhAvA bhavanti, ityato'nanvA abhAyAH, tathA 'aNaMtA he u' anantA hetavaH-hinvanti-gamayanti bodhayanti-jijJAsAvi aba nahIM hai yaha nahIM svIkAra kiyA jA sakatA hai aura bhaviSyat kAla meM bhI nahIM hoMge yaha bhI mAnya nahI ho sakatA hai kyoM ki ye pAMcoM hI astikAya the aura raheMge hI, kAraNa acala, dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, avyaya, avasthita aura nitya haiM isliye| isI taraha yaha gnnipittkruu| dvAdazAMga pahile bhUtakAla meM nahIM thA yaha nahIM mAnA jA sakatA hai, vartamAna kAla meM nahIM hai yaha bhI nahIM mAnA jA sakatA aura na yaha bhI mAnA jA sakatA hai ki yaha bhaviSyata meM nahIM rhegaa| kyoM ki yaha to pahile thA hI taga hai hI aura bhaviSyat meM rahegA ho| gaNipiTaka dvAdazAMga meM anaMta jIvAdika padArtha,anaMta-abhAvarUpa padArtha, anata hetu anaMta dharmAstikAya Adi pAMca dravya bhUtakALamAM hatAM, vartamAnamAM che ane bhaviSyamAM raheze-traNe kALamAM temanuM astitva rahevA bAbata zaMkAne koI sthAna nathI-teo acala, dhruva, niyata, zAzvata, akSaya. avyaya, avasthita ane nitya che, tevI ja rIte A dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka paNa bhUtakALamAM hatuM, vartamAnamAM che ane bhavidhyamAM raheze. tethI te paNa dharmAstikAyanI jema acala, dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, avyaya, avasthita ane nitya che. A dvAdazAMgarUpa gaNipiTakamAM anaMta jIvAdika padArtho, anaMta abhAvArUpa padArtho, anaMta hetu, anaMta ahetu, anaMta zrI samavAyAMga sUtra Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazAGgavirAdhanAsrAdhanAjanitaphalanirUpaNam 87 SayIbhUtadharmaviziSTAnarthAna ye te hetavaH,te ca vastuno'nantadharmAtmakatvAta, tatma. tibaddhAnantadharmaviziSTAnantavastugamakatvAccAnantAH, ato'nntaahetvH| tathA 'aNaMtA aheu' anantA ahetavaH pratyekahetupratibaddhapratyekadharmaviziSTavastugamakatvaM parasminAstItyanantA ahetavaH, tathA 'aNaMtA kAraNA' anantAni kAraNAni, mRtpiNDatantvAdInyanantAni ghaTapadAdi nivartakAni kAraNAni 'aNaMtA akAraNA' ana ntAnyakaraNAni tantu na ghaTasya kAraNam , mRtpiNDaM na paTasya kAraNam, ityevamanantAni akAraNAni tathA 'aNaMtA jIvA' anantAH jIvA: 'aNaMtA ajIvA' anattA ajIvA dvayaNukAdayaH 'aNaMtA bhavasiddhiyA' anantA bhavasiddhikAH 'aNatA abhavasiddhiyA' anantA abhavasiddhikAH 'aNaMtA siddhA' anantA siddhAH 'aNaMtA asiddhAH' anantA asiddhAzca 'pApavijaMti' AkhyAyante, 'paNNavijaMti' prajJA pyante, 'parUvijjati' prarUpyante, 'daMsijjatiH dayante 'nidaMsijjati' nidazyante 'uvadaMsijjati' updshynte,| 'evaM duvAlasaMga gaNipiDagaM iti' evaM dvAdazAGgaM gaNipiTakamiti ityevaM rUpo dvAdazAGgo gaNipiTako'stIti vijJeyam ||suu.185|| ahetu, anaMta kAraNa, anaMta akAraNa, anaMta jIva, anaMta ajIva, anaMta bhavasiddhika, anaMta abhavasiddhika, anaMtasiddha aura anaMta asiddha sAmAnya rUpa se pratipAdita kiye gaye haiN| vizeSarUpa se prajJApita kiye gaye haiN| prarUpita kiye gaye haiN| upamAna upameya bhAva Adi se unakA kathana kiyA gayA hai| dUsare jIvoM kI dayA se, athadA bhavyajanoM ke kalyANa kI apekSA se punaH punaH inheM dikhalAyA gayA hai| upanaya aura nigamana ina donoM kA athavA samasta nayoM ke abhiprAya ko lekara inheM isa prakAra se ziSyajana kI buddhi meM vyavasthApita kara diyA ki jisase unhe inake viSaya meM kisI bhI prakAra kA saMdeha na ho ske| isa prakAra ke svarUpavAlA yaha gaNipiTakarUpa dvAdazAMga hai| kAraNa, anaMta akAraNa, anaMta jIva, anaMta ajIva, anaMta bhavasiddhi, anaMta abhavasiddhika, anaMta siddha, anaMta asiddha, vagerenuM sAmAnya rIte pratipAdana karAyuM che, vizeSa prakAre prajJApana thayuM che, prarUpaNa thayuM che, upamAna upameya bhAva AdithI temanuM kathana karAyuM che. anya cha pratyenI karuNAthI tathA bhavyajanonA kalyANane mATe vAraMvAra temane ullekha karAyo che. upanaya ane nigamana e banenA athavA samasta nAnA abhiprAya anusAra ziSyajanone evI rIte sama jAvavAmAM AvyA che ke temanA manamAM keIpaNa jAtane saMdeha rahevA pAme nahIM A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganuM AvuM svarUpa che. zrI samavAyAMga sUtra Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 samavAyAGgastre bhAvArtha-jina 2 jIvoM ne isa gaNipiTaka rUpa dvAdazAMga kI AjJA kI kisI bhI prakAra se virAdhanA kI hai una 2jIvoM ne isa caturgati. rUpa saMsAra meM paribhramaNa kiyA hai| jinaM 2jIvoM ne isakI AjJA kI ArA. dhanA kI hai-ve isa caturgatirUpa saMsAra se pAra ho gaye haiN| isI taraha jo karate haiM ve isasaMsAra se pAra hote haiM-jo kareMge-ve pAra hoMge,-nahIM kareMge-nahIM pAra hoMge, nahIM karate haiM-nahIM pAra hote haiN| pAMca astikAya dravyoM kI taraha yaha gaNipiTaka rUpa dvAdazAMga acala, dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, avyaya, avasthita aura nitya hai| 'Na kayAi Nasthi' ityAdi rUpa se jo sUtrakAra ne kathana kara phira 'bhuvi ca, bhavai ya, bhavissai ya' ityAdi rUpa se inakA kathana kiyA hai vaha kathana zailI kA eka prakAra pradarzita kiyA hai| prathama prakAra niSedhamukha ko lekara pravartita huA hai aura dvitIya prakAra vidhimukha ko lekr| jIva aura pudgala anaMta kahA gayA hai| abhAva sarvathA nirUpAkhyarUpa (asattArUpa) nahIM hai kintu vaha bhAvarUpa hai-jaba yaha bAta hai to isase yaha bAta jAnI jAtI hai ki anyabhAvarUpa se anyabhAva ko asattA hone ke kAraNa jo bhAva haiM ve hI abhAva haiN| isa taraha ye abhAva bhI bhAva kI taraha anaMta haiN| jijJAsA ke bhAvArtha-je je jIvoe A gaNipiTakarUpa dvAdazAganI AjJAnI kaMI paNa prakAre virAdhanA karI che te jIvane A cAragativALA saMsAramAM paribhramaNa karavuM paDe che. je je jIvoe A gaNipiTakarUpa dvAdazAMganI AjJAnuM pAlana karyuM che te che A cAragativALA saMsArane pAra karI gayA che, je tenI AjJAnuM pAlana karI rahyAM che teo A saMsArane pAra pAmaze jeo tenI AjJAnuM pAlana karatAM nathI teo saMsArane pAra pAmatA nathI, jeo pAlana nahIM kare teo A saMsArane pAra karI zakaze nahIM. pAMca astikAnI jema A gaNipiTakarUpa vAzain ayasa, dhrupa, niyata, zAzvata, sakSaya. a0yaya, sasthita mane nitya che. 'Na kayAi Natthi' tyAhi prAre sUtradhAre 4thana 4rIne 'bhurvica bhavaiya, bhavissaiya' ityAdi prakAre pharIthI je kathana karyuM che. temAM kathana zilInA eka prakAranuM pradarzana thayuM che. pahelA prakAramAM niSedhAtmaka dRSTie ane bIjA prakAramAM vidhAnAtmaka dRSTie tenuM pratipAdana thayuM che. jIva ane putrala anaMta che, tethI bhAvane anaMta batAvyA che. abhAva sarvathA nirUpAkhyarUpa (asattArUpa) nathI paNa te bhAvarUpa cheje vAta A pramANe che te tenI madadathI e vAta samajI zakAya che ke anyabhAvarUpe anyabhAvanI asattA hovAne kAraNe je bhAva che e ja abhAva che, A rIte te abhAva paNa bhAvanI jema anaMta che. jijJAsAnA viSayarUpa banela padArthonA zrI samavAyAMga sUtra Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 889 dvAdazAGgasya svarUpamanantaramabhihitam, tad vaktavyAntargatatvenAdhunA rAzidvayasya svarUpaM nirUpayati- 'duverAsI' ityAdinA - mUlam - duverAsI pannattA, taM jaho - jIvarAsI ajIvarAsI ya / ajIvarAsI duvihA pannattA, taM jahA-rUvI ajIvarAsA aruvI ajIvarAsI ya / se kiM taM aruvI ajIvarAsI ? arUvI ajIvarAsI dasavihA pattA, taM jahA - dhammatthikAe jAva addhAsamae | ruvI ajIvarAsI aNegavihA paNNattA, jAva se kiM taM aNuttarovavAiyA ? aNuttarovavAiyA paMcavihA paNNattA, taM jahA - vijayavejayaM tajayaMta 1 viSayabhUta bane hue dharma se viziSTa padArtha ko jo samajhAte haiM- bodha karAte haiN| nizcaya karAte haiM ve saba hetu haiN| pratyeka padArtha meM anaMta dharma haiN| inako jAnane ke liye anaMta prakAra kI jijJAsAe~ hotI haiN| aura ina jijJAsAoM ko zAMta karane ke liye hetu bhI anaMta hote haiN| isa taraha eka eka padArtha meM anaMtaradharma haiM aura tadviSayaka jijJAsAe~ bhI anaMta haiM ataH anaMta padArthoM ke anaMta dharmoM kI anaMtajijJAsAoM ko zAMta karane ke liye upAyabhUta hetu bhI anaMta haiN| ghaTa paTa Adi paryAyoM ke nivartaka mRtapiMDa, tantu Adi nimitta kAraNa bhI anaMta haiN| akAraNa bhI anaMta haiN| jaise - mRtpiMDa ghaTa kA kAraNa hai paTa kA nahIM, jo paTa kA kAraNa hai vaha ghaTa kA nahIM, isa taraha se akAraNa anaMta haiM || sU0 185 // viziSTa dharmone samajAvanAra-athavA temane bAdha karAvanAra-nizcaya karAvanAra-'hetu' hAya che pratyeka padArthamAM anaMta dhama heAya che. te dharmAne jANavAne mATe anaMta prakAranI jijJAsA thAya che. ane te jijJAsAene zAMta karanAra hetu paNa anaMta hAya che. A rIte eka padAmAM anaMta dhama` hoya che. tene viSenI jijJAsA paNa anaMta hAya che. tethI anaMta padArthonA anaMta dharmo viSenI anaMta jijJA sAene zamAvavAne mATe hetu paNa anaMta hAya che. ahetu paNa anaMta che. ghaTa (ghaDA) paTa (paDacho) Ahi pArtho manAvanAra bhATI, sUtaranA tAra yahi anaMta nimitto-kAraNeA hoya che. akAraNa paNa anatta hoya che. jema ke mATInA paDa iMDAnA nirmANanuM kAraNa (nimitta) che paNa paDadAnA nirmANanuM kAraNa nathI, je padaDAnuM kAraNa che te ghaDAnuM kAraNa nathI. A rIte khakAraNa paNa anaMta che. Asu.1855 zrI samavAyAMga sUtra Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre aparAjita savvasiddhiyA, setaM aNuttarovavAiyA, se taM pNciNdiysNsaarsmaavnnnnjiivraasii| duvihA NeraiyA paNNatA, taM jahApajattA ya apajattA y| evaM daMDao bhANiyavvo jIva vemANiyatti imIseNaM rayaNaSpabhAe kevaiyaM khettaM ogAhettA kevaiyA NirayavAso paNNattA ? goyamA ! imIse gaM rayaNappabhAe puDhavIe asI uttara joyaNasayasahassabAhallAe uvari egaM joyaNasahassaM ogAhettA heTrA cegaM joyaNasahassaM vajettA majjhe aTusattari joyaNasayasahasse ettha NaM rayaNappabhAe puDhavIe NeraiyANaM tIsaM NirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti mkkhaayaa| te NaM NirayavAsA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA jAva asubhA NirayA asubhAo Niraesu veynnaao| evaM satta vi bhANiyavvAo jaM jAsu jujjai-AsIyaM battIsaM aTThAvIsaM taheva vIsaM ca / aTrArasa solasagaM achuttarameva bAhalaM // 1 // tIsA ya paNNavIsA pannarasa daseva saya sahassAiM / tiNNegaM paMcUNaM paMceva aNuttarA NaragA // 2 // causaTTI asurANaM caurAsIiM ca hoi nAgANaM / bAvattari suvannANaM vAukumArANa chnnnnuii||3||diivdisaaudhiinnN vijakumAriMdathaNiyamaggINaM / chaNhapi juvalayANaM bAvattarimo ya syshssaa||4|| vattIsAvAsA bArasa aDacauro ya sayasahassA / paNNA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre // 5 // ANayapANayakappe cattAri sayA''raNacuetinni / satta vimANasayAiM causu vi eesu kaSpesu // 6 // ekArasuttaraM heTimesu sattUttaraM ca majjhimae / sayamegaM uvarimae paMceva annuttrvimaannaa||7|| doccAe NaM puDhavIe taccAe NaM puDhavIe cautthIe zrI samavAyAMga sUtra Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam puDhavIe paMcamIe puDhavIe chaToe puDhavIe sattamIe puDhavIe gAhAhi bhANiyavvA / sattamAe puDhavIe puccho, goyamA ! sattamAe puDhavIe aDattara joyaNasayasahassAiM bAhallAe uvari addhatevannaM joyaNasahassAI ogAhettA heTrA vi addhatevannaM joyaNasahassAiM vajittA majjhe tisu joyaNasahassesu ettha NaM sattamAe puDhavIe neraiyANaM paMca aNuttaro mahaimahAlayA mahAnirayA pannattA, taM jahA-kAle mahAkAle rorue mahArorue appaiTANe nAmaM pNcme| teNaM nirayAvahA ya taMsA ya ahe khurappasaMThANasaMThiyA jova asubhA naragA asubhAo neraesu veyaNAo // sU0 186 // ___ dvAdazAMga ke svarUpa kI cattavyatA ke antargata hone ke kAraNa aba sUtrakAra do rAzi ke svarUpa kA kathana karate haiM zabdArtha-(duve rAsI papaNattA-dvau rAzo prajJaptau) do rAziyAM kahI gaI haiM (taM jahAM-tadyathA) ve isa prakAra se (jIva rAsI ajIva rAsI yajIvarAzI-ajIvarAzizca) 1jIvarAzi, 2ajIva rAzi (ajIvarAsI duvihA pannattA-ajIvarAziH dvividhaH prajJaptaH) ajIvarAzi do prakAra kI hai (taMjahAtadyathA) jaise (rUvI ajIvarAsI arUvI ajIvarAsI-rUpI ajIvarAziH arUpI anIvarAzizca) rUpI ajIvarAzi1, arUpI ajIvarAzi2, (se kiM taM asvI ajIvarAsI-atha ko'sau arUpyajIvarAziH) arUpI ajIvarAzi kA kyA svarUpa hai? (arUbI ajIvarAsI dasavihA pannattA-arUpyajIvarAziH dvAdaza ganA svarUpanA kathananI aMdara be rAzinA kathanane samAveza thato hovAthI have sUtrakAra be sezanuM varNana kare che- ___- (duve rAsIpapNattA) dvau rAzI prajJaptI-rAzImA meM che, (taM jahA) tadyathA-te 20 pramANe cha. (jIva rAsI ajIva rAsIya) jIvarAzI ajIvarAzizca-(1) 71 2zi, (2) 25052rAzi. (ajIvarAsI duvihA pannattA)-ajIvarAziH dvividhaH prajJapta:- rAzi me 2nI cha. (taM jahA) tadyathAte me 4 / 2 / mA pramANe cha. (rUvIajIbarAsI arUvIajIvarAsI-rUpI ajIvarAziH arUpI ajIvarAzizca) (1) 35ii 250012||shi (2) 535ii 25 12zi. (se kiM taM arUvIajIvarAsI-atha ko'sau arUpyajIvarAziH) 2535ii 2571 zinu 2535 3g cha ? (arUbI ajIvarAsI dasavihA pannattA-arUpya zrI samavAyAMga sUtra Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 samavAyAsatre dazavidhaH prajJaptaH) uttara-arUpI ajIvarAzi dasa prakAra kI hai (taM jahAtadyathA) jaise (yammatthikAe jAva addhAsamae-dharmAstikAyo yAvata adbhAsamaya:)dharmAstikAya se lekara thAvat advAsamaya-kAla taka bheda dasa hote haiM (rUvA aja varAsI aNegavihA paNNattA-rUpI ajIvarAziranekavidhaH prajJapta) rUpI ajIvarAzi aneka prakAra kI hai (jApa-yAvata) jaise-skandha, deza, pradeza aura prmaannu| (se kiMta aNunarovavAiyA-atha ke te anuttaropapAtikAH anuttaropapAtika kA kyA svarUpa hai ? uttara(anuttarovavAiyA paMcavihA paNNa - anuttaropapAtikAH paJcavidhAH prajJaptAH) anuttaropapAtika pAMca prakAra ke kahe gaye haiM (taM jahA-tadyathA) ve isa prakAra se haiM (vijayavejayaMjayaMtaaparAjita savvasiddhiyo-vijaya vaijayaMta jayantAparAjitasarvArthasiddhikAH) bijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita aura sarvArthasiddhika / (setaM aNuttarova vAiyA- ta ete anuttaropapAtikAH) ye anuttaropapAtika haiN| (se taM paMciMdiyasaMsArasamAvaNNajIvarAsI-sa eSa paJcendriyasaMsArasamApannajIvarAziH ) isa prakAra yaha saba paMcendriya yukta saMsArI jIvarAzi hai| (duvihA NeNa iyApaNattA-dvividhA nairayikAH prajJaptAH) nArakI jIva do prakAha ke kahe gaye haiM (taM jahA-tadyathA) jo isa taraha se haiM (pajattA ya apajattA ya-paryAptAzca. jIvarAziH dazavidhaH prajJaptaH ) 2535ii ma072 65 pr4|2nii cha. (taM jahA) tadyathA-te pr4|2| mA pramANe cha-(dhammatthikAe jAva addhAsamae-dharmAstikAyo yAvat addhAsamayaH) tanA ghastiyathI sadhane mahAsamaya sudhiin| sa leha thAya che. (rUvo ajIvarAsI aNegavihA paNNattA-rUpI ajIvarAziranekavidhaH prajJaptaH) 3pI 49zi bhane prAranI cha (jAva-yAvata ) ma 245, 121, pradeza mane 52mA (se kiM taM aNuttarovavAiyA-atha ke te anutta ropapAtikAH) anutta5pAtiunu 3 2135 cha ? utta2-(aNuttarovavAiyA paMcavihA paNNattA-anuttaropapAtikAH paJcavidhAH prajJaptAH) anuttare 55ti pAya 52nu cha, (taM jahA) tadyathA-te 20 pramANe che. (vijaya, vejayaMta, jayaMta aparAjita, svvtttthsiddhiyaa-vijyvaijyNtjyntaapraajitsrvaarthsiddhikaa:vijaya, vaijayaMta jayaMta, aparAjita ane sarvArthasiddhaka, e pAMca anuttarepa pati cha. (se ta paMciMdiyasaMsArasamAvaNNajIvarAsI-sa eSa paJcendriyasaMsArasamApanna jIvarAzi:- prA2nI / madhI pAyandriyAvANI sArI 712||thi cha. ( duvihA NeraiyApaNNattA-dvividhA nairayikAH prajJaptA:-)24 7 me 12nA hAya cha, (taM jahA-tadyathA) te 241 pramANe che-(pajattA ya zrI samavAyAMga sUtra Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam aparyAsAzca) paryApta ora aparyApta / (evaM daMDo bhANiyavvo jAva vemANi. yatti-evaM daNDako bhaNitapo yAvat vaimAnika iti nArakI, bhavanapati, pRthivI, apa, teja, vAyu, vanaspati, dvIndriya trIndriya, caturindriya paMcendriyamanuSya, svantara, jyotiSika, vaimAnika cauvIsa daNDaka haiN| nArakAdikoM kA sthAna nirUpaNa karate hai (imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH)-isa ratnaprabhA pRthivI ke (kevaiyaM khettaM oMgAhettAkiyat kSetra avagAhya) kitane pramANakSetra ko avagAhita karake keva. iyA NirayAvAsA paNNattA-kiyanto narakAvAsAH prajJaptAH) kitane narakAvAsa kahe gaye haiM ? uttara-gAyamA-gautama !) he gautama ! (imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH) isa ratnaprabhA-pRthivI kI ( asIuttarajoyaNasayasahassavAhallAe--azItyuttara--yojanazata sahasrabAhalyAyAH)-jo eka lAkha assI hajAra yojana kI moTAI kahI gaI hai. (uri egaM joyaNasahassaM AgAhettA'-upari-ekaM yojanasahasraM avagAhya) Upara ke bhAga meM eka hajAra yojana choDakara (hehA cegaM joyaNasahassaM vajjejjA-adhazcekaM yojanasahasra varjayitvA) nIce kA eka hajAra yojana choDakara (majjhe-madhye) madhya bhAga meM (aTTha sattari joyaNasayasahassaM-aSTa apajattAya-paryAptAzca aparyAptAzca)-paryApta mane mapayAMta. (evaM daMDao bhANiyanvo jAvavemANiyatti-evaM daNDako bhaNitavyo yAvat vaimAnika iti) nA24I, lavanapati, pRthivI, Apa, tela, vAyu, vanaspati, bAndraya, trIndriya, yatu, rindriya, paMcenidraya, manuSya, vyantara, tiSika, vaimAnika, sudhInA covIsa daMDaka che. have nArakAdikanA sthAnanuM nirUpaNa karavAmAM Ave che- (imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH)mA 2tnAlA pRthvInA (kevaiyaM khettaM ogahettA-kiyatkSetraM avagAhya) 38 mAnA kSetrane sahita 4zana (kevaiyA NirayAvAsA paNNattA-kiyanto narakAvAsAH prajJaptA?) mA na24pAsa 3ei cha ? uttara-(goyamA-gautama !) gautama ! (imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnapabhAyAH pRthivyAH) mA 2namA pRthvInA (AsI uttara-joyaNasayasahassabAhallAe-azItyuttara yojanazatasahasrabAhalyAyAH)-2 me dAma mesI 12 yojananI vistAra DerA che tenA (uri egaM joyaNasahassaM ogAhettA-upari eka yojanasahasraM avagAhya) 752nA laagne| 12 yA reso lA chIna tathA hehAcegaM joyaNasahassaM vajjejjA-adhazcakaM yojanasahasraM varjayitvA) nAyanA me 2 yona prabhA lAga ch|(mjjhe) madhyanA (aTThasattarijoyaNa zrI samavAyAMga sUtra Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 894 samavAyAGgasUtre saptatiyojanazatasahasraM) eka lAkha aThottara hajAra yojana pramANasthAna hai (etthaNa-atra khala) isa (rayaNapyabhAe puDhavIe-ratnaprabhAyA pRthivyAH)ratnaprabhA pRthivI meM (NeraiyANaM tIsaM NirayAvAsasayasahassA-nairayikANAM triMzat nara kAvAsazatasahasrANi) tIsalAkha pramANa narakAbAsa haiM (bhavaMtIti makkhAyAbhavantItyAkhyAtAni) aisA jinendra deva ne kahA hai| (te NaM nirayAvAsAaMtovadyA-te khalu narakAvAsA antarvRttA) ye narakAvAsa bhItara gola haiN| (bAhiM cauraMsA-bahizcaturasrA) bAhara meM cAra kone vAle haiN| (jAva-yAvat) yAvat zabda se inakA talabhAga vajra ke chure jaisA hai sadA ina meM aMdhakAra ke jaisA tama bharA rahatA hai, graha, caMdra, sUrya, nakSatra inakI prabhA se rahita hai| (asubhA NirayA-azubhAH narakAH) naraka ke jIva azubha haiM (Niraesu asubhAo-veyaNAo-narakeSu azubhAH vedanAH) naraka meM azubha vedanA hotI hai (evaMsatta vi bhANiyavvo-evaM saptA'pi bhaNitavyaM) isI taraha se sAtoM-ratnaprabhApRthivI se lekara tamastamaH prabhA pRthivI taka jAnanA caahiye| (ja-yat) bAhalya pramANa (jAstu-yasyA) jisa naraka meM (jujjai-yujyate) jo ghaTita ho usa taraha se jAnanA caahiye| sayasahassaM-aSTasaptatiyojanazatasaha ) me atm mayAte2 6012 yAna prabhA lATI (etthaNaM-atra khalu) mA (rayaNappabhAe puDhavIe-ratnaprabhAyAH pRthivyAH) 2tnaprabhA pRthvImA (NeraiyANaM tIsaM nirayAvAsasayasahassAnairayikANAM triMzat narakAvAsa zatasahasrANi)vIsa atm na27pAsa cha (bhavaMtIti makkhAyA bhavantItyAkhyAtAni) sebha linendrahe mAMjyu cha. (teNaM nirayAvAsA aMtovaTThA-te khalu narakAvAsA antavRttA) te na24pAsa 2542thI gAnAM cha. (bAhi cauraMsA-bahizcaturasrA) mahArathI ytu| mAnA cha. (jAva-yAvat ) tenA taLiyAno bhAga vajAnI charI je che temA hameza aMdhakAra ja bharelo 24 cha, te ahI, yadra, sUrya bhane nakSatrAnA prazathI 2hita cha (amubhA NirayAazubhA: narakAH) na24nA lo azula hAya cha. (Niraesu asubhAo veya. NAo-nara keSu azubhAH vedanAH) na24mA azula vedanA manulI 5 che. (evaM satta vi bhANi yavo-evaM saptA'pi bhaNitavyaM)-2nAlA pRthvIthI sAdhana tabharatabhaHprabhA 2ii sudhI sAte najemA me 42 sthiti cha, (ja-yat) vistAranu prabhA (jAsu-yasyoM) 2 124mA (jujai-yujyate) re pApA zakAya te ghaTAvavAnuM che, zrI samavAyAMga sUtra Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvavoyinI TIkA rAzidvayamvarUpanirUpaNam "asII battIsaM ahAvIsaM tahevavIsaM ca / aTTArasa solamaga attarameya bAhalaM ||1|| chAyA - azItirdvAtriMzadaSTAviMzatistathaiva viMzatizca / aSTAdazaSoDazASTottaramegha vAlyam ||1|| jaise prathama pRthivI kA moTAI eka lAkha assI hajAra yojana kI haiM usI prakAra dUsarI pRthivI kI moTAI eka lAkha battIsa hajAra yojana kI hai, tIsarI pRthivI kI eka lAkha aTTAIsa hajAra, cauthI kI eka lAkha bIsa hajAra, pAMcavIM kI eka lAkha aThAraha hajAra, chaTha kI eka lAkha solaha hajAra aura sAtavIM kI moTAI eka lAca ATha hajAra yojana kI hai| "tIsAya paNNavIsA pannarasa daseva sayasahassA | tiNNegaM paMcUNaM paMcaiva aNuttarA naragA ||2|| chAyA - triMzaca paJcaviMzatiH paJcadazadazaiva zatasahasrANi / trINyekaM paJconaM paJcaivAnuttarA narakAH ||2|| prathamapRthivI meM tIsa lAkha, dvitIyapRthivI meM paccIsa lAkha tRtIyapRthivI - meM pandraha lAkha, caturtha pRthivI meM dasa lAkha, pAMcavI pRthivI meM tIna lAkha, chaThavIM pRthivI meM pAMca kama eka lAkha aura sAtavI pRthivI meM pAMca narakAvAsa "asIi battIsa aThThAvIsaM tahevavIsaM ca / aTThArasasolasagaattarameva vAha" || 1|| chAyA - azIti dvatriMzadaSTAviMzatistathaiva viMzatizca 895 aSTAdazaSoDazASTottameva bAlyam ||1|| jemake pahelI pRthvInI ucAI eka lAkha esI hajAra yeAjananI che, e ja pramaNe bIjI pRthvInI ucAi eka lAkha khatrIsa hajAra yeAjananI che, trIjInI eka lAkha aThayAvIsa hajAra, ceAthInI eka lAkha vIsa hajAra, pAMcamInI eka lAkha aDhAra hajAra, chaThThInI eka lAkha sALa hajAra ane sAtInI uMcAI eka lAkha ATha hajAra yeAjananI che. "tIsAya paNNavIsA pannarasadaseva sayasahassAiM / tiNNega paMcUrNa paMcaiva aNuttarA naragA" ||2|| chAyA - triMzaJca paJcaviMzatiH paJcadazadazaiva zatasahasrANi / trINyekaM pazJconaM paJcaivAnuttarA narakAH ||2|| pahelI pRthvImAM trIsa lAkha, bIjI pRthvImAM pacIza lAkha, trIjI pRthvIma padara lAkha, ceAthI pRthvImAM dasa lAkha, pAMcama pRthvImAM traNa lAkha, chaThThI pRthvImAM eka lAkhamAM pAMca ochAM, ane sAtamI pRthvImAM pAMca narakAvAsa che. A rIte zrI samavAyAMga sUtra Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 samavAyAGgasUtre haiN| isa taraha ina saba narakAvAsoM kI saMkhyA kula caurAsI lAkha84 haiN| "causaTTI asurANaM caurAsIiMca hoi nAgANaM / bAvattari suvannANaM vAukumArANaM chaNNauI // 3 // dIvadizA udahINaM vijukumAriMda thaNiyamaggINaM / chaNhaM pi juvalayANaM bAvattarimo ya sayasahassA // 4 // " chAyA-catuSpaSTirasurANAM caturazItizca bhavati nAgAnAm / dvi saptatiH suparNAnAM vAyukumArANAM SaNNavatiH // 3 // dvIpadizodadhInoM vidyutkumArendra stanitognInAm / SaNNAmapi yugalakAnAM dvi saptatizca zatasahasrANi // 4 // asurakumAroM ke cauMsaTha 64 lAkha, sAtakumAroM ke caurAsI 84lAkha, suparNakumAroM ke bahottara 72lAkha, vAyukumAroM ke chiyAnave 96lAkha tathA dvIpakumAra, dikumAra, vidyutkumAra, stanitakumAra aura agnikumAra ina chahayugaloM ke bIca meM ekara kumAra ke bhavana 72-72 lAkha haiN| ina saba saMkhyA 7karoDa 72 lAkha hai| "battIsaTTA vIsA bArasa aDa cauro ya syshssaa| paNNAcattAlIsA chacca sahassA sahassAre // 5 // narakAvAsanI kula saMkhyA coryAsI (84) lAkha che. "causaTThI asurANaM caurAsIi ca hoi naagaannN| bAvattari suvannANaM vAukumArANaM chaNNauI // 3 // dIvadizA udahINa vijjukumAriMda thaNiyamaggINaM / chaNhaM pi juvalayANaM bAvattarimo ya sayasassA // 4 // chAyA catuSpaSTirasurANAM caturazItizca bhavati naagaanaam| dvisaptatiH suparNAnAM vAyukumArANAM SaNNavatiH // 3 // __ dvIpadizodadhInAM vidyutkumArendra stnitaagniinaam| SaNNAmapi yugalakAnAM dvisaptatizca zatasahasrANi // 4 // masurazubhAzanA yaas| (64), nAgabhAnA ye.yAsI (84) sAsa, supaNa sumAre nAmAMtara (72) sAma, vAyubhAzanA channu (1) , tathA dIpabhAra, dikakumAra, vidyakumAra, nitakumAra ane agnikumAra e cha yugalomAnA pratyeka kamAranA botera-beMtera lAkha bhavano che. te badhA bhavanenI kula saMkhyA sAta karoDa tera lAkha che. battIsahAvIsA bArasa aTTa cauro ya syshssaa| paNNA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre // 5 // zrI samavAyAMga sUtra Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam ANayapANayakappe cattAri sayA''raNaccue tinni| sattavimANasayAI causu vi eesu kappesu // 6 // ekkArasuttaraM heTi mesI sattuttaraM ca mjjhime| sayamegaM uvarimae paMceva aNuttaravimANA // 7 // chAyA--dvAtriMzadaSTAviMzatirdAdazASTa catvAri ca zatasahasrANi / paJcAzacatvAriMzatSaT casahasrANi shsraare||5|| Anata prANata kalpe catvAri zatAnyAraNAcyute trINi / saptavimAnazatAni catuhmapyeSu kalpeSu // 6 // ekAdazottaramadhastaneSu saptottaraM ca mdhyme| zatamekamuparitane paJcaivAnuttaravimAnAni // 7 // iti / sUtrakAra ina gAthAoM dvArA yaha prakaTa karate haiM ki kahAM para kitane vimAna haiM-prathama sudharma devaloka meM battIsa 32lAkha vimAna haiM, dUsare IzAnadevaloka meM aTThAvIsa 2 lAkha. tRtIya sanatkuradevaloka meM bAraha 12 lAkha, caturtha mAhendra devaloka meM ATha8 lAkha, pAMcaveM brahmaloka meM cAra4 lAkha, chaThaveM lAntaka devaloka meM 50 hajAra sAtaveM mahAzukra meM cAlIsa 40 hajAra AThaveM sahasrAra meM 6 hajAra vimAna haiN| tathA nauvameM dazaveM Anata ANayapANayakappe cattAri sayA''raNaccue tinni / sattavimANasayAiM causu vi eesu kappesu // 6 // ekkAramuttaraM heDimesi sattuttaraM ca majjhimae / saya megaM uvarimae paMceva aNuttaravimANA // 7 // chAyA-dvAtriMzadaSTAviMzatirdAdazASTacatvAri ca zatasahasrANi / pazcAzacatvAriMzatSaT ca sahasrANi sahasrAre // 5 // AnataprANatakalpe catvArizatAnyAraNAcyute trINi / saptavimAnazatAni caturbapyeteSu kalpeSu // 6 // ekAdazoMttaramadhastaneSu sa ttaraM ca madhyame / zatamekamuparitane paJcaivAnuttaravimAnAni // 7 // iti sUtrakAra A gAthAo dvArA e vAta batAve che ke kayAM kayAM keTalAM keTalAM vimAne che-sudharma nAmanA pahelA devalokamAM batrIsa (32) lAkha vimAna che, IzAna nAmanA bIjA devalokamAM 28 lAkha, trIjA sanaskumAra devalokamAM 12 lAkha cothA mAhendradevelekamAM 8 ATha lAkha, pAMcamAM brahmalokamAM 4 lAkha, cha3 lAntaka deva lekamAM 50 hajAra, sAtamAM mahAzuka devakamAM 40 hajAra, AThamAM sahastrAra devalekamAM 6 hajAra, navamA ane dasamAM ANata prANata devalokamAM 400 vimAne che. zrI samavAyAMga sUtra Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 samavAyAGgasUtre prANata devaloka meM cArasau 400 vimAna haiN| gyArahaveM vArahaveM AraNa acyuta devaloka meM tInasau 300 vimAna haiM tathA no graiveyakoM meM jo adhastana graiveyaka haiM unameM ekasau gyAraha 111 vimAna haiM. madhyamatIna graiveyakoM meM eka sau sAta 107 vimAna haiM uparitana tona 3 graiveyakoM meM eka sau 100 vimAna hai| tathA anuttara vimAnoM meM pAMca hI vimaanhaiN| ina vimAnoM kI kula saMkhyA caurAsI 84 lAkha saMtAnaveM 97 ve hajAra 23 hai| ___ aba mUtrakAra spaSTa pratipattI ke nimitta punaH kahate haiM ki-(doccAe NaM puDhavIe, taccAe NaM puDhavIe, cautthIe puDhavIe, paMcamoe puDhavIe, chaTThoe puDhavIe sattamIe puDhavIe gAhAhiM bhANiyavvA-dvitIyasyAMpRthivyA, tRtIyasyAM, pRthivyAM, caturtyA pRthivyAM, paJcamyAM, SaSThayAM, pRthivyAM, saptamyAM pRthivyAM gAthAbhi maNitavyAH) prathama pRthivI meM, dvitIya pRthivImeM, tRtIya pRthivI meM, caturtha pRthivI meM, paMcama pRthivI meM, SaSTha pRthivI meM, saptama pRthivI meM jitane2 narakAvAsoM kI saMkhyA hai vaha "tIsA ya paNNavIsA" isa gAthA dvArA pahile prakaTa kI jA cukI hai so usI ke anusAra samajhanA caahiye| (sattamAe puDhavIe pucchA-saptamyAM pRdivyAM pRcchA) saptama pRthivI ke viSaya meM gautama ne jo prazna kiyA-usake Upara agiyAramAM AraNa ane bAramAM azruta devalokamAM 300traNasevimAna che. nava greveyakamAMnA, adhaHstana raiveyakamAM 111 vinAno che, traNa madhyama vaiveyakamAM 107 vinAno che ane traNa uparitana vaiveyakomAM 100 vimAne che. tatho anuttara vimAne mAM pa ca ja vimAne che. e vimAnonI kula saMkhyA coryAsI lAkha sattANuM hajAra tevIsa (897023) che. have sUvAra spaSTIkaraNa karavAne mATe pharIthI tenuM kathana kare che- (do cAe NaM puDhavIe, taccAe NaM puDhavoe, cautthIe puDhavIe, paMcamIe puDhavIe, chaTThIe puDhavIe, sattamIe puDhavIe gAhAhiM bhANiyavvA-dvitIyasyAM pRthivyAM, tRtIyasyoM pRthivyAM caturthI pRthivyAM paJcamyAM pRthivyAM, SaSThayAM pRthivyAM, saptamyAM pRthivyAM gAthAmirbhaNitavyAH ) paDasI pRthvImA, bIjI pRthvImAM, trIjI pRthvImAM, cothI pRthvImAM pAMcamI pRthavImAM, chaThThI pRthvImAM, bhane sAtabhI pRthvImA 22sA 221 na24Ase te "tIsA ya paNNavIsA" gAthA dvArA pahelAM batAvI devAmAM Avela che. te temanI saMkhyA e gAthAmAM 4vyA pramANe samapAnI cha. (sattamAe puDhavIe pucchA-saptamyAM pRthivyAM pRcchA) sAtamI pRthvIna viSe gautame the prazna pUchayA, tenA vAsabhA bhaDAvIra zrI samavAyAMga sUtra Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. rAzi dvayasvarUpanirUpaNam bhagavAn mahAvIra unase uttara ke rUpa meM kahate haiM ki (goyamA ! - gautama ! ) he gautama ! (sattamAe-puDhavIe akSutara joyaNasayasahassabAhalAe-- saptamyAH pRthivyAM; aSTottara-yojanazatasahasrabAhalyAyAH) sAtavIM pRthivI kI moTAI jo eka lA va ATha hajAra yojana kI kahI gaI hai usameM se (uvari addhatevannaM joyaNasahassAiM ogAhettA-upari adbhatripaJcAzadyojanasahasANi acagAhya) Upara ke sADhe vAvana 52 // hajAra yojana ko choDakara (hehA vi addhatevannaM joyaNasahassAI vajittA-adhastAdapi arddhapazcAzadyojana sahasrANi-varjayitvA) nIce ke sADhe vAvana 52 / hajAra yojana ko choDakara (majjhe tisu joyaNasahassesu-madhye triSu yojanasahasreSu) vIca meM tIna 3 hajAra yojana pramANa jo kSetra bacatA hai (ettha NaM sattamAe puDhavIe-atra khalu-saptamyAM pRzrivyAm) isa sAtavIM pRthivI meM (neraiyANaM-nairayikANAM) nArakiyo ke (paMca aNuttarA-paJca anuttarAH) pAMca anuttara-utkRSTa ( mahaimahAlayA-mahA mahAlayAH) ativizAla (mahAnirayA paNNattA-mahAnarakAH prajJaptAH ) mahAnarakAvAma haiM (taM jahA-tadyathA) unake nAma ye haiM-kAle, mahAkAle, rorue, mahArorue, appaiTANe nAmaM paMcame-kAlaH mahAkAla: rauravaH mahArauravaH apratiSThAno nAma paJcamaH)kAla, mahAkAla, raurava, mahAraurava 25bhI 4 -(goyamA :-) gautama ! (sattamAe puDhavIe attarajo. yaNasayasahassavAhallAe-saptamyAH pRthiyoM aSTottarayojanazatasahasra bAhalyAyAH) sAtamI pRthvInA piratA2 2 4 5 mA 12 yAnanA ho cha temA (upari addhatevannaM joyaNasahassAI ogAhetto-upari arddhatripazcAzad yojanasahasrANi avagAhya) 52nA 52 / / (sAmAna) &2 yojane chIna tathA (heTA vi addhatebanna joyaNasahassAI vajitA-adhastAdapi arddhapaJcAzayojanasahasrANi varjayitvA ) nAyanA sAmAna // 2 (52500) yona chaDIne (majjhe tisu joyaNasahassesu-madhye triSu yojanasahasreSu) 12yenA mAnai x Com2 yo prabhAva kSetramA etthaNaM sattamAe puDhavIe-atra khalu saptamyAM pRthivyAM)-240 sAtamI pRthvImA (neraiyANaM-nairayikANAM) nA24ImAnA (paMca aNuttarA-paJca anuttarAH) pAMya anuttara- kRSTa (mahaimahAlayA-mahAmahAlayAH) mativiNa mahAnirayA pANatA-mahAnarakAH prajJatAH) mahAna 24vaase| cha. (taM jahA-tadyathA) tebhanA nAma 241 pramANe che. (kAle, mahAkAle, rorue, mahArorue, appaiTANe nAmaM paMcame-kAlaH, mahAkAlaH rauravaH, mahAraurava:, apratiSThAno nAma paJcamaH) , mAsa, zairava, mahAza25 mane zrI samavAyAMga sUtra Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 samavAyAGgasUtre TIkA--'duverAsI' ityAdi-ihaprajJApanAsUtrasya 'jAva se kiM taM' iti paryantaM sarva vaktavyam / atra prajJApanAto'yameva bhedo yattatra 'duvihA-paNNavaNNA paNNatA jIvapaNNavaNA ajIvapaNNavaNAyatti' ityevamabhilapitam, iha tu 'duve rAsI paNNattA' ityevamabhilapitam / sUtrataH sarva pajJApanApadamihA'zakyalekham ato'tratyaM mUlamAsthAya saMkSepeNa prajJApanAsUtrArtha upadaryate-'duve rAso' ityAdi'duve rAsI paNNattA' dvau rAzI prajJaptau, 'taM jahA' tadyathA-'jIvarAsI ajIvarAsI ya' jIvarAzirajIvarAzizca / tatra 'ajIvarAsIduvihA pannattA' ajIvarAzivividhaH pajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'rUpI ajIvarAsI arUvI ajIvarAsI ya' rUpyajIvarAzirarUpyajIvarAzizca / 'se ki ta arUvI ajIvarAsI ?' aya ko'sau arUpyajIvarAziH ? uttarayati-'arUvI ajIvarAsI dasavihA paNNattA' arUpyaaura pAMcavo apramiSThAna / (te NaM nirayAvadyA ya-te khalu nirayAHvRtAzca) ye saba hI narakAvAsa bIca meM gola haiM (taMsA ya-vyasrAzca) aMta meM trikoNa haiN| ( ahe khurappasaMThANasaMThiyA-adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH) tathA inakA talabhAga vajra ke chuta jaisA hai| (jAva-yAvat) (asubhA narakAazubhAH narakAH) ye saba naraka azubha haiN| (azubhAo neraesu veyaNAoazubhAH narakeSu vedanAH) ina narakoM meM azubha vedanAe~ hai ||muu0 186 // TIkArtha-'duve rAsI pannattA' ityAdi / do raziyAM kahI gaI haiN| ve isa prakAra se haiM-1jIvarAzi, 2ajiivraashi| ajIva rAzi do prakAra kI hai| jaise-1rUpI ajIvarAzi, 2arUpI ajiivraashi| arUpI ajIvarAzi kA kyA svarUpa hai ? uttara-arUpI ajIva rAzi dasa prakAra kI hai| jaisepaay| mapratiSThAna. (taNa nirayAvadyA ya-te khalu nirayAH vRttAzca) te mayA na24pAsa 12yethIche, (tasA ya-vyasAca) che vie42 che. (ahe kharappasaMThANasaMThiyA-adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH ) mane temanA jiyAna lAn 13vanA 72 // 2 // cha. (jAva-yAvan) (asubhAnaragA-azubhAH narakAH) mA mI n23| azula cha (asubhAo neraesu veyaNAo-azubhAH narakeSu vedanAH) te nakaromAM azubha vedanAo bhogavavI paDe che sU. 186 "TIkArtha--duverAsI pannattA" ityAdi rAziyo me . tamanA nAmamA pramANe cha-(1) rAzi, (2) ma012zi. ajIvarAzInA be prakAra che-(1) rUpI ajIvAzi (2) arUpI ajIvarAzi-arUpI ajIvarAzinuM svarUpa kevuM che? uttara-arUpI ajIvarAzinA dasa prakAre che-(1) zrI samavAyAMga sUtra Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 901 jIvarAzidazavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA ' tadyathA - 'dhammasthikAe jAva zraddhAsamae' dharmAstikAyoH yAvadaddhAsamayaH =dharmAstikAyastadezastatpradezaH, adharmAstikAyasta dezastatpradezaH, : AkAzAstikAyastadezastatpradezaceti nava, dazamo'dvAsamaya: == kAlaityarthaH / tathA-'rUvIajIvarAsI aNegavihA paNNattA' rUpI ajIvarAzimanekavidhaH prajJaptaH / ayaM bhAvaH - rUpyajIvarAzi:- skandhA dezAH pradezAH paramAvaceti caturddhA, te ca varNagandhasaMsparzasaMsthAnabhedataH paJcavidhAH, te punardvayordvayoH, dvayostrayANAM ca saMyogAdanekavidhAH / tathA jIvarAzidvividhaH saMsArasamApanno'saMsArasamApannazca / tatrAsaMsArasamApannA jIvA anantaraparamparasiddhabhedAd dvividhAH / tatrAnantarasiddhAH paJcadazavidhAH, paramparasiddhAstvanantavidhAH / saMsArasamApannAstu ekendriyAdibhedaiH paJcadhA, tatra punarekendriyAH pRthivyAdibhedena pazJcavidhAH, afar kSmArabhedena dvividhAH punaH paryAptAparyAptabhedena dvividhAH / dharmAstikAya, dharmAstikAyakAdeza, dharmAstikAya kAmadeza, adharmAstikAya, adharmAstikAyakAdeza adharmapradeza, AkAzAstikAya, AkAzadeza, AkAzapradeza aura addhAsamaya kAla / rUpI ajIvarAzi aneka prakAra kI hai - jaise- skandha, deza, pradeza aura paramANu / ye cAroM hI varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna vAle hote haiN| inake do pradeza ke saMyoga se, do aura tIna ke saMyoga se tIna pradezikaskaMdha aura bhI aneka bheda ho jAte haiN| jIvarAzi do prakAra kI hai-saMsArI jIvarAzi aura muktjiivraashi| ina meM muktajIvarAzi anantara aura paramparAsiddha ke bheda se do prakAra kI hai| anantara siddha pandraha prakAra ke haiN| paramparAsiddha anaMta prakAra ke haiN| saMsArI jIvarAzi ekendriya Adi ke bheda se pAMca prakAra kI hai| inameM jo ekendriya jIvarAzi hai vaha pRthivI Adi ke bheda se pAMca taraha kI hai| ye pAMcoM hI ekendriya jIvoM ke prakAra sUkSma aura bAdara ke bheda dharmAstiDAya, (2) dharmadveza, ( 3 ) dharbha pradeza, (4) adharmAstipraya, (4) adharma haiza, (6) vyadharma pradeza, (7) mA azAstiprAya, (8) Amazadeza, (8) Amaza pradeza, (10) arthAsamayarUpI ajIvarAzi aneka prakAranI che jema ke skandha, deza, pradeza, ane piramANu te cAre vaM, gadha rasa, sparzI ane saMsthAnavALA hAya che. temanA e enA saMceAgathI, e ane traNanA saMyAgathI bIjA' paNa aneka bheda paDe che. jIvarA e prakAranI che-(1) saMsArI jIvarAzi (2) mukta jIvarAzi. temAM mukta jIvarAzinA me leha che- (1) anantara bhane (2) paramparA siddha, anantara siddha paM42 prahAranA che paraMparA saddha aneka prakAranA che. saMsArajIvarAzinA ekendriya Adi pAMca prakAra che. temAMnI je ekendriya jIvarAzi che te pRthvI AdinA bhedathI pAMca prakAranI che. te pAce ekendriya jIvAnA sUkSma ane khAdara evA be prakAra paDe che. sUkSma zrI samavAyAMga sUtra Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 samavAyAGgasUtre evaM dvitricaturindriyA jIvA api vijJeyAH / paJcendriyA jIvAstu nArakAdi. bhedeta caturvidhAH / tatra nArakA ratnaprabhAdipRthvIbhedAt sptvidhaaH| paJcandriyatiyazcojalasthalakhecara bhedAttrividhAH / tatra jalacarAH paJcavidhAH-matsyakacchapagrAhamakarazizumArabhedAt / tatra-matsyAH shlkssnnmtsyaadibhedaadnekvidhaaH| kacchapA asthikaccha mAMsakacchapabhedAd dvividhAH / grAhA dili-veSTaka-magdu pulakasImAkArabhedAt paJcavidhAH / makarA matsyavizeSAste ca zuNDAmakarakarimakarabhedAd dvividhaaH| shishumaaraastvekvidhaaH| sthalacarAstu catuSpadaparisarpabhedAd dvividhaaH| tatra catuSpadA ekakhuradvikhuragaNDIpadasanavapadabhedAccaturvidhAH / ete ca krameNa azva se do prakAra ke haiN| sUkSma aura bAdara bhI paryApta aura apti ke bheda se dodo prakAra ke haiN| isI taraha dvIndriya, tendriya, caturindri jIva bhI paryApta aura aparyApta ke bheda se do do prakAra ke hote haiN| paMcendriya jIva nAraka Adi ke bheda se cAra taraha ke ho jAte haiN| inameM jo nArakI jIva haiM ve ratnaprabhA-pRthivI Adi ke bheda se sAta prakAra ke haiN| paMcendriya tiyazca jalacara. sthalacara aura khecara ke bheda se tIna taraha ke haiN| jalacara paMcendriya jIva matsya, kacchapa, grAha, makara aura zizumAra ke bheda se pAMca prakAra ke haiN| matsya bhI zlakSNamatsyAdi ke bheda se aneka vidha haiN| asthikacchapa aura mAMsakacchapa ke bheda se kacchapa do prakAra ke haiN| dili, veSTaka, madgu. pulaka aura sImAkAra ke bheda se grAha pAMca prakAra ke hai| zuNDAmakara aura kari makara ke bheda se makara ke do prakAra haiN| zizumAra eka hI taraha ke hote haiN| catuSpada, aura parisarpa ke bheda se sthalacara tiryaca do taraha ke hote haiN| inameM jo catuSpada haiM ve ekakhura, dvikhura, gaNDIpada aura snane bAdaranA paNa paryApta ane aparyApta evA be be bheda che eja rIte dvIndriya, tendriya, ane caturindriya jIvonA paNa paryApta ane aparyApta be be bheda paDe che paMcenidraya jInA nArakI Adi cAra prakAra che temAMnA je nArakI chavo che te ratnaprabhApRthvI AdinA bhedathI sAta prakAranA che. paMcendriya tiya canA jaLacara, sthaLacara ane khecara, evA traNa bheda che. jalacara paMcendriya jInA pAMca prakAra che(1) matsya. (2) 4275, (3) zrA, (magara sane (5) zizubhAra. matsyanA 16masya Adi aneka bheda che. kacchapanA be bheda che-(1) a thaka75 ane (2) mAMsa 4275 pAnA pAMya 452 cha-(1) Ele (2) veSTa4 (3) bhaY (4) pusa mane (5) sImA 412. bhA2nA meM prA2 cha-(1) zumAra sane ( 2) 4ribhA2. zizu. mAra eka ja prakAranA hoya che. sthaLacara tiyacanA be bheda che-(1) copagAM ane (2) parisapatamAnA yApAtiya yAnA yAra le cha (1) marIjai, (2) me bharI zrI samavAyAMga sUtra Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 903 gogajasiMhAdayo bodhyaaH| parisarpA dvividhAH-uraH parisarpA bhujaparisazca / tatrauraH parisA ahyjgraashaalikmhorgbhedaaccturvidhaaH| tatrApi darvIkaramukulibhedA. dahayo dvidhA / khecarAzcaturdA-carmapakSiNo lomapakSiNaH samudgapakSiNo vitatapakSiNazca / tatrAdito dviprakArAH pakSiNo balgulIhaMsAdayaH / ato'nyabhedAH pakSiNo dvIpAntareSveva bhavanti / ete sarve paJcendriyatiryazca: / manuSyAzca dvidhA saMmUchimA garbhavyutkrAntikAzca / tatra saMmUcchimA napuMsakA eva / garbhavyutkrAntikAstu tridhAkarmabhUmijAH, akarmabhUmijAH, antaradvIpajAzca / ete sarve'pi trilinggaaH| tatra karmabhUmijA dvidhA-AryA mlecchAzca / AryA api dvidhA-RddhiprAptA itare ca / tatra khapada isa prakAra se cAra taraha ke hote haiN| azva eka khura vAlA, gAya dokhura vAlI, gaja gaNDIpada vAlA, aura siMhAdika nakha yukta pada vAlA jAnavara hai| uraH-parisarpa aura bhujaparisarpa ke bheda se parisarpa do prakAra ke hote haiN| ahi, ajagara, AzAlika aura mahoraga ke bheda se uraH parisapeM cAra prakAra ke haiN| inameM jo ahi uraH sarpa haiM ve darvIkara aura muli ke bheda se do taraha ke haiN| carmapakSI, lomapakSI, samudgapakSI aura vitatapakSI isa taraha khevara tiryaca 4 prakAra ke haiN| bagulI ha~sa Adi jo pakSI haiM ye carmapakSo lomapakSI haiN| inase bhinna jo samudgapakSI aura vitatapakSI haiM ve dvIpAntaroM meM aDhAradvIpa ke bAhara hI hote haiN| ye saba paMcendriya tiryaca haiN| saMmUcchima aura garbhaja ke bheda se manuSya do prakAra ke hote haiN| inameM jo saMmUrchima manuSya hote haiM ve to niyamata: napuMsaka hI hote haiN| garbhaja manuSya, karmabhUmija, akarmabhUmija aura antadrIpaja isa prakAra se tIna prakAra ke hote haiN| ye saba tInoM liGgo vAle hote haiN| inameM karmabhUmiyAM manuSya Arya aura mleccha ke vAmai, 3) 3156 mine (4) sana 556 (pagenahAramai) ghaDI me bharIvAnA, gAya be kharIvALI, hAthI gaMDI padavALe ane siMha vagere nArayukata pagavALAM jAnavara che parisapanA me 2 cha-02:5risa5 (1) mane suna pArasasa (2) 62: pArasanA yAra 52 cha-(1) maDi (2) 24 // 2, (3) mAzAli mana (1) bhAratabhana! mahi ura parisarpanA be bheda che- darpIkara ane mukuli. becara tiryaMcanA cAra prakAra che(1)ybh pakSI, (2)somapakSI (3)samudrapakSI mana (4) vitatapakSI. mani, sAhi pakSIo carmapakSI lemapakSI che. samudrapakSI dvIpAntaramAM ja hoya che. e badhAM paMcendriya tiryaMca che. manuSyanA be prakAra che-saMmUciThThama ane garbhAja, temAMnA je samucchi ma manuSya hoya che teo to niyamathI ja napuMsaka hoya che. garbhaja manudhyanA traNa prakAra che-karmabhUmija, akarmabhUmija ane anta dvIpaja che badhA traNe liMgavALA (jAtanA) hoya che. temAM karmabhUmiyA manuSyanA Aya ane svera cha evA be zrI samavAyAMga sUtra Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 samavAyAGgasUtre prathame ahNdaadyH| dvitIyAH kSetra 1 jAtira kula3dharma4 zilpa5 bhASA jJAna darzana8 cAritra9bhedAnnavavidhAH / devAzcaturvidhAH-bhavanavAsyAdibhedAt / tatra-bhavanapatayo'suranAgAdibhedAdazadhA / vyantarAH picAzAdibhedAdaSTadhA / jyotiSkAzcandrAdibhedAtpa zvadhA / kalpopagakalpAtItabhedAvaimAnikA dvidhA / tatra kalpopagAH saudhargAdibhedAd dvAdazadhA / kalpAtItA dvidhA-aveyakA anuttaropapAtikAzca / graiveyakA navadhA, etatsarva 'jAva' yAvat zabdAd vijJeyam / 'se kiM taM aguttarovavAiyA' atha ke te anuttaropapAtikA ? ' aNutarovadhAiyA' anutaropapAtikAH 'pavavihA pannattA' paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiya bheda se do prakAra ke hote haiN| RddhiprApta aura avRddhiprApta ke bheda se Arya manuSya bhI do taraha ke haiN| ahaMta Adi mahAn puruSa RddhiprApta AryoM meM haiN| anRddhi prApta Arya kSetra se 1,jAti se 2, kula se3, dharma se4, zilpa se5 bhASA se5, jJAna se7, darzana se8 aura cAritra se9 nau prakAra ke haiN| bhavanavAsI Adi ke bheda se deva cAra prakAra ke hote haiN| ina meM jo bhavanavAsI deva hai asurakumAra Adi ke bheda se dasa prakAra ke kahe gaye hai| vyantaradeva pizAca Adi ke bheda se 8 prakAra ke,jyotiSka deva candramA Adi ke bheda se pAMca prakAra ke aura kalpopapanna evaM kalpAtIta ke bheda se vaimAnika deva do prakAra ke haiN| inameM jo kalpopapanna deva haiM ve saudharma Adi ke bheda se bAraha prakAra ke haiN| aveyaka aura anuttaropapAtika ke bheda se kalpAtIta do prakAra ke haiN| graiveyaka nau prakAra ke hote haiN| yaha saba pUrvokta pATha yahAM "yAvat" isa zabda se grahaNa kiyA gayA hai| anutaropapAtika kA kyA svarUpa hai ? uttara-anutta rApapAtika pAMca prakAra ke kahe gaye haiM-ve isa prakAra se haiM-vijaya, vaijbheda che. AryamanuSyanA be bheda che-traddhi prApta ane anuddhi prApta ahe ta Adi mahApuruSane trAddhi prApta gaNI zakAya. anuddhiprApta AryanA kSetra, jAti kuLa, dharma, zi95, jJAna, darzana ane cAritra pramANe nava prakAra paDe che. denA bhavanavAsI Adi cAra prakAra hoya che. bhavanavAsI devanA asurakumAra Adi dasa bheda paDe che. vyantara denA pizAca Adi ATha bheda che, jyotiSka denA candramA Adi pAMca prakAra che. ane vaimAnika denA be prakAro che (1)ka9papapanna ane (2)kalpAtIta temAMnAM je devo che temanA saudharma Adi bAra prakAra che. kapAtIta denA be prakAra che-ve. yaka ane anuttarapapAtika praveyakanA nava prakAra che. pUrvokta A badhe pATha mahI 'yAvat' za04thI &e| ye che. anutta5pAtinu 2135 3 cha ? uttara--manuttapipAtinA pAya 2 cha-viya, vaiyata, yata, zrI samavAyAMga sUtra Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA rAzidvayasvarUpanirUpaNam 905 savvasiddhiyA' vijayavaijayantajayantAparAjitasarvArthasiddhikAH / 'se saM aNutarovavAiyA' taete'nuttaropapAtikA vijJeyAH / 'se taM paMcidiyasaMsArasamApana jIvarAsI' sa eSa paJcendriyasaMsArasamApannajIvarAziH paJcendriyaviziSTaH saMsArasamApano jIvarAziH pUrvokto vijJeyaH / 'duvihA NeraiyA paNNattA' dvividhA nairayikAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-- 'pajja tA ya apajjattA ya paryAptAzca aparyAyAzca / 'evaM daDao bhANi yavo jAva vemANiyatti' evaM daNDako bhaNitavyo yAvad vaimAnikaiti nairayikamArabhyavaimAnikaparyantaM daNDako vaktavyaH sa ca-"neraiyA asurAI-puDhavAI beiMdiyAdao maNuyA' vaMtarajoisavemANiyA ya aha daMDabho evaM // 1 // iti / saMprati nArakAdInAM sthAna nirupaNArtha pRcchati-'imIse NaM ityAdi-'imIse NaM' asyAH khalu 'rayaNappabhAe puDhavIe' ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'kevaiyaM khettaM' kiyatkSetram 'ogAhittA' acagAhya 'kevaiyA' kiyanto "NirayAvAsA' narakAvAsAH 'paSNatA' prajJaptAH ? 'goyamA !' he gautama / 'mIse NaM rayaNappabhAe puDhavI e' asyA khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe' azItyuttarayata, jayaMta, aparAjita aura srvaarthsiddhik| ye anutaropapAtika hai| isa prakAra yaha saba paMcendriya yukta saMsArI jIvarAzi hai / nArakI jIva doM prakAra ke kahe gaye haiN| jo isa taraha se haiM-paryApta aura aparyApta / isIprakAra se yaha daNDakarUpa-caubIsa daNDakarUpa kathana vaimAnika deva paryanta jAnanA caahiye| arthAt paryApta aura aparyApta bheda se dvividhatA vaimAnika deva paryanta lagA lenA caahiye| zaMkA-isa ratnaprabhApRthivI ke kitane pramANa kSetra ko avagAhita karake kitane narakAvAsa kahe gaye haiM ? utara-he gautama ! isaratnaprabhA pRthivI kI jo eka lAkha assI hajAra yojana kI moTAI kahI gaI hai usake upara kA aparAjita ane sarvArthasiddhika A prakAranI A badhI paMcendrayayukata saMsArI jIvarAzi che. nArakI jI be prakAranA che-paryApta ane aparyApta A pramANe A grevIsa daMDakarUpa kathana vaimAnika deva sudhI samajavAnuM che. eTale ke paryApta ane aparyAptanA bhedathI vaimAnika deva sudhI dvividhatA ghaTAvavAnI che. zaMkA--A ratnaprabhA pRthvInA keTalA pramANanA kSetrane avagahita karIne keTalA narakAvAsa kahelA che? uttara-he gautama! A ratnaprabha pRthvInI je ekalAkha eMsI hajAra ja nanI UMcAI kahI che tenI upara tathA nIcanA eka eka hajAra jana pramANa zrI samavAyAMga sUtra Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 samavAyAGgasUtre yojanazatasahasrabAhalyAyAH azItyadhikalakSayojanadIrdhAyAH 'uvari' upari-uparitanabhAge 'egaM joyaNasahassaM' ekaM yojanasahasram 'ogAhettA' avagAhya 'heTA cegaM joyaNasahassaM' adhazcaikaM yojanasahasraM 'vajjetA' varjayitvA 'majhe' madhye 'aTThasattarijoyaNasayasahassaM' aSTasaptatiyojanazatasahasram-aSTasaptatisahasrAdhikaikalakSaparimita yatsthAnamasti, 'ettha Na rayaNappabhAe puDhavIe' atra khalu ratnaprabhAyAM pRthivyAm 'NeraiyANaM' nairayikANAM=nArakajIvAnAm 'tIsaM NirayAvAsasayasahassA' triMzannarakAvAsazatasahasrANi-triMzallakSaparimitA narakAvAsAH 'bhavaMtItimakkhAyA' bhavantItyAkhyAtAni / 'te NaM nirayAvAsA' te khalu narakAvAsAH 'aMtovaTTA' annattAmadhye vartulAkArAH 'bAhiM ca uraMsA' bahizcaturasrAbAhyapradeze catuSkoNAH 'jAva' yAvat = pAvatkaraNAt-adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH kSuraprAkRtiviziSTAH, tathA 'niccadhayAratamasA' nityAndhakAratamasa: nityaM andhakAra iva tamo yeSu te tathoktAH, tathA-'vavagayagahacaMdasaranakhattajoisappahA' vyapagatagrahacandrasUryanakSatra jyotiHprabhAH vyapagatAH vinirgatA grahacandrasUryanakSatrANAM jyotiSaH dIpAdyagrervA prabhA yeSu te tathoktAH, prakAzarahitA ityarthaH, tathA-'meyavasApUyaruhiramaMsacikvillali tANulevaNatalA' medovasApUyarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalAH-medovasApUyarudhi aura nIce kA 1-1 hajAra yojana choDakara bAkI ke madhyabhAga meM jo eka lAkha aThahattara hajAra yojana pramANa sthAna hai usameM tIsa lAkha pramANa narakAvAsa haiN| aisA jinendradeva ne kahA hai| ye narakA vAsa bhItara gola haiN| bAhara meM cAra konevAle haiM! yahAM yAvat zabda se isa pATha kA saMgraha huA hai-inakA talabhAga vajra ke chure jaisA hai| sadA inameM aMdhakAra ke jaisA tamabharA rahatA hai| "vavagayagahacaMdasUranakkhavattajoisappahA " yahAM graha, candra, sUrya nakSatra inakI prabhA athavA dIptimAna agni AdikoM kI prabhA bilakula nahIM rahatI hai| sarvadA aMdhakAra hI aMdhakAra prakAza varjita hone ke kAraNa yahAM rahatA hai| "meya vasApUyaruhiramaMsavikkhilalittANu levaNatalA" inakA tlkSetrane choDIne bAkInA eka lAkha aThotera hajAra yojana pramANa kSetramAM trIsa lAkha narakAvAsa che, ema jinendradeve bhAMkhela che te narakAvAsa aMdarathI gaLAkAranA che bhane mahArathI yA cha, sahI 'yAvat' zapathI ! 54 1995 42vAnA-tenA taLiyAne bhAga vAnA charAo jevo che. temAM haMmezA aMdhakAranA je tamasa ls| 23 cha. vivagayacaMdasUranakkhattajoisappahA tyAM gRha, yandra, sUrya ane nakSatrono prakAza athavA prajavalita agni Adino prakAza bilakula hote nathI. te 042 // prazahita pAthI tyAM sahI 2554204 29 che. ' meyavasApUyaruhiramaMsacikkhillalittaNulevaNatalA, tamanA taNamA bheda, sA, pUya zrI samavAyAMga sUtra Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 907 ramAMsAni, zarIrAntargatadhAtavaH, eteSAM yaH 'cikkhilla' kardamastena liptamU-anulepanatalaM lepanIyasthAnaM yatra te tayoktAH, tathA asuivIsA' azucivitrAH azucayo visrA: AmagandhayuktAzca, ata eva 'paramadubbhigaMdhA: atizayadurgandhayuktAH, tathA'kAU agaNivaNNAbhA' kRSNAgnivarNAmAH-loheSu dhamAyamAneSu agniryAdRzavoM bhavati sa kRSNAgnivarNastasya AbhA iva AbhA yeSu te tathoktAH-paramakRSNa varNA ityarthaH, tathA-'kakkaDaphAsA' karkazaH kaThinaH sparzI yeSAM te tathoktAH, ata eva 'durahiyAsA' duradhyAsA:-duH-duHkhAvahaH-adhyAsA=sthitiyatra te tathoktAH, santi / ata eva ete 'nirayA' narakAH 'amubhA' azubhAH, tathA eSu 'niraemu' narakeSu 'asubhAo veyaNAo' azubhAvedanA bhavanti / 'evaM satta vi bhANiyavvAo' evaM saptApi bhaNitavyAH-ratnaprabhAmAdAyaica sapta prathivyo bhavanti, iti ratnaprabhAvadeva itarA api pRthivyo bhaNitavyAH / 'ja' yat-yad bhAga meda, vasA, pUya-pIca, rudhira aura mAMsa kI kIcaDa se lipta rahA karatA hai| "asuivIsA" ye saba narakAvAsa azuci evaM kacce pakAye hue camaDe kI jaisI gaMdha vAle hote haiN| ata eva "paramabhigaMdhA' atyaMta durgadha saMpanna rahA karate haiN| tathA 'kAU agaNivaNNAbhA' inakI AmA kRSNAgni ke varNa jaisI hotI hai| lauha ke tapAne para agni jisavarNa kI hotI hai vaha kRSNAgni varNa kahalAtA hai| arthAt ye narakAvAsa parama kRSNavarNavAle hote haiN| kakkaDa. phAsA' inakA sparza kaThora hotA hai| ata eva 'durahivAsA' inameM sthiti duHkhaprada hI hotI hai| isIliye 'asubhA' ye naraka azubha mAne gaye haiN| inameM jo vedanAe~ hotI haiM ve mahA azubha hotI haiN| isI taraha se ratnaprabhAethivA se lekara tamastamaHprabhA pRthivItaka-sAtoM narakAvAsoM ke viSayameM jAnanA caahiye| arthAt jisa prakAra ratnaprabhApRthivI kA varNana kiyA hai usI prakAra pAva, sADI bhane mAMsana 25thI chAyo 23 cha. 'asui vIsA' ye 4 n2|| pAsa asva.20, ane 54velA yA yAmAnAvI vANA DAya cha tethI paramaTabhigaMdhA' te 24vaase| mayata dudhA DAya che. tathA 'kAU agaNivaSNAbho' sinA panI tamanI mAlA DAya che khedAne taviqAthI sira vaNa dhAraNa kare che te varNane kRSNAgni vaNa kahe che. eTale ke te narakAvAsI atishy aa nA DAya che. tathA 'kakaDaphAsA' bhne| 25za Thora hAya che. tethI 'darahivAsA' temA 23:54 54 5 cha tethI 21 na2ne 'asabhA' azubha kahela che. temAM je vedanAo anubhavAya che te atizaya azubha hoya che. ratnaprabhA pRthvIthI laIne tamastamaprabhA pRthvI sudhInI sAte narakamAM evI ja paristhiti hoya che, eTale ke je prakAranuM ratnaprabhA pRthvInuM varNana karyuM che e zrI samavAyAMga sUtra Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 samavAyAGgasUtre bAhalyaparimANaM 'jAmu' yasyAM 'jujjaI' yujyate tadapi vijJeyam / tadevAha gAthayA'AsIyaM battIsa aTThAvIsaM taheva vIsaM ca / aTTArasa solasagaM aTTattameva baahllN||1|| chAyA--azIti-triMzadaSTAviMzatistathaiva viMzatizca / aSTAdazaSoDazASTottarameva vAhalyam // 1 // ayaM bhAvaH-prathama pRthivyAM bAhalyamAnamazItisahasrAdhikaikalakSa yojanaparimitam / dvitIyasyAM dvAtriMzatsahasrAdhikaikalakSam / evaM tRtIyacaturthapaJca. mISaSThIsaptamInAM pRthvInAM parimANam aSTAvizativiMzatyaSTAdazaSoDazASTasahasrottaramekamekaM lakSam / tathaikaikasyAM pRthivyAM kiyantaH kiyanto narakAvAsAH santI. tyAha-"tIsA ya paNNavIsA pannarasa daseva sayasahassAI / tiNNega paMcUrNa paMveva aNuttarA naragA ||2|| chAyA-triMzaJca paJcaviMzatiH paJcadaza dazaiva zatasahasrANi / trINyekaM paJcIne paJcevAnuttarA narakAH / / 2 / / ayaM bhAva:-prathamapRthivyAM triMzallakSANi, dvitIya pRthivyAM paJcavizatilakSANi, tRtIyapRthivyAM paJcadazalakSANi, caturthapRthivyAM dazalakSANi, paJcamyAM trINi lakSANi, SaSThayAM paJconamekaM lakSam se avaziSTa chaha pRthiviyo kA bhI varNana samajhanA caahiye| sUtrakAra isI viSaya ko ityAdi padoM dvArA prakaTa karate haiM-jaise-prathama pRthivI kI moTAI eka lAkha assI hajAra yojana kI hai usI prakAra dUsarI pRthivI kI moTAI eka lAkha-battIsa hajAra yojana kI hai-tIsarI pRthivI kI eka lAkha aTTAIsa hajAra, cauthI kI eka lAkha bIsa hajAra, pAMcavIM kI eka lAkha 18 hajAra, chaTTo kI eka lAkha solaha hajAra, aura sAtavI kI moTAI eka lAkha ATha hajAra yojana kI hai| ina pRthiviyoM meM narakAvAsoM kI saMkhyA isa prakAra se hai-prathama pRthivI meM tIsa lAkha, dvItIya pRthivImeM paccIsa lAkha, tRtIya pRthivI meM pandraha lAkha, caturtha pRthivI meM dasa lAkha, pAMcavIM pRthivI meM tIna lAkha, chaThavIM pRthivI meM pAMca kama eka lAkha aura sAtavIM pRthavI ja prakAranuM varNana bAkInI chae pRthvInuM samajavAnuM che. sUtrakAra A ja viSayane ityAdi pado dvArA pragaTa kare che-jemake pahelI pRthvInI UMcAI 180000 (eka lAkha eMsI hajAra) jananI che. bIjI pRthvInI UMcAI 132000 (eka lAkha batrIsa hajAra) jananI, trIjInI eka lAkha aThyAvIsa hajAra jananI,cethInI eka lAkha vIsa hajAra jananI, pAMcamInI eka lAkha aDhAra hajAra jananI, chaThThInI eka lAkha soLa hajAra yojananI, ane sAtamInI eka lAkha ATha hajAra jananI che te pRthvIomAM narakAvAsanI saMkhyA nIce pramANe che-pahelI pRthvImAM trIsa lAkha, bIjImAM pacIza lAkha, trIjImAM paMdara lAkha, jethImAM dasa lAkha, pAMcamImAM traNa lAkha, chaThThImAM 995navANuM hajAra navaso paMcANu ane sAtamImAM pAMca narakAvAso che. zrI samavAyAMga sUtra Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhino TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 909 narakAvAsAH santi / tathA saptamyAM paJcava narakAvAsAH santi / ete sarve narakAvAsAH samuditAzcaturazItilakSANi bhavanti / tathA-'causahI asurANaM cau. rAsIiM ca hoi nAgANaM / bAcattari suvannANa vAukumArANa chaNNauI // 3 // chAyA-catuHSaSTirasurANAM caturazItizca bhavati nAgAnAm / dvisaptatiH suparNAnAM vAukumArANAM ssnnnnvtiH||3|| tathA-'dIvadisAudahINaM vijukumAriMdaNiyamaggINaM / chaNhaM pi juvalayANaM bAvattarimo ya sayasahassA ||4||" chAyA-dvIpadizodadhInAM vidyutkumArendrastanitAgnInAm / SaNAmapi yugalakAnAM dvisaptatizca zatasahasrANi / ayaM bhAvaH-amurakumArANAM catuSpaSTilakSANi bhavanAni, nAgakumArANAM caturazItirlakSANi bhavanAni, suparNakumArANAM dvisaptatilakSANi, vAyukumArANAM ca SaNNa. vatilakSANi, dvIpakumAradikumArodadhikumAravidyutkumArendrastanitakumArAgnikumA rANAM SaNNAmapi yugalakAnAM madhye ekaikakumArANAM bhavanAni dvisaptatidvisaptatilakSANi vijJepAni / etAni sarvANi militvA dvisaptatilakSAdhikasaptakoTipari. mitAni bhavanAni bhavanti / saMpati kutra kiyanti vimAnAni santi ? ityAha gAthAbhiH-'battIsaTThAvIsA bArasa aDacauro ya sayasahassA / paNNA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre||5|| ANayapANayakappe cattAri sayA''raNaccue tinni / sattavimANasayAI caumu vi eesu kappesu / / 6 / / ekAramuttara heDimesu sattuttaraM ca majjhimae / sayamega uvarimae paMveva aNutaravimANA // 7 // ' chAyA-'dvAtriM. zadaSTAviMzatirvAdazASTacatvAri ca zatasahasrANi / paJcAzacatvAriMzatSaT ca sahasrANi shsraare|| 5 / / AnataprANatakalpe catvAri zatAnyAraNAcyute trINi / sapta vimAnazatAni caturvapyeteSu kalpeSu // 6 // ekAdazottaramadhastaneSu saptottaraM ca madhyame / zatamekamuparitane pazcaivAnuttaravimAnAni // 7 // ' iti / ayaM bhAvaH-prathame sudhameM pAMca narakAvAsa haiN| isa taraha ina saba narakAvAsoM kI saMkhyA kula caurAsI 84lAkha hai| asurakumAroM ke causaTha lAkha, nAgakumAroM ke caurAsI lAkha, suparNakumAroM ke bahottara lAkha, vAyukumAro ke chiyAnave 96lAkha, tathA dvIpakumAra, dikkumAra, udadhikumAra, vidyutkumAra, stanitakumAra aura agnikumAra ina chaha yugaloM ke bIca meM ekara kumAra ke bhavana bahottara lAkha bahocara lAkha 72-72 haiN| ina sava bhavanoM kI saMkhyA sAta karoMDa bahotara lAkha 72 hai| sUtrakAra ina gAthAoM dvArA yaha prakaTa karate haiM kI A rIte te narakAvAsenI kula saMkhyA coryAsI lAkha che. asurakumAranAM cosaTha lAkha, nAgakumAronAM ceryAsI lAkha, suparNa kumAronAM tera lAkha, vAyukumAranAM chanuM lAkha, tathA dvIpakumAra, dikakumAra, udadhikumAra, vidhakumAra, svanitakumAra, ane agnikumAra e cha yugalamAMnA pratyeka kumAranA 72-72 betera-botera lAkha bhavana che. te badhA bhagavAnane saravALe sAta karoDa tera lAkha thAya che, sUtrakAre zrI samavAyAMga sUtra Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAnasUtre devaloke dvAtriMzallakSANi vimAnAni santi / dvitIye IzAnaloke'STAviMzati lakSANi, tRtIye sanatkumAre dvAdazalakSANi, caturthe mAhendre'STalakSANi paJcame brahmaloke catvAri lakSANi SaSThe lAntake paJcAzatsahasrANi saptame mahAzukre catvAriMzatsahasrANi, aSTame sahasrAre paT sahasrANi ca vimAnAni santi / tathA navamadazamayorAnata prANa tayozcatvAri zatAni, ekAdaza dvAdazayorAraNAcyutayostrINi zatAni ityevameSu caturSvapi devalokeSu saptazatAni vimAnAni santi / tathA navAnAM graiveyakANAmadhastaneSu triSu graiveyakepu ekAdazAdhikaikazatasaMkhyakAni vimAnAni santi, madhyameSu triSu graiveyakeSu saptAdhikaikazatasaMkhyakAni vimAnAni, uparitaneSu triSu graiveyakeSu ekaM zataM vimAnAni santi / tathA'nuttaravimAne paJcaiva vimAnAni santi / sarvANi vimAnAni trayoviMzatyadhikAni caturazItikahAM para kitane vimAna haiM- prathama sudharma devaloka meM 32 lAkha vimAna haiM, dUsare IzAna devaloka meM 28 lAkha, tRtIya sanatkumAra devaloka meM 12 lAkha, caturtha mAhendra devaloka meM 8lAkha, pAMcaveM brahmaloka meM 4 cAra lAkha, chaThaveM lAntaka devaloka meM 50 pacAsa hajAra, sAtaveM mahAzukra meM 40 hajAra, AThaveM sahasrAra meM 6hajAra vimAna haiN| tathA nau meM dazaveM Anata prANata devaloka meM 400 cArasau vimAna haiM gyArahaveM bArahaveM AraNa acyuta devaloka meM 300 tIna sau vimAna haiN| isa prakAra cAra devalokoM meM sAta sau 700 vimAna haiN| tathA nau graiveyakoM meM adhastana graiveyaka haiM, unameM 111 ekaso gyAraha vimAna haiM | madhyamatIna graiveyakoM meM ekasau sAta 107 vimAna haiN| uparitana tIna graiveyakoM meM ekasau 100 vimAna haiM / tathA anuttara vimAnoM meM pAMcahI vimAna haiM ina vimAnoM kI kula saMkhyA 84 Apela gAthAo dvArA e vAta batAve che ke kayAM keTalAM vimAnA che-- pahelA sudharmAM devaleAkamAM 32 lAkha. khIjA IzAna devalekamAM 28 lAkha, trIjA sanatkumAra devaleAkamAM 12 lAkha, ceAthA mAhendra devaleAkamAM 8 lAkha, pAMcamAM brahmaleAkamAM 4 lAkha, chaThThA lAntaka devaleAkamAM 50 hajAra, sAtamAM mahAzumAM 40 hajAra, ane AThamA sahasrAra devalAkamAM 6 hajAra vimAne che. navamA mAnata ane dasamAM prAta devalAkamAM 400 cArasA vimAne che. agiyAramAM AraNa ane khAramAM acyuta devaleAkamAM 300 traNaseA vimAne che. A rIte 9 thI 12 sudhInA cAra devalAkamAM 700 sAtaseA vimAne che. nava caiveyakAmAMnA je traNa adhastana traiveyaka che temAM 111 ekaseA agiyAra vimAnA che. traNa madhyama traiveyakAmAM 107 ekasA sAta vimAne che ane traNa upastina traiveyakAmAM 100 ekase vimAnA che. tathA anuttara vimAnAmAM pAMca ja vimAnA che. te vimAneAnI kula sakhyA 8497023 910 zrI samavAyAMga sUtra ww " Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. rAzidvayasvarUpanirUpaNam 911 lakSANi saptanavati sahasrANi ca bhavanti / yadyapi 'evaM sattavi bhANiyanyAo jaM jAsu jujjai' ityuktvA-'AsIyaM battIsaM aTThAvIsaM tahevavIsaM ca / aTThArasa solasagaM adbhuttarameva bAhallaM / iti gAthAyA bAhalyapramANamuktvA punaH pratyeka pRthivyAM yAvanto narakAvAsAH santi tAvantaH-'tIsA ya paNNavIsA pannarasa daseva sayasahassAI / tiNNegaM paMcUNaM paMceva aNuttarA naragA' iti gAyathA pUrvamuktAH, tathApi spaSTapatipattaye punarapyAha-'doccAe NaM puDhavIe, taccAe NaM puDhavIe, cautthIe puDhavIe, paMcamIe puDhavIe, chaTTie puDhavIe sattamIe puDhavIe gAhAhiM bhANiyavA' dvitIyasyAM pRthivyAM, tRtIyasyAM pRthivyAMca tuthyoM pRthivyAM, paJcamyAM, pRthivyAM, SaSThayAM pRthivyAM, saptamyAM pRthivyAM gAthAbhirbhaNitavyAH / ayaM bhAvaHdvitIyasyAM pRthivyAM yAvat saptamyAM pRthivyAM yAvanto narakAvAsAH santi, teSAM saMkhyA gAthAnusAreNa vaktavyA / saptamIpRthvIviSaye bhagavAn gautamo bhagavantaM mahAvIraM yat jijJAsate tadevAha-'sattamAe puDhavIe pucchA' saptamyAM pRthivyAM pRcchA-saptamapRthvIviSaye bhagavato gautamasya praznaH-bhagavAnAha--'goyamA' he gautama ! 'sattamAe pur3havIe adruttarajoyaNasayasahassa. bAhallAe' saptamyAH pRthivyA aSTottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH aSTottaraikalakSayojanabAhalyayuktAyAH saptamyAH pRthivyAH 'uvari' upari-uparitane bhAge 'addhatevannajoyaNasahassAI ' arddhatripaJcAzayojanasahasrANi-sA dvipazcAzayolAkha 97 hajAra 23 haiM / aba sUtrakAra spaSTapatipatti ke nimita punaH kahate haiM ki-prathama pRthivI meM, dvitIya pRthivI meM tRtIya pRthivI meM, caturthA paMcama pRthivI meM SaSTha pRthivI meM saptama pRthivI meM jitane ranarakAvAsoM kI saMkhyA hai vaha 'tIsA ya paNNavIsA' ityAdi gAthA dvArA pahile prakaTa kI jA cukI hai so usI ke anusAra samajhanA caahiye| saptamapRthivI ke viSaya meM gautama ne jo prazna kiyA-usake Upara bhagavAna mahAvIra unase uttara ke rUpa meM kahate haiM ki he gautama! sAtavIM pRthivI kI moTAI jo ekalAkha ATha hajAra yojana kI kahI gaI hai usameM Upara nIce ke sADhebAvana 52 // (caryAsI lAkha, sattANuM hajAra tevIsa) che. have sUtrakAra spaSTIkaraNane mATe pharIthI kahe che ke pahelI, bIjI, trIjI, cothI, pAMcamI, chaThThI ane sAtamI pRthvImAM naravAsAnI saMnyAsI che te 'tIsA ya paNNavIsA' tyA gAthAmamA pahelA batAvI devAmAM AvyuM che, te te pramANe samajI levuM, sAtamI pRthvI viSe gautame je prazna pUchayo tenA uttararUpe bhagavAna mahAvIra temane kahe che ke he gautama! sAtamI pRthvInI UMcAI eka lAkha ATha hajAra jananI kahela che. temAMthI uparane parA sADIbAvana hajA2 jana bhAga ane nIcene paNa parA sADIbAvana zrI samavAyAMga sUtra Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 samavAyAGgasUtre janasahasrANi 'ogAhettA' avagAhya 'heTThiAvi' adhastAdapi 'addhatevanajoyaNasahassAI' arddhatripaJcAyadyojanasahasrANi 'vajittA' vayitvA 'majjhe timu jIyaNasahassesa' madhye triSu yojanasahasreSu 'estha NaM sattamAe pUDhavIe' atra khala saptamyAM pRthivyAm 'neraiyANaM' nairayikANAM 'paMca aNuttarA' paJca anuttarAH= utkRSTAH 'mahaimahAlayA' mahAmahAlayAH ativizAlAH 'mahAnirayA' mahAnirayAHmahAnarakAH 'paNNattA' prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'kAle' kAlaH 'mahAkAle' mahAkAlaH 'rorue' rauravaH 'mahArorue' mahAraurava:, tathA appaihANe nAmaM paMcameM' apratiSThAno nAma paJcamaH / 'te NaM nirayA' te khalu nirayA: narakAvAsAH 'caTThA ya' vRttAH cartulAzca madhye, ante 'taMsA ya' tryasrAH-trikoNAzca, tathA 'ahe' adhaH--adhobhAge 'khurappasaMThANasaMThiyA' kSuraprasasthAnasaMsthitAH kSurapAkRtikAH santi / 'jAva' yAvat 'asubhA' azubhAH 'naragA' narakAH, 'asubhAo naraemu veyaNAo' azubhA narakeSu vedanAH santi ||suu0 186 // athAsurakumArAdyAvAsamadhikRtya bravIti- kevaiyA NaM bhaMte asurakumArAvAsA' ityAdi / ___mUlam kevaiyA NaM bhaMte ! asurakumArAvAsA paNNattA ? goyamA! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvariegaM joyaNasahassaM ogAhettA heTTA cega joyaNasahassaM vajittA majjhe aTTahattarijoyaNasayasahasse ettha NaM rayaNappabhAe puDhavIe cau. hajAra sADhe baavn52|| hajAra yojana ko choDakara bIca meM tIna hajAra yojana pramANa jo kSetra bacatA hai usa meM nArakiyoM ke pAMca anutara-utkRSTaativizAla mahAnarakAvAsa hai| unake nAma ye haiM-kAla, mahAkAla, raurava, mahAraurava, aura pAMcavAM apratiSThAna ye saba hI narakAvAsa bIca meM gola haiN| tathA inakA talabhAga vajra ke churAjaisA hai| yAvata ye saba naraka azubha haiN| ina narakau meM azubha vedanAe~ haiM ||suu0 186 / / hajAra yojana bhAga choDIne bAkI je traNa hajAra janane vistAra rahe che temAM nArakIonA pAMca anuttara-utkRSTa-ativizALa mahAnarakAvAsa che. temanAM nAma A pramANe che-kAla, mahAkAla, raurava, mahAraurava, ane apratiSThAna te badhA nArakAvAsa vaccethI goLa, cheDethI trikoNAkAra, tathA taLiyethI vajAnA charA jevA hoya che. tyAMthI laIne "te badhI narake azubha che, ane te narakomAM azubha vedanAo hoya che" tyAM sudhInAM pada grahaNa karavAnA che. sU. 186 zrI samavAyAMga sUtra Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 913 sahi asurakumArAvAsasayasahassA paNNattA / te NaM bhavaNA bAhiM vaha aMto cauraMsA ahe pokkharakaNiAusaMThANasaMThiyA ukipaNaMtaravi ulagaMbhIrakhAyaphalihA adyAlayacariyadAragourakavADatoraNapaDiduvAra desabhAgA jaMtamusalamusaMDhisayagghiparivAriyA aujjhA aDayAlakoTa garaiyA aDayAlakayavaNamAlA lAulloiyamahiyA gosIsasarasarattacaM daNadadaradiNNapacaMgulitalAkAlAgurupavarakuMdurukatuskaDajhaMtadhUvamaghama ghetagaMdhuddhayAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhiyA gaMdhavahibhUyA acchA saha laNhA ghaTA maTA nIrayA NimmalA vitimirA visuddhA sappabhA samarIyA saujoA pAsAIyA darisaNiyAjjA abhirUvA paDirUvA / evaM jaM jassa kamae taM tassa jaM jaM gAhAhi bhaNiyaM taha ceva vnnnno| kevaiyA NaM te ! puDhavikAiyAvAsA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejA puDhavikAiyAvAsA paNNattA, evaM jAva maNussatti | kevaiyA NaM bhaMte ! vANamaMtarAvAsA paNNattA ? imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassavAhallassa uri egaM joyaNasayaM ogAhettA heTTA cegaM joyaNasayaM vajettA maujhe amRsu joyaNasaesu ettha NaM vANamaMtarANaM devANaM tiriyamasaMkhejA bhomejjA nagarAvAsasayasahassA pannattA, te NaM bhomejA nagarA bAhi vaTTA aMto cauraMsA evaM jahA bhavaNavAsINaM taheva NeyavvA, NavaraMpaDAgamAlAulA surammA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA pddiruuvaa| kevaiyA NaM bhaMte ! joisiya NaM vimANAvAsA paNNattA ? goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo sattanauyAiM joyaNasayAI urcha uppaittA ettha NaM dasuttara zrI samavAyAMga sUtra Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 samavAyAGgasUtre joyaNasayabAhalle tiriyaM joisavisae joisiyANaM devANaM asaMkhejA joisiyavimANAvAsA paNNattA, te NaM joisiyavimANAvAsA abbhuggayamUsiyapahasiyA vivihamaNirayaNabhatticittA vAuddhyavijayavejayaMtIpaDAgachattAichattakaliyA tuMgA gagaNatalamaNulihaMtasiharA jAlaMtararayaNapaMjarummiliyavva maNikaNagathUbhiyAgA viyasiyasayapattapuMDarIya tilayarayaNaddhacaMdacitto aMto bAhiM ca saNhA tavaNijavAluA patthaDA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / kevaiyA NaM bhaMte ! vemANiyAvAsA paNNattA ? goyamA / imIse NaM rayaNaSpabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo uDda caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArArUvANaM vIivaittA bahUNi joyaNANi bahaNi joyaNasayANi bahaNi joyaNasahassANi bahuNi joyasayasahassANi bahuIo joyaNakoDIo bahuIo joyaNakoDAkoDIo asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo uTheM dUraM vIivaittA ettha NaM vemANiyANaM devANaM sohammIsANa saNaMkumAramAhiMdabaMbhalaMtagasukasahassAraANayapANaya AraNa acuesu gevejamaNuttaresu ya caurAsIiM vimANAvAsasayasahassA sattANauiM ca sahassA tevIsaM ca vimANo bhvNtiitimkkhaayaa| te NaM vimANA accimAlippabhA bhAsarAsivaNNAbhA arayA nIrayA NimmalA visuddhA savvarayaNAmayA accho saNhA ghaTTA maTA NippaMkA NikaMkaDacchAyA sappabhA samarIyA saujjoyA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA pddiruuvaa| sohamme NaM bhaMte ! kaSpe kevaiyA vimANAvAsA paNNatA ? goyamA ! battIsaM vimANAvAsasayasahassA paNNattA / evaM IsANAisu aTThAvIsaM bArasa aTTa cattAri eyAI zrI samavAyAMga sUtra Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsa nirUpaNam 915 sayasahassAiM paNNAsaM cattAlIsaM cha eyAiM sahassAiM ANae pANae cattAri AraNacue tinni eyANi sayANi, evaM gAhAhiM bhANiyavvaM // sU0 186 // aba sUtrakAra asurakumAra AdikoM ke AvAsoM ke viSaya meM kahate haiM zabdArtha-(kevaiyANaM bhaMte ! asurakumArAvAsA paNNattA) kiyantaH khalu bhadanta! asurakumArAvAsAH prajJaptA:-he bhadaMta! asurakumAroM ke AvAsa kitane hai? utara-(goyamA) he gautama! (imIse RAM puDhavIe-asyAHkhalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH-isa ratnaprabhApRthivI kI moTAI jo (asI utara joyaNasayasahassabAhallAe-azotyuttara yojana zatasahastrabAhalyA) eka lAkha assI hajAra yojana kI kahI gaI hai(upari-upari)Upara kA, (enaM joyaNasahassaM ogAhettA-ekaM yojanasahasraM avagAhya) eka hajAra yojana choDakara (hehA cegaM joyaNasahassaM vajjittA-adhastAda ekaM yojana sahasraM varjayitvA) nIce kA eka hajAra yojana choDakara (majjhe-madhye) bIca kA (ahahattari joyaNa sayasahasse-aSTasaptati yojanazatasahasrANi)eka lAkha aThahattAhajAra yojana pramANa kSetra bacatA hai (ettha NaM rayaNappabhAe puDhavIeatra khala ratnaprabhAyAH pRthivyAH) isa ratnaprabhA pRthivI meM (ca usaTiMasarakumArAvAsasayasahassA paNNattA ) catuSSaSTirasurakumArAvAsazata have sUtrakAka asurakumAra AdinA AvAso viSe kahe che zArtha - (kevaiyANaM bhaMte asurakumAravAsA paNNattA)kiyantaH khalu bhadanta asurakumArAvAsAH prajJaptAH ? mahanta ! masumArAnA mAvAsa TAcha ? uttara-(goyamA) gautama ! (imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khala ratnaprabhAyAH pRthivyAH-mA 2tnama pRthvInI ( asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe--azInyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyAH) me dAma mesI // 2 yojananI yA 40 cha (ubari-upari) tenI 52ne| (egaM joyaNasahassaM ogAhettA-eka yojanasahasraM avagAhya) me 12 yona lA ch|ne, (hehA cegaM joyaNasahassaM vajittA-adhastAd ekaM yojanA sahasraM varjayitvA) bhane naayne| ye 4 62 yauna prabhAe lA chIna (majjhemadhye) 12yanA ( adRhattari joyaNasayasahasse-aSTasaptatiyojanazatasahasrANi) 2 4 saya 254yete2 12 yo prabhA lAmA 29 (etthaNaM rayaNappabhAe puDhavIe-atra khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH) teTamA mA 2tnamAlA pRthivanA lAmA (ca usahi asurakumArAvAsasaya sahassA paNNattA-catuSpaSTi zrI samavAyAMga sUtra Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 samavAyAGgasUtre sahasrANi prajJaptAni) causaTha lAkha asurakumAroM ke AvAsa haiN| (te NaM bhavaNA bAhiM baTTA-tAni khalu bhavanAni bahiH vRttAni) ve AvAsarUpa bhavana bAhira meM gola haiM(aMto caurasA-antaH caturasrANi) bhItara meM catuSkoNa hai| (ahe pokkharakaNiyA saMThANasaMThiyA--adhaHpuSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitAni) inakA nIce kA bhAga kamala kI karNikA kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAlA hai| (ukiNaMtaraviula gaMbhIra khAyaphalihA-utkIrNAntara vipulagambhIra khAtaparikhAni) jamInako khoda kara pAlIrUpa antarAla jinakA kiyA gayA hai aise khAta (khAI aura parighA-jinake vipula evaM gabhIra hai aise mAlUma hote haiM (ahAlayacariya dAra gourakavADa toraNapa. DiduvAradesabhAgA--aTTAlaka carikAddhAragopurakapATatoraNa pratidvAradezabhAgAni) inake pAsa ke pradeza meM aTArI haiM, tathA ATha hAtha pramANa mArga haiN|tthaa puradvAra, kapATa, toraNa bahiAra aura pratidvAra-avAntara dvAra haiN| (jaMta musala-musaMDhi sayagdhiparivAriyA-yaMtra musalamuzaNDhi zAtaghnIpari vari tAni) ye saba bhavana pASANa prakSepaka yaMtroM se, musala nAmaka zastroM se, musuDhiyoM se, tathA eka sau manuSyoM ko ekasAtha ghAta karane vAlI zataniyoM se parivArita arthAt yukta haiM(aujjhA-ayodhyAni) zatrusainya inameM pravezakara yuddha nahiM kara sakatA hai isaliye ye ayodhya haiN| (aDyAla rasurakumArAvAsa-zatasahasrANi prajJaptAni) yAsaha sA masu24mAnA yaapaas| che (taM NaM bhavaNA bAhiM vaTTA-tAni khalu bhavanAni bahiH vRttAni) te spne| mahA thI goNAra che, (aMto cauraMsA-antaHcaturasrANi) sane harathI yatu / cha, ( ahe pokkharakaNNiyAsaMThANasaMThiyA-adhaHpuSkarakarNikAsaMsthAna saMsthitAni)-tebhanI nIyana mA bhajanI nAnA 25 mA 2nAyoDAya che. ( ukiNaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA--utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhAni ) bhInane mAhIna tamanA 52tI 2 mA vAma mAvI cha tene vistAra vidA bhane mAra dAge cha, ( ahAlayacariyadAragourakavADatoraNa paDidavAradesabhAgA--ahAlakacarikAdvAragopurakapATatoraNapratidvAra dezabhAgAni) temanI pAsena bhAgamA aTArI hAya cha, tathA 54 hAtha pahANe bhAga hoya che. tathA puradvAra, kapATa teraNa, bahirtAra ane pratidvAra avAktara dvAra hoya che. ( jaMta musalamusaMdisayagdhiparivAriyA-yaMtra musalamuzaNDi zataghnI parivAritAnI) te adhA sapanA pththre| 3vAnAM yatrothI, bhusatanAmanAM hathiyArothI, musuMDhiyAthI ane eka sAthe 100 mANasonI hatyA karanAra zatazciyathI yukta hoya che, (aujjhA) ayodhyAni-tamA zatrusainya praveza parIne asii zatu nathI tethI te zrI samavAyAMga sUtra Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 917 koThaga raiyA-jardhacatvariMzat koSThaka racitAni) aDatAlIsa prakAra kI racanA vAle kamaroM se ye yukta haiM (aDayAla kayadhaNamAlA-aSTacatvAriMzat kRtavanamAlAni) aDatAlIsa prakAra kI prazasya vanamAlA se ye sahita-arthAt yukta hai| ( lATalloiyamahiyA-lepollepama hitAni) inakI bhUmi lepa aura upalepa se yukta haiM (gosIsasarasarattacadaNadaddaradiNNapaMcaMgulitalA-gozIrSe sarasa. raktacandanadardaradattapaJcAgulitalAni) gADhe gozIrSa caMdana aura sarasarakta caMdana ke lepa se inakI bhittiyoM para paMca aMguliyAM ora hatheliyoM jaise lagI ho vaise mAlUma hote haiM (kAlAguru pavara kuMdurukaturukkaDajhaMtadhUva maghamaghatagaMdhuddhayAbhirAmA )--kAlAguru pravarakundurupkaturuSkadahyamAnadhUpaprasaratagaMdhoddhatAbhirAmANi) inake bhItara kAlAguru, zreSTha kundaruSka aura turuSka lomAna inake jalate huve dhUpa se bhI jahAM adhika sugandha AtI hai (sugaMdhavaragaMdhiyA sugandhavaragandhitAni) acchora zreSThagaMdho se ye bahata adhika sugandhavAle haiN| (gaMdhavabhUiyA-gandhavartibhRtAni) isaliye aise pratIta hote haiM ki mAnoM ye sugaMdha dravya se niSpAdita agarabattI jaise hI haiN| (acchA-acchAni) AkAza aura sphaTika ke samAna ye bilakula saba tarapha se svaccha arthAt nirmala haiN| (sahA-lakSaNAni) cikane paramANu skandha ayodhya che. ( aDayAlakoTagaraiyA-ardhacatvAriMzat koSThakaracitAni )-- te lpn| 48 412nI syanAvAjA mA2mAthI yutAya che, aDayAlakayava NamAlA-aSTacatvAziMtkRtavanamAlAni ) bhane 48 42nI uttama vanabhANAsonI yuta Aya che. (lAuloiya mahiyA-lepolepamahitIna ) te sapanAnA tajiyAnA lAga 52 se5 mana G5 42 hAya che. (gosIsa sarasarattacaMdaNa dadaradiNNa paMcaMgulitalA-gozIrSa sarasAraktacandana dardaradatta pazcAjulitalAni) gADha gozISacandana ane sarasa rakatacaMdananA lepathI tenI divAla para pAMce AMga yo mane dIyAnAM nizAna paDayAM DAya me lAge cha. ( kAlAgurupavarakuMdurukkaturukaujjhaMtadhUvamaghamaghatagaMdhuddha-yAbhirAmA-kAlAgurupravarakunduruSka turuSka dahyamAnadhUpa prasarata gaMdhodhatAbhirAmANi )-te sapanAmA mA. zre kundarUchyuM, ane turuka lobAnanA dhUpane saLagAvavAthI AvatI sugaMdha karatAM paNa dhAre suga5 mA cha, (sugaMdhavaragaMdhiyA-sugandhavaragandhitAni ) zreSmA zreSTha sugavi pa 420i 56 te sapano dhAre sugandhayuta DAya che. (gaMdhavadhibhUyAgandhavarti bhUtAni) tethI te lpn| suSi-dravyAthI yuta 2012mattI 2ai mAge cha (acchA-acchAni) te spne| yAre ta23thI 24131 bhane 25Ti samAna 127(sahA- lakSaNAni) sujAM 52mA 24ndhamAthI tamanA syanA thavAne 12 te zrI samavAyAMga sUtra Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 se nirmita hone ke kAraNa cikane sUtra se nirmita sukomala vastra ke samAna komala. (laNhA-lakSaNAni ) ghoMTe gaye vastra jaise cikane hote haiM vaise hI ye bhavana cikane haiM (ghA - ghRSTAni ) pASANa kI putalikA jisa prakAra khurazANa) se ghisakara ekasI kara dI jAtI hai usI prakAra inakI banAvaTa bhI ekasI hai arthAt jahAM para jaisI racanA honA cAhiye vaisI inakI pramANopeta racanA hai / kahIM para bhI daradarApana inameM nahIM hai| ( maTThA - mRSTAni ) sukumAra zANa se jisa prakAra pASANa kI putalI sAphakara zuddha kara dI jAtI hai usI prakAra se ye bhI sApha haiM (nirayA - nirarajAMsi ) inameM kahIM para bhI dhUli kA nAma nahIM hai| (NimmalA - nirmalAni) nirmala haiM (vitimirA - vitimi rANi aMdhakAra rahita haiN| (visuddhA - vizuddhAni) vizuddha - kalaMka rahita haiN| (sappabhA - saprabhANi) prakAzasaMpanna haiM / (samarIyA-samarIcIni) inameM se prakAza kI kiraNeM bAhara nokalatI rahatI haiN| (saujjoA - sodyotAni) Udyota sahita haiN| (pAsAIyA - prAsAdIyAni ) mana ko prasanna karane vAle hai, (darisaNijjAdarzanIyAni) dekhane vAle manuSyoM kI AMkhe inheM dekhate 2 thakatI nahIM haiM isaliye ye darzanIya haiN| (abhIruvA abhirUpANi) abhirUpa hai - kyoM ki jaba bhI inheM dekhA jAtA hai taya hI inakI zobhA apUrva dIkhalAI detI hai| (paDi bhavane suMvALA sUtaramAMthI vaLelA sukAmaLa vastra jevA kemaLa hoya che (hajjA- lakSaNAni ) sevA vastro bheTalA suvANAM hoya che bheTalA suravAjAM yA lavanA hoya che (ghaTTA ghRSTAni) nevI rAte paththaranI putaNIne bharasAe (sarA) para ghasIne khe sarakhI banAvelI hAya che. evI ja rIte te bhavanA paNa pramANeApeta racanAvALAM che eTale ke jyAM racanA hovI joIe tevI pramANasaranI racanAvALAM che temAM kaI cAgu kagyAyo aDamanyaDAyA nathI. ( maTThA - mRSThAni) kevI rIte nAlU pASANanI putaLIne sApha karavAmAM Ave che eja rIte e bhayanA paNa (nirayA - nirarajAMsi ) temAM / yA bhayyA dhUjanu to nAmanizAna yAe, hotu dal. (forzasi-fadoifa) a qqai lazim is, (fafafaci-fafafizifor) adhAra rahita hoya che, (visuddhA - vizuddhAni) vizuddha-musa' rahita hoya che, (sappabhA - saprabhANi aAzayukta heya che, (samarIyA - samarIcIni) te lvne| bhAMthI prAzanAM ddiro| mahAra atAM hoya che, (saujjoA - sodyotAni) prAzita hAya hai, (pAsAIyA - prasAdoyAni) bhanne prasanna aranA hai, (darisaNijjA) tene nAranI mAMga thADatI nathI, tethI harzanIya che, (abhiruvA - abhirUpANi) mali35 che-nyAre buvA tyAre temanI zolA apUrva lAge che, (paDirUbA - pati or sarAya vaDe sApha che. samavAyAGgasUtra zrI samavAyAMga sUtra = Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 919 bhAvabodhinI TIkA. asarakumArAdyAvAsanirUpaNam rUvA-pratirUpANi) pratirUpa hai-kAraNa jitane bhI jana inheM dekhate haiM una saba ke liye ye ramaNIya pratIta hote haiN| (evaM) evam ukta prakAra se (ja jassa- yat yasya) jisa prakAra (kamae-kramate) asurakumAra ke AvAsoM kA yahAM pramANa kahA hai (taM tasya-tattasya) usI prakAra se nAgakumAra Adi nikAya ke bhavanAdikoM kA (taha ceva vaNNao) tathaiva varNakaH-so inakA varNana bhI asurakumAroM ke AvAso jaisA hI jAnanA cAhiye / (kevaiyANaM bhaMte ! puDhavikAiyAvAsA paNNattA-kiyantaH khalu bhadanta! pRthivIkAyikAbAsAH prajJaptAH) he bhadaMta! pRthvIkAya ke nivAsa sthAna kitane prakAra ke haiM ? (goyamAM! asaMkhejjA puDhavikAiyAvAsA paNattA-gautama! asaMkhyAtAH pRthvIkAyikA vAsA prajJaptAH) he gautama ! pRthvIkAyikoM ke AvAsa asaMkhyAta kahe hue haiN| (evaM jAva maNussatti-evaM yAvat manuSya iti) yAvat zabda se apa, tejo, vAyu aura pratyeka vanaspati ke asaMkhyAta sthAna haiM tathA sAdhAraNa vanaspati ke anaMta sthAna haiN| kevaiyANaM bhaMte ! vANamanarAvAsA paNNattA-kiyantaH khalu bhadanta ! vANamantarAvAsAH prajJaptAH-he bhadaMta ! vyaMtara devoM ke AvAsa kitane haiM? uttara-(imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH) isaratna prabhA pRyivI kA jo (rayaNAmayassa kaMDamsa-ratnamayakANDasya) ratnarUpANi) prati35 cha-434 nA2ne te 2maya lAge cha. (evaM) pa|4ta prAre (jaMjassa-yat yasya) rebha (kamae-kramate) masu24mA2nAM mAvAsAnu 47 vana yu cha. (taM tassa) me 4 pramANe nAgabhAra mAhitinai lanAni (tahaceva vaNNAo-tathaiva varNakaH) vana 55 surebhAnA sapanA samAyu (kevaiyANaM bhaMte ! puDhavIkAiyAvAso paNattA-kiyantaH khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAvAsAH prajJaptAH ?) & mahanta ! pRthvIyana nivAsasthAna sA 42nA che ? (goyamA ! asaMkhejA puDhavikAiyAvAsA paNNattA)- gautama ! pRthvIjayonA mAvAsa asaNyAta sA che. (evaM jAva maNussatti-evaM yAvat manuSya iti) 55, teca, vAyu, mane pratye vanaspatimA masabhyAta sthAna che. ane sAdhAraNa vanaspatinAM anaMta sthAna che. __ (kevaiyANaM bhaMte vANamaMtarAvAsA paNNattA-kiyantaH khalu bhadanta ! vANamantarAvAsAH prajJaptAH?) 3 mahanta ! vyata2 vAnA mAvAsa yA cha ? uttara-(imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe-asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH) PAL 2namA pRthvInA (rayaNAmayassa kaMDassa-ratnamayakANDasya)tnamayaische zrI samavAyAMga sUtra Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 samavAyAGgasUtre mayakANDa hai (joyaNasahassa bAhallassa-yojanasahasrabAhalyasya)eka hajAra yojana kI moTAI hai (uvari egaM joyaNasayaM ogAhettA-upari ekaM yojanazataM avagAhya) Upara kA eka sau yojana choDakara (heDhA cegaM joyaNasayaM vajjettAadhastAdekaM yojanazataM varjayitvA-nIce kA eka yojana choDakara(majjhe-madhye) bIca kA jo(aTThasu joyaNasaesu-aSTasu yojanazateSu) ATha sau yojana kA kSetra bacatA hai (ettha Na-atra khalu) usame (vANamaMtarANaM devANa-vyantarANAM devAnAM) vyantara devoM ke nagararUpa AvAsa haiM / (bhomejjA-bhaumeyAni ye AvAsa prathivi kAyike bane hae hai (tiriyamasaMkhejA-tiyaga asaMkhyeyAni) tirache lokameM asaMkhyAt yojanataka haiM (nagarAvAsasayasahassA pannattA-nagarAvAsazatasahasrANi prajJaptAgi) inakI saMkhyA lAkhoM kahI gayI haiN|(te NaM bhomejAnagarA-tAni khalu bhomeyAni nagarANi)ye bhImeya vyantarAvAsa(bAhiM vaTTAbahiM vartulAni) bAhara meM gola haiN| (aMto cauraMsA-antaH (caturasrA) bhItara meM catuSkoNa haiM (evaM jahA bhavanavAsINaM taheva NeyavvA-eva yathA bhavana vAsinAM tathaiva jJAtavyAH-inakA varNana bhavanavAsiyoM ke AvAsa ke jaisA kahA gayA jAnanA caahiye| (NavaraM) parantu unako apekSA inameM itanI vizeSatA hai-(paDAga mAlAulA-patAkA mAlAkulAni) ye vyantaroM ke (joyaNasahassa bAhallassa-yojanasahasra bAhalyasya) tenI GyA m2 yonI che. (uvari egaM joyaNasayaM ogAhettA-upari ekaM yojanazataM avagAdya) tenI 6parano me se yona pramANa mA choDIne sane (hedrAcega joyaNasayaM vajetA-adhastAdekaM yojanazataM varjayitvA) naayne| me4 yojana prabhAeY HIn ne (majjhe-madhye) 12yenu ne (asu joyaNasaesu-aSTasu yojanazateSu) 16 se yona pramANu kSetra 29 che (etthaNaM-atra khalu) temA (vANamaMtarANaM devANa-vyantarANAM devAnAM) vya-ta2 havAnA n||235 mApAse cha (bhomejA-bhaumeyAni) te mApAse lUmigata che. (tityimasaMkhejA-tiryag asakhyeyAni) te mApAse ti27 mA masaNyAta yauna sudhA . (nagarA vAsasayasahassA pannattA--nagarAvAsazatasahasrANi prajJaptAni) tebhanI sadhyA mainI che. (te NaM bhomejAnagarA-tAni khalu bhomeyAni nagarANi) te bhUmigata yantarApAse (bAhiM vaTTA-bahiM vartulAni) 12thI 2 cha (aMto cauraMsA-antaH caturasrAH) 2thI yatuSThIe cha. (evaM jaho bhavanavAsINaM tahevaNeyavA-evaM yathA bhavanavAsinAM tathaiva jJAtavyAH) te sApAsAnu varNana 55 lavanavAsIyAnA mApAse 4 che. (varaM) 555 temanA 42di vyanta2 devAnA mApAsemA mATahI viziSTatA ya cha- (paDAgamAlAulA-patAkAmAlA zrI samavAyAMga sUtra Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 921 nagara dhvajAoM se yukta rahate hai| "suramya haiM, pAsAdIya hai, darzanIya haiM abhirUpa haiM, pratirUpa haiM ina padoM kA artha pahiNe likhA jA cukA hai| (kevaiyANaM bhaMte! jIisiyANa vimANAvAsA paNNattA) kiyantaH khalu bhadanta ! jyotiSikANAM vimAnAvAsAH prajJaptA:-he bhadanta ! jyotiSI devoM ke vimAnAvAsa kitane kahe gaye haiM? uttara (goyamA!) he gautama ! (imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe) asyA:khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH-isa ratnaprabhApRthivI ke (bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo) bahusamaraNaNIyAt bhUmibhAgAta-bahusamaramaNIya bhUmibhAga se (sattanauyAiM joyaNasayAI urdU upapaDattA) navatyadhika yojanazatAni Urdhva utpatya-sAta sau nabbe yojana para jAkara (ettha NaM) atra khalu (dasuttara joyaNasaya bAhalle) dazottara yojana zatavAhalye-eka sau dasa yojana ke bAhulya se yukta (tirirya joisavisae) tiryaga jyotiSaviSaye-jyautiSadeva-sabaMdhI tIrache pradeza meM joisiyANaM devANaM) jyotiSikANAM devAnAM-jyotiSa devoM ke (asaMkhejA joisiya vimANAvAsA paNNattA) asaMkhyAtA jyotiSi vimAnAvAsAH prajJaptA:-asakhyAta jyotiSikavimAnAvAsa kahe gaye haiM / (te NaM joisiyavimANAkulAni) te vyatanA ngre| namothI bhuta rAya che. te manA 55 'saranya prAsAdIya, dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa hoya che. A padonA artha AgaLa ApI dIdhA che (kevaiyANa bhate joisiyANaM vimANAvAsA paNNattA ?) bhadanta ! kiyantaH khalu jyotiSikANAM vimAnAvAsAH prajJaptAH ?-3 mahanta ! jyotiSI vAnA vibhAna pAsa 38 // cha ? uttara-(goyamA !) he gautama ! ( imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe) asyAH khalu ratnamabhAyAH pRthivyAH- ratnapramA pRthvInA (bahusaramaNijAo bhUmibhAgAo) vahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAtapAI sabharamaNIya bhUmimAyA (sattanauyAiM jIyaNasayAI u uppaittA) navatyadhikayojana zatAni Urca utpatya-sAtase nava yona 652 tai (pattha) atra khalu-re kSetre mA cha tebhA ( dasuttarajoyaNasayabAhalle ) dazottarayojanazatavAhalye-me se| isa yAnI yAnI (tiriyaM joisaksie) tiryaga jyotiSaviSaye-jyotiSavAnA ti276 pradezamA (joisiyANaM devANaM) jyotiSikANAM devAnAM-yotiSI hevonA (asaMkhejA joisiyavimANAvAsA paNNattA) asaMkhyAtA jyotiSivimAnAvAsAH pajJaptAH-masabhyAta jyotiSi vibhAnApAsa bhAvesA che. (te NaM joisiyavimANAvAsA) te khalu jyotiSika zrI samavAyAMga sUtra Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 922 vAsA) te khalu jyotipikavimAnAvAsAH - ye jyautiSika vimAnAbAsa angyamUsiya pahasiyA ) abhyudgatocchritaprabhAsitAH- samasta dizAoM meM bar3e vega se phailatI huI apanI prabhA se zubha bane hue haiN| (vivihamaNirayaNa bhatticittA) vividhamaNi ratna bhakticitrAH - aneka prakAra kI candrakAnta yadi maNiyoM kI tathA karketanAdika ratnoM kI vizeSa racanA se ye apUrva zobhAvAle haiM / ( vAuyavijayavejayaMtIpa DAgacha sAichatta kaliyA ) vAtodtavijaya vaijayantIpatAkAcchatrAtichatrakalitAH -- tathA pavana se uDatI huI vijayasUcaka vaijayantiyoM se aura sAdhAraNa patAkAoM se evaM chatrAticchatroM se-upara upara sthApita chatroM se vistIrNa chatroM se yukta hai| (tuMgA) tuGgA - bahuta U~ce haiN| (gagaNatalamaNulita siharA) gaganatalA lihacchikharA:- isI kAraNa ye apanI zikharoM se- agra bhAgoM se mAno AkAzatava ko chU rahe haiM / ( jAlaMtararayaNapaMjarummiliyavyamaNikaNagathUbhi yAgA) jAlAntararatnAH paJjarAnmIlitA iva maNikanakastUyikAH- inakI khiDakiyoM ke madhyabhAga meM ratna jaDe hue haiM / jisa prakAra ghara ke bhItara se koi nikAlI gaI vastu dhUli Adi ke saMsarga se rahita hone ke kAraNa nirmala rUpa se zobhita hotI hai usI prakAra ye vimAnAvAsa bhI zobhita hote haiN| ina vimAnAvAsoM kI jo laghuzikhare haiM ve maNi aura vimAnAvAsAH - jyotiSIdevAnA te vibhAnAva se (abbhuggaya mUsiyapahasiyA ) abhyudgatocchrita prbhaasitaaH:-samasta dizAomAM ghaNA vegathI phelAtI peAtAnI alAvaDe zubhra lAse che. (vivihamaNirayaNabhattici 1) vividhamaNiratnabhakticitrAH - yandraanta Adi aneDa prahAramA bhagiyona tathA arDetana Adi ratnAnA viziSTa racanAthI temanI zobhA apUrva lAge che. ( vAuyavijayavejayaMtI pAgachatAchattakaliyA) vAto itavijaya vaijayantIpatAkAcchatrA tichatrakalitAH- ----tathA te vimAnAva seA pavanathI uDatI viSayasUcaka vaijayantI mALAetha ane dhajApatAkAothI ane uparAuparI rahelAM vistINu chatrAthI yukata hoya che, (tuMgA) tuGgA-ane ghayA thA hoya che. tethI ( gagaNatalalitasiharA) gaganatalAnu lihacchrakharAH - tethe potAnA zizavaDe - agrabhAgI vaDe sAzane maDatAM he|y mevAM lAge che. ( jAlaMtararayaNa paMjarummiliyavvamaNi kaNagathUmiyAgA) jAlAntararatnAH paJjaronmIlitA iva maNikanakastUpikAH - temanI khArIonA madhyabhAgamAM ratnA jaDelAM che. jevI rIte gharamAM rAkhelI vastune dhULa Adine saMsaga thatA na heAvAthI, te vastune gharamAMthI bahAra kADhIe tyAre nirmALa hAvAthI zaiAbhI uThe che e ja pramANe te vimAnAvAsA paNa nimA~LatAne lIdhe zAle che te vimAnAvAseAnA je nAnAM zikhA che te maNi ane zrI samavAyAMga sUtra Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam kanaka kI banI huI haiN| (viyasiya sayapatta puDarIyavaNaddhacaMdacittA) vikasitazatapatrapuMDarIka tilaka ratnArdhacandracitrAH vikasitazatadalavAle kamaloM ke pattoM se, tathA ratnamaya ardha caMdroM se ye vimAnAvAsa vilakSaNa zobhA. saMpanna haiN| (aMto bAhiM ca sahA) antarbahizca lakSaNAH-ye vimAnAvAsa bhItara aura bAhara bilakula cikane haiN| (tabaNijja vAluyA patthaDA) tapanIya vAlakA prastaTA:-inake AMgaNa tapanIya bAlukA-suvarNa kI retI bichAI ho aisI mAluma paDatI haiN| (suhakAsA) sukhasparzAH-inakA sparza baDA hI su badAyaka hai| (sassirIyarUvA) sazrIkarUpAH-inakA rUpa sazrIka-zobhAsahita haiN| (pAsAIyA) prAsAdIyAH-prAsAdIya haiM, (darisaNijjA) darzanIyAHdazInIya haiM, (abhiruvA) abhirUpAH-abhirUpa haiM, (paDIrUvA) pratirUpAHpratirUpa haiM, ina padoM kA artha pahile kara diyA gayA hai| (kevaiyANaM bhaMte ! vemANiyA vAsA paNNattA) kiyantaH khalu bhadanta ! vaimAnikAvAsA: prajJaptAH-he bhadanta ! vaimAnika devoM ke AvAsa kitane hai? (goyamA) he gautama ! (imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe) asthAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH-isaratnaprabhA pRthivo ke (bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo) bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAta-bahusamaramaNIyabhUmibhAga se [uDUM] sri manAtA Doya che. (viyasiyasayapattapuDarIyavaNaddhacadacittA) vika sitazatapatrapuMDarIkatilakaratnArdhacandracitrA:-- se| pAyavANAM visita kamaLothI, puDethI, ane ratnamaya ardhacandrothI te vimAnAvAsa apUrva zobhAvALA lAge che. (aMto bahiM ca sahA) antarbahizcazlakSNA:-te vimaanaavaase| 52 tathA pAra tadana sAsA-mulAyama DAya cha ( tabaNijavAlayAH patthaDA) tapanIya vAlukA prastaTA:-tamanA matapata supA nI 204 pAtharI DAya se sAMge cha. (mahaphAsA) sukha prshaa:-tmn| 25 gho| sumahAya mAge cha. (sassirIya rUvA sazrIka rUpA:-tenu 35 zAlAyamAna sAge che. te vimaanaapaase| (pasAiyA) prAsAhIya, (darisaNijA) hanIya, (abhirUvA) mali35, mane (paDIrUvA) prati35 chAya che. A cAra padonA artha AgaLa ApI dIdhA che. (kevaiyANaM bhaMte ! vemANi yAvAsA paNNattA ?) kiyantaH khalu bhadanta ! vaimAnikAbAsAH prajJaptA: ?- mahanta ! vaimAnita vonA mAvAsa mA cha ? (goyamA) 3 gautama ! (imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe) asyAH khalu ratna prabhAyAH pRthivyAH-mA 2tnamA pRthvInA (bahusamaramaNi jAo bhUmibhAgAo) bahasamaramaNIyAt bhUmibhAgAt-masamaramaNIya bhUmi mAthI (uD) urdhva zrI samavAyAMga sUtra Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 samavAyAGgasatre - Urdhva-Upara caMdimasUriyagahagaNanakvattatArArUvANaM] candrasUryagrahagaNanakSatra tArArUpANAm-jo caMdramA, sUrya, grahagaNa, nakSatra evaM tArAhaiM (vIivaittA) vyativajya-unako lAMdhakara arthAt jyotizcakra ko pAra kara (bahU Ni joyaNANi) bahUni yojanAni-bahutayojana, (bahUNi joyaNasayANi) bahUni yojanazatAnibahata saikar3oM yojana, (bahUNi jAyaNasahassANi) bahu ni yojanasahasrANibahuta hajAro yojana (bahuNi joyaNasayasahassANi) bahUni yojanazatasahasrANi-aneka lAkhoM yojana (bahUIo joyaNakoDIo) bahvIH yojanakoTI:-aneka karoDoM yojana (bahuIo joyaNakoDAkoDIo) bahvIH yojana koTAkoTI:-aneka koTAkoTI yojana (saMkhejAo joyaNakoDAkoDIo) saMkhyAtAH yojanakoDAkoTIzva-tathA asaMkhyAta koDAkoDI yojana (uGka dUra vIivaittA) UdhvaM dUraM vyativrajya-Upara dUra jAne para (vemANiyANa devANaM) vaimAnikAnAM devAnAM-vaimAnika devoM ke (sohammIsANasaNaMkumAramAhida---baMbhalaMtagasukkasahassAraANayapANayAraNaaccuesu geveja maNuttaresu ya ) saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalAntakazukrasahasrArA nataprANatAraNAcyuteSu-graiveyakAnuttareSu ca-sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta ina 752nA mAmA ( caMdimasUriyagahagaNanakhattatArAkhvANaM ) candrasUryagnahagaNanakSatratArArUpANAm- yandra, sUrya, aDaga, nakSatrI mane tArA che ( vIivaittA ) vyativanya-bhane sAjIne-mero yotizca ne pA2 4zana (bahuNi joyaNANi) bahUni yojanAni-5g! yona, (bahUNi joyaNasayANi) baDUni yojana zatAni-4 se 31 yona, (bahUNi joyaNasahassANi) bahUni yojana sahasrANi-ghal M2 yona (bahUNi joyaNasayasahassANi) bahUni yojanazata. sahasrANi-mane atm yAna, (bahUIo joyaNakoDIA) bahvIH yojanakoTI:mane roDa yona, (bahUio joyaNakoDAkoDIo) baddI; yojanakoTAkoTI:-mane jAnaDI yAna, (saMkhejAo joyaNakoMDAkoDIo) saMkhyAtAH yojana koTAkoTIzca-tathA maAVyAta 13 131sii yAna (ur3eM dUraM vIivaittA) Udhrva dUra vyativrajya-12 ye wai (vemANiyANaM devANaM) vaimAnikAnAM devAnAM-vaimAni pAnai ( sohammIsANasaNaMkumAramAhiMdabaMbhalaMtagamukkasahassAraANayapANayaAraNaM accuesu gevejamaNuttaresu ya) saudharmazAnasanatkumAramAhendrabrahmalAntakazukrasahasrArAnataprANatAraNAcyateSu graiveyakAnuttareSu ca-saudharma, zAna, sanabhA2, bhAndra, brahmA, sAnta, mahAzu, sahastrAra, Anatu, prANata, A raNa ane ayyata e bAra devakomAM, tathA nava zrI samavAyAMga sUtra Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 925 - bAraha devalokoM meM tathA nava graiveyakoM meM aura pAMca anuttara vimAnoM meM (caurAsIiM - bimANAvAmasayasa hamsA) caturazIti vimAnAvAsazatasahasrANi - caurAsI lAkha (sattAgauDaca sahassA tevIsaM ca) saptanapatizca sahasrANi trayoviMzatizva - satAnaveM hajAra tevIsa (vimANA bhavatIti makkhAyA) vimAnAni bhavantItyAkhyAtam - vimAna haiM aisA bhagavAna ne kahA haiN| (tegaM vimANA) tAni gkhalu vimAnAni - ina vimAnoM kI prabhA (acimAlippabhA) acirmAli:prAbhANi sUrya kI prabhA ke samAna hai| (bhAsarAsivaNNAbhA) bhAsarA zivarNAbhANi - inakI kAnti prakAzarAzivAle sUrya ke varNa jaisI hai| (arayA) arajAMsi svAbhAvika raja se rahita haiN| ( norayA) nIrajAMsi uDake Ane vAlIdhUli se varjita haiN| (NimmalA) nirmalAni-nirmala haiN| (vitimirA) vitimi rANi - kRtrima aMdhakAra se rahita haiN| (visuddhA) vizuddhAni - svAbhAvika aMdhakAra rahita haiN| (savvarayaNAmayA) sarvaratnamayAni - karketanAdi ratnamaya haiN| (acchA) acchAni - AkAza evaM sphaTika kI taraha nirmala haiN| (sahA) lakSNAni cikane haiN| (ghaTTA) ghRSTAni - khurazANa se ghise hue jaise camakate haiM, (maTThA) mRSTAni - baDe komala suvAle hai (piMkA) niSpakANi - kIcaDa rahita haiM, (NikaMkaDacchAyA) niSkaNTakacchAyAni inakI kAMti AvaraNa yA zraveyAmAM, tathA pAMtha anuttara vibhAnAmAM (caurAsIiM vimANAvAsasaya sahassA) caturazItirvimAnAvAsazatasahasrANi - yAryAsI lAma ( sattANa uD ca sahassA tevIsa ca ) saptanavatizca sahasrANi trayoviMzatizca sattAlu unnara tevIsa (vimANA bhavatIti makkhAyA) vimAnAni bhavantItyAkhyAtam - vibha na che me lagavAne lAyesa che. (te NaM vimANA) tAni khalu vimAnAni te vimAnA (acimAlippA) arcirmAli: prabhANi-sUrya samAna prabhAvANA che, (mAsarAsivaNNAbhA) bhAsarAzivarNAbhANi te vibhAnonI anti prAzarAzivAjA sUryanA varSA nevI che. (arayA) arajAMsi tethe svAbhAvika 200 vinAnAM che, (nIrayA) nIrajAMsi - uDIne bhAvanArI dhUjathI pazu raDita che, (NimmalA) nirmalAni - nirmANa che, (vitimirA) vitimirANi - kRtrima aMdhArathI rahita che (visuddhA) vizuddhAni - svAbhAvi adhArathI raDita che, (savvarayaNAmayA) sarvaratnamayAni - durDetana vyAhi ratnamaya che, (acchA) acchAni - mAUza bhane skUTiGa samAna nirmANa che, (sahA) zlakSNAni bhulAyama che, (ghaDA) ghRSTAni - sarAgunA paththara 52 dhasyAM hAya metrAMta che. (maTThA) mRSTAni - abhagamane suvANAM che. (NikA) niSpakANi- DIDa 2Dita che. (NikaMkaDacchAyA)niSkaNTakacchAyAni zrI samavAyAMga sUtra vand Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 samavAyAGgasUtre upaghAta se rahita haiM ( sappabhA) saprabhANi prabhAsahita haiM, (samarIyA) samarIconi- kiraNa sahita haiM (saujjoyA) sodyotAni - prAkAzasahita haiM, (pAsAIyA) prAsAdIyAni - prAsAdIya haiM, (darisa NijjA) darzanIyAni - darzanIya haiM (abhirubA) abhirUpANi - abhirUpa haiM (paDiruvA) pratirUpANi-pratirUpa haiM, ina padoM kA artha pahile likhA gayA hai vahAM se dekha lenA / aba gautama svAmI mahAvIra prabhu se yaha pUchate haiM ki pratyeka kalpa meM kitanera vimAnAvAsa haiM - ( sohamme NaM bhaMte! kappe kevaiyA vimANAvAsA paNNattA) saudharme khalu bhadanta ! kalpe kiyantaH vimAnAvAsAH prajJaptAHhe bhadanta ! saudharmakalpa meM kitane vimAnAvAsa kahe gaye hai ? uttara - (goyamA) he gautama! (battI vimANAvAsasaya sahassA paNNattA) dvAtriMzat vima nAvAsazatasahasrANi prajJaptAni - saudharmakalpa meM batIsa 32 lAkha vimAnAvAsa kahe gaye hai ( evaM ImANesu aTThAvIsaM bArasa, aTu cattAri, eyAI saya saha(sAI) eva IzAneSu aSTAviMzatiH dvAdazASTa catvAri etAni zatasahasrANi - isI taraha IzAnakalpa meM aTThAvIsa lAkha, tIsare sanatkumAra kalpa meM caturtha mAhendra devaloka meM Au8 lAkha, pAMcaveM brahmaloka meM cAra4 lAkha, (paNAsaM cattAlIsa chaeyAI sahassAI ) paJcAzat catvAriMtemanI aMti aparA prahAranA chAna ! upadhAtathI rahita he. (sappabhA) saprabhANi tethe / pralAyukta che, ( samarIyA) samarIcIni-thI yukta che, (saujjopA) sodyogani-prazita che, (pAsAIyA) prAsAhIya che, (darisaNijjA) darzanIya che, (abhiruvA) abhi35 che, ( paDibbA ) prati3pa che, mA yAre padmAnA artha AgaLa AvI gayA che. bAraha lAkha. have gautamasvAmI mahAlIra prabhune pUche che ke pratyeka kalpamAM keTalAM vimAnAvaas che ? (sohamme NaM bhaMte! kappe kevaiyA vimANAvAsA paNNatA) saudharme khalu bhadanta ! kalpe kiyantaH vimAnAvAsAH prajJaptAH - De lahanta ! saudharma upamAMDeMTa vibhAnAvAsI che ? uttara- ( goyamA !) he lahanta ! (battIsaM vimANAvAsaya sahassA paNNattA ) dvAtriMzat vimAnAvAsazatasahasrANi prajJaptAni - - saudharbha hevalAbhAM 32 atrIsa sAtha vibhAnAvAsa uche che. ( evaM IsANe aTThAvIsaM bArasa, aTTha, cattAri, eyAI sarasahassAI ) evaM IzAneSu aSTAviMzatiH dvAdazASTacatvAri etAni zatasahasrANi - me 4 rIte izAna5mAM 28 aThayAvIsa lAkha, trIjA sanatkumAra devaleAkamAM khAralAkha, cAthA mAhendradevalAkamAM ATha lAkha, pAMcamA brahmalAka kalpamAM yArAma (paNNAsa zrI samavAyAMga sUtra Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 927 TIkA--'kevaiyA NaM bhaMte' ityAdi-'kevaiyA NaM bhaMte' kiyantaH khalu bhadanta ! 'amurakumArAvAsA' asurakumArAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAH ? iti bhagavato gautaprasya praznabhagavAnuttara yati-'goyamA' he gautama ! 'imIse Na raya. NappabhAe puDhIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe' azItyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyAH 'uvari' upari uparibhAge 'ega joyaNasahassaM' ekaM yojanasahasram 'ogAhettA' avagAhya, 'heTThA' adhastAt 'ega joyaNasahassaM' eka yojanasahasram, 'vajittA' varjayitvA 'majjhe' madhye zat Sa etAni sahasrANi-chaThaveM lAntaka devaloka meM pacAsa hajAra, sAtaveM mahAzukra meM cAlIsa hajAra, AThava sahasrAra meM 6hajAra vimAna haiN| (ANayapANae cattAri AraNaccue tinni eyANi sayANi) Anate prANate-catvAri, AraNAcyute trINi etAni zatAni-naume dazaveM Anata mANata devaloka meM cArasau400 vimAna haiM, gyArahaveM AraNa acyuta devaloka meM tInasau 300 vimAna haiN| (evaM gAhAhiM bhANiyavyaM) evaM gAthAbhiH bhaNitavyam-isI taraha "battIsaTTA vIsA ityAdi gAthAoM dvArA Age kA varNa samajha lenaa||0187|| TIkArtha- kevaiyANaM bhaMte !' ityAdi / he bhadaMta ! asurakumAroM ke AvAsa kitane haiM ? uttara-he gautama ! isa ratnaprabhApRthivI kI moTAI jo eka lAkha assI hajAra yoyana kI kahI gaI hai-usameM Upara nIce kA 1-1 hajAra yojana choDakara jo bIca kA eka lAkha aThahattara hajAra yojana pramANa kSetra bacatA haiM usa meM 64 lAkha asura kumAroM ke AvAsa cattAlIsaM chaeyAI sahassAI) pazcAzat catvAriMzat SaT etAni shsraannichaThThI lAntaka devalokamAM pacAsa hajAra, sAtamAM mahAzukamAM cAlIsa hajAra, ane mAmA sanAra pakSobhA cha 12 vimAnI che. (ANaya pANae cattAri AraNaccue tinni eyANi sayANi) Anate prANate catvAri, AraNAcyute troNi etAni zatAni-navamAM mAnata ane samaya prAta vasabhA yArase vimAne che. agiyAramAM AraNa ane bAramAM acuta devalokamAM traNa vimAne che. (evaM gAhAhi bhANiyacaM) evaM gAthAbhiH bhaNitavyam- " pramANe 'battIsaTThAvIsA' tyA mAgaNApelI AyAmI pramANe bhAganu na sabhA ||suu.187| TI -"kevaiyANaM bhaMte ! ityaadi| prazna-he bhadanta ! asurakumAranA AvAsa keTalA che? uttara-he gautama ! A ratnaprabhA pRthvInI UMcAI eka lAkha eMsI hajA2 jananI kahela che. tenA upara ane nIcenA eka eka hajAra yojana pramANa kSetra sivAyanA bAkInA eka lAkha aThotera hajAra jana pramANa kSetramAM asurakumAronA 64 cosaTha lAkha zrI samavAyAMga sUtra Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 samavAyAGgasUtre 'aTThahattarijoyaNasayasahasse' aSTasaptatiyojanazatasahasrANi santi, 'ettha NaM' atra khalu 'rayaNappabhAe puDhavIe' ratnaprabhAyAM pRthivyAM 'causaho asurakumArAvAsasayasahassA' catuH SaSTirasurakumArAvAsazatasahasrANi catuH SaSThilakSaparimitAniasurakumArabhavanAni 'paNNattA' prajJaptAni / 'te NaM bhavaNA' tAni khalu bhavanAni 'bAhi' bahiH 'baTTA' vRttAni 'aMto' antaH 'cauraMsA' caturasrANi-catu:koNAni 'ahe' adhaH 'pokkharakaNiyAsaMThANasaMThiyA' puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni= puSkarakarNikA-kamalabIjakozastasyA yatsaMsthAnam-AkRtistadvatsaMsthitAni, puSkarakaNikA hi-unnatasamacitravinduyuktA bhavati, punaH kIdRzAni ? 'ukkiNNaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA' utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi utkIrNa-bhuvamutkIryapAlIrUpaM kRtamantaram =antarAlaM yayoste utkIrNAntare, te vipulagambhIre khAtaparikhe yeSAM tAni tathoktAni, ayaM bhAvaH-khAtaM hi-adha upari ca samaM bhavati, parikhA tu upari vizAlA adhaH saMkucitA, tayormadhye pAlI yatra vartate, etAdRzAni bhavanAnIti / tathA 'aTTAlaya cariya dAragourakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA' aTTAlakacarikAdvAragopurakapATatoraNa pratidvAra dezabhAgAni-aTTAlakam'aTArI' iti bhASAprasiddham, 'cariyA' carikA-nagaramAkArayorantaramaSTahasto mArgaH, 'dAragoura' dvAragopurANi-dvArANi ca tAni gApurANi, dvAragopurANi=puradvArANi 'puradvAraM tu gopura' mityamaraH, 'kavADa' kapATAni-prasiddhAni toraNa' toraNAnibahirANi 'toraNo'strIbahidvAra' mityamaraH, 'paDiduvAra' pratidvArANi avaanthaiN| ve AvAsa rUpa bhavana bAhira meM gola haiM, bhItara meM catuSkoNa haiN| inakA nIce kA bhAga kamala kI karNikA kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAlA hai| jamIna ko khoda kara pAlIrUpa antarAla jinakA kiyA gayA hai aise khAta aura parighA jinake vipula evaM gaMbhIra haiN| khAta nIce Upara sama hotA hai tathA parighA Upara bizAla aura nIce sakucita hotI hai| inake pAsa ke pradeza meM aTArI haiM ATha hAtha pramANa mArga haiN| tathA pura dvAra, kapATa, toraNa-bahiAra aura pratidvAra-avAntara dvAra haiN| ye saba AvAsa che te AvAsarUpa bhavana bahArathI goLa ane A darathI catuSkoNa che. temano nIcene bhAga kamaLanI karNikAnA jevA AkArane hoya che. jamInane khedIne temanA pharatI banAvela khAI (khAta) ane temanI parighA vipula ane gaMbhIra che. khAta (khAI) upara tathA nIce samapramANa hoya che. parighA uparathI vizALa ane nIcenA bhAgamAM sAMkaDI hoya che. te AvAsone aTArIo hoya che ane temanI pAse ATha hAtha pahoLe mAga hoya che. tathA temane puradvAra, kapATa, teraNa,bahiddhara ane pratidvAra-avAntaradvAra hoya che. te badhA bhavano paththara pheMkavAnA zrI samavAyAMga sUtra Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam tathA " radvArANi, etAni ' dasabhAga' dezabhAgeSu = samIpeSu yeSAM tAni tathoktAni, 'jaMta musalamusuM disayagviparivAriyA' yantramusalamuzuNDizataghnIparivAritAni= tatrayantrANi= pASANaprakSepakANi yantrANi musalAni = musalanAmakazastrANi, 'musudi' muzuNDhiH=astravizeSaH, 'sayamghI' zataghnI = yasyAM prakSiptAyAM zataM manuSyA hanyante sA ' zataghnI' timocyate, eteSAM dvandvaH, yantra musalamuzuNdizataghnyaH, etAbhiH pari vAritAni= vyAptAni tAni tathoktAni tathA-'aujjhA' ayodhyA ni=parabalAni durgamatvAt yatra yoddhuM na zaknuvanti tAni tathoktAni tathA 'aDayAlakohagara i~yA' aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni, 'aDayAla' aSTacatvA zad=aSTacatvAriMzadbhedabhinnavicchittikalitAH 'koDaga' koSTakAH =apavarakAH, 'raiyA' racitAH= svayameva racanAM prAptA yeSu tAni tathoktAni tathA 'aDayAlakaya vaNamAlA' aSTacatvAriMzatkRtabanamAlAni = aSTacatvAriMzadbhedabhinnAH prazaMsA vanamAlAH =vanaspatipalavasrajo yeSu tAni tathoktAni aSTacatvAriMzadvidhaprazasya vanamAlAyuktAnI tyarthaH punaH kIdRzAni bhavanAni ? ' lAulloiyamahiyA' lepollopamahitAni= lepo gomayAdinA bhUmeH, ullepaH seTikAdibhirmityAdeH tAbhyAM mahitAni - praza svAni tAnIva punaH 'gosIsasarasarattacadaNadaddara diNNa paMcagulitalA' gozIrSa sarasaraktacandana dardaradattapaJcAGgulitalAni-gozIrSe = candana vizeSaH, tathA sarasaM yadraktacandanaM tAbhyAM 'daddara' dardarAbhyAM ghanAbhyAM bhityAdau dattAH paJcaGgulayastalAzca yeSu tAni bhavana pASANaprakSepaka yaMtrAM se, musalanAmaka zastroM se, musuMDhiyoM tathA eka sau manuSyoM koM eka sAtha ghAta karane vAlI zataghniyoM se parivArita ho rahe haiM / zatrusainya inameM praveza kara yuddha nahIM kara sakatA hai isaliye ye ayodhya haiN| aDatAlIsa prakAra kI racanAvAle kamaroM se ye yukta hai| aDatAlIsa prakAra kI prazasya vanamAlAoM se ye sahita haiN| inakI bhUmi lepa aura upalepa se yukta jaisI hai| ataH ye baDe suhAvane lagate haiN| gADhe gazIrSa caMdana aura sarasa rakta caMdana ke lepa se inakI mittiyoM para paMca aMguliyAM aura hatheliyAM jaise lagI ho vaise mAlUma hote haiN| yaMtrAthI, musalanAmanA zastrothI, musuMDhIothI, tathA eka sAthe 100 se| mANasane ghAta karI zake evI zataSriyAthI sajja heAya che. temAM praveza karIne zatru sanya yuddha harIza nathI tethI te lavano 'ayodhya' gAya che. te labano 48 aDatAlIsa prakAranI racanAvALA eraDAvALAM hAya che, ane 48 aDatAlIsa prakA ranI uttama vanamALAothI yukata hAya che. tenI bhUmi para dveSa ane upalepa karyo hAya evu lAge che tethI bhavanA ghaNAM suMdara lAge che. temanI divAlA para gADha geAzISa ca Mdana ane sarasa rakatacaMdananA lepathI pAMca AMgaLiyA ane hatheLIna nizAna paDayAM hAya evu lAge che. te bhavaneAnI aMdara kALA agaru, zreSTha kapa, " zrI samavAyAMga sUtra 929 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 samavAyAGgasUtre tathAktAnIva, yeSAM bhavanAnAM bhityAdau vRSTagozIrSaraktacandanamayAni pazcAguli. sahitahastatalacihnAni varttatte, etAdRzAni yAni bhavanAni tatsadRzabhavanAnIti bhAvaH, punaH kIdRzAni ? 'kAlAgurupavarakudurukaturukkaDa jhaMtadhUvamaghamaghatagaMdhuddhayAbhi rAmA' kAlAgurukunduruSkaturuSkadahyamAnadhapapraptaradgandhoratAbhirAmANi-tatra-kAlAguruH kRSNAguruH sugandhidravyavizeSaH. tathA-pravaraH-zreSTho yaH kunduruSkaH-'cIDA' iti nAmakamugandhidravyavizeSaH, tathA--turuSkaH--silhakanAmA gandhadravyavizeSaH, eteSAM dahyamAnAnAM dhUpAnAM-dhUpadravyANAM yo 'maghamaghaMta' prasaran yo gandhaHAmodaH, sa 'uddhaya' udetaH-sarvatra pramRtastena abhirAmANi-manoharANi, tathA 'sugaMdhadharagaMdhiyA' mugandhavaragandhitAni-sugandhaiH-surabhigandhaiH varagandhitAni= atizayAmodayuktAnItyarthaH, ata eva 'gaMdhavadvibhUyA' gandhavartibhUtAni-sugandhadravyaniSpAditavartisadRzAni, tathA 'acchA' acchAni-aAkAzasphaTikAdinni malAni, 'saNhA' zlakSNAni=zlakSNaparamANuskandhanirmitatvAtsukomalAni, lakSNatantunirmitasukomalavastravat, 'lavhA' pralakSNAni, ghuTitavastravat cikkaNAni, 'ghaTTA' ghRSTAni-kharazANena pASANapula keva, ghRSTAni, maTThA' mRSTAni--sukumAraina ke bhItara kAlAguru, zreSThakunduruSka aura turuSkalomAna inake jalate huve dhUpa se bhI jahAM adhika mugandha AtI hai| isa kAraNa ye bahuta adhika manohara haiN| acchI2 zreSTagaMdhoM se ye bahuta adhika sugandhavAle haiN| isaliye ese pratIta hote haiM ki mAnoM ye sugaMdha dravya se niSpAdita agara vattI jaise hI haiN| AkAza ora sphaTika ke samAna ye bilakula saba tarapha se svaccha arthAt nirmala haiN| istirI kiye gaye vastra jisa prakAra cikane rahate haiMathavA ghoTe gaye vastra jaise cikane hote haiM vaise hI ye bhavana cikane haiN| pASANa kI putalI jisa prakAra khurazANa se ghisakara ekasI dI jAtI ane tuccha lobAnane dhUpa saLagAvyA hoya tyAre jevI sugadha Ave che. tethI adhika sugandha AvatI hoya che. te bhAvane te kAraNe ghaNA manahara lAge che. sArAmAM sArI-zreSTha sugothI te sugadhIdAra lAge che. tethI te bhavane sugaMdhi dravyomAMthI banAvelI agarabattI jevAM lAge che. te bhavano badhI bAjuethI AkAza ane sphaTika samAna nirmaLa lAge che, IstrI karelAM vastro jevI rIte suvALA lAge che athavA dabAvelAM vastro jevAM mulAyama lAge che evAM ja mulAyama te bhavane che. jevI rIte paththaranI putaLIne paththara ghasavAnA paththara (kharasANa) para ghasIne eka sarakhI karI hoya che evAM ja ekasarakhAM-kharabacaDApaNAthI rahita-te bhavano che eTale ke je sthAne jevI racanA hevI joIe evI pramANasaranI racanAvALAM che. nAjuka sarANa para ghasIne jevI rIte paththaranI putaLIne sApha ane zrI samavAyAMga sUtra Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 931 zANena pASANaputtalikeva zodhitAni, ata eva 'nIrayA' nIrajAMsi rajo rahitAni 'NimmalA' nirmalAni 'vitimirA' vitimirANi-andhakArarahitAni 'visuddhA' vizuddhAni-niSkalaGkAni 'sappabhA' samabhANi-svayaM prakAzamAnAni tathA 'samarIyA' samarIcIni-prasphuratkiraNAni, ata eva 'saujjoyA' sodyotAni-udyotena= vastvantaraprakAzanena saha vartante yAni tAni tathoktAni, tathA 'pAsAIyA' prAsAdIyAni-mana: prasAdakAni dariNijjA' darzanIyAni bhavanAni pazyatAM janAnAM cakSaSi na zrAmyantIti darzanIyAni, tathA 'abhirUvA' abhirUpANi abhi= pratikSaNaM navaM navamivarUpaM yeSAM tAni-sarvakAlaramaNIyAni, 'paDirUvA' pratirUpANi draSTeSu aikaikaM prati ramaNIyAni / etAdRzAni tAni bhavanAni santi / 'evaM' evam yathA'surakumArAvAsasUtre tatparimANamabhihitamevameva 'ja' yat bhava. hai usI prakAra inakI banAvaTa bhI eka sI hai-arthAt jahAM para jaisI racanA honA cAhiye vaisI inakI pramANopeta racanA hai| kahIMpara bhI daradarApana inameM nahIM hai| mukumArazANa se jisa prakAra pASANa kI putalA sApha kara zuddha kara dI jAtI hai usI prakAra se ye bhI sApha haiN| inameM kahIM para bhI dhUlikA nAma nahIM haiN| aMdhakAra rahita haiN| vizuddha haiM / prakAzasaMpanna hai| athavA svayaM ye AbhA-camaka se saMpanna haiM / inameM se prakAza kI kiraNeM bAhara nikalatI rahatI haiN| inake pAsa jo koI bhI dUsarI vastu AjAtI hai vaha inake prakAzase camakane lagatI hai| inake avalokana se manameM prasannatA AjAtI hai ataHye prAsAdIya hai / dekhane vAle manuSyoM kI AMkhe inheM dekhate2 thakatI nahIM haiM isaliye ye darzanIya haiN| abhirUpa haiM-kyoMki jaba bhI inheM dekhA jAtA hai-taba hI inakI zobhA apUrva dikhalAI detI hai| pratirUpa haiM-kAraNa jitane bhI jana inheM dekhate haiM una saba ke liye ye ramaNIya pratIta hote haiM / sughaDa banAvI hoya che e ja pramANe A bhavano paNa sApha che. temAM koI paNa jagyAe dhULato hotI ja nathI. te aMdhakAra rahita, prakAzayukata ane vizuddha che. te bhavane AbhA yukta che. te bhavanomAMthI prakAzanAM kiraNo nikaLatAM hoya che. temanI pAse je koI bIjI vastu AvI jAya che te prakAzathI caLakavA lAge che. te bhavanonuM avalokana karavAthI manamAM AnaMda thAya che mATe te bhavane prAsAdIya che, jonAranI AMkho temane jotAM thAkatI nathI, tethI te bhavana darzanIya che. jayAre temane joIe tyAre temanI zobhA apUrva lAge che. tethI te abhirUpa che, te bhavanane pratirUpa kahyAM che kAraNa ke je koI mANaso temane juve che te badhAne te ramaNIya lAge che. asurakumAranAM bhavananuM ahIM jevuM varNana karyuM che evuM ja zrI samavAyAMga sUtra Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 samavAyAGgasUtre nAdi parimANaM 'jassa' yasya nAgakumArAdinikAyasya 'kamatI' kramata-ghaTate tattasya vAcyam , kiMvidhaM tasya parimANaM ? tadevAha-'jaM jaM gAhAhiM' yad yad gAthAbhirbhaNitam, ayaM bhAvaH-'causahi asurANAM' ityAdi-gAthAbhiryadyada bhihitaM tattatparimANamiha bodhyam / kiM parimANameva tatsadRzaM bodhyamathavA varNanAdikamapi ? ataAha-tahaceva vaNNabho' tathaiva varNakaH yathA'surakumArAdibhavanavarNanaM tathA nAgakumArAdibhavanavarNanamapi vijJeyam / 'kevaiyA NaM bhaMte' kiyantaH khalu bhadanta ! 'puDhavikAiyAvAsA' pRthvIkAyikAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAH arthAt katividhAni pRthvIkAyanivAsasthAnAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'asakhejA puDhavikAiyAvAsA' asaMkhyAtAH pRthvIkAyikAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAH / evaM jAvamaNussatti' evaM yAvanmanupyA iti manuSyAvAsA / iti / evam-amunaiva prakAreNa yAvacchabdAta-aptejovAyupratyekavanaspatInAmasakhyAtAni nivAsasthAnAni, sAdhAraNavanaspatestvanantAni / tathA-dvIndriya trIndriyacaturindriyAsaMjJipaJcandriyANAM jIvAnAmasaMkhyAtAni / jisa prakAra asurakumAra ke AvAsoM kA yahAM pramANa kahA gayA hai usI prakAra se nAgakumAra Adi nikAya ke bhavanAdikoM kA pramANa "cau sahi asurANa' ityAdi gAthAoM dvArA kahA gayA hai| so inakA varNana bhI asurakumAroM ke prAvAsoM jaisA hI jAnanA cAhiye / he bhadaMta ! pRthvokAya ke nivAsasthAna kitane prakAra ke haiM ? uttara-he gautama ! pRthvIkAyikoM ke AvAsa asaMkhyAta kahe hue haiN| isI taraha se apkAya ke, tejakAya ke, vAyukAya ke aura pratyeka vanaspatikAya ke AvAsa bhI aptaMkhyAta jAnanA cAhiye / sAdhAraNa vanaspatikAya ke AvAsa-nivAsasthAna anaMta hai aisA jAnanA cAhiye / doindriya, teindriya, cauindriya, aura asaMjJIpaMcendriya ina jIvoM ke nAbhA2 mA tina vonA lavanAnu vana para . te ena 'causaTThI asurANaM' vagere sAtha dvArA matAvAmA mA0yu cha. subhAnA mAvAsa jevuM ja temanuM varNana paNa che. he bhadanta ! pRthvIkAyanAM nivAsasthAna keTalA prakAranAM che ? uttara-he gautama! pRthvIkAyikonAM asaMkhyAta AvAsa kahelAM che. eja pramANe apakAya teja skAya, vAyukAya ane pratyeka vanaspatikAyanA AvAso paNa asaMkhyAta che, sAdhAraNa vanaspatikAyanA AvAsa-nivAsasthAna anaMta che. dviIndriya, triIndriya, cauIndriya ane asaMjJI paMcendriya jIvonA nivAsasthAna asaM. zrI samavAyAMga sUtra Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam saMkSipaJcendriyANAM tirazcAM manuSyANAM ca garbhavyutkrAntikatvAtsaMkhyeyatvena saMkhyAtAni nivAsasthAnAni / saMmUcchimamanuSyANAM tu saMjJimanuSyamalamUtrAdiSu asaMkhyeyAvAsasadbhAvAdasaMkhyeyAni nivAsasthAnAnIti vijJeyam / vyantaradevAvAsaviSaye pRcchati "kevaiyA NaM bhaMte !' kiyantaH khalu bhadanta ! 'cANamaMtarAvAsA' bAnavyantarAvAsAH vividhaM--bhavananagarAvAsarUpamantaram--nivAsasthAnaM yeSAM te vyantarAH athavA-vigatamantaraM bhedo manuSyebhyo yeSAM te vyantarA: manuSyasavartina ityarthaH, kecidvyantarAmanuSyAnapi cakravartivAsudevaprabhRtIn bhRtyavatsevante / yadvA-vivi. dhamantaraM parvatAntaraM guhAntaraM banAntaraM vA''zrayarUpaM yeSAM te vyantarAH / ye parvatAdisthAneSu nivasantItyarthaH / 'bANamantarA' iti tu prAkRtatvAt / yadvA 'vAnamantarAH' iticchAyA, vyutpattistu-vanAnAmantarA:=vanAntarAstatra bhavAH, vAnamantarAH, atra makArAgamaH pRSodarAditvAt, teSAmAvAsAH, 'paNNattA' prajJaptAH / bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyA khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'rayaNAmayassa kaMDassa' ratnamayasya kANDasya 'joyaNasahassavAhallassa' yojanasahasra-bAhalyasya 'uvari' upari 'egaM joyaNasayaM ekaM yojanazatama 'aogAhettA' avagAhya 'hehAcegaM' adhastAccaikaM 'joyaNasayaM' yojanazataM 'vajettA' varjayitvA 'majjhe' madhye-madhyabhAge 'aTThasu joyaNasaesu nivAsasthAna asaMkhyAta asalyAta haiN| tathA saMjJIpaMcendriya tithaMca aura manuSyoM ke garbhajanmavAle hone ke kAraNa nivAsasthAna saMkhyAta haiM kyoM ki ye jIva sarUyAta haiN| tathA jo saMmUcchima manuSya haiM ve asaMkhyAta haiM ataH inake nivAsasthAna bhI asaMkhyAta hai| kyoMki ye jIva hara eka manuSya ke malamUtrAdi meM antarmuhUrta ke bAda utpanna hote haiN| he bhadaMta ! vyataradevoM ke AvAsa kitane haiM ? uttara-isa ratnaprabhA pRthivI kA jo ratnamaya kANDa hai ki jisakI moTAI eka hajAra yojana kI hai usake Upara nIce eka eka 1-1 sau yojana choDakara bIca khyAta che. tathA saMjJI paMcendriya, tiryaMca ane manuSyo garbhajanmavALA hovAthI temanA nivAsasthAna saMkhyAta che. kAraNake te ja saMkhyAta che. tathA je saMma 7ima manuSya che teo asaMkhyAta che. tethI temanA nivAsasthAne paNa asaMkhyAta che. kAraNa ke te ja dareka manuSyanA maLamUtra AdimAM aMtamuhUrta pachI utpanna thaI jAya che. he bhadanta ! vyantaradevena AvAsa keTalA che? uttara-A ratnaprabhA pRthavIne ratnamayakAMDa eka hajAra yojananI UMcAIvALe che. tenA upara 100 so jana zrI samavAyAMga sUtra Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 samavAyAGgasUtre 9 aSTasu yojanazateSu 'ettha NaM' atra khalu 'vANamaMtarANaM devANaM' vyantarANAM devAnAM 'tiriyamasaMkhejjA' tiryagasaMkhyeyAni 'bhomejjA' bhaumeyAni bhUmigatAni 'nagarAvAsasaya sahasvANi' nagarAvAsazatasahasrANi= nagarAvAsAnAM zatasahasrANi - nagarA vAsazatasahasrANi=nagarAvAsalakSANi 'pannatA' prajJaptAni / ' te NaM bhomejA nagarA' tAni khalu bhaumeyAni nagarANi 'bAhi' bahi: 'vadyA' vRttAni vartulAkArANi, 'aMto cauraMsA' antazcaturasrANi = abhyantare catuSkoNAni santi / ' evaM ' evam = anena prakAreNopakramya 'jahA bhavaNavAsINaM' yathA - bhavanavAsInAM AvAsAH proktAH 'taheva yavvA' tathaiva netavyAni=tAnIva vijJeyAni / 'NavaraM' vizeSastvayameva yad vyantaradeva nagarANi 'paDAgamAlAulA' patAkAmAlAkulAni = patAkAnAM vaijayantInAM mAlA :- samUhAstAbhirAkulAni vyAptAni punaH 'surammA' suramyANi= atizaya ramaNIyAni, tathA 'pAsAIyA darisaNijjA abhivAdaDirUvA' prAsA dIyAni darzanIyAni abhirUpANi patirUpANi eSAmarthaH pUrvavad bodhyaH / kA jo ATha 800 sau yojana kA kSetra bacatA hai usameM vyaMtaradevoM ke nagararUpa AvAsa hai / ye AvAsa bhUmigata haiM aura tirache asaMkhyAta yojanataka haiN| inakI saMkhyA lAkhoM kahI gaI hai / ye bhUmigata vyaMtarAvAsa bAhara meM gola haiM / bhItara meM catuSkoNa hai / inakA varNana bhavanavAsiyo ke AvAsa ke jaisA kahA gayA jAnanA cAhiye / parantu unakI apekSA inameM itanI vizeSatA hai ki ye vyantaroM ke nagara baijayantiyoM ke samudAya se vyApta rahate haiM / suramya, prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa, pratirUpa" ina padoM kA artha pahile likhA jA cukA hai / vyantaradevoM ke bhavana nagara aura AvAsarUpa nivAsasthAna vividha prakAra ke hote haiM / isaliye ina devoM kA nAma vyaMtara paDA hai athavA manuSyoM se inakA bheda ane nIcenA 100 seA yeAjananA kSetra sivAyanA bAkInA 800 ADasA ceAjana pramANa kSetramAM vya MtaradeveAnA nagararUpa AvAsa che. te AvAse bhUmigata che, ane ticchA aneka yAjana sudhI che te AvAseA lAkhenI saMkhyAmAM che te bhUmigata AvAse bar3ArathI gALa ane aMdarathI catuSkANa che. te AvAsAnu varNana paNa bhavanavAsIonA AvAseA jevu ja che. paNa bhavanapati devAnA AvAse karatAM vyatAnA AvAseAmA eTalI vizeSatA heAya che ke vyaMtaradevAnAM nagare vaijaya tiyeAnA samudAyathI vyAsa rahe che. "suramya, prAsAdIya, dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa" A padonA artha AgaLa ApI devAmAM AvyA che. vyaMtaradevAnAM bhavananagara ane AvAsarUpa nivAsasthAna vividha prakAranAM hoya che. tethI te deve tu nAma vyaMtara paDayuM che. athavA manuSye ane temanI vacce bheda hotA nathI kAraNa 66 zrI samavAyAMga sUtra - Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 935 - jyotiSikadevAvAsaviSaye pRcchAta 'ke vaiyANaM bhaMte' kiyantaH khalu bhadanta ! 'joisiyANaM' jyotiSikANAMdyotate prakAzate svaprabhAbhiH sakalasAdhAvaNadRSTiSu iti jyoti:-jyotizcakra, tatra bhavAH, jyotiSikAsteSAM tathoktAnAM candrasUryanakSatrAdInAm 'vimANAvAsA' vimA. nAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAH ? uttaragati-goyamA' he gautama ! 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnapabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo' bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt 'uDDU' Urdhvam 'sattana uyAI' joya. NasayAI' saptanavatyadhikAni yojanazatAni-navatyadhikatazaptayojanAni 'uhUM' Urdhvam 'uSpattA' utpatya-gatvA 'ettha NaM' atra khalu 'dasuttarajoyaNasayabAhalle dazottarayojanazatabAharaye-dazAdhikazatayojanabAhalyayuktaM tiriyaM joisavisae' tiryaga jyotiSaviSaye jyotiSadevasambandhitiryakapradeze 'joisiyANaM devANaM' jyautikikANAM devAnAm 'asaMkhejjA' asaMkhyeyA: 'joisiyavimANAyAsA' jyotiSikavimAnAvAsAH 'paNNattA' prajJaptAH / 'te NaM joisiyavimANAvAsA' te khalu jyotiSikavimAnAsAH 'abbhuggayamUsiyapahasiyA' abhyudgatotmRtaprabhAsitAH= nahIM hotA hai kyoMki ye cakravartI, vAsudeva Adi manuSyoM kI sevA naukara kI taraha kiyA karate haiN| ye vividha prakAra ke pahADoM aura guphAoM ke antaroM meM tathA vanoM ke aMtaroM meM vasate haiM isaliye bhI ye vyaMtara kahalAte haiN| he bhadaMta ! jyotiSIdevoM ke vimAnAvAsa kitane kahe gaye haiM ? uttara-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya-atyaMta samahone ke kAraNa-sundara aise bhUmibhAga se Uce sAtasau navve yojana para jAkara ekasau dasa 110 yojana ke bAhulya se yukta jyotiSadevasaMbaMdhI tiryagapradeza meM jyotiSadevoM ke asaMkhyAta jyotiSika vimAnAvAsa kahe gaye hai| ye jyotiSika vimAnAvAsa samasta dizAoM meM baDe vega se ke teo cakravarti, vAsudeva Adi manuSyanI sevA nokaranI jema kare che. teo vividha prakAranA pahADe ane guphAonI vacce tathA vanonI vacce vase che, tethI paNa temane vyaMtare kahe che. ' he bhadanta ! jayotiSI devAnA vimAnAvAse keTalA kahyA che? uttaragautama! A ratnaprabhA pRthvInA bahusamaramaNIya atyaMta samatala hovAne kAraNe suMdara-bhUmibhAgathI 790 sAtase nevuM bhejana uMce 110 jananA vistAravALA jyotiSanA tiryagra pradezamAM tiSadanA asaMkhyAta vimAnAvAsa AvelA che. te vimAnAvAze saghaLI dizAmAM prasaratI potAnI prabhAthI bhAyamAna che. zrI samavAyAMga sUtra Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 936 samavAyAGgasUtre abhyudgatA saMjAtA 'Usiya' utsRtA-savegaM sarvAsu dikSu pramRtA yA prabhA-kAntistayA sitAH-zubhrAH, yadvA-'abhyudgato (abhrodgatA) cchRtapahasitAH, iti cchAyA, tatra-'abbhuggaya' abhyudgatam abhrodgataM vA yathA syAttathA ucchitAH uccAH atyuccA ityarthaH pahasitA iva prahasitAH prabhApaTalayuktatvAd ye te tathA, mUle makArAgama: prAkRtatvAt, tathA 'vicihamaNirayaNabhatticittA' vividhamaNiratna bhakticitrA:-vividhAH-anekaprakArA maNayaH-candrakAntAdyAH, ratnAni-karketanAdIni ca teSAM yA bhaktayo-racanAvizeSAstAbhizcitrAH-vicitrAH, tathA 'vAujhyavijayavenayaMtIpaDAgachattAichattakaliyA' vAtozrutavinavaijayantIpatAkAcchanAticchatrakalitAH vAtena-pavanena uddhatAni-cAlitAni vijayavaijayantI vijayasUcikAvaijayantI-patAkA ca, tathA patAkAH vijayavaijayantIbhinnAH sAdhAraNapatAkAca, tathA 'chattAicchatta' chatrAticchatrANi upayuparisthApitacchatrANi ca. teH kalitAH= yuktAH, tathA 'tuMgA' tuGgAH uccAH, ataeva 'gagaNatalamaNulihaMtasiharA' gaga natalAnulihacchikharA; gaganatalam AkAzatalam-anulihanti spRzanti zikharANi yeSAM te tathoktAH-AkAzasparzibhavanazikharA ityarthaH, 'jAlaMtararayaNa' jAlAntararatnAH-jAlAntareSu-gavAkSamadhyabhAgeSu ratnAni yeSAM te tathoktA, yevAM gayA kSamadhye zobhAyaM ratnAni jaTitAni, etAdRzA vimAnAvAsAityarthaH, tathA 'paMjarummiliyaca' paJjaronmIlitA iva-paJjarAt-vaMzAdinirmitapacchAdanAt unmI. litA iva-bahirnItA iva, ayaM bhAvaH-yathA gRhAdivati kimapi vastu tataH sadyobahirAnItaM dhUlyAdyasaMsargatayA nirmalatvena zobhate tathaivaite vimAnAvAsA api phailatI huI apanI prabhAse zubhra bane hue haiN| aneka prakAra kI candrakAnta Adi maNiyoM kI tathA karkatanAdika ratno kI vizeSa racanA se ye apUrvazAbhA vAle haiN| tathA-pavana se uDatI huI vijayasUcaka vaija yantiyoM se, aura sAdhAraNapatAkAoM se evaM chatrAticchitroM se-upari upari sthApita chatroM se-vistIrNa chatroM se yukta haiN| bahuta U~ce haiM / isI kAraNa ye apanI zikharoM se-agrabhAgoM se AkAzatala ko chU rahe haiN| inakI khiDakiyoM ke madhyabhAga meM ratnajaDe hue haiN| jisa prakAra ghara ke bhItara se koI nikAlI gaI vastu dhUli Adi ke saMsarga candrakAnta Adi maNinI tathA kaketana Adi ratnonI viziSTa racanAthI temanI zebhA apUrva lAge che. tathA te vijayasUcaka vijayatithI, sAmAnya dhajAothI, ane uparAuparI gaThavela vistIrNa chatrothI yukata che ane ghaNuM uMcA che. te kAraNe teo potAnA agrabhAgothI AkAzane sparzatA hoya che. tenI bArIonA madhyabhAgamAM ratno jaDelAM hoya che. jema gharamAMthI kADhelI varatu dhULa, raja zrI samavAyAMga sUtra Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 937 zobhante / punarete kIdRzAstadAha-'maNikaNagathUbhiyAgA' maNikanakastUpikAHmaNikanakAnAM stUpikA-maNikanakamayala ghuzivaraM yeSAM te tathoktAH, tathA 'viyasiyasayapattapuMDarIyatilayarayaNaddhacaMdacittA' vikasitazatapatrapuMDarIkatilakaratnArdhacandracitrAH-vikasitAni praphullitAni yAti zatapatrapuNDarIkANi zatadalakamalAni, tathA 'tilaya' tilakAH-puNDrANi ca, tathA 'rayaNaddhacanda' ratnArdhacandrAH= ratnamayA ye arddhacandrA te ca, eteSAM dvandvaH, taizvitrAH-vicitrA vilakSaNazobhAsaMpannA ye te tathoktAH,ayaM bhAvaH vimAnAvAsA hi dvArAdilikhita vikasitazatapatra puNDarAkaiH, bhityAdilikhitapuNDarIkaiH tathA dvArAgrAdilikhitaratnamayAcandrazca vilakSaNazo. bhAsaMpannAH santIti, tathA-'ato bAhiM ca' antarbahizca 'sahA' lakSaNAHcikaNAH, tathA 'tavaNIyavAluApatthaDA' tapanIyavAlukApamtaTAH tapanIyabAlukA:suvarNamayasikatAstAsAM prastaTA:-- aGgaNAni yeSu te tathoktAH punaH kIdRzA vimAnAvAsAH? ityAha-'suhaphAsA' sukhasparzA: mukhaH-sukhakara: sparTI yeSAM te tathoktAH, tathA sassirIyakhvA' sazrIkarUpA:-zriyAsahitAni sazrIkANi= se rahita hone ke kAraNa nirmalarUpa se zobhita hotI hai usI prakAra ye vimAnAvAsa bhI zobhita hote haiN| ina vimAnAvAsoM kI jo laghuzikhareM haiM ve maNi aura kanaka kI banI huI haiN| vikasita zatadalavAle kamaloM se, puNDoM se, tathA ratnamaya ardhacaMdroM se ye vimAnApAsa vilakSaNa zobhAsaMpanna haiN| tAtparya isakA isa prakAra se hai ki ina vimAnAvAso ke dvArAdika meM vikasita zatapatrapuMDarIka (so pAMkhaDIvAle kamala)citritahai, bhityAdikoM ke Upara tilaka aMkita haiM, tathA dvAra ke agrabhAga Adi koM ke Upara ratnamaya ardhacaMdra likhe hue haiM, isa kAraNa inakI zobhA anirvacanIya (anupama)ho gaI haiN| tathA ye vimAnAvAsa bhItara aura bAhara bilakula cikane haiN| inake AMgaNatapanIya vAlukA-suvarNa kI dhUli ke-bane hue haiM / inakA sparza baDA hI AdithI rahita hovAne kAraNe nimaMLarUpe zebhe che tema A vimAnAvAso paNa nirmaLa hovAthI zobhe che. A vimAnAvAsanA laghu zikharo maNi ane kanakanA banelAM hoya che, vikasita zatadalavALAM kamaLathI, paMDothI ane ratnamaya adhacandrothI te vimAnAvAsanI zobhA apUrva lAge che. tene bhAvArtha nIce pramANe che . vimAnAvAsonAM dvAra Adi upara vikasita zatapAkhaDIvALAM kamaLA cItarelAM che, divAla Adi upara tilaka tANela che. tathA dvAranA agrabhAga Adi upara ratnamaya ardhacandra AlekhelA che. tethI temanI zobhA avarNanIya lAge che. te vimAnAvAze aMdara tathA bahAra taddana suMvALA hoya che. temanAM AMgaNAM tapanIya vAlukA-suva. zrI samavAyAMga sUtra Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 938 samavAyAGgasUtre zobhAsahitAni, tAni rUpANi yeSAM te tathoktAH, zobhanAkRtimanta ityarthaH tathA prAsAdIyAH, darzanIyAH abhirUpAH, pratirUpAH, eSAmarthaH pUrvavat bodhyaH / gautamasvAmI pRcchati-'kevaDyA NaM bhaMte' kiyantaH khalu bhadanta ! 'vemANiyAvAsA' vaimAnikAcAsAH-vividhaM manyate upabhujyante puNyavadbhirjI vairiti vimAnAni, teSu bhavA devavizeSA vaimAnikAstepAmAvAsAH nivAsasthAnAni, 'paNNattA' prajJaptA:--kathitA: ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijAo' bahusamaramaNIyA-bahu:-atizayaH samo ramaNIyazca-bahusamaramaNIyastasmAt 'bhUmi bhAgAo' bhUmibhAgAta 'ur3e' Urdhvam-upari 'caMdimapriyagahagaNanakvattatArA rUvANaM' candramaH sUryagrahagaNanakSatratArArUpANi khalu tatra 'caMdima' candramAH 'sUriya' sUryaH 'gahagaNa' grahagaNAH, 'nakkhana' nakSatrANi, 'tArArUvA' tArArUpANi-tArAH, eterA dvandvaH, tAni tathoktAni, 'vIivattA' vyatibajya atikramya tathA 'bahUNi joyaNANi' bahUni yojanAni 'bahUNi joyaNasayANi' bahUni yojanazatAni sukhadAyaka hai / inakA rUpa sazrIka-zobhAsahita hai| arthAt inakI AkRti baDIsundara hai / 'prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa ina zabdoM kA artha pahile kI taraha hI hai| he bhadaMta! vaimAnika devAM ke AvAsa kitane haiM ? puNyazAlI jIva jinakA vividharUpa se upabhoga karate haiN| unakA nAma vimAna haiN| ina vimAnoM meM jo utpanna hote haiM ve vaimAnika deva haiN| gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra se inhIM vaimAnika devoM ke vimAnoM ke viSaya meM yaha prazna kiyA hai ? uttara-he gautama ! isa ratnaprabhApRthivI ke bahusama ramaNIya bhUmibhAga se Upara jo caMdramA, sUrya, grahagaNa, nakSatra evaM tArA haiM unako lAMdhakara arthAt jyotizcakra ko pArakara-bahuta yojana, saikaDoM yojana, bahuta hajAro yojana, nI raja-nAM banelA che. temane sparza ati sukhadAyaka lAge che. teo zrIkazebhAyamAna che. "prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa" e padonA atha AgaLa ApI dIdhA che. ' he bhadanta ! vaimAnikadevanA AvAsa keTalA che? punyazALI che jemane vividha rIte upabhoga kare che tenuM nAma vimAna che. te vimAnamAM utpanna thanArA devone vimAnika deve kahe che. gautama svAmIe uparokata vaimAnikadeve viSe A prazna mahAvIra prabhune pUche che. uttara-he gautama ! A ratnaprabhA pRthvInA bahu samaramaNIya bhUmi bhAgathI upara candra, sUrya, grahagaNa, nakSatra ane tArAone oLaMgIne eTale ke jyotizcakane pAra karIne ghaNu yojana, seMkaDo yojana, hajAro zrI samavAyAMga sUtra Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 939 'bahUNi joyaNasahassAI' bahUni yojanasahasrANi 'bahUNi joyaNasayasahassANi' bahani yojanazatasahasrANi, tathA 'baIo joyaNakoDIo' bahIryojanakoTI: 'bahuIo joyaNakoDAkoDIo' vahvIryojanakoTAkoTIH, tathA 'asakhejjAo' asaMkhyeyAH 'joyaNakoDAkoDIo' yojanakoTAkoTIzca 'uDUM dUraM' urvadUraM 'bIi. vaittA' vyatibajya-atikramya 'estha NaM' atra khalu 'bemANiyANaM devANaM' vaimAnikAnAM devAnAM 'sohammIsANasaNaMkumAramAhiMdababhalaMgasukkasahassAraANa. yapANayaAraNaaccuesu' saudharmazAnasanatkumAramAhendrabrahmalAntakazukrasahasrArAnata. prANatAraNAcyuteSu eteSu dvAdaza devalokeSu tathA 'gevejagamaNuttaresu ya' graiveya. kAnuttareSu ca=navasu graiveyakeSu pazcasvanuttaravimAneSu ca, 'caurAsIiM vimANAvAsasayasahassA' caturazItirvimAnAvAsazatasahasrANi-caturazItilakSANi tathA 'sattANauI ca sahassA tevIsaM ca' saptanavatizca sahasrANi trayoviMzatizca-trayo. viMzatyadhikasaptanavati sahasrANi ca 'vimANA' vimAnAni 'bhavaMtItimakkhAyA' bhavantItyAkhyAtam-iti--itthaM bhagavatA AkhyAta-kathitam / 'te Na vimANA' tAni khalu vimAnAni 'acimAlippabhA' arciAlipramANi-arciSAM-kiraNAnAM mAlA arcimAlA, sA'styasyAciaulI-sUryaH tasya prameva prabhA yeSAM tAni tathoktAni sUryaprabhAsadRzaprabhAyuktAni santi, punaH kadizAni tAni vimAnAni santI ? tyAha---'bhAsarAsivaNNAbhA' bhAmarAzivarNAbhAni bhAsAnAM : prakAzAnAM rAziH samUhaH-sUryaH, tasya yo varNastadvadbhA-kAnti ryeSAM tAni tathoktAni, aneka lAkhoM yojana, aneka karoDoM yojana, aneka karoDAkaroDa yojana, tathA asaMkhyAta karoDAkaroDa yojana jAne para Upara vaimAnika devoM ke saudharma IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra Anata, prANata, AraNa aura acyuta ina bAraha 12 devalokoM meM tathA navauveyakoM meM aura pAMca anuttara vimAnoM meM caurAsI lAkha sattAnaveM hajAra tevIsa vimAna haiN| aisA bhagavAna ne kahA hai| ina vimAnoM kI prabhA sUrya ko prabhA ke samAna hai| ina kI kAnti prakAzarAzivAle sUrya ke varNa jaisI hai| ye svAbhAvika jina, lAkhe yojana, karoDo yajana, keTAnakoTI jana, tathA asaMkhyAta koDAdoDI jana UMce jatAM vaimAnikadevonA saudharma, izAna, sanakumAra, mahendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzuka, sahastrAra, Anata, prANata, AraNa ane acuta, e 12 devalekamAM, tathA 9grevayakomAM ane pAMca anuttaravimAnamAM maLIne coryAsI lAkha sattANuM hajAra tevIsa (8497023) vimAne che, evuM bhagavAne bhAkhela che. te vimAnanI prabhA sUrya samAna che. temanI kAnti prakAzarAzithI yukata sUryanI zrI samavAyAMga sUtra Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 940 samavAyAGgasUtre tathA 'arayA' arajAMsi svAbhAvikarajorahitAni, 'nIrayA' nIrajAMsi-Agantuka rajorahitAni tathA 'NimmalA' nirmalAni-malarahitatvAta. 'vitimirA' viti. mirANi-kRtrimAndhakArarahitatvAta, 'visuddhA' vizuddhAni=svAbhAvikAndhakArAbhAvAt, tathA 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni-karketanAdiratnanirmitAni. tathA 'acchA' acchAni-AkAzavat sphaTikavacca svacchAni 'sahA' zlakSNAni= cikaNAni 'ghaTThA' ghaSThAni-kharazANayA gharSitAni, tathA 'maTThA' mRSTAni sukumArazANa yA saMzodhitAni, tathA 'gippaMkA' niSpaGkANi paGkarahitAni, tathA 'NikakaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAniniSkaGkaTA-nirAvaraNA nirupaghAtA chAyA-kAnti yeSAM tAni tathoktAni, upaghAtavarjitakAntisahitAni, tathA 'sappabhA' sapramANi 'samarIyA' samarIcIni 'sa ujjoyA' sodyotAni 'pAsAIyA' prAsAdIyAni 'darisaNijjA' darzanIyAni 'abhiruvA' abhirUpANi tathA 'paDirUvA' pratirUpANi / eSAmarthaH pUrvavabdodhyaH / pratyekasmin kalpe kiyantaH kiyanto vimAnAvAsA; raja se rahita haiN| Agantuka Upara kI dhUli se varjita haiN| nirmala haiN| viti mira-kRtrima aMdhakAra se vizaddha-svAbhAvika aMdhakAra se ye saba rahita haiN| ye vimAna kaketanAdi ratnamaya haiN| AkAza evaM sphaTika kI taraha ye nirmala haiN| zlakSNa-cikane haiN| ghRSTa-khurazANa se ghise hue jaise camakate haiM, mRSTa-baDe komala suvAle haiN| pramANa meM eka jaise haiM nIce UMce hissevAle nahIM haiN| niSpaMka-kIcaDa rahita haiN| inakI kAMti AvaraNa yA upaghAta se rahita haiN| arthAt upaghAta varjita kAntivAle ye haiN| saprabhA-prabhAsahita haiM, samarIca-kiraNa sahita haiM, sodyota-prakAzasahita haiN| prAsAdIya haiM darzanIya, haiM, abhirUpa ha pratirUpa haiM, ina padoM kA artha pahile sUtroM ke vyAkhyAna meM kara diyA hai so vaisA hI yahAM jAna lenA caahiye| kAnti samAna che. teo sAmAnya rajathI rahita che. uDIne AvatI rajathI paNa rahita che, nirmaLa che, vitimira-katrima aMdhakArathI rahita che ane svAbhAvika aMdhakArathI paNa rahita che. te vimAne ketana Adi ratnathI zobhI rahyAM che, mAza bhane 2584 samAna ni cha. lakSaNa-bhulAyama-suvANai cha. ghssttkharasANanA paththara vaDe ghasyAM hoya evAM caLakatAM che, pRg-ghaNuM kamaLa ane saMvALAM che. pramANamAM eka sarakhAM che, UMcA nIcA bhAgavALAM nathI. niSpakashriiyaa 2Dita che. yAva295 hai 5Ata 2Dita antiA cha saprabhA-prabhAyuta cha, smriic-82|thii yu4ta cha, sodyota-zata cha. prAsa hIya cha, 4zanIya cha, abhirUpa che, ane pratirUpa che. A padonA artha AgaLanA sUtronA vyAkhyAnamAM AvI gayA che to tyAMthI joI levA. zrI samavAyAMga sUtra Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 941 santItijijJAsAyAM gautamasvAmI pRcchati- sohamme NaM bhaMte ! kappe' saudharma khalu bhadanta ! kalpe 'kevaiyA' kiyantaH vimANAvAsA paNNatA' vimAnAvAsAH prajJaptAH ? bhagavAnAha--'goyamA' he gautama ! 'battIsaM vimANAvAsasayasahassA paNNattA' dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrANi prajJaptAni-dvAtriMzallakSANi vimAnAni kathitAni 'evaM' anena prakAreNaiva 'IsANAisa' IzAnAdiSu devalokeSu 'aTThAvIsabArasaaTavattAri eyAI sayasahassAI' aSTAviMzatidazASTacatvAri etAni zatasahasrANi, ayaM bhAva:-IzAne'STAviMzatirlakSANi, sanatkumAre dvAdaza lakSANi, mAhendre'STalakSANi, tathA brahmaloke catvArilakSANi vimAnAni santi / tathA 'paNNAsaM cattAlIsa cha egaI mahassAI' paJcAzacatvAriMzatSa DetAni sahasrANi-lAnta ke pazcAzatsahasrANi, zukre catvAriMzatsahasrANi, tathA sahasrAre SaT sahasrANi vimAnAni santi / tathA 'ANae pANae cattAri AraNaccue tiNNi eyANi sayANi' Anate prANa te catvAri, AraNAcyute trINi etAni zatAni= AnataprANatayoH catuHzatAni vimAnAni tathA'raNAcyutayoH trizatAni vimAnAni santi / 'evaM' evam-idaM sarva 'gAhAhiM' gAthAbhiH 'battIsaTTAvIsA bArasa aDacauro ya sayasahassA' ityAdibhirgAthAbhiH 'bhANiyanvaM' bhaNitavyaM-vaktavyam / saudharmAbhilApavadeteSAmapyabhilApo bodhyaH ||suu. 187|| _ aba gautamasvAmI mahAvIra prabhu se yaha pUchate haiM ki pratyeka kalpa meM kitane2 vimAnAvAsa hai he bhadaMta! saudharmakalpa meM kitane vimAnAvAsa kahe gaye haiM ? uttarahe gautama! saudharmakalpa meM battIsa 32 lAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiN| isI IzAna Adi kalpoM meM bhI kramazaH aThAvIsa28 lAkha, bAraha12 lAkha, ATha8 lAkha, cAra4 lAkha. pacAsa50 hajAra, cAlIma40 hajAra, cha6 hajAra. AnatamAgata meM cAra sau400, AraNa acyuta meM 300 tInoMsau vimA nAvAsa kahe gaye haiN| yaha saba 'battIsaThThAvIsA' ityAdi gAthAoM dvArA - have gautamasvAmI mahAvIra prabhune pUche che ke pratyeka devalokamAM keTalA vimAnApAsa cha ? mahanta ! saudhama 65i | nibhAnAvAsa cha ? uttara- gautama ! saudharmakalpamAM 32 batrIsa lAkha vimAnAvAsa kahyA che. e ja pramANe IzAna Adi kapimAM anukrame 28 aThayAvIsa lAkha. 12 bAra lAkha, 8 ATha lAkha, 4 cAra lAkha, 50 pacAsa hajAra, 40 cAlIsa hajAra, cha hajAra, Anata ane prANatamAM maLI 400 cAraso ane AraNa-acutamAM maLI 300 traNaso vimAnAvAsa kahelA cha. te 4thI pAta 'battIsaTTAvIsA' tyAdi AyAmomA mApI gaI cha. tathA zrI samavAyAMga sUtra Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 samavAyAGgasUtre pUrvaM nArakAdi jIvAnAM sthAnAnyabhihitAni, sAMprataM teSAM sthitimupadarzayati'neraiyANaM bhaMte' ityAdinA mUlam - neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsa sahassAiM ukko seNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA / apajjattagANaM neraiyANaM 'te ! kevaiyaM kAlaM Ti paNNattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtAmuhuttaM / pajjattagANaM jahanneNaM dasavAsa sahassAiM aMtomuhuttUNAI 'ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuhatUNAI / imIse NaM rayaNappabhAe puDha vIe evaM jAva vijayavejayaMta jayaMta aparAjiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahanneNaM ekatIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI / savvaDe ajahaNNamaNukose NaM tettIsa sAgarovamAI ThiI paNNattA | sU0 188 // jAna lenA cAhiye, tatrA saudharmakalpagata vimAnAvAsoM ke varNana kI taraha IzAna Adi kalpagata vimAnAvAsoM kA varNana jAnanA cAhiye || sU0 187 // sUtrakAra ne pahile nAraka Adi jIvoM ke sthAnato kaha diye haiM para una jIvoM kI sthiti nahIM kahI hai-- ataH aba ve unakI sthiti kA varNana karate haiM / -- zabdArtha - (nerahayANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) nairacikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH - he bhadaMta ! nAraka jIvoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ?( goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAi ukko seNaM saudha kalpamAMnA vimAnAvAsA jevuM ja vana izAna Adi kalpamAMnA vimAnA vAsonu pazu sabhAnuM che. // sU0 187 // sUtrakAre nAraka Adi jIvAnAM sthAna te AgaLa kahyAM che paNa te jIvAnI sthitinuM vaSa~na karyu" nathI. tethI have temanI sthitinuM varNana kare che-- zabdArtha-- (neraiyANaM bhaMte kevaiyaM kAla ThiI paNNattA ? ) nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? - he lahanta ! nAravonI DeTasA apanI sthiti uhI che ? (goyamA ! jahaNeNaM dasavAsasahassAI uko seNaM zrI samavAyAMga sUtra Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam tetIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA) he gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi utkRSTena trayastriMzat sAgaropamAni sthitiH prajJaptAH-he gautama! nAraka jIvoM kI sthiti jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa teMtIsa 33 sAgaropama kI kahI gaI hai| (apajattagANaM neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI aNNattA) aparyAptakAnAM nairayikANAM bhadanta! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA:aparyAptaka nAraka jIvoM kI he bhadanta ! kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? (goyamA! jahanneNaM aMtomuhatta ukoseNaM vi aMtomuhattaM) he gautama ! jadhanyena antarmuhUrta utkarSaNASi antarmuhartamU-uttara-he gautama! aparyAptaka nAraka jIvoM kI jaghanyasthiti antamuhUrta kI tathA utkRSTa bhI sthiti antarmuhatta kI kahI gaI hai| (pajjattagANaM jahanneNaM aMto muhutUNAI dasavAsasahassAi ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhutUNAI) paryAptakANAM jaghanyena antarmuhUrtAnAni dazavarSasahasrANi utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamAni antarmuhUrtonAni-paryAptaka nArakajIvoM kI jaghatya sthiti antarmuhUrtakama dazahajAra varSa kI aura utkRSTasthiti antarmuhartakama tetIsa sAgaropama kI hai| (imose NaM rayaNaSpabhAe puDhavIe) asyAHkhala ratnaprabhAyAH pRthivyAH-- isa ratnaprabhApRthivI ke nArakajIvoM kI, (evaM jAva vijayavejayaMta jayaMta tevIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA) he gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi utkRSTena trayastriMzat sAgaropamAni sthitiH prajJaptA:- gautama ! nA24I nI sthiti jaghanyanI apekSAe dasa hajAra varSanI ane utkRSTa (vadhAremAM vadhAre) 33 tetrIsa saag|5mnii 4DI che. (apajattagANaM neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA) aparyAptakAnAM nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH)- mahanta ! 25 paryApta nArIvAnI hetts| janI sthiti 4ii che ? (goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM ) he gautama ! jaghanyena antamuhUrta utkarSaNApi antamuhUrtam-he gautama ! aparyAta nA24 chavAnI jaghanya sthiti antarmuhUrtanI che ane utkRSTasthiti paNa antamuhUrtanI 4ii che. (pajjattagANaM jahanneNaM aMtomuhuttUNAI dasavAsasahassAiM ukoseNaM tettIsaM sAgarokmAiM aMtomuhattaNAI) paryAptakANAM jaghanyena antarmuhUrtAnAni dazavarSa-sahasrANi utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamAni antrmuhuurtonaaniparyApaka nAraka jIvonI jaghanya sthiti daza hajAra varSathI amuhUrta eAchA kALanI utkRSTa sthiti tetrIsa sAgarepamathI antamuhUrta jeTalA ochA kALanI che. (imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe) asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH240 ranamA pRthvInA nA2400vAnI, (evaM jAva vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiya zrI samavAyAMga sUtra Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 944 samavAyAGgasUtra TIkA-'neraiyANaM' ityAdi-gotamasvAmI pRcchati-'neraiyANa maMte !' narayikANAM bhadanta ! 'kevaiyaM kAlaM' kiyantaM kAlaMki yatkAlaparimitA 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! nArakajIvAnAM 'jahanneNaM' aparAjiyasavaThThasiddhANaM devANaM kevaiya kAlaM Thii paNNattA ) evaM yAvat vijayavaijayantajayantAyarAjitasarvArthasiddhAnAM devAnoM kiyantaM kAlaM sthiti prajJaptAH- isa taraha yAvat zabda se zarkarAmabhA Adi 6 pRthiviyoM ke nAraka jIvoM ko, tathA isI taraha se bhavanapativyantara, jyotiSkadevoM kI, aura saudharma Adi bAraha 12 kalpagatadevoM kI, navagraiveyaka ke devoM kI, tathA vijaya, vaijayaMta, aparAjita evaM sarvArthasiddha ke devoM kI kitanekAla ko sthiti hai? uttara-(goyamA ! jahanneNaM ekatIsaM sAgarovamA ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM) gautama! jaghanyena ekatriMzat sAgaropamANi utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi-he gautama! jaghanya se ekatIsa sAgaropama utkRSTa se tetIsa sAgaropama, (sacaTTe ajahaNNamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamA ThiI paNNattA) sarvArthe ajaghanyAnyutkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi sthitiH prajJaptA:-tathA sarvArthasiddha nAmaka anuttara vimAna meM jaghanya aura utkRSTa sthiti 33 sAgaropama kI hai // 0 288 // TIkArtha--'neraiyANaM bhaMte' ityaadi| he bhadaMta ! nAraka jIvoM kA kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai? he gautama ! nAraka jIvoM kI sthiti samvaTThasiddhANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) evaM yAvat vijayavaijayanta jayantAparAjitasarvArthasiddhAnAM devAnAM kiyantaM kAla sthitiH prjnyptaaHe ja rIte zakaraprabhA Adi che pRthvInA nAkajIvonI, tathA bhavanapati, vya tara, je tiSyadevanI ane saudharma Adi bAra kalapanA devonI, navagraveyakonA devAnI, tathA vijaya, vaijayaMta, yaMta, aparAjita ane sarvArthasiddhanA devonI sthiti sA AnI cha ? uttara--(goyamA ! jahanneNa ekatIsaM sAgarovamAiM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI) gautama ! jaghanyena ekatriMzava sAgaropamANi utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi-De gautama ! 15-yanI apekSA 1 ekatrIsa sAgaropamanI ane utkRSTanI apekSAe 33 tetrIsa sAgaropamanI che. (sabaDhe ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA) sarvArthe ajaghanyAnyutkarSaNa trayastriMzat sAgaropamANi sthiti prajJaptAH-tathA sAtha siddha nAmanA anuttara vimAnamAM ja ghanya ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI che.sU188 TI"--"neraiyANaM bhaMte" ityAdi / he bhadanta! nArakanI sthiti keTalA kALanI kahI che? he gautama ! zrI samavAyAMga sUtra Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 945 jaghanyena 'dasavAsasahassAI' dazavarSasahasrANi-dazasahasravarSANi 'ukkoseNaM' utkapeNa 'tettIsaM sAgarocamAiM' trayastriMzatsAgaropamAni 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' prajJaptA | gautamasvAmIpunaH pRcchati-'apajjatagANaM neraiyANaM bhaMte aparyAptakAnAM nairayikANAM bhadanta ! 'kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM' jaghanyenAntarmuhUrtama, tathA-'ukko seNa vi' utkarSeNApi 'aMtomuhutta' antamuhUrta sthitiH prajJaptA / ayaM bhAvaH-nArakA hi labdhitaH paryAptakA eva bhavanti, karaNatastUpa pAtakAle'ntarmuhUrtamAtramaparyAptakA bhavanti, tdnupryaaptkaaH| ato'paryAptakatvena teSAM jaghanyata utkRSTatazcAntamuhartamAtra sthitirvijnyeyaa| tathA 'pajjattagANaM' paryA. pakAnAM nArakANAM 'jahanneNaM' jaghanyena 'aMtomuhuttaNAI' anta hattonAni 'dasa vAsasahassAI' dazavarSasahasrANi, 'ukoseNaM' utkarSeNa ca 'aMtomuttaNAI' anta. muhaunAni 'tettIsaM sAgarocamAI' trayastriMzatsAgaropamAni sthitiH prajJaptA / jaghanya daza hajAra varSa kI aura utkRSTa 33 sAgaropama kI kahI gaI hai| aparyAptaka nAraka jIvoM kI he bhadaMta! kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai? uttara-he gautama! aparyAptaka nArakajIvoM kI jadhanya sthiti antarmata ko tathA utkRSTasthiti antamuhUta kI kahI gaI haiN| isakA bhAva aisA hai ki nAraka jova labdhi ko apekSA paryApta hI hote haiM paranta karaNa kI apekSA upapAtakAla meM antamuhUrtataka aparyAptaka rahate haiN| bAda meM paryAptaka ho jAte haiN| isaliye aparyAptaka kAla kI apekSA aparyApsaka nArakiyoM kI sthiti jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI kahI gaI hai| paryAptaka nAraka jIvoM kI jaghanyasthiti aMtarmurtakama dazahajAravarSa kI aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI hai| paryAptaka aura aparyAptaka nArakonI sthiti ja dhanya (ochAmAM ochI) dasa hajAra varSanI ane uha (vadhAremAM vadhAre) 33 tetrIsa sAgarepamanI kahI che he bhadanta ! aparyAptaka nAra konI sthiti keTalA kALanI kahI che? he gautama ! aparyAptaka nArakonI jaghanyasthiti aMtamuhUrtanI tathA utkRSTa sthiti paNa aMtamuhUrtanI che. teno bhAvArtha e che ke nArakajI labdhinI apekSAe paryAptaka ja hoya che. paNa karaNanI apekSAe upapAta kALamAM antamuhUrta sudhI aparyAptaka rahe che. pachI paryAptaka banI jAya che. tethI aparyAptaka kALanI apekSAe aparyAptaka nArakIonI sthiti jaghanya ane utkRSTanI apekSAe aMtamuhUnI kahI che. paryAptaka nArakajIvonI jaghanya sthiti dasa hajAra varSa karatAM eka aMtamuhUrta jeTalI nyUna ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropama karatAM aMtamuhUta jeTalI ochI hoya che. paryAptaka zrI samavAyAMga sUtra Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 946 samavAyAnasUtre paryAptAparyAptakavibhAgastvevamuktaH 'nArayadevAtirimaNuyaganbhayA je asaMkhabAsAU / eeu apajatA, uvavAe ceva boddhavvA // 1 // sesA ya tiriyamaNuyA laddhi pappokvAyakAle ya / duhabho vi ya bhaiyavyA panjattiyare ya jiNavayaNaM // 2 // iti / chAyA-nArakadevAstiryaGmanuSyagarbhajA ye'saMkhyavarSAyuSkA / ete tvaparyAptA upapAte caiva boddhavyAH // 1 // zeSAzca tiryaGmanuSyA labdhi prApyopapAtakAle ca / dvidhAto'pi ca bhaktavyAH paryAptA itare ca jinavacanam / iti / ayaM bhAva:--nArakAdevAgarbhajAstiyaJcogarbhajAmanuSyAzca ya ete'saMkhyAtavarSAyuSkAH santi / te sarve upapAtasamaye'paryAptakA vijJeyAH / anye tiyaJco manuSyAzca labdhita upapAtasamaye ca dvidhAto'pi bhaktavyAH-paryAptA api-aparyAptA api ca bhavantItyarthaH, iti jinavacanaM vijJeyam / / sAmAnyato nArakANAM sthitimabhidhAya vizeSatastAmabhidadhAti-'imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyA nArakajIvAnAma 'evaM jAva' evaM yAvat-evam-amunaiva prakAreNa yAMvacchabdAt zarkaraprabhAdiSanarakA vibhAga isa prakAra kahA huA hai "nAraya devA tiriyamaNuya gabbhayA je asNkhvaasaauu| ee u apajattA, uvavAe ceva boddhavvA // 1 // ityAdi0" nAraka, deva, garbhaja tiyazca, garbhajamanuSya, ki jo asaMkhyAta varSajIvI hote haiM, upapAta samaya meM aparyAptaka hote haiN| tathA anya tIyaMca aura manuSya labdhi kI apekSA upapAta samaya meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiN| aisA jinendradeva kA kathana hai| isa prakAra sAmAnyarUpa se nArakajIvoM kI sthiti kA kathana karake aba sUtrakAra use vizeSarUpa se spaSTa karate haiM-prazna-isa ratnaprabhA pRthivI ke nAraka jIvoM ane aparyAptakanA vibhAga A pramANe kahela che " nArayadevAtiriyamaNuyagabbhayA je asaMkhavAsAU ee u apajattA, upavAe ceva boddhanvA // 1 // tyAhi" nAraka. deva, gaja tiya"ca, ane garbhaja manuSya, ke jemanuM AyuSya asaMkhyAta varSanuM hoya che. teo upapAta samayamAM aparyAptaka hoya che. anya tiryaMca ane manuSya labdhinI apekSAe upapAta samayamAM paryApta paNa hoya che ane aparyApta paNa hoya che, evuM jinendradevanuM kathana che. A pramANe nArakanI sthitinuM sAmAnya rIte kathana karIne have sUtrakAra tenuM vadhu spaSTIkaraNa kare che- zrI samavAyAMga sUtra Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam 947 kavartinAM nArakajIvAnAM tathA bhavanapativyantarajyotirdevAnAM saudharmAdi dvAdaza. kalpanavagraiveyaka devAnAM tathA 'vijaya vejayaMtajayaMtaaparAjiyasavvaTTasiddhANaM' vijayavajayantajayantAparAjitasarvArthasiddhAnAm 'devANaM' devAnAM 'kevaiyaM kAlaM' kiyantaM kAlaM ThiI' sthitiH 'paNNattA prajJaptA ? iti prshnH| uttarayati-prathamapRthivyAM nArakANAM jaghanyato dazavarSasahasrANi, utkarSata ekaM sAgaropamaM sthitiH| tathA dvitIyAyAM jaghanyata ekaM sAgaropamamutkRSTatastrINi sAgaropamANi, tRtIyAyAM jaghanyatastrINi sAgaropamANi, utkRSTataH saptasAgaropamANi, catuyAM jaghanyataH sapta sAgaropamANi, utkRSTato dazasAgaropamANi, paJcamyAM jaghanyatA dazasA. garopamANi, utkRSTataH saptadazasAgaropamANi, paSThayAM jaghanyataH saptadazasA. kI, tathA zarkarAprabhA Adi 6 pRthiviyoM ke nAraka jIvoM kI, tathA isI taraha se bhavatapati, vyantara, jyotiSka devoM kI, aura saudharma Adi bAraha 12 kalpagata devoM ko, nava graiveyaka ke devoM kI, vijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita evaM sarvArthasiddha ke devoM kI kitane kAla kI sthiti hai?| uttara-he gautama ! prathama pRthivo ke nAraka kI sthiti jaghanyarUpa se dasa 10 hajAra barSakI hai aura utkRSTa rUpa se eka1sAgaropama kI hai| dvitIya pRthivI meM utkRSThasthiti tIna sAgaropama kI hai aura jaghanya sthiti eka 1 sAgaropama kI hai| tRtIyapRthivI meM utkRSTasthiti sAta 7 sAgaropama kI hai aura jaghanyasithiti tIna 3 sAgaropama kI hai / caturtha pRthivI meM utkRSTasthiti dasa 10 sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti sAta 7 sAgaropama kI hai| pAMcavIM pRthivI meM utkRSTasthiti sattaraha 17 sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti dasa 10 sAgaropama kI hai| chaTThI - prazna A ratanaprabhA pRthvInA nArakanI , tathA zakaraprabhA Adi da che pRthvInA nAkajIvonI, tathA bhavanapati, vya tara, tiSkadevonI, ane saudharma Adi 12 kalapanA devenI, nava raiveyakonA devonI, vijaya, vaijaya ta, jayaMta, aparAjita ane sarvArthasiddhanA devenI keTalA kALanI sthiti che ? uttaragautama! prathama pRthvInA nArakIonI sthiti jaghanyanI apekSAe dasa hajAra varSanI ane utkRSTanI apekSAe eka sArAmanI che bIja pRthvImAM jaghanya sthiti eka sAgarepamanI ane utkRSTa sthiti traNa sAgaropamanI kahI che. trIjI pRthvImAM jaghanya sthiti traNa sAgaropamanI ane utkRSTa sthiti sAta sAgaropamanI che. cothI pRthvImAM jaghanya sthiti sAta sAgaropamanI ane utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI che. pAMcamI pRthvImAM jaghanya sthiti dasa jAgaropamanI ane utkRSTa sthiti 17 sattara sAgarepanI che. chaThThI pRthvamAM jaghanya sthiti 17 sattara sAgaropamanI zrI samavAyAMga sUtra Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 samavAyAGgasUtre garopamANi, utkRSTato dvAviMzatiH sAgaropamANi, saptamyAM jaghanyato dvAviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTatazca trayastriMzatsAgaropamANi sthitiH prajJaptAH / bhavanapatInA devAnAM jaghanyato dazavarSasahasrANi utkRSTataH kiMcidadhikamekaM sAgaropamam, vyantaradevAnAM jaghanyato dazavarzasahasrANi utkRSTataH ekaM palyopamam, jyoti - devAnAM jaghanyataH palyASTamabhAgamu kRSTataH eka palyopamaM varSaikalakSaM ca sthitiH / tathA vaimAnikadeveSu prathamasaudharmakalpe devAnAM jaghanyata eka palyopamam, utkR to dve sAgaropame, dvitIyezAnakalpe devAnAM jaghanyata ekaM palyopamaM kiMci dadhikam utkRSTato dve sAgaropame kiMcidadhike, tRtIyasanatkumAre devAnAM jayanyato dve sAgaropame utkRSTataH - saptasAgaropamANi, caturthe mAhendre devAnAM jaghanyataH pRthivI meM utkRSTa sthiti vAbIsa 22 sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti sattaraha 17 sAgaropama kI hai| sAtavIM pRthivI meM utkRSTasthiti 33 sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti bAvIsa 22 sAgaroma kI hai / bhavanapati devoM kI utkRSTasthiti kucha adhika eka sAgaropama kI aura jaghanya sthiti dasa 10 hajAra varSakI hai| jyotiSka devoM kI utkRSTasthiti eka 1 palpopama tathA eka 1 lAkha varSa kI hai aura jaghanyasthiti palya ke AThaveM bhAga pramANa hai / vaimAnika devoM meM prathama saudharmakalpa meM devoM kI utkRSTasthiti do sAgarApama kI aura jaghanyasthiti eka palyopama kI hai| dvitIya IzAna kalpa meM devoM kI utkRSTasthiti do sAgaropama se kucha adhika hai aura jaghanyasthiti kucha adhika eka palyopabha kI hai tRtIya sanatkumArakalpa meM devoM kI utkRSTa sthiti sAta sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti do sAgaropama kI hai / cauthe mAhendrakalpa meM devoM kI utkRSTasthiti kucha ane utkRSTa sthiti 22 khAvIsa sAgare pamanI che. sAtamI pRthvImAM jadhanya sthiti 22 bAvAsa sAgaropamana ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI che. bhavanapati devAnI utkRSTa sthiti eka sAgareApamathI gheADI vadhAre ane dhanya sthiti dasa hajAra varSanI che. vyaMtaradevAnI utkRSTa sthiti eka paLyeApamanI ane jadhanyastha ta dasa hajAra varSoMnI che. jayAtiSThadevAnI utkRSTa sthiti eka patyeApama ane 1 eka lAkha varSoMnI che ane jaghanya sthiti palyanA AThamA bhAga jeTalI che. vaimAnikadeve mAMnI pahelA sAdhakalpamAMnA devAnI utkRSTa sthiti e sAgare pamanI ane jadhanya sthiAta eka palyApamanI che. bIjA zAna 395mAMnA devAnI utkRSTa sthiti e sAgaropama karatAM gheADI vadhAre ane jaghanya sthiti eka paLyeApama karatAM gheADI vadhAre che. trIjA sanakumAra kalpamAM devAnI utkRSTa sthiti sAta sAgara pamanI che ane jaghanya sthiti e sAgare panI che. ceAthA mAhendra zrI samavAyAMga sUtra Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam kiMcidadhike dve sAgaropame, utkRSTataH kiMcidadhikAni saptasAgaropamANi, paJcame brahmaloke jaghanyataH saptasAgaropamANi, utkRSTato dazasAgaropamANi, SaSThe lAntake jaghanyato dazasAgaropamANi utkRSTatazcaturdazasAgaropamANi, saptame mahAzukre jaghanyatazcaturdazasAgaropamANi utkRSTataH saptadazasAgaropamANi, aSTame sahasrAre jaghanyataH saptadazasAgaropamANi, utkRSTato'STAdazasAgaropamANi, navame Anate jaghanyato'STAdazasAgaropamANi utkRSTata ekonaviMzati sAgaropamANi, dazame prANate jaghanyata ekonaviMzatisAgaropamANi utkRSTato viMzatisAgaropamANi, ekAdaze AraNe jaghanyato viMzatisAgaropamANi utkRSTata ekaviMzatisAgaropamANi, adhika sAta sAgaropama kI hai aura jaghanyasthiti kucha adhika do sAgaropama kI hai| pAMcaveM brahmaloka meM devoM kI utkRSTasthiti daza sAgaropama kI hai-aura jaghanyasthiti sAta sAgaroMpama kI hai / chaThaveM lAntaka devaloka meM devoM kI utkRSTasthiti caudaha 14 sAgaropama kI hai aura jaghanya sthiti daza sAgaropama kI hai| sAtaveM mahAzukra meM devoM kI utkRSTa sthiti sattaraha 17 sAgaropamakI hai aura jaghanyasthiti caudaha 14 sAgaropama kI hai| AThaveM sahasrAra devaloka meM devoM kI utkRSTa sthiti aDhAraha 18 sAgaropamakI hai aura jaghagyasthiti sattaraha 17 sAgaropama kI hai| navameM Anata devaloka meM unnIsa 19 sAgaropamakI utkRSTa sthiti hai aura jadhanyasthiti aDhAraha 18 sAgaropamakI hai| dasaveM bhANata devaloka meM devoM kI utkRSTasthiti bIsa 20 sAgaropamakI hai aura jaghanya sthiti uganIsa 19unnIsa sAgaropama kI hai / gyArahaveM AraNa nAmake devaloka meM devoMkI utkRSTasthiti ikkIsa 21 sAgaropama kI aura jaghanyasthiti kalpamAM devenI utkRSTa sthiti sAta sAgaropamathI thoDI vadhAre che ane jaghanya sthiti be sAgaropamathI thoDI vadhAre che. pAMcamA brahmaleka kalpamAM devenI utkRSTasthiti 10 dasa sAgarepanI che ane jaghanya sthiti sAta sAgarepanI che. chaThThA lAntaka devakamAM devenI utkRSTa sthiti 14 cauda sAgaropamanI che ane jaghanya sthiti dasa sAgaropamanI che. sAtamA mahAzukra ka95mAM utkRSTa sthiti 17 sAgaropamanI ane jaghanya sthiti 14 sAgaropamanI che. AThamAM sahastrAra kalapamAM utkRSTasthiti 18 aDhAra sAgaropamanI ane jaghanyasthiti 17 sattara sAgaropamanI che. navamAM Anata devakamAM devonI utkRSTasthiti 19 ogaNIsa sAgarepamanI ane jaghanya sthiti 18 sAgaropamanI che. dasamAM prANata ka5mAM devonI utkRSTa sthiti 20 vIsa sAgaropamanI ane jaghanya sthiti 19 ogaNIsa sAgarepanI che. agi. yAramAM AraNa ka95mAM devenI utkRSTa sthiti 21 ekavIsa sAgarepamanI ane jaghanya zrI samavAyAMga sUtra Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 samavAyAGgasUtre dvAdaze'cyute jaghanyata eka viMzatisAgarApamANa utkRSTato dvAviMzati sAgarApamANi ca sthitiH / tathA navasu graiveyakeSu prathamagraiveyake devAnAM jaghanyato dvAviMzati sAgaropamANi utkRSTatastrayoviMzatisAgaropamANi, dvitIye jaghanyatastrayoviMzati sAgaropamANi utkRSTatazcaturviMzatisAgaropamANi, tRtIye jaghanyatazcaturviMzatisA. garopamANi utkRSTataH paJcavizatisAgaropamANi, catutha jaghanyataH paJcaviMzatisagiropamANi utkRSTataH paiviMzatisAgaropamANi paJcame jaghanyataH SaDaviMzatasAgaropamANi utkRSTataH saptaviMzatisAgaropamANi, SaSThe jaghanyataH saptaviMzati. sAgaropamANi utkRSTato'STAviMzatisAgaropamANi, saptame jaghanyato'STAviMzati sAgaropamANi utkRSTata ekonatriMzatsAgaropamANi, aSTame jaghanyata ekonatriMzabIsa 20 sAgaropama kI hai| bArahaveM acyuta kalpa meM devoM ko utkRSTa sthiti bAvIsa 22 sAgaropamakI hai aura jaghanyasthiti ikkIsa sAgaropama kI hai / tathA nava graibeyakoM meM se prathama greveyaka meM devoMkI jaghanyasthiti vAvIsa 22 sAgaropamakI hai aura utkRSTasthiti tevIsa 23 sAgaro. pama kI hai| dvitIya aveyaka meM devoM kI jaghanya sthiti tevIsa 23 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti cauvIsa 24 sAgaropamakI hai / tRtIya graiveyaka meM devoM kI jaghanyasthiti caubIsa 24 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti paccIsa 25 sAgaropama kI hai| caturtha graiveyaka meM devoM kI jaghanyasthiti paccIsa 25 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti chavIsa 26 sAgaropama kI hai| pAMcaveM aveyaka meM devoM kI jaghanyasthiti chavIsa 26 sAgaropama kI haiM aura utkRSTasthiti sattAIsa 27 sAgaropama kI hai| chaThave aveyaka meM devoM kI jaghanyasthiti sattAIsa 27 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti aThAIsa 28 sAgaropama kI hai| sAtaveM graiveyaka meM devo kI jaghanyasthiti aThAIsa sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti ugantIsa (untIsa) sAgaropama kI hai| AThaveM aveyaka meM devAM kI jaghanyasthiti sthiti 20 vIsa sAgaropamanI che. bAramAM acuta ka95mAM deve nI utkRSTa sthiti 22 bAvIsa sAgaropamanI ane jaghanyasthiti 21 ekavIsa sAgaropamanI che. tathA nava pravecakomAMnA pahelA veyakamAM devonI jaghanyasthiti para bAvIsa sAgaropamanI che ane utkRSTasthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che. bIjA veyakamAM devanI jaghanya sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che ane utkRSTa sthiti 24 covIsa sAgaropamanI e ja pramANe trIjA, cothA, pAcamAM, chaThThA, sAtamA, AThamAM, ane navamAM praveyakamAM devenI jaghanya sthiti anukrame 24, 25, 26, 27, 28, 29 ane 30 zrI samavAyAMga sUtra Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. asurakumArAdyAvAsanirUpaNam tsAgaropamANi utkRSTana striMzatsAgaropamANi, navame ca jayanyatastriMzatsAgaropamANi utkRSTata ekatriMzatsAgaropamANi sthitiH / tathA 'goyamA' he gautama ! anutara vimAnAnAM madhye vijayavaijayantajayantAparAjita vimAneSu devAnAM 'jahaneNaM' battIsaM sAgarAvamAI' jaghanyena dvAtriMzatsAgaropamANi 'ukkoseNaM tettIsa sAgaromAI' utkarSeNa trayatriMzat sAgaropamANi savbaTTe' sarvArthe sarvArthasiddhe ca 'ajahaSNamaNukoseNaM' ajaghanyAnutkarSeNa 'tettIsa sAgarovamAI' trayastriMzatsAgaropamANi 'ThiI' sthitiH 'paNNattA' prajJaptA // 0 188 // 951 nArakAdijIvAnAM sthitimuktvA teSAM zarIrAvagAhanAM pratipAdayati- 'kar3a NaM bhaMte' ityAdinA -- mUlam - -kai NaM bhaMte! sarIrA paNNattA ? goyamA ! paMca sarIrA paNNattA / taM jahA - orAlie veuvvie AhArae teyae kammae / orAli yasarIre NaM bhaMte ! kahavihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte taM jahA - egiMdiya orAliyasarIre jAva gabbhavatiyamaspaMciMdiya orAliya sarIre ya / orAliyasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! jahanneNaM aMgulassa " ugantIsa sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti tIsa 30 sAgaropama kI hai / navameM graiveyaka meM devo kI jaghanya sthiti tIsa 30 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 31 sAgaropama kI hai| tathA he gautama / anuttara famAnoM meM se vijaya, vaijayaMta, jayaMta aura aparAjita ina cAra vimAnoM meM devoM kI jaghanyasthiti battIsa 32 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti tetIsa 33 sAgaropama kI hai| tathA sarvArthasiddha nAmake anuttara vimAna meM jaghanya aura utkRSTasthiti teMtIsa 33 sAgaropama kI hai / / sU0 188 // sAgaropamanI che bhane utkRSTa sthiti anubhe 25, 26, 27, 28, 27, 30 ane 31 sAgarApamanI che. tathA gautama ! anuttara vimAnAmAMnA vijaya, vaijaya ta, jayaMta ane aparAjita, e cAra vimAnAmAMnA devAnI jaghanyasthiti 32 batrIsa sAgaropamanI che ane utkRSTasthiti 33 tetrIsa sAgarApamanI che. tathA sarvAsiddha nAmanA anuttara vimAnamAMnA devAnI jaghanya tathA utkRSTasthiti33 (tetrIsa) sAgare pamanI che!sU 188 zrI samavAyAMga sUtra Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 952 samavAyAGgasUtre asaMkhejAibhAgaM ukoseNaM sAiregaM joyaNasahassaM, evaM jahA ogAhaNa saMThANe orAliyamANaM tahA niravasesaM, evaM jAva maNussetti ukoseNaM tiNNi gAuyAI / kaivihe NaM bhaMte ! veDavviyasarIre paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte - egidiyaveuvviyasarIre ya paMciMdiyavevviyasarIre ya, evaM jAva sarNakumAre ADhattaM jAva aNuttarANaM bhavadhAraNijA jAva tesiM rayaNI rayaNI parihAyai / AhArayasarIre NaM bhaMte! kavi paNNatte ? goyamA ! egAgAre paNNatte, jai egAgAre paNNatte, kiM maNussa AhArayasarIre amaNussa AhAraya sarIre ? goyamA maNussa AhArasagarIre, jo amaNussa AhAragasarIre, evaM jai maNussa AhAragasarIre, ki gabbhavakkaMtiya maNussa AhAraga sarIre saMmucchimamaNussa AhAragasarIra ? goyamA ! gabbhavatiyamaNussa AhArayasarIre no saMmucchimamaNussa AhAraya sarIre / jai gabbhavakaMtiyamaNussa AhArayasarIre kiM kammabhUmiyamaNussa AhAragasarIre akammabhUmiyamaNussa AhAragasarIre ? goyamA ! kammabhUmiyamaNussa AhAragasarIre no akammabhUmiyamaNussa AhAragasarIre / jai kammabhUmiya0 kiM saMkhejavA sAuya0 asaMkhejjavAsAuya0 ? goyamA ! saMkhejavA sAuya0 no asaMkhejjavAsAuya0 ! jai saMkhejjavAsAuya0 kiM pajattaya0 apajattaya0 ? goyamA ! pajjattaya0 no apajjattaya0 / jai pajattaya0, kiM sammaddiTTImicchaddiTTI sammAmicchadiTThI ? goyamA ! sammaddiTTI, no micchaddiTTI no sammAmicchaddiTThI / jai samma hiTTI ki saMjaya0 asaMjaya0 saMjayA saMjaya 0 ? goyamA ! saMjaya0, no asaMjaya0 no saMjayA saMjaya0 / jai saMjaya0 kiM pamattasaMjaya0 appa zrI samavAyAMga sUtra Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam mattasaMjaya0 ? goyamA! pamattasaMjaya0 no appamattasajaya0 / jai pamattasaMjaya0 kiM iDipatta0 aNiDipatta0 ? goyamA ! iDipatta0 no aNiDipattA vayaNAvibhANiyavvA AhArayasarIre samacauraMsasaMThANasaMThie / AhArayasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM desUNA rayaNi ukkoseNaM paDipuNNA rayaNI / teyA sarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA paMcavihe paNNatta-egidiyateyasarIre bi-ti-cau-paMca0 evaM jAya / gevejagassa NaM bhaMte ! devasta mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa samANassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA goyamA sarIrappamANamettA vikkhaMbhabAhalleNaM AyAmeNaM, jahanneNaM ahe jAva vijAharaseDhIo, ukkoseNaM jAva aholoiyaggAmAo, ur3e jAva sayAI vimANAI tiriyaM jAva magussakhettaM, evaM jAva aNuttarovavAiyA / evaM kammayasarIraM bhANiyavvaM // sU0 189 // nArakAdi jIvoM kI sthiti ko kahakarake aba sUtrakAra unake zarIra kI avagAhanA kA kathana karate haiM__ zabdArtha-( kaINaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ) kati khalu bhadanta zarIrANi prajJaptAni he bhadanta ! zarIra kitane kahe gaye haiM ? uttara ( goyamA ! paMca sarIrA paNNattA) he gautama ! paJca zarIrANi prajJaptAni-he gautama ! zarIra pAMca prakAra ke kahe gaye haiN| (taMjahA) tadyathA-ve isa prakAra haiM (orAlie, veuvie, AhArae, teyae, kammae) audArikam , vaikriyakam, nArakAdijInI sthitinuM varNana karIne have sUtrakAra temanA zarIranI avagAhanAnuM varNana kare che - 204Artha- (kaINaM bhaMte sarIrA paNNattA) kati khalu bhadanta ! zarIrANi prajJaptAni ? mahanta ! 8i zarI2 cha ? uttara-(goyamA! paMca sarIrA paNNattA) he gautama ! pazca zarIrANi prajJaptAni-De gautama ! zarIra pAMya 2ri sai cha ? (taM jahA) tadyathA-te 20 prabhArI cha. (orAlie, zrI samavAyAMga sUtra Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre AhArakam taijasam karmajam-audArika, vaikriya, AhAraka, tejasa aura karmaja / (orAli yasarIre NaM bhaMte kaivihe praNNatte) audArikaM zarIraM khalu bhadanta katividhaH prajJaptaH - he bhadaMta ! audArika zarIra kitane prakArakA kahA gayA haiM ? uttara- (goyama paMcavihe paNNatte) he gautama ! paJcavidhaM prajJaptamhe gautama ! pAMca prakAra kA kahA gayA haiM / ( taM jahA ) tadyathA- ve pAMca prakAra ye haiM ( egiMdiyaorAliya sarIre, jAva gavbhavakaMtiyamaNussapaMciMdiya orAliyasarIre ya ) ekendriyaudArikazarIraM yAvat garbhavyutkrAntika manuSyapaJcendriyaudArika zarIraM ca- ekendriya audArika- zarIra se lekara yAvata garbhaja manuSya paJcendriya audArika zarIra taka (orAliya sarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyAsarIrogAhaNA paNNattA) audArikazarIrasya khalu kA mahatIzarIrAvagAhanA prajJaptAH - he bhadaMta ! audArika zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kahI gaI haiM ? (goyamA / jahanneNaM aMgulasla asaMkhejjAbhAga ukkoseNaM soiregaM joyaNasahassaM ) he gautama ! jaghanyena aGgulasya asaMkhyeyabhAgaM utkarSeNa sAtirekaM yojana sahasraM - Uttara -- he gautama ! audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA pRthivI AdikI apekSA se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga 954 jAba vie, AhAra, taiyae, kammae) audArikam, vaiMkriyakam, AhArakam, taijasam, karmajam - hari, vaiDiya, AhAra, tainsa ne una (orAliya sarIreNa bhaMte kaivihe paNNatte) audArikaM zarIraM khalu bhadanta ! katividha ' prajJaptaH ? he mahanta ! mohAri zarIra DeMTala prakArAM hyA che ? uttara- (goyama paMcavihe paNNatte) he gautama paJcavidhaM prajJaptam- gautama ? pAMtha prAnAM hyA che, ( taM jahA ) tadyathA te prre| pramA che - ( e giMdiya orAliya sarIre, ganbhacakaMtiyamaNussa paMciMdiya orAliyasarIre ya) ekendriyaudA rikazarIra yAvat garbhavyutkrAntika manuSya paJcendriyaudArika zarIraM ca-mendriya mohArie zarIrathI bahane garlana manuSya paMcendriya mohAri zarIra sudhInA (orAliyasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyA sarorogAhaNA paNNattA ?) audArikazarArasya khalu mahatI zarIrAvagAhanA prajJaptAH ? - De lahanta ! mohAri zarIranI avagADunA DeMTalI moTI DaDI che ? (goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejabhAgaM ukkoseNaM sAiregaM joyaNasahassaM) he gautama ! jaghanyena aGgulasya asaMkhyeyabhAgaM utkarSeNa sAtirekaM yojana sahasraM - uttara- he gautama! mohAri shriiranI jaghanya avagAhanA pRthvI AdinI apekSAe agulanA asaMkhyAtamAM bhAga zrI samavAyAMga sUtra Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 955 bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam pramANa hai aura bAdara vanaspati kAya kI apekSA se kucha adhika eka hajAra yojana pramANa hai| evaM jahA progAhaNasaThANe orAliyapamANaM tahA niravasesa) evaM yathA avagAhanA saMsthAnam audArikapramANaM tathA nirava zeSam-jisa taraha audArika zarIra ke avagAhanA pramANa kahA hai usI prakAra audArika zarIra ke saMsthAna Adi ke viSaya meM bhI prajJApanA sUtrake 21 veM pada se jAna lenA caahiye| prajJApanA pada se kahA taka jAnanA ? isake viSaya meM sUtrakAra kahate haiM-(evaMjAba maNussettiukoseNaM tiNNi gAuyAI) arthAt-yugalika manuSya kI apekSA utkarSa se jo manuSya ke zarIra kI avagAhanA tIna kozakI kahI gayI haiM vahA~ taka ke prajJApanA ke sabhI pada yahAM para bhI le lene cAhiye / (kaiviheNaM bhaMte ! veuvviyaH sarIre paNNatta) katividhaM khalu bhadanta ! vaikriya zarIraM prajJaptam-he bhadaMta ! vaikriyazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA duvihe paNNatte) he gautama ! dvividhaM prajJaptam-he gautama / vaikriyazarIra do prakAra kA kahA gayA hai !(egeMdiya veubviyasarIre ya, paciMdiyaveubviya sarAre ya) ekendriyavaikriyazarIrazca, paJcendriyavaikiyazarIrazca-ekendriyavaikriya zarIra aura dasarA paMcendriyavaikriya zarIra / (evaM jAya saNaMkamAre ADhattaM jAva aNuttarANaM bhavadhAraNijA jAva te siM rayaNI rayaNI parihAyai) evaM yAvat sanatkumAre pramANa che ane bAdaravanasapatikAyanI apekSAe eka hajAra jana pramANathI thoDI padhAre cha. (evaM jahA ogAhaNasaMThANe orAliyapamANaMtahA niravasesaM) evaM yathA avagAhanAsaMsthAnam audArikapramANaM tathA niravazeSam-2 rIte mllrika zarIranI avagAhanAnuM pramANa kahyuM che e ja pramANe audArika zarIranAM saMsthAna AdinA viSayamAM paNa prajJApanA sUtranA 21 ekavIsamAM padathI varNana samajI levAnuM che. prajJApanA padathI kayAM sudhI samajavuM ? te te viSayamAM sUtrakAra 4 cha -(evaM jAva maNussetti ukkoseNaM tiSNi gAuyAiM) meTa hai yuglika manuSyanI apekSAe manuSya zarIranI avagAhanA vadhAremAM vadhAre traNa kozanI 4ii che tyA sudhInAM prajJApanAnAM 55i paha! mahA 5 devAnAM cha. ( kaiviheNaM bhaMte ! veubviyasarIre paNNatte) katividhaM khalu bhadanta ! kriyazarIraM prajJaptam-mata ! vaiThiyazaza 21 prAnai ? ( goyamA davihe paNNatte) . gautama ! vaiThiya zarIra me 42nA 4i cha. (egeMdiyaveubviyasarIre ya, paMciMdiyaveuvviyasarIre ya) ekendriya vaikriyazarIraJca, paJcendriya vaikriya zarIraJca-(1) Dendriya vaizyizaza2 mane (2) 5yendriya vaizyizarI2. (evaM jAva sarNakumAre ADhattaM jAvaaNuttarANaMbhavadhAraNijjA jAva tesiM rayaNIparihAyai) zrI samavAyAMga sUtra Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 samavAyAGgastre ArabdhaM yAvat anuttArANAM bhavadhAraNiyA yAkt teSAM ratniH ratniH parihIyate isI prakAra sanatkumAra devoM se lekara anuttara vimAnavAsI devoM taka ke zarIra kramase eka eka ratni (hAtha) kI parihAni (nyUnatA se ) jAnanA cAhiye | (AhAraya sarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? ) AhArakazarIraM khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam - gautamasvAmI zrI mahAvIra prabhu se pUchate haiM ki he bhadaMta AhAraka zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai (goyamA ! egAkAre paNNatte) gautama ekAkAraM prajJaptam - uttara - he gautama ! AhAraka zarIra eka prakAra kA kahA gayA hai / ( jai egAkAre praNate kiM maNussa AhArasarIre amaNussa - AhAraya sarIre ?) yadi ekAkAraM prajJaptaM kiM manuSyAhAraka zarIraM amanuSyAhAraka zarIram ? - yadi AhAraka zarIra eka prakAra kA kahA gayA hai to vaha kyA manuSya kA AhAraka zarIra hai yA amanuSyakA AhAraka zarIra hai ? (goyamA ! maNussa AhAraya sarIre No amaNusma AhAra yasarI re) gautama ! manuSyAhAraka- zarIrama no amanuSyAhArakazarIramuttara - he gautama! manuSyakA AhAraka zarIra hai, amanuSya kA nahIM ( evaM jara maNussa AhArayasarIre kiM ganbhavakaMtiyamaNussa AhAraka sarIre saMmu cchima maNussa AhAra yasarIre ? ) evaM yadi manuSyAhAraka zarIraM kiM garbhaevaM yAvat sanatkumAre ArabdhaM yAvat anuttarANAM bhavadhAraNiyA yAvat teSAM ratniH ratniH parihIyate - 4 pramANe sanatkumAradevAthI sAdhane anuttara vimAnAvAsI deve| sudhInAM zarIra kramazaH eka eka ratna (hAtha) pramANa nyUna che ( AhArayasarIreNa bhaMte ! kaivihe paNNatte ) AhArakazarIraM khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam ? -De mahaMta ! AhAra zarIra DeMTalA prakAranA udyAM che ? ( goyamA ! egAkAre paNNatte) gautama ! ekAkAraM prajJaptam - he gautama! bhADA 24 zarIra me4 prahAranu dhuM che. (jai egAkAre paNNatte kiM maNussa AhArayasarIre amaNussa AhAra yasarIre ?) yadi ekAkAraM prajJaptaM kiM manuSyAhArakazarIra amanuSyAhArakazarIram ? ne AhAra zarIra me prahAra dhuM che to te manuSyanuM AhvA24 zarIra che ! amanuSya AhAra zarIra che ? (goyamA ! massa AhArayasarIre No amaNussa AhArayasarI re) gautama ! manuSyAhA rakazarIraM no amanuSyAhArakazarIram - he gautama! manuSya AhAra zarIra che, amanuSyanu' nahIM (evaM jar3a maNussa AhArayasarIre kiM ganbhavakaM niyamaNussa AhArayasarIre saMmucchimamaNussa AhArayasarIre ?) evaM yadi manuSyAhAra - kazarIraM kiM garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram saMmUcchimamanuSyAhAraka zrI samavAyAMga sUtra - Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 957 vyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram saMsUcchimamanuSyAhArakazarIram ? -- yadi vaha manuSya kA AhAraka zarIra hai to kyA jo garbhajanma se utpanna hote haiM aise manuSya kA hai yA jo saMsUcchimajanma se utpanna hote haiM aise manuSya kA hai ? (goyamA ! gabbhavatiyamaNussAhArayasarIre no saMmUcchimamaNussaAhAraya sarIre) gautama ! garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no saMmUchimamanuSyAhAraka zarIram-uttara-he gautama ! vaha AhAraka zarIra garbhajamanuSya kA hai, saMmUchima janmavAle manuSya kA nahIM ! (jai ganbhavatiyamaNussaAhArayasarIre kiM kammamighagabbhavatiyamaNussa AhAragasarIre akammabhUmiyagambhavatiyamaNussaAhAragasarIre ? ) yadi garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram kiM karmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram akarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-yadi garbhaja manuSya kA vaha AhAraka zarIra haiM to kina garbhaja manuSyoM kA kyA karmabhUmija garbhaja manuSyoM kA yA akarmabhUmija garbhaja manuSyoM kA ? (goyamA ! kammabhUmiya gabbhavatiya maNussa AhAragasarIre nI akammabhUmiya gambhavatiyamanussaAhAragasarIre ) gautama ! karmabhUmija garbhavyutkrAnti kamanuSyAhArakazarIram no akarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-he gautama ! karmabhUmijagarbhaja manuSyoM ke vaha AhAraka zarIra zarIram ?- ta manuSyanu mA.24 132 choya to mathI utpanna thani manuSyanuM zarIra che ke je saMmUrchAimajanmathI utpanna thAya che evA manuSyanuM zarI2 cha ? (goyamA ! gambhavakaMtiya maNussa AhArayasarIre no samucchima maNussa AhArayasarIre ) gautama! garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no saMmRcchimamanuSyAhArakazarIram-De gautama ! te ma manuSya mA 24 zarIra cha, sa bhUmimA manuSyanu naDI. (jai gambhavakkatiyamaNussa AhAraya sarIre kiM kammabhUmiyamaNussa AhAragasarIre akammabhUmiya gabbhavatiya maNussa AhAragasara re ?) yadi garbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIram kiM karmabhUmija garbhavyutkrAti manuSyAhArakazarIram akarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhA. rakazarIram ? ne te ma manuSyanu mA 24 zarIra choya to 4yA Mr manuSyanu AhArakazarIra che-karmabhUmija garbhaja manuSyanuM ? ke akarmabhUmija garbhaja manuSyanuM (goyamA ! kammabhUmiyagambhavakaMtiyamaNussAhAragasarIre no akammabhUbhiyaganbhavatiyamaNussAhAragasarIre) gautama ! karmabhUmijagarbhavyutkrAntikama. nuSyAhArakazarIram no akrmbhuumijgrbhvyutkraantikmnussyaahaarkshriirmhe gautama ! karmabhUmi ja garbhaja manuSyanAM te AhAraka zara ra hoya che, akama zrI samavAyAMga sUtra Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 samavAyAGgasUtre hotA haiM akarmabhUmijagarbhajamanuSyoM ke nhiiN| (jai kammabhUmiya gambhavakAtaya maNussaAhArakasarIraM) yadi karmabhUmijagabhevyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-karmabhUmijamanuSyoM ke vaha AhAraka zarIra yadi hotA hai to kinake ? ( kiM saMkhejavAsAuyakammabhUmiyagambhavatiyamaNussaAhArayasarIraM asaMkhejavAsAuyakammabhUmiyaganbhavatiyamaNussaAhArayasarIraM ) kiM saMkhyeyavarSAyuSkaka bhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-asaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-kyA jo saMkhyAta varSa kI AyuvAle haiM unake yA jo asaMkhyAta varSa kI AyuvAle haiM unake ? ( goyamA ! saMkhejavAsAuya0 no asaMkhejavAsA uya0 ) gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no asaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarmavyuskrAntikamanuSyAhArakazarIram-he gautama ! saMkhyAta varSakI AyuvAle karmabhUmija garbhaja manuSya haiM unhI ke yaha AhAraka zarIra hotA hai asaMkhyAta varSakI AyuvAle karmabhUmija garbhaja manuSya ke nahIM / (jai saMkhejavAsAuya0 kiM pajattaya0 apajattaya0) yadi saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarmavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram kiM paryAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram--aparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhabyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram----jo bhUmiTer manuSyonA nahI (jai kammabhUmiya gabbhavatiyamaNussa AhAsyasarIraM)yadi karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-gane te mAhI. raka zarIra karmabhUmija garbhaja manuSyanAM hoya che te kayA manuSyonAM hoya che ? (kiM saMkhenjavAsAuyakammavatiyamaNussaAhArayasarIraM asaMkhejjavAsAuya. kammabhUmiyagabbhavatiyamaNussa AhArayasarIraM?) kiM saMkhyeyavarSAyuSyakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM asaMkhyeyavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? sacyAta vaSanA AyuSyavANAnu sasa vyAta varSa nA mAyuSyavANAnu mA424 2 1 (goyamA ! saMkhejjavAsAuya no asaMkhejavAsAuya0) gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIraM no asaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-- gotama ! sadhyAta na AyuSyavANA - bhUmija garbhaja manuSyanuM AhAraka zarIra hoya che, asaMkhyAta varSanA AyuSyavALA bhalabhaya rAma manuSyanu nahI. (jai saMkhejavAsAuya0 kiM pajattaya apajjattaya0)yadisaMkhyeyavarSAyuSkarmabhUmija garbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIram kiM paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyA. hArakazarIram aparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyunkrAntikamanu zrI samavAyAMga sUtra Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam saMkhyAta varSakI AyuvAle ko hotA hai to kyA paryAptaka ke hotA hai yA aparyAptaka ke (goyamA ! pajjattaya0 no apajjattaya0) gautama ! paryA. ptaka saMkhyAta varSAyuSkarmabhUmija garbhavyutkrAntika manuSyAhAraka zarIram- no aparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyukrAntikamanuSyAhArakazarIram , he gautama payauptaka ke hotA hai aparyAptaka ke nahIM / (jai pajattaya0 ki sammahiTi micchadihi sammamicchaddiSTi0) yadi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, ki samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIrama, ki mithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyukrAntikamanuSyAhArakazarIram , kiM vA samyamithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIrama-jo paryAptaka ke hotA haiM to kyA samyagdRSTi ke hotA hai yA mithyAdRSTi ke hotA hai yA samyamithyAdRSTi ke hotA hai ? (goyamA ! sammadihi0 no sammAmicchadihi0) gautama / samyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtagharSAyuSkakarmamUmijagarbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIraM no mithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIra no samyamithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAta. vyAhArakazarIram ?-0d vyAta vaSanA !yuSyavANAnu hai ya cha tAta yAsAnu hAya cha, maryAta hAya che ? (goyamA ! pajjattaya0 no apajattaya0) gautama ! paryAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhA. rakazarIram no aparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIram-3 gautama ! 5yAtanAya patanu naDI. (jai pajattaya0 kiM sammadiSTi0 micchadidvi0 sammAmicchaddihi0 yadi paryAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, kiM samyagdRSTi paryAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanudhyAhArakazarIram, kiM mithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, kiM vA samyamithyAdRSTiparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ! ne paryAptakanAM hoya che te zuM samyagRSTivALAnA hoya che, ke mithyAdaSTivALAnAM hoya cha, samyamithyASTivAmAna khAya cha ? (goyamA ! sammadiDhi0 no miccha. dihi no sammAmicchaddiSTi0) he gautama ! samyagdRSTiparyAptakasaMkhyAta varSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no mithyAdRSTi paryAsakasaMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no zrI samavAyAMga sUtra Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre varSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkAntikamanuSyAhArakazarIram - he gautama ! samyak - dRSTi ke hI hotA hai mithyA dRSTi yA samyakramithyAdRSTi ke nahIM hotA / ( jai sammadiDi0 kiM saMjaya0 asaMjaya 0 saMjayA saMjaya 0 ) yadi samyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyu krAntikamanuSyAhArakazarIram ki saMyatasamyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIrama, kim-asaMyata samyagdRSTiparyApta saMkhyAta varSAyuSkakarmabhUmi jagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram kiM vA saMyatAsaMyata samyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarma bhUmi jagarbhagyutkA ntikamanuSyAhAraka zarIram ? jo samyakadRSTi ke hotA hai to kyA saMyata ko yA asaMyata ko yA saMyatAsaMyata ko hotA hai ? uttara- (goyamA ! saMjaya0no asaMjaya0no saMjayA saMjaya 0 ) he gautama ! saMyatasamyagdRSTiparyApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamamuSyAhArakazarIram no asaMyata samyagdRSTiparyApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmi jagarbhavyutkrAntika manuSyAhAra kazarIram, no saMyatAsaMyata samyagadRSTiparyAptakasaMrUyAnavarSAyuka karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhAraka zarIram - - he gautama! saMyata ke hotA hai asaMyata yA saMyatAsaMyata ko nahIM hotA hai / (jai saMjaya0 kiM pamatta saMjaya 0 appamatta saMjaya 0 ) yadi saMyatasamyagdRSTiparyApta saMkhyAtavarSAyukakarma bhUmi jagarbhacyukrAntika manu paryApta saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram - he gautama ! samyagdaSTine ja AhAraka zarIra hAya che, mithyASTine ke samyak mithyAdRSTine hotAM nathI. ( jai sammadiTThi0 kiM sajaya0 asaMjaya : saMjayA saMjaya 0 ) yadi samyagradRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijaga bhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram kiM saMyat vA asaMyat kiM vA syatAsaMyata samyagradRSTiparyApta saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmi nagabhaivyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? ke samyagadRSTine AhAra zarIra hoya he to saMyatane hoya che ? } asaMyatane hoya che ? he saMyatAsaMyatane hoya che ? uttara - (goyamA saMjaya0 no asaMjaya0 no saMjyAsaMjaya0) he gautama ! saMyatasamyagradRSTi paryAptaka saMru tivarSAyuSka karmabhUmijaga bhavyutkrAntamanuSyAhArakazarIram no asaMyata samyagRSTiparyApta saMkhyAta varSAyuSka karma bhUmi jaga vyutkrAntika manuSyAhAraka zarIraM, no saMyatAsaMyata samyagra dRSTiparyApta ka saMkhyAta varSAyuSkakarma bhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram - saMyatane hoya che, asaMyata ke saMyatA saMyatane hotAM nathI ( jai saMjaya0 kiM pamatta saMjaya0 appamatta saMjaya 0 ) yadi saMyata samyagradRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhavyutkrAntika " 960 zrI samavAyAMga sUtra Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam dhyAhArakazarIram, kiM pramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija. garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? kiM vA-apramatnasaMyatasamyagdRSTiparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyukrAntikamanuSyAhArakazarIram ?-jo saMyata ke hotA hai to kyA pramattasaMyatta ko hotA hai yA apramattasaMyata ke hotA hai ? uttara (goyamA pamattasaMjaya0 no appamatta saMjaya0) he gautama ! pramattasaMyata. samyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, no apramatta saMyatasamyagdRSTi paryAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-he gautama ! pramattasaMyata ke hotA hai apramatasaMyata ke nahIM hotA hai / (jai pamatta saMjaya0 kiM iDipattaya0 aNiDipattaya0) yadi pramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM kiM RddhiprAptapramattasaMyatasamyagdaSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSka karmabhUbhijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, kiM vA-anRddhimAptapramattasaMyata. samyadRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ?-jo pramattasaMyata ke hotA hai to kyA jo Rddhi prApta pramattasaMyata hai unake hotA hai yA jo RddhiaprAptapramattasaMyata haiM unake hotA hai ? (goyamA ! iDipatta0 no aNiDripatta0) he gautama ! RddhiprAptapramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakamanuSyAhArakazarIram, kiM pramatta kiMvA apamattasaMyatasamyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ?--- je saMyatane AhAraka zarIra hoya che te te pramatta saMyatane hoya che ke apramatta saMyatana ya cha ? uttara-(goyamA ! pamattasaMjaya0 no appamatta saMjaya0) he gautama! pramattasaMjayasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, no apramatasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram-- he gautama ! pramatta saMyatana DAya cha mapramatta sayatane AtunathI. (jai pamatta saMjaya0 kiM ivipattaya0 aNiDipattaya0 1) yadi pramattasaMyatasamyagadRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyu krAntikamanuSyAhArakazarIraM, kiM RddhimApta kiM vA anuddhimAptapramattasaMyatasamyagadRSTi saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? ne abhattasayatane IIR zarIra hoya che te ddhiprApta pramatta saMyatane hoya che ke Rddhi prApta pramatta saMyatane jaya cha ? (goyamA! iDipatta0 no aNiDipatta0) he gautama ! RddhiprAptapramattasaMyatasamyagadRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyukakarmabhUmija garbha zrI samavAyAMga sUtra Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 962 samavAyAnasUtre zarIraM, no anRddhiprAptapramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhayutkrAntikamanuSyAhArakazarIramU-he gautama ! jo RddhiprAptapramattasaMyata haiM unhIM ke AhArakazarIra hotA hai, anRddhiprAptapramattasaMyata ke nahIM (vayaNAvibhANiyabA) vacanAnyapibhaNitavyAni-vahAM yaha kathana saMkSepa se kiyA gayA hai| ataH isa viSaya meM aura bhI jo vaktavya ho vaha saMbaMdhita kara lenA cAhiye / ( AhArayasarIre samacauraMsasaMThANasaMThie ) AhArakazarIra samacaturasrasaMsthAnasaMsthitam-yaha AhArakazarIrasamacaturasrasaMsthAnavAlA hotA hai| (AhArayasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNatA) AhArakazarIrasya khalu bhadanta ! kiM mahatI zarIrAvagAhanA prajJaptA ?-he bhadaMta ! AhArakazarIra kI avagAhanA kitanI vizAla kahI gaI hai| (goyamA ! jahaNNeNaM desUNA rayaNI, ukoseNa paDipuNNA rayaNI) he gautama ! jaghanyataH dezonA ratniH, utkarSaNa pratipUrNA ratni:-he gautama ! isa AhArakazarIra kI avagAhanA jaghanya se kucha kama ratnipramANa hai arthAt-baddhamuSTihastapramANa hai aura utkRSTa se pUrNaratnipramANa hai| (teyAsarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) taijasazarIraM khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam ?-he bhadaMta ! taijasazarIra kitane prakAra kA kahA gayA. vyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, no anRddhimAptapramattasaMyatasamyagahaSTiparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrantikamanuSyAhArakazarIram he gautama ! je trAddhiprApta pramatta saMyata hoya che temane AhAraka zarIra hoya cha. manRddhiAta pramatta sayatane tu nathI, (vayaNA vibhANiyavA) vacanAnyapi bhanitavyAni-maDI 241 4thana sakSiptamA yucha to mA viSayane manusakSAne mI 5 se 14tavya hoya tene| DI devo. (AhArayasarIre samacauraMsasaMThANasaThie) AhArakazarIraM samacaturastra saMsthAnasaMsthitam--41 mAhA24 zarIra sabhayatu2khasa sthAnavANu rAya che. (AhArayasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNattA ?)AhArakazarIrasya khala bhadanta ! ki mahatIzarIrAvagAhanA prajJaptA ?-3 mahanta ! bhADA24 zarIranI gAnA desI bhATI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM deNArayaNI, ukkoseNaM paDipuNNA rayaNI) he gautama ! jaghanyataH dezonAraniH,utkarSeNa pratipUrNA ratni:- gautama ! AhAraka zarIranI avagAhanA jaghanyanI apekSAe eka nipramANathI saheja ochI eTale ke muThThI vALelA hAtha jeTalA pramANanI che ane utkRSTanI apekSAo pUrNa niprabhA cha (teyAsarIre NaM bhaMte ! kavihe paNNate ? ) taijasa zarIraM khalu bhadanta ! katividha prajJaptam ?-3 mata ! tesa zarI2 321 42nu zrI samavAyAMga sUtra Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 963 hai ? (goyamA ! paMcavidhe paNNatte) he gautama ! pazcavidhaM prajJaptam-he gautama ! tejasazarIra pAMca prakAra kA kahA gayA hai (egidiyateyasarIre vi, ti, cau0 paMca0) ekendriyataijasazarIraM dvitri catuSpazca0-ekendriyataijasazarIra, do indriyataijasazarIra, teindriyataijasazarIra, cauindriyataijasazarIra aura pAMca indriyataijasazarIra isa prakAra se prajJApanAsUtra ke 21 ekavIsaveM pada dvArA kathita prakAra ke anusAra yaha saba kathana jAnanA cAhiye / (evaM jAva) evaM yAvat (gevejagassa NaM bhaMte devassa mAraNaMtiyasamugghAraNaM samoha yassa samANassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ?) aveyakasya khala bhadanta ! devasya mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya samAnasya kiM mahatIzarIrAvagAhanA prajJaptA ?--he bhadaMta ! aveyakadeva ke ki jaba ve mAraNAMtika samuddhAta karate haiM taba unake taijasazarIra kI avagAhanA kitanI bar3I hotI hai ? uttara-goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNa) he gautama ? zarIramamANamAtrAviSkambhavAhalyena-he gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA to vaha zarIrapramANamAtra hai| tathA-(AyAmeNaM jahanneNaM ahe jAva vijAharaseDhIo, ukkoseNaM jAva aholoiyaggAmAo, ur3a jAva sayAI vimANAI, tiriyaM jAva maNussakhettaM) AyAmena jaghanyena ghucha ? ( goyamA ! paMcavihe pati) he gautama ! paJcavidhaM prajJaptamhe gautama ! tesa zarIra pAya 2nu | cha. (egidiya teyasarIre vi, ti, cau0 paMca) ekendriya taijasazarIraM dvi tri catuSpazca0-mendriya sa zarI2, zrIndriya tejasa zarIra, teIndriya tejasa zarIra, caurindriya taijasa zarIra ane paMcendriya tejasa zarIra, A pramANe prajJApanAsUtranA 21 ekavIsamAM pada dvArA thita zata pramANe 24 / samasta 4thana samA. (evaM jAva) evaM yAvat (gevejjagassa NaM bhaMte devassa mAraNaMtiyasamu'dhAeNaM samohayassa samANassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ?) graiveyakasya khalu bhadanta ! devasya mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya samAnasya kiMmahatIzarIrAvagAhanA prajJaptA? he bhadaMta ! mAraNAMtika samuddhAta karatI vakhate raiveyakadevanA tejasa zarIranI ava &l TalI moTI thAya che ? (goyamA! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM) he gautama ! zarIramamANamAtrA viSkambhavAhalyena-- gautama ! qiozm ane pAnI apekSA te zarI25mA 4 ya che. tathA (AyAmeNaM jahanneNaM ahe jAva vijAharaseDhIo, ukkoseNaM jAva aholoiyaggAmAo, ur3e jAva sayAI vimANAi,tiriyaM jAva maNussakhettaM)AyAmena jaghanyena agho yAvat zrI samavAyAMga sUtra Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA--'karaNaM bhaMte' ityAdi-'kaiNaM bhaMte' kati khalu bhadanta ! 'sarIrA' zarIrANi 'paNNattA' prajJaptAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'paMca' paJcasaMkhyakAni 'sarIrA' zarIrANi-zIryante-pratikSaNaM parivartanabhAvaM vibhratIti, zarIrANi paNNattA' prajJaptAni ? 'taM jahA' tadyathA-'orAliya' audArikam udAraM-tIrthakaragaNadharAdi adho yAvat vidyAdharazreNIH, utkarSeNa yAvat adholaukikagrAmAna , Urdhva yAvat svakAni vimAnAni, tiryagyAvanmanuSyakSetram-AyAma se-dairghya se jaghanyataH adholoka meM vidyAdharazreNIparyanta, utkarSataH adholoka ke grAmaparyanta Upara kI ora apane vimAna kI dhvajAparyanta aura tirachI manuSyakSetraparyanta avagAhanA kahI gayI hai / (evaM jAva aNutarovavAiyA ) evaM yAvat anuttaropapAtikAH--isI prakAra yAvat anuttaropapAtikadevoM ke viSaya meM jAnanA caahiye| (evaM kammayasarIraM bhANiyanvaM) evaM yAvat karmajazarIraM bhaNitavyam-isI prakAra yAvat karmajazarIra ke bAre meM bhI kahanA cAhiye ||suu. 189 // TIkArtha-'kaiNaM bhaMte ! paNNattA' ityAdi / he bhadanta ! zarIra kitane kahe gaye haiM ? uttara-he gautamA zarIra pAMca prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-audArika, AhAraka, taijasa, aura karmaja / jo pratikSaNa pari vartanarUpa avasthA ko dhAraNa karatA hai usakA nAma zarIra hai| aisI yaha zarIra kA vyutpatti kevala pAribhASika hai| kyoM ki ajIva Adi padArtha vidyAdharazreNiH, utkarSeNa yAvat agholaukikagrAmAna , UvaM yAvat svakAni vimAnAni, tiyagyAvanmanaSyakSetrama-mAyAbha-heyanI apekSAya dhanyata: mdhiilekamAM vidyAdharazreNi sudhI, utkarSanI apekSAe alakanAM gAma sudhI, uparanI tarapha pitAnA vimAnanI dhajA sudhI ane tirachI manuSyakSetra sudhInI avagAhanA 5hI che. (evaM jAva aNuttarovAiyA) evaM yAvat anuttaropapAtikA:-me 5 pramANe mnutt5paatiheve| sudhInA viSayamA sama0 se. (evaM kammayasarIraM bhANiyavvaM) evaM yAvat karmajazarIraM bhaNitavyam-me prabhArI 4ma zarIrane viSe paNa kahevuM joIe. sU. 188 TI -kaiNaM bhaMte ! sarIrA paNNattA' ityAdi-- he bhadanta ! zarIra keTalA prakAranAM kahyAM che? uttara-he gautama! zarIra pAca 542i i . te praa3| / pramANe cha-(1) mohAri4 (2) parziya, (3) AhAra (4) taijasa ane (5) karmaja, je pratikSaNa parivartanarUpa avasthAne dhAraNa kare che tenuM nAma zarIra che. zarIranI AvI vyutpatti kevaLa paribhASika che. zrI samavAyAMga sUtra Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmaghagAhanAnirUpaNam zarIrApekSayA pradhAnam , tadevaudArikam, prAdhAnyaM cAsya etadapekSayA'nyasyAnuttarazarIrasyApyanattaguNahInatvAt / yadvA--udAra-samadhikasahasrayojanapramANatvAtzeSazarIrApekSayA bRhatpramANaM vanaspatizaroraM, bRhatvaM cAsya bhavadhAraNIyavaikriyazarIrApekSayA, na tu uttaravaikriyazarIrApekSayA, tasya lakSayojanapramANatvAt / yadvA udAraMsthUlamasAraM zukrazoNitamAMsAsthirUpaM yad dravyaM tena nivRttamaudArikam / tathA bhI pratikSaNa parivartanarUpa avasthA ko dhAraNa karate haiN| 'udArameva audArikam' yaha audArika zabda kI vyutpatti hai| udAra nAma pradhAna kA hai| tIrthakara gaNadhara Adi ke zarIra pradhAna hone ke kAraNa audArika kahalAte haiN| tIrthaGkara gaNadhara Adi ke zarIra pradhAna isaliye haiM ki inakI apekSA anuttara vimAnavAsI devatAoM kA zarIra bhI ananta guNa hIna hote haiN| athavA-kucha adhika hajAra yojana pramANa vAlA hone ke kAraNa anya zarIroM kI apekSA vanaspati zarIra brahatpramANavAlA hotA hai isaliye yaha zarIra audArika kahalAtA hai| isakI bRhatpamANatA avadhAraNIya vaikriya zarIra kI apekSA se samajanI cAhiye, uttara baikriya zarIra ko apekSA nahIM, kyoM ki uttara vaikiya zarIra lAkha yojana kA bhI hotA hai| athavAudAra zabda kA artha sthUla evaM asAra jo zukra, zoNita, mAMsa, asthirUpa dravya hai usase banA huA hai| tAtparya kahane kA kevala eka yahI hai ki jo zarIra jAlAyA jA sake jisakA chedana bhedana ho sake vaha audArika kAraNake ajIva Adi padArtha paNa pratikSaNe parivartanarUpa avasthAne dhAraNa karatA 29 cha. 'udArameva audArikam' yA pramANe mori zamnI vyutpatti che. mukhyane udAra kahe che. tIrthakara gaNadhara AdinAM zarIra pradhAna hovAne kAraNe dArika kahevAya che. tIrthakara gaNadhara AdinAM zarIrane pradhAna te kAraNe kahyA che ke temanI sarakhAmaNImAM anuttara vimAnavAsI devatAonAM zarIra paNa ananta guNahIna hoya che. athavA hajAra jana pramANa karatAM paNa vadhAre jana pramANa hovAne kAraNe bIjAM zarIra karatAM vanaspatizarIra bRhapramANavALAM hoya che tethI te zarIrane dArika kahe che. tenI bRhat pramANatA bhavadhAraNIya vaikriya zarIranI apekSAe samajavI joIe, uttara-vaikiya zarIranI apekSAe nahIM, kAraNa ke uttara vikriya zarIra te lAkha jananuM paNa hoya che. athavA udAra eTale sthUla paNa artha thAya che, to te dArika zarIra skUla ane asAra evAM zukra, zeNita, mAMsa ane asthirUpa dravyanuM baneluM che. tenuM tAtparya e che ke je zarIrane bALI zakAya, jenuM chedanabhedana thaI zake te zarIrane audArika zarIra kahe che. vaikriya zrI samavAyAMga sUtra Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 966 samavAyAGgasUtre 've ubdhie' vaikriyamU-vividhA viziSTA vA kriyA vikriyA tasyAM bhavaM vaikriyam / tathAhi-tadekaM bhUtvA anekaM bhavati, anekaM bhUtvA ekam, tathA-aNubhUtvA mahad bhavati, mahad bhUtvA aNu, tathA khecaraM bhUtvA bhUcaraM bhavati, bhUcaraM bhUtvA khecaraM tathA dRzyaM bhUtvA adRzyaM bhavati, adRzyaM bhUtvA dRzyam / tacca dvividham-- aupapAtikam, labdhipratyayaM ca / upapAtaM janma, tannirmitamopapAtikaM zarIram, taccadevanArakANAM bhavati / labdhipratyayaM tiryaGmanuSyANAM bhavati / tathA-'AhA. rae' AhArakam-caturdazapUrvavidA tathAvidhaprayojane saMjAte vishissttlbdhivshaadaahai| vaikriya Adi zarIra aise nahIM haiN| vividha prakAra kI athavA viziSTa prakAra kI kriyA jisa zarIra meM hotI ho usa zarIra kA nAma vaikriya hai| yaha zarIra kabhI eka rUpa hokara aneka rUpa ho sakatA hai, aura kabhI anekarUpa hokara ekarUpa bhI ho sakatA hai| choTA hokara baDA ho sakatA hai aura baDA hokara choTA bhI ho sktaahai| khecara hokara bhUcara aura bhUcara hokara khecara bhI ho jAtA hai| dRzya hokara adRzya aura adRzya hokara dRzya bhI ho jAte hai| yaha do prakAra kA hotA hai-(1) aupapAtika, (2) labdhi. pratyaya-jo upapAta janma se nirmita hotA hai vaha aupapAtika vaikriya hai| yaha deva aura nArakiyoM ke hI hotA hai| vaikriyala bdhi ke nimitta se jo vaikriya zarIra hotA hai vaha tiryazca aura manuSyoM ke hotA hai| jo zarIra Adi zarIra evAM nathI. vividha prakAranI athavA viziSTa prakAranA kriyA je zarIramAM thAya che te zarIrane vaikiya zarIra kahe che. te zarIra kyAreka ekarUpa hevA chatAM anekarUpa thaI zake che, ane kayAreka anekarUpa hovA chatAM ekarUpa thaI zake che. nAnuM hoya te moTuM thaI zake che ane moTAmAMthI nAnuM paNa thaI zake che. becaramAMthI bhUcara ane bhUcaramAMthI khecara paNa thaI zake che. dazyamAMthI adazya ane madRzyamAthI dRzya manI za cha. tenA me 542 che. (1) bhopAti: ane (2) labdhipratyaya. je zarIranuM uSapAta janmathI nirmANa thAya che tene aupapAtika vaikriya kahe che, evAM zarIra devo ane nArakIone hoya che. vaikriyalabdhine kAraNe je vekiya zarIra thAya che te tiryaMca ane manuSyone hoya che je zarIra phakata cadapUvI zrI samavAyAMga sUtra Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 967 hiyate nivartya te yattadAhArakam / athavA Ahiyante nirNIyante tIrthakarAdisamIpe jIvAdayaH padArthA aneneti AhArakam / taduktam-"kajami samuppanne, suyake valiNA visiTThaladdhoe / jaM ettha AhArijai, bhaNaMti AhAragaM taM tu||1||" chAyA-kArye samutpanne zruta kevalinA viziSTalabdhyA / yadatra zrAhiyate bhaNanti AhArakaM tattu / / 1 / / kArya cedam-'pANidayariddhidarisaNa-suhumaMbucchAvagahaNauM vaa| saMsayavuccheyatthaM gamaNaM jinnpaaymuulmmi||2||" chAyA-prANidayaddhidarzanamUkSmapRcchAvagrahaNa hetuM vA / saMzayavyucchedArtha gamanaM jinapAdamUle // 2 // ayaM bhAvaH-- pANidayAdiviziSTa kAryeSu samupasthiteSu caturdazapUrvadhArI zrutakevalI svazarIrAta zubhatarazuklavizuddhaM hastapramANaM zarIraM nissArayati, taccharIraM yatra bhagavAn tatra gacchati, tato yadi sarvajJo'nyatraviharamANastiSThati tadA hastaparimitaM taccharIraM sirpha caturdazapUrvI muni ke dvArA tathAvidhaprayojana ke hone para AhArakalabdhi se banAyA jAtA hai usakA nAma AhAraka zarIra hai| athavA-tIrthakara Adi ke samIpa jisa zarIra dvArA jIvAdika padArtha nirNIta kiye jAte haiM vaha AhAraka zarIra hai| kahA bhi hai| kArya ke utpanna hone para viziSTa labdhi se zrutakevalI jisa zarIra kI racanA karate haiM usakA nAma AhAraka zarIra hai // 1 // prANiyoM kI dayA, Rddhidarzana, sUkSmatattvapRcchA evaM saMzaya Adi kA nivAraNa ina kAryoM ke upasthita honepara caturdaza pUrvadhArI isa zarIra kA nirmANa kara jinapAdamUla meM gamana karate haiN| tAtparya-isakA isa prakAra se hai-prANidayA AdirUpa viziSTa kAryoM ke upasthita hone para caturdaza pUrvadhArI zruta kevalI muni apane zarIra se zubhatara, zukla evaM vizuddha hastapramANa zarIra ko bAhara nikAlate haiN| vaha zarIra jahAM bhagavAna viraajmuninA dvArA te prakAranuM prayojana AvI paDatAM AhArakalabdhithI banAvAya che te zarIrane AhAraka zarIra kahe che. athavA tIrthakara AdinI pAse je zarIra dvArA jIvAdikapadAtha niNu ta karAya che tene AhAraka zarIra kahe che. - jarUra paDatA viziSTalabdhinA prabhAvathI zrutakevalI je zarIranI racanA kare che tene AhAraka zarIra kahe che ? prANIonI dayA, ddhidarzana, sUkSmatattvapRcchA, ane saMzaya AdinuM nivAraNa, e kArya upasthita thatAM caudapUrvadhArI A zarIranuM (AhAraka zarIranuM) nirmANa karIne jinapAdamULamAM gamana kare che. tenuM tAtparya A pramANe che-prANidayA AdirUpa viziSTa kAryane mATe caudapUrvadhArI zakevalI muni potAnA zarIramAMthI zubhatara, zukala ane vizuddha hastapramANa zarIrane bahAra kADhe che. te zarIra jayAM zrI samavAyAMga sUtra Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 samavAyAGgasUtre svasmAd ratniparimitaM zarIraM nissArayati, taccharIraM bhagavatpAdamUle gacchati, bhagavatsakAzAtsvakArya saMsAdhya pratinivartya hastapamANe zarIre ratnipramANaM zarIraM salIyate / tato hastapramANaM zarIraM caturdazapUrvadhArizrutakevalizarIre saMlIyate / tadA'sau svakArya sAdhayati / etasyAhArakazarIrasya viraho jaghanyata eka samayam, utkarSataH SaNmAsAna yAvat / sa caturdazapUrvadharaAhArakazarIraM catuHkRtvA mokSa mAnoti / AhArakasarIralabdhiH sarveSAM caturdazapUrvadhAriNAM na bhavati, kintu mAna hote haiM vahAM jAtA hai| yadi bhagavAna usa samaya jahAM vaha zarIra pahucA hai vahAM virAjamAna nahIM hai-usa sthAna se kisI dUsarI jagaha para haiM to usa samaya vaha zarIra apane Apa meM se ratnipramANa (muMDa hAthapramANa) dUsare zarIra kI racanA karatA hai yaha bhagavAn ke pAsa pahu~catA hai| vahAM yaha apanA kArya sAdhakara lauTa AtA hai aura pahile ke hastapamANa zarIra meM samA jAtA hai| vaha hastapramANa zarIra vahAM se vApisa Akara AhAraka zarIradhArI zrutakevalI ke zarIra meM samA jAtA hai| tava zrutakevalI apane kArya kI siddhi kara lete haiN| isa AhAraka zarIra kA viraha jaghanya se eka samaya hai aura utkRSTa se chahamAsataka kA hai| caturdazapUrvadhArI AhAraka zarIra kI labdhi kA sphoraNa utkRSTa se cAra vakhata karake mokSa ko prApta kara letA hai| yaha ahAraka zarIra jisa ahAraka labdhi se nirmita hotA hai vaha labdhisamasta caturdazapUrvadhAriyoM meM nahIM hotI hai kintu kisIra meM hI hotI hai| bhagavAna virAjatA hoya tyAM jAya che. te vakhate te zarIra jayAM pahoMce tyAM bhaga vAta virAjamAna na hoya e sthAnane badale bIjI kaI jagyAe heya-to te zarIra pitAnAmAMthI eka patnipramANa (muMDa hAtha pramANa) bIjA hAthanI racanA kare che ane te tni pramANu zarIra bhagavAnanI pAse pahece che. tyAM pitAnuM kArya pUruM karIne te zarIra pAchuM phare che ane pahelAnA hastapramANa zarIramAM samAI jAya che. te hastapramANa zarIra tyAMthI pAchuM pharIne AhAraka zarIra dhArI zruta kevalInA zarIramAM samAI jAya che tyAre zrata kevalI pitAnA kAryane siddha karI le che. A AhAraka zarIrane viraha jaghanyanI apekSAe eka samayane ane utkRSTanI apekSAe cha mAsa sudhI hoya che. cauda pUrva dhArI muni AhAraka zarIranI labdhino upaga vadhAremAM vadhAre cAra vakhata karIne mokSane prApta kare che. te AhAraka zarIranuM je AhArakalabdhithI nirmANa thAya che te labdhi samasta caudapUvaghAdIomAM hotI nathI paNa keIkeImAM zrI samavAyAMga sUtra Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNama 969 keSAMcideva bhavati / tathA 'teyae' taijasam - tejaH pudgalAnAM vikArastaijasam / USmaliGgaM bhuktAhArapariNamanakArakaM zarIram / tathA 'kammae' karmajam-karmaNojAtaM karmajam / ayaM bhAvaH - karmaparamANupuJjo hi AtmapradezaiH saha kSIranIravadekIbhAvaM gataH zarIrarUpeNa pariNamate, sa karmajaM zarIramucyate / aGkurAdInAM bIjamiva sakalakarmaprasavasamarthamidam / jJAnAvaraNIyAdisakalakarmANi asmAdeva samutpadyante tejomaya pudgaloM ke vikAra kA nAma taijasa hai| yaha zarIra tejomaya hone se khAye hue AhAra Adi ke pAcana kA hetu hotA hai| isakA lakSaNa zarIragata uSmA hai| zarIra meM dIpti kA yaha nimitta mAnA gayA hai / karmasamUha se jo zarIra banatA hai usakA nAma karmaja ( kArmaNa ) zarIra hai| karmaparamANupuMja AtmapradezoM ke sAtha kSIranIra kI taraha ekameka hokara jo zarIrarUpa se pariNama rahe haiM vahI karmaja kArmaNa zarIra hai| jisa taraha aMkura AdikA kAraNa bIja hotA hai usI prakAra yaha zarIra bhI sakala karmoM kI utpatti meM kAraNa hai| jJAnAvaraNIya Adi samastakarma isI se utpanna hote haiN| tAtparyaisa kathana kA isa prakAra se hai - taijasa aura kArmaNa ye do zarIra na to janmasiddha haiM aura na kRtrima / arthAt ve janma ke bAda bhI hone vAle haiM kyoM ki inakA anAdi saMbaMdha hai| audArika zarIra janmasiddha hI hotA hai| kAraNa isakA utpatti saMmUrcchana evaM garbhajanma se hotI hai| yaha manuSya aura tiryazvoM ke ho hotA hai| vaikriya zarIra janmasiddha aura kRtrima do prakAra kA hotA hai| jo janmasiddha hai vaha deva aura nArakiyoM ke hotA ja hAya che, tejomaya pudgalAnA vikArane taijasa kahe che. A zarIra tejomaya heAvAthI khAvAmA Avela AhAra AdinA paripAkanA heturUpa hoya che zarIragata uSmA lakSaNa che. zarIramAM dIptInuM paNa tene kAraNu mAnavAmAM Ave che. ka samUhathI je zarIra bane che te zarIrane ka`ja zarIra kahe che ka`paramANupuMja AtmapradezAnI sAthe dUdha ane pANInI jema maLI jaine je zarIrarUpe pariName che, teja kamajakAma Nu zarIra che. jema bIjane aMkura AdinA kAraNarUpa mAnavAmAM Ave che tema A zarIra paNa sakaLa karmonI utpattinA kAraNarUpa che, jJAnAvaraNIya Adi samasta kama tenA vaDeja utpanna thAya che. A kathananu tAtpa A pramANe che, taijasa ane kANu zarIra janmasiddha paNa nathI ane kRtrima paNa nathI, eTale ke te janma pachI paNa thanAra che. kAraNake tenA saMbadha anAdi che. audArika zarIra janmasiddhaja hoya che. kAraNake tenI utpatti saMmUna ane ga'janmathI thAya che, te manuSya ane tIya``cAne ja hoya che. vaikriyazarIra janmasiddha ane kRtrima, ema e prakAranuM hoya che. deva ane nArakI zrI samavAyAMga sUtra Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 970 samavAyAGgasUtre hai| kRtrima labdhivizeSa se hotA hai| yaha tapojanyazaktivizeSa rUpa labdhi kitaneka garbhaja manuSya aura kitaneka tiryazcoM meM saMbhava hai isaliye vaisI labdhi se hone vAle vaikriyazarIra ke adhikArI garbhaja manuSya aura tiryaMca hI ho sakate haiN| kRtrima caikriya kI kAraNabhUta eka dUsare prakAra kI bhI labdhi mAnI gaI hai jo tapojanya na hokara janma se hI milatI hai| aisI labdhi kucha vAyukAyika jIvoM meM hI mAnI gaI hai| isase ve bhI labdhijanya-kRtrima vaikriya zarIra ke adhikArI haiN| AhAraka zarIra kRtrima hI hai| isakA kAraNa viziSTa labdhi hI hai| jo manuSya ke sivA anya jAti meM nahIM hotI hai| aura manuSya meM bhI viziSTa muni ke hI hotI hai| praznakaunase viziSTa muni ? uttr-cturdshpuurvpaattho| prazna-ve usa labdhi kA prayoga kaba aura kisaliye karate haiM? uttara-kisI sUkSma viSaya meM saMdeha hone para athavA prANidayA-pANidayA Adi kArya upasthita hone para ve caturdazapUrvI isa zarIra kA nirmANa kara jahAM kSetrAntara meM sarvajJa hote haiM vahAM unake samIpa jAte haiN| kyoM ki audArika zarIra se kSetrAntara meM gamana saMbhava nahIM hai| vahAM pahuMca kara unase ve apanA saMdeha Adi nivAraNa kara phira apane sthAna meM vApisa AjAte haiN| yaha kArya kevala antarmuhUrta one vaizirIra janmasiddha hoya che. kRtrima vaikiyazarIra viziSTalabdhithI thAya che. te tajanya zakita vizeSarUpa labdhi keTalAka garbha ja manuSya ane keTalAka tiya". 2 mAM saMbhave che tethI te prakAranI labdhithI prApta thatA vaikriyazarIranA adhikArI garbhaja manuSya ane tiryaMca ja hoI zake che. kRtrimavaikiyanA kAraNarUpa eka bIjA prakAranI labdhi paNa mAnavAmAM Ave che, je tajanya nathI paNa janmathI ja maLe che. evI labdhi keTalAka vAyukAyikadevomAM ja hovAnuM manAya che. tethI teo paNa labdhijanya kRtrimavaikiya zarIranA adhikArI che. AhAraka zarIra kRtrima ja che tenuM kAraNa viziSTalabdhi ja che, je labdhi manuSya sivAya bIjI koI paNa jAtimAM nathI ane manuSyomAM paNa viziSTa muniyAmAM ja te labdhi hoya che. prazna-kayA viziSTa munimAM hoya che ? uttara-caudapUrvapAThI muniyomAM hoya che. prazna-teo te labdhine upayoga kayAre ane zA mATe kare che? uttara-koI sUma viSayamAM zaMkA utpanna thatA athavA prANidayA Adi kArya upasthita thatA caudapUrvadhArI muni te prakAranuM nirmANa karIne je bIjA kSetramAM sarvajJa hoya che tyAM temanI samIpe jAya che. kAraNake dArika zarIrathI anya kSetramAM gamana saMbhavita hotuM nathI. tyAM pahoMcIne pitAnA saMdeha AdinuM temanI pAsethI nivAraNa karIne te potAne sthAne pAchAM phare che. A kArya phakata antarmuhUrtamAM ja patI jAya che. he bhadata ! zrI samavAyAMga sUtra Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam iti / punaHpRcchati-'ArAliyasarIre NaM bhaMte !' audArikazarIraM khalu bhadanta ! 'kaivihe paNatte' katividhaM prajJaptam ? uttarayati--paMcavihe paNNatte' paJcavidhaM prajJaptam, 'taM jahA' tadyathA- 'egidiyaorAliyasarIre' ekendriyaudArikazarIram, eka sparzarUpamindriyaM yasmin tadekendriyam, etAdRzaM pRthivyaptejovAyuvanaspatyAdirUpaM yadaudArikazarIraM tadekendriyaudArikazarIram, 'jAva' yAvacchabdAtadvIndriyaudArikazarIram-dve sparzarasanArUpe indriye yasmistata dvIndriyam, etAdRzaM yadaudArikazarIraM tad dvIndriyaudArikazarIram / trIndriyaudArikazarIram=trINIndriyANi sparzanarasanaghrANarUpANi yasmiMstattrI ndriyam, etAdRzamaudArikazarIraM trIndriyaudArikazarIram / caturindriyaudArikazarIram-vatvAri indriyANi-pUrvoktamindriyatrayaM cakSurindriyaM ca yasmiMstaccaturindriyam, etAdRzamaudArikacaturindriyaudArikazarIram / paJcendriyaudArikazarIram-pazcedriyANi sparzagsanaghrANacakSuHzrotrarUpANi meM hotA hai| he bhadaMta ! audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai? uttara-he gautama ! pAMca prakAra kA kahA gayA hai| ve pAMca prakAra ye haiMekendriya jIva kA audArika zarIra, arthAt eka sparzana indriya jisameM aisA pRthivI, apa teja, vAyu aura vanaspati AdirUpa jo audArika zarIra hai vaha ekendriya audArika zarIra haiM. sparzana rasanA ye do indriyAM jisameM haiM aisA audArika zarIra dvIndriya audArika zarIra, sparzana, rasanA aura ghANa ye tIna indriyAM jisa audArika zarIra meM haiM aisA audArika zarIra tendriya audArika zarIra, sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSu ye cAra indriyAM jisa audArika zarIra meM haiM vaha audArika zarIra cAra indriya audArika zarIra, aura sparzana, rasanA, ghANa, cakSu evaM karNa ye pAMca indriyAM jisa audArika zarIra meM haiM, vaha paMcendriya audArika zarIra hai| yaha paMcendriya audaarikaudArika zarIra keTalA prakAranuM kahyuM che? uttara-- he gautama! te pAMca prakAranuM kahyuM che-(1) e kendriyajIvanuM audArika zarIra, eTale ke jene eka sparzendriya ja che evA pRthvI, apU, teja, vAyu ane vanaspati Adi rUpa je dArika zarIra che temane ekendriya audArika zarIra kahe che. (2) spazana ane rasanA jemAM hoya che evA audArika zarIrane dvIndriya audArika zarIra kahe che. (3) sparzana, rasanA ane ghANa e traNa IndriyothI yukata dArika zarIrane tendriya dArika zarIra kahe che. (4) saparzana, rasanA, prANa ane cakSu e cAra IndravALA odA raka zarIrane caturindriya dArika zarIra kahe che. (5) pazana, rasanA, ghANa, cakSu ane karNa e pAMca IndriyavALA audArika zarIrane paMcendriya dArika zarIra kahe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 samavAyAGgasUtre yasmiMstatpazcendriyam, etAdRzaM yadaudArikazarIraM tatpazcandriyaudArikazarIram / tad dvividham-tiyaGamanuSyabhedAt / tiryakpazcendriyaudArikazarIraM dvividham-samUcchi magarbhajabhedAt / saMmUchimaM garbhajaM ca jalacarAdibhedaiH paJcapaJcavidham / manuSyapazvendriyaudArikazarIraM dvividham-saMmUchimamanuSyapaJcandriyaudArikazarIrama-ityantaM grAhyam / 'gabbhavatiyamaNussapaciMdiyaorAliyasarIre ya' garbhavyutkrAntikamA nuSyapaJcandriyaudArikazarIraM ca / 'orAliyasarIrassa NaM bhaMte audArikazarorasya khalu bhadanta ! 'ke mahAliyA' kA mahatI-kiyato vizAlA 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA-zarIrapramANam , 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM' jaghanyena 'aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' aNulAsaMkhyeyabhAgaM yAvat-jaghanyA zarIrAvagAhanA'julAsaMkhyeyabhAgapramANA pRthivyAdyapekSayA, tathA 'ukoseNaM sAirega joyazarIra do prakAra kAhotA hai| eka tiryakUpaMcendriya audArika zarIra aura dUsarA manuSyapaMcendriya audArika shriir| inameM jo tiryaka paMcendriya audArika zarIra hai vaha do prakAra kAhai- 1 saMmUcchimatiryak paMcendriya audArika zarIra, aura dUsarA garbhajatiyA paMcendriya audArika shriir| inameM jo saMmUcchimatiryaka paMcendriya audArika zarIra hai vaha, tathA dUsarA jo garbhajatiryakU paMcendriya audArika zarIra hai vaha jalacara Adi ke bheda se pAMca pAMca prakAra kA hai| manuSyapaMcendriya audArika zarIra do prakAra kA hai-1 samUcchimamanuSyapaMcendriya audArika zarIra" yahAMtaka kA pATha yAvat zabda se grahita huA hai| " gabhavatiyamaNussa ityAdi aura dUsarA garbhavyutkrAntika manuSyapaMcendriya audArika zarIra / he bhadaMta / audArika zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? uttara-he gautama ! audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA pRthivI Adi kI apekSA se aMgula ke asaMkhyAtaveM te paMcendriya dArika zarIra be prakAranuM hoya che-(1) tiryakAMcendriya dArika zarIra ane (2) manuSya paMcendriya audArika zarIra temAMnA niyaMkapaMcendriya audA. rika zarIranA be prakAra che-(1) saMmUcchima tiryakAMcendriya audArika zarIra ane (2) garbhaja tiryakapaMcendriya dArika zarIra. temAM je saMmUcchi matiyaMka paMcendriya dArika zarIra che te tathA bIja je gaja tiryakajjendriya dArika zarIra che te jalacara AdinA bhedathI pAMca pAMca prakAranAM che. manuSya paMcendriya dArika zarIra be prakAranuM che. (1) saMmU7ima manuSya paMcendriya dArika zarIra" ahIM sudhAno pA8 yAvat 54thI ajaya rAya che. "gabbhavatiyamaNussa ityAdi-mane bIjuM garbhavyutkAntika manuSya paMcendriya dArika zarIra. prazna-he bhadanta! zarI ranI avagAhanA keTalI moTI kahI che? uttara-he gautama audArika zarIranI ochAmAM ochI avagAhanA pRthvI AdinI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa zrI samavAyAMga sUtra Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 973 NasaharasaM' utkarSeNa sAtirekaM yojanasahasram-utkRSTA zarIrAvagAhanA sAtirekasahasra yojanapramANA bAdaravanaspatyapekSayA / 'evaM jahAogAhaNAsaMThANe orAliyapamANaM tahA niravasesa' eva yathA'vagAhanAsaMsthAnamaudArikapramANa tathA niravazeSam yathaudArikazarIrasyAvagAhanApramANaM tathaiva saMsthAnAdikaM sarva prajJApanAsUtrasyaikaviMzatitamapadAdavaseyam / kiyadavadhivijJeyamityAdi-'evaM jAva maNussetti ukoseNaM tiNNi gAuyAI' evaM yAvanmanuSyA iti utkarSeNa trINi gavyUtAni yugalApekSayA / vistarabhayAda viramyate / 'kaiviheNaM bhaMte' katividhaM khalu bhadanta ! 'veubviya sarIraM paNNattaM' vaikriyazarIraM prajJaptam ? 'goyamA' he gautama ! 'duvihe paNNatte' dvividhaM prajJaptam, 'egidiyaveubviyasarIre ya' ekendriyavaikurvikazarIraM ca 'paMciMdiyaveuvviyasarIre ya' paJcendriyavai kriyazarIraM ca 'evaM' evaM kRtvA jAva' yAva karaNAt 'jai egidiyave ubdhiyasarIre, ki vAukAi ya egidiyave ubdhiyasarIre bhAga pramANa hai aura bAdaravanaspatikAya kI apekSA se kucha adhika eka hajAra yojana pramANa hai| jisa taraha audArika zarIra kI avagAhanA kA pramANa kahA hai usI prakAra audArika saMsthAna Adi samasta viSaya jo ki audArikazarIra se saMbaMdha rakhatA hai prajJApanA sUtra ke 21 veM pada se jAna lenA cAhiye / kyoM ki vahAM para isakA varNana hai / so yaha viSaya vahAM se yahAMtaka hI-lenA cAhiye ki jahAM para yugalika manuSya ke zarIra utkRSTa avagAhanA tIna koza kI kahI gaI hai| yahAMpara hama usa viSaya kA varNana vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM kara rahe haiN| he bhadanta ! vaikriya zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? he gautama ! vaikriyazarIra do prakAra kA kahA gayA hai| ve usake do bheda isa prakAra se haiM-1 eke. ndriya vaikriya zarIra aura dUsarA paMcendriyavaikriyazarIra / prazna-ekendriya che ane bAdara vanaspatikAyanI apekSAe eka hajAra yojana pramANathI vadhAre che. je pramANe audArika zarIranI avagAhanAnuM pramANa kahyuM che e ja pramANe audarika saMsthAna Adi samasta viSa ke je audArika zarIranI sAthe saMbaMdha rAkhe che, temanuM varNana prajJApanA sUtranA 21mAM padanI madadathI jANuM levuM. kAraNa ke tenuM varNana tyAM karyuM che. te viSaya tyAMthI laIne yugalikonA zarIranI avagAhanA traNa gAunI batAvI che tyAM sudhI pAThasamajI le A jagyAe vadhAre paDate vistAra thaI javAnA bhayathI tenuM vistArathI varNana karyuM nathI. he bhadanta! vaikriya zarIra keTalA prakAranA kahyA che? he gautama! vaikriya zarIra be prakAranAM kahyAM che-(1) ekenidra viyi zarIra ane (2) paMcendriya vaikriya zarIra zrI samavAyAMga sUtra Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 samavAyAGgasUtre avAukAiya egidiya ve ubviyasarIre' yadi ekendriyavaikriyazarIraM, kiM vAyukAyikaikendriyavaikriyazarIraM kiM vA avAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram 'goyamA ! vAukAiya egidiyaveubviyasarIre, no avAukAiyaegidiyaveubviyasarIre' he gautama ! vAyukAyikaikendriyavaikriyazarIraM no avAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram, arthAt pRthivyaptejovanaspatInAM vaikriyazarIraM na bhavati / yadi vAyukAyikaike. ndriyavaikriyazarIram, ki sUkSmavAyukAkAyikai kendriya vaikriyazarIram, kiM vA bAdaracAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram ? he gautama ! bAdaravAyukAyikaikendriyacaikriyazarIraM na tu mUkSmavAyukAyikaikendriyavaikriyazarIraM bhavati yadi bAdaravAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram, kiM paryAptabAdaravAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram, kiM vA-aparyAptabAdaravAyukAyikaikendriyavaikriyazarIram, ? he gautama ! paryAptabAdaravaikriyazarIra jo kahA gayA hai vaha kisa ekendriya jIva meM kahA gayA hai ? kyA vAyukAyika ekendriya jIva meM yA avAyukAyika ekendriya jIva meM ? uttara-ekendriya jIva meM jo vaikriya zarIra kahA gayA hai vaha vAyukAyika ekendriya jIva meM kahA gayA hai-avAyukAyika-vAyukAyika se bhinna jo pRthivI, ap teja, aura banaspatikAyika jIva haiM unameM yaha nahIM kahA gayA hai-kyoM ki una jIvoM meM yaha nahIM hotA hai / prazna-ThIka hai vAyukAyika ekendriya jIva meM yaha kahA gayA hai-so kauna se vAyukAyika meM sUkSmavAyukAyika meM yA vAdara bAyukAyika meM ? uttara-sUkSmavAyukAyika ekendriyajIva meM yaha zarIra nahIM hotA hai-ataHbAdara vAyukAyika ekendriyajIva meM hI yaha hotA hai aisA jAnanA cAhiye / punaHbAdara vAyukAyika jIva paryApta aura apa pti ke bheda se do prakAra ke hote haiM so yaha zarIra kisake hotA prazna-ekendriya vaizciya zarIra kayA ekendriya jIvamAM hoya che? vAyukAyika ekendriya jIvamAM hoya che ? ke avAyukAyika ekendriya jIvamAM hoya che ? e kendriya vikriya zarIra vAyukAvika jamA kahyA che, avAyukAyika-vAyukAvikathI bhinna evAM pRthvI, apU, teja, ane vanaspatikAyika jemAM te kahyuM nathI. kAraNa ke te jIva mA vidiya zarIra hotu nathI. prazna-je te vaikriya zarIra vAyukAyikamAM hoya che te kayA vAyukAyikamAM-sUphamavAyukAyikamAM ke bAdaravAyukAyikamAM hoya che? uttara-sUmavAyukAyika e kendriya jIvomAM te zarIra hotuM nathI. tethI khAdaravAyukAyika ekendriya jIvamAM ja te hoya che ema samajavuM joIe. bAdara vAyukAyika jIvana paryApta ane aparyApta evAM be bheda che. te te zarIra te bemAMthI zrI samavAyAMga sUtra Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 975 vAyukAyikaikendriyavaikriyazarIraM bhavati, no aparyAptabAdaravAyukAyikaikendriyavaikri. yazarIram / he bhadanta ! pazcandriyaivakriyazarIraM, kiM nArakasya pazcendriyatirazco manujasya devasya vA bhavati, he gautama ! nArakAdInAM catuNAM paJcendriyacakriya. zarIraM bhavati / tatra nArakasya saptavidhasya paryAptAparyAptakasya paJcandriyavakriyazarIram / yadi tirazcaH paJcandriyazaroraM bhavati. tat kiM samUcchimasya bhavati, kiM vA garbhajasya bhavati ? he gautama ! garbhajasyaiva bhavati, na tu samUcchimasya / tatrApi saMkhyAtavarghAyuSaH paryAptasyaiva / tatrApi jalacarasthalacara khecarANAmeva, uttara-yaha paryAptabAdaravAyukAyika jIva ke ho hotA hai aparyApta bAdara vAyukAyika ke nhiiN| ataHparyAptabAdaravAyukAyika ekendriya vaikriyazarIra yahAM grahaNa kiyA gayA haiM-aisA jAnanA cAhiye / he bhadanta ! cendriyavaikriya zarIra kyA nArakoM ke hotA hai yA paMcendriya tiryaJcoM ke hotA hai yA manuSya athavA devoM ke hotA hai ? uttara-gautama ! ina sabake paMcendriya vaikriya zarIra hotA haiN| nAraka jo sAtapRthiviyoM meM rahane ke kAraNa sAta prakAra ke kahe gaye haiM unameM cAhe ve paryApta hoM yA aparyApta hoM saba ke yaha paMcendriyavaikriyazarIra hotA hai / prazna-yadi tiryazcoM meM yaha paMcendriyavaikriya zarIra hotA hai to kina ke ? saMmUchima janmavAle tiryaJcoM ke yA garbhajanmavAle tiryazcoM ke ? uttara gautama ! saMmUcchima janmavAle tiryazcoM ke yaha zarIra nahIM hotA hai, yaha to garbhajanmavAle tiryazcoM ke hI hotA hai| garbhajanmavAle tiryazcoM meM bhI jo saMkhyAta varSakI AyuvAle aura paryApta tiryaca haiM unake ho hotA hai, sabake nhiiN| inameM jalacara. kone hoya che? zarIra paryApta bAdara vAyukAyika jIvone ja hoya che, aparyApta bAdara vAyukAyikone hotuM nathI. tethI ahIM paryApta bAdara vAyukAyika ekendriya vaikriya zarIra ahIM grahaNa karAyuM che. prazna-he bhadaMta! paMcendriya vakriya zarIra nArakone hoya che? ke paMcendriya tiyAne hoya che? ke manuSyane hoya che? ke devone hoya che? uttara-he gautama! te badhAne paMcendriya vaikriya zarIra hoya che-sAta pRthvIomAM rahevAne kAraNe nArako sAta prakAranA kahyA che. te sAte prakAranA, paryA'ta ane apa. pta nArakene paMcendriya vaikriya zarIra hoya che. prazna-je tiryamAM te paMcendriya vikriya zarIra hoya che te kayA tiryaMcamAM-saMmUrNima janmavALAM tiryomAM ke garbhajanmavALAM tiryacomAM? uttara-he gautama! saMmUrNima janmavALAM tiya"comAM te zarIra hotuM nathI. te zarIra garbhajanmavALAM tiryamAM ja hoya che garbhajanmavALAmAM paNa te badhAMne hotuM nathI paNa saMkhyAta varSanA AyuSyavALAM, paryApta tiya"ne ja hoya che. temAM paNa jaLacara, becara ane sthaLacarene ja te zarIra zrI samavAyAMga sUtra Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 samavAyAGgasUtre natUra parisarpabhujaparisaNAM bhavati / tathA manuSyeSu karmabhUmijasya saMkhyAtavarSAyuSaH paryAptakasya garbhajasyaiva paJcendriyavaikriyazarIraM bhavati / tathA devasya bhavanapatyAdeH paJcendriyavaikiyazarIram / tatrAsurakumArAderdazavidhasya paryAptasyAparyAptasya ca pazcendriyavaikriyazarIraM bhavati / evaM vyantarasya pizAcabhUtAdeH jyautikasya candrasUryAdezca pazcendriyavaikriyazarIraM bhavati / he bhadanta ! yadi vaimAnikasya paJcendriyavaikriyazarIraM bhavati tat kiM kalpopapannasya vA kalpAtItasya / he gautama ! ubhayasyApi pazcendriyavaikriyazarIraM bhavati / tathA 'veubviyasarIrassa bhaMte ! ke mahAliyAsarIrogAhaNA' vaikriyazarIrasya bhadanta ! kimmahatIzarIrA. khecara aura sthalacaroM ke hI hotA hai uraHparisarpa, bhujaparisoM ke nahI hotA hai| tathA manuSyoM meM bhI karmabhUmija, paryApta, saMkhyAtavarSa kI AyuvAle garbhaja manuSya ke hI yaha paMcendriya vaikriya zarIra hotA hai saba ke nahIM / devoM meM bhI saba prakAra ke devoM meM yaha paMcendriyavaikriyazarIra hotA hai / daza prakAra ke jo asurakumAra Adi deva kahe gaye haiM unake cAhe ve paryApta hoM yA aparyApta hoM yaha zarIra hotA hai| isI taraha se pizAcabhUta Adi vyantadevoM ke, candra, sUrya Adi jyotiSka devoM ke bhI pratyeka avasthA meM yaha zarIra hotA hai| he bhadanta ! vaimAnika devoM meM jo yaha paMcendriya vaikriyazarIra hotA hai so kyA kalpopapannoM ke hotA hai yA kalpAtIta ke devoM ke hotA hai ? uttarahe gautama ! yaha zarIra kalpopapanna aura kalpAtIta donoM prakAra ke devoM ke hotA haiN| he bhadanta ! vaikriya zarIra kI avagAhanA kA pramANa kitanA hoya che, paNa uraH parisarSa ane bhuja parisa hotuM nathI. tathA manuSyamAM paNa te pacendriya vaikiya zarIra karmabhUmi ja, paryApta, saMkhyAta varSanA AyuSyavALA, garbhaja manuSyane ja hoya che, badhAne hotuM nathI. badhA prakAranA devene paMcendriya vaikiya zarIra hoya che dasa prakAranA asurakumAra Adi je deve teo paryApta hoya ke aparyApta hoya paNa temane paMcendriya vaikiyazarIra hoya che. e ja pramANe pizAca, bhUta, Adi baMntara dene, ane sUrya, candra Adi jatiSka dene paNa pratyeka avasthAmAM te zarIra hoya che. prazna- he bhadanta! vaimAnika devAmAM paMcendriya kriya zarIra kapapanna dene hoya che ke kalpAtIta dene hoya che. uttara-he gatama! kahapopapanna tathA kalpAtIta, ane prakAranA dene paMcendriya vaikiya zarIra hoya che. he bhadaMta! vaikriya zarIranI avagAhanAnuM pramANa keTaluM kahyuM che? he gautama! zrI samavAyAMga sUtra Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 977 vagAhanA 'paNattA' prajJaptA / he gautama ! vAyorbhavadhAraNIyottaravaikriyAvagAhanA jaghanyata utkarSatazcAliAsaMkhyeyabhAgapramANA / tathA prathamapRthivyAM nArakANAM bhavadhAraNIyA jaghanyato'julAsaMkhyeyabhAgapramANA, utkarSatazca SaDajulAdhikapAdo nASTadhanuH pramANA / dvitIyAyAM utkarSato dvAdazAGgulAdhikasArdhapaJcadazadhanuHpramANA, tRtIyAyAM utkarSataH sapAdaikatriMzaddhanuHpramANA | caturthyAm-utkarSataH sArddhadvi paSTidhanuHpramANA / paJcabhyAmutkarSataH sapAdazatadhanuH prmaannaa| SaSThayAmutkarSataH sAdvizatadhanuH prmaannaa| saptamyAmutkarSataH paJcazatadhanuH pramANA / jaghanyatastu srvessaamgulaasNkhyeybhaagaaprmaannaa| uttaravaikriyAvagAhanA tu jaghanyato'GgulAsaM. khyeyabhAgapamANA, utkarSato bhavadhAraNIya dviguNA / bhavanapativyantarajyotirdevAnAM kahA gayA hai ? he gautama ! vAyukAyika jIva ke bhavadhAraNIya uttara vaikriya zarIra kI avagAhanA kA pramANa jaganya aura utkRSTa se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kahA gayA hai| tathA prathama pRthivI meM nArakoM kI bhavadhA. raNIyavaikriyaavagAhanA kA pramANa jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa se paunA ATha dhanuSa chaha aMgula hai| dvitIya pRthivI meM nArakoM ke zarIra kI avagAhanA utkRSTa se saaddhepnrh15|| dhanuSa 12 bAraha aMgula pramANa hai| tRtIya-pRthivI meM utkRSTa se savA ekatIsa dhanuSa pramANa hai, cothI pRthivI meM utkRSTa se 62||sAhebAsaTha dhanuSa pramANa hai, pAMcavIM pRthivI meM utkRSTa se savAsau 125 dhanuSapramANa hai, chaTThI meM utkRSTa se aDhAI sau dhanuSapramANa hai, aura saptamapRthivI meM pAMcasau 500 dhanuSapramANa hai| jaghanya kI apekSA saba nArakoM ke zarIra kI avagAhanA aMgulake asaM. khyAtaveM bhAgapramANa hai / uttarabaiMkriya avagAhanA kA pramANa jaghanyarUpa vAyukAyika jIvanA bhavadhAraNIya uttara vikiya zarIranI avagAhanAnuM pramANa jaghanya ane utkRSTanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAta bhAganuM che. pahelI pRvImAM bhavadhAraNIya vaikiya avagAhanAnuM pramANa jaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAganuM ane utkRSTanI apekSAe 7 dhanuSa 6 AMgaLanuM che. bIjI pRthvImAM nArakanAM zarIranI avagAhanA vadhAremAM vadhAre 1pA dhanuSa 12 AMgaLa pramANa che. trIjI pRthvI mAM utkRSTanI apekSAe 31 dhanuSapramANe, cothImAM utkRSTanI apekSAe 6 dhanuSapramANa, pAMcamI. chaThThI ane sAtamI pRthvImAM utkRSTanI apekSAe 125, 250 ane 100 pAMcaso dhanuSapramANavaikriya zarIranI avagAhanA heya che jaghanyanI apekSAe badhAM nArakonAM zarIranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAta bhAga pramANa che. uttara vaikiya avagAhanAnu zrI samavAyAMga sUtra Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 978 samavAyAGgasUtre prathamadvitIyakalpasamutpanna devAnAM ca bhavadhAraNIyAvagAhanA jaghanyato'julAsaMkhyeyabhAgapramANA utkarSataH saptahasta prmaannaa| uttaravaikriyAvagAhanAtveSAM jaghanya. to'julAsaMkhyeyabhAgapramANA,utkarSato lkssyojnprmaannaa| tRtIyacaturthakalpotpannAnAM devAnAM jaghanyataH pUrvavat utkarSataH ssddhstprmaannaa| paJcamaSaSThakalpotpannAnAM devAnAM jaghanyataH pUrvavat, utkarSataH paJcahastapramANA / saptamASTamakalpotpannAnAM jaghanyataH pUrvavata. utkarSataH caturhastapramANA / navamadazamaikAdazadvAdazakalpotpannAnAM se aMgula ke saMkhyAtave bhAga aura utkRSTarUpa se bhavadhAraNIya avagAhanA se dUnA hai| bhavanapati, vyantara, aura jyotiSka devoM kI tathA prathama aura dvitIya kalpa meM utpanna hue devoM kI bhavadhAraNIya vaikriya kI avagAhanA jaghanyakI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM aura utkRSTa sAta hAtha pramANa hai| inake uttara vaikriya kI avagAhanA jaghanya se asaMkhSAtaveM bhAga pramANa haiM / aura utkRSTa kI apekSA eka lAkha yojana pramANa hai| tRtIya aura caturthakalpa meM utpanna hue devoM kI avagAhanA kA pramANa jaghanya se pUrva kI taraha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai aura utkRSTa kI apekSA chaha hAthapramANa hai| paMcama aura SaSTha kalpa meM utpanna hae devoM kI jaghanya avagAhanA pUrva kI taraha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai aura utkRSTa se pAMca hAtha haiN| sAtaveM aura AThaveM kalpa meM utpanna hue devoM kI jaghatya avagAhanA pUrva kI taraha haiM aura utkRSTa avagAhanA cAra hAtha pramANa haiN| navameM, dazaveM gyArahaveM aura bArahaveM kalpa meM utpanna pramANa jaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTanI apekSAe bhavadhAraNIya avagAhanAthI bamaNuM che. bhavanapati, vyatara, jyotiSka ane pahelA ane bIjA ka5mAM utpanna thayelA devenI bhavadhAraNIya vakriyanI ava. gAhanA jaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAta bhAga pramANa che, ane utkRSTanI apekSAe sAta hAthapramANa che. temanI uttarakriyanI avagAhanA jaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che ane utkRSTanI apekSAe eka lAkha ejana pramANa che. trIjA ane cothA kalpamAM utpanna thayela devenI avagAhanA jaghanyanI apekSAe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTanI apekSAe cha hAtha pramANa che. pAMcamAM ane chaThThA ka95mAM utpanna thayela devanI jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTa avagAhanA pAMca hAtha pramANa che. sAtamAM ane AThamAM ka95mAM utpanna thayelA jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTa avagAhanA cAra hAtha pramANa che. navamAM, dasamAM, agi zrI samavAyAMga sUtra Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanA nirUpaNam 979 devAnAM jaghanyataH pUrvavata, utkarSatastrihastapramANA / navagraiveyakadevAnAM jaghanyataH pUrvavata, utkarSatastu dvihastapramANA | vijayAdi caturanuttaravimAnavartinAM devAnAM jaghanyataH pUrvavat, utkarSata ekA ratniH / sarvArthasiddhasyadevAnAM jaghanyataH pUrvavat, utkarSano baddhamuSTirasnipramANA, uttaravaikriyAvagAhanA tu tRtIyakalpamArabhya yAvad dvAdazakalpeSu samutpanna devAnAM jaghanyataH pUrvavat / utkarSato lakSayojanapramANA / taduparizaktirasti parantu na kriyate / paJcendriyatirathAM tu yojanazatapRthaktvamuhue devo kI jaghanya avagAhanA pUrvakI taraha hI hai aura utkRSTa avagAhanA tIna hAtha kI hai| nava graiveyaka ke devoM kI jaghanya avagAhanA pUrva kI taraha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa avagAhanA do hAtha pramANa hai / vijayAdika cAra anuttara vimAnavAsI devoM kI jaghanya avagAhanA kA pramANa aMgula ke asaMkhyAtave bhAga hai aura utkRSTa avagAnA kA pramANa eka ratni hai / sarvArthasiddha ke devoM kI jaghanya avagA hanA kA pramANa pUrva kI taraha aMgula ke asaMkhyAta veM bhAga hai aura utkRSTa avagAhanA kA pramANa baddhamuSTivAlI ratni jitanA hai / uttara vaikriya zarIra kA avagAhanA to tRtIyakalpa se lekara 12bArahaveM kalpataka ke devoM kI jaghanya se pUrva kI taraha aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / aura utkRSTa se ekalAkha yojana pramANa hai| bArahaveM kalpa ke Upara ke degeM meM uttara vaikriya racanA karane kI zakti to hai parantu ve isakI racanA nahIM karate hai / jo kRtrima vaikriya zarIra hotA hai vaha labdhi se hotA hai aura yaha yAra ane bAramAM kalpamAM utpanna thayelA devAthI jadhanya avagAhanA aMgulanA asa khyAtamAM bhAgapramANa ane utkRSTa avagAhanA traNa hAthanI che. nava caiveyakamAM deveAnI jaghanya avagAhanA a'gulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa ane utkRSTaavagAhanA be hAthapramANa che, vijaya Adi anuttara vimAneAmAM devAnI jadhanya avagAhanA aMgulanA asa`khyAtamAM bhAgapramANa che ane utkRSTa avagAhanA eka ranipramANa che. sarvAsiddhamAM devAnI jaghanya avagAhanA aMgulanA asa`khyAtamAM bhAgapramANa ane utkRSTa avagAhanA muThThIvALelA hAthapramANa che, trIjA kalpathI laIne 12mAM kalpa sudhInA devAnA uttara vaikriya zarIranI avagAhanA jadhanyanI apekSAe agulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa ane utkRSTa avagAhanA eka lAkha yeAjana pramANa che. khAramAM kalpa karatAM uparanA devAmAM uttara vaikriya racanA kavAnI zakti tA hoya che paNa tee tenI racanA karatA nathI. je kRtrima vaikriya zarIra che te labdhinA prabhAvathI thAya che, zrI samavAyAMga sUtra Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 samavAyAGgasUtre tkarSataH, manuSyANAM tUtkarSataH sAtireka yojanAnAM lakSam, idameva sUtrakAraH saMkSepeNAha-evaM jAva saNaMkumAre ADattaM jAva aNuttarANaM bhavadhAraNijjA jAva tesiM rayaNI rayaNI parihAyai' evaM yAvat sanatkumAre ArabdhaM yAvat anuttarANAM bhavadhAraNIyA yAvat teSAM raniH ratniH parihIyate / ayaM bhAvaH-anena prakAreNa yAvatsanatkumAradevAnArabhya yAvadanuttaravimAnadevAnAM zarIrANi kramazaekaikaratniparihAnyA vijJeyAni / AhArakazarIraviSaye gautamasvAmI pRcchati-'AhArayasarIre NaM bhaMte' AhArakazarIraM khalu bhadanta ! 'kAvihe paNNatte' katividhaM prajJa. sam ? 'goyamA' he gautama ! 'egAkAre 'paNNatte' ekAkAraM ekavidhaM prajJaptam / labdhi eka prakAra kI tapo janya zakti hai jo kucha hI garbhana manuSyoM aura tiryacoM meM saMbhava hai| so ina paMcendriya-tiyazco ke kRtrima vaikriya hotA hai usakI avagAhanA kA pramANa utkRSTa se yojanazata pRthaktava hai| aura jo manuSyoM ke hotA hai usakI avagAhanA kA pramANa utkRSTa se kucha adhika ekalAkha yojana kA hai| isI bAta ko sUtrakAra ne saMkSepa se 'evaM jAva saNaMkumAre ADhattaM jAva aNuttarANaM bhavadhAraNijA jAva tesiM rayaNI rayaNI parihAyai' ina padoM dvArA spaSTa kiyA hai| isakA bhAva isa prakAra se haiki sanatkumAra nAmake kalpa meM utpanna hue devoM se lekara anuttaravimAnavAsI devoM taka ke zarIra kA prakANa eka eka ratni(hAtha)kI hAni se kamara hotA huA hai aisA jAnanA caahiye| gautama svAmI zrI mahAvIra prabhu se pUchate haiM ki he bhadata! AhAraka zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai| uttara-he gautama! AhAraka zarIra eka prakAra kA kahA gayA hai| yadi ahaaane te labdhi eka prakAranI tapijanya zakti che, je kaI koI garbhaja manuSya ane tiryaMcAmAM saMbhavita hoya che. e paMcendriya tiya ke je kRtrima vaikriya hoya che, temanI avagAhanAnuM pramANa utkRSTanI apekSAe se jana che. ane manuSyanI utkRSTa avagAhanAnuM pramANa eka lAkha yajana karatAM thoDuM vadhAre che, sUtrakAre e ja pAtane saMkSiAtamA 'evaM jAva saNakumAre ADhaMttaM jAva aNuttarANaM bhavadhAraNijjA jAva tesiM rayaNI rayaNI parihAyai' 2mA phe| vArA 2578 4 cha. tenI lAvAya nIce pramANe che- sanakumAra nAmanA devalekamAM utpanna thayelA dethI laIne anuttaravimAnavAsI deva sudhInA devonuM zarIra pramANe eka eka ratni pramANa ochuM thatuM jAya che gautamasvAmI zrI mahAvIra prabhune pUche che bhadanta ! AhAraka zarIra keTalA prakAranuM kahyuM che? uttara-he gautama! AhAraka zarIra eka zrI samavAyAMga sUtra Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 'jaI' yadi bhadanta ! 'egAkAre paNNatte' ekAkAraM prajJaptamAhArakazarIram, tarhi tat kiM 'maNussaAhArayasarIre' manuSyAhArakazarIram, kiM vA 'amaNussa AhArayasarIre' amanuSyAhArakazarIram ? 'goyamA' he gautama ! tat 'maNussa AhAraya sarIre' manuSyAhArakazarIram 'No' no 'amaNussa AhArayasarIre' amanuSyAhArakazarIram / 'evaM jai' evaM yadi bhadanta ! 'maNussAhArayasarIraM' manuSyAhA. rakazarIram, tatkim 'gabbhavatiyamaNussaAhAragasarIre' garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram kiM vA-'saMmUcchimamaNussAhArayasarIre' saMmUcchimanuSyAhArakaza. rIram ? 'goyamA he gautama ! 'gambhavatiyamaNussaAhArayasarIre' garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, 'no' nahi 'saMmUcchimamaNussa AhArayasarIre' saMmUcchimamanuSyAhArakazarIram / 'jaI' yadi bhadanta ! tat 'gabbhavatiyamaNussa AhArayasarIre' garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, ki 'kammabhUmiyaganbhavatiyamagussAhAragasarIre' karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram , ki vA ' akammabhUmiyagambhavakaMti yamaNussa AhArayasarIre' akarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'goyamA' he gautama ! 'kammabhUmiyagambhavakaMtiyamaNussa rakazarIra eka prakAra kA kahA gayA hai to vaha kyA manuSya kA ahAraka zarIra hai yA amanuSya kA AhArakazarIra hai? uttara-he gautama! vaha manuSya kA AhArakazarIra hai, amanuSya kA nhiiN| yadi vaha manuSya kA AhAraka zarIra hai to garbhajanma se utpanna hote haiM aise manuSya kA hai yA jo saMmUchimajanma se utpanna hote haiM aise manuSya kA hai? uttara-gautama! vaha AhAraka zarIra garbhaja manuSya kA hai, saMmUchimajanmavAle manuSya kA nhiiN| kyoM kiM samUcchimajanmavAle manuSyoM ke yaha zarIra nahIM hotA hai| prazna-yadi garbhaja manuSya kA vaha AhAraka zarIra hai to kisa garbhaja manuSyoM kA-kyA karbhabhUmija garbhaja manuSyoM kA yA akarma bhUmija garbhajamanuSyoM kA? uttara-gautama! prakAranuM kahyuM che. he bhadanta ! je AhAraka zarIra eka prakAranuM kahyuM che to te manuSyanuM AhAraka zarIra che ke AmanuSyanuM ahiAraka zarIra che ? he gautama ! te manuSyanuM AhAraka che amanuSyanuM nathI. prazna-he bhadanta! je te manuSyanuM AhAraka zarIra che te garbhajanmathI utpanna thatA manuSyanuM che ke saMmU7imajanmathI utpanna thatA manuSyanuM che? uttara-he gautama ! te garbhaja manuSyanuM AhAraka zarIra che, saMm chama janmavALAne te zarIra hotuM nathI. prazna-he bhadanta ! je garbhaja manuSyanuM te AhAraka zarIra hoya che to kyA garbhaja manuSyonuM-kamabhUmija garbhaja manuSyanuM ke akarmabhUmija garbhaja manuSyanuM ? uttara-he gautama karmabhUmija zrI samavAyAMga sUtra Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 7 AhArayasarIra' karmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, 'no' nahi 'akammabhUmiyaganbhavakaMtiyamaNussa AhArayasarIre' akarmabhUmi jagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram | 'jai' yadi bhadanta ! 'kamma bhrAmayagavbhavakaMtiyamaNussa AhArayasarIraM' karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakam 'kiM saMkhejjavAsAuya0 asaMkhejjavAsAuya ' kiM saMkhye yavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIrama, kiMvA asaMkhyeyavarSA yuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'goyamA ! saMkhejjavAsAuya0 no asakhejjavAsAuya0' he gautama ! saMkhyeyavarSAyuSka karmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM no asaMkhyeya varSAyuSkakarmabhUmi garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram 'jai saMkhejjavAsAuya0' yadi saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram 'kiM pajjattaya0 apajattaya0 ' kiM paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, kiM vA aparyApta saMkhyAtavarSAyuSka karma bhUmija garbhavyutkrAntika manuSyAhArakazarIram / 'goyamA ! pajjattaya0 no apajjattaya0' he gautama ! paryAptayasaMkhyAtavarSAyuSkakabhUmijagabhavyutkAnkimanuSyAhArakazarIram no aparyApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'jar3a pajjattaya0 kiM sammaddiTTi micchadiTTi0 sammAmicchaddidvi0' yadi bhadanta ! paryApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM, kiM samyagdRSTiparyApta saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmija garbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ki midhyAdRSTiparyApta saMkhyAtakarmabhUmijagarbha manuSyoM ke vaha AhAraka zarIra hotA hai akarmabhUmijagabhaja manuSyoM ke nahIM ataH karmabhUmijagarbhaja manuSyoM kA hI vaha zarIra liyA gayA hai aisA jAganA caahiye| prazna- karmabhUmijagarbhaja - manuSyoM ke vaha AhAraka zarIra yadi hotA hai to kinake? kyA jo saMkhyAta varSa kI Ayu vAle hai unake yA jo asaMkhyAta varSa kI AyuvAle haiM unake ? uttara- jo saMkhyAtavarSa kI AyuvAle karmabhUmiyA garbhaja manuSya haiM unhIM ke yaha AhArakazarIra hotA hai unameM bhI paryApta ke hI hotA hai gaja manuSyone te AhAraka zarIra hAya che, akama bhUmija gaja manuSyAne hotuM nathI teA ka bhUmija ga`ja manuSyeAnA AhAraka zarIra viSe jakahyuM chetema samajavuM. prazna--jo te AhAraka zarIra kama bhUmija ga ja manuSyAne heAya che te saMkhyAta vaSaeNnA AyuvALAne hAya che ke asaM khyAta varSanA AyuvALAne hAya che ? uttara-saMkhyAta vaSa~nA AyuvALA ka`bhUmiyA ga`ja manuSyAne ja te AhAraka zarIra hoya che temAM paNa paryAptane ja hoya che aparyAptane nahIM. paryAptamAM paNa zrI samavAyAMga sUtra 982 , 0 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 983 varSAyuSkarma bhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, kiM vA-samyamithyASTaparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? goyamA ! sammadRDhi0 no micchadidvi0, no sammAmicchaddiSTi0' he gautama ! samyagdRSTipaptikasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAtikamanuSyAhArakazarIraM, no mithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarma majagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / no samyaDUmithyAdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'jai sammadihi ki saMjaya0 asaMjaya0 saMjayAsaMjaya0' yadi bhadanta! samyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram , kiM saMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhAzarIram, kim-asaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, kiM vA-saMyatAsaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkaka mabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? 'goyamA ! saMjaya0 no asaMjaya0 no saMjayAsaMjaya0' he gautama ! saMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram no asaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, no saMyatAsaMyatasamyagadRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntiphamanuSyAhArakazarIram / 'jai aparyApta ke nahIM / paryApta meM bhI samyaka dRSTi ke hI hotA hai mithyAdRSTi yA samyakramithyA dRSTi ke nahIM hotA / yahI bAta 'goyamA ! sammAddiTThI, no micchAdiTThI no sammAmicchadichI' ina padoM dvArA vyakta kI gaI hai| prazna-yadi samyadRSTi ke yaha AhArakazarIra hotA hai to kisa samyakadRSTi ke? kyA jo saMyata hai usa samyakradRSTi ke yA jo asaMyata hai usa samyakUdRSTi ke liye, yA ki jo saMyatA saMyata hai usa samyakadRSTi ke liye? uttara-he gautama! yaha AhArakazarIra jo saMyata hai unako hotA hai asaMyata jIva ke nahIM hotA hai aura na saMyatAsaMyata jIva ke hI hotA samyakdaSTine hoya che mithyAdaSTine athavA samyakRmithyASTine hotu nathI. e ja pAta 'goyamA ! sammAdihi, no micchATThiI no sammAmicchaTThiI' mA pada dvarA batAvI che. prazna-je samyakdaSTine te AhAraka zarIra hoya che te saMtasamyaphaSTine ke asaMyata samyaphaSTine ke saMyatAsaMtasamyakRSTine hoya che ? uttara-he gautama ! te AhAraka zarIra saMyatane ja hoya che asaMyata ne hotuM nathI ane saMyatAsaM. yata jIvone paNa hetuM nathI. prazna-je te AhAraka zarIra saMyatajIne he ya che zrI samavAyAMga sUtra Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 984 samavAyAGgasUtre saMjaya0 kiM pamattasaMjaya0 appamattasaMjaya0' yadi bhadanta ! saMyatasamyagdRSTipa ptikasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram, kiM pramatta saMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? kiM vA-apramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyu: skrAntikamanuSyAhArakazarIram ? 'goyamA ! pamattasaMjaya0 no appamattasaMjaya0' he gautama ! pramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagabhavyutkrA ntikamanuSyAhArakazarIraM bhavati, no apramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'jai pamattasaMjaya0 ki ipittaya0 aNipittaya0' yadi bhadanta ! pramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM bhavati, kima RddhiprA. ptapramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasakhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM bhavati, kiMvA-anRddhiprAptapramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagabhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram ? 'RddhiprApta' zabdenAtra caturdazapUrvadhAriNA vijJeyAH 'goyamA ! iDipatta0 no aNiDhipatta0' he gautama ! RddhiprAptapamattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasakhyAtavarSAyuSkarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIraM bhavati, no anRddhimAptapramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmijagarbhavyutkrAntikamanuSyAhArakazarIram / 'vayaNA vibhANiyavvA' hai| yadi saMyata ke hotA hai kisa saMyata ke? kyA jo pramattasaMyata hai usake yA jo apramatta saMyata hai usake? uttara-gautama ! jo pramatta saMyata hai usI ke hotA hai apramattasaMyana ke nahIM hotA hai / prazna-yadi pramatta saMyata ke hotA hai to kyA jo RddhimApta pramattasaMyata haiM unake hotA hai yA jo RddhimApta pramattasaMyata nahIM haiM unake hotA? uttara-gautama! jo Rddhi pAptapramattasaMyata hai unhIM ke ahAraka zarIra hotA hai, aRddhiprAptapramata saMyatta ke nhiiN| RddhiprApta se tAtparya yahAM caturdazapUrvadhArI se hai| yahAM vaha te kyA saMyatane ?-pramatta saMyatane ke apramatta saMyatane hoya cheuttara ! he gautama! pramatta saMyatane 4 hAya cha apramatta saMyatane hAtunathI. 5% - te pramatta saMyatane hoya che te kyA pramatta saMyatane-trAddhiprApta pramattasaMyatane ke je RddhiprApta pramatta saMyata nathI tene hoya che ? uttara-he gautama! je trAddhiprApta pramatta saMyata hoya che tene ja AhAraka zarIra hoya che, anRddhipra pta pramatta saMyatane hatuM nathI trAddhiprApta eTale caudapUrva dhArI samajavAnuM che. ahIM A kathana TUMkANamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam __ 985 vacanAnyapi bhaNitavyAni=saMkSiptoktivazAdavaziSTAni vacanAni vaktavyAni / idam-AhArayasarIre' AhArakazarIram 'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaMsthAnasaMsthitam / 'AhAra yasarIrassa' AhArakazarIrasya bhadanta ! 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIravagAhanA 'paNattA' prajJaptA ? 'goyamA' he gautama ! jahanneNaM' jaghanyataH 'desUNA rayaNI' dezonA ratniA-jaghanyato baddhamuSTihastapramANA zarIrAvagAhanA'stIti bhAvaH tathA 'uko seNaM' utkarSeNa 'paDipuNNa' pratipUrNA 'rayaNI' ratniH utkarSato hastapramANeti bhAvaH / AhArakazarIrAvagA. hanA prArambhakAle'pi tathAvidhaprayatnavizeSAta, tathArambhaka dravyavizeSAcca baddhamuSTi hastapramANaiva bhavati, na tu audArikAderiva alaasNkhyeybhaagprmaannaa| 'teyAsarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNatte' taijasazarIraM khalu bhadanta ! kati vidhaM prajJaptam ? 'goyamA ! paMcavihe paNatte' he gautama paJcavidha prajJaptam, tadevAha-egidiyateyasarIre' ekendriyataijasazarIram, evaM viticaupaMca0' dvitricatuSpaJcadvIndriyataijasazarIram, trIndriyataijasazarIram, caturindriyataijasazarIram, paJcendriyataijasazarIraM ca / 'evaM jAva' evaM yAvat, evam anena prakAreNa prajJApanAsUtrasyaikavikathana saMkSepa se kiyA gayA hai| ataH isa viSaya meM aura bhI jo vaktavya ho vaha saMbaMdhita kara lenA caahiye| yaha AhAraka zarIra samacaturasra saMsthAna bAlA hotA hai| he bhadaMta? AhAraka zarIra kI abagAhanA kitanI vizAla kahI gaI hai? gautama! isa AhAraka zarIra kI avagAhanA jaghanya se kucha kama eka ratnipramANa hai arthAt-baddhamuSTi hastapramANa hai aura utkRSTa se pUrNaratni pramANa hai| he bhadaMta! taijasa zarIra kitane prakAra kA kahA hai? he gautama! taijasazarIra pAMca prakAra kA kahA gayA hai vaha isa prakAra se hai-ekendriyataijasazarIra doindriyataijasazarIra, teindriya taijasazarIra, cauindriyataijasazarIra aura pAMca indriyataijasazarIra isa prakAra se prajJApanA sUtra ke 21 ve karyuM che. te A viSayamAM bIjuM je vakatavya hoya teno saMbaMdha paNa samajI levo joIe te AhAraka zarIra samacaturastrasaMsthAnavALuM hoya che he bhadanta ! AhAraka zarIranI avagAhanA keTalI kahI che? javAba-he gautama ! A AhAraka zarIranI jaghanya avagAhanA eka ranipramANathI cheDI ochI che. eTale ke muThThIvALelA hAthanA pramANanI che ane utkRSTa avagAhanA paNa rasnipramANa che. prazna-he bhadata ! tejasa zarIra keTalA prakAranuM kahyuM che? he gautama ! tejasa zarIra pAMca prakAranuM kahyuM che. te pAMca prakAre A pramANe che-ekendriya taijasa zarIra, dvIndriya tejasa zarIra, teIndriya taijasa zarIra, cauIndriya taiijasa zarIra ane paMcendriya tejasa zarIra, prajJApanA sUtranA 21 ekavIsamAM padamAM kahyA pramANenuM A samasta zrI samavAyAMga sUtra Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre zatitamapadoktaprakAreNa sarva vijJeyaM, kiyadavadhi ? ityAha-'jAva' yAvat-zrAraNAcyutaMdevAnAM saMpUrNA vaktavyatA tAvadityarthaH, yAvacchabdAd-idaM saMgrAhyam-- "jIvassa NaM bhaMte ! mAraNaM tiyasamugdhAeNaM samohayassa teyA sarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA ? goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM / AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgo, ukkoseNaM logaMtAo logate / egidiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! evaM ceva jAva pur3havI-Au-teu-vAuvaNassaikAiyassa / beidiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAraNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM / AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asNkhejibhaage| ukoseNaM pada dvArA kathita prakAra ke anusAra yaha saba kathana jAnanA caahiye| so yaha kathana AraNa aura acyuta taka ke devoM meM hI jAnanA caahiye| yahAM yAvat zabda se isa nimnalikhita pATha kA saMgraha kiyA gayA hai"jIvassa NaM bhaMte! mAraNaMtiya samugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA" he bhadaMta! samasta saMsArI prANi ke jo mAraNAMtika samuddhAta se samavahata-yukta hotA hai taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai? isa prazna meM nAraka Adi jIvoM kI vivakSA nahIM huI hai kevala sAmAnyarUpa se hI yaha prazna kiyA gayA hai| uttara-"goyamA! vikkhaMbhavAhalleNaM sarIrappamANamittA" AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhe jaibhAge. ukoMseNaM logaMtAo logaMteNaM' he gautama! viSkaMbha-udara Adi kI cauDAi kI-aura bAhalya-chAtI pRSTha Adi kI moTAI kI apekSA-taijasazarIra kI avagAhanA zarIrapramANamAtra kahI gaI hai| tathA AyAma kiikathana samajavuM. te kathana AraNa ane acuta sudhInA devAmAM ja samajavAnuM che. mahI yAvat pAthI nIya saNesA pAine yaha 42vaane| che 'jIvassaNaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA"mahanta ! samasta saMsArI prAli bhArati samuddhAtathI samavahata-yukata hoya che, temanA tejasa zarIranI avagAhanA keTalI hoya che? A praznamAM nAraka Adi jIvonI vivakSA karI nathI paNa sAmAnyarUpe ja te prazna puuchaaye| cha. uttara-"goyamA vikkhaMbhabAhalleNaM sarIrappamANamittA AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAge,ukoseNaM logaMtAno logaMteNaM" gautama! viSkabha-udara AdinI pahoLAI ane bAhalya-chAtI, pITha AdinI vizALatAnI apekSAe tejasa zarIranI avagAhanA zarIra pramANa ja kahelI che. tathA AyAma- zrI samavAyAMga sUtra Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam tiriyalogAo logate / evaM ticauriMdiyassaM / neraiyassa NaM bhaMte ! mAraNaM tirasamugdhAraNa samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA? goyamA ! sarIrappamANamettA vikkhaMbhabAhalleNaM, AyAmeNaM jahanneNaM sAiregaM joya. Nasahassa, ukkoseNaM ahe jAva ahe sattamA puDhavI / tiriyaM jAva sayaMbhUramaNe samudde, uDDUM jAva paMDagavaNe puvakharaNIo | paMcidiyatirika vajoNiyassa NaM bhaMte ! mAraNatiya samugyAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarogAhaNA paNNattA ? goyamA ! jahA beidiyasarIrassa | maNusassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! sama yakhittAo logato / asurakumArassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAraNaM samohayassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM / AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge, ukkoseNaM ahe jAva 987 laMbAI kI apekSA taijasa zarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtave bhAgapramANa aura utkRSTa avagAhanA lokAnta se lokAntapramANa kahI gaI hai| arthAt urdhvalokAnta se adholoka ke atataka aura adholoka ke aMta se urdhvalokAntataka kahI gaI hai| "egiMdiyassa NaM bhaMte! mAraNaMtiya samugdhAevaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNatta? goyamA ! evaM ceva jAva puDhavI - AU - teu - vaNassai - kAiyassa | " he bhadaMta / ekendriyajIva ke jaba vaha mAraNAntika samuddhAta se samavahata yukta hotA haitejasa zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? uttara - gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA ekendriya jIva ke taijasa zarIra kI avagAhanA zarIra pramANa kahI gaI hai aura AyAma kI apekSA jaghanya avagAhanA labAInI apekSAe tejasa zarIranI jaghanya avagAhanA aMgulanA asakhyAtamAM bhAganI ane ane utkRSTa avagAhanA leAkAntathI leAkAntapramANa kahelI che--eTale ke urdhvalAkAntathI adheAleAkanA antasudhI ane adhelAkanA aMtathI urdhva leAkAnta sudhI hI che. "egidiyassa NaM bhaMte! mAraNaMtiya samugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNattA ? goyamA ( ceva jAva puDhacI - AU - teu, bAu, vaNassai - kAiyassa" - he lahanta ! bhArazAMtiH smudhaatathI samavahata-yukata-ekendriyajIveAnA vaijasazarIranI avagAhanA keTalI kahI che? uttara-he gautama! vika bha ane bAhulyanI apekSAe ekendriyajIvanA tejasazarIranI avagAhanA zarIrapramANa kahI che ane AyAmanI apekSA e jaghanya avagAhanA zrI samavAyAMga sUtra Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 samavAyAGgasUtre taccAe puDhavIe hehille caramaMte, tiriyaM jAva sayaMbhUramaNasamuhassa bAhisille veiyaMte, uDaM jAva isIpabbhArApuDhavI / evaM jAva thaNiyakumAre / vANamaMtarajoisiyasohammIsANagAya evaM ceva / saNaMkumArassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! sarIrappamANamittA vikravaMbhavAhalleNaM / AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAge, ukkoseNaM ahe jAva mahApAtAlANaM doce tibhAge, tiriyaM jAva sayaMbhUramaNasamudde, ur3a jAva accuo kappo / evaM jAva sahassAradevassa / ANaya devassa NaM bhaMte ! aMgula ke asaMkhyAtave bhAgapramANa aura utkRSTa avagAhanA lokAnta se lokAnta pramANa kahI gaI hai| adholoka se lekara urdhvalokAntataka, evaM urdhvalokAnta se lekara adholokAntataka kahI gaI hai| yaha sUkSma aura bAdara ekendriya jIva ke hotI hai| anya jIva ke nhiiN| kyoM ki samastaloka meM ye sUkSma aura bAdara ekendriya jIva bhare hue haiN| dUsare jIva nahIM / taba jaba sUkSma athavA bAdara ekendriya jIva adholokAnta se urdhvaloka meM athavA-urdhvalokAnta se adholoka meM sUkSma aura bAdararUpa se utpanna hotA hai to usa samaya vaha yadi adholoka meM sthita hai to vaha urdhva loka meM sUkSma yA bAdarUpa se utpanna ho jAtA hai| isI taraha yadI vaha urdhvalokAnta meM sthita hai to adholoka meM sUkSma athavA bAdararUpa se utpanna ho jAtA hai| taba mAraNAntika samuddhAta se yukta hue usa jIva kI yathokta pramANavAlI taijasazarIra kI avagAhanA hotI hai| isI taraha se pRthivI. kAyika, apakAyika, taijasakAyikU, vAyukAyika aura vanaspatikAyika jIvoM kI aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa ane utkRSTa avagAhanA lekAntathI lokAta pramANu kahI che-alekathI uThavalekanA anta sudhI ane urdhvakAntathI adho. lokAta sudhInI kahI che. te avagAhanA sUma tathA bAdara ekendriya jIvone thAya che, bIjA ne thatI nathI. kAraNa ke samasta lekamAM te sUkSama ane bAdarajI bharelAM che, bIja ja nathI. tethI jyAre sUma athavA bAdara ekendriyajIva alakAntathI urthalakAntamAM, athavA udbhUlekAntathI alakAntamAM sUkSma ane bAdararUpe utpanna thAya che tyAre je te adholakAntamAM rahelAM hoya che e ja pramANe je te udghakAntamAM sthita hoya to adhalokamAM sUkSma athavA bAdararUpe utpanna thaI jAya che. tyAre mAraNAntika samudraghAtathI yukata thayela te jIvanI yAta pramANavALI tejasazarIranI avagAhanA thAya che. e ja pramANe pRthivI kAyika, apUkAyika, tejasakAyika, vAyukAcika ane vanaspatikAyika jInI mAra NAMtika samuddhAta samayanI tejasazarIranI avagAhanA eTalI ja hoya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA ? goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM / AyAmeNaM jaghanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAge, ukkoseNaM jAva aholoiyagAmA,tiriyaM jAva maNussa. jaba ye mAraNAMtika samuddhAta karate haiM taijasazarIra kI avagAhanA itanI hI jAnanA caahiye| 've iMdiyassa NaM bhate! mAraNAMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' he bhadaMta ! mAraNAMtika samuddhAta se yukta hue do indriya jIva kI taijasa zarIra kI ava* gAhanA kitanI baDI hotI hai? goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM, AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjabhAge ukkoseNaM tiriyalogAo logaMto' he gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA do iMdriya jIva ke taijasa zarIra kI avagAhanA zarIrapramANa mAtra hai| aura AyAma kI apekSA jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtave bhAga pramANa hai| aMgula ke asaMkhyAtave bhAga pramANa yaha jaghanya avagAhanA do indriya jIva ke taijasa zarIra kI taba hotI hai ki jaba vaha aparyApta evaM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa audArika zarIra vAlA hoto huA svasamIpavartI pradeza meM ekendriya Adi kI paryAya se utpanna hotA hai| athavA-jisa zarIra meM rahakara jIva mAraNAMtika samuddhAta karatA hai, usa zarIra se mAraNAMtika samuddhAta ke vaza se bahinirgata taijasa zarIra kI AyAma, viSkaMbha aura vistAra kI apekSA avagAhanA kA vicAra kiyA jAtA hai| usa 'beidiyassa NaM bhaMte ! mAraNAMtiya samugdhAeNaM samohayamsa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? mahata ! bhArati samuddhAtathI yuta paindriyasapanA tesazInI // 8 // 346ii hAya cha ? 'goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM, AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhe. jabhAge ukkoseNaM tiriyalogAlogaMto' he gautama ! qiuiet bhane mAyanI apekSA e dvIndriyajIvanA taija zarIranI avagAhanA zarIra pramANu ja hoya che. ane AyA manI apekSA e jaghanya avagAhanA aMgunanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che. ndriyajavanA tija sArIranI ja ghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramaNa tyAre thAya che ke jyAre te aparyApta ane aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa audaka zarIravALe thaIne svasamI pavata pradezamAM e kendriya AdinI paryAye u, panna thAya che athavA-je zarIramAM rahIne jIva mAraNutika samuddaghAta kare che, te zarIramAMthI mAraNAtika sa ghAtane kAraNe bahAra nIkaLela tejasa zarIranI avagAhanAne AyAma, viSkabha ane vistAranI apekSAe vicAra karavAmAM Ave zrI samavAyAMga sUtra Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre zarIra se sahita taijasa zarIra kI avagAhanA kA vicAra nahIM kiyA jAtA hai| nahIM to bhavanapatyAdikoM kI jaghanya avagAhanA Age aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kahI gaI hai vaha viruddha paDegI / kyoM ki bhavanapatyAdikoM ke zarIra kA pramANa sAta Adi hAtha kA kahA gayA hai| ataH mahAkAyasaMpanna bhI dvIndriya jIva jaba apane samIpavartI pradeza meM ekendriya Adi kI paryAya se utpanna hotA hai-taba bhI usakI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hotI hai aisA jAnanA cAhiye / tathA utkRSTa avagAhanA tiryagloka se lokAnta jitanI hotI hai| arthAt tiryag loka se jitanA adholokAnta athavA urdhvalokAnta hai tAvatpramANa zarIra avagAhanA hotI hai| prazna- itanI baDI zarIra kI avagAhanA dvondriyajIva ke kaise hotI hai ? uttara - dvIndriya jIva ekendriyoM meM bhI utpanna hote haiM aura ekendriya jIva sakala loka vyApI haiM - ataH jisa samaya tiryakra loka vyavasthita koI dvIndriya jIva Urdhvaloka ke anta meM athavA adholoka ke anta meM ekendriya kI paryAya se utpanna ho jAtA hai usa samaya mAraNAMtika samuddhAta ke vaza se vinirgata tejasa zarIra kI itanI baDI avagAhanA ho jAtI hai| dvIndriyAdika prAyaH tiryakra loka-sthAyI hote haiM isaliye yahAM tiryakraloka kA grahaNa kiyA gayA hai| nahIM to jo dvIndriya jIva adholoka 990 che te zarIra sahitanA taijasa zarIranI avagAhanAne vicAra karAtA nathI nahIM te bhavanapati AdikAnI jadhanya avagAhanA AgaLa je aMgulanA asa`khyAtamAM bhAga pramANa kahI che tenI virUddha A kathana jaze kAraNa ke bhavanapati AdikAnu zarIra pramANe sAta Adi hAthanu kahyuM che. tethI mahAkAyavALA dvIndriya jIva paNa jayA2e peAtAnA samIpavatI pradezamAM ekendriya AdinI paryAye utpanna thAya che. tyAre paNa tenI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAganI hoya che ema jANavuM, tathA utkRSTa avagAhanA tiya glAkathI leAkAnta jeTalI hAya che, eTale ke tiryaMg lAkathI jeTalA adheAleAkAnta athavA udhvaleAkAnta che eTalA pramANanI zarIra avagAhanA thAya che prazna--dvIndriya jIvane AvaDI meATI avagAhanA kevI rIte thAya che ? uttara -- dvIndriyajIva ekendriyAmAM paNa utpanna thAya che, ane ekendriyajIva sakaLalAkanyApI che. tethI jyAre tiya gUlAkamAM rahelA kAi dvIndriyajIva ulAkanA antamAM athavA adheAlAkanA antamAM ekendriya paryAye utpanna thai jAya che tyAre mArAMtika samudUdhAtane prabhAve viniga`ta tejasa zarIranI eTalI meATI avagAhanA thaI jAya che. dvIndriya Adi sAmAnya rIte tiya gUleka-sthAyI hoya che tethI ahIM tiya gUlAka grahaNa karAyela che. nahIM' te! je dvIndriya jIvA adhAleAkanA eka dezamAM - zrI samavAyAMga sUtra Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 991 bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam khette, uDUM jAva accuo kappo / evaM jAva AraNadevassa accayadevasa vi evaM ceva' 'navaraM uDUM jAva sagAI vimANAI / ' iti / ete yAvacchanda grAhyAH prajJApanAsUtrasyaikaviMzatitamapadokta AlApakAH / eSAM vyAkhyA - - " jIvassa NaM bhaMte' ityAdi / 'jIvassa NaM' jIvasya khalu = nairayikatvAdivizeSaNA'vivakSAyAM sAmAnyataH saMsAriNaH prANinaH khalu 'mAraNaMniya samugdhAraNaM samohayassa' mAraNAntikasamudghAtena samavahatasya 'teyAsarIrassa' taijasazarIrasya 'ke mahAliyA ' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA prajJaptA ? bhagavAnAha - - he gautama ! 'sarIrapyamANamittA' zarIrapramANamAtrA vikvaM bhavAhaleNaM' viSkambhavAhalyena =viSka mbhava bAhalyaM ca viSkambhavAhalyam, tena viSkambheNa bAhalyena cetyarthaH / tatra viSkambhaudarAdivistAraH, bAhalya muraH pRSThasthUladA / tathA - 'AyAmeNaM' AyAmena = ke ekadeza meM tathA urdhvaloka ke eka dezabhUta paNDakavana Adi sthAnoM meM rahate haiM unakI apekSA tejasa zarIra kI avagAhanA adhika bhI hotI hai| isI prakAra teindriya jova kI aura cauindrika jIva ke taijasa zarIra kI aba - gAhanA jAnanA cAhiye / 'neraiyassa NaM bhaMte ! mAraNAMtisamugdhAeNaM samohayasa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNattA' goyamA / sarIrappamANamintA viSkaMbha bAhalleNaM, AyAmeNaM jahaNNeNaM sAiregaM joyaNasahasaM he bhadaMta ! mAraNAMtika samuddhAta se samavahata-yukta nAraka ke taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? he gautama! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA zarIra pramANa aura AyAma ko apekSA jaghanya avagAhanA kucha adhika eka hajAra yojana pramANa kahI gaI hai| isakA tAtparya yaha hai ki balayAmukha Adi jo cAra pAtAla kalaza haiM unakI pratyeka kI avagAhanA eka2 lAkha yojana kI hai tathA inakI ThikkarikA- ThIkarI haiM ve pratyeka moTAI tathA uleAkanA eka dezarUpa paDakavana Adi sthAnAmAM rahe che temanI apekSAe tejasazarIranI avagAhanA vadhAre paNa heAya che. e ja pramANe teindvijIveAnI ane caturindriyajIvAnI taijasa zarIranI avagAhanA samannvI 'neraiyassa NaM bhaMte mAraNAMtisamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhanA paNNattA ? godhamA ! sarIrappamANamittA viSkabhavAhalleNaM, AyAmeNaM jahaNNeNaM sAiregaM joyaNasahassaM' he mahAMta ! bhAraNAMti samudghAtathI yukta nAmnA tensa zarIranI avagAhanA keTalI kahI che? huM gautama ! viSphabha ane bAhulyanI apekSAe zarIrapramANa ane AyAmanI apekSAe jaghanya avagAhanA eka hajAra ceAjana pramANa karatAM gheADI vadhAre kahI che. tenuM tAtpa nIce pramANe che-vala yAmukha Adi je cAra pAtAlakalaza che te pratyekanI avagAhanA eka eka lAkha ceAjananI che. ane temanI je ThIkarIe che te pratyekanI jADAI eka eka hajAra zrI samavAyAMga sUtra Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre dairyeNa 'jahanneNaM' jaghanyataH 'aMgulassa asaMkhejjaibhAge' agulasyAsaMkhyeyabhAgaH= arjulAsaMkhyeyabhAgapramANA / 'ukoseNaM' utkarSataH 'logatAo logate' lokA. ntAllokAntaH UrdhvalokAntAdadholokAntaH, adholokAntAt UrdhvalokAnto yAvat tAvatpramANA zarIrAvagAhanA / 'egidiyassa NaM bhaMte !' ekendriyasya kha lu bhadanta ! 'mAraNaMtiyasamugdhA eNa samoha yassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrA. vagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA ! evaM ceva' he gautama ! evameva. aryAta viSkambhavAhalyena zarIrapramANamAtrA, AyAmena jghnyto'julaasNkhyeybhaagprmaannaa| utkarSato lokAntAllokAntaH adholokAdArabhya UrdhvalokAntaH UrdhvalokAntAdArabhya adholAkAnto yAvattAvatpramANA / iyaM sUkSmasya bAdarasya caikendriyasya bhavati, nAnyasya, asaMbhavAt, sUkSmabAdarAzcai kendriyAH samaste'pi loke vartante netare / meM eka2 hajAra yojana kI haiN| ina kalazoM ke tIna bhAga haiN| eka bhAga nIcekA hai, dUsarAbhAga madhya kA hai aura tIsarA bhAga Upara kA hai| nIce kA jo bhAga hai vaha jala se paripUrNa hai| madhya kA bhAga vAyu se aura Upara kA bhAga vAyu aura pAnI ina donoM ke Ane jAne kA sthAna hai| jisa samaya koI pAtAlakalaza samIpavartI nAraka ki jo sImantaka Adi narakAvAsa meM sthita hai apanI Ayu ke kSayase jaba narakAvAsa se nikala kara pAtAlakalaza ke bIca meM dUsare athavA tIsare tribhAga meM matsya kI paryAya se utpanna hotA hai taba vaha eka hajAra yojana pramANa moTAI vAlI usa pAtAlakalaza kI ThikarikA-ko bheda karake vahAM utpanna hotA hai| usa samaya usa nAraka jIva ke mAraNAMtika samuddhAta ke vaza se bahinirgata taijasazarIra kI avagAhanA jaghanya se itanI bar3I hotI hai| yojananI che te kalazonA traNa bhAga che-nIceno bhAga, madhyano bhAga ane upara bhAga. nIceno je bhAga che te pANIthI bharelo che, madhya bhAga vAyuthI bharelo che ane uparane bhAga vAyu ane pANIne AvavAnuM tathA javAnuM sthAna che. sImanDaka Adi nArakAvAsomAM rahela pAtAlakalaza samIpavatI nArakI jIva jyAre tenA AyuSyano kSaya thAya che tyAre narakAvAsamAMthI nIkaLIne pAtALa kalazanI vacce bIjA athavA trIjA vibhAgamAM malyanI paryAye utpanna thAya che tyAre teo eka hajAra yojana pramANa jADAIvALI te pAtALakalazenI ThIkarIone bhedIne tyAM utpanna thAya che te vakhate te nArakajIvanA mAraNAMtika samudraghAtanA kAraNe bahinit zarIranI avamAunA dhanyanI apekSA meTakSI moTI thAya cha. 'ukoseNaM jAva ahe sattamApuDhavI' GrenI apekSA te nA24Ina terasa zarIranI 11 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 993 tato yadA sUkSmavAdaro vA ekendriyo'dholokAntArzvaloke, UrdhvalokAntA dadholoke vA sUkSmata yA vAdaratayAvotpatumicchati, tadA saH adholokAntasthi * urvaloke sUkSmatayA bAdaratayA utpadyate, UrdhvalokAntasthito'dholoke ca / tadA tasya mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya yathoktapramANAtaijasazarIrAvagAhanA bhavati / 'ukkoseNaM jAva ahe sattamA puDhavI' utkRSTa se usa nArakI ke taijasazarIra kI avagAhanA nIce saptama pRthivItaka hotI hai| tiryakarUpa meM svayaMbhUramaNasamudraparyaMta hotI hai, aura Urdhva meM paMDakabana meM jo puSkariNiyAM haiM vahAMtaka hotI hai| tejasa zarIra kI itanI avagAhanA usa nAraka jIva kI hotI hai jo saptamapRthivI meM vartamAna ho aura vaha svayaMbhUramaNaparyaMta yA paMDakavana kI puSkariNI paryanta mAraNAMtika samuddhAta karake vahAM matsya kI paryAya se utpanna ho jAtA ho| 'paMcediyatirikkha joNiyassa NaM bhaMte mAraNAMtisamugghA. eNaM samavayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' praznahe bhadaMta ! paMcendriya tiryaMca ke mAraNAMtika samuddhAta ke vaza se bahirnirgata taijasa zarIra kI kitanI baDI avagAhanA hotI hai ? goyamA! jahA veiMdiyasarIrassa' uttara-he gautama! jitanI avagAhanA do indriya jIva ke taijasazarIra kI kahI gaI hai utanI hI avagAhanA paJcendriyatirya va ke taijasa zarIra kI jAnanI caahiye| prazna-mAraNAMtika samuddhAta karate samaya manuSya ke taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? uttrhanA nIce sAtamI pRthvI sudhInI hoya che. tiryakarUpe svayaM bhUramaNa samudra sudhInI hoya che, ane urdhvamAM paDakavanamAM puSkariNi sudhInI hoya che. tejasa zarIranI evaDI avagAhanA te nArakA jIvanI thAya che ke je sAtamI pRthvImA rahelI hoya ane je nArakIjIva svayaM bhuramaNa sudhI athavA paMDakavananI puSkaraNa sudhI mAraNAMtika samuddhAta zane tyo bhatsyanI paryAye utpanna ya ta hAya che. 'paMceMdiyatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte mAraNAMti samugyAeNaM samavayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? prazna-De sahanata! pathendriya tiyayanA mAraNAMtika samudraghAtane kAraNe bahAra nIkaLela zarIranI avagAhanA keTalI moTI DAya cha ? uta2-goyamA !jahA beiMdiyasarIrassa' he gautama ! mendriya sapanA taijasazarIranI jeTalI avagAhanA kahI che eTalI ja avagAhanA paMcendriya tiryacanA tejasa zarIranI jANavI. prazna-he bhadaMta ! mAraNAMtika samudraghAta karatI bhanuSyanA te zanI avAnA pramANa mA DAya cha ? utta2-'samayakhe. zrI samavAyAMga sUtra Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 994 samavAyAGgasUtre 'jAva' yAvat- 'puDhavI Au teuvAu-vaNassaikAiyassa'pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyikasya-pRthivyaptejovAyuvanasvatikAyAdInAmekendriyANAmapi mAraNAntika samudghAtena samavahatAnAM taijasazarIrAvagAhanA evameva vijnyeyaa| 'beiMdiyassa NaM bhaMte' dvIndriyasya khalu bhadanta ! mAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahato 'sarIrogAhaNA paNattA' zarIrAvagAhanA prajJaptA ? 'goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM' he gautama ! zarIrapramANamAtrA viSkambhavAhalyena / 'AyAmeNaM' AyAmena 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAge' jaghanyato'GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH= 'samayakhettAo logaMto' samaya kSetra se lokAnta-pramANa tainasazarIra kI avagAhanA kahI gaI hai tAtparya-isakA yaha hai ki manuSya kSetra meM vartamAna manuSya jaba urdhvaloka ke anta meM athavA adholoka ke anta meM ekendriya jIvoM kI paryAya se sUkSma athavA bAdararUpa meM utpanna hotA hai usa samaya mAraNAMtika samudrAta ke vazavartI hue usake taijasa zarIra kI avagAhanA urdhvalokAnta pramANa athavA adholokAntapramANa ho jAtI hai| prazna-he bhadaMta ! mAraNAMtika samuddhAta ke vazavartI bane hue asurakumAra ke taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I hotI hai ? uttara he gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA zarIra pramANa evaM AyAma laMvApana kI apekSA jaghanya avagAhanA taijasazarIra kI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| yaha avagAhanA isa prakAra se hotI hai-yaha deva jaba apane AbharaNa kuMDala Adi meM sthita maNiratna AdikoM meM atyaMta lolupa hotA hai aura usI prakAra ke adhyavasAya se isakA citta ra~gA rahatA hai-taba yaha unhIM apane zarIra tAo logaMto' samayakSetranI apekSA sontaprabhA sa zarIranI zADanA hI che. tenuM tAtparya A pramANe che-manuSya kSetramAM rahela manuSya jyAre urvalokAntamAM ke adhe lokAntamAM e kendriyajIvanI paryAye sUkSma athavA bAdararUpe utpanna thAya che tyAre mAraNAMtika samudraghAtathI yukata tenA tejasa zarIranI avagAhanA udghalakAnta pramANu athavA adhikAnta pramANu thaI jAya che. prazna-he bhadaMta ! mAraNAMtika samudRghAtathI yukata banelA asurakumAranA tejasazarIranI avagAhanA keTalA pramANanI hoya che ? uttara- gautama ! viSkabha ane bAhulyanI apekSAe zarIra pramANe ane AyAmanI apekSAe taiijasazarIranI jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hoya che. avagAhanA A pramANe thAya che-te deve jyAre pitAnAM kuMDaLa Adi AbhUSaNomAM jaDela maNi ratna AdikAmAM atyaMta lolupa bane che, zrI samavAyAMga sUtra Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 995 jaghanyA tejasazarIrAvagAhanA'GgulA saMkhyeyabhAgapramANA / iyamavagAhanA tadA bhavati, yadA'paryApto dvIndriyo'GgulAsaMkhyeyabhAgapramANaudArikazarIraH svasamIpavarttipradeze ekendriyAdita yotpadyate / athavA yasmin zarIre sthitaH san jIvo mAraNAntikasamuddhAtaM karoti, tasmAta zarIrAta mAraNAntikasamuddhAtavazAd vahirvinirgatataijasazarIrasya AyAmaviSkambhavistArairavagAhanA cintyate, na tu taccharIrasahitasya anyathA bhavanapatyAderjaghanyato vakSyamANamaGgulAsaMkhyeyabhAgatvaM virudhyeta / bhavanapastha AbharaNoM meM pRthivIkAyika ekendriya jIva hokara utpanna ho jAtA hai| usa samaya isake taijasa zarIra kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| tathA utkRSTa avagAhanA 'ahe jAva taccAe puDhavIeheTThille carimaMte' tRtIyapRthivI ke caramAnta se lekara tiryaga svayaMbhUramaNasamudra kA bAhya vedikAnta pramANa aura Upara meM ISatprAgabhArA pRthivI paryantapramANa hotI hai| yaha taijasa zarIra kI avagAhanA isa prakAra se jAnanI cAhiye - mAnoM koI asurakumAra deva kiMcit kArya ke vaza se tRtIyapRthivI saMbaMdhI nIce ke AkhirI bhAga meM gayA aura vahAM vaha apanI Ayu ke kSaya hote hI mara gayA to usa samaya mAraNAMtika samuddhAta se samavahatayukta usake zarIra - taijasa zarIra kI utkRSTa avagAhanA tiryaka svayaMbhUramaNa samudra kI bAhyavedikA ke antabhAga pramANa hogI aura yadi vaha Upara meM utpanna hogA to ISatprAgbhArA pRthivI ke antabhAga pramANa usa ke zarIra kI avagAhanA hogI / arthAt vaha vahAM pRthvIkAyika rUpa se ane te prakAranI pravRttimAM temanuM cita lIna rahe che tyAre tee potAnA eja zarIrastha AbharaNemAM pRthvIka yika ekendriya jIvarUpe utpanna thai jAya che. tyAre temanA tejasazarIranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hoya che. tathA utr2RSTa avagAhanA 'ahe jAva taccAe puDhavIe heThille carimaMte' zrI pRthvInA caramAntathI laine tigrasvayaMbhUramaNa samudranI bAhya vedikAntapramANa ane uparanI tarapha iSaprAgbhArA pRthvI pramANa thAya che. A tejasa zarIranI ayagAhanAnuM spaSTIkaraNa A pramANe che-dhArA ke kAi asurakumAradeva koI kAyavazAt trIjI pRthvInA nIcenA carmAntabhAgamAM gayA hoya ane tyAM te peAtAnA AyunA kSaya thatAM maraNa pAme te te samaye maraNAMtika samuddhAtathI yukata tenA tejasa zarIranI utkRSTa avagAhanA ti; svayaMbhUramaNa samudranI bAhyavedikAnA antabhAga pramANa thaze. ane je te uparanA bhAgamAM utpanna thAya te tenA tejasa zarIranI avagAhanA ijAgUbhArA pRthvInA antabhAga pramANa thaze. eTale ke te tyAM pRthvIkAyikarUpe utpanna thai jAya che. e ja pramANe mANAMtika samudghAtathI yukata zrI samavAyAMga sUtra Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre tyAdizarIrANAM saptAdihastapramANatvAt / tato mahAkAyo'pi dvIndriyo yadAsvasamIpartinideze ekendriyAditayotpadyate, tadA'pya lAsaMkhyeyabhAgamamANA veditavyA / tathA-'ukkoseNaM tiriyalogAo logaMto' utkarSeNa tiryaglokAlokAntaH / ayaM bhAva:-tiryaglokAdadholokAnta avalokAnto vA yAvAn bhavati, tAvatpramANA zarIrAvagAhanA vijJeyA / etAvatpramANA zarIrAvagAhanA kathaM bhavatItyucyate-ihadvIndriyA ekendriyeSvapyutpadyante, ekendriyAzca sakalalokavyApinaH / tato yadA tirya glokasthito dvIndriyaH UrdhvalokAnte'dholokAnte vA ekendriyatayA samutpadyate, tadA bhavati tasya mAraNAntikasamuddhAtasamavahatasya tathoktapramANA taijasazarIrAvagAhanA dvIndriyAdayaH prAyastiryaglokasthAyino bhadantItitiryaglokagrahaNaM kRtm| anyathA adholokaikadeze'pyadholokagrAmAdau, Urdhvalokaikadeze'pi paNDakavanAdau dvIndriyAH saMbhavati / tadapekSayA'tiriktA'pi taijasazarIrAvagAranA draSTavyA / 'evaM ticauridiyassa' evaM tricaturindriyasya anena prakAreNaiva trIndriyacaturindriyazarI. rAvagAhanA draSTavyA / 'neraiyassa NaM bhane' nairayikasya khalu bhadanta ! 'mAraNaM. tiyasamugdhAraNa samohayassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM' he gautama ! zarIrapramANamAtrA viSkambhavAhalyena / 'AyAmeNaM' AyAmena 'jahanneNaM sAiregaM joyaNasahassaM' jaghanyataH sAtireka yojanasahasram, ayaM bhAvaH-iha valayAmukhAdayazcatvAraH pAtAlakalazAH lakSayojanAvagAhasahasrayojanabAhalyaThikarikAH / teSAmadhastribhAga udakapUrNaH, madhyastribhAgo vAyupUrNaH, uparitanastribhago vAyUdakayorutsaraNApasaraNa - dhrmH| tatra yadA kazcit sImantakAdiSu narakendrAkeSu vartamAno nairayikaHpAtAlakalazasamIpavartI ca svAyuH kSayAnniHsRtya ApAtAlakalazakuDa yaM yojanasahasraH bAhalyaM saMbhidya pAtAlakalazamadhye dvitIye tRtIye vA tribhAge matsyatayotpadyate, utpanna ho jAtA hai| isI taraha se mAraNAMtika sasuddhAta ke vazavatIM banane para stanita kumAra Adi nau bhavanapatiyoM ke taijasazarIra kI avagAhanA kA pramANa jAnanA cAhiye / tathA vyantara, jyotiSika, saudharma aura IzAnakalpake devoM ke tejasazarIra kI avagAhanA kA pramANa jaba ve mAraNAMtika samuddhAta ke vazavartI hote haiM isI taraha se jAnanA caahiye| prazna-he bhadaMta! banela nitakumAra Adi bhavana patinA tejasa zarIranI avagAhanA samajavI. tathA ya tara, tiSika, saudharma ane IzAnaka95mAMnA deve jyAre mAraNAMtika samudraghAtathI yukata thAya che tyAre temanA taijasa zarIranI avagAhanAnuM pramANa paNa eja pramANe samajI levuM. praznahe bhadata ! mAraNAMti samudughAtane samaye zrI samavAyAMga sUtra Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 997 bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam tadA bhavati tasya nairayikasya mAraNAntikasamuddhAtasamavahatasya sAtirekasahasra. yojanapramANA jaghanyA taijasazarIrAvagAhanA / 'ukkoseNaM jAva ahe sattamApuDhavI' utkarSeNa yAvaddhaH saptamApRthivI, 'tiriyaM jAva sayaMbhUramaNe samudde' tiryag yAvat svayambhUramaNaH samudraH, 'uDuM jAva' UrdhvaM yAvat 'paMDagavaNe pukkharaNIo' paNDakavane puSkariNyaH, ayaM bhAvaH-adhaH saptamapRthivyA Arabhya tiryag yAvatsvayaMbhUramaNasamudraparyantaM UrdhvaM yAvatpaNDakavane puSkariNyazca, tAvatpramANA nairayikasya taijasazarIrAvagAhanA / iyamavagAhanA tadA bhavati, yadA'dhaH saptamapRthivInArakaH svayambhUramaNasamudraparyantaM paNDakavanapuSkariNIparyantaM ca mAraNAntikasamuddhAtena taijasazarIraM samavahatya matsyatayotpadyate / iti / tathA 'paMciMdiyatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte' paJcendriyatiryagyonikasya khalu bhadanta ! 'mAraNaMtiyasamugdhAraNa samavayassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya 'teyAsarIrassa' taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA ! jahA beiMdiyasarIrassa' yathA dvIndriyazarIrasya / he gautama ! yathA dvIndriyajIvasya taijasazarIrAvagAhanA uktA, tathaivA'trA'pi vijnyeyaa| 'maNussassa NaM bhaMte' manuSyasya khalu bhadanta ! 'mAraNaMtiyasa mugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIravagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA!' he gautama ! 'samayakhettAo' samayakSetrAt-manuSyakSetrAt 'logaMto' lokAntaH / ayaM bhAvaH-samayakSetre vartamAno manuSyo yadA UrdhvalokAnte vA ekendriyeSu sUkSmatayA bAdaratayAvotpattumicchati, tadA tasya mAraNAntika samuddhAtena samavahatasya UrdhvalokAntapramANA'dholokAntapramANA vA taijasazarIrAvagAhanA bhavati / 'asurakumArassa NaM bhaMte' asurakumArasya khalu bhadanta ! 'mAraNaMtipasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA !' he gautama ! 'sarIrappamANamittA' zarIramamANamAtrA vikhaMbhavAhalleNaM' viSkambhabAsanatkumAra kalpa ke devoM ke taijasa zarIra kI avagAhanA jaba ve mAraNAMtika-samuddhAta ke vazavartI hote haiM kitanI baDI kahI gaI hai ? uttarahe gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA vaha zarIrapramANa kahI gaI hai| sanakumAra kalpanA de nA tejasazarIranI avagAhanA keTalI moTI hoya che? uttara-he gautama! vinkaMbha ane bAhalyanI apekSAe te avagAhanA zarIra zrI samavAyAMga sUtra Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 998 samavAyAGgasUtre halyena / 'AyAmeNaM' AyAmena 'jahanneNaM' aMgulassa asaMkhejjaibhAge' jaghanyato'GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH / asurakumArasya mAraNAntikasamuddhAtavazAt aGgulA saMkhyebhAgapramANA taijasazarIrAvagAhanA bhavati / iyamavagAhanA evaM vijJeyA- ayaM hi yadA svAbharaNakuNDalAdisthita maNiratnAdigRdhnutayA tadadhyavasitacittasteSveva svazarIrasthAbharaNeSu pRthivI kAyikai kendriyajIvI bhUtvA samudapadyate, tadA bhavati tasyAGgulA saMkhye ya bhAgapramANA zarIrAvagAhanA / tathA 'ukkoseNaM' utkarSeNa 'ahe jAva taccAe pur3havIe heTThille carimaMte' adhoyAvat tRtIyasyAH pRthivyA adha stanazcaramAntaH, tiriyaM jAva sayaMbhUramaNasamudassa bAhirille veiyaMte' tiryagU yAvat svayaMbhUramaNasamudrasya bAhyo vedikAntaH 'uDDe jAva isippabhArA puDhavI ' UrdhvaM yAvadISatprAbhArApRthivI / iyaM zarIrAvagAhanaivamavagantavyA - yadA khalu asurakumAro devaH kiMcit kAryaMvazAt tRtIyasyAH pRthivyAH adhastanaM caramAntaM gataH, tatra kathamapi sa svAyuH kSayAnpriyate, tadA tasya mAraNAntikasamuddhAta samavahatA utkRSTA taijasazarIrAvagAhanA tiryakasvayaMbhUramaNasamudra bAhya vedikAntapramANA urdhvamISat prArabhArAbhidhapRthvIparyantapramANA vA bhavati / tatrAyaM pRthvIkAyikatayotpadyate iti bhAvaH evam = anena prakAreNaiva 'jAva' yAvat 'thaNiyakumAro' stanitakumAraH=asurakumArAtiriktAnAM stanitakumAra paryavasAnAnAM navAnAM bhavanapati - devAnAmapi mAraNAntikasamuddhAtasamavahatA taijasazarIrAvagAhanA vijJeyA ! tathA 'vANamaMtara joisiya sohammIsANagA ya evaM ceva' vyantarajyotiSikasaudharmezAna kAzcaivameva- eteSAmapi devAnAM taijasazarIrAvagAhanA pUrvoktarItyaiva vijJeyA / 'saNaMkumAradevassa NaM maMte' sanatkumAradevasya khalu bhadanta ! mAraNaMtiyasamugdhApUrNa samohayassa' mAraNAntikasamudghAtena samavahatasya 'teyAsarIrassa' taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNNattA' prajJaptA ? 'goyamA' he gautama ! 'sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM' zarIramamANamAtrA viSkambhabAhalyena 'AyAmeNaM' AyAmena 'jahanneNa aMgulassa asaMkhejjaibhAge' jaghanyato GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH = aGgulA saMkhye ya bhAgapramANA jaghanyA taijasazarIrAvagAtathA AyAma kI apekSA vaha jaghanyarUpa se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai| isa viSaya meM isa prakAra se jAnanA cAhiye zaMkA -- sanatkumAra Adi kalpoM ke deva svabhAva se ekendriya aura vikalendriya jIvoM meM utpanna nahIM hote haiN| dUsare svargataka ke deva hI ina pramANa kahI che. AyAmanI apekSAe te jaghanyanI apekSAe agulanA asaMkhyA tamAM bhAga pramANa kahI che. te viSayanuM spaSTIkaraNa A pramANe che-- zaMkA-sanatkumAra Adi kalpAnA devA svabhavanA svabhAvathI ekendriya ane vikalendriya jIvAmAM utpanna thatAM nathI. khIjA devalAka sudhInA devA ja te jIvAmAM zrI samavAyAMga sUtra Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam hnetyrthH| idamatrabodhyam-sanatkumArAdarabhya sahasrAraparyattA devAhi svabhavasvAbhAvyAdekendriyeSu vikalendriyeSu vA notpadyante, kintu tiryapaJcendriyeSu manuSyeSu vA samutpadyante, tadA kathametepAmagulAsaMkhyeyabhAgapramANA taijasazarIrAvagAhanA saMbhavati? iticet, ucyate-yadA hi sanatkumArAdayo devA mandarAdipuSkariNISu jalAvagAhaM kurvantaH svAyuH kSayAt tatraiva samIpavartipradeze matsyatayotpadyante, tadA teSAmajulAsaMkhyeyabhAgapamANAyAstejasazarIrAvagAhanAyAH saMbhavAt / athavA--kazciddevaH pUrvabhavasambandhinI manuSyastrI manuSyeNopabhuktAmupalabhya gADhAnurAgAdihAgatya tAM pariSvajate, pariSvajya ca tayA saha grAmyadharmamAcaran kadAcit svAyuHkSayaM prApnoti, jIvoM meM utpanna hote haiN| sanatkumAra Adi kalpoM ke deva to tiryaka paMcendriyoM meM athavA manuSyoM meM utpanna hote haiM ataH jaba aisI bAta hai to phira unake taijasazarIra kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kaise saMbhavita ho sakatI hai| uttara-jisa samaya sanatkumAra Adi kalpoM ke deva mandarAcala Adi kI puSkaraNiyoM meM jalAvagAha-jalakrIDA karate haiM usa samaya yadi unakI bhujyamAna Ayu samApta ho gaI hotI hai to ve vahIM para kisI samIpavartIpradeza meM matsya kI paryAya se utpanna ho jAte haiN| usa samaya unake taijasa zarIra kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| athavA koI deva apanI pUrvabhava kI manuSya strI ko kisI dUsare manuSya dvArA upabhukta hotI huI dekha karake usake pAsa jaba pUrvabhavIya gADha anurAga ke vazavartI hokara AtA hai aura AliGgana Adi pUrvaka usake sAtha kAmakeli meM rata ho jAtA hai aisI sthiti meM paDe hue usa deva kI yadi kadAcit bhujyamAna Ayu samApta utpanna thAya che. sanaskumAra Adi kalapanA devo to tiyapha paMcenidrAmAM athavA manuSyomAM utpanna thAya che. jo A pramANe vAta che to temanA taijasa zarIranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kevI rIte saMbhavI zake ? uttarajyAre sanaskumAra Adi kalpanA de madarAcala AdinI puSkaraNiyamAM jalakrIDA karatA hoya tyAre temane bhogavavAnuM AyuSya pUruM thaI jAya to teo tyAM ja koI samIpanA pradezamAM mAsyanI paryAye utpanna thaI jAya che. te samaye temanA taijasa zarIranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa thAya che. athavA koI deva pitAnA pUrvabhavanI manuSya strIne koI anya puruSa dvArA sevAtI joIne, pUrvabhavanA gADha anurAgane adhIna thaIne te strInI pAse jAya che ane AliMgana Adi sahita tenI sAthe kAmakriDAmAM lIna thaI jAya che. AvI sthitimAM rahela devanuM zrI samavAyAMga sUtra Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1000 samavAyA sUtra tadA sa tasyA garbhe pUrvapuruSoptavIrye samutpadyate. tadAnImapi tasyAjalAsaMkhyeya bhAgatejasazarIrAvagAhanAyAH saMbhavAt / tathA 'ukoseNaM' utkarpata: 'ahe jAva mahApAtAlANaM docetibhAge' adho yAvat mahApAtAlAnAM dvitIyastribhAgaH, 'tiriyaM jAva sayaMbhUramaNasamudde' tiryagyAvat svayaMbhUramaNasamudraH, 'uDDa jAva accuo kappo' urdhva yAvadacyutaH kalpaH / idamihAvagantavyam-sanatkumArAdi devAnAmanyadevasya nizrayA acyutakalpaM yAvadgamane bhavati, taijasazarIrAvagAhanA tAvatpramANA / na ca tatra vApyAdiSu matsyAH santi, tata ii tirya-manuSyeSu tairutpattavyam / tatra yadA sanatkumAradevo'nyadevasya nizrayA acyutakalpaM gato bhavati, tatra ca gataH san svAyuH kSayAt kAlaM kRtvA tiryasvayaMbhUramaNaparyante yadivA'dhaH pAtAlakalazAnAM dvitIye vibhAge vAyUdakayorutsaraNApasaraNabhAvini matsyAditayotpadyate, tadA bhavati ho jAve to vaha pUrvapuruSa ke vIrya se yukta usake garbha meM janma dhAraNa kara letA hai usa samaya usakI taijasa-zarIrAvagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa saMbhavita hotI hai| tathA-utkRSTa avagAhanA isa prakAra se haisanatkumAra Adi kalpa ke deva anyadevoM kI sahAyatA se acyuta kalpataka jAte haiM taba vahAM inake taijasa zarIra kI avagAhanA acyutakalpa pramANa hotI hai| vahAM para vAMpiyoM Adi meM matsya nahIM haiN| isaliye ve to paMcendriya tiryazcoM meM yA manuSyoM meM utpanna hote haiN| jisa samaya sanatkumAra kalpa kA deva kisI dUsare deva kI sahAyatA se acyutakalpa meM calA jAtA hai aura vahAM yadi unakI bhujyamAna Ayu samApta ho jAtI hai to vaha mara kara tiyaka svayaMbhUraNa samudra ke anta meM athavA adhaH pAtAla kalazoM ke dvitIya vibhAga meM matsya Adi kI paryAya se utpanna ho jAtA hai| devagatinuM AyuSya pUruM thAya to te pUrva puruSanA vIryathI yukta te strInA garbhamAM janma dhAraNa kare che. tyAre tenA tajasa zarIranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa saMbhavI zake che. te devAnI utkRSTa avaga hanA A pramANe chesanakumAra Adi kalpamAMnA deva anya devenI sahAyatAthI acuta ka95 sudhI jAya che. tyAre tyAM temanA tejasa zarIranI avagAhanA azrutakalpa pramANa thAya che. tyAM AgaLa vApIo vageremAM matsya hatAM nathI. tethI teo kAMte paMcendriya tirthaM comAM athavA manuSyamAM utpanna thAya che. jyAre sanakumAra Adi kalpanA de koI bIjA devenI sahAyatAthI azrutaka95mAM jAya che, ane tyAM temanuM devagatinuM AyuSya pUruM thaI jAya che te te marIne tiryaka svayaMbhUramaNa samudranA antamAM athavA adhaHpAtAlakalazenA bIjA tribhAgamAM matsya AdinI paryAye zrI samavAyAMga sUtra Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1001 bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam tasya tiryagadho vA yathoktakrameNa taijasazarIrAvagAhanA / 'evaM jAva sahassAradevassa' evaM yAvatsahasrAradevasya evam anena prakAreNaiva yAvata-sahasrAra devasyApi taijasazarIrAvagAhanA'vagantavyA, yAvacchandena-mAhendra-brahmaloka-lAntaka-mahAzukrade. vAnAmapi vaktavyatA vijJeyA / 'ANaya devassa NaM bhaMte' Anatadevasya khalu bhadanta ! 'mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya taijasazarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNattA' prajJaptA ? 'goyamA' he gautama ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhavAhalleNaM' zarIrapramANamAtrA viSkambhabAhalyena / 'AyAmeNaM' AyAmena 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAge' jaghanyato'gulasyAsaMkhyeyabhAgaH =arjulAsaMkhyeyabhAgapramANA jaghanyA tejasazarIrAvagAhanA / nanu AnatAdayodevA manuSyeSvevotpadyante, manupyAzca manuSyakSetreSveveti kathamAnatAdInAmarnulAsaMkhyeyabhAgapramANAtaijasazarIrAvagA. usa samaya usake tiryaka rUpa meM athavA adhorUpa meM yathoktakrama ke taijasa zarIra kI avagAhanA hotI hai| isI taraha se-sahasrAra kalpa ke devoM ke bhI tejasa zarIra kI avagAhanA jAnanI caahiye| yahAM yAvat zabda se mAhendra. brahmaloka, lAntaka aura mahAzukra ke devoM kA grahaNa huA hai| so inake taijasazarIra kI bhI avagAhanA isI prakAra se jAnanI cAhiye / he bhadaMta ! mAraNAMtikasamuddhAta se samavahata hue Anata deva ke tejasa zarIra ko avagAhanA kitanI bar3I hotI hai ? uttara-he gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA zarIra pramANa hotI hai tathA AyAma kI apekSA jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| zaMkA-AnatAdika deva manuSyoM meM hI utpanna hote haiM aura manuSya manuSyakSetra meM ho utpanna hote haiM, phira AnatAdika devoM kI taijsshriiraautpanna thaI jAya che. tyAre tenA tiryakrUpamAM athavA adharUpamAM AgaLa kahyA pramANenA kame tejasa zarIranI avagAhanA thAya che. sahasra raka95nA denA tejasa zarIranI avagAhanA paNa e ja pramANe samajavI. mAhedrA brahmaleka, lAntaka ane mahAzukra kalpamAnA tejasa zarIranI avagAhanA paNa e ja pramANe samajavAnI che. prazna--3 mahata! bhArati samuddhAtathI yuta mAnata 585nA vanA taijasa zarIranI avagAhanA keTalI moTI hoya che? uttara--he gautama! vinkaMbha ane bAhalyanI apekSAe zarIra pramANa hoya tathA AyAmanI apekSAe jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che. zaMkA-- Anata Adi kalpanA de manuSya gatimAM ja utpanna thAya che ane manuSya manuSyakSetramAM ja utpanana thAya che, te Anata AdinA devane taijasa zarI 126 zrI samavAyAMga sUtra Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1002 samavAyAGgasUtre hanA ? iticeducyate iha manuSyakSatre pUrvasabandhinI manuSyastriyaM manuSyeNopabhujyamAnAM kazcanAnatodevo'vadhijJAnato dRSTvA AsannamRtyutayA viparItasvabhAvatvAt , satvacaritavaicitryAt, karmagateracintyatvAt, kAmavRttimalinatvAcca samupajAtacittasaMkSobho gADhAnurAgAnmanudhyakSetramAgatya tAM pUrva dvAdazamuhUrtAbhyantare manuSyeNopabhukAM pariSvajya tayA saha grAmyadharmamAcaran kadAcitkAlaM kRtvA tasyAH striyogarbhapUrvapuruSoptavIrye manuSyatvenotpadyate, tadA tasya mAraNAntikasamuddhAtasamavahatasya taijasazarIrabagAhanA agula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kaise Apane kahI hai ? uttaramanuSyakSetra meM apanI pUrvabhava saMbaMdhinI manuSya strI ko avadhijJAna se kisI manuSya dvArA upabhukta hotI huI dekha karake koI Anata deva ki jisakI mRtyu nikaTa hai, jIvoM ke caritra kI vicitratA se svabhAva meM jisake viparItatA A gaI hai, karmoM kI gati acintya aura kAmavRtti kI malinatA ke kAraNa jisake citta meM kSobha utpanna ho gayA hai pUrvabhavIya gADha anu. rAga ke vazavartI hokara isa manuSyakSetra meM A jAve aura usa manuSyadvArA upabhukta strI ko 12 muhUrta ke bhItara 2 pahile AliGgana kara usake sAtha kAmakrIDA meM rata ho jAve, isa sthiti meM yadi usakA kadAcit maraNa ho jAtA hai to vaha usa strI ke garbha meM ki jisameM pahile usa puruSa kA vIrya paDa cukA hai manuSya kI paryAya se utpanna ho jAtA hai| usa samaya usake mAraNAMtika samuddhAta ke vaza se bahirnirgata taijasa zarIra kI avagAhanA ranI avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kevI rIte kahevAmAM Ave che? uttara--avadhijJAnanI madadathI potAnA pUrvabhavanI manuSya strIne koI manuSya dvArA sevAtI jeIne, Anata kalpamAne koI deva ke jenuM mRtyu najIka AvI pahoMcyuM che (devagatinuM AyuSya pUruM thavA AvyuM che), jIvenA cAritranA vicitratAthI jenA svabhAvamAM viparItatA AvI thaI che. karmonI acitya gati ane kAmavRttinI malinatAne ka raNe jenA cittamAM bha utpanna thaI gayo che, e te deva gADha anurAgane adhIna thaIne A manuSyakSetramAM Ave te purUSa dvArA sevita strIne bAra muhurta daramiyAna AliMgana Adi dvArA sevIne kAmakrIDAmAM rata thaI jAya ane e sthitimAM je tenuM kadApi maraNa thaI jAya te te deva te strInA garbhamAM jemAM pUrve anya purUSanuM vIrya dAkhala thaI cUkayuM che-manuSyanI paryAye utpanna thaI jAya che. te samaye tenA mAraNAMtika samudgha ta samaye tenA taijasa zarIranI avagAhanA 1-AsannamRtyutayA ityatroktaJca-"sattvAnAM caritaM citraM, vicitrAkarmaNAM gatiH / __ malinatvaM ca kAmAnAM, vRttiHparyaMntadAruNA ||1||iti| zrI samavAyAMga sUtra Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam 1003 syAGgulAsaMkhyeyabhAgaparimitA'vagAhanA saMbhavati, 'ukoseNaM' utkarSeNa 'jAva aholoiyagAmA' yAvat adholaukikagrAmAH, 'tiriyaM jAva maNussakhette' tiryag yAvanmanuSyakSetram, 'urdU jAva accuo kappo' urvayAvadacyutaH kalpastAvatpramANA utkRSTA taijasazarIrAvagAhanA 'evaM jAva AraNadevassa' evaM yAvat AraNa devasya, evama Anatasyeva yAvacchabdAta pANatadevasya, AraNadevasya ca taijasazarIrAvagAhanAviSayA sarvA'pi vaktavyatA vijnyeyaa| tathA-'accue devassa vi evaM ceva' acyuta devasyA'pyevameva-Anatadevava deva vijJeyam / 'NavaraM' vizeSastvayam-yatAnataprANatA''raNadevaktavyatAyA 'urdhvayAvadacyutaH kalpaH' ityuktam, atra tu 'uDDa jAva sagAI vimANAI' urcayAvatsvakAni vimAnAni-acyutadevAnAmutkRSTAtaijasazarIrAvagAhanA urdhvaM yAvatsva vimAnAni tAvatpramANeti vAcyam, iti yAvacchabdasaMgRhItAlApakavyAkhyA / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| utkRSTa avagAhanA adho loka saMbaMdhI prAmAdika pramANa hotI hai tiryagU meM manuSyakSetra pramANa hotI hai| isI taraha se AraNadeva ke aura prANatadeva ke, taijasazarIra kI avagAhanA saMbaMdhI vaktavyatA-kathana jAnanA caahiye| Anatadeva kI taraha hI yadyapi acyutadeva ke taijasa zarIra kI avagAhanA hai, parantu phira bhI isameM jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-Anata, prANata aura AraNadeva ke taijasa zarIra kI avagAhanA AyAma kI apekSA lekara utkRSTa rUpa se urdhva meM acyuta kalpapramANa kahI gaI hai paraMtu jo acyutadeva hai unake taijasazarIra kI avagAhanA urvameM apane2 vimAnapramANa kahI gaI hai| isa taraha 'egeMdiya teyasarIre' sUtra meM jo 'jAva' pada AyA hai usase saMgRhIta AlApakoM kI yahAM taka vyAkhyA kI gaI hai| aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa thAya che utkRSTa avagAhanA adhalaka saMbaMdhI grAmAdika pramANa thAya che, tiryagUmAM manuSyakSetra pramANa thAya che ane urvamAM ayuta ka95 pramANa thAya che. AraNa ane prANata denA tajasa zarIranI avagAhanAnuM svarUpa paNa e ja pramANe samajavuM. Anata devanA jevI ja acutanA denA tejasa zarIranI avagAhanA hoya che chatAM paNa temAM nIce pramANe viziSTatA che-Anata, prANata ane AraNanA denAtaijasa zarIranI utkRSTa avagAhanA AyAmanI apekSAe urvamAM acuta ka5pramANa kahI che, paNa ayuta ka5mAMnA devanA tejasa zarIranI avagAhanA umAM pitapotAnA vimAna pramANa kahI che A rIte "egediya teyasarIre" yA sUtrama re 'jAva' 56 mA che tenAthI aDa karAyela viSayenuM varNana ahIM sudhImAM karAyuM che. have bAra kalapanI upara je zrI samavAyAMga sUtra Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 samavAyAnasUtre ___ 'gevejjagadevassa NaM bhaMte !' greveyakadevasya khalu bhadanta ! 'mAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayassa' mAraNAntikasamuddhAtena samavahatasya 'teyAsarIrasya' taijasa. zarIrasya 'ke mahAliyA' kiM mahatI 'sarIrogAhaNA' zarIrAvagAhanA 'paNNattA' pajJaptA ? 'goyamA ! sarIrappamANamittA vikkhaMbhabAhalleNaM' he gautama ! zarIrama mANamAtrA viSkambhavAhalyena / 'AyAmeNa' AyAmena 'jahanneNaM' jaghanyataH 'ahe' adhaH 'vijAharaseDhIo' vidyAdharazreNayA traiveyakAnunarasurA bhagavadvandanAdikamapi tatrasthA eva kurvanti, tata ihAgamanAsaMbhavAda lAsaMkhyeyabhAgapramANA jaghanyA taijasazarIrAvagAhanA teSAM na saMbhavati, kintu yadAvaitAdayagatAsu vidyAdharazreNiSu samutpAte, tadA svasthAnAdArabhya adho yAvad vidyAdharazreNayastAvatpamANA teSAM ava bAraha kalpoM ke Upara meM jo nava graibeyaka haiM unameM nivAsa karane vAle devoM kI taijasazarIravagAhanA kitanI baDI hai isa viSaya ko sUtrakAra spaSTa karate haiM-he bhadaMta ! graiveyaka deva ke kI jaba ve mAraNAMtika samuddhAta-karate haiM taijasazarIra kI avagAhanA kitanI baDI hotI haiM ? uttarahe gautama ! viSkaMbha aura bAhalya kI apekSA to vaha zarIra pramANamAtra hai| aura AyAma kI apekSA taijasazarIra kI jaghanya avagAhanA svasthAna se nIce vidyAdharazreNipramANa hai| kyoM ki graiveyaka aura anuttara deva bhagavAna kI vandanA Adi kRtya bhI apane sthAna para rahate hue hI karate haiM ! isaliye yahAM unakA Agamana honA asaMbhava hai| ata:aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jaghanya avagAhanA taijasa zarIra kI unake nahIM hotI hai| kintu jaba ve vidyAdhara kI zreNiyoM meM ki jo vaitADhayaparvata para haiM nava veyako che temAM vasatAM devonA taijasa zarIranI avagAhanA keTalI moTI che te sUtrakAra batAve che. prazna-he bhadaMta ! mAraNAMtika samudaghAta karatI vakhate raiveyakanA denA taijasa zarIranI avagAhanA keTalI moTI hoya che? uttara-he gautama ! viSka ane bAhalyanI apekSAe to te zarIrapramANe ja hoya che. ane AyAmanI apekSAtaijasa zarIranI jaghanya avagAhanA svasthAnathI nIcenI vidyAdhara zreNI pramANa hoya che. kAraNa ke daiveyaka ane anuttara vimAnavAsI devo bhagavAnanI vaMdaNA Adi kRtye paNa pitAne sthAne rahIne ja kare che. tethI ahIM temanuM Agamana thavuM saMbhavita nathI. tethI temanA taijasazarIranI jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hotI nathI. paNa jyAre teo vaitADhaya parvata para vidyAdharanI zreNimAM utpanna thAya che zrI samavAyAMga sUtra Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1005 bhAvabodhinI TIkA. nArakAdInAmavagAhanAnirUpaNam taijasazarIrAvagAhanA bhavati / 'ukkoseNa' utkarSaNa 'jAva aholoiyagAmA' yAvad adholaukikagrAmAH tato'pyadhautpAdAsambhavAt 'tiriyaM jAva maNussakhette' tiryagyAvanmanuSyakSetram-tiryagamanuSyakSetraparyantaM taijasazarIrAvagAhanA / tataH paraM tiryagapi utpAdAbhAvAt / yadyapi hi vidyAdharA vidyAdharyazca nandIzvaraM yAvad gacchanti, pazcAt saMbhogamapi kurvanti, tathApi manuSyakSetrAtparato manuSyagarbhe notpadyante, tatastiryagyAvanmanuSyakSetramityuktam / 'ur3eM jAva sagAI vimANAI' udhvaM yAvatsvakAni vimAnAni=urdhva svavimAnaparyantaM taijasazarIrAvagAhanA / 'evaM jAva aNuttarokvAiyA' evaM yAvadanuttaropapAtikAH, evaM prathamagraiveyakavat zeSAaSTApi graibeya. kadevA vijJeyAH, yAvat anuttaropapAtika devAH, anuttaropapAtikadevaparyantamityarthaH, utpanna hote haiM usa samaya taijasazarIra kI avagAhanA apane sthAna se lekara nIce una zreNiyoM pramANa ho jAtI hai| tathA usakI utkRSTa avagAhanA adholaukika grAma pramANa haiN| kyoM ki unase bhI nIce unake utpAda kI asaMbhavatA hai| tiryakarUpa meM unake taijasazarIra kI avagAhanA manuSyakSetra pramANa hai| kyoM ki tiryakarUpa meM unakA utpAda manuSyakSetra se Age nahIM hotA hai| yadyapi vidyAdhara aura vidyAdhariyAM nandIzvara dvIpataka jAtI haiM, pIche vahAM ve saMbhoga bhI karatI haiN| to bhI manuSya kSetra se pare manuSyagarbha meM unakA utpAda nahIM hotA hai| isaliye tiryagrarUpa meM unake zarIra kI avagAhanA manuSya kSetrapramANa kahI hai| urdhva meM taijasazarIra kI avagAhanA apane2 vimAnoMtaka hai| isI taraha arthAt prathama graiveyaka kI taraha zeSa ATha graiveyaka devoM ke tathA pAMca anuttaropapAtika devoM ke bhI taijasa zarIra kI avagAhanA jaghanya aura utkRSTa AyAma kI tyAre temanA tejasa zarIranI avagAhanA potAnA sthAnathI laIne nIce te zreNiyo pramANa thAya che, nathA temanI utkRSTa avagAhanA adho laukika grAma pramANa che, kAraNa ke tenI nIce temanA utpAdananI saMbhavitatA nathI, tiyaMga rUpamAM temanA taijasa zarIranI avagAhanA manuSyakSetra pramANa che, kAraNa ke tiryakarUpamAM manuSyakSetrathI AgaLa temane utpAda thatuM nathI. jo ke vidyAdhara ane vidyAdharI naMdIzvara dvIpa sudhI jAya che, ane tyAM teo saMga paNa kare che. te paNa manuSyakSetramAM manuSya garbhamAM temane utpAda thato nathI. tethI tiryaMgarUpamAM temanA zarIranI avagAhanA manuSyakSetrapramANa kahI che. urvamAM taijasazarIranI avagAhanA potapotAnA vimAna sudhI che. pahelA raiveyakanI jema bIjAM ATha zaiveyakanA tathA anuttaropa pAtika devanA zrI samavAyAMga sUtra Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 samavAyAGgasUtre prathama graiveya kavaccheSASTagraiveyakANAM paJcAnuttaropapAtika devAnAmapi ca taijasazarIrA vagAhanA vijJeyA / ' evaM kammayasarIraM bhANiyacvaM' evaM karmajazarIraM bhaNitavyam= tejasa zarIravat kArmaNazarIramapi vijJeyam ||suu. 189 / / prANinAmavagAhanAmuktavA'vadhiM pratipAdayannAha -- mUlam -- bheyaMvisaya saMThANe. abhita bAhireyedesohI / ohissa buDDihANI, paDivaIce va paDivAI ||suu. 190 // apekSA jAnanA caahiye| tejasa zarIra kI taraha kArmaNa zarIra kI avagAhanA ke viSaya meM bhI yahI pUrvokta kathana lagA lenA cAhiye | sU0 189 // isa taraha jIvoM kI avagAhanA kA kathana karake aba sUtrakAra avadhijJAna kA kathana karate haiM zabdArtha - (bheya - visaya - saMThANe) bheda - viSaya - saMsthAnam-bheda avadhi jJAna kA bheda, viSaya - avadhijJAna kA viSaya, saMsthAna - avadhi jJAna kA saMsthAna, ( bhitara) Abhyantara :- avadhijJAna se prakAzita kSetra ke andara kauna jIva haiM?, (bAhire ya) bAhyazca - avadhijJAna ke bAhara kauna jIva hai, (desohI) dezAvadhi: - dezarUpa avadhijJAna, (ohissa buDarANI) avadhervaddhihAnI - avadhijJAna kI vRddhi aura hAni, tathA ( paDivAI ceva apaDivAI) pratipAtI caiva apratipAti pratipAtI avadhijJAna aura apratipAtI avadhijJAna yaha saba kahanA cAhiye | |sU0 190 // tejasa zarIranI AyAmanI apekSAe jadhanya ane utkRSTa avagAhanA samajavI. tejasa zarIranI jema kA`Nu zarIranI avagADunA khAkhatamAM paNa pUrNAMkata kathana samajavuMsU.1895 A pramANe prANIonI avagAhanAnuM varNana karIne have sUtrakAra adhi jJAna prathana pure che- zabdArtha - (bheya - visayasaMThANe) bheda - viSaya - saMsthAnam - avadhijJAnanA leha, vyvdhijnyaanne| viSaya, ane avadhijJAna saMsthAna, (abhitara) abhyantaraHavadhijJAnathI prAzita kSetramAM huyA yA bhve| che, (bAhireya) bAhyazca - ava vijJAnanA kSetranI mahAra yA yA vo che, (desoMhI) dezAvadhiH- deza3ya avadhijJAna,(ohissa burnaihANI) avadhervRddhihAnI - avadhijJAnanI vRddhi bhane hAnI, tathA paDivAI ce apaDivAI) pratipAtI caiva apratipAti pratipAtI avadhijJAna ane apratipAtI vizvajJAna te badhI khAkhatA kahevAvI joIe Asa. 190nI zrI samavAyAMga sUtra Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2007 bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam TIkA-'bheya' ityAdi-bheda1 viSaya2 saMsthAnam 3 Abhyantaro4 bAhyazca5 dezAvadhiH6 / avadheddhihAnI7 pratipAtI8 caivApratipAtI9 ca / / iticchaayaa| dvAragAtheyam / avadheH 'bheya' bhedaH-asau dvividhaH bhavapratyaya: kSAyopazamikazca / tatra bhavapratyayAvadhiH devanArakANAma, kSAyopazamikAvadhirmanuSyatirazvAm 1 / tathA avadheH 'visaya' viSayaH sa ca caturdhA-dravyakSetrakAlabhAvabhedAta, dravyato jaghanyena tejobhASayoragrahaNaprAyogyavargaNAparyantadravyANi jAnAti, utkarpataH paramANumArabhyAnantapradezaskandhaparyantaM sarvarUpidravyajAtaM jAnAti / kSetre jaghanyatA. 'GgulAsaMkhyeyabhAgaM jAnAti / utkarSato'saMkhyeyAni aloke lokamAtrANi khaNDAni TIkArtha--'bheyavisayasaMThANe' ityAdi / bheda,1, viSaya2, saMsthAna3, Abhyantara4, bAhya5, dezAvadhi6, avadhi kI vRddhi-aura hAnI7, pratipAtI aura apratipAtI8 ina adhikAroM ko lekara avadhijJAna kA pratipAdana sUtrakAra kareMge-avadhijJAna ke bheda bhavapratyaya aura kSAyopazamika ye do haiN| inameM bhavapratyaya avadhi deva aura nArakiyoM ke hotA hai| tathA kSAyopazamika avadhi manuSya aura tiyazco ke hotA hai| viSaya avadhijJAna kA dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke bheda se cAra prakAra kA hai-dravya kI apekSA abadhijJAna jaghanyarUpa meM tejo vargaNA aura bhASAvargaNA kI agrahaNaprAyogya jo vargaNAe~ haiM tAtparya dravyoM ko jAnatA / aura utkRSTarUpa meM paramANu se lekara anantapradezavAle skandhoMtaka samastarUpI dravyoM ko jAnatA hai| kSetra kI apekSA avadhijJAna jaghanya se aMgula ke asaMkhyAta bhAga pramANa kSetra ko jAnatA hai aura TIkArtha-"bheya visaya saMThANe" ityAdi-(1) leha, (2) vi55, (3) saMsthAna, (4) mAlyanta2, (5) mA, (6) dezAvadhi (7) madhinI vRddhi bhane hAnI, ane (8) pratipAtI ane apratipAtI e ATha adhikArIne anulakSIne avavijJAnanuM pratipAdana sUtrakAra karaze-avadhijJAnanA be bheda che-bhavapratyaya ane kSAyo. pazamika bhavapratyaya avadhijJAna deve ane nArakIone hoya che. kSapazamika avadhijJAna manuSya ane tiyAne thAya che. avadhijJAnane viSaya dravya, kSetra, kALa ane bhAvanA bhedathI cAra prakAra che. dravyanI apekSAe avadhijJAna jaghanyarUpe ochAmAM ochuM) tejovalgaNa ane bhASAvarganI agrahaNaprAgya je vagaNAo che tyAM sudhInA dravyane jANe che. ane utkRSTarUpe (vadhAremAM vadhAre) paramANuthI laIne ananta pradezavALA skandho sudhInA samasta rUpI dravyone jANe che. kSetranI apekSAe avadhijJAna jaghanyarUpe aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgapramANa kSetrane jANe che ane zrI samavAyAMga sUtra Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1008 samavAyAGgasUtre jAnAti / kAlaM jaghanyataH AvalikAyA asaMkhyeyabhAgamatItamanAgataM ca jAnAti, utkarSataH saMkhyAtItA utsarpaNyavasarpiNIrjAnAti, bhAvato jaghanyataH pratyekadravyasya caturo varNagandhAdIna utkarSattaH pratidravyamasaMkhye yAna - sarvadravyApekSayA tvanantAna varNAdIna jAnAtira / 'saMThANe' sasthAnam avadhervAcyam, yathA-nArakANAM tamAkAro'vadhiH, palyAkAro bhavanapatInAM, paTahAkAro vyantarANAm, jhalluryAkAro jyotiSkANAM, mRdaGgAkAraH kalpopapAtikAnAm, kusumAvali viracitazikharacaGgaryAkArau greveyakANAM, kanyAcolakasaMsthAno'rthAt lokanAlyAkRtiko'vadhiranuttara devA utkRSTa se aloka meM asaMkhyAta loka khaMDoM ko jAnatA dekhatA hai| kAla kI apekSA - avadhijJAna jaghanya se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa atIta anAgata kAla ko jAnatA hai aura utkRSTa se asaMkhyAta utsarpiNI aura avasarpiNIkAla ko jAnatA hai| bhAva kI apekSA - jaghanya se pratyeka dravya ke cAra varNa gaMdha rasa aurasparza ko aura utkRSTa se pratadravya ke asaMkhyAta varNAdikoM ko, tathA dravya ke anaMta varNAdikoM ko jAnatA hai| saMsthAna kI apekSA nArakiyoM kA avadhijJAna tapra - (choTI naukA) ke AkAra kA hotA hai, bhavanapatiyoM kA avadhijJAna palya ke AkAra kA hotA hai, vyantaroM kA avadhijJAna paTaha ke AkAra kA hotA hai, jyotiSka devoM kA avadhijJAna jhallarI ke AkAra kA hotA hai, kalpopapAtika devoM kA avadhi jJAna mRdaGga ke AkAra kA hotA hai, graiveyaka ke devoM kA avadhijJAna kusumAli se viracita zikhara vAlI caMgerI ke AkAra kA hotA hai| anuttaradevoM ke avadhijJAna loka nAlI ke AkAra kA hotA hai| tathA tiryaca aura manuSyoM utkRSTarUpe aleAkamA asaMkhyAta lAkakhaDAne joI zake che. kALanI apekSAe ava. vijJAna jaghanyarUpe AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgapramANu bhuta ane bhaviSyakALane jANe che ane utkRSTarUpe asa...khyAta utsarpiNI kALane jANe che. bhAvanI apekSAe avadhijJAna jaghanyarUpe pratyeka dravyanAM vaNu, gaMdha. rasa ane spane jANe che ane utkRSTarUpe pratyeka dravyanA asa`khyAta varNAdikAne, tathA save byAnA anata varNIhimene lAge che. saMsthAnanI apekSA nAraDIyo avadhijJAna tapra-nAnI nauDA - nA AkAranuM hoya che, bhavanapatiyenuM avidhajJAna palyanA AkAranuM hoya che. vyataranuM avadhijJAna paTahanA AkAranuM hoya che, jyAtiSTha devenu avadhijJAna jhallarI (jhAlara)nA AkAranuM hoya che. kalpApapAtikadevAnu avadhijJAna mRdaMgamAM AkAranuM hoya che. traiveyaka vimAnAmAnAM devAnuM avidhajJAna kusumAvalimAMthI banAvelI zikharavALI caMgerI (TApalI)nA AkAranu hoya che. anuttara devAnu` avadhijJAna leAkanAlInA zrI samavAyAMga sUtra Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1009 bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam nAm / tathA tiyaGamanuSyANAM naanaasNsthaano'vdhiH3| tathA 'abhitara Abhyantara:avadhijJAnaprakAzitakSetrasyAbhyantare ke jIvA bhavanti ? iti vAcyam 4 / tathA 'vAhireyaM' bAhyazva avadhikSetrasya bAhyAH ke bhavantI ? tivAcyam / nArakadevatirthaGkarAtiriktA jIvA bAhyAvadhayo'bhyantarAvadhayazca bhavanti 5 / tathA-'desohI' dezA. vadhiH -avadhiprakAzyavastuno deshprkaashiiavdhirdeshaavdhiH| sa keSAM bhavatIti vAcyam / tadviparItaH sarvAvadhiH / tatra manuSyANAmubhayam, anyeSAM dezAvadhireva / sarvAvadhirhi kevalajJAnalAbhapratyAsattAvevotpadyate iti6| tathA-'ohissa vuhiANI' avadheTa ddhihAnI vAcye / tatra tiryamanuSyANAM vardhamAnohIyamAnazcAvadhirbhavati / kA avadhijJAna nAnA prakAra kA hotA hai| avadhijJAna se prakAzita kSetra ke bhItara meM kauna2 se jIva hote haiM-tathA avadhi kSetra ke bAhara kauna2 se jIva hote haiM isa viSaya kA vicAra Abhyantara aura bAhya adhikAra meMkiyA gayA hai| inameM yaha kahA gayA hai ki nAraka, deva, aura tIrthakara inase atirikta jIva avadhijJAna se bAhara bhI hote hai aura avadhijJAna ke bhItara bhI hote haiN| avadhijJAna ke dvArA prakAzya vastu kA ekadeza prakAza karane vAlA avadhijJAna dezAvadhi kahalAtA hai tathA isase viparIta jo avadhijJAna hotA hai vaha sarvAvadhijJAna hai| inameM manuSyoM ke donoM prakAra kA avadhijJAna hotA hai| avaziSTa jIvoM ke dezAvadhi hI hotA hai| sarvAvadhi unhIM jIvoM ke hotA hai ki jinake kevalajJAna kI utpatti hone vAlI hai| avadhijJAna kI hAni vRddhi kA nAma avadhi kI hAnivRddhi hai| inameM tiyazca aura manuSyoM ke vardhamAna aura hIyamAna donoM sthiti kA avadhijJAna hotA AkAranuM heya che, tathA tirya ce ane manuSyanuM avadhijJAna vividha AkAranuM hoya che. avadhijJAnathI prakAzita kSetranI aMdara kyAM kyAM ja hoya che tathA avadhikSetranI bahAra kayAM kyAM ja hoya che te viSaya saMbaMdhI vicAra abhyantara ane bAhya adhikAramAM karavAmAM Avyo che temAM ema kahyuM che ke nAraka, deva ane tIrthakara sivAyanA cha avadhijJAnathI bahAra paNa hoya che ane avadhijJAnanI aMdara paNa hoya che. avadhijJAna dvArA prakAzya vastune eka deza prakAzita karanAra avardhijJAnane dezAvadhi kahe che tathA tenAthI viparIta je avadhijJAna che tene sarvAvadhijJAna kahe che. manuSyane te baMne prakAranAM avadhijJAna thAya che. paNa bAkInA jIne dezAvadhi ja avadhijJAna thAya che je jIvone kevaLajJAnanI utpatti thavAnI hoya che te ane sarvAvadhi prakAranuM avadhijJAna thAya che. avadhijJAnanI hAnivRddhinuM nAma avadhinI hAnivRddhi che. tiya ce ane 127 zrI samavAyAMga sUtra Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 samavAyAGgasUtre zeSANAM yathAvasthita eva / tatra vardhamAno'GgulAsaMkhyeyabhAgAd bahubahutaraM sampadyamAno bhavati / hIyamAnazca bahubahutarapramANAt arjulAsaMkhyeyabhAgapramANo bhvti| tathA-'paDivAI' pratipAtI 'ceva' cava 'apaDivAI' apratipAtI ca-pratipAtI apratipAtI caavdhirvaacyH| tatrotkarSataH sakalalokavedIpatipAti bhavati 8 // tadadhikavedI apratipAdI bhavati 9 / tatra bhavapratyayojanmAvadhi nai pratipatati / tathA kSAyopazamiko'vadhivividho'pi bhavati ||suu. 190 // etadeva darzayati-'kaivihANaM bhaMte ! zrohI' ityAdi __ mUlam-kaivihA NaM bhaMte ! ohI paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA bhavapaJcaie ya khaovasamie / evaM savvaM ohipayaM bhANiyavvaM / sIyA ya davvasarIra sAtA tahaveyaNA bhave dukkhA |abbhuvgmuvkhai| avaziSTa deva aura nArakiyoM ke yathAvasthita avadhijJAna hI hotA hai| jo vardhamAna avadhijJAna hotA hai vaha aMgula ke asaMkhyAta veM bhAga se varvita hotA huA bahu bahutara rUpa meM baDhatA hai| tathA jo hIyamAna avadhijJAna hotA hai vaha bahu bahutara rUpa meM kama hotA huA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa raha jAtA hai| utkRSTarUpa meM samastaloka ko jAnane vAlA avadhijJAna pratipAtI hotA hai aura isase jo adhikavedI hotA hai vaha apratipAtI hai| jo avadhijJAna deva aura nArakiyoM ko hotA hai ki jise bhavapratyaya avadhi kahate haiM vaha pratipAtI nahIM hotA hai| tathA jo kSAyopazamanimittaka avadhijJAna hotA hai vaha pratipAtI evaM apratipAtI donoM prakAra kA hotA hai |sU0 190 // manuSya ne vardhamAna ane hIyamAna, e banne prakAranuM avadhijJAna thAya che bAkInA deva ane nArakIone yathAvasthita vRddhi ke hAnirahita) avadhijJAna thAya che. vardhamAna avadhijJAna aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgathI vadhatuM vadhatuM adhika ane adhikatara pramANamAM vadhatuM jAya che. tathA hIyamAna avadhijJAna adhika ane adhikatara pramANamAM ghaTatuM ghaTatuM aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa bAkI rahe che. utkRSTarUpe samastalokane jANanAra avadhijJAnane pratipAtI avadhijJAna kahe che ane tenA karatAM je adhikavedI avadhijJAna hoya che tene apratipAtI kahe che. deva ane nArakIone bhavapratyaya nAmanuM je avadhijJAna thAya che te pratipAtI hotuM nathI. tathA je kSAye pazamanimittaka avadhijJAna hoya che te pratipAtI apratipAtI e banne prakAranuM hoya che. sU19 zrI samavAyAMga sUtra Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam 1011 miyA NiyA ya aNiyA ya NAyavvA ||1|| neraiyANaM bhaMte! kiM sIyaM veNaM veyaMti, usiNaM veyaNaveyaMti, sIosiNaM veyaNaM veyaMti, goyamA ! neraiyA0 evaM caiva veyaNAyaM bhANiyavvaM / kai NaM bhaMte! lesAo paNNattAo ? goyamA ! cha lesAo paNNattAo, taM jahA- kiNhA nIlA kAU teU pahA sukkA / evaM lesApayaM bhANiyavvaM / anaMtarA ya AhAre, AhArAbhogaNAi ya / poggalA neva jANaMti, ajjhavasANe ya sammatte // neraiyANaM bhaMte ! anaMtarAhArA tao NivattaNayA tao pariyAiyaNayA tao pariNAmamaraNayAya tao pariyAraNayA tao pacchA vikuvvaNayA / haMtA goyamA ! evaM AhArapayaM bhANiyavvaM // sU. 191 // TIkA -- 'kaivihANaM' ityAdi - ' kaivihA NaM bhaMte!' katividhAH khalu bhadanta ! 'ohI' avadhiH 'paNNattA' prajJaptAH ? 'goyamA' he gautama ! duvihA paNNattA' dvividhAH prajJaptAH 'bhavapaccaie ya khaovasamie ya' bhavapratyayikazcakSAyopazamikazca / 'evaM savvaM ohipayaM bhANiyacvaM' evaM sarvamavadhipadaM bhaNitavyam / ava sUtrakAra avadhijJAna kitane prakAra kA hotA hai yaha viSaya kahate haiM zabdArtha : - ( kai vihANaM bhaMte ) kati vidhAH khalu bhadanta ! - he bhadaMta ! kitane prakAra kA ( ohI) avadhiH - avadhijJAna (paNNattA) prajJaptAH - kahA gayA he (gomA ! -- duvihA paNNattA) he gautama! dvividhAH prajJaptAH - he gautama ! avadhijJAna do prakAra kA kahA gayA hai| (bhavapaccaie ya khaovasamie) bhavapratyAyikazca kSAyopazabhikazca bhavapratyadhika, kSAyopazamika (evaM savvaM ohipayaM bhANiyavvaM) evaM sarvamavadhipadaM bhaNitavyam - yahAM para prajJApanA sUtra kA samasta have sUtrakAra e viSayanuM spaSTIkaraNa kare che ke avadhijJAna keTalA prakAranuM che. hAya zabdArtha - - ( kaivihANaM bhaMte ) katividhAH khalu bhadanta ! De lahaMta DeTasA * (ohI) avadhiH - avadhijJAna (paNNattA) prajJaptA :- 1dhuM che ? (goyamA ! gfazi qai) e ma$? ! fafaui: 9gar:-e silan ! u using' sy't. (rayase ya khaovasamie) bhavapratyayikazca kSAyopazamikaJca - (1) lapatratyayi bhane (2) kSAyopazami ( evaM savvaM ohipayaM bhANiyAM) evaM sarvamava zrI samavAyAMga sUtra Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1012 atra prajJApanAyAstrayastriMzattamaM padaM sarvamabhidhAtavyam / vedanAsvarUpamAha-"sIyA ya davvasArIrasAtAta haveyaNAbhave dukkhA | anvagamuvakkamiyA NIyA ya aNiyA ya NAyavvA" || iti / chAyA - zItA ca dravyazArIra sAtA tathA vedanA bhavedaduHkhA / Abhyupagamapakramarit nidA ca anidA ca jJAtavyA / iti / dvAragAtheyam / tatra 'sIyA ya' zItA ca, atra 'ca' zabda ullikhito'sti, tenAnuktA api saMgrAhyAH / tatastisrovedanA vijJeyAH - zItA, uSNA, zItoSNA ca / tAsu nArakajIvAH zItAmuSNAM ca vedanAM, vedayanti, apare punastrividhAmapi | 1 | 'davva' dravyam, atra dravyazabdasyopalakSaNatvena dravyAdibhedena caturvidhA vedanA grAhyA / tatra pudgaladravyasaMbandhAt yA vedanA samutpadyate sA dravyavedanA / tathA - nArakAdyupapAtakSetra saMbandhajanyA vedanA kSetravedanA, nArakAdyAyuSya rUpakAla saMbandhajanyA vedanA kAlavedanA, evaM vedanIyakarmodayajanyAvedanA bhAvavedanA |2| tathA-- punaH 'sArIra ' zArIrI - upalakSaNAt - zArIrikI, mAnasikI, zArIrika mAnasikI cedi trividhA teMtIsa 33 vAM pada kahanA cAhiye aba sUtrakAra vedanA kA svarUpa kahate haiM"sIyA ya davva sArIra sAtA taha veyaNA bhave dukkhA / abhuvagamuvakkamiyA NIyA ya aNiyA ya NAyavvA" / samavAyAGgasUtre chAyA - zItA ca dravya zArIra sAtA tathA vedanA bhaved duHkhA / abhyupagamapakramikyau nidA ca anidA ca jJAtavyA // ( sIyA ya) zItA, ca-zIta, ca zabda se uSNa aura zItoSNa, aise tIna prakAra kI vedanA kahI gaI hai tathA (davva) dravya vedanA - upalakSaNa se kSetravedanA, kAlavedanA, aura bhAvavedanA, isa prakAra vedanA cAra prakAra kI hotA hai| (sArIra) zArIra zArIrika vedanA, upalakSaNa se mAnasika vedanA aura zArIrikavipadaM bhaNitavyam - hIM prajJApanAnuM sAdhu 33 tetrIsa yaha hevu lehayye. have sUtrakAra vedanAnuM svarUpa kahe che- "sIyA ya davvasArIrasAtAtaha veyaNA bhave dukkhA | agbhuvamuvakamiyA NIyA ya aNiyA ya NAyavvA / / " chAyA - zItA ca dravyazArIra sAtA tathA vedanAbhaved duHkhA / Abhyupagamapakramikyau nidA ca anidA ca jJAtavyA // ( sIyA ya) zItA ca zIta bhane ca zamhathI uSNu bhane zItoSNu, meNa aThAranI vehanA uDDI che. ( davva) dravya - dravya behanA - upalakSaNathI kSetravehanA, AjavedanA sane lAvavehanA, me thAra prahAranI behanA hoya che. ( sArIra ) zArIra - zArIri vedanA ane upalakSaNathI mAnasika vedanA ane zarIramAnasika vedanA, e rIte traNa zrI samavAyAMga sUtra Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam 1013 vedanA: / tatra saMjJipaJcendriyAH sarve jIvAstistro'pi vedanA vedayanti / itare jIvAH punarekA zArIrika vedanAmeva vedayanti / tathA -- 'sAyA' sAtA vedanA, iyamapi trividhA sAtA, asAtA, sAtA'sAtA ca / tatra sarve jIvA strividhAmapi vedanAM vedayanti 'taha vayaNA bhave dukkhA' tathA vedanAbhaveduHkhA, iyamapi sukhAduHkhAsukhadukhAtmikAyAstrividhavedanAyAupalakSikA / tatra sarve jIvAH sukhaduHkhAM sukha duHkhAM trividhAmapi vedanAmanubhavanti / sAtAsAtayoH sukhaduHkhayozcAyaM vizeSa:sAtAsAte krameNodayaprAptAvedanIya karmapudgalAnubhavalakSaNe, sukhaduHkhe tu pareNa udImAvedanIya karmAnubhavalakSaNe / tathA - 'abbhuvagamuvakkamiya Abhyupagamaupakrami kyau - AbhyupagamikI aupakramikI ca dvividhA vedanA, tatra - AbhyupagamikIM vedanAM svayaM saMprApya vedayanti jIvAH / yathA - sAdhavaH ziroluJcanabrahmacaryAdikAM vedayanti / dvitIyAmapakramikoM vedanAM svayamudIrNAmudIraNAkaraNena vA udaye samAgatAM vedayanti jIvAH / tatra paJcendriya tiryaGmanuSyA dvividhAmapi vedayanti, apare punaraupakramikI meva | tathA - 'NiyA ceva aNiyAe' nidA caiva anidA / tatra-nitarAM dyati khaNDa yati mAnasika vedanA, isaprakAra vedanA tIna prakAra kI hotI hai| (sAtha) zAta. zAta vedanA - upalakSaNa se azAta vedanA aura zAtAzAtavedanA, aise tIna prakAra kI vedanA hotI hai| (taha veyaNA bhave dukkhA) tathA vedanA bhave duHkhA - tathA duHkhavedanA, yahAM madhyapada lene se AsapAsa ke do-padoM kA grahaNa hotA hai. isase sukhavedanA duHkhavedanA, sukhaduHkhavedanA, aise tIna prakAra kI vedanA hotI hai (abhuvagamuvaka miyA) Abhyupagami kI, aupakramikI - AbhyupagamikI- svayaM svIkAra karake vedanA kA anubhava karanA, aupakramikI - svayaM udaya meM AI huI athavA udIraNA karake udaya meM lAI gaI vedanA kA anubhava karanA isa prakAra do prakAra kI vedanA hotI hai| ( NIyA ya aNiyA ya NAyavvA) nidA ca anidA ca jJAtavyA nidA vedanA prabhAranI vehanA hoya che. ( sAtha) zAta - zAtavehanA, mane upalakSaNuthI azAtaveddanA ane zAtAzAtAveddanA, senA prahAranI behanA hoya che (taha veyaNA bhave dukkhA) tathA vedanA bhave duHkhA - tathA du:mavedanA, sahIM madhyama yaha sevAthI AsapAsanA e pada grahaNa thAya che, tethI sukhavedanA, duHkhavedanA ane sukhaduHkhavedanA, e traNa aAranI vehanA thAya che. (anbhuvagamuvakamiyA) abhyupagamikI, aupkrmikiiAlyupagamikI vedanA-jAte ja vaheArI laine vedanAnA anubhava karavA, aupakramikI vedanA-svaca udayamAM AvelI athavA udIraNA karIne udayamAM lavAyela vedanAnA anulava 42vo, yA rIte me ahAranI behanA hoya che. (NIyA ya aNiyA ya zrI samavAyAMga sUtra Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1014 samavAyAGgamUtra cittasamAdhimiti nidA=AbhogavatI vedanA, anidA-anAbhogavatAvedanA / tatra saMjJina ubhayAM vedanAM vedayanti, asaMjJinaH punaranidAM vedanAmeva vedayanti / etad dvAravivaraNAyAha-'neraiyANaM' ityAdi-'neraiyANaM bhaMte !' nairayikAH khalu bhadanta! 'ki sIyaM veyaNaM veyaMti, usiNaM veyaNaM veyaMti, sIosiNaM veyaNaM veyaMti' kiM zItAM vedanAM vedayanti, uSNAM vedanAM vedayanti, zItoSNAM vedanAM vA vedayanti ? 'goyamA ! neraiyA0' he gautama ! nairayikAH zItAm uSNAM ca dvividhAM vedanAM vaha hotI hai jo jAna karake bhogI jAya, anidA vedanA vaha hotI hai jo anajAnapane se bhogI jAya, isa taraha do prakAra kI vedanA hotI hai| aise vedanA ke saba vIsa20 bheda hote haiN| ve saMkSepase isa prakAra hai-zIta, uSNa, zItoSNa 3 tathA dravyavedanA, kSetravedanA, kAlabedanA, bhAvavedanA7 zArIrikavedanA, mAnasikavedanA, zArIrikamAnasikavedanA10 tathA zAtavedanA, azAtavedanA, zAtAzAtavedanA13 duHkhavedanA, sukhavedanA, sukhaduHkhavedanA16 abhyupagAmikI, aura aupakramikI 18 evaM nidA aura anidA 20 isa prakArase vIsa bheda hote hai / (neraiyANaM bhaMte! kiM sIyaM veyaNaM-veyaMti, usiNaM veyaNaM veyaMti, sIosiNaM veyaNaM veyaMti) nairayikAH khala bhadanta : kiM zItAM vedanAM vedayanti, uSNAM vedanAM vedayanti, zItoSNAM vedanAM vedayanti ?-he bhadaMta ! nAraka jIva kaunasI vedanA ko bhogate haiM-kyA zIta vedanA ko bhogate haiM, yA uSNavedanA ko bhogate haiM athavA zItoSNavedanAko bhogate haiM ? uttara-(goyamA!neraiyA0) he gautama ! nairayikA:-he nidA ca anidAca jJAtavyA-nihAvenA-re melas bAya che te vehanAne nidAvedanA kahe che. ane aNajANapaNe je vedanA bhogavAya che te vedanAne "anidA vedanA" kahe che, A rIte be prakAranI vedanA hoya che. A rIte vedanAnA kula vIsa (20) le 5 cha. te sapathI mA zata cha-zIta, SY, zItA 3 tathA dra0yavedanA, kSetravedanA,kAla vedanA, bhAvadanA 7 tathA zArIrikavedanA, mAnasikavedanA, zArIrikamAnasikavedanA 10 zAtavedanA, azAtavedanA, zAtAzAtavedanA 13 duHkhavedanA, sukhavedanA sukhaduHkhavedanA 16 abhyapagAmikI ane aupakamikI 18ane nidA tathA anidA A zate vIsa le thAya che.(neraiyANaM bhaMte ! kiM sIyaM veyaNaM vayati, usiNaM veyaNaM veyaMti, sIosiNaM veyaNaM vayaMti ?) nairayikAH khalu bhadanta ! kiM zItAM vedanAM vedayanti, uSNAM vedanAM vedayanti, zItoSNAM vedanAM vedayanti ? he bhadanta ! nArakI jIve zItavedanAne bhegave che ke uSNavedanAne bhegave cha ? : zIta vanAni sAgave cha ? uttara--( goyamA! neraiyA ) zrI samavAyAMga sUtra Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam 1015 vedayanti na tu zItoSNAm / 'evaM ceva' evameva-anena prakAreNaivopakramya sarva 'veyaNApayaM' vedanApadaM-prajJApanAyAH paJcatriMzattamaM padaM 'bhANiyanvaM' bhaNitavyam / vedanAyAlezyAvatvena vedanAprarUpaNAnantara lezyAM prarUpayati='kaiNaM bhaMte ! lesAno paNNattAo' kati khalu bhadanta ! lezyAH prajJaptAH? 'goyamA !' he gautama ! 'chalesAo paNattAo' SaDlezyAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'kiNhAnIlAkAUteUpamhAsukkA' kRSNA-nIlA-kApotA tejasI-padmA-zuklA / 'evaM lesApayaM bhANiyavvaM' evaM lezyApadaM-prajJApanAyAH saptadazaM lezyApadaM bhaNitavyam / kRSNAdika gautama ! nAraka jIva zItabedanA aura uSNavedanA ina do vedanAoM ko bhogate haiM, parantu zItoSNavedanA ko nahIM bhogate haiN| (evaM ceva veyaNApayaM bhANi yavvaM) evameva vedanApadaM bhaNitavyam-isI taraha upakrama (prAramma) karake sabhI vedanA pada arthAt prajJApanA sUtra ke paitIsavAM pada kahanA caahie| vedanA lezyAo se yukta hotI hai| isaliye vedanA kI prarUpaNA ke bAda aba sUtrakAra lezyA kI prarUpaNA karate haiM (kaiNaM bhaMte ! lesAo paNNattAo) kati khala bhadanta ! lezyAH prajJaptA:-he bhadaMta! lezyA kitane prakAra kA hai? (goyamA! cha lesAo-paNNattAo)he gautama! SaDlezyAH prajJaptA:uttara-gautama ! lezyA cha prakAra kI hai| (taM jahA) tadyathA-ve prakAra ye haiM (kiNhA nIlA kAU teU pamhA sukkA) kRSNA nIlA kApotA taijasI padmA zuklA-kRSNalezyA1, nIlalezyA2, kApotalezyA3, tejolezyA4 padmalezyA5 aura shuklleshyaa6| (evaM lesApayaM bhANiyavyaM) evaM lezyApadaM bhaNitavyamhe gautama ! nairayikAH--- gautama! nA24I vo zItavana mana SnAne lAgave che, 59] zItavedanAne mAtA nathI. (evaM ceva veyaNA payaM bhANiyabvaM) evameva vedanApadaM bhnnitvym-2|| pramANe 23mAta zene saghaLAM vedanA padanuM varNana thavuM joIe-eTale ke prajJApanA sUtranA pAMtrIsamApadanuM kathana thavuM joIe. vedanA lezyAothI yukta hoya che. tethI vedanAnI prarUpaNa karIne sUtra42 sezyAmAnI 535 / / 42 che--(kai NaM bhaMte ! lesAo paNNattAo ?) kati khala bhadanta! lezyAH prajJaptAH ?-mata! vezyAma prAranI 44 cha ? (goyamA ! cha lesAo paNNattAo) he gautama!Sai lezyAH prajJaptAHhai gautama! azyA 7 prA2nI che. (taM jahA) tadyathA-te // 2 // // pramANe cha(kiNhA nIlA kAU teU pamhAsukA) kRSNA, nIlA, kApotA,taijasI,padmA, zuklA(1) 4ozyA, (2) nAsozyA, (3) potozyA, (4) tenasezyA, (5) 5ozyAM bhane (6) zusozyA. (evaM lesApayaM bhANi yavvaM) evaM lezyApadaM bhaNitavyam zrI samavAyAMga sUtra Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1016 samavAyAGgasUtre lezyAvanta eva jIvA AhAra kurvantItyata AhAraMprarUpayati-'anaMtarA ya AhAre' AhArAbhogaNA iy| poggalAneva jANaMti, ajjhavasANe ya samatte // 1 // anantarAzcAhAre, AhArAbhogatA iti / pudgalAnnaiva jAnanti, adhyavasAnaM ca samyaktvam / iticchAyA / dvAragAtheyam / 'aNaMtarA ya AhAre' anantarAzca AhAre AhAraviSaye antaravarjitA ityarthaH tathA 'AhArAbhogaNA iya' AhA. rAbhogatA iti AhArasyAbhogatA, itivacanAdanAbhogatA'pi vijJeyA / tathA 'poggalAneva jANaMti' pudgalAnnaiva jAnanti, evakArAt na pazyantIti caturbhaGgI suucitaa| tathA-'ajjhavasANeya saMmatte' adhyavasAnaM samyaktavaM ca vAcyamiti / tatra prathamadvArArthamAha-'neraiyANaM bhaMte !' nairayikAH khalu bhadanta ! 'aNaMtarAhArA' isa taraha se lezyA kA khulAzA prajJApanA ke satrahaveM pada se samajhanA caahiye| kRSNAdi lezyAoM vAle jIva hI AhAra karate haiM-isa abhiprAya se sUtrakAra aba AhAra kI prarUpaNA karate haiM-- anaMtarA ya ahAre, AhArAbhogaNA iy'| poggalAneva jANaMti ajjhavasANe ya sattame " // 1 // chAyA-anantarAzcAhAre AhArAbhogatA iti / pudgalAneva jAnanti, adhyavasAnaM ca samyaktavam // 1 // yaha dvAragAthA hai-isakA tAtparya isa prakAra se hai anantarAhAra, AhArAbhogatA, AhArAnAbhogatA tathA pudugaloM kA nahIM jAnanA nahIM dekhanA / isaprakAra se isa gAthA dvArA yaha caturbhaGgI pradarzita kI gaI hai| tathA adhyavasAna aura samyaktava ye do aura kahe gaye haiM aba prathama dvAra ko khulAzA karate haiM (neraiyANaM bhaMte! nairayikAH khalu bhadaMta !-nairayika A rIte lezyAonuM spaSTIkaraNa prajJApanA sUtranA 17mAM padathI samajI levuM. kRSNAdi lezyAovALA jIvo ja AhAra kare che-te kAraNe have sUtrakAra AhAranI prarUpaNA kare che- 'anaMtarA ya AhArAbhogaNA iya / poggalAneva jANaMti, ajjhavasANe ya sattame // 1 // chAyA-anantarAzcAhAre AhArAbhogatA iti| pudagalAnneva, jAnanti, adhyavasAnaM ca samyaktvama // 1 // A dvAragAthA che-tenuM tAtparya A pramANe che-anantarAhAra, AhArAbhagatA, AhArAnAbhogatA, tathA pudgalone jovA nahI. ane jANavA nahI. A rIte A gAthA dvArA te cAra bhaMgI pradarzita karavAmAM AvI che, tathA adhyavasAna ane samyakatva e jIon dvA2 mtaa0|| cha. ve paDhal dvArane mulAse 42 cha-(neraiyANaM bhaMte !) zrI samavAyAMga sUtra Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam 1017 anantarAhArAH upapAtakSetramAptisamaye evAhArayantItyarthaH, 'tao nivvattaNayA' tato nivartanatA-tataH zarIraM nivartayantItyarthaH, 'tao pariyAiyaNayA' tataH paryAdAnatA tato'GgopAGgaM nigRhNantItyarthaH, 'tao pariNAmaNayA' tataH pariNAmanatA indriyAdivibhAgaiH pariNati kurvantItyarthaH, 'to pariyAraNayA' tataH paricAraNatA zabdAdiviSayAnupabhuJjate ityarthaH, 'tao pacchA viuvvaNayA' tataH pazcAd vikurvaNA vaikriyakaraNazaktiyuktA bhavantItyarthaH, 'haMtA goyamA ! evaM' haMta gautama! evam hanteti svIkRtisUcakamavyayam / he gautama ! evamevAsti / atra 'AhA. rapayaMbhANiyavvaM' AhArakapadaMprajJApanAyAzcatustriMzattamaM padaM bhaNitavyam ||suu. 191 / / (aNaMtarAhArA) anantarAhArA:-anantara AhAra vAle hote haiM-(to NivattaNayA) tato nirvananatA-isake bAda unake zarIra kI racanA hotI hai| (tao pariyAiyaNayA) tata- paryAdAnatA-bAda meM aMga aura upAMga banate haiN| (tao pariNAmaNayA ya) tataH pariNAmanatAzca-phira indriyAdikoM kA vibhAga hotA hai| (tao pariyAraNayA) tataH paricAraNatA-isake anantara zabdAdika viSayoM kA ve bhoga karate haiN| (tao pacchA vikuvvaNayA) tataH pazcAd vikurvaNA bAda meM ve vaikriya karane kI zakti se yukta hote haiN| so yaha aisI hI bAta hai kyA?(haMtA goyamA! evaM) haMta gautama? evam hAM gautama yaha aisI hI bAta hai (AhArapayaM bhANiyavaM) AhArapadaM bhaNitavyam-isa prakAra se AhArapada kA varNana prajJapanA ke 34 veM pada meM dekhanA cAhiye // 191 // TIkArtha-(kaivihANaM bhaMte! ohI paNNattA) ityAdi! he bhadaMta ! nairayikAH khalu bhadaMta !-3 Rea! nA2po (aNaMtarAhArA) anantahArAHmannata mAnavAlA DAya che. (to NivattaNayA tato nirvarttanatA-tyA2 mA tamanA zanI syanA thAya che. (tao pariyAiyaNayA) tataH paryAdAnatAtyA2mA 25 mane po mane cha. (to pariNAmaNayA ya tataH pariNAmatAzca pachI dhandriya mAhinA vimA thAya che. (tao pariyAraNayA) tataH paricAraNatAtyA2 mAI zahA viSayAne te logave che. (tao pacchA vikuvvaNayA) tataHpazcad vikurbaNA-tyA2mA ta yi tathA yu4ta bhane cha. he mata! mA pAta 52 / 52 cha ? (haMtA goyamA !) haMta gautama ! evam-De gautama ! me pramANe * DAya che. (AhArapayaM bhANiyanvaM) AhArapadaM bhaNitavyam-mADA256nu varNana prajJapanA sUtranA 34mAM padamAM levuM joIe sU. 115 TIkArtha-(kaivihANaM bhaMte ! ohI paNNattA) ityAdi prazna-3 maI ta ! 128 zrI samavAyAMga sUtra Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1018 samavAyAGgasUtre avadhijJAna kitane prakAra kA kahA gayA hai ? he gautama! avadhijJAna do prakAra kA kahA gayA hai| bhavapratyayika aura dUsarA kSAyopazamika / yahAM para prajJApanA kA samasta 33vAM pada kahanA caahiye| aba sUtrakAra vedanA kA svarUpa kahate haiM- yaha dvAra gAthA hai-yahAM jo 'ca' zabda AyA hai vaha avaziSTa anukta vedanAoM kA saMgrAhaka hai-isaliye zItavedanA, uSNavedanA aura zItoSNavedanA / inameM jo nAraka jIva haiM ve zItavedanA aura uSNavedanAko narakoM meM vedate haiN| bAkI ke jIva tInoM prakAra kI vedanA ko vedate haiM / tathA vedanA isa prakAra se cAra prakAra kI bhI hai---dravya vedanA kSetravedanA, kAlavedanA aura bhaavvednaa| yahAM gAthA meM dravya zabda upalakSaka hai| pudgala dravya ke saMbaMdha se jo vedanA utpanna hotI hai vaha dravya vedanA hai| nAraka ke upapAtakSetra ke saMbaMdha se janya jo vedanA hai vaha kSetravedanA hai| nAraka ko AyuSyarUpa kAla ke saMbaMdha se janya jo vedanA utpanna hotI hai vaha kAlavedanA hai| tathA vedanIya karma ke udaya se janya jo vedanA hotI hai vaha bhAvavedanA hai| zArIrika, mAnasika aura zArIrikamAnasikavedanA-isa prakAra se vedanA tIna prakAra kI bhI hai| inameM jo saMjJIpaMcendriya jIva hote haiM ve tIno prakAra kI vedanA bhogate haiN| bAkI ke jIva eka zArIrika vedanA ko hI bhogate haiN| sAtA, asAtA aura avadhijJAna keTalA prakAranuM kahyuM che? he gautama! avadhijJAna be prakAranuM kahyuM che-- (1) sapapratyAya: bhana (2) kSAyopazabhiH 2mA yAme prajJAnAnu. 33bhu 56 pUre purU kahevuM joIe. have sUtrakAra vedanAnuM svarUpa kahe che te svarUpa batAvanAra dvAra gAthA che temAM je "" zabda AvyuM che te bAkInI anukta vedanAone sUcaka che. tethI zItavedanA, uSNa vedanA ane zItaSNavedanA grahaNa karAyela che. nAraka che zItavedanA ane uSNavedanA ne narakomAM bhagave che. bAkInA jIvo traNe prakAranI vedanA bhagave che. tathA vedanAnA A cAra prakAra paNa che-dravya vedanA, kSetravedanA, kALavedanA ane bhAvavedanA ahIM gAthAmAM dravya zabda upalakSaka che. pugaladravyanA saMbaMdhathI je vedanA utpanna thAya che tene dravyavedanA kahe che. nArakanA u5pAta kSetranA saMbaMdhathI janya je vedanA che tene kSetravedanA kahe che. nArakone AyuSyarUpa kALanA saMbaMdhathI janya je vedanA utpanna thAya che tene kALavedanA kahe che. tathA vedanIya karmanA udayathI janya je vedanA hoya che tene bhAvavedanA kahe che. zArIrika, mAnasika ane zArIrika mAnasika, evA vedanAnA traNa prakAra paDe che. saMjJI paMcendriya jI e traNe prakAranI vedanA bhogave che. bAkInA jIva phakata zArIrika vedanAne ja bhagave che. sAtA asAtA, ane sAtAsAtA, e zrI samavAyAMga sUtra Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. avadhijJAnasvarUpanirUpaNam 1019 sAtAsAtA ke bheda se bhI vedanA tIna prakAra kI hotI hai| inameM se samasta jIva tIno prakAra kI vedanA ko bhogate haiN| sukhAtmaka, duHkhAtmaka aura sukhaduHkhAtmaka isa prakAra se bhI vedanA tIna prakAra kI hotI hai| inameM se samasta saMsArI jIva tInoM prakAra kI vedanA kA anubhava karate haiN| sAnA, asAtA aura sukha duHkharUpa vedanA meM yaha bheda hai ki sAtA aura asAtAvedanA meM kama se udaya prApta vedanIya karma ke pudgaloM kA anubhava hotA hai tathA sukhaduHkha rUpa vedanA meM udayaprApta vedanIya karma kA anubhava hotA hai| AbhyupagamikI aura aupakramika isa taraha se bhI vedanA do prakAra kI hai| Abhyupagamika vedanA meM jIva vedanA dAyaka vastu ko svayaM utpanna karake tajanya vedanA ko bhogate haiM jaise-sAdhujana zira ke vAloM kI laMcanajanya vedanA kA tathA brahmacarya Adi pAlana janya vedanA kA anubhava karate haiN| aupakramikI vedanA meM svayaM udIrNa huI athavA udIraNA kAraNa dvArA udaya meM prApta karAI gaI vedanA kA anubhava hotA hai| inameM paMcendriya tiryazca aura manuSya donoM prakAra kI vedanA kA anubhava karate haiN| avaziSTa jIva kevala eka aupakramika vedanA kA hI anubhava karate haiN| nidA aura anidA ke bhedase vedanA do prakAra kI hotI hai| citta samAdhi jisake dvArA atyaMta asta vyasta-khaMDita kI jAtI hai vaha nidA traNa prakAranI vedanA paNa hoya che. samasta jIve te traNa prakAranI vedanA bhagave che. sukhAtmaka, duHkhAtmaka ane sukhaduHkhAtmaka, evA paNa vedanAnA traNa bheda paDe che. te traNa prakArano anubhava samasta saMsArI jIvo kare che. sAtA, asAtA ane sukha duHkharUpe vedanAmAM e taphAvata che. ke sAtA asAtA vedanAmAM kamazaH udayapra sa vedanIya karmanA pudgalone anubhava thAya che, tathA sukhaduHkharUpa vedanAmAM udayaprApta vedanIya karmane anubhava thAya che. vedana nA bIjA paNa be prakAra che abhyapagamikI vedanA ane pakamika vedanA abhyapagamikI vedanAmAM jIva vedadAyaka varatune pote ja utpanna karIne tenAthI pedA thayela vedanA bhagave che. jema ke sAdhuo ma thAparanA vALane loca karavAthI thatI vedanAne tathA brahmacarya AdinA pAlanajanya vedanAno anubhava kare che aupakamikI vedanAmAM jAte ja udIrNa thayela athavA udIrNakAraNa dvArA udayamAM levAyela vedanAne anubhava kare che. paMcendriya tirthaM ca ane manuSya uparekata banne prakAranI vedanAno anubhava kare che. bAkIne jIve phakata aupakanikI vedanAno ja anubhava kare che vedanAnA nidA ane anidA, evA be bheda paNa che. je vedanA dvArA cittasamAdhine atyaMta astavyasta-khaMDita karI nAkhavAmAM Ave zrI samavAyAMga sUtra Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre vedanA hai| isakA dUsarA nAma AbhogavatI vedanA hai| anidA anAbhogavatI vedanA kA nAma hai| inameM jo saMjJI jIva haiM ve donoM prakAra kI vedanA bhogate haiN| asaMjJI jIva kevala anidA vedanA ko bhI bhogate haiN| prazna- he bhadaMta ! nAraka jIva kaunasI vedanA ko bhogate haiM- kyA zIta vedanA ko bhogate haiM, uSNavedanA ko bhogate haiM athavA zItoSNa vedanA ko bhogate haiN| uttara - he gautama! nAraka jIva zItavedanA aura uSNavedanA ina do vedanAoM ko bhogate hai, parantu zItoSNavedanA ko nahIM bhogate haiM, isI taraha upakrama (prArambha ) karake sabhI vedanA pada arthAt prajJApanA sUtra ke paiMtIsavAM pada kahanA caahiye| vedanA lezyAoM se yukta hotI hai| isaliye vedanA kI prarUpaNA ke bAda aba sUtrakAra lezyA kI prarUpaNA karate haiMhe bhadaMta ! lezyA kitane prakAra kI hai ? uttara - gautama ! lezyA cha prakAra kI hai| ve prakAra ye haiM- kRSNalezyA 1, nIlalezyA2, kApotalezyA3 tejo sur4, padmalezyA5 aura zuklalezyA6 / isa taraha se lezyA kA khulAzA prajJApanA ke satrahaveM pada se samajhanA cAhiye / kRSNAdilezyAoM vAle jIva hI AhAra karate haiM isa abhiprAya se mUtrakAra aba AhAra kI prarUpaNA karate haiM - yaha dvAragAthA hai - isakA tAtparya isa prakAra se hai - -ana 1020 che te vedanAne 'nidAvedanA' kahe che tenuM bIjuM nAma 'AbhAgavatIvedanA' che. anAbhAgavatI vedanAnuM nAma 'anidyAvedanA' che. saphIjIvA uparanA banne prakAranI vedanA bhAgave che. asa jJIjIvA phakata 'anidAvedanA' anubhave che. prazna-he bhadaMta ! narakajIvA kI vedanA bhAgave che ?-zItavedanA bheAgave che ? uSNuvedanA bhAgave che? ke zIteSNavedanA bhAgave che ? uttara- gautama ! nArakajIvA zItavedanA ane uSNavedanAne bhAgave che. paNa zIteSNa vedanAne bhAgavatA nathI. A rIte prArabha karIne samasta vedanApadanu -eTale ke prajJApanA sUtranA 35 pAMtrIsamA padanuM kathana thavu joIe. vedanAe lezyAothI yukata hAya che. tethI vedanAnI prarUpaNA karIne have sUtrakAra lezyAonI prarUpaNA kare che-prazna-he bhada'ta ! lephyA keTalA prakAranI haiya che ? uttara-he gautama! lezyA 6 cha prakAranI che. te prakAra nIce pramANe che. (1) pR'SNulezyA, (2) nIsalezyA, (3) aposezyA, (4) tele sezyA, (4) padma lezyA ane (6) zukalalezyA. laizyAenuM vadhAre spaSTIkaraNa prajJApanA sUtranA 17 sattaramA padanI madadathI samajI levuM. kRSNa Adi lezyAevALA jIvA ja AhAra kare che. te kAraNe sUtrakAra have AhAranI prarUpaNA kare che. te mATe je gAthA ApI che te dvAragAthA che. tenuM tAtpa A pramANe che-anantarAhArA, AhArA zrI samavAyAMga sUtra Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1021 bhAvabodhinI TIkA. AyurvandhasvarUpanirUpaNam AyurvandhavatAmevAhArI bhavatItyAhAraprarUpaNAnantaramAyurvandhaM prarUpayati-- 'kaiNaM bhaMte AugabaMdhe' ityAdi / ___ mUlam-kaivihe gaM bhaMte ! AugabaMdhe paNNatte ? goyamA chavihe AugabaMdhe paNNatte, taM jahA--jAinAmanihattAue, gainAmanihattAue, ThiinAnihattAue, paesana manihattAue, aNubhAganAmanihattAue, ogaahnnaanaamnihttaaue| neraiyANaM bhaMte ! kaivihe AugabaMdhe paNNatte ? goyamA ! chavihe paNNatte, taM jahA-jAinAmanihattAue, gainAmanihattAue, ThiinAmanihattAue, paesanAmanihattAue, aNuntarAhArA, AhArAbhogatA, AhArAnAbhogatA, tathA, pudgaloM kA nahIM jAnanA, dekhanA / isa prakAra se isa gAthA dvArA yaha caturbhaGgI pradarzita kI gaI hai| tathA adhyavasAna aura samyattava ye do dvAra aura bhI kahe gaye haiN| aba prathama dvAra ko khulAzA karate haiN| he bhadaMta ! nairayika anantara AhAravAle hote haiM-upapAtakSetra kI prApti ke samaya meM hI AhAra karate haiM-isake bAda unake zarIra kI racanA hotI hai| bAda meM aMga aura upAMga banate haiN| phira indriyAdi koM kA vibhAga hotA hai| isake anantara zabdAdika viSayoM kA ve bhoga karate haiN| bAda meM ve vaikriya karane kI zakti se yukta hote haiN| so yaha aisI hI bAta hai kyA ? hAM gautama ! yaha aisI hI bAta hai| haMta yaha svIkRta-sUcaka avyayapada hai| isa prakAra se AhArapada kA varNana prajJapanA ke 34va pada meM dekhanA cAhiye ||suu 191 // bhogatA, AhArane bhegatA ane pugalane na jANava tathA na dekhavA. A gAthA dvArA A rIta caturbhagI pradarzita karavAmAM AvI che tathA adhyavasAna ane samyakatva, e be bIjA dvAra paNa kahyAM che. have pahelA dvAranuM spaSTIkaraNa kare che--he bhadaMta ! zuM e vAta satya che ke marayika (nArakIjI) anantara a hAra vALA hoya che--u5pAtakSetranI prAptine samaye ja AhAra kare che tyAra bAda temanAM zarIranI racanA thAya che, tyArabAda aMgo ane upAMgo bane che, tyArabAda IndriyAdi konA vibhAga thAya che, ane tyAra bAda vaikiyazakitathI yukata bane che ? uttara - gautama ! me 4 pramANe thAya che. 'haMta' te svIkRti sUya avyayapada che. AhArapadanuM varNana prajJApanA sUtranA 34 cotrIsamAM padamAMthI jANI levuM. e sU. 191 zrI samavAyAMga sUtra Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1022 samavAyAGgasUtre bhAganAmanihattAue, ogaahnnaanaamnihttaaue| evaM jAva vemANiyANaM / nirayagaI NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM bArasamuhutte, evaM tiriygiimnnussgiidevgii| siddhagaI NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijjhaNayAe paNNattA ? gAyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM chammAse / evaM siddhavajjA uvvadRNA / imIse NaM bhaMte / rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM ? uvavAyadaMDao bhANiyavvo uvaNAdaMDao ya / neraiyANaM bhaMte ! jAinAmanihattAugaM kai AgarisehiM pagiraMti ? goyamA ! siya1 siya2 siya3 siya4 siya5 siya6 siya7 siya8 ahi, no cevaNaM navahi / evaM sesANa vi AugANi jAva vemANiyatti ||suu0 191 // Ayu kA jina ko baMdha ho cukA hai aise jIvoM ke hI AhAra hotA hai isaliye AhAra kI prarUpaNA ke anaMntara AyubaMdha kI sUtrakAra prarUpaNA karate haiM zabdArtha-(kaivihe NaM bhaMte! AugabaMdhe paNNatta) katividhaH khalu bhadanta ! AyurbandhaH prajJaptaH ?-he bhadaMta ! AyubaMdha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [goyamA ! chabbihe AugabaMdhe paNNatte] he gautama ! dhi Ayu bandhaH-prajJaptaH-he gautama ! Ayu baMdha chaha prakAra kA kahA gayA hai (taM jahA) tadyathA vaha isa prakAra se hai (jAinAmanihattAue) jaatinaamnidhttaayu:Ayune baMdha jemane baMdhAI cUkyo che evAM jIvo ja AhAra le che. tethI AhAranI prarUpaNA karIne have sUtrakAra AyubaMdhanI prarUpaNa kare che- za -(kaivihe NaM bhaMte Au ya baMdhe paNNatte ?) katividhaH khalu bhadanta ! AyurbandhaH prajJaptaH ?--3 mahanta ! sAyudha 38sA 42cha ? (goyamA ! chavihe AugabaMdhe paNNatte) he gautama ! SaDvidha AyurvandhaH prajJaptaH-3 gautama ! 25 yubaMdhanA cha 42 4hA cha. (taM jahA) tadyathA-te / pramANe cha.-(jAi nAma nihattAue) jAtinAma nidhattAyu:-(tinAma niyattAyu, zrI samavAyAMga sUtra Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AyurbandhasvarUpanirUpaNam 1023 jAtinAmanidhattAyu1 (gainAmanihattAue) gatinAmanidhattAyuH-gatinAmanidhattAyu2, (ThiinAmanihattAue) sthitinAmanidhattAyuH-sthitinAmanidhattayu3, (paesa nAmanihattAue) pradezanAmanidhattAyuH-pradezanAmanidhattAyu4. (aNubhAganAmanihattAue) anubhAganAmanidhattAyu:-anubhAganAmanidhattAyu5,(ogA haNA yAmanihattAue) avagAhanA nAmanidhattAyuH avgaahnaamaamnidhttaayu6| (evaM jAya vemANiyANaM) evaM yAvad vaimAnikAnAm isI taraha se bhavanapativyantara-jyotiSka-vaimAnika devoM meM bhI AyubaMdha jAnanA caahiye| (nirayagaI NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAe NaM paNNattA) nirayagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena-prajJaptA?-he bhadaMta! narakagati meM kitane samayataka upapAta-nArakiyoM kI utpatti kA viraha rahatA hai| uttara-(goyamA ! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM bArasamuhUtte) he gautama! jaghanyata eka samayamutkarSato dvAdaza-muhUrtAn-he gautama! narakagati meM kama se kama eka samayataka aura adhika se adhika bAraha muhUrtataka upapAta kA viraha rahatA hai| (evaM tiriyagaI maNussagaI devagaI) evaM tiryaggati manuSyagati devagatiH-isI taraha se tiryaJcagati meM, manuSyagati meM aura devagati meM bhI upapAta kA jaghanya aura utkRSTarUpa se viraha jAnanA (gainAma nihattAue) gatinAma nidhattAyuH-(2) gatinAma nidhattAyu, (ThiinAma nihattAue)sthitinAma nidhattAyu:-(3) sthitinAma nidhattAyu, (paesanAma nihatAue)medazanAmanidhattAyuH-(4) prazanAma niyattAyu, (aNubhAganAma nihattAue) anubhAganAmanidhattAyu:-(5)manumanAma niyattAyu,(ogAhaNAnAma nihattAue) avagAhanAnAma nidhattAyuH-apanA nAma niyattAyu,(evaM jAva bemANiyANaM)evaM yAvat vaimAnikAnAm-mela pramANe manapati, vyatara, jyoti bhane vaimaanika devAmAM paNa AyubaMdha samaja. prazna-nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM birahiyA uvabAeNaM paNNattA-) nirayagatiH khalu bhadanta !kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptA? mahata! narakagatimAM keTalA samaya sudhI upapAta-nArakIonI utpattine viraha rahe che? uttara-(goyamA!)jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM bArasamuhUtte)he gautama! jaghanyata ekaM samayamutkarSato dvAdazamuhUrtAna-De gautama ! na24gatimA mAchAmA maach| eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre bAra muhUrta sudhI utapAtano viraha rahe che. (evaM, tiriyagaI maNussagaI devagaI) evaM tiyguugtirmnussygtirdevgtiHe ja pramANe manuSyagatimAM, tiryo cagatimAM ane devagatimAM paNa upapAtane ochAmAM oche ane vadhumAM vadhu viraha samajavo. zrI samavAyAMga sUtra Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1024 samavAyAGgasUtre caahiye| (siddhigaINa bhate! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijjhaNayAe paNNattA) siddhigatiH khalu bhadanta ! kiyanta kAla virahitA sedhanayA prajJaptA?-he bhadaMta ! siddhigati meM kitane kAla taka kA siddhi gamana kA viraha kahA gayA hai ? uttara-(goyamA ! jahanneNaM eka samayaM ukoseNaM chammAse) he gautama ! jaghanyata ekaM samayam utkarSeNa SaNmAsAn-he gautama ! jaghanya se eka samaya taka kA aura utkRSTa se chahamAsataka kA viraha kAla kahA gayA hai| (evaM-siddhivajA udhvaTaNA) evaM siddhivarjA udvartanA-isI taraha se siddhigati ko choDakara manuSyagati tiryazcagati aura narakagati aura devagati isa cAra gatiyoM ke nissaraNa kAla kA biraha bhI jAnanA caahiye| (imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA kevaiyaM kAlaM virahiyAuvavAeNaM) asyAM khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena-he bhadaMta ! isa ratnaprabhA pRthivI meM kitane kAlataka nAraka jIva upapAta se rahita hote haiM ? uttara-he gautama ! jaghanya se eka muhUrtataka aura utkRSTa bAhara muhUrtataka nAraka jIva upapAta se vahAM rahita hote haiM (evaM uvavAyadaMDao bhANiyavyo) ebamupapAta daNDako bhANitavyaH-isa taraha se upapAta daMDaka bhaNitavya hai| (uccaTTaNA daMDao ya) ___prazna-(siddhigaINaM bhaMte ! kevaiya kAlaM virahiyA sijjhaNayAe paNNattA) siddhigatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA sedhanayA prajJaptA ?he bhadaMta ! siddhigatimAM siddhigamanane viraha keTalA kALa sudhIne kahyo che ? uttara-(goyamA! jahanneNaM eka samaya ukkoseNaM chammAse) 3 oil tama ! jaghanya ekaM samayaM utkarSeNa SaNmAsAna- gautama se chAmA maach| me sabhaya sudhaan| mane vadhArebhAM padhAre cha bhAsa sudhInI vi26 ho 2. (evaM siddhibajjA udhvaTTaNA) evaM siddhivarjA udvartanA-me 1 pramANe siddhiti sipAyanI mnussygati, tiryaMcagati, narakagati ane devagati, e cAra gatinA nisaraNa kALane pi27 55 samAyA, prazna- imIseNaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe nerajhyA kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM?) asyAM khalu bhadanta ! ratnamabhAyAM pRthivyAM nairayikAH kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena ? mata! mA 2tna prabhA pRthvImAM nArakI ja keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita hoya che ? uttara--he gautama! ochAmAM ochA eka muhUrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre bAra muhUrta sudhI nArakI jIve A ratnaprabhA pRthvImAM upa pAtathI rahita hoya che. (evaM uvavAya daMDao bhANiyavyo) evamupapAtadaNDako bhaNitavyaH- 240 zate 75pAta 676 sama se meM (ubvadRNA daMDaoya) udvarttanA daNDakazca zrI samavAyAMga sUtra Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AyurvandhasvarUpanirUpaNam 1025 udvartanA daNDakazca-isI taraha se udvarttanA daMDaka bhI bhaNitavya hai (nerai. yANaM bhaMte! jAinAmanihattAuyaM kaI AgarisehiM pagaraMti) nairaiyikA khalu bhadanta ! jAtinAmanidhattAyuH katibhirAkaH prakurvanti ?) he bhadaMta ! nAraka jIva jAtinAmanidhattAyu kA baMdha kitane AkarSoM dvArA karate haiM (goyamA ! siya1 siya2 siya3 siya4 siya5 siya6 siya7 siya8 aTTahiM, No ceva NaM NavahiM) he gautama ! syAt 1 syAt2 syAt3 syAt4 syAt5 syAt6 syAt7 syAt8 aSTabhiH no caiva khalu navabhiH-uttara-he gautama! jisa prakAra se gAya pAnI pItI huI bhayavazAt punaH punaH phUtkAra karatI hai usI taraha jIva tIvra AyubaMdha ke adhyavasAya se ekavAra hI jAti. nAmanidhattAyu kA baMdha karatA hai, manda AyubaMdha ke adhyavasAya se do AkarSoM se, mandatara AyubaMdha ke adhyabasAya se tIna AkarSoM se, mandatama AyubaMdha ke adhyavasAya se cAra, pAMca, chaha, sAta aura ATha AkarSoM se jAtinAmanidhattAyu kA baMdha karatA hai| nau AkarSo se nhiiN| karma pudagaloM kA upAdAna-grahaNa karanA isakA nAma AkarSa hai| (evaM sesANa vi AugANi jAva vemANiyatti) evaM zeSANyapi AyuSi yAvad vaimAnikA itiisI taraha se gatinAmanidhattAyu Adi jo pAMca prakAra ke baMdha haiM unheM se pramANe datta nA 5 595 sama devA MNe (neraiyANaM bhaMte ! jAinAma nihattAuya kai AgarisehiM pagaraMti ) nairayikAH khalu bhadanta ! jAtinAma nidhatAyuH katibhirAkaH prakurvanti ! 9 mata ! nA24Iti . nAma niyttaayune| it eat | 2 // 42 cha ? goyamA ! siya1 siyara siya3 siya4 siya5 siya6 siya7 siya8 ahi, No ceva NaM Navahi~) he gautama ! syAt 1 syAt syAt3 syAt4 syAt5 syAt7 syAt8 aSTabhi no caiva khala navabhiH- gautama! rezate gAya pANI pItai pItai bhayavat kutkAra kare che e ja pramANe jIva tIvra Ayuba dhanA adhyavasAyathI ekavAra ja jAtinAma nidhattAyuno baMdha kare che, manda AyubaMdhanA adhyavasAyathI be AkarSothI, mandatara AyurvadhanA adhyavasAyathI traNa AkarSothI, mandatama AyubaMdhanA adhyavasAyathI cAra, pAMca, cha, sAta, ane ATha AkarSothI jAtinA nidhattAyuno baMdha kare che. nava AkarSothI karato nathI. karma pudgalone grahaNa karavA tenuM nAma "AkarSa" che (evaM sesANa bi augANi jAva vemANiyatti) evaM zeSANyapi AyUMSiyAvada vaimAnikA iti-20 prabhAgatinAma nighattAyu mAhira pAMya prA2nA baMdha che temane nArakI jIvo ATha AkarSothI ja kare che, nava AkarSothI karatA nathI. 129 zrI samavAyAMga sUtra Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 samavAyAGgasUtre TIkA--'kaivihe NaM bhaMte' ityAdi / 'kaiviheNaM bhaMte ! AugavaMdhe paNNatte katividhaH khalu bhadanta ! AyurvandhaH prajJaptaH ? 'chavihe AugabaMdhe paNNatte' he gautama ! paDDidhaM AyurvandhaH prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'jAinAmanihattAue' jAtinAmanidhattAyuH jAtinAmnA saha nidhatta-niSiktamanubhavArtha bahvalpAlpatarakrameNa vyavasthApitamAyurjAtinAmanidhattAyuH / nanu jAtyAdinAmakarmANi kathamAyurvizeSatayA'bhihitAni ? ityucyate, AyuSaH prAdhAnyajJApanArtham, yato nArakAdyAyuSa udaye satyeva jAtyAdinAmakarmaNAmudayo bhavati / nArakAdibhavopagrAhakaM cAyureva / yasmAd vyAkhyAprajJaptyAmapyuktam--"neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjai, nArakI jIba ATha AkarSoM se hI karate haiM nava AkarSoM se nhiiN| isI taraha se jo vaimAnika deva haiM ve bhI jAtinAmanidhattAyu AdikoM ko ATa AkarSoM se karate haiM ||suu0 192 // ____TIkArtha-'kaiviheNaM bhaMte ! AugabaMdhe paNNatte' ityAdi-he bhadaMta ! AyubaMdha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? he gautama ! AyubaMdha cha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra se he-jAtinAmanidhattAyu-jAti nAma kame ke sAtha anubhava ke liye bahu, alpa, alpatara ke krama se vyavasthApita jo Ayu hai vaha jAtinAmanidhattAyu hai| zaMkA-jAtyAdi nAmakarmo ko Ayu ke sAtha saMbaMdhita kyoM kiyA gayA hai ? uttara-Ayu kI pradhAnatA pradarzita karane ke liye| kyoM ki nAraka Adi Ayu ke udaya hone para hI jAti Adi nAmakarmoM kA udaya hotA hai| nAraka Adi bhavoM kA upagrAhaka-jIva ko nAraka Adi bhavoM roMka-rakhanevAlA-eka Ayukarma hI hai| vyAkhyAjJapti meM bhI kahA hai-'neraieNaM bhaMte! neraiesu uvavajai, aneraie e ja pramANe je vaimAnika devo che teo paNa jAtinAma nidhatta yu Adi baM dhone ATha AkarSothI kare che. sU. 19rA TI -"kaiviheNaM bhate ! AugabaMdhe paNNatte" ityAdi-3 mahata ! AyubaMdhanA keTalA prakAra kahyA che ? he gautama ! Ayuba dhanA nIce pramANe che prakAra che-(1) jAtinAma nidhattAyu-jAtinAmakamanI sAthe anubhavane mATe baha, a85, 895taranA kime vyavasthApita je Ayu che tene 'jAtinAmavidattAyu" kahe che. zaMkA-jAti Adi nAmakarmone Ayu sAthe zA mATe saMbaMdhita karavAmAM AvyA che ? uttara-AyunI pradhAnatA darzAvavA mATe kAraNa ke nAraka Adi Ayuno udaya thatAM ja jAti Adi nAmakarmone udaya thAya che. nAraka Adi bhAvonA upa grAhaka-jIvane nAraka Adi bhAvomAM rikI rAkhanAra eka Ayukarma ja che. vyAkhyA prazasimA pay -"neraieNaM bhaMte ! neraiesu uvavajai, aneraie zrI samavAyAMga sUtra Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AyurvandhasvarUpanirUpaNam aneraie neraiesu uvavajai ? goyamA ! neraie neraiesu uvavajjai, no ane. raie neraiesu uvavajjai / " idamuktaM bhavati narakAyuH-prathamasamayasaMvedanakAla eva nArakaityucyate / tasmin samaye narakAyuH sahacAriNAM paJcendriyajAtyAdi nAmakarmaNAmapyudayaH saMjAyate / tathA-'gainAmanihattAue' gati rakagatyAdiH, tallakSaNa nAmakarma gatinAma tena saha nidhattaM niSiktamAyuH gatinAmanidhattAyuH / tathA 'ThiinAmanihattAue' sthitiyathAsthAtavyaM tena svarUpeNAyurdalikasya saiva nAma pariNAmaH, sthitinAmaH,athavA caturvidhabandheSu yaH sthitirUpo bhedastat sthitinAma, neraIsu uvavajai? goyamA ! neraie neraiesu uvavajai, no aneraie nerai esu uvavajjaI' he bhadaMta ! nAraka-jisa jIba ko narakaAyu baMdha ho cukA hai aisA jIvanArakoM meM utpanna hotA hai yA anAraka nArakoM meM utpanna hotA hai? uttara-gautama ! nAraka hI nArakoM meM utpanna hotA hai, anAraka nahIM ! tAtparya isakA yaha hai-narakAyu ke prathamasamaya saMvedana kAla meM hI jIva nAraka kahalAne lagatA hai| usa samaya usa narakAyu ke sahacArI paMcendriya jAti Adi nAmakarmoM kA bhI udaya ho jAtA hai| gatinAmanidhattAyugati Adi rUpa nAmakarma ke sAtha nidhatta Ayu kA nAma gati naam-nidhttaayu| sthitinAmanidhattAyu-jisarUpa se rahanA cAhiye usa svarUpa se Ayu karma ke dalikoM kA jo nAma-pariNAma hai vaha sthitinAma hai| isa sthiti nAma ke sAtha jo nidhatta Ayu hai vaha sthitinAmanidhattAyu hai| athavA prakRti Adi cAra prakAra ke baMdhoM meM jo sthitibaMdha rUpa bheda hai usake neraIsu uvavajaha? goyamA ! neraie neraiesu uvavajai, no aneraie neraiesu uvavajaI" he ma ta ! nA26-27vAne na26mAyumaM 5 ya yUyo che evAM jIve nArakomAM utpanna thAya che ke anAraka nArakamAM utpanna thAya che? uttara -he gautama ! nArako ja nArakomAM utpana thAya che, anAraka nahIM. tenuM tAtparya A pramANe che-narakAyunA prathamasamaya saMvedanakALamAM ja jIva nAraka kahevAvA mAMDe che. te samaye te narakAyunA sAthIdAro paMcendriya jAti Adi nAmaka bhni| 56 ya 25 laya che. (2) gatinAma nidhattAyu--gati mA6i35 nAma bhanI sAthai niyatamAyune gatinAma niyattAyu 44 cha. (3) sthitinAma nidhattAyu-- je rIte rahevuM joIe te svarUpanuM AyukarmanA dalikonuM je nAma-pariNAma che tene sthitinAma kahe che. te sthiti nAmanI sAthe je nidhatta Ayu che tene sthitinAma nidhattAyu kahe che. athavA prakRti Adi cAra prakAranA dhamAM je sthitibaMdharUpa bheda che tenI sAthe nidhattaAyune sthitinAma nittAyu kahe che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 samavAyAGgasUtre tena saha nighattamAyuH sthitinAmanidhattAyuH / tathA - 'paesa nAma nihattAue' pradezAnAM=parimitapramANavatAmAyuSkarmadalikAnAM yo nAmaH pariNAmo'rthAt tathASStmapradezeSu saMbandhanaM sa pradezanAma, yadvA-jAtigatyavagAhanAkarmaNAM yatma dezarUpaM nAmakame tat pradezanAma, tena saha nighattamAyuH pradezanAmanidhattAyuH / tathA'aNubhAganAma nihattAue' anubhAgaH - AyuSkarmadravyANAM tIvrAdibhedo rasaH, sa eva tasya vA nAma :- pariNAmo'nubhAganAmaH, athavA gatyAdInAM nAmakarmaNAmanubhAgabandharUpo bhedo'nubhAganAma:, tena saha nighattamAyuranubhAganAma nighttaayuH| 'ogAhaNAnAmanihattAue' avagAhate jIvo yasyAM sA'vagAhanA = audArikAdipaJcavidha sAtha nighatta Ayu kA nAma sthitinAmanidhattAyu hai3 / pradezanAma nighatAyuparimitapramANa vAle AyuSkarma ke dalikoM kA jo pariNAma hai- arthAt AyurUpa se AtmapradezoM meM saMbaMdha hai usakA nAma pradezanAma hai usake sAtha nighatta Ayu kA nAma pradezanAmanidhattAyu hai| athavA jAti, gati, evaM avagAhanArUpa nAmakarmoM ke jo pradeza haiM una pradezoM ke sAtha bahu, alpa, alpatara Adi rUpa se bhogane ke liye vyavasthApita huI - baMdha dazA ko prApta huI Ayu kA nAma pradezanAma nighattAyu hai4 | anubhAganighattAyuAyuSkarma ke dalikoM kA tIvrAdi bhedarUpa jo rasa hai usa rasakA jo pariNAma hai vaha anubhAganAta hai, isa anubhAganAma ke sAtha jo nighatta Ayu hai vaha anubhAganighatAyu hai, athavA gati Adi nAmakarmoM ke anubhAgabaMdha ke sAtha jo nighatta Ayu hai vaha anubhAga nighatAyu hai5 / avagAhanAnidhatAyu-jIba kI jisa meM avagAhanA hotI hai aisA jo audArika (4) pradezanAmanidhattAyu-parimita pramANuvAjA AyuSNurmAnA hasinu ne pariNAma che--eTale ke AyurUpathI AtmapradezAmAM je saMbaMdha che tenuM nAma 'ahezanAma' che. tenI sAthai nighattakhAyune pradezanAmanidhattamAyu uDe che. athavA --- jAti, gati, ane avagAhanArUpa nAmakarmonA je pradeze che te pradezeAnI sAthe bahu, alpa, alpatara AdirUpe bhAgavavAne mATe vyavasthApita- baMghadazAne prAptamevaaN Ayune ahezanAmanidhattAyu uhe che. (4) anubhAganAma nighattAyu - AyuSya kanA dalikAnA tIvra Adi bherUpa je rasa che te rasanA pariNAmane 'anubhAganAma' kahe che. te anubhAganAmanI sAthe nidhatta Ayune anubhAganidhattaAyu kahe che. athavA gati Adi nAmakarmAMnA anubhAgamadhanI sAthe je nidhattaAyu che tene 'anulAganighattAyu' he che. (1) avagAhanA nidhattAyu-vanI nemA avagAhanA thAya che evA je audyArika Adi pAMca prakAranAM zarIra che tene avagAhanA kahe zrI samavAyAMga sUtra Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AyurbandhasvarUpanirUpaNam 1029 zarIraM, tatkAraNaM karmA'pyavagAhanA tadrUpa nAmakarma--avagAhanAnAma, tena saha nidhattamAyusvagAhanAnAmanidhattAyuH / 'neraiyANaM bhaMte ! kaivihe AugabaMdhe paNNatte ?' nairayikANAM bhadanta ! katividha AyubandhaH pajJaptaH ? 'goyamA ! chavihe paNatte' he gautama ! pavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'jAinAmati hattAue' jAtinAmanidhattAyuH, 'gainAmanihattAue' gatinAmanidhattAyuH, 'ThiinAmanihattAue' sthitinAmanidhattAyuH, 'paesanAmanihattAue' pradezanAmanidhattAyuH, 'aNubhAganAmanihattAue' anubhAganAmanidhattAyuH, 'ogAhaNAnAmanihattAue' avagAhanAnAmanidhattAyuH / 'evaM jAva ve mANiyANaM evaM yAvada vaimAnikAnAm-vaimAnikAntAnAM devAnAmapyevamevA''yubandho vijJeyaH / AyuSyabandhavatAmeva nArakAdigatAvupapAta iti nArakAdigativirahakAlanirUpaNAya prAha-'nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyAuvavAeNa paNNatA ?' nirayagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptA ? nirayagatau kiyatkAlAvadhi upapAtaviraho'stIti gautamasya praznaH ? bhagavAnuttarayati-'goyamA ! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM vArasamuhatte' Adi pAMca prakAra kA zarIra hai vaha abagAhanA hai| isa avagAhanA kA kAraNa nAmakarma hai| ataH yaha kAraNa bhI avagAhanA rUpa hI hai| isa avagAhanArUpa ke sAtha jo nidhatta Ayu hai vaha avagAhanAnAmanidhattAyu hai6) he bhadaMta ! ina chaha prakAra ke AyubaMdha meM se nArakiyoM ke kitane pakAra kA prAyubaMdha kahA gayA hai ? he ! chaha prakAra kA kahA gayA hai jaise-jAtinAmanidhattAyu, gatinAmanidhattAyu pradezanAmanidhattAyu, anubhAganAmanidhattAyu aura-avagAhanA naamnidhttaayu| isI taraha se vaimAnika devoM meM bhI AyabaMdha jAnanA caahiye| jinakA Ayurvadha nAraka kA ho gayA hai va hI jIva naraka meM utpanna hote haiM isaliye nArakI Adi kA viraha kAla kahate haiM-he bhadaMta ! narakagati meM kitane samayataka upapAta-nArakiyoM kI utpattikA viraha rahatA hai| he gautama ! narakagati meM kama se kama eka samayataka aura adhika se che. te avagAhanAnuM kAraNa nAmakarma che. tethI te kAraNa paNa avagAhanArUpaja che A ava. gAhanArUpa nAmakarmanI sAthe je nidhattaoyu che tene "avagAhanAnAmavittAyu" kahe che. prazna-he bhadaMta ! e cha prakAranA Ayube mAthI nArakIone keTalI Ayuba dha kahyA che? uttara-he gautama! cha prakAranA kahyA che-jAtinAma nittAyu, sthitinAma nidhattAyu gatinAmanidhattAyu, pradezanAmanidhattAyu, anubhAganAmanidhattAyu ane avagAhanA nAma nidhattAyu vimAnikadevomAM paNa Ayuba dha e ja pramANe sama ja. jemano nArakane AyubaMdha thaI gayela che te jIve ja narakamAM utpanna thAya che, tethI nArakI Adina virahakALa kahe che. he bhadaMta ! narakagatimAM keTalA samaya sudhI u5pAta-nArakIonI utpatti - viraha rahe che? he gautama ! nArakagatimAM ochAmAM ochA eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre bAra muhurta sudhIno zrI samavAyAMga sUtra Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1030 samavAyAGgasUtre he gautama ! jaghanyata ekaM samayamutkarSato dvAdazamuhUrtAna yAvat narakagatirupapAtavirahitA tiSThati / yadyapi ratnaprabhAdipRthivIviSaye caturviMzatimuhUrtAna yAvad virahakAlauktaH, taduktam-'ca uvIsaImuhuttAsattaahorattata haya pannarasA / mAso ya do ya cauro chammAsA virikaalotti||' caturviMzatimuhUrtAn saptAhorAtrAn tathA ca paJcadaza / mAsaM ca dvau ca caturaH SaNmAsAn virahakAla iti / iticchAyA / ayaM bhAvaH-prathamanarake caturviMzatimuhUrtAna dvitIye saptAhorAtrAn , tRtIye pazcAdazA. horAtrAn , caturthe ekamAsaM, paJcame dvau mAsau, SaSThe caturo mAsAn saptame ca SaNmAsAn yAvad utkarSato--virahakAla uktaH / jaghanyato yAvadekaM samayam / tathApi-sAmAnyanarakagatimapekSya dvAdazamuhUrtA uktA iti vijJeyam / evam anena prakAreNaiva 'tiriyagaI maNussagaI devagaI' tiryaggatirmanuSyagatirdevagatiH= tiryaggatimanuSyagati devagatiSu dvAdazamuhUrtAn yA vad utkarSata upapAtavirahakAlo vijJeyaH / jaghanyata ekaM samayaM yAvat / atra tiryaGmanuSyagatyoryaH sAmAnyena adhika bAraha murtRtta upapAta kA viraha rahatA hai| isI taraha se tiryazca gati meM, manuSyagati meM aura devagati meM bhI upapAta kA jaghanya aura utkRSTa rUpa se viraha jAnanA cAhiye / yadyapi ratnaprabhA Adi pRthiviyoM meM caubIsa muharta taka kA virahakAla kahA gayA hai-jaise-prathama naraka meM caubIsa muharta kA, dvItIya naraka meM sAta ahorAtra kA, tRtIya naraka meM pandraha ahorAtra kA, caturtha naraka meM eka mAsa kA, pAMcaveM naraka meM do mAsataka kA, chaThemeM cAramAsataka kA aura sAtaveM naraka meM cha mAsa taka kA utkRSTaviraha kAla hai aura jaghanya se eka samaya kA hai-tau bhi sAmAnyanarakagati kI apekSA bAraha muharta kA viraha kahA gayA hai aisA jAnanA caahiye| isI taraha se jo tiryazca aura manuSyagati meM bAraha muhUrta taka kA sAmAnyarUpa se upapAtano viraha rahe che. devagati. manuSyagati ane tiryaMcagatimAM paNa e ja pramANe jaghanya ane utkRSTarUpe upapAtano viraha samaja. jo ke ratnaprabhA Adi pRthvIomAM 24 covIsa muhUrta sudhIne virahakALa kahyo che-jemake pahelI narakamAM 24 muhUtane, bIjI pRthvImAM sAta divasarAtane, trIjI narakamAM 15 divasarAtane, cethI narakamAM eka mahinAne, pAMcamI narakamAM be mAsa sudhInA, chaThThI narakamAM cAra mAsa sudhI ane sAtamI narakamAM cha mAsa sudhIne vadhAremAM vadhAre virahakALa che ane ochAmAM ocho eka samayane virahakALa che. to paNa sAmAnya narakagatinI apekSAe bAra muhUrtane virahakALa kahyo che tema samajavuM joIe. e ja pramANe tirya cagatimAM ane manuSyagatimAM je bAra muhUrta sudhIne vadhAremAM zrI samavAyAMga sUtra Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1031 - bhAvabodhinI TIkA. AyurbandhasvarUpanirUpaNam dvAdazamuhUrtAn yAvad virahakAla uktaH, sa tu garbhajApekSayA / devagatau tu sAmAnyato dvAdazamuhUrtAvadhivirahakAlo'styeva / tathA-'siddhigaI NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijhaNayAe paNanA?' siddhigatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitasedhanayA prajJaptA ? ayaM bhAvaH-he bhadanta ! siddhigatau kiyatkAlaM siddhigamanavirahaH ? bhagavAnAha-he gautama ! 'jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM chammAse' jaghanyata eka samayam utkarSeNa SaNmAsAn / evam-anenaiva prakAreNa 'siddhivajjAuvvadRNA' siddhivarjA udvartanA, ayaM bhAvaH-upapAtavirahakAlapramANenaiva nirayatiyaGmanuSya devagatInAM catasRNAM nissaraNakAla viraho'pi vijJeyaH / siddhAnAM tu nissaraNameva nAsti, apunarAvRttikatvAdamatvAcca / utkRSTa viraha kAla kahA hai vaha garbhaja manuSya aura tiryaJcoM kI apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye / devagati meM to sAmAnyarUpa se bAraha mahatataka kA virahakAla hai hii| tathA he bhadaMta ! siddhigati meM kitane kAlataka kA siddhigamana kA viraha kahA gayA hai ? uttara-he gotama! jaghanya se eka samaya taka kA aura utkRSTa se cha mAsa taka kA birahakAla kahA gayA hai| isI taraha se siddhigati ko choDakara manuSyagati, tiryazcagati aura nara kagati aura devagati isa cAra gatiyoM ke nissaraNa kAla kA viraha bhI jAnanA caahiye| arthAt-jisagati meM jitanA jaghanya aura unkRSTa rUpa se upapAta kA viraha kAla kahA gayA hai usa gati meM utanA hI vahAM se nikalane kA viraha kAla jAnanA cAhiye / siddhigati meM se to siddhoM kA nissaraNa hI nahIM hotA hai kyoM ki ve apunarAvRttika aura amaraNadharmA hai| isaliye vahAM para nissaraNa kAla ke viraha kA vicAra vadhAre virahakALa kahyA che te garbhaja manuSyo ane tiyAnA apekSAe kahela che tema samajavAnuM che. devagatimAM te sAmAnya rIte bAra muhUrta sudhIno virahakALa che ja. praznahe bhadaMta ! siddhigatimAM keTalA samaya sudhIne siddhigamanane viraha kALa kahyA che? uttara--he gautama! ochAmAM ocho eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre cha mAsa sudhIno virahakALa kahyo che. e ja pramANe siddhi. gati sivAyanI cAra gatiyono eTale ke manuSyagati, tiryaMcagati, narakagati ane devagatinA nissaraNakALano viraha paNa samaja. eTale ke je gatimAM jaghanya ane utkRSTarUpe jeTale upapAtane virahakALa kahe che te gatimAM tyAMthI nIkaLavAno virahakALa paNa eTale ja samaja. siddhigatimAMthI to siddhinuM nisaraNa-bahAra nIkaLavAnuM-thatuM ja nathI kAraNa ke teo to apunarAvRttika ane amaraNadharmava LA che. tethI tyAMthI nissaraNano vicAra karavAnuM ja rahetuM nathI. have gautamasvAmI zrI samavAyAMga sUtra Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1032 _samavAyAGgasUtre saMprati pratyekanarakamAzrityopapAdanA virahakAla pRcchati-'imIse NaM bhate ! rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM' asyAM khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena / he bhadanta ! ratnaprabhAyAM pRthivyAM kiyatkAlaM nairayikA upapAtavirahitA bhavantIti bhaavH| evaM praznAbhilApapUrvakaH 'he gautama ! jaghanyata eka muhUrtamutkarSato dvAdazamuhUrtAna yAvadupapAtavirahitA nArakA bhavanti' ityuttarAbhilApo vaktavyaH / 'evaM uvavAyadaMDa o bhANiyavvo' evamupapAtadaNDako bhaNitavyaH / tathA-'uccaTaNAdaMDao ya' udvartanAdaNDakazcApi evameva bhnnitvyH| yadA jAtinAmanidhanAyuSobandho bhavati, tadaiva upapAta udvartanA ca bhavati, ata AyurvandhaviSaye vidhivizeSaprarUpaNAya mAha-'neraiyANaM bhaMte ! jAinAmanihattAuyaM kaiAgarisehi pagaraMti' nairayikAH khalu bhadanta ! jAtinAmanidhattAyuH katibhirAkaH prakurvanti ? 'goyamA ! siya1 siya2 siya3 siya4 siya5 siya6 siya7 siya8 ahiM, No ceva NavahiM' he gautama ! syAt 1 syAt2 syAt3 syAt4 syAt 5 syAda6 syAt7 syAt8 aSTabhiH, no navabhiH / ayaM bhAvaH-AkarSoM hi karmapudgalopA. hI nahI hai| aba gautamasvAmI pratyeka narakagati ko lekara upapAdanA saMbaMdhI viraha kAla pUchate haiM-he bhadaMta! isa ratnaprabhA pRthivI meM kitane kAlataka nAraka jIva upapAta se rahita hote hai ? uttara-he gItama! jaghanya se eka muhUrtataka aura utkRSTa se bAraha muhUrtataka nAraka jIva upapAta se vahAM rahita hote haiN| isa taraha se upapAta daMDaka bhaNitavya hai-aura isI taraha se udvartanA daMDaka bhI bhaNitavya hai| jisa samaya jAtinAmanidhattAya kA baMdha hotA hai usI samaya upapAta aura udvartanA hotI hai| isaliye Ayu bagha ke viSaya meM vidhi vizeSa kI prarUpaNA karane ke liye sUtrakAra kahate haiM-he bhadaMta! nArakajIva jAtinAmanidhattAyu kA baMdha kitane AkarSo dvArA karate haiN| uttara-he gautama ! jisa prakAra se gAya pAnI potI huI pratyeka narakagati saMbaMdhI upapAtano virahakALa pUche che-he bhadaMta ! A patnaprabhA pRthvImAM nArakajI keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita hoya che ? uttara-he gautama ! ochAmAM ochA eka muhU sudhIne ane vadhAremAM vadhAre bAra muhUrta sudhIne tyAM upapAtano viraha hoya che A rIte upapAta daMDakanuM kathana thayela che. ane eja pramANe uddhanA daMDakanuM paNa kathana thayela che. je samaye jAtinAma nidhattAyuno baMdha thAya che te samaye upapAta ane udvartana thAya che. tethI AyubaMdhanA viSayamAM viziSTavidhinI prarUpaNa karavAne mATe sUtrakAra kahe che prazna-he bhadUta! nArakI jIva jAtinAma nidhatta yune baMdha AkarSo dvArA kare che ? uttara zrI samavAyAMga sUtra Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. AyurbandhasvarUpanirUpaNam 1033 daanm| yathA gauH pAnIya pIbantIbhayavazAt punaH punaH phUtkarAti, evameva jIvastAtreNAyubandhAdhyavasAyena sakRdeva jAtinAmanidhattAyuH prakaroti, mandena dvAbhyAmAkarSAbhyAM,mandataraNa tribhirAkaH mandatamena caturbhiH paJcabhiH SadbhiHsaptabhiraSTAbhizcAkotinAmanidhattAyuH prakaroti, na punarnavabhirAkaH / evaM sesANavi AugANi jAva vemANiyatti' evaM zeSANyapi AyuSi yAvad vaimAnikA iti / ayaM bhAvaH-zeSANi gatinAmanidhanAyugadInyapi nairayikA jIvA aSTAvadhikairAkareva prakurvanti, na punrnvbhiraakH| evameva yAvadvaimAnikAdevA api jAtinAmanidha ttAyurAdIni aSTAvadhikairAkaH prakurvantIti // sU 192 // jIvAnAmAyubandha uktaH, saMpati teSAM saMsthAnasaMhananavedAdi prakAramAha'kaiviheNaM bhaMte saMghayaNe' ityAdi / mUlam-kaivihe gaM bhaMte ! saMghayaNe paNNatte ? goyamA chabihe bhayavazAta punaH punaH phUtkAra karatI hai usI taraha jIva totra AyubaMdha ke adhyavasAya se ekabAra hI jAtinAmanidhattAyu kA baMdha karatA hai manda AyuSyabaMdha ke adhyavasAya se do AkarSoMse, mandatara AyubaMdha ke adhyavasAya se tIna AkarSoM se, mandatama AyubaMdha ke adhyavasAya se cAra, pAMca, chaha, sAta aura ATha AkarSoM se jAti nAmanidhattAyu kA baMdha karatA haiM / nau AkarSoM se nahIM / karmapudgaloM kA upAdAna-grahaNakaranA-isakA nAma AkarSa hai| isI tarahase gatinAmanidhattAyu Adi jo pAMca prakAra ke baMdha haiM unheM nArakI jIva ATha AkarSoM se hI karate haiM nava AkarSoMse nhiiN| isI taraha se jo vaimAnika deva haiM ve bhI jAtinAmanidhattAyu AdikoM ko ATha AkarSoM se karate haiM // sU. 192 // he gautama ! jevI rIte gAya pANI pItAM pItAM bhayane kAraNe vAraMvAra kUkAra kare che eja pramANe jIva tIvra AyubaMdhanA adhyavasAyathI eka ja vAra jAtinAma nidhattAyune baMdha kare che, manda AyubaMdhanA adhyavasAyathI be AkarSothI, mandatara AyubaMdhanA adhyavasAyathI traNa AkarSothI, mandatama AyubaMdhanA adhyavasAyathI cAra, pAMca, cha, sAta ane ATha AkarSothI jAtinAmanidhattAyune baMdha kare che. nava AkathI karato nathI. karmayuddhanuM utpAdana-grahaNa-karavuM tene AkarSa kahe che. e ja pramANe gatinAma nidhattAyu Adi je pAMca prakAranA bIjA baMdha che temane nArakI jIvo ATha AkarSothI ja kare che, nava AkarSothI karatAM nathI. e ja pramANe vaimAnikade paNa jAtinAmanidhattAyu Adi ATha AkarSothI kare che. sU 12 zrI samavAyAMga sUtra Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1034 samavAyAGgasUtre saMghayaNe paNNatte, taM jahA-vairosabhanArAyasaMghayaNe, risabhanArAyasaMghayaNe, nArAyasaMghayaNe, addhanArAyasaMghayaNe kIliyAsaMghayaNe, chevaTrasaMghayaNe / neraiyANaM bhaMte ! kiM saMghayaNI ? goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI va aTri Neva chirA Neva pahArU je poggalA aNiTrA akaMtA appiyA aNAejA asubhA amaNuNNA amaNAmA amaNAbhirAmA te tesiM asaMghayaNattAe prinnmNti| asurakumArANaM bhaMte ! ki saMghayaNI paNNattA ? chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI NevaTrINeva chirA Neva pahArU je poggalA iTTA kaMtA piyA maNuNNA maNAmA mANAbhirAmA te tesi asaMghayaNattAe prinnmNti| evaM jAva thnniykumaaraannN| puDhavIkAiyA NaM bhaMte ! ki saMghayaNI paNNattA ? goyamA ! chevaTrasaMgha. yaNI paNNattA, evaM jAva saMmucchima paMciMdiyatirikkha joNiyatti / gabbhavatiyA chavvihasaMghayaNI, saMmucchimamaNussA chevttuusNghynnii| gabbhavatiyamaNussA chavvihasaMghayaNI paNNattA / jahA asurakumArA tahA bANamaMtarajoisiyavemANiyA ya / kaivihe gaM bhate ! saMThANe paNNatte ? goyamA ! chavihe saMThANe paNNatte, taM jahA-samacauraMse1 NiggohaparimaNDale2 sAie3 vAmaNe4 khuje5 huuNdde| NeraiyANaM bhaMte! kiM saMThANI paNNattA? goyamA haMDasaMThANI paNNattA? asurakumArA NaM bhaMte? evaM jAva thnniykumaaraa| puDhavI masUrasaMThANA pnnnnttaa| AU thibuyasaMThANA paNNattA, teU sUikalAvasaMThANA pnnnnttaa| vAU paDAgA saMThANA paNNattA, vaNassaI nANAsaMThANasaMThiyA paNNattA, beiMdiya-teiMdiya-cauridiya saMmu. cchimapaMciMdiyatirikkha iMDasaMThANA paNNattA, gabbhavakaMtiyA chavviha zrI samavAyAMga sUtra Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1035 bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdinirUpaNam saMThANA paNNattA saMmucchima maNussA haMDasaMThANA saMThiyA paNNattA / ganbhavatiyANaM maNussANaM chavvihA saMThANA pnnnnttaa| jahA asuraku. mArA tahA vANamaMtarajoisiyavemANiyA vi ||suu0 193 // _jIvoM ke AyubaMdha kaha kara aba sUtrakAra unake saMsthAna, saMhanana evaM veda Adi ke prakAra ko kahate haiM zabdArtha-(kaiviheNaM bhaMte! saMghayaNe paNNatte?) katividhaH khalu bhadanta ! saMhananaM-prajJaptam?-he bhadaMta! saMhanana kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! chavihe saMghayaNe paNa te) he gautama ! SaDvidhaM saMhananaM prajJaptam- gautama ! saMhanana cha prakAra kA kahA gayA hai| (taM jahA) tadyathAve chaha prakAra ye haiM (vairosabhanArAyasaMghayaNe, risabhanArAyasaMghayaNe, addhanArAyasaMghayaNe, kIliyAsaghayaNe,) vajraRSabhanArAcasaMhananam1 RSabhanArAcasaMhananam 2, nArAcasaMhananam3, arddhanArAcasaMhananam4, kIlikA saMhananam5, sevArtasaMhananam6-vajraRSabhanArAcasaMhanana1. RpabhanArAcasaMhanana2, nArAcasaMhanana3, arddhanArAcasaMhanana4, kIlikAsaMhanana5, sevaartsNhnn6| (nerai. yANaM bhaMte ! kiM saMghayaNI ?) nairayikAH khalu bhadanta ! kiM saMhananinaH-he bhadaMta ! nArakI jIva kyA saMhanana yukta kahe gaye haiM ? uttara-(goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI) gautama! SaNNAM saMhanAnAM asaMhanino-he jIvonA Ayuba dhanuM kathana karIne have sUtrakAra temanAM saMsthAna, saMhanana ane veda AdinA prakAranuM varNana kare che- _A -(kaiviheNaM bhaMte saMghayaNe paNNatte ?) katividhaH khalu bhadanta ! sahanana prajJaptam ? he mata ! sahanana 20 prA2nA 4i cha ? (goyamA ! chabvihe paNNatte) he gautama ! SaDvidhaM saMhananaM prajJaptam-De gautama! Danana cha pradhAnAM hai che. (taM jahA) tadyathA-te 7 praa| pramANe che. (vairosabhanArAyasaMghayaNe, risabhanArAyasaMghayaNe, nArAyasaMghayaNe, addhanArAyasaMgha. yaNe, kIliyAsaMghayaNe, chevaTThasaMghayaNe)vaRSabhanArAcasaMhananam , RSabhanArAcasaMhananam , nArAcasaMhananam, arddhanArAcasaMhananam , kIlikAsaMhananam , sevArtasaMhananam-(1) pamanArAyasa inana, (2) apalanArAyasa unana, (3) nArAyasahanana, (4) anArAyasa hanana, (5) misa nana bhane (6) sevAtta sanAna. (neraiyANaM bhaMte ! kiM saMghayaNI ?) nairayikAH khalu bhadaMta ! kiM saMhanina:- mata ! nArI 7 // yAM sananathI yuta hAya che ? (goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI) gautama ! SaNNAM saMhanAnAM asaMhanino zrI samavAyAMga sUtra Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1036 samavAyAGgasatre gautama! chaha saMhananoM se inake eka bhI saMhanana nahI hone se ye asaM. haninI kahe gaye haiN| (Neva aTThi) naivAsthi-inake na haDDI hotI hai| (Neva chirA) naiva zirAH-na zirAe~ hotI hai,(Neva hArU) naiva snAyuH-na snAyue~ hotI haiM (je poggalA aNiTThA) ye pudgAH aniSTA:- tathA jo pudgala unheM sadA sAmAnyarUpa meM aniSTa-avallabha hote haiM (akaMtA) akAntAH-akAnta-akamanIya hote haiM, appiyAH-apriyAH-apiya-sarvadeSya hote haiM, (aNAejjA) anAdeyAH-anAdeya-agrAhya hote haiM, (asubhA) azubhA:-asubha-svabhAvataH hI asundara hote haiN| (amaNugNA) amanojJAamanojJa-jinakA nAma lene se bhI mana meM arucibhAva utpanna ho jAtA hai, (amaNAmA) amana AmA:-amana Ama-vicAra karane mAtra se bhI jinake prati citta meM aprIti bhAva jaga jAtA hai aisA hote haiM, (amaNA'bhirAmAH-tathA jo amanobhirAma hote haiM (te tesiM asaMghayaNattAe pariNamaMti) te teSAM asaMhananatayA pariNamanti-aise ve pudgala una nAraka jIvoM ke haDDI Adi se rahita zarIra vizeSarUpa se pariNata hote haiN| (asurakumAroNaM bhaMte kiM saMghayaNI paNNattA) asurakumArAH khalu bhadanta ! ki-saMhananinaH prajJaptA ? he bhadaMta ! asurakumAra devoM ke zarIra kisa saMhanana se yukta hote haiM ? uttara-(goyamA chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI) he gautama! cha saMhanamAMnA eka paNa saMhanathI teo yukata hatA nathI tethI tebhane asahananI 49 che. (Neva ahi) naivAsthi-tebhane masthi hotai nathI, (Neva chirA) naiva zirAH-zirAya chAtI nathI, (va hArU) naiva snAyu:snAyu hotA nathI, (je poggalA aNiTThA) ye pudgalAH aniSTA:-tAre pugiso tabhane sahA sAmAnya rIte aniSTa-masana hAya cha, (akaMtA) akrAntAH54A-ta-mamanIya hAya che, (appiyA) apriyA:-mapriya-mayAne bhATe azrItina DAya che. (aNAejA)anAdeyAH-20 DAya cha, (asubhA)azubhAH vAlApi zate / asura DAya cha, (amaNuNNA) amanojJA-mamanAza-menu nAma sevAthI 55 5 // thAya vA hAya cha, (amaNAmA) amanaAmA:-2no vicAra karavAthI paNa jenA pratye cittamAM aprIti-aNagamo jAge evA DAya , (amaNAbhirAmA) amano'bhirAmA:-tathA re mamanAsirAma jaya cha, (te te siM asaMghayaNattAe pariNamaMti) te teSAM asaMhananatayA pariNa mntitevAM te pudgale te nArakI jIve nAM asthi AdithI rahita zarIrarUpe pariName che. (apsarakumAroNaM bhaMte! kiM saMghayaNI paNNattA) ! asuzubhAra nAM zarI2 4yAM sahananayI yutAya ? 6ttara-(goyamA chaha saMghayaNANaM zrI samavAyAMga sUtra Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1037 gautama SaNNAM saMhananAnAM asaMhanina:-he gautama ! chaha saMhananoM meM se ina asurakumAra devoM ke koI bhI saMhanana nahIM hotA hai| ye to asahananI hote haiN| (NevaTThi) naivAsthi-inake zarIra meM na haDDI hotI hai, (Neva chirA) naiva zirAH-na zirAe~ hotI haiM (Neva hArU) naiva snAyu:-na snAyue~ hotI haiN| (je poggalA iTTA kaMtA piyA maNuNNA maNAmA-maNAbhirAmA te tesiM asaMghayaNattAe pariNamaMti) ye pudgalAHiSTAH kAntAH priyAH manojJAH mana AmAH mano'bhirAmAH te teSAM asaMhananatayA pariNamanti-tathA jo pudgala iSTa, kAnta, priya, manojJa, mana Ama, evaM mano'bhirAma hote hai vehI pudgala inake asthyAdi se rahita zarIravizeSarUpa se pariNamita hote haiN| (evaM jAva thaNiyakumArANaM) evaM yAvat stanita-kumArANAm-isI taraha se stanitakumAra paryanta jo bhavanavAsI deva haiM unake viSaya meM bhI kathana samajanA cAhiye / (puDhavIkAiyANaM bhaMte ! saMghayaNI paNNanA) pRthivIkAyikAH khalu bhadanta kiM saMhaninaH prajJaptAH--he bhadaMta ! pRthvIkAyika jIva kisa saMhanana yukta kahe gaye haiM ? uttara--(goyamA ! chevaTa saMghayaNI paNNatA he gautama sevAttai saMhananinaH prajJaptAH--he gautama ! ye saMhanana yukta kahe gaye haiM inake sevAsaMhanana hotA hai| (evaM asaMghayaNI)gautama ! SaNNAM saMhananAnAM asaMhaninaH-3 gautama ! te asurmAradevone cha saMhanomAMthI koI paNa saMhanana hetuM nathI teo asaMhanAnIshnn 2hita DAya che. (Nevahi) nauvAsthi-temanAM zarIramA masthi tAnathI. (Neva hArU) naiva snAyuH-snAyumo dAtA nathI, (Neva chirA) naiva zirAHzirAma hAtI nathI,(je poggalA iTTA kaMtA,piyAmaNuNNA maNAmAmaNAbhirAmA te te siM asaMghayaNattAe pariNamaMti ) ye pudgaloH iSTAH kAntAH priyAH manojJAH manAmAH mano'bhirAmAH te teSAM asaMhananatayA prinnmntitathA je pugale Ida, kAnta, priya, maneNa, mana Ama ane mane bhirAma hoya che e pudgale ja temanA asthi AdithI rahita viziSTa zarIrarUpe pariName che. (evaM jAva thaNiyakumArANaM) evaM yAvat stanitakumArANAm-meor pramANenu kathana svanitakumAra sudhInA bhavanavAsI devAnA viSayamAM paNa samajI levuM. (puDhavIkAiyANaM bhaMte ! kiM saMghayaNI paNNatA?) pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kiM saMhaninaH prajJaptAH- mata ! yi yA sahananathI yukta DAya cha ? uttara-(goyamA ! chevaTa saMghayaNI paNNattA) gautama! sevAta. saMhananina prajJaptA'-gautama! temane sevAsinana DAya che. me zata tamA zrI samavAyAMga sUtra Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1038 samavAyAGgasUtra - - jAva samucchimapaciMdiyAtarikkhajANiyAtta ) evaM yAvatsaMmUchima pazcendriyatiryagyonikA iti-isI taraha se jo paMcendriya-tiryazca yonI ke jAva haiM ki jinake saMmUchima janma hotA hai ve bhI sevAtaMsaMhanana vAle haiM aisA jAnanA caahiye| tAtparya isakA yaha hai ki ekendriya se lekara saMmUchima taka ke tiryazca jIva saba hI sevArtasaMhanana se yukta hote hai| (gambhavatiyo chavihasaMghayaNI) garbhavyutkrAntikAH SaDvidhasaMhaninaH jo jIva garbha janma vAle hote haiM unake arthAt garbhajatiryaMca jIvoM ke chaho saMhanana hote haiN| (samucchimamaNussA chevaTThasaMghayaNI) saMmUcchima-manuSyAH sevA. tasaMhana nina:-tathA jo saMmUcchima janmavAle manuSya hote haiM sevArtasaMhanana hotA hai| (gambhavatiyamaNussA chavvihasaMdhayaNI paNNattA) garbhavyutkrA. ntikamanuSyAH SaDvidhasaMhaninaH prajJaptAH-isI taraha se jo garbha janmavAle manuSya hote haiN| (jahA asurakumArA tahA vANamaMtarajoisiyavemANiyA ya) yathA'surakumArAstathA vyantarajyotiSika vaimAnikAca-jisa prakAra asurakumAra deva vinA saMhanana ke hote haiM usI prakAra se vyantara deva jyotiSikadeva aura vaimAnika deva bhI vinA saMhanana ke hote haiN| (kaivihe gaM bhaMte saMThANe paNNatte) katividhaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM prajJaptam-he bhadaMta! sanana thuta DAya che. (evaM jAva saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyatti) evaM yAvat saMmUcchimapaJcendriya tiryagyonikA iti-mela pramANe saMbhU. mi janmavALA paMcendriya tiryaM caninA jIvone paNa sevArtAsaMhanana hoya che. tenuM tAtparya e che ke ekendriyathI laIne saMmROi ma paMcendriya sudhInAM badhAM tirtha yo sevAninavAjaiAya che. (ganbhavatiyA chavihA saMghayaNI) garbhavyutkrAntikAH SaDvidhasaMhanina:- bhavANA vAne mese 3 gA taya"4 vone chanthe sanana DAya che. (samucchimamaNussA chevaThTha saMghayaNI) saMmUchimamanuSyAH sevArtasahananinaH-sa bhUmi bhI manuSyone sevAta - saMnana DAya che (gabbhavalaMtiyamaNussA chaviha saMghayaNI paNNattA) garbhavyuskrAntikamanuSyAH SaDvidhaH saMhaninaH prajJaptA:-HrreqANA mnussye| 59 7 sananAthI yuti DAya cha.(jahA asurakumArA tahA vANamaMtarajoisiya vemANiyAya ) yathA'surakumArAstathA vyantarajyotiSika vaimaanikaacpramANe asurakumArade saMhanana vinAnA hoya che, e ja pramANe vyaMtarade, yAtipo mane vaimAniyo 59sanana vinAnA DAya che prazna-(kaiviheNaM bhaMte ! saMThANe paNNatte ?) katividhaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM prajJaptam-- zrI samavAyAMga sUtra Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1039 saMsthAna kitane prakAra kA kahA gayA hai / (goyamA! chavihe saMThANepaNNatte he gautama ! SaDivadhaM saMsthAnaM prajJaptam-he gautama ! saMsthAna chaha prakAra kA kahA gayA hai| (taM jahA) tadyathA-ve prakAra ye haiM (samacauraMse) samacaturasram-samacaturasrasaMsthAna1, (NiggohaparimaMDale) nyagrodhaparimaNDalamnyagrodhaparimaMDalasaMsthAna2, (sAie) sAdikam-sAdikasaMsthAna3, (bAmaNe) vAmanam-vAmanasaMsthAna4, (khujje) kunjam-kubjakasaMsthAna5, (huMDe) huNDam - huMDakasaMsthAna6, (NeraiyANaM bhaMte!kiM saMThANI paNNattA) nairayikAH khalu bhadanta! saMsthAninaH prajJaptAH?) he bhadaMta ! nArakoM ke kaunasA saMsthAna hotA hai ? uttara-(goyamA! huMDasaMThANI paNNatA) he gautama! huNDasaMsthAninaH prajJaptAH-he gautama ! nArakI jIvoM ke huMDakasaMsthAna hotA hai / (asuraku. mArANaM bhaMte! saMThANI paNNattA) he bhadaMtaasurakumArAH kiM saMsthAninaH prajJaptAH-he bhadaMta! asura kumAra devoM ke kaunasA saMsthAnahotA hai? (goyamA! samacauraMsasaMThANasaMThiyA paNNatA) gautama ! samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptA:-he gautama! asurakumAra devoM ke samacaturasrasaMsthAna hotA haiN| (eva jAva thaNiyakumArA) evaM yAvatstanitakumArA:-isI taraha se stanitakumAra taka ke nau bhavanapati deva bhI samacaturasrasaMsthAnavAle hote hai| (puDhavI. hai mata ! sasthAnanA 4881 5452 46 ke 1 utta2-(goyamA ! chavihe saMThANe paNatte)he gautama SaDvidhaM saMsthAnaM prajJaptam-De gautama saMsthAnanA 7 prahAra hA cha.(taM jahA) tadyathA-te 12 mA pramANe cha-(samacauraMse)samacaturasram(1) samayaturastra saMsthAna, (NiggohaparimaMDale) nyagrodhaparimaNDalam-(2)nyagrodhaparibhasasasthAna, (sAie) sAdikam-(3) sAsaM sthAna, (vAmaNe) vAmanam(4) vAmanasasthAna, (khujje) kubjam-(5) saMsthAna, (huMDe) huNDam(6) hu74 saMsthAna. (NeraiyANaM bhaMte ! kiM saMThANI paNNattA ?) nairayikAH khalu bhadanta ! ki saMsthAninaH prajJaptAH?-De ma ta ! nA2ne 4yA pra2rnu saMsthAna DAya cha ? uttara-(goyamA ! huMDasaMThANI paNNattA) he gautama ! huNDa saMsthAninaH prajJaptAH-3 gautama ! nArIvAne husasthAna hAya che. prazna(asurakumArANaM bhaMte kiM saThANI paNNatA ?) he bhadanta ! asurakumArAH kiM saMsthAninaH prajJaptAH?-he mahata! sasurazubhAradevAne prA2nusa sthAna hAya cha ? uttara-(goyamA ! samacauraMsaThANasaMThiyA paNNattA) gautama ! samacatuH ratrasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH-he gautama ! masumAravAne samayaturakhasa sthAna hAya che. (evaM jAva thaNiyakumArA) evaM yAvatstanitakumArA:-me pramANe svanitakumAra sudhInA nava bhavanapati deve paNa samacaturastra saMsthAnavALA hoya che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1040 samavAyAGgasUtre masUra saMThANA paNNattA)pRthivI kAyikA masUrasaMsthAnAH prajJaptA:-pRthvIkAyika kA masUra ke jaise saMsthAna hotA haiM (AUthivuyasaMThANA paNNattA) Apa: stivuka saMsthAnAH prajJaptAH-apkAyika kA jala bud vud ke jaisA saMsthAna hotA hai| (teU sUikalAvasaMThANA paNNattA) tejAMsi sUcIkalApa saMsthA nAni prajJaptAni-tejaskAyika kA sUcIkalApa (bhArA) ke jaisA saMsthAna hotA haiM (vAU paDAgAsaMThANA paNNattA) vAyavo patAkA saMsthAnAH prajJaptA:vAyukAyika kA patAkA ke jaisA sasthAna hotA haiN| (vaNassaI nANAsaM. ThANasaMThiyA paNNattA) vanampatayo nAnAsaMsthAna- sthitAH prajJaptAH-vanaspatika kAyika jIvoM ko koI niyata saMsthAna-AkAra nahIM hotA hai isaliye ve aneka saMsthAna vAle kahe gaye haiN| (veiMdiya, teiMdiya cauridiya samucchimapaMciMdiyatirikkhA huMDamaMThANA)dvIndriya trIndriya caturindriya samU cchima paMcendriya tiryazco huNDasaMsthAnAH-do indriya jIva, teindriyajIva, caturindriya jIva aura saMmUcchimapaMcendriya tiryazca jIva huMDaka saMsthAnavAle hote haiN| (gabbhavakaMtiyA chabbiha saMThANA) garbhavyutkrAntikA' SaDvidhasaMsthAnAH-jo garbha janmavAle tiryazca hote haiM ve chahoM saMsthAnavAle hAte haiN| (samucchimamaNussA huMDasaMThANasaMThiyA paNNattA) saMsUcchimamanuSyA huNDa. (puDhavImasUrasaMThANA paNNattA) pRthivIkAyikA masUrasaMsthAnAH prajJaptAH-50I. yin| bhasUranA i saMsthAna rAya che. (AUthiya saMThANA paNNattA) ApaH stibukasasthAnAH prjnyptaaH-554||43| pApInA 52poTara vA sathAnayI yutIya che. (teU sUikalAvasaMThANA paNNattA) tejAMsi sUcIkalApa saMsthAnAni prajJaptAni-taisayinai saMsthAna sUcI 605 (lA) 314 che. (vAU paDAgAsaThANA paNNattA) vAyavo patAkAsaMsthAnAH prajJaptAH-pAyuyine patAnA saMsthAna DAya che. (vaNassaI nANAsaMThANasaMThiyA paNNattA) vanaspatayo nAnAsaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH-vanaspatiyane / niyata sNsthaan-maa4|2 Dota nathI, tethI tabhane mane saMthAnamai xai cha. (veiMdiya, teiMdiya, cauridiya, saMmucchimapaMciMdiyatirikkhA huMDasaThANA) dvIndriya, trIndriya, caturindriyasaMmUchimapaMcendriyatirazco huDasaMsthAnAH--dvIndriya, trIndriya, caturindriya ane saMbhUmipaMcendriya tiryaMca ja huMkasaMsthAnavALAM DAya che. (ganbhavatiyA chavihasaMThANA) garbhavyutkrAntikAH paDvidhasaMsthAnAHMr-mi tiya yo chame 7 sasthAnani hAya cha (saMmucchimamaNussA) huMDasaMThANasaMThiyA paNNattA)saMmUcchimamanuSyA huMDasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptA: zrI samavAyAMga sUtra Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1041 TIkA--'kaivihe gaM ityAdi-'kaiviheNaM bhaMte !' katividhaH khalu bhadanta ! 'saMghayaNe' saMhananaM 'paNNate' majJaptam ? 'goyamA ! chavihe saMghayaNe paNNatte' he gautama ! SaDUvidhaM saMhananaM prajJaptam / 'taM jahA' tadyathA-vairosabhanArAyasaMghayaNe' vajraRSabhanArAcasaMhananam 1, 'risabhanArAyasaMghayaNe' RSabhanArAcasaMhananam2, nArAyasaMghayaNe' nArAcasaMhananam3, 'addhanArAyasaMghayaNe' ardhanArAcasaMhananam4, 'kI liyAsaMghayaNe' kIlikAsaMhananam5, 'chevaTTasaMghayaNe' sevaartsNhnnm6| 'neraiyA gaM bhaMte !' nairayikAH khalu bhadanta ! 'kiM saMghayaNI' kiM saMhananinaH 'paNNattA' saMsthAna-saMsthitAH prajJaptAH-saMmUchima janmavAle manuSya huMDaka saMsthAna vAle hote haiN|(gmbhvkktiyaannN maNussANaM chavvihA saMThANA paNNattA)garbhavyu skrAntikAnAM manuSyANAM SaDvidhAni saMsthAnAni prajJaptAni-garbhajanmavAle manuSya chaho saMsthAna vAle hote haiM |(jhaa asurakumArA tahA vANamaMtarajoi. siya vemANiyA vi) yathA'surakumArAstathA vyantarajyotiSaka vaimAnikA api-jisa prakAra asurakumAra devoM ko samacaturastra saMsthAnavAle kahe gaye hai usI prakAra se vyantara devoM ko, jyotiSika devoM ko aura vaimAnika devoM ko bhI yahI saMsthAna hotA hai ||suu0 193 // TIkArtha-'kaiviheNaM bhaMte saMghayaNe paNNatte' he bhadaMta ! saMhanana kitane prakAra kA kahA gayA hai ? he gautama ! saMhanana cha prakAra kA kahA gayA hai ve chaha prakAra ye hai-vajra RSabhanArAcasaMhanana1, RSabhanArAcasaMhanana2. nArAcasaMhanana3 arddhanArAcasaMhanana4, kIlikAsaMhanana5 sevaatsNhnn6| he bhadaMta ! nArakI jIva kyA saMhanana yukta kahe gaye haiN| uttarasabhUmichama bhavANA manuSyo husasthAnAya cha. (gambhavakaMtiyANaM maNussANaM chavvihA saMDANA paNNattA)garbhavyutkrAntikAnAM manuSyANAM SaDvidhAni saMsthAnAni prajJaptAni-Marwain mnussy| chaye 7 sasthAnavANA hAya che. (jahA asurakumArA tahA vANamaMtarajoisiyavemANiyA vi) 2 te masu. rakumAradeve samacaturastra saMsthAnavALA hoya che, te ja pramANe yaMtarade, jayatiSikadeva ane vaimAnikade paNa eja saMsthAnavALA hoya che. sU. 193 _te:-'kaiviheNaM bhaMte ! saMghayaNe paNNatta'--3 RE ! sanananA keTalA prakAra kahyA che? uttara-he gautama ! saMhanananA nIce pramANe che prakAra cha-(1) nArAya unana, (2) pamanArAyasa unana, (3) nArAyasa hanana, saddha nArAya saDanana, (5) sinana mana (6) sevAta hanana pra-3 zrI samavAyAMga sUtra Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oSThara samavAyAGgasUtra prajJaptA: ? 'goyamA !' he gautama ! 'chaha saMghayaNANAM' SaNNAM saMhanAnAM madhye ekasyApi saMhananasyAbhAvena 'asaMghayaNI' asaMhanino nArakA jIvAH, yataH teSAM 'Neva aSTi' naivAsthi, Neva chirA' naiva zirAH naiva nADa yaH 'Neva hArU' naiva snAyuH, tathA-"je poggalA' ye pudalAH 'aNiTThA' aniSTAH sarvadA teSAM sAmAnyatayA'vallabhAH, 'akaMtA' akAntAH sarvadA'vallavvAdakamanIyAH, 'appiyA' apiyAHsarvadveSyAH, 'aNAdejA' anAdeyAH-agrAhyAH, 'asubhA' azubhAH-svabhAvata evAsundarAH 'amaNuNNA' amanojJA kathAprasaGge'pi manaso'rucikarAH, tathA "amaNAmA' amana AmA:-cintAyAmapi manaso'pItikarAH, tathA 'amaNAbhirAmA' amano'bhirAmAH santi, te pudgalAH 'tesiM' teSAM nArakajIvAnAM. 'asaMghayaNa - tAe' asaMhananatayA-asthyAdivirahitazarIravizeSatayA pariNamaMti' pariNamanti / tathA 'asurakumArANaM bhaMte !' asurakumArAH khalu bhadanta ! 'kiM saMghayaNI' kiM saMhananinaH 'paNNattA' prajJaptAH ? 'goyamA !' he gautama ! 'chaNhaM saMghayaNANaM' SaNNAM gautama ! chaha saMhananoM meM se inake eka bhI saMhanana nahIM hone se ye asaMhaninI kahe gaye haiN| kyoM ki inake na haDDI hotI hai, na zirAe~ hotI haiM, na snAyue~ hotI haiN| tathA jo pudgala unheM sadA sAmAnyarUpa meM aniSTa-avallabha hote haiM akAnta-akamanIya hote haiM,apriya sarvadveSya hote haiM, anAdeya-agrAhya hote haiM. asubha-svabhAvataH hI asundara hote haiM, ama. nojJa-jinakA nAma lene se bhI mana meM arucibhAva utpanna ho jAtA hai, amana Ama-vicAra karane mAtra se bhI jinake prati citta meM aprIti bhAva jaga jAtA hai-aise hote hai tathA jo amano'bhirAma hote haiM aise ve pudgala una nAraka jIvoM ke haDDI Adi se rahita zarIravizeSarUpa se pariNata hote haiN| he bhadaMta ! asura kumAra devoM ke zarIra kisa saMhanana se yukta haiM? uttara-he gautama! chaha saMhananoM meM se ina asura kumAra devoM he bhadanta! nArakIjI kevA prakAranA saMvananethI yukata hoya che? uttara-he. gautama ! cha saM hananemAMthI temane eka paNa saMhanana hotuM nathI, tethI temane asahanIya kahelA che. kAraNa ke temane asthi hatAM nathI, zirAo hotI nathI ane nAyu paNa hotA nathI. tathA je pudagalo sadA sAmAnyataH aniSTa-avallabha hoya che, manAya-mAhA DAya che, asuma-svabhAvata: 4 sasura DAya cha, bhane manu nAma sevAthI 54 manamA mayi utpanna 42nAra hAya che, amana Ama, jene vicAra karavAthI paNa cittamA jenA pratye aprItibhAva utpanna thAya evAM hoya che, tathA je amane bhirAma hoya che, evAM te yugalo te nArakajIne asthi AdithI rahita viziSTa zarIra rUpe pariName che. prazna he bhadaMta ! asurakumAra devonAM zarIra kayA prakAranA saMhananathI yukta hoya che ? uttara he gautama !temane cha saMhananamAMthI eka zrI samavAyAMga sUtra Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1043 saMhananAnAM madhye ekasyApi saMhananasyAsatvena 'asaMghayaNA' asahaninaH, teSAM 'NevaTThi' naivAsthi, 'Neva chirA' naiva zirAH, 'Neva 'hArU' naiva snAyuH / tathA 'je poggalA' ye pudgalAH 'iTThA' iSTAH 'kaMtA' kAntAH 'piyA' priyAH 'maNuSNA' manojJAH 'maNAmA' mana AmA: 'maNAbhirAmA' mano'bhirAmAH, pudgalA: 'tersi' teSAM 'saMghayaNattAe' asaMhananatayA=asaMhananazarIratayA 'pariNamaMti' pariNamanti / ' evaM ' evam anena prakAreNaiva 'jAva thaNiyakumArANaM' yAvat stanitakumArANAm =asurakumArAtiriktAH stanitakumAraparyantA ye bhavana devAsteSAmapi viSaye'bhilapitavyam / 'pur3havIkAiyA NaM bhaMte! kiM saMghayaNI paNNattA' pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! 'kiM saMghayaNI' kiM saMhaninaH 'paNNattA' majJaptAH ? 'goyamA ! chevaTTasaMghapaNI paNNattA' he gautama ! sevArtasaMhananinaH prajJaptAH / evaM jAva saMmucchimapaMcidiyatirikkhajoNiyatti' evaM yAvatsaMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikA iti, anena prakAraNaiva ekendriyAdyArabhya saMmUcchimapaJcendriyatiryagyoniparyantA api jIvAH sevArtasaMhanino vijJeyA iti bhAvaH / 'ganbhavakaMtiyA ke koI bhI saMhanana nahIM hotA hai| ye to asaMhananI hote haiN| kyoM ki inake zarIra meM na haDDI hotI hai, na zirAeM hotI haiN| tathA / -jo pudgala iSTa kAnta, priya, manojJa, mana Ama, evaM mano'bhirAma hote haiM-ve hI pudgala inake asthyAdi se rahita zarIra vizeSarUpa se pariNamita hote haiN| isI taraha se stanitakumAra - paryanta jo bhavanavAsI deva haiM unake viSaya meM bhI kathana jAna lenA caahiye| prazna- he bhadaMta ! pRthvIkAyika jIva kyA saMhananayukta kahe gaye haiM? uttara - he gautama! ye saMhanana yukta kahe gaye haiN| inake sevArtta saMhanana hotA hai| isI taraha se jo paMcendriya tiryaJca yoni ke jIva haiM ki jinake saM cchimajanma hotA hai-ve bhI sevArtta saMhanana vAle haiM aisA jAnanA cAhiye / tAtparya isakA yaha hai ki ekendriya se lekara saMmUcchima paMcendriya taka ke tiryaJca jIva saba hI sevAtasaMhanana pazu saMhanana hetu nathI. tee asa'hananI heAya che, kAraNa ketemanA zarIramAM asti hotAM nathI, shiraao| hotI nathI, snAyu hotA nathI tathA chaSTa, anta, priya, manojJa, bhana Ama ane manebhirAma pudUgale ja temanA asthi Adi rahita viziSTarUpe pariName che. stanitakumAra sudhInA bhavanavAsI devenA viSayamAM A pramANe ja samajavuM, prazna-he bhada Mta ! pRthvIkAyika jIvA saMhananathI yukata hoya che. temane sevAtta sahanana hoya che, e ja pramANe sa`mRghdhioma janmavALA paMcendriya tiya cayAninA jIvA paNa sevAnta saMhananavALA hAya che. tenuM tAtpa e che ke-ekendriyathI laIne sabhUmi pa"cendriya sudhInA badhAM tiryaM ca jIvA sevAnta-sahananathI yukata hoya zrI samavAyAMga sUtra Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1044 samavAyAGgasUtre chavvihasaMghayaNI' garbhavyutkrAntikAH SaDDidhasaMha ninaH garbhavyutkrAntikapazcendriyatiyaJcaratu SaDDidhasaMhananino jJeyA ityarthaH / tathA 'samucchimamaNussA chevaTThasaMghayaNI' saMmUcchimamanuSyAH sevArtasaMhananinaH, 'gabbhavatiyamaNussA chavvihasaMghayaNI' garbhavyutkrAntikamanuSyAH SaDDidhasaMha ninaH 'paNNattA' prajJaptAH / 'jahA asurakumArA tahA vANamaMtarajoisiyavemANiyA ya' yathA'surakumArAstathA vyantarajyotiSika vaimAnikAca asurakumAravadete'pyasaMhanino vijJeyAH / 'kaivihe NaM bhaMte ! saMThANe paNNatte' katividhaM khalu bhadanta ! saMsthAna prajJaptam ? 'goyamA ! chavihe saMThANe paNatte' he gautama ! dhiM saMsthAnaM prajJaptam, 'taM jahA' tadyathA--'samacauraMse' samacaturasram, 'NiggohaparimaMDale' nyagrodhaparimaNDalam, 'sAie' sAdikam, 'vAmaNe' vAmanam , 'khuje' kubjam, 'huMDe' huNDam / 'NeraiyANaM bhaMte ! kiM saMThANI paNa ttA' nairayikAH khalu bhadanta ! ki saMsthAninaH prajJaptAH ? 'goyamA ! se yukta hote haiN| jo jIva garbha janmavAle hote haiM unake arthAt, garbhajatiryaMca jIvoM ke chaho saMhanana hote haiN| tathA jo saMmUcchimajanmavAle manuSya hote haiM unake sevArta saMhanana hotA hai| isI taraha se jo garbhajanmavAle manuSya hote haiM ve bhI chaho saMhananavAle hote haiN| tiryaMca bhI jo garbhajanmavAle hote haiM ve bhI chaho saMhananoM ke dhArI hote haiN| jisa prakAra asurakumAra deva vinA saMhanana ke hote haiM usI prakAra se vyantaradeva jyotiSika deva aura vaimAnika deva bhI vinA saMhanana ke hote haiN| he bhadaMta! saMsthAna kitane prakAra kA kahA gayA hai? he gautama ! saMsthAna chaha prakAra kA kahA gayA hai| samacaturasrasaMsthAna 1, nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna2, sAdikasaMsthAna3. vAmanasaMsthAna4, kubjakasaMsthAna5 aura huMDaka sNsthaan6| he bhadaMta! nArakoM che. garbhajanmavALA-eTale ke garbhaja-ti ca cha chae saMhananathI yukata hoya che. saM mUrNima janmavALA manuSyone sevArtA saMhanana hoya che. garbha janmavALA manuSyone chae saMhano hoya che, garbhajanmavALA tirthaM co paNa chae saM hananovALAM hoya che. jema asurakumAra devo saMhanana vinAnA hoya che tema caeN tara de, jyotiSika de ane vaimAnika deve paNa saMhanana vinAnA hoya che. prazna- gautama! saMsthAna sA prA2nA ghai cha. ? uttara-he gautama ! saMsthAna cha prakAranA kahyAM che, te prakAro A pramANe che(1) sabhayaturakha saMsthAna, (2) nyagrodhaparibhasa, saMsthAna, (3) sA6i saMsthAna (4) vAmana saMsthAna, (5) 5044 sasthAna mane (6) * saMsthAna. prana-he bhadaM ta ! nArakIjIne kevuM saMsthAna hoya che? zrI samavAyAMga sUtra Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1045 huMDasaMThANIpaNNattA' he gautama ! huNDasaMsthAninaH prajJaptAH / 'asurakumArA NaM bhate kiM saMThANI paNNattA' he bhadanta ! asurakumArAH kiM saMsthAninaH prajJaptAH ? gAyamA ! samacauraMsasaMThANasaMThiyA paNNattA' he gautama ! samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH prjnyptaaH| 'evaM jAva thaNiyakumArA' evaM yAvatstanitakumArAH asurakumAravat stanitakumArAntAzeSA nava bhavanapatayodevA api samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAvijJeyAH / tathA-'puDhavomasUrasaMThANA paNNatA' pRthavIkAyikA masUrasaMsthAnAH prajJaptAH 'AU thityasaMThANA paNNattA' ApaH stibukasaMsthAnAH prjnyptaaH| apkAyikA jIvAH jalavubusaMsthAnA vijJeyA iti bhAvaH / tathA 'teU' tejAMsi-tejaskAyikA jIvA 'muikalAvasaMThANA paNNattA' sUcIkalApasaMsthAnAni pajJaptAni / tathA-'vAU' vAyavo vAyukAyajIvAH 'paDAgAsaMThANA paNNattA' patAkAsaMsthAnAH prajJaptAH / 'vaNassaInANAsaMThANasaMThiyA paNNattA' vanaspatayo nAnAsaMsthAnasaMsthitAH prjnyptaaH| 'beiMdiyateiMdiyacauridiyasamucchimapaMciMdiyatirikkhA' dvIndriyatrIndriyacaturindrike kaunasA saMsthAna hotA hai ? uttara he gautama! nArakI jIvoM ke huMDakasaMsthAna hotA hai| he bhadaMta! asurakumAra devoM ke kaunasA saMsthAna hotA hai ? he gautama ! asurakumAradevoM ke samacaturasrasaMsthAna hotA hai| isI taraha se stanita-kumAra taka ke nau bhavanapati deva bhi samacaturasra saMsthAnavAle hote haiN| tathA pRthvIkAyika jIva masUra ke jaise saMsthAna vAle hote haiN| apkAyikajIva jalabud bud ke jaise saMsthAna vAle hote haiN| tejaskAyika jIva sUcIkalApa (bhArA) ke jaise saMsthAnavAle hote haiN| vAyukAyika jIva patAkA ke jaise saMsthAnavAle hote haiN| vanaspatikAyikajIboM ko koI niyata saMsthAna-AkAra nahIM hotA hai isaliye ve aneka saMsthAnavAle kahe gaye haiN| do indriyajIva, te indriya jIva, caturindriyajIva aura saMmUcchima uttara--he gautama ! nArakI jIvone haMDaka saMsthAna hoya che. prazna-he bhadaMta! asurakumAra devane kevuM saMsthAna hoya che? uttara-he gautama! asurakumAra dene samayasurastra saMsthAna hoya che. e ja pramANe svanitakumAra sudhInA nava bhavanapati deve paNa samacaturastra saMsthAnavALA hoya che. pRthvIkAyika cha masuranA jevAM saMsthAnavALAM hoya che. apUkAyika jIve pANInAM phorAM jevAM saMsthAnavALAM hoya che; tejaskAyika jIva sUcikalApa (bhArA) nA jevAM saMsthAnavALAM hoya che, vAyukAyika jIvo patAkAnA jevAM saMsthAnavALAM hoya che. vapatikAyika jIvone koI niyata saMsthAna (AkAra) hotuM nathI, tethI temane aneka saMsthAnavALA kahe che. kIndriya, trIndriya, caturindriya che ane saMbhUmi zrI samavAyAMga sUtra Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1046 samavAyAGgasUtre yasamUcchima paJcendriyatiyaJco huMDasaThANA' huNDasaMsthAnAH 'paNNattA' prajJaptAH / 'gabbhavakkaMtiyA' garbhavyutkrAntikAstiryazcaH 'chabdhihasaMThANA' Sa DadhasaMsthAnAH pajJaptAH / tathA-'saMmucchimamaNussA huMDasaThANasaMThiyA paNNattA' saMmUcchimamanuSyA huNDasaMsthAnasaMsthitAH prjnyptaa| tathA--'gabbhavatiyANaM maNussANaM chavihA saMThANA paNattA' garbhavyutkrAntikAnAM manuSyANAM SaDidhAni saMsthAnAni prajJaptAni / 'jahA asurakumArA tahA vANamaMtarajoisiyavemANiyA vi' yathA'surakumArAstathA byantarajyotiSikavaimAnikA api-yathA asurakumArANAM saMsthAna tathA vyantara jyotiSikavaimAnikadevAnAmapi saMsthAna vijJeyam ||s. 193 / / mUlam-kaivihe gaM bhaMte ! vee paNNatte ? goyamA! tivihe vee paNNatte, taM jahA-itthIvee, purisavee, napuMsagavee / neraiyANaM bhaMte! kiM itthIveyA purisaveyA NapuMsagaveyA paNNattA ? goyamA ! No itthIveyA No purisaveyA NapuMsagaveyA pnnnnttaa| asurakumArANaM bhaMte ! kiM itthIveyA purisaveyA NapuMsagaveyA ? goyamA ! itthIvayA purisaveyA No NapuMsagaveyA, jAva thnniykumaaraa| puDhavI AU teU vAu vaNassai biticauridiya saMmucchimapaMciMdiyatirikkhasamucchima maNussANapuMsagaveyA,gavbhavakaMtiyamaNussApaMciMdiyatiriyA ytiveyaa| jahA asurakumArA tahA vANamaMtarA joisiyavemANiyA vi|suu.194|| paMcendriyatiryazca jIva huMDaka saMsthAnavAle hote haiN| jo garbhajanmavAle tiryazca hote haiM ve chahoM saMsthAnavAle haiN| saMmUchimajanmavAle manuSya huDaka saMsthAnavAle hote haiN| garbhajanmavAle manuSya chaho saMsthAna vAle hote haiN| jisa prakAra asura kumAra devoM ko samacaturasrasaMsthAna vAle kahe gaye haiM usI prakAra se vyantara devo ko, jyotiSikadadevoM ko aura vaimAnika devoM ko bhI yahI saMsthAna hotA hai ||suu0 193 // paMcendriyatiyaM ca cha huDakasa sthAnavALA hoya che. garbhaja janmavALAM tiryo ca chae saMsthAnethI yukata hoya che. te mUrNima janmavALA manuSya haMDaka saMsthAnavALA hoya che. garbhajanamavALA manuSya chIe saMsthAnethI yukata hoya che. vyaMtaradeva, jatiSika deva ane vaimAnika deve paNa asurakumAra devonI jema samacaturastrasaMsthAna vALA hoya che. sU. 193 zrI samavAyAMga sUtra Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAnasaMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1047 (kaiviheNaM bhaMte! vee paNNatte) katividhaH khalu bhadanta! vedaH prajJaptaH?-he bhadanta! veda kitane prakAra kA hotA hai? (goyamA! tivihe vee paNNatte) gautama trividho vedaH prajJapta:-he gautama! veda tIna prakAra kA hotA hai-(taM jahA) tadyathA-ve prakAra ye haiM (itthIvee,purisavee napuMsagavee) strIvedaH puruSavedaH napuMsaka vedaH-strIveda, purupaveda aura npuNskved| (NeraiyANaM bhaMte! kiM itthIveyA, purisaveyA NapuMsagaveyA paNNattA)he bhadaMta ! nairayikA kiM strIvedAH puruSavedAH napuMsakavedAH prajJaptA-he bhadaMta! nArakajIva kyA strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda vAle kahe gaye hai ? (goyamA ! No itthIveyA, No purisa veyA NapuMsagaveyA paNNattA) gautama ! no strIvedAH no puvedAH napuMsaka vedAH prajJaptA:-he gautama ! nAraka jIva na strI vedavAle kahe gaye haiM, na puruSa veda vAle kahe gaye haiM, kintu napuMsaka veda vAle kahe gaye haiN| (asU rakumArANaM bhaMte! ki itthIveyA NapuMsagaveyA?) asurakumArAH khalu bhadanta! kiM strIvedAH purupavedAH napuMsakavedAH?-he bhadaMta ! asurakumAradeva kyA strIveda, purupaveda aura napuMsakaveda vAle hote haiM ? (goyamA! itthIveyA purisa. veyA No NapuMsagaveyA) he gautama ! asurakumArAH strIvedAH puruSavedAH no napuMsakavedAH-asurakumAradeva strI veda aura puruSaveda vAle hI hote haiM napuMsakabedavAle nahIM hote haiN| (jAva thagiya kumArA)yAvatratanitakumArA:-isI taraha A -(kai viheNa bhate ! vee paNate') katividhaH khalu bhadanta ! vedaH pajJaptaH ?-3 mata ! pe 21 512nA DAya cha ? (goyamA ! tivihe vee paNNatte) gautama! trividho vedaH prajJaptaH- gautama ! 6 ra 52nA cha. (taMjahA) tadyathA - Ut21 mA prabhAra cha-(itthIvee, purisavee, napuMsagavee) strIva, puruSaveda ane nadhusave6. NeraiyANaM bhaMte ! kiM itthIveyA, NapuMsagaveyA paNattA ?) kiM strIvedAH, puruSavedAH napuMsakavedAH prjnyptaaH-naa247ve| shriipeh,purussveyaa||ch ?(goyamA! No itthIveyA,No purisaveyA NapuMsagaveyA paNNattA) gautama ! no strIvedAH, no puvedAH napuMsakavedAH prajJaptAH-he gautama ! nA27ye strIpehavA nathI, puruSave aa pa nayI nasa436vA 53ai cha. (asurakumArANaMbhaMte ! kiM itthIveyA,purisaveyA, NapuMsagaveyA?) asurakumArAH khalu bhadanta ! kiM strIvedAH, puruSavedAH napuMsakavedAH ? he mata ! -4su2bhA2 hevasAhANA DAya , y35vehavAlaya chanaghusavAya DAya che ? (goyamA! itthIveyA. purisaveyA, No NapuMsagaveyA) he gautama ! asurakumArAH strIvedAH puruSavedAH no napusakavedAH- gAtama ! masurabhAra va strIvAmane 535ve vANA hAya cha nasavANA AtA nathI. (jAva thaNiyakumArA) yAvat stanitakumArA: zrI samavAyAMga sUtra Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2048 samavAyAGgasUtre se stanita kumArAntaka jo nau prakAra ke bhavanapati deva haiM ve bhI ina donoM vedavAle hI hote haiM napuMsaka veda vAle nhiiN| (puDhavIAU teU vAU paNassai biti cauriMdiya saMmucchima paMciMdiyatirikkhasaMmucchimamaNussA NapuMsagaveyA) pRthivyaptejo vAyuvanaspati hi tri caturindriya saMmuchimamanuSyAH-pRthvIkAyika, apukAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, do indriya, te indriya cau indriya, saMmUchima paMcendriyatiryaMca aura saMmUcchimanuSya ye saba napusaka veda vAle hote haiN| strIveda puruSaveda vAle nahIM hote haiN| (gasbhavatiyamaNussA paMcidiyatiriyA ya tiveyA ) garbhavyutkrAntika manuSyAH pazcendriyatiryazvazca trivedAH-- tathA jo garbhajamanuSya aura paMcendriyatithaMca haiM ve tInoM hI vedevAle hote haiN| (jahA asurakumArA tahA bANamaMtarA jo isiyavemANiyA vi) yathA asurakumArAstathAvyantara jyotiSika vaimAnikA api-jisa prakAra asurakumAradeva puruSa aura strIveda vAle hote haiM, usI prakAra se vyantara deva, jyotiSikadeva, aura vaimAnika deva bhI hote haiN| devoM meM napusaka veda nahIM hotA hai ||suu 194 // TIkArtha-'kaiviheNaM bhaMte ! vee paNNatte' ityAdi-he bhadaMta ! veda e ja pramANe svanitakumAra sudhInA je nava bhavanapati devo che teo paNa e be vahANA hoya cha, napusa vevAsa khotA nathI. puDhavI AU teU vAU vaNassai biticauridiya saMmUcchima paMcidiya tirikkha saMmUcchima maNussA NapuMsagaveyA) pRthivyaptejovAyuvanaspati dvitricaturindriya saMmUcchima paJcandriya tiryaka saMmUcchimamanuSyA :--Y2vIthiI, 244304z, te424||yi4, vAyu(45, hIndriya trIndriya, caturindriya, saM mUcichama paMcendriya tiyaM ca, ane saMmUchima manu, e mayAM napusa vevAmA hoya che, 5 strIveha puruSavA tA nathI. (gambha vakaMtiyA maNussA paMciMdiya tiriyA yativeyA) garbhavyutkrAntika manuSyAH paJcendriyatiryaMcAzca trivedA:-IM manuSya! mane payendriya tiya yo jo pehapANAM DAya . (jahA asurakumArAtahA vANa maMtarA joisiya vemANiyA vi) yathA asurakumArAstathA vyantara jyotiSika vaimAnikApi-ma asu2 kumAra de puruSa ane strIdavALA hoya che te ja pramANe vyaMtara devo ane vimAnika deve paNa puruSa ane strIveda vALA hoya che. devomAM napuMsakaveTa hoto nathI lagna. 194 :-'kAviheNaM bhaMte ! vee paNNatte' ityAdi-3 mata ! ye TamA zrI samavAyAMga sUtra Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. saMsthAna saMhananavedAdisvarUpanirUpaNam 1049 TIkA- 'kaiviNaM bhaMte' ityAdi - 'kaiviNaM bhaMte ! vee paNNatte' katividhaH khalu bhadanta ! vedaH prajJaptaH ? 'goyamA ! tivihe vee paNNatte' trividho vedaH prajJaptaH, 'taM jahA ' tadyathA - ' itthIvee' strIvedaH - puMskAmitA, 'purisavee' puruSavedaH - strIkA mitA, 'napuMsaya vee' napuMsaka vedaH - strIpuMskAmitA / 'neraiyANaM bhaMte!' nairayikAH khalu bhadanta ! 'kiM itthIveyA purisaveyA NapusagaveyA paNNattA' kiM strIvedAH puruSavedA napuMsakavedAH prajJaptAH ? strIvedAdayo matvarthIyAcpratyayAntAstena strIvedavantaH puruSavedavanto napuMsaka vedavanta ityartho bodhyaH / bhagavAnuttarayati - 'goyamA !" he gautama ! 'No itthIveyA No puMveyA NapuMsagaveyA paNNattA' no strIvedAH no pavedAH api tu napuMsaka vedAH prajJaptAH / ' asurakumArA NaM bhaMte asurakumArAH khalu bhadanta ! 'kiM itthIveyA purisaveyA NapusagaveyA' kiM strIvedAH puruSavedAH napusakavedA: ? goyamA ! itthIveyA purisaveyA No NapuMsagaveyA' he gautama ! asurakumArAH strIvedAH puruSavedA no napuMsakavedAH | 'jAva thaNiyakumArA' yAvatstanitakumArAH - asurakumArAtiriktAH stanitakumArAntAH zeSA nava bhavanapatayo devA api strIvedAH puruSavedA no napuMsakavedAH / tathA' puDhavI Au teu vAu vaNassAI biti cAuridiyasamucchima paMciMdiyatirikkha samukitane prakAra kA hotA hai ? he gautama! veda tIna prakAra kA hotA hai| ve prakAra ye haiM- strIveda, puruSabeda aura napusakaveda / he bhadaMta nAraka jIva kyA strI veda yA puruSaveda athavA napuMsakavedavAle kahe gaye haiN| he gautama ! nAraka jIva na strI vedavAle kahe gaye haiM na puruSaveda vAle kahe gaye haiM, kintu napuMsaka veda bAle kahe gaye haiN| he bhadaMta ! asurakumAra deva kyA strIveda, puruSaveda aura napuMsaka veda vAle hote haiM ? he gautama asurakumAra deva strIveda aura puruSaveda vAle hI hote haiM - napusakaveda vAle nahIM hote haiN| isI taraha se stanitakumArAntataka jo nau prakAra ke bhavanapati deva haiM ve bhI ina donoM veda vAle hI hote haiM- napuMsaka veda vAle nhiiN| pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, prakAranA hoya che ? huM gautama ! vedanA nIce pramANe traNa prakAra che-srIveda, puruSaveda ane napuMsakaveda he bhada Mta ! nArakajIvA strIvedavALA che ke puruSavedavALA che athavA napuMsakavedavALA che ? hegautama! nArakajIvA puruSavedavALA nathI, strIvedavALA paNa nathI te napuMsaka vedavALA hoya che. he bhadaMta ! asurakumAra deve purUSaveda vALA hAya che, ke strIvedavALA heAya che ke napuMsakavedavALA hAya che? he gautama ! asurakumAra devA puruSaveda ane zrIvedavALA ja hAya che. napu saka vedavALA hAtA nathI, e ja pramANe stanitakumAra sudhInA je nava bhavanapati devA che teo paNa e beja vedavALA hoya che, paNa napu Msaka vedavALA hAtA nathI. 132 zrI samavAyAMga sUtra Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1050 samavAyAGgasUtre cchimamaNussA' pRthivyaptejovAyuvanaspatidvitricaturindriyasaMmUchimapaJcendriyatiryakUsaMmUcchimamanuSyA, 'NapuMsagaveyA' napuMsakavedAH / tathA-'gambhavakaMtiyamaNussA paMciMdiyatiriyA ya tiveyA' garbhavyutkrAntikamanuSyAH paJce ndrayatiryazcazca trivedaaH| 'jahA asurakumArA tahA vANamaMtarA joisiyavemANiyA vi' yathA asurakumArA. stayA vyantarajyotiSikavaimAnikA api-asurakumAravad vyantarajyotiSikavaimA. nikA api strIvedAH puvedA no napuMsakavedA iti bhAvaH ||suu. 194 // pUrvoktAH sarvapadArthAH samavasaraNe sthitena bhagavatA proktAH, ataH samavasaraNavaktavyatAM kathayati mUlam--teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM kappassa samosaraNaM NeyavvaM, jAva gaNaharA sAvaccA niravaccA vocchiNNA ||suu. 195 // vAyukAyika, vanaspatikAyika, do indriya, te indriya cauindriya, saMmUchima paMcendriya tiryaca, aura saMmUcchima manuSya ye saba napuMsakavedavAle hote haiN| strIveda, puruSa veda vAle nahIM hote haiN| tathA jo garbhaja manuSya aura paMcendriyatiryaSa haiM ve tInoM hI vedavAle hote haiN| jisa prakAra asurakumAra deva puruSa aura strIvedavAle hote haiM, usI prakAra se vyantara deva. jyotiSikadeva aura vaimAnikadeva bhI hote haiN| devoM meM napuMsakaveda nahIM hotA hai|suu0194|| ye pUrvokta samastapadArtha samavasaraNa meM sthita hue bhagavAnane kahe haiM ataH samavasaraNa ke viSaya meM sUtrakAra kahate haiM zabdArtha-(teNaM kAleNaM) tasmin kAle-usa kAla meM-duHSama suSama nAmake caturthaAre meM jaba ki (teNaM samaeNaM) tasmin samaye-bhagavAna pRthivI kAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, ndriya,trIndriya, caturindriya, saMmUri ma paMcendriya tirthaM ca ane saM mUcchi ma manu, te badhAM napuMsakadavALAM ja hoya che, strIveda ke puruSavedavALAM hotAM nathI. tathA garbhaja manuSya ane paMcendriva tiya ce traNe vedavALAM hoya che. vyaMtara, tiSika ane vaimAnika de, asurakumAra devenI jema puruSaveda ane strIvedavALA hoya che. devomAM navuM saka veda ho te nathI. sU. 194 pUrvokata samasta padArthonuM kathana samavasaraNamAM bhagavAna dvArA karAyuM che tethI have sUtrakAra samavasaraNanuM varNana kare che-- zArtha -(teNaM kAleNaM) tasmin kAle-teNe-du:Sama suSamanAmanA yA thA mArAmA nyAre (teNaM samaeNa)tasmin samaye-lavAna mahAvIra svAmI vihAra zrI samavAyAMga sUtra Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavasaraNasvarUpanirUpaNam 1051 TIkA-'teNaM' ityAdi-'teNaM kAleNaM' tasmin kAle khalu duHSamasuSama nAmake caturthe're 'teNaM samayeNaM' tasmin samaye khalu bhagavAna mahAvIrasvAmI yadA vicarati sma tasmin samaye ityupakramya kappassa samosaraNaM Neya' kalpasya samavasaraNaM netavyam kalpe yathA samavasaraNavaktavyatA proktA tathaiva vaktavyA, kiya. tpayantaM vaktavyA ? ityAha-'jAva gaNaharA sAvaccAniravaccA vocchiNNA' yAvada gaNadharAH sApatyA nirapatyA vyucchinnA:-ziSyapraziSyasahitagaNadharasya sudharmasvAmahAvIra svAmI vihAra kara rahe the usa samaya meM-isa pATha se lekara (kappassa samosaraNaM NeyavvaM) kalpasya samavasaraNaM netavyam-kalpasUtra meM jisa prakAra se samavasaraNa ke viSaya meM kathana kiyA gayA hai usI prakAra kA kathana (jAva gaNaharA sAvaccA niravaccA vocchiNNA)yAvad gaNadharAH sApatyA nirapatyA vyucchinnAH-yAvat ziSya paziSya sahita sudharmasvAmI aura dUsare gaNadhara aura unake ziSya paziSya dUsare gaNadhara mokSa cale gaye yahAM taka kA grahaNa karanA cAhiye suu0195|| TIkArtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi-usa kAla meM duHSama suSama nAmake caturtha Are meM-jaba ki bhagavAna mahAvIra svAmI vihAra kara rahe the-usa samaya meM-isa pATha se lekara kalpasUtra meM jisa prakAra se samavasaraNa ke viSaya meM kathana kiyA gayA hai usI prakAra kA kathana yAvata ziSya praziSya sahita sudharmasvAmI aura dUsare gaNadhara ziSyapaziSya rahita dUsare gaNa. dhara mokSa cale gaye yahAM taka kA grahaNa karanA caahiye| tAtparya isakA yaha hai ki samavasaraNa ke viSaya kA kathana kalpasUtra meM kiyA gayA haiso vaha saba kathana "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" yahAM se lekara-"gaNaharA 42tA jatA tyAre- pAthI 23 42 (kappassa samosaraNaM NeyadhvaM) kalpasya samavasaraNaM netavyam-485sUtramAre zate samayasa29 virSa pani yu che te prA2nu 19 (jAva gaNaharA sAvacA niravaccA vocchiNNA) yAbad gaNadharAH sApatyA nirapatyA vyucchinnAH-ziSya ziSya sahita sudhAsvAmI ane te sivAyanA bIjA gaNadhare mokSe sidhAvyA tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM sU. 15 ___ -'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi-teNe-Sama nAmanA cothA ArAmAM jyAre bhagavAna mahAvIra svAmI vihAra karatA hatA tyAre tyAthI zarU karIne kalapasUtramAM je prakAre samavasaraNa viSe kathana karyuM che e ja prakAranuM kathana ziSyazive sahita sudharmAsvAmI ane bIjA gaNadhara mekSa gayA tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM joIe. tenuM tAtparya e che ke samavasaraNa viSenuM thana 485sUtramA 12vAmA mAvyucha to samasta thana 'teNaM kAleNaM teNaM zrI samavAyAMga sUtra Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre minastadrahita gaNadharANAM ca mokSavaktavyatA yatparyantaM tatparyantaM kalpasya samavasaraNaM vaktavyamityarthaH // sU. 195 / / etatsamavasaraNanAyako bhagavAn mahAvIraH kulakarasya vaMze samutpanno mahApuruSazvAsIt, ataH kulakarANAM mahApuruSANAM ca vaktavyatAmAha - mUlam - jaMbuddIva NaM dIve bhArahe vAse tIyAe ussappiNIe sattakulagarA hotthA, taM jahA - mittadA me sudAme ya, supAse ya, sayaMpabhe / vimala ghose sudhose ya, mahAgho se ya sattame // 1 // jambuddIva NaM dIve bhArahe vAse tIyAe osappiNIe dasa kulagarA hotthA, taM jahAsajale sayAU ya ajiyaseNe anaMtaseNe ya / kajjaseNe bhImaseNe, mahAbhAmaseNe ya sattame // 2 // daDharahe dasarahe sayarahe || jambuddIve NaM dIva bhAra vAse imIse NaM osappiNIe samAe satta kulagarA hotthA, taM jahA - paDhametthavilavAhaNa (cakkhumajasamacautthamabhicaMde | tattoya paseNaIe marudeva ceva nAbhI y|| 3 // ) etesi NaM sattaNhaM kulagarANa satta bhAriyA hotthA, taMkajahA - caMdajasA caMda tA ( surUva paDirUva cakkhukaMtA y| sirikaMtA marudevI kulagara pattINa NAmAI || 4 || ) || sU0 196 // 1052 sAvacA nira vaccA vocchiSNA" yahAMtaka samavasaraNa ke viSaya kA hai| so use vahAM se lagAkara " gaNaharA sAvaccA" Adi pAThataka yahAM lagA lenA cAhiye || sU0 195 // isa samavasaraNa ke nAyaka bhagavAn mahAvIra utpanna hue the aura mahApuruSa the| ataH kulakaroM aura kulakara ke vaMza meM mahApuruSoM kA kathana samaeNaM' thI bahane 'gaNaharA sAvacA niravacA vocchiNNA' sudhI sabha vasara viSe 42vAmAM Avyu che. tyAMthI za3 arIne 'gaNaharA sAvaccA' Ahi pAu sudhInuM vana tyAMthI joi levuM. Asa. 195 A samavasaraNanA nAyaka bhagavAna mahAvIra kulakaranA vaMzamAM janma pAmyA hatA. ane hApuruSa hatA. tethI have sUtrakAra kulakarA ane mahApuruSonu` kathana kare che-- zrI samavAyAMga sUtra Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. kulakaranAmAdisvarUpanirUpaNam 1053 aba sUtrakAra karate haiM zabdArtha-(jaMbUddIveNaM dIve bhArahe vAse)jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe-jambUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratavarSa meM (tIyAe ussappiNoe) tRtI yasyAmutsarpiNyAm-tIsare utsarpiNI kAla meM (sattakulagarA hotthA) sapta kulakarAH Asan-sAta kulakara hue haiM (taM jahA) tadyathA-ve isa prakAra hai(mittadAme) mitradAmA-mitradAman 1, (sudAme) sudAmA-sudAman2(supAse) sapArthaH-supAzva3, (sayaMpabhe) svayaMprabhaH-svayaMprabha4, (bimalaghose) vimaladhoSa:-vimalaghoSa5, (sughose) sughoSaH-sughoSa6, (sattame mahAghose ya) saptamaH mahoghoSazca-sAtaveM mahAghoSa (jabUddIva NaM dIve bhArahe vAse tIyAe osappiNIe dasakulagarA hotthA) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe tRtI. yasyAmavasarpiNyAM dasa kulakarA-Asan-isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM tRtIya avasarpiNIkAla meM dasa kulakara hue haiM (taM jahA) tadyathA-unake nAma isa prakAra haiM-(sayaMjale sayAU ya) svayaM jalaH zatAyuzca-svayaMjala1, zatAyu2(ajiyaseNe)ajitasenaH-ajitasena3(aNaMtaseNe ya)anantasenazvaanaMtasena4(kajaseNe)kAryasenaH kAryasena5 (bhImaseNe) bhImasenaH-bhImasena6 (sattame mahAbhImaseNe ya)saptamaH mahAbhImasenazca-sAtaveM mahAbhImasena7(daDha zA-(jaMbUddIveNaM dIve bhArahe vAse)jambUdvIpe khalu dvIpe bhAratavarSewali nAmanA dvIpamA mAtA mArataya bhA (tIyAe ussappiNIe) tRtIya syAmatsapiNyAma-trI utsapi mAM (satta kulagarA hotthA) sapta-kala. karAH Asan-sAta 1942 // 26 gayA che. (taMjahA) tadyathA tamanA nAma / pramANe cha-(mittadAme) mitradAmA-(1) bhitrAman (sudAme) sudAmA- (2)sumana (supAse)supArzva:-(3) supAva, (sayaMpabhe-svayaMprabhaH (4) svayaM prasa, (vimalaghose) vimalaghoSaH-(5) vimalASa, (sughose) sughoSaH-(6) sudhAsa ane (sattame. mahAghose ya) saptamaH mahAghoSazca-(7) mAyA5 (jaMbUddIveNa dIve bhArahe vAse tIyAe osappiNIe dasakulagarA hotthA)-jambU dvIpe khalu dvIpe bhArate varSe tRtIyasyAmavasarpiNyAM dasakulakarA Asan- bhUdvI5 namanA dvIpamA AvetA bhAratavarSa mAtrI apasapi mA isa s42|| 26 gayA cha, (taMjahA) tadyathAtamanAnAma 2mA pramANe cha- (sayaMjale sayAU ya) svayaM jalaH zatAyuzca-(1) svayama (2) zatAyu ((ajiyaseNe) ajitasenaH-(3) tasena, (aNaMtaseNe ya) anantasenaH-(4) manasena, (kajaseNe) kAryasenaH-(5) 4Ayasena, (bhImaseNe) bhImasenaH-(6) lImasena, (sattame mahAbhImaseNe ya) saptamaH mahAbhImasenazca zrI samavAyAMga sUtra Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1054 samavAyAGgasUtre rahe) dRDharatho-dRDharatha8(dasarahe) dazarathaH-dazaratha9 (sayarahe) zatarathA-dazaveM zatarathA (jaMbUddIveNaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNI samAe satta kulagarAhotthA) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe asyAmavasarpiNyAM samAyAM saptakulakarA Asan-isa jaMbUdvIpa nAmake prathama dvIpa meM bhAratavarSa meM isa cAlu avasarpiNI kAla meM sAta kulakara hue hai (taM jahA) tadyathA-unake nAma ye haiM-(paDhamesthavimalavAhaNa) prathamo'travimalavAhana:-prathama vimalavAhana (cakkhuma) cakSuSmAn-dvitIyacakSuSmAn (jasamaM) yazomAn-tRtIya yazomAn (cautthamabhicaMde) caturtho'bhicandra:-caturtha abhicaMdra (tatto ya) tatazca-inake bAda (paseNaIe) prasenajit-pAMcave-prasenajit (marudeve) marudeva:chaThaveM marudeva (ceva nAmI ya) caiva nAbhizca-aura sAtaveM nAbhirAya / (etesi NaM sattaNhaM kulagarANaM) eteSAM khalu saptAnAM kulakarANAM-ina sAta kulakaroM kI (satta bhAriyA hotthA) saptabhAryA Asan-sAta strIyAM thiiN| (taM jahA) tadyathA-unake nAma isa prakAra se haiM-(caMda jasA) candrayasA:caMdrayazA1, (caMdakaMtA) candrakAntA-candrakAnta2 (surUvapaDirUvacakkhu kaMtAya) surUpA pratirUpA cakSuSkAntA ca-surUpA3, pratirUpA4 cakSuSkAntA5 (sirikaMtA marudevI) zrIkAntA marudevI-zrIkAMtAda aura mrudevii7| (kulagara (7) mahAlImasena, (daDharahe) daharatho-(8) 482tha, (dasarahe) dazarathaH-412tha, (sayarahe) zataratha:-mane (10) zata25. (jaMbUddIveNaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIsamAe sattakulagarAhotthA) jambudvIpe khalu dvIpe bhAratevarSe asyAmavasarpiNyAM samAyAM saptakulakarA Asan-mAdI5 namanA paman Suvi AvelA lAta mA A yA masapi elsti sAta 43 // yayA cha. (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma mA pramANe che. (paDhamettha vimalavAhaNa) prathamo'tra vimala. vAhanaH-(1) vimalavADana, (cakkhuma) cakSuSmAn-(2) yakSubhAna, (jasamaM) yazomAna-(3) yazomAna, (cautthamabhicaMde) caturtho'bhicandraH-(4) bhaliyandra, (tattoya paseNaIe) tatazca prasenajit-(5) prasenalita, (marudeva) marudevaH(1) bha241 bhane (cevanAbhIya) caivanAbhizca-(7) nAlirAya. (etesiNaM sattaNhaM kulagarANaM) eteSAM khalu saptAnAM kulakarANAM-mA sAta 442|nii (sattabhAriyA hotthA) saptabhAryA Asan-sAta patnIko hatI. (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma mA pramANe che-(caMdajasA) (1) yandrayazA, (2) (caMdakaMtA) yandrasiral, (suruva paDirUva cakkhukaMtA ya) (3) su35|| (4) prati35A, (5) yakSu04A-tA, (sirikatA zrI samavAyAMga sUtra Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. kulakaranAmAdisvarUpanirUpaNam 1055 TIkA-'jaMbuddIveNaM'ityAdi-'jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse' jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe 'tIyAe ussappiNIe' atotAyAmutsarpiNyAm 'sattakulagarA' saptakula karAH 'hotthA' Asana , 'taM jahA' tadyathA-mittadAme sudAmeya supAse ya sNyNpbhe| vimalaghose sughose ya mahAghose ya sattame mitradAmA sudAmA ca supAvazca svyNprbhH| vimalaghoSaH sughoSazca mahAghoSazca saptamaH / / 1 / / 'jaMbuddIve NaMdIve bhArahe vAse tIyAe osappiNIe dasa kulagarA hotthA' jambudvIpe khalu dvIpe bhArate varSe tRtIyasyAmavasarpiNyAM daza kulakarA Asana, 'taM jahA' tadyathA'sayaMjale sayAUya, ajiyaseNe aNaMtaseNe y| kajaseNe bhImaseNe, mahAbhImaseNe ya sttme|| daDharahe dasarahe sttrhe|' svayaMjalaH zatAyuzca, ajitaseno'nantasenazca / kAryaseno bhImaseno mahAbhImasenazca sptmH||2|| dRDharatho dazarathaH zatarathaH / 'jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNI samAe pattINa NAmAi) kulakara patnInAM nAmAni-kulakarapatnInAM nAmAni-ye kulakaroM kI patniyoM ke nAma haiM ||muu0 196 / / TIkArtha-'jaMbuddIve NaM dIve ItyAdi-jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratarSa meM bhUtakAla kI utsarpiNIkAla meM sAta kulakara hue| ve isa prakAra se haiN|mitrdaamn1 sudAman2 supAcada svayaMprabha4 vimaladhoSa5 sughISa6 aura sAtaveM mhaaghoss7| isa jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM bhAratavavarSa meM tRtIya avasarpiNIkAla meM dasa kulakara hue haiN| unake nAma isa prakAra se haiMsvayaMjala 1, zatAyu2 ajitasena3. anaMtasena4 kAryasena5 bhImasena6 sAtaveM mahAbhImasena7 dRDharatha8 dazaratha9 dazaveM shtrth10| isa jambudvIpa-nAmake prathama dvIpa meM bhAratavarSa meM isa cAlU avasarpiNI kAla meM sAta kulakara marudevI) (6) zrIntA bhane (7) bharuvI. (kulagarapattINaNAmAI) kulakara patnInAM nAmAni-se pramANe 19zanI patnI sAnA nAma iti.suu.186|| ___TI --jaMbUddIveNaM dIve ityAdi-dvI5 namanA dvIpamA mAtA bhAratavarSamAM trIjA utsarpiNIkALamAM sAta kulakare thayA hatA. temanAM nAma A pramANe tA-(1) bhitrAman (2) sudAmana (3) supAva, (4) svaya prala, (5) vimalazeSa, (6) sughoSa, ane (7) mahASa. A jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM AvelA bhAratavarSamAM trIjA avasarpiNIkALamAM dasa kulakara hatA. temanAM nAma mA pramANe cha-(1) svayaMsa,.(2) zatAyu, (3) atisena, (4) mana tasena,(5) Aya sena, (6) bhImasena, (7) mahAlImasena, (8) 182tha, (6) 6za25 bhane (10) zataratha A jaMbudviIpa nAmanA dvIpamAM AvelA bhAratavarSamAM vartamAna avasapi. zrI samavAyAMga sUtra Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1056 samavAyAGgasUtra sattakulagarA hotthA' jambudvIpe khalu dvIpe bhArate varSe asyAmavasarpiNyAM samAyAM sapta kulakarA Asan, 'taM jahA ' tadyathA - ' par3hametthavimalavAhaNa cakkhumajasama utthamabhicaMde / tatto ya paseNaIe marudeve ceva nAbhI ya / prathamo'travimalavAhanazcakSuSmAna yazomAna caturtho'bhicandraH / tatazca prasenajit marudevazceva nAbhizca // 3 // 'esiNaM sattahaM kulagarANaM' eteSAM khalu saptAnAM kulakarANAM 'satta mAriyA hotthA' saptabhAryA Asan, 'taM jahA ' tadyathA - 'caMdajasA caMdakaMtA sukhvapa Diva cakkhukaMtA y| sirikaMtA marudevIkulagarapattINaM NAmAI || 4 || ' candrayazAcandrakAntA surUpA pratirUpA cakSuSkAntA ca / zrIkAntA marudevI kulakarapatnInAM nAmAni // 4 // sU. 196 / / mUlam - jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse NaM osippaNIe cavIsa titthagarANaM piyaro hotthA, taM jahA - NAbhI ya jiyasattU ya (jiyArI saMvare iy| mehe dhare paTTe ya, mahaseNe ya khattie // 5 // suggIva daDharahe vihU vasupujje ya khattiye / kayavammA sIhaseNe bhANU vissaseNe i // 6 // sUre sudaMsaNe kuMbhe sumittavijaya samuddavijae ya / rAyA ya AsaseNeya siddhatthe cciya khattie // 7 // udito diyakulavaMsA visuddhavaMsA guNehi uvaveyA / titthappavattayANaM ee piyaro jiNavarANaM // 8 // jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse NaM osappiNIe hue haiM unake nAma ye haiM- prathama vimala vAhana, dvitIya cakSuSmAn tRtIya yazomAna caturtha abhicaMdra inake bAda pAMcaveM prasenajit chaThaveM marudeva aura sAtaveM namirAyA ina sAta kulakaroM kI sAta strIyAM thiiN| unake nAma isa prakAra se haiM - caMdrayazA 1 caMdrakAntAra surupA3 pratirUpA4 cakSuSkAntA5, zrI kAMtA6 aura marudevI 7 | ye kulakaroM kI patniyoM ke nAma haiM || sU0 196 // NIkALamAM sAta kulakarA thayA che, temanA nAma A pramANe che-(1) vimalavAhana, (2) yakSuSmAn, (3) yazobhAnU, (4) abhiyandra, (ca) prasenanita, (6) bharuddeva ane (7) nimAya. te sAta kulakaranI sAta strIonAM nAma nIce pramANe che- (1) caMdrayazA, (2) caMdrakAntA, (3) suiyA, (4) pratiiyA, (ca) yakSuSAntA, (9) zrImantA bhane (7) bharuddevI. sU. 186 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam 1057 cauvIsaM titthagarANaM mAyaro hotthA, taM jahA-marudevI vijayAseNA [siddhatthA maMgalA susImA yA puhavI lakkhaNA rAmA naMdA viNha jayA saamaa||9|| sujasA suvvayaairA siriyAdevI pabhAvaI paumA / vappA sivA ya vAmA tisalA devI ya jiNamAyA // 10 // ||suu. 197 // zabdArtha-(jaMbuddIva NaM dIve bhArahe vAse imIse NaM osappie cauvIsaM titthagarANaM piyaro hotthA)jambudvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM caturvizatistIrthakaraNAM pitara Asan-isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasarpiNI kAla meM caubIsa tIrthaMkaroM ke pitA hue haiN| (taM jahA) tadyathAunake nAma isa prakAra se haiM-[NAbhI ya) nAbhi 1, (jiyasattU ya) jitazatru zva-jitazatru2 (jiyArI) jitariH-jitAri3, (saMvare iya) saMvara itisaMvara4, (mehe dhare) megho dharaH-megha5, dhara6, (paiTTe ya) patiSThazca-patiSTha (mahAseNe ya) mahAsena8 (khattie) kSatriya:-kSatriya (suggIbe) sugrIvoMsugrIva9 (dRDharahe) dRDharatho-dRDharatha10, (viNhU) viSNuH -viSNu11 (vasupUjje ya) vasupUjyazca-vasupUjya12 (khattie) kSatriyaH-kSatriya, (kayavammA) kRta varmA-kRtavarmA13, (sIhaseNe) siMhaseno-siMhasena14 (bhANU) bhAnuHbhAnu, vissaseNe iya) vizvasena iti-vizvasena16, (sUre, sudaMsaNe, kuMbhe sumitta vijae samuddavijae ya) sUra sudarzanaH kummaH sumitro vijayaH samudravijayazca-sUra 17 sudarzana18 kuMbha19 sumitra20 vijaya21 samudravijaya22 sAtha-jaMbuddIve NaM dIve bhArahevAse imose NaM osappiNIe cauvIsaM titthagarANaM piyarA hotthA)jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate barSe'syAmavasarpiNyAM catuvizatistIrthakarANAM pitara Asan-2 yii mana dvIpamA bhAratamA 2mA masapiemA 24 tI nA pitA 54 yA cha. (taM jahA) tadyathAtamanA nAma mA pramANe cha-(NAbhI ya) (1) nAmi, (jiyasattU ya) (2)tizatru, (jiyArI) (3) nitAra, (saMvareiya) (4) sava2, (mehe dhare) (5) bheva, (6) 52, (paiTeya) (7) pratideg3, (mahAseNe ya) (8) mAsena (khattie) (8), kSatriya, (suggIve) suzrIva, (daDharahe) (10) 4425, (viNha) (11) viY (vAsupujjeya) (12) vAsupUjya, (khattie kayavammA) (13) kSatriya kRtavarmA, (sIhaseNe) siMhaseno (14) siDasena, (bhANU) (15) bhAnu (vissaseNe iya) (16)vizvasena, (sUre, sudaMsaNe , kubhe, sumitta vijae samuddavijae ya) (17) 22, (18) suzana, (18) la, (20) subhitra, (21) viya, (21) samudravinaya, (rAyAya 133 zrI samavAyAMga sUtra Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1058 __samavAyAGgastre (rAyA ya AsaseNe ya siddhattheciya khattie) rAjA ca azvasenaH siddhArtha itica kSatriyaH-rAjA azvasena23 aura ksstriysiddhaarth24| (titthappavattayANaM jiNavarANaM) tIrthapravartakAnAm jinavarANAm-tIrthapavartaka jinavaroM ke (ee piyaroM) ete pitaro-ye pitA (uditodiya-kulavaMsA) uditoditakulavaMzAH-uttarottara utkarSatA ko prApta hue kularUpa vaMza vAle the| (visu. ddhavaMsA guNehiM ubaveyA) vizuddhavaMzA guNairupapetA:-mAtRpitRsaMbaMdhI vaMza kI nirmalatA se yukta the| samyagdarzanAdi tathA dayAdAna Adi sadaguNoM se saMpanna the| jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAm-jambUdvIpa nAma ke isa dvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasarpiNI kAla meM(cauvIsaM titthagarANaM mAyaro hotyA) caturviMzati tIrthakarANAM mAtara Asan-caubIsa tIrthakaroM kI mAtAe~ huI haiM, (taM jh|) tadyathA-jo isa prakAra haiM-(marudebI, vijayA-seNA siddhatthA, maMgalA, susImA ya, puhavI, lakkhaNA, rAmA, naMdA, bihU, jayA, sAmA) marudevI vijayA senA siddhArthA maGgalA susImA ca pRthivI lakSmaNA rAmA naMndA viSNurjayA zyAmA-marudevI1, vijayAra senA3 siddhArthA4 maMgalA5 susImA6 pRthivI7 lakSmaNA8 rAmA9 naMdA10 viSNu11 jayA12 zyAmA 13 (sujasA suvvaya airA devIpabhAvaI paumA vappA sivA vAmA-tisalA devI AsaseNe ya siddha ttheciya khattie) (23) Pian azvasena mane (24) kSatriya siddhA. (titthappavattayANaM jiNavarANaM) tIrthapravartakAnAm jinavarANAmatI prata linayanA (e e piyaro) ete pitaro- pitA (uditodiya kulavaMsA) uditodit-kulvNshaaH-uttre| ta2 45 pAmatA sa351 vAjAtA, (visuddhavaMsA guNehi uvaveyA)vizuddhavaMzA guNairupapetA:-mAtRzanI mane pitRvaMzanI vizuddhatAthIyukta hatA, samyagadarzana Adi tathA dayA, dAna Adi sadguNothI yukata tA. (jaMbuddIveNa dIve bhArahevAse imIse osappiNIe)jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasapiNyAm-bhUdvI5 nAmanA l Suvi mA bhArata varSamA An Aqsapie mAM (cauvIsaM titthagarANaM mAyaro hotthA) catuvizati tIrthakarANAM mAtara Asan-24 tItha zanI 24 bhAtAyo 56 4 cha, (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma mA pramANe cha-(marudevI, vijayA, seNA, siddhatthA, maMgalA, susImA ya, puhavI, lakkhaNA, rAmA, naMdA, viNhU, sAmA) (1) bha33pI, (2) vinyA, (3) senA, (4) siddhArthA, (5) mA , (6) susa bhA, (7) pRthivI, (8)samA ,()rAmA, (10) naM 4, (11) viY, (12) gayA, (13) zyAmA zrI samavAyAMga sUtra Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam TIkA-'jaMbuddIve Na'ityAdi-'jaMbuddIve gaMdIve bhArahe vAse imIse NaM osappiNIe cauvIsaM titthagarANaM piyaro hotthA' jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAma vasarpiNyAM caturviMzatistIrthakarANAM pitaraAsana, 'taM jahA' tadyathA-'NAbhI ya 1 jiyasattU ya2 jiyArI3 saMvare iya4 / mehe5 dhare6 paiTTe ya7 mahaseNe ya 8 khattie // 5 // ' nAbhizca jitazatruzca jitAriH saMvara iti / megho dharaH pratiSThazca mahAsenazca ksstriyH||5|| 'suggIva9 daDharahe10 vihU 11 vasupujje ya khattie 12 // kayavammA13 sIhaseNe 14 bhANU15 vissaseNe16 iya // 6 // ' sugrIvo dRDharatho viSNurvasupUjyazca ksstriyH| kRtavarmA siMhaseno bhAnurvizvasena iti||6|| 'sUre17 sudaMsaNe 18 kuMbhe19 sumitta20 vijae21 samuddavijae y22| rAyA ya AsaseNe ya23 siddhatthecciya24 khttie|||7||' sUraH sudarzanaH kumbhaH sumitrovijayaH ya jiNamAyA) suyazAH suvratA zrI devI prabhAvatI panAvaprA zivA ca vAmA trizalA devI ca jinamAtaraH-suyazA14, suvratA15, acirA16, zrI17 devI18 prabhAvatI19 pamA 20 vapA21 zivA22 vAmA23 aura trizalA 24 ye caubIsa24 tIrthaMkaro kI mAtAe~ hai // sU0 197 / / TIkArtha-'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi-isa jaMbUdvIpa nAmake prathama dvIpa meM bhArata varSa meM isa avasarpiNI kAla meM cauvIsa tIrthaMkaroM ke pitA hue haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-nAbhi1 jitazatru2 jitAri3 saMvara4 medha5 dhara6 pratiSTha7 mahAsena8 kSatriya sugrIva9 dRDharatha10 viSNu 11 vasupUjya12 kSatriya kRtavarmA 13, mihasena14 bhAnu15 vizvasena16 sUra19 sudarzana 18 kuMbha19 sumitra20 vijaya21 samudravijaya22 rAjA (sujayA suvvaya,airAdevI pabhAbai paumA vappA sivAya vAmA tisalA devI ya jiNamAyA) (14) suyA, (15) suratA, (16) mAthi26. (17) zrI, (18) hevA (18) prabhAvatI, (20) 55aa, (21) 14aa, (22) zivA, (23) mA bhane zikSA yovIsa tIrthaMkaranI 24 mAtAonAM nAma upara mujaba che. sU. 197aa 110 - "jaMbuddIve NaM dIve" ityAdi- mUdvIpamA bhAvesA bhAratavarSamAM A avasarpiNI kALamAM thayelA 24 tIrthakarenA pitAnAM nAma pramANe (1) nAli, (2) Cora. (3) MaR, (4) sa12, (5) megha) (6) 52 (7) prati 8, (8) mahAsena, (8) kSatriya suzrIya, (10) 142tha, (11) viY (11)sunya, (13) tirmA, (14) si sena, (15) mAnu, (16) vizvasena (17 sU2 18) suzana (18) hula, (20) sumitra, (21) 14ya,[22] samudraviya (23) 20 masena mane zrI samavAyAMga sUtra Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1060 samavAyAGgasUtre samudravijayazca / rAjA ca azvasenaH siddhArtha iti ca ksstriyH||7|| 'uditodiyakulavaMsA visuddhavaMsA guNehiM uvveyaa| titthappavattayANaM ee piyaro jinnvraann||8||' uditoditakulavaMzA vishuddhvNshaagunnairuppetaaH| tIrthapravartakAnAmete pitaro jinavarANAm / / 'uditodiyakulavaMsA' uditoditakulavaMzAH uditoditaH uttarocaramutkarSa prAptaH kulavaMzo yeSAM te tathoktAH, tathA-'visuddhavaMsA' vizuddhavaMzAHvizuddhaH nirmalaH, vaMzaH-mAtRpitRvaMzo yeSAM te tathoktAH, tathA-'guNehiM uvaveyA' guNairupapetAH guNayuktAH 'ee' ete nAbhyAdayaH 'titthappavattayANaM' tIrthapravartakAnAM jiNavarANaM' jinavarANAm RSabhAdInAM 'piyaro' pitaro vijJeyAH iti bhAvaH / 'jaMbuddIve NaM dIva bhArahe vAse imIse osappiNIe' jambUdvIai khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAm, 'cauvIsa titthagarANaM mAyaro hotthA' caturvizati tIrthakarANAM mAtara Asan, 'taM jahA' tadyathA-'marudevI-vijayA-seNA siddhatthA maMgalA susImA ya / puhavIlakhaNA-rAmAnaMdAviNhU jayA saamaa||9|| sujasA suvvayaairA devI pabhAvaI pumaa| vappA sivA ya vAmAtisalAdevIya jiNamAyA // 10 // marudevI vijayA senAsiddhArthAmaGgalA susImA ca / pRthivI lakSmaNA rAmA nandA viSNurjayA zyAmA / / 9 / / suyazAH suvratA acirA zrIdevI prbhaavtiipdmaa| vaprA zivA ca vAmA trizalA devI ca jinamAtaraH // . 197|| azvasena23 aura kSatriya siddhArtha 24 / tIrthapravartaka jinavaroM ke ye pitA uttarottara utkarSatA ko prApta hue kularUpavaMza vAle the| mAtRpitR saMbaMdhI vaMza kI nirmalatA se yukta the| samyagdarzanAdi tathA dayAdAna Adi saduguNoM se saMpanna the| jambUdvIpa nAmake isa dvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasa piNIkAla meM tIrthaMkaroM kI caubIsa mAtAe~ huI haiN| ve isa prakAra se haiMmarudevI1, vijayA2, senA3 siddhArthA4 maMgalA 5 susImA6 pRthivI7 lakSmaNA8 rAmA9 naMdA10 viSNu11 jayA12 zyAmA13; suyazA14, suvratA [24] kSatriya siddhArtha tIrthapravartaka jinavarenA te pitA uttarottara utkarSatA pAmatA kuLarUpa vaMzavALA hatA. ane mAtRvaMza ane pitRvaMzanI vizuddhatAthI yukata hatA. samyagra darzana Adi tathA dayAdAna Adi guNavALA hatA. A jaMbudvIpamAM AvelA bhArata varSamAM A avasarpiNI kALamAM 24 tIrthakaronI je 24 mAtAo hatI temanAM nAma mA pramANe che-(1) bha34vI, (2) viyA, (3) senA (4) siddhArthI, (5) bhAgaNA, (6) susImA, (7) pRthivI (8) sabhA , (8) rAmA, (10) naM 4aa, (11) viSaY, (12) 4yA, (13) zyAmA (1) suyA, (15) supratA, (16) myi| (17) zrI samavAyAMga sUtra Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA tIrthaMkarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam 1061 mUlam--jaMbuddIve NaM dIva bhArahe vAse imIse NaM osappiNIe cauvIsaM titthagarA hotthA, taM jahA-usabha1, ajiya2, saMbhava3, abhinaMdaNa4, sumai5, paumappaha6, supAsa7, caMdappaha8, suvihipupphadaMta9, sAyala10, sijjaMsa11, vAsupujja12, vimala13, anaMta14, dhamma15, saMti16, kuMthu17, ara18, malli19, munisuvvaya20, Nami21, Nemi22, pAsa23, vaDamANo24 y| eesiM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsa puThavabhavayA NAmadheyA hotthaa| taM jahA-paDhamattha vairaNAbhe vimale taha vimalavAhaNe ceva / tatto ya dhammasIhe sumita taha dhammamitte ya // 11 // suMdarabAhu taha dIhabAhu jugabAhU laTravAha y| diNNe ya iMdadatte suMdara mAhide ceva // 12 // sIharahe meharahe ruppi ya susaNe ya boddhavve / tato ya naMdaNe khalu sIhagirI ceva viisime||13|| adINasattU saMkhe sudaMsaNe naMdaNe ya voddhavve / osappiNIe ee titthayarANaM tu putvabhavA // 14 // eesiM covIsAe titthagarANaM covIsaM sIyAo hotthA, taM jahA-sIyA sudaMsaNA suppabhA ya siddhattha suppasiddhA y| vijayA ya vejayaMtI jayaMti aparAjiyA ceva // 15 // aruNappabha caMdappabha sUrappabha aggisappabhA ceva / vimalA ya paMcavaNNA sAgaradattA ya gAgadattA ya // 16 // abhaya nivvuyakarA maNoramA taha maNorahA cev| devakurUttarakurA visAla caMdappabhA siiyaa||17|| eyAo sIyAo savvesi ceva jiNavarANaM / savvajaga. 15, acirA16 zrI17 devI 18 prabhAvatI19 padmA20 vaprA21 zivA22 vAmA23 aura trizalA24ye caubIsa tIrthaMkaroM kI24 mAtAe~ haiM ||suu0 197 // zrI, (18) hevI, (18) prabhAvatI, (20) padmA, (21) vA, [22] zivA, (23) vAmA ane (24) trizalA e pramANe ra4 tIrthakaronI mAtAonAM nAma hatAM sU.19 zrI samavAyAMga sUtra Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1062 samavAyAGgasUtre vacchalANaM savvougasubhAe chAyAe // 18 // puTviM okkhittA mANu. sehi sAha romakUehiM / pacchA vahaMti sIyaM asuriMda suriMdanAgiMdA // 19 // calacavalakuMDaladharA sacchaMda viuviyA bhvnndhaarii| sura asuravaMdiyANaM vahati sIyaM jiNidANaM // 20 // puraovahaMtidevA nAgA puNa dAhiNammi / paJcatthimeNa asurA gurulA puNa uttare pAse // 21 // usabho ya viNIyAe bAravaIe arittrnemii| avasesA titthayarA nikkhaMtA jammabhUmIsu // 22 // savva vi egadraseNa NiggayA jiNavarA cauvvIsaM / Na ya NAma aNNaliMge Na ya gihiliMge kuliMge y||23|| eko bhagavaM vIro pAso malli ya tIhi tIhi saehiM / bhagavaM pi vAsupujjo chahi purisasarahiM NikkhaMto // 24 // uggANaM bhogANaM rAiNNANaM ya khattiyANaM y| cauhi sahassAha usabho sesA u sahassa parivArA // 25 // sumaittha NiJcabhatteNa Niggao vAsupujja cotthennN| pAso mallI ya aTTameNa sesA u chaTheNaM ||26||suu0 198 // ___zabdArtha-(jaMbuddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe-jaMbUDhISa nAmaka dvIpa meM (bhArahe vAse) bhArate varSe bhArata varSa (imIserNa osappiNIe) asyAmavasarpiNyAM isa avasarSiNI kAla meM (cauvIsaM titthagarA hotthA) caturviMzatistIrthakarA Asan-cauvIsa tIrthakara hue haiM (taM jahA) tadyathAunake nAma ye haiM (usabha-ajiya-saMbhava-abhinaMdaNa-sumai-paumappaha supAsa-caMdappaha, suvihi-puSpadaMta-sIyala-sijjaMsa-vAsupujja-vimala-anata ___ - (jaMbuddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe- dvIpa nAmanA dvIpamai (bhArahe bAse)bhArate varSa-lAratavarSa bhai (imIseNaM osappiNoe) asyAmavasarpiNyAm-mA avasapI AmA (cauvIsaM titthagarA hotthA) caturviMzati stIrthakarA abhavan - yovIsa tI 42 / tha6 gayA cha (taM jahA) tamanA nAma 241 pramANe che-(usabha) ajiya rAMbhaba abhinaMdaNa sumaI paumappahasupAsacaMdappaha, suvihi puSpadaMta sIyala sijjasa bAsupujja vimala anaMta dhamma saMti zrI samavAyAMga sUtra Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1063 bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam dhamma-saMtikuthu-ara-malli-munisuvvaya Nami Nemi pAsa vaDDamANo ya) RSabhaH ajitaH, saMbhavaH abhinandanaH sumatiH padmaprabhaH supAvaH candraprabhaH suvidhiH puSpadantaH, zItalaH zreyAMsaH vAsupUjyaH vimalaH anantaH dharmaH zAntiH kunthuH araH malliH munisuvrataH nami: nemiH pArzva, varddhamAnazca-RSabha1, ajita2, saMbhava3, abhinaMdana4, sumati5. padmaprabha6 supAca7 candraprabha8 muvidhi-puSpadanta9, zItala 10 zreyAMsa11, vAsupUjya 12, vimala13, anaMta 14, dharma15, zAnti16, kunyu 17 ara18, malli19, munisutrata20 nami21 nemi22 pArzva23 aura vrdhmaan24| (eesiM ca uvIsAe titthagarANaM cauvIsaM pUvabhavayA NAmadheyA hotthA) eteSAM caturvizatestIrthakarANAM caturviMzatiH pUrvabhavakAni nAmadheyAni Asan cauvIsa tIrthaMkaroM ke pUrvabhava saMbaMdhInAma cauvIsa the (taM jahA) tadyathA-ve isaprakAra se haiM-(paDha mettha vai. raNAbhe vimale taha vimalavAhaNe ceva) prathamo'tra vajranAbho vimalastathA vimalavAhanazcaiva-cajranAbha 1, vimala 2 vimalavAhana3 (dhammasIhe) dharmasiMhaH dharmasiMha4 (sumitta) sumitraH-sumitra5, / (dhammamitte ya) dharmamitrazca-dharmamitra6,(suMdarabAhutaha dIhabAhu jugabAhU laThThabAhU ya) sundarabAhustathA dIrghabAhuH jugabAhuH laSTabAhuzva-suMdarabAhu7 dIrghabAhu8 jugabAhu9 laSTabAhu10 (diNNe kuMthu ara malli munisubvaya Nami Nemi pAsavaDmANo ya) RSabha, ajita, saMbhava, abhinandanaH, plumatiH, padmaprabha, supAca, candraprabhA, suvidhi, : puSpadanta, zItala, zreyAMsa, vAsupUjyaH, vimalaH, anantaH, dharma, zAnti, kunthu, ara, malli, munisuvrata,H nami, nemi, pArzva, varddhamAnazca-(1) Sama, (2) manita, [3] samaya, (4) malinana, (5) sumati, (6) 55sa, (7) supAzca' (8) yamana (6)vivi0pahanata, [10] zItala, (11) zreyAMsa, (1) pAsunya, [13] vimA, (14) manata, (15) dharma, [16] zAnti, (17) nyu, (18) mali. (18) 12, (20) munisuvrata, (21) nami, (22) nebhi, (23) pAva), mAne (24) bhAna (eesiM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsaM puvvabhavayANAmadheyA hotthA) eteSAM caturvizatestIrthakarANAM caturvizatiH pUrvabhavakAni nAmadheyAni AsanU-te tAya nA pUlapanA yovIsa nAbhI (taM jahA) te mA pramANe tai. (paDhamettha vairaNAme vimale taha vimalavAhaNe ceva)prathamo'tra vajranAmo vimala stathA vimalavAhanazcaiva-(1) Connel, (2) vimala, (3) vimApADana, (dhammasIhe) dharmasiMhaH-(4) siDa, (5) (sumitta) subhitra, (dhammamitte ya) dharmamitrazca (6) dhamabhitra, (suMdarabAhutahadIhabAhujugabAhU laTThabAhU ya)sundarabAhustathAdIrghabAhuH jugabAhuH laSTabAhuca-(7) sudaramAI, (C) alls. (8) zrI samavAyAMga sUtra Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1064 samavAyAGgasUtre ya iMdadatte suMdara mAhiM de ceva) dattazca indradattaH sundaro mAhendrazcaiva-datta11, indradatta12 sundara 13 mAhendra 14, (sIharahe) siMhastha:-siMharatha15 (meharahe ruppi ya sudaMsaNe ya boddhavve) medharathaH rukmI ca sudarzanazca boddhavyaHmegharatha16 rukmI17 sudarzana18 (naMdaNe) nandanaH-nandana19 (sIhagirI) siMhagiriH-siMhagiri20 (adINasatta saMkhe sudaMsaNe gaMdaNe ya boddhavve) adInazatruHzaMkhaH sudarzano nandanazca boddhavyaH-adInazatru21 zaMkha22 suda. zena23 aura nNdn24| (ee osappiNIe titthagarANaM tu putvabhavA) avasarpiNyAmete-tIrthakarANAM tu pUrvabhavAH-ye avasargiNI kAla ke tIrthaMkaroM ke pUrvabhava ke nAma haiN| (eesiM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsaM sIyAo hotthA eteSAM caturvizatestIrthava rANAM caturviMzatiH zivikA Asan-ina catuvizati tIrthaMkaroM kI caubIsa24zi vikAe~( pAlakhI)thIM(taM jahA) tadyathA-unake nAma isa prakAra se haiM-(sIyA sudaMsaNA suppabhA ya siddhittha suppasiddhA ya. vijayA ya vejayaMtI jayaMti aparAjiyA ceva, aruNappama caMdappabha sUrappabhA ceva, vimalA ya paMcavaNNA sAgaradattA ya NAgadattA ya, abhayanivbuyakarA maNoramA taha maNorahA ceva, debakurUttarakurA visAla caMdappabhA siyA) zivikA sudarzanA-suprabhAca siddhArthA suprasiddhA ca,vijayA ca vaijantI jayantI dul, (10) baTAI (diNNe ya iMdadatte sudaramAhide ceva) dattazca indradattaH sundaro mAhendrazcaiva-(11) itta, [12] indradatta, (13) su42, [14] mAhendra, (siMharahe) siMharatha:-(15) (sa 25, (meharahe ruppiyasudaMsaNe ya boddhavye) medharathaH, rukmI ca sudarzanazca boddhavyaH-[16] bhe525, (17) 24bhI, 18 suzana, (naMdaNe) (18) nandana, (sIhagiri) (20) si giri, (adINasattU sekhe sudaMsaNe NaMdaNe ya boddhavve) adInazatruH zakhaH sudarzano nandanazca boddhavyA-(21) mahInazatru, (22) zama, (23) suzana, mane (24) nana. (ee osappiNIe titthagarANaM tu puvvabhavA) avasarpiNyAmete tIrthakarANAM tu pUrvabhavAH-maksapinA tIthInAM pU bhavana1 652 / 4 nAbhI tA. (ee siM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsaM sIyAo hotthA)eteSAM caturvizate stIrthakarANAM caturviMzatiH zibikA Asan- yovIsa tI 2|nii yAvIsa zimiyA hatI. (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma / prabhArI che-(sIyA sudaMsaNA suppabhA ya siddhatthasuppasiddhA ya, vijayA ya vejayaMtIjayaMtI aparAjiyA ceva, aruNappabha caMdappabha aggippabhA ceva, vimalA ya paMcavaNNA sAgaradattA ya abhayanivvuyakarAmaNoramA taha maNorahA cevadevakurUttarakurA visAla caMdappabhA sIyA)zivikAsudarzanA suprabhAca siddhArthA suprasiddhA ca, zrI samavAyAMga sUtra Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAma nirUpaNam 1065 aparAjitA caiva, aruNaprabhA candraprabhA sUraprabhA caiva vimalA ca paJcavarNA sAgaradattA ca nAgadattA ca, abhayakarA nirvRtikarA manoramA tathA manoharA caiva, devakurA - uttarakurA vizAlA tathA candraprabhA nAmnI zibikA - sudarzanA 1 suprabhA 1, siddhArthA 3 suprasiddhA 4 vijayA5 vaijantI6 jayantI7 aparAjitA8 aruNaprabhA 9 candraprabhA 10 suraprabhA 11 agniprabhA12, vimalA 13 paMcavarNA, 14 sAgaradattA 15 nAgadattA 16, abhayakarA17, nirvRttikarA 18, manoramA 19 manoharA20 devakurA 21, uttarakurA22, vizAlA 23 aura candraprabhA24 | (eyAo sIyAzra savvesiM ceva jiNavariMdANaM savvajagavacchalANaM sabbouga subhAe chAyAe ) etAH zibikAH sarveSAmeva jinavarANAm sarvajagadvatsalAnAM sarvaRtuka zubhayA chAyayA - ye zibikAe~ sarvajagata ke vatsala jinavaroM kI thIM, samasta RtuoM ke sukhoM se ye yukta thIM, zubha chAyA se ye saba anvita thiiN| (pu) pUrva - pahile ina zivikAoM ko (romakUpahiM mANusehiM) romakUpaiH mAnuSaiH - romakUpayukta arthAt harSa se yukta manuSya (sAha) saMhRtya - lAkara ke (okkhittA) avakSiptAH - upasthita karate haiM, arthAt sabase pahile ina zivikAoM ko manuSya uThAte haiM (pacchA) pazcAt bAda meM (asuriMdavijayA ca vaijayantI jayantI aparAjitAcaiva, aruNaprabhA candraprabhA sUraprabhA agniprabhA caiva cimalA ca paJcavarNAsAgaradattA ca nAgadattA ca, abhayakarA nirRtika manoramA tathA manoharA caiva, devakurAvizAlA tathA candramabhA nAmnI zibikA - (1) sudarzanA, (2) supralA, (3) siddhArthA, (4) suprasiddhA, (4) vilyA, (6) vaeNnyantI, (7) jayantI, (8) aparAjitA, (E) maruAyalA. (10) caMdrayalA, (11) sUrapralA, (12) agnisAlA (13) vibhasA, (14) paMyavarNA, (15) sAgarattA, (16) nAgadattA, (17) malayapurA, (18) nivRttiH2. (18) mano2mA, (20) manoharA, (21) devarA, (22) uttarapurA, (23) vizAlA ane (24) vyandrayalA. (eyA sIyAo savvesiM ceva jiNavariMdANaM savvajagavacchalANaM savvo uga subhAe chAyAe) etAH zibikAH sarveSAmeva jinavarANAm sarvajagadvatsalAnAM sarvaRtukazubhayA chAyayA- samasta jagata pare vAtsalyabhAva rAkhanArA te jinavAnI te zikhikAe samasta RtuonAM sukhathI ane zubha chAyAthI yukta hutI. (pucvi) pUrve paDela te zijimAne (romakUpahiM mANusehiM ) romakupaH mAnuSaiH - harSathI yukta manuSye / (sAha) saMhatya - sAvane ( oviyattA) avakSiptA tyA hA 12 che bheTale ! sauthI paDela te ziji yAne mANasA upADe che. (pacchA) pazcAt-tyAra mAha (asuriMdasuriMda nAgiMdA 134 zrI samavAyAMga sUtra Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1066 samavAyAGgasUtre suriMdanAgiMdA sIyaMvahaMti) asurendrasurendranAgendrAH zivikA vahanti-ina zivikAoM ko asurendra, surendra aura nAgendra uThAte haiN| (suraasuravaMdiyANaM jiNidANaM calacavalakuMDaladharA sacchaMdaviuviyAbharaNadhArI) surAsura vanditAnAM jinendrANAM calacapalakuNDaladharAH svacchandavikurvitAbharaNadhAriNaH-sura aura asura se vaMdita una jinendroM kI zibikA ko calacapala kuMDaladhArI deva ki jo apanI icchAnusAra vikurvita AbhUSaNoM ko dhAraNa karane vAle hote hai pUrva kI tarapha Age1 vahana karate haiM 'uThAte) / ( nAgA puNo dAhiNammi pAsammi ) nAgakumArA devAH punardakSiNe pArzva nAgakunAradeva dakSiNapArzva meM ( pacchimeNa asurA) pazcimena asurAH-asurakumArA pazcimapAva meM (garulA puNa uttare-pAse garUDAH punaH uttare pArtha aura uttara pArtha meM suparNakumAra nAma ke bhavanapati deva usa zibikA ko vahana karate haiN| aba sUtrakAra tIrthaMkaroM ke dIkSA sthAna kA varNana karate haiM-(usabho ya viNIyAe) RSabhazca vinItAyAM-RSabha deva ne vinItAnagarI meM dIkSA dhAraNa kI hai (arihadaraNemIbAravaIe) ariSTanemiHdvArAvatyAm-ariSTanemi-bhagavAna ne dvAravatI meM dIkSA dhAraNa kI hai (avasesA titthayarA nikkhattA jammabhUmisu) avazeSAstIrthaMkarAH sIyavahaMti) asurendra surendra nAgendra zivikAM vahanti-te ziAine asurendra, surendra bhane nAgendra pAu che. (suraasuravaMdiyANaM jiNidANaM calacavala kuMDa. ladharA sacchaMdaviuviyAbharaNadhArI) surAsuravanditAnAM jinendrANAM calacapala kuNDaladharAH svacchandavikurvitAbharaNadhAriNaH-su2 bhane asuthI te jinendronI zibikAne calacapala (DolAyamAna) kuMDaladhArI de ke je pitAnI IcchA pramANe vikRvita AbhUSaNane dhAraNa karatA hoya che, pUrva taraphathI vahana *zane ne mA11 yAle che. (nAgA puNo dAhiNammi pAsammi nAgakumAra devAH punardakSiNe pArzva-nAmA243 simAnuthI, (pacchimeNa asurA) pazcimena asurAH- msurbhaarhe| pazcima ta23thI, (garulA puNa uttare pAse) garuDAH punaH uttare pArzva-mane uttara ta23thI supaNamA2 nAmanA manapati de te zibikAne upADe che. have sUtrakAra tIrthaMkaranAM dIkSAsthAnanuM varNana kare che. (usabho ya viNIyAe) RSabhazca vinItAyAM-apanave vinItA nagarImA alal sIdhI tI. (ariThThavaraNemIbAravaIe) ariSTanemiH dvArAvatyAm-mariTabhi bhagavAna rAtAmai lal Abil2 43 // tI. (avasesA titthayarAnikkhattA jammabhUmisu) avazeSAstIrthaMkarAH niSkrAntA janmabhUmiSu-maslil mAvIsa zrI samavAyAMga sUtra Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam 1067 niSkrAntA janmabhUmisu-bAkI ke bAvAsa 22 tIrthaMkaroM ne apane 2 janma sthAna meM dIkSA dhAraNa kI hai| aba sUtrakAra yaha kahate haiM ki kisa rIti se ina tIrthakaroM ne dIkSA dhAraNa kI haiM (savve vi cauvvIsaM jiNavarA egadaseNa NiggayA) sarve'pi caturvizati jinendrA eka dRSyeNa nirgatAHsamasta cauvIsa tIrthaMkaroM ne eka dUSya vastra dhAraNa karake dIkSA dhAraNakI hai| (Naya NAma aNNaliMge Na ya gihiliMge kuliMge ya) na ca nAma anyaliMGge na ca gRhiliGga kuliGge ca inatIrthaMkaroMne jo dIkSA dhAraNa kI so ve sthavira kalpita AdirUpa anyaliGga meM-dIkSita nahI hue, na gRhastha rUpaliGga meM dIkSita hue aura na zAkyAdirUpa kuliGga meM hI dIkSita-hue kintu tIrthaMkara rUpa meM hI dIkSita hue| aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki kauna 2 se tIrthakara kitane 2 parivAra ke sAtha dIkSita hue haiM (eko bhagavaM vIro)ekAkI bhagavAn vIraH-bhagavAn mahAvIra ne ekAkI dIkSA dhAraNa kI haiM (pAso mallI ya tihi tihi saehiM) pAzcoM mallizca tribhistribhiH zataiH-tathA pAzvanAtha bhagavAn aura mallinAtha bhagavAn ne tIna 2 sau parivAroM ke sAtha dIkSA dhAraNa kI hai| (bhagavapi vAsupUjo chahiM purisasaehiM Nikkhato bhagavAn vAsupUjyo ssddbhiHpurussshtaiHnisskraantH-bhgtIrthakaroe potapotAnAM janmasthAnomA dIkSA lIdhI hatI. have sUtrakAra e matA cha te tI 42|ye vI te dIkSA ghA295 hutI. (savve vi cau. vvIsaM jiNavarA egadUseNa NiggayA) sarve'pi caturvizati jinendrA eka dRSyeNa nirgatAH-samasta tItha 43||se se vyavastra dhAraNa rInehIkSA mAgI. 42 42 tI. (NayaNAmaaNNaliMge Na ya gihiliMge kuliMge ya) nacanAma anyaliGge naca gRha liGge kuliGge ca-te tI zaye stha1i24654 A635 anyaliMgamAM dIkSA lIdhI na hatI. gRhastharUpaliMgamAM paNa dIkSA lIdhI na hatI, zakyAdirUpa kuliMgamAM paNa dIkSA lIdhI na hatI paNa tIrthakararUpe ja dIkSita thayA hatA. have sUtrakAra e vAta batAve che ke kayA kyA tIrthakare keTalA keTalA parivAra sahita dIkSA 795 72rI utI. (eko bhagavaMvIro) ekAki bhagavAna vIra:-mapAna maDAvIre melA or Elan sIdhI tI. (pAso mallIya tihi tihi saehi)pAryo mallizca tribhistribhiH zataiH-tathA pAzvanAtha sApAle bhane mallinAtha bhagavAne 300-300 traNa-traNasonA parivAra sahita dIkSA grahaNa 43 tI. (bhagavaM pi vAsupUjjo chahiM purisasaehi NikkhaMto) bhagavAn vAsupUjyo SaDbhiH puruSazataiH niSkrAnta:-mAvAna vAsuY=ye 6007se puruSo se the zrI samavAyAMga sUtra Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1068 samavAyAGgasUtre TIkA- 'jaMbuddIve NaM' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhAratevarSe asyAmavasapiNyAM caturviMzastIrthaMkarA abhUvan tadyathA - - RSabhaH 1, ajitaH 2, saMbhavaH 3, vAn vAsupUjya ne chaha so puruSoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kI hai| (ugANaM bhogANaM rAiNANaM ya khattiyANaM ya cauhiM sahassehiM usabho) ugrANAM bhogANAM rAjJAM ca kSatriyANAM va caturbhiHsahasraiH RSabhaH- ugravaMza ke bhogavaMza ke rAjAoM aura kSatriyoM ke cAra 4 hajAra parivAra ke sAtha RSabhadeva ne dIkSA dhAraNa kI haiN| (sesAu sahassaparivAra rA) zeSAstu sahasra parivAraiH - tathA inase avariSTa jo tIrthakara haiM unhoMne eka eka 1 - 1 hajAra parivAra ke sAtha dIkSA dhAraNa kI haiN| (sumaittha NiccabhatteNa Niggao) sumatiratra nityabhaktena nirgataH bhagavAna sumatinAtha ne vinA upavAsa ke hI jinadIkSA dhAraNa kI hai / ( vAsupUjjaca uttheNaM) vAsupUjyacaturthena - vAsupUjya bhagavAn ne eka upavAsa karake jina dIkSA dhAraNa kI hai ( pAso mallI ya ameNa) pAva malizvASTamena tathA pArzvanAtha bhagavAnane aura mallinAtha bhagavAn do upavAsa karake (sesAu chaTTheNaM) zeSAstu SaSThenaavaziSTa tIrthaMkaroM ne chaTTa kI tapasyA karake jinadIkSA dhAraNa kI hai| sU0 198 // TIkArtha -- 'jaMbuddIbeNaM' ityAdi jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM bhArata varSa meM isa avasarpiNI kAla meM cauvIsa tIrthaMkara hue haiN| unake nAma ye haiMdIkSA grahaNa urI hatI. (uggANaM bhogANaM rAiNNANaM ya khattiyANaM ya cauhiM sahassehiM usa bho ) ugrANAM bhogANAM rAjJAM ca kSatriyANAM ca caturbhiH sahasraiH RSabhaH-- vaMzanA logavaMzanA rAmayo bhane kSatriyAMnA yAra hunbharanA parivAra sahita bhagavAna RSalaheve dvIkSA saM gIara urI hutI. (sesAu sahassaparivArA) zeSAstu sahasraparivAraiH - te sivAyanA tIrtho me hara puruSo sAthai dIkSA sIdhI hatI. (sumaitthaNiccabhatteNa Niggao) sumatiratra nityabhaktena nirgataH - lagavAna subhatinAthe upavAsa aryA vinA dIkSA sIdhI hatI. ( vAsupUja cauttheNaM) vAsupUjyazcaturthena- bhagavAna vAsupUjye me upavAsa eka purIne dIkSA grahaNu urI hatI, ( pAsomallI ya aTTameNaM) pArzvo malizrASTamenapArzvanAtha lagavAne tathA bhabsinAtha lagavAne aThThama urIne (sesAu chaTTheNaM) zeSAstu SaSThena pAThInA tIrtha puroyo chaThunI tapasyA chaThThanI karIne jinadIkSA dhAraNa purI hatI. // sU. 178 // TIDArtha - 'jaMbuddIveNaM dIve' ityAdi - 4 dIpana nAmanA dvIpamAM yAvesA bhAratavamAM A avasarpiNI kALamAM nIce pramANe 24 tIrthaMkara thayA che-(1) zrI samavAyAMga sUtra Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam 1069 abhinandanaH4, sumatiH5, padmaprabhaH6, supArthaH7, candraprabhaH8, suvidhiH, tasyaivAparanAmapuSpadantaH9, zItala:10, zreyAMsaH11, vAsupUjyaH12, vimalaH13, anantaH14, dharmaH15, zAntiH16, kunyuH17, araH18, malliH 19, munisu. vrataH20, nami:21, nemi22, pArzva23, vrddhmaanshc24| eteSAM caturvizatestI. thaMkarANAM caturvizatiH pUrvabhavakAni nAmadheyAni Asan , tadyathA-prathamo'tra vajranAbho1, vimalastathAra, vimalavAhanazcaiva3 / tatazca dharmasiMhaH4, sumitrastathA5, dhrmmitrshc6||11|| sundarabAhustathA7, dIrghabAhuH8, jugavAhuH9, lssttbaahushc10|| dattazca11, indadatta:12, sundaroM13, maahendrshcv14||12|| siMharathaH15, medha. ratha:16, rukmI17 ca sudarzanazca boddhavyaH / tatazca nandanaH19 khalu siMhagirizeva viMzatitamaH // 13 // adInazatra:21 zaMkha:22 sudarzano23 nandanazca24 boddhavyaH / avasarpiNyAmete tIrthakarANAM tu pUrvabhavAH / 14 // eteSAM caturvizateRSabha1, ajita2, saMbhava3 abhinaMdana4, sumati5, padmaprabha6, supArzva7 candraprabha8 suvidhi-puSpadanta 9 zItala 10, zreyAMsa 11, vAsupUjya 12, vimala 13, anaMta 14, dharma 15, zAnti 16, kunthu 17, ara 18, malli 19 munisuvrata 20 nami 21 nemi 22 pArzva 23 aura vardhamAna 24 / ina cauvIsa tIrthaMkaroM ke pUrvabhava saMbaMdhI nAma cauvIsa the| ve isa prakAra se haiM-vajranAbha1, vimala 2, vimalavAhana 3 dharmasiMha 4 sumitra 5, dharmamitra 6, suMdarabAhu 7. dIrghabAhu 8, jugabAhu 9, laSTabAhu 10 datta 11, indradatta 12 sundara 13 mAhendra 14 siMharatha 15, meghavatha 16 rukmI 17, sudarzana 18 naMdana 19, siMhagiri20 adInazatru21, zaMkha 22, sudarzana 23, aura nNdn24| ye avasarpiNIkAla ke tIrthakaroM ke pUrvabhava ke nAma haiN| ina catu RSama, (2) mati , (3) saMbhava, (4) malinana, (5) subhati, (9) pAna, (7) supAzca', (8) yandraprabha, (e) suvidhi-puSpahanata, (10) zItasa, (11) zreyAMsa, (12) vAsupUjaya, (13) vimala,(14) manata, (15) dharma (16) zAnti, (17) -thu, (18) 212, (18) malsinAtha, (20) munisuvrata, (21)nabhi, (22) bhi, (23) pAva, ane (24)vardhamAna. e 24 tIrthaMkaranAM pUrvapabhanAM nAmo anukrame A pramANe hatAM- (1) , [2] vibhata, (3) vimalapADana, (4) dhamasiDa, (5) subhitra, [6] yama bhitra, (7) su42mA,(8) mAI (8) mArDa, (10) sATamA. (11) hatta. (12) ndrahatta,(13)su2, (14) mAndra, (15)si 25, (16) bhegharaka, (17) 24bhI, (18) sudRzana, (18) nana, (20) si .2, [21] mahInazatru, (22) zama, (23) sudarzana ane (24) nandana. avasarpiNI kALanA tIrtha karanAM pUrvabhavanAM nAma upara zrI samavAyAMga sUtra Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1070 samavAyAGgasUtre stIrthakarANAM caturvizatiH zivikA Asana , tadyathA-'soyA sudaMsaNA' sudarzanA'khyA zivikA, tathA-suprabhA ca siddhArthA suprasiddhA ca / vijayA ca vaijayantI aparA. jitA caiv||15|| aruNaprabhA candraprabhA sUraprabhA agnisaprabhA caiva / vimalA ca paJcavarNA sAgaradattA ca nAgadattA ca / / 16 / / abhayakarA nitikarA manoramA tathA manoharA caiva / devakurA vizAlA tathA candraprabhA nAmnI zibikA // 17 // 'eyAo sIyAo' etAH zibikAH sarveSAmevajinavarANam / sarvajagadvatsalAnAM sarvaRtuka zubhayA chAyayA-sarvaRtusukhasaMpannAH sacchAyAzca jinavarANAM zibikA bhavantIti bhAvaH / 'putvi' pUrva 'romakUvehi mANusehi' romakUpaiH mAnuSaiH saharSeH puruSaiH 'sAhaTTa saMhatya -AnItya 'okkhittA' avakSiptAH sthaapitaaH| pazcAt 'sIyaM' zivikAm 'asuriMdanAgiMdA' asurendrasurendranAgendrA vhnti||19|| calavizati tIrthaMkaroM kI24zibikAe~ (pAlakhiyAM) thiiN| unake nAma isa prakAra se haiM-sudarzanA, 1, suprabhA 2, siddhArthA 3, suprasiddhA 4, vijayA 5, vaijayantI 6, jayanti 7, aparAjitA 8, aruNaprabhA 0, candraprabhA 10, sUramabhA 11, agnisaprabhA 12, vimalA 13, paMcavarNA 14, sAgaradattA. 15, nAgadattA 16, abhayakarA 17, nitikarA 18, manoramA, 19. manoharA 20, devakurA 21, uttarakurA 22, vizAlA 23, aura candrapabhA 24 / yahAM 'sIyA' zabda zivikA arthakA bodhaka hai| ye zibikAe~ sarvajagata ke vatsala jinabaroM kI thiiN| samasta RtuoM ke sukhoM se ye yukta thiiN| zubha chAyA se ye saba anvita thiiN| pahile ina zivikAoM ko romakUpa yukta arthAt harSa se yukta manuSya lA karake upasthita karate haiM-arthAt saba se pahile ina zivikAoM ko manuSya uThAte haiM bAda meM ina zivikAoM ko asurendra, surendra aura nAgendra uThAte haiN| bAda meM pramANe che te ra4 tIrthakaronI 24 zibikAo hatI temanAM nAma A pramANe che(1) suza nA. (2) suprabhA, (3) siddhArthI, (4) suprasiddhA, (5) viyA, (6) paijayantI, (7) yantI, [8] anitA, (6) ma lA (10) yandraprabhA (11) sUralA, (12) mAnasapramA, (13) vibhA, (14) 5.yA , (15) sAma26ttA, (16) nAhata , (17) malaya:21, (18) nivRtti:21, (18) bhanAramA (20) mnoh| (21) 142 (22) utt2| (23) vimA bhane (24) yandraprasA. mI "sIyA' shhne| ma zibikA (pAlakhI) thAya che. te zibikAo AkhA jagatapara vAtsalya bhAva rAkhanArA jinavaronI hatI. te zibikAe saghaLI RtuonAM sukhathI yukata hatI, te zubha chAyAvALI hatI. pahelAM ramakRpa yukta-harSathI yukta manuSe te zibikAone upADe che. tyAra bAda asurendra, surendra ane nAgenadra te zibikAone upADe che. tyAra bAda zrI samavAyAMga sUtra Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. tIrthakarANAM pitRprabhRtinAmanirUpaNam capalakuNDaladharAH svacchanda vikurvitAbharaNadhAriNaH - svecchAnusAra vikurvitabhUSaNadhAriNo devAH surAsuravanditAnAM jinendrANAM zIbikAM vahanti ||20|| ' purao' purato devA vahanti, 'nAgApuNo dAhiNammi pAsammi' nAgakumArA devAH punardakSiNe pArzve / 'pacchimeNa asurA' asurakumArAH pazcime khalu vahanti / 'garulA puNau - tapAse' punaH uttare pArzve garuDAH-suparNakumArAkhyA bhavanapati devAH vahanti // 21 // atha tIrthaMkarANAM dIkSAsthAnaM varNyate- 'usabho ya viNIyAe' RSabhazva vinItAyAM nagaryAM niSkrAntaH, 'bAravaIe aridvavaraNemI' ariSTanemirbhagavAn dvArAvatyAm / 'ava se sAtitthayarA' avazeSAstIrthakarAH 'nikkhatA jammabhUmisu' niSkrAntA janmabhUmiSu =avaziSTAstIrthakRtaH sva sva janmasthAne dIkSAM gRhItavantaityarthaH // 22 // kayA rItyA niSkrAntAityAha- 'savvevi' sarve'pi caturviMzatirjinendrA 'ega seNa' ekadUSyeNa - ekaM vastramAdAya 'niggayA' nirgatAH - niSkrAntAH dIkSitA ityarthaH, sura aura asura se vaMdita una jinendroM kI zibikA ko calacapala kuMDala dhArI deva ki jo apanI icchAnusAra vikurvita AbhUSaNoM ko dhAraNa karanevAle hote haiM pUrva kI tarapha Age 2 bahana karate haiN| arthAt Age 2 calate haiN| dakSiNa pArzva meM nAgakumAra deva, pazcima pArzva meM asurakumAra, aura uttara pArzva meM suparNakumAra nAma ke bhavanapatideva usa zivikA ko vahana karate haiM- aba sUtrakAra tIrthakaroM ke dIkSAsthAna kA varNana karate haiM - RSabhadeva ne vinItA nagarI meM dIkSA dhAraNa kI hai / arinemi bhagavAnane dvArAvatI meM dIkSA dhAraNa kI haiN| bAkI ke bAIsa 22 tirthakaroM ne apane 2 janmasthAna meM dIkSA dhAraNa kI haiM / aba sUtrakAra yaha kahate haiM ki kisa rIti se ina tIrthakaroMne dIkSA dhAraNa kI hai| samasta cauvIsa tIrthaMkaroM ne eka dUSyavastra dhAraNa kara dIkSA dhAraNa kI haiM / ina tIrthakaroMne jo dIkSA dhAraNa kI so ve sthavi - peAtAnI iccha tusAra vikavita AbhUSAne dhAraNakaranArA, calacapala kuM DaladhArI devA; sura ane asuro dvArA vadAtA evAM te jinendronI zibikAone pUrvanI taraphathI vahana kare che, dakSiNa taraphathI nAgakumAra devA; pazcima taraphathI asurakumAra devA ane uttara taraphathI supa kumAra nAmanA bhavanapati deve te zibikAone vahana kare che. have sUtrakAra tI karanAM dIkSAsthAneAnuM varNana kare che- RSabhadeve vinItA nagarImAM, ane ariSTanemi bhagavAne dvArAvatI nagarImAM dIkSA aMgIkAra karI hatI. bAkInA bAvIsa tIthaMkarAe potapeAtAnAM janmasthAnAmAM dIkSA lIdhI hatI. have sUtrakAra e batAve che ke te tIrthaMkarAe kevI rIte dIkSA grahaNa karI hatI-samasta cAvIse cAvIsa-tIrthaMkarAe eka eka dRSya vajra dhAraNa karIne dIkSA grahaNa karI 1 zrI samavAyAMga sUtra 1071 Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre 1072 na ca nAma-nAma iti nizvaye, 'annaliMge' anyaliGge sthavirakalpikAdikarUpe, 'na ya gihiliMge' na ca gRhiliGge = gRhastharUpe tathA - na ca kuliGge = zAkyAdirUpe niSkrAntAH / kintu tIrthaGkararUpeNaiva niSkrAntAH ||23|| kastIrthaGkaraH kiyadbhiH parivAraiH saha niSkrAnta ityAha-'eko bhagavaM vIro' bhagavAn mahAvIra ekAkI - niSkrAntaH / tathA pAsomallIya tihitihisa ehiM' pArzvomalliya tribhistribhiH zataiH parivAraiH : saha niSkrAntaH / bhagavaM pi vAsupujjo' vAsupUjyo bhagavAn 'chahiM purisasaehiM SaDtiH puruSazataiH saha niSkrAntaH ||24|| tathA - ugANaM bhogANaM rAiNANaM ca khattiyANaM ca ' ugrANAM bhogAnAM rAjJAM ca kSatriyANAM ca 'cauhiM sahasse hiM' caturbhiH sahasraiH saha 'usabho' Rpabho niSkrAntaH / 'sesAo sahassaparivArA' zeSAstu tIrthaGkarAH sahasrasahasra parivAraiH saha niSkrAntAH ityarthaH ||25|| 'sumaittha NiccabhateNa Niggao' sumatiratra nityabhaktena nirgataH = bhagavAn sumatinAtho'kRtoparakalpika AdirUpa anyaliGga meM dIkSita nahIM hue, na gRhastharUpaliMGga meM dIkSita hue aura na zAkyAdirUpa kuliGga meM hI dIkSita hue kintu tIrthakararUpa meM hI dIkSita hue| aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki kauna 2 se tIrthaMkara kitane 2 parivAra ke sAtha dIkSita hue haiM- bhagavAn mahAvIra ne ekAkI dIkSA dhAraNa kI hai| tathA pArzvanAtha bhagavAn aura mallinAtha bhagavAn ne tIna 2 sau parivAroM ke sAtha dIkSA dhAraNa kI hai| bhagavAna vAsupUjya ne chaha sau puruSoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kI hai| ugravaMza ke bhogavaMza ke rAjAoM aura kSatriyoM ke 4 hajAra parivAra ke sAtha RSabhadevane dIkSA dhAraNa kI hai / tathA inase avaziSTa jo tIrthakara haiM unhoMne ekeka hajAra parivAra ke sAtha dhAraNa kI hai| bhagavAn sumatinAtha ne vinA upavAsa ke hI jina dIkSA dhAraNa kI hai / tathA pArzvanAtha hatI. te tIrthaM karAe sthavira kalpika AdirUpa anyaliMgamAM dIkSA lIdhI na hatI, gRhastharUpa ligamAM paNa tee dIkSita thayA na hatA, ane zAkayAdi rUpa kuliMgamAM paNa teo dIkSita thayA na hatA, paNa tee tIrthaMkararUpe ja dIkSita thayA hatA. have sUtrakAra e batAve che ke kayA tIrthaMkare keTalo parivAra sahita dIkSA grahaNa karI hatI--bhagavAna mahAvIre ekAkI (kAi paNa parivAra vinA) dIkSA dhAraNa karI hatI. pArzvanAtha bhagavAne tathA mallinAtha bhagavAne 300-300 mANasA sAthe dIkSA lIdhI hatI. bhagavAna vAsupUjye 600 puruSA sahita dIkSA lIdhI hatI. ugravaMza ane bheAgavaMzanA cAra hajAra rAjA ane kSatriyAnA parivAra sAthe bhagavAna RSabhadeve dIkSA lIdhI hatI. te sivAyanA tItha karIe ekeka hajAranA parivAra sahita dIkSA lIdhI hatI. bhagavAna sumatInAthe upavAsa karyA vinA ja dIkSA dhAraNa karI hatI. vAsupUjya zrI samavAyAMga sUtra Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM prathamabhikSAdAyakanAmAdinirUpaNam 1073 vAsaeva niSkrAnta ityarthaH / 'vAsupujacauttheNaM' vAsupUjyazcaturthena vAsupUjyo bhagavAnekamupavAsaM kRtvA dIkSitaH / 'pAsomallIya aTThameNaM' pArthoM mallizcASTamena, 'sesA u chaTeNaM' zeSAstu SaSThena avaziSTAstIrthaGkarAH SaSThaM kRtvA nisskraantaaH|suu.198| mUlam -eesiM NaM cauvIsAe tItthagarANaM cauvIsaM paDhamabhikkhA dAyAro hotthA, taM jahA--sijaMsa baMbhadatte suriMdadatte ya iMdadatte y| paume ya somadeve mAhide taha somadatte y||27|| pusse puNavvasU puNNaNaMde suNaMde jae ya vijae ya / tatto ya dhammasIhe sumitta taha vaggasIhe y||28|| aparAjiya vissaseNe vIsaime hoi usabhaseNe y| diNNe varadatte dhaNe bahule ya aNupuvvIe // 29 // ee visuddhalesA jiNavarabhattIe aMjaliuDA u| taM kAlaM taM samayaM paDilAbhei jiNa. vriNde||30|| saMvacchareNa bhikkhA laddhA usabheNa loyaNAheNa / sesehi bIyadivase laddhAo paDhamabhikkhAo // 31 // usabhassa paDhamabhikkhA khoyaraso Asi logaNAhassa / sesANaM paramaNNaM amiyarasarasovamaM Asi // 32 // savvesiM jiNANaM jahiyaM laddhAu paDhamabhikkhAu / tahiyaM vasudhArAo sarIramettIo vuTAo33 ||suu0 199 // bhagavAn ne aura mallinAtha bhagavAn ne tIna upavAsa aTThama kara ke aura avaziSTa tIrthaMkaroM ne chaTTa kI tapasyA karake jinadIkSAdhAraNa kI hai||s0198|| - zabdArtha-(eesiNaM cauvIsAe titthagarANaM)eteSAM khalu caturvizate stIrthakarANAM ina caubIsa tIrthaMkaroM ke liye (paDhamabhikkhA dAyAro cauvIsaM hotthA) prathama bhikSAdAtAraH caturviMzatiH Asan-saba se pahile bhagavAne dIkSA aMgIkAra karI hatI pArzvanAtha tathA mallinAtha bhagavAne traNa upavAsa karIne ane bAkInA tIrthakoe be upavAsa- chaThTha-nI tapasyA karIne dIkSA dhAraNa karI hatI ke sUi 1985 -(ee siNaM cauvIsAe titthagarANaM) eteSAM khalu caturvizatestIrthakarANA- yovIsa tIrtha rone ( paDhamabhikkhA dAyAro cauvIsaM hotthA) prathamabhikSAdAtAraH caturviMzatiH abhUvan-sauthI paDatai likSA 135 zrI samavAyAMga sUtra Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2074 samavAyAGgasUtre bhikSA dene vAle caubIsa 24 hue haiN| (taMjahA) tadyathA-unake nAma ye haiM (sijjasabaMbhadatte suriMdadatte ya iMdadatte ya, paumeya somadeve mAhide taha somadatte ya) zreyAMso brahmadattaH surendradattazca, indradattazca, padmazca somadevo mAhendrastathA somadattazca-zreyAMsa 1 brahmadatta 2, surendradatta 3, indradatta 4 padma 5, somadeva 6, mAhendra 7 somadatta 8, (pusse, puNavvasU puNNaNade suNaMde jae ya vijae ya, tatto ya dhammasIhe sumitta taha vaggasIhe ya) puSya punarvasuzca pUrNAnandaH sunando jayazca vijayazca, tatazca dharmasiMhaH sumitrastathA vargasiMhazva-puSya 9, punarvasu 10, pUrNAnanda 11, sunaMda 12, jaya 13 vijaya 14, dharmasiMha 15 sumitra 16 vargasiMha 17, (aparAjiya vissaseNe vIsahame hoi usabhaseNe dipaNe varadatte dhaNe bahule ya ANupuvvIe) aparAjito vizvaseno viMzatitamo bhavati RSabhasenazca, datto varadatto dhano bahulazca AnupUA-aparAjita 18, vizvasena 19 tathA vIsaveM RSabhasena 20 datta 21 varadatta 22 dhana 23 aura bahala 24 // ye kramazaH 24 prathama bhikSA dAtA haiN| (ee) ete-ina 24 prathama bhikSA dAtA janoMne(jiNabhattIe) jinabhaktayA-prabhu bhakti ke vaza se (visuddha lesA) vizuddha lezyA yukta hokara (paMjaliuDA) pAJjaliyuktAH-aura dono hAtha hanA yovIsa mikSAhatAmA utA (taMjahA) tadyathA-tamanA nAma mA pramANe cha(sijjasabaMbhadatte suriMdadatte ya iMdadatte ya paume ya somadeve mAhide taha somadatte ya) zreyAMso brahmadattaH surendradattazca indradattazca padmazca somadevo mAhendrastathA somadattazca-(1) zrayAMsa, (2) prabahatta, (3) surendrahatta, (4) candra; itta (5) 54 (5) samiheva [7] bhAundra (8) sebhitta (pusse, puNavvasU puNNaNaMde jae ya vijae ya tatto ya suNaMde dhammasIhe sumitta taha vaggasI he ya) puSyaH, punarvasuzca pUrNAnandaH sunando jayazca vijayazca tatazca dharmasiMhaH sumitrastathA vargasiMhazca-(8) puSya (10) punasu [11] pUni-4 (12) sunanha (13) 14 (14) virAya (15) masiDa (14) subhitra (17) siDa (aparAjiya vissaseNe vIsaime hoi usamaseNe dipaNe varadatte dhaNe bahule ya ANupubvIe) aparAjito vizvaseno viMzatitamo bhavati RSabhasenazca datto varadatto dhano bahulazca AnupUrvyA (18) a52ti (18) vizvasena (20) RSamasena (21) itta (22)126tta (23)dhana bhane (24)bahuta 52 pramANe maza: 24 prathama miikssaahtaa| utA. (ee) ete-te yAvIsa likSAhAtA yAme (jiNabhattIe) jinabhaktyAprabhupratyenI ananya matithI predhana (visuddhalesA)vizuddhalezyA:-vizuddha vezyAthI yuta thaIne (paMjaliuDA) prAJjaliyuktAH-manne DAyanesana (taM kAlaM taM zrI samavAyAMga sUtra Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM prathamabhikSAdAyakanAmAdinirUpaNam 1075 joDakara (taM kAlaM taM samayaM) tasmin kAle tasmina samaye-usakAla me aura usasamaya meM (jiNavariMde paDilAbhei) jinavarendrAn pratilambhayatijinendroM ko AhAradAna diyA thaa| (saMvacchareNa bhikkhA laddhA usameNa loyaNAheNa) saMvatsareNa bhikSAlabdhA RSabheNa lokanAthena-loka ke nAtha RSabhanAtha bhagavAn ne eka varSa meM prathama bhikSA prApta kI hai (sesehi bIya divase laddhAo paDhamabhikkhAo) zeSairditIyadivase labdhAH prathamabhikSA bAkI ke tevIsa 23 tIrthakaroM ne dUsare dina bhikSA prApta kI haiN| (usa bhassa paDha mabhikkhA khoyaraso Asi logaNAhassa)RSabhasya prathamabhikSA ikSu rasa AsIt lokanAthasya-lokanAtha RSabhadeva kI prathama bhikSA ikSu rasako thI (sesANaM paramaNaM amiya rasa rasovamaM Asi) zeSANAM paramAnnaM amRtarasarasopamaM AsIta-tevIsa tIrthakaroM kI prathama bhikSA amRtarasake samAna khIra kI thii|(svvesiN jiNANaM jahiyaM laddhA u paDhamabhikkhAu tahiyaMvasudhArAo sarIramettIo vuTTAo) sarvairapi jinayaMtralabdhAH prathamabhikSA:-tatra vasudhArAH zarIramAtrAH vRSTA-samasta tIrthakaroM ne jahAM 2 prathamabhikSA grahaNa kI, vahAM 2 zarIra pramANa dravya kI varSA huI hai|suu0199|| samaya)tasmin kAle tasmin samaye-te 4ANe bhane te samaya (jiNavariMde paDilAbhei) jinavarendrAn pratilambhayati minendrone mAna hIdhutu (saMvacchareNa bhikkhAladdhA usabheNa loyaNAheNa) saMvatsareNa bhikSAlabdhA RSabheNa lokanAthenasonA nA bhagavAna RSalave 4 5 paDalI lakSA prApta 42rI tI. (sese hiM vIyadivase laddhAo pahamabhikkhAo) zerdvitIyadivase labdhAH prathama bhikSA:-mInA tIthaM zaye mAre 65se prathama mikSA pAsa 42 // tI. (usabhassa paDhamabhikkhA khoyaraso Asi lAgaNAhassa)RSabhasya prathamabhikSA ikSurasa AsIt-lokanAthasya-sonAtha apamahevane prathama nikSA kSurasa (she2ddiin| 2sa) nI bhanI tI (sesANaM paramaNNaM amiyarasarasovarma Asi) zeSANAM paramAnnaM amRtarasa rasopamaM AsIt-uslit tevIsa tIrtha . 4one prathama likSAmA mabhRta2sa 2ii mAra maNI tI. (savvesiM jiNANaM jahiyaM ladvAu paDhama bhikkhAu, tahiyaM vasudhArAo sarIramettIo vuDhAo) sarvai. rapi jinairyatralabdhAH prathamabhikSAH tatra vasudhArAH zarIramAtrAH vRSTA-samasta tIrthakaree jyAM jyAM pahelI bhikSA grahaNa karI, tyAM tyAM zarIrapramANa dravyanI vRSTi thaI hatI. e sU 1995 zrI samavAyAMga sUtra Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1076 samavAyAGgasUtre TIkA- 'eesi NaM' ityAdi eteSAM khalu caturviMza testIrthakarANAM caturviMzatiH 'padamabhikakhAdAyAro' prathamabhikSAdAtAraH 'hotthA' abhUvan, tadyathA-zreyAMso brahmadattaH surendradattazca indradattazca / padmazca somadevo mAhendrastathA somadattazca // 27 // puSyaH punarvasuzca pUrNAnandaH sunando jayazca vijayazca / tatazca dharmasiMhaH sumitrastathA vargasiMhazca // 28 // | aparAjito vizvaseno viMzatitamo bhavati RSabhasenazca / datto varadatto dhano bahulava AnupUrvyA ||29|| 'ee' ete upari nirdiSTAzcaturvi zatijanAH 'jiNabhattIe' jinabhattayA = jinabhaktivazAd 'visuddhalesA' vizuddhalezyAH - vizuddhale zyAvantaH 'paMjaliuDA' prAJjaliyutAH = kRtAJjalayaH 'taM kAlaM taM samayaM tasmin kAle tasmin samaye 'paDilA bheI jiNavariMde' pratilambhayati jinavarendrAn | 3 || saMvatsareNa bhikSA labdhA RSabheNa lokanAthena / zeSairdvitIya * TIkArtha- 'eesi NaM cavIsAi' ityAdi - ina cauvIsa tIrthakaroM ke liye saba se pahile bhikSA denevAle cauvIsa 24 hue hai| unake nAma ye haiM - zreyAMsa 1, brahmadatta 2, surendradatta 3, indradatta 4, padma, 5, somadeva 6, mAhendra 7 somadatta 8, puSya 9, punarvasu 10, pUrNAnaMda 11, sunaMda 12, jaya 13, vijaya 14, dharmasiMha 15 sumitra 16 vargasiMha 17 aparAjita 18 vizvasena 19 tathA 20 veM RSabhasena, datta 21 varadatta 22 dhana 23 aura bahula 24| ye kramazaH 24 prathama bhikSA dAtA haiN| ina 24 prathama bhikSAdAtA janoMne prabhubhakti ke vaza se vizuddha lezyAyukta hokara aura donoM hAtha joDakara usakAla meM aura usa samaya meM jinendroM ko AhAra dAna diyA thaa| loka ke nAtha RSabhanAtha bhagavAna ne eka varSa meM prathamabhikSA prAptakI hai| lokanAtha RSabhadeva kI prathamabhikSA TImartha - eesiNaM cauvIsAe" ityAdi -- te thopIsa tIrtha purone sauthI pahelI bhikSA ApaNu karanArA 24 cAvIsa bhikSuddAtAekanAM nAma A pramANe che-(1) zreyAMsa, (2) prahmahatta, (3) surendra hatta, (4) indradvatta, (5) padma, (6) somadeva, (7) mAhendra, (8) somahatta, (8) puNya, (10) punarvasu, (11) pUrNAnidha, (12) sunaMha, (13) 4ya, (14) vinaya, (15) dharma siMha, (16) sumitra, (17) varga. siMha, (18) vyAdharAnita, (18) vizvasena, (20) RSabhasena, (22) hatta, (22) 124tta, (23) dhana, ane (24) ahuta se pramANe anubhe 24 tIrtha uzanA 24 likSudhA tA thayA che. te 24 prathama bhikSAdAtAoe prabhubhakitathI prerAI ne vizuddha lezyAyukata thaIne, banne hAtha joDIne, te kALe ane te samaye jinendradavAne AhAradAna dIdhuM hatuM. leAkanAtha RSabhadeve prathama bhikSA eka varSa prApta karI hatI. zrI samavAyAMga sUtra Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM caityavRkSanAmanirUpaNam 2017 divase labdhAH prathamabhikSAH // 31 / / RSabhasya prathama bhikSA ikSurasa AsIt lokanAthasya / zeSANAM tIrthaMkarANAM 'paramaNaM' paramAnnam=pAyasam 'amiyarasarasovama' amRtarasarasopamam amRtarasatulyaM prathamA bhikSA AsIt / / 32 / / sarvairapi jinairyata labdhAH pathamabhikSAH / tatra vasudhArAH dRSTA zarIramAtrAH // 33 / / sU 199 / / __mUlam-eesiM cauvvIsAe titthagarANaM cauvIsaM ceiyarukkhA hotthA, taM jahA--Naggoha sattivaNe sAle piyae piyaMgu chattAhe / sirise ya NAgarukkhe mAlI ya pilaMkkhu rukkhe ya // 34 // tiMduka pADala jaMbU Asatthe khalu taheva dhivnnnne| gaMdIrukkhe tilae aMbayarukkhe asoge ya // 35 // caMpaya baule ya tahA veDasarukkhe ya dhAya. iirukkhe| sAle ya vaDamANassa ceiyarukkhA jinnvraann||36|| battIsaM dhaNuyAiM ceiyarukho ya vaddhamANassa / Niccougo asogo occhaNNo saalrukkhennN|||37|| tiNNeva gAuAiM ceiyarukkho jiNassa usabhassa / sesANaM puNa rukkhA sarIrao bArasaguNA u||38|| sachattA sapaDAgA saveiyA toraNehiM uvveyaa| suraasura garula mahiyA ceiyarukkhA jiNavarANaM ||39||suu0 200 // ijhurasa kI thI ! aura 23 tIrthakaroM kI prathamabhikSA amRtarasa ke samAna khIra kI thii| samasta tIrthakaroM ne jahAM 2 prathamabhikSA grahaNa kI, vahAM 2 zarIra pramANa dravya ko varSA huI hai mu0 199 // _zabdArtha-(eesiM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsaM ceiyarukkhA hotthA) eteSAM caturvizatestIrthakarANAM caturvizatizcaityakSA Asan-cauvIsa tiirthane bAkInA 23 tIrtha karoe bIje divase ja prathama bhikSA meLavI hatI. lekinAtha RSabhadevane pahelI bhIkSAmAM Iznarasa ma hato, ane bAkInA 23 tIrtha karone pahelI bhikSA mAM amRtarasa samAna khIra maLI hatI. samasta tIrtha kare e je je sthAne pahelI bhikSA grahaNa karI, te te sthAne zarIra pramANe dravyane varasAda thayo hate, sU. 1 zabdArtha-(ee siM cauvvIsAe titthagarANaM cauvIsaM ceiyarukkhA hotthA ) eteSAM caturviMzatestIrthakarANAM caturviMzatizcaityakSA Asan zrI samavAyAMga sUtra Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2078 samavAyAGgasUtre karoMke caubIsa caityakSa-the jinake nIce kevalajJAna utpanna huA ve vRkSa (taMjahA) tadyathA-unake nAma ye haiM (Naggoha sativaNNe sAle piyae piyaMgu chattAhe sirise yaNAgarukkhe mAlI ya pilaMkkhurukkhe ya) nyaggrodhaH zAlaH priyakaH priyajuH chatrAbhaH zirISazca nAgavRkSaHmAlIca pilakSurakSazca-nyagrodha, saptavarNa, zAla, miyaka, priyaMgu, chatrAbha, zirISa, nAgavRkSa, mAlI, pilaM kSurakSa, (tiMdukapADala jaMbU Asatthe khalu taheva dahivaNNe,gaMdIrakkhe tilae aMbayarukkhe asoge ya) tindukaH pATalo jambUrazvatthaH khalu tathaiva dadhiparNaH nandIvRkSastilaka AmravRkSo'zokazca tiMduka, pATala, jambU azvattha, dadhiparNa, naMdIvRkSa, tilaka, AmravRkSa azoka, (caMpaya baule ya tahA veDasarukkhe ya dhAIyarukkhe, sAle ya vaTTamANassa ceiyarukkhA jiNavarANaM) caMpako bakulazca tathA vetasakSo dhAtakI vRkSazca,sAlazca varddhamAnasya caityakSA jinavarANAmcaMpaka, bakula, vetasavRkSa dhAtakIvRkSa aura varddhamAna bhagavAna kA sAlakSa ye jinavaroM ke caityavRkSa hai / (battIsaM dhaNuyAiM ceiyarukkho ya vaddhamANassa) dvAtriMzad dhaSi caityavRkSazca varddhamAnasya-varddhamAna bhagavAna kA caityavRkSa battIsa 32 dhanuSa U~cA thA / (Niccougo asogo occhaNNo sAlarukSeNaM) te covIsa tIrtha karanAM vIsa ca yavRkSa hatAM. je vRkSanI nIce kevaLajJAna thayuM hAya te vRkSane yatyakSa 43 . (taM jahA) tadyathA-tebhano nAmamA pramANe cha(NaggohasattivaNNe sAle piyae piyaMgu chattAhe, sirise ya NAgarukkhe mAlI ya pilakkhu rukkhe ya)nyaggrodhaH saptaparNaH zAlaH priyakaH priyaju: chatrAbhaH zirISazca nAgavRkSaH mAlI ca pilAkSazca-nyagrodha, sa419, thAsa, priya, priya chAna, zirISa, nA1vRkSa, mAlI, pivRkSa,(tiduka pADalajaMbU Asatthe khalu taheva dahivaNNe gaMdIrukkhe tilae aMbayarukkhe asoge ya)tindukaH, pATalo jambU zvatthaH khalu tathaiva dadhiparNaH, nandIdakSastilaka AmravRkSo'zokazca-- ti, pA, 5, Atha, viSNu, vRkSa, ti, bhAmravRkSa, 24, ( caMpayavauleya tahA veDasarukkhe ya dhAIyarukkhe, sAleya baDhDamANassa ceyarukkhA jiNavarANa) caMpakobakulazca tathA vetasakSo dhAtakIvRkSaya, sAlazca vardhamAnasya caityakSA jinavarANAm-ya 54, masa. vetasavRkSa, pAtIvRkSa, Ane vadha bhAna bhavAnanu sAsavRkSa ninA te yetyA tai. (battIsaM dhaNuyAiM ceiyarukkho ya vaddhamANassa) dvAtriMzad dhaSi caityavRkSazca varddhamAnasya-15 bhAna mA nanu yetyakSa matrIsa (32) dhanuSaprabhAera yu tu. (Niccougo asogo occhaNNo sAlarukkheNaM) nityartuko'zoko'vacchinnaH zrI samavAyAMga sUtra Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM caityavRkSanAmanirUpaNam 1079 TIkA-eesiM' ityAdi-eteSAM caturvizatestIrthakarANAM catuvizatizcaityavRkSA Asan , tadyathA-nyaggrodhaH saptaparNaH zAla: priyakaH priyaGgaH chatrAbhaH / zirISazca nAgakSaH mAlI ca pilakSukSazca / 34 / / tindukaH pATalo jamburazvatthaH khalu tathaiva nityartuko'zoko'vacchinnaH sAlavRkSaiH-samasta Rtuo se vaha yukta thaa| zokaupadrava Adi se vaha rahita thA, tathA sAlavRkSoM se vaha ghirA huA thA (tiNNeva gAuyAI ceiyarukkho jiNassa usamassa) trINyeva gavyUtAni caityavRkSo jinasya RSabhasya-RSabhanAtha bhagavAn kA caitya vRkSa tInakoza kA U~cA thaa| (sesANaM puNarukarakhA sarIrao bArasa guNAu) zeSANaM punarvRkSAH zarIrato dvAdaza guNAstu-avaziSTa tIrthaMkaroM ke caityavRkSa unakI zarIra kI U~cAI se bAraha guNI U~cAIvAle the| (sacchattA sapaDAgA saveiyA toraNehiM uvaveyA)sacchantrAH sapatAkA savedikAstoraNairupapetA:-ye saba caityakSa chatra sahita the patAkA sahitathe, vedikAsahita the, aura toraNa sahita the| (sura asura garula mahiyA caiyarukkhA jiNavarANaM) surAsuragarUDamahitAzcaityavRkSA jinavarANAma-sura, asura aura garula-suparNakumAroM se ye saba jinendroM ke caityavRkSa sevitathe ||suu0 200 // ___TIkA-'eesicauvvIsAe' ityAdi ina cauvIsa tIrthaMkaroM ke caubIsa caityakSa the| unake nAma ye haiM-nyagrodha 1, saptavarNa 2, zAla 3, priyaka 4, priyaMgu 5, chatrAbha 6, zirISa 7, nAgakSa 8 mAlI 9, pilaGakSuvRkSa 10 sAlavRkSaH- samasta RtumAthI yu4ta tu', 3-6454 mAthI 2Dita tu bhane sAtavRkSAthI dhezaye tu (tiNNeva gAuyAi ceiyarukkho jiNassa usabhassa) trINyevagavyUtAni caityavRkSo jinasya RSabhasya-pamadeva bhagavAnanu thatyakSa trae / 25 yu tu. (sesANaM puNarukkhA sarIrao bArasaguNAu) zeSANaM punarvRkSAH zarIrato dvAdazaguNAstu-mAna tIrtha 43|naaN yatyakSa temanA zarI2nI SANS :2tA pA2 24ii yAni &ai. (sacchattA sapaDAgA save. iyA toraNehiM uvaveyA) sacchatrAH sapatAkA savedikAstoraNairupapetAHte mAM yetyA chatra, patA, all mane tathA yuta utA. (suraasura garulamahiyA ceiyarukkhA jiNavarANaM) surAsuragaruDamahitAzcautyakSA jinavarANAma-temavArthatyakSA su2, masura, bhane supae maare| vArA sevaatidiusuu.200|| - 'eesiM cauvvIsAe' ityAdi-te yovIsa tI nai yAvIsa caityavRkSA itai. te yetyAnai nAma yA pramANe che-(1), nyodha, (2) sapa', (3) sa, (4) priya4, (5) priya, (6) chAla, (7) zirISa, (8) zrI samavAyAMga sUtra Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1080 samavAyAGgasUtre dadhiparNaH / nandIzastilaka AmravRkSo'zokazca // 35 // caMpako bakulazca tathA vetasavRkSo dhAtakIrakSazca / sAlazca varddhamAnasya caityavRkSA jinavarANAm // 36 / / dvAtriMzad dhanUMSi caityavRkSazca varddhamAnasya / nityartuko'zoko'vacchinnaH sAlakSaiH // 37 // trINyeva gavyUtAni caityavRkSo jinasya RSamasya / zeSANaM punarvRkSAH zarIrato dvAdazaguNAstu // 38 // sacchatrAH sapatAkAH savedikAstoraNairupapetAH / murAsuragaruDamahitAzvaityakSA jinavarANAm // 39 // suu.200|| mUlam-eesiM cauvIsAerAtitthagarANaM cauvvIsaM paDhamasIsA hotthA, taM jahA-paDhamettha usabhaseNe bIie puNa hoi sIhaseNe ya / cArU ya vajaNAbhe camare taha suvvaya vidabbhe // 40 // diNNe ya varAhe tindula 11 pATala 12, jambU 13, azvattha 14 dadhiparNa 15, naMdIvRkSa 16, tilaka 17, AmravRkSa 18, azoka 19, caMpaka 20 bakula 21, vetasavRkSa 22, dhAtakITakSa 23, aura varddhamAna bhagavAn kA sAlavRkSa 24 / ye jinavaroM ke caityakSa haiN| varddhamAna bhagavAna kA caityakSa 32 dhanuSa ucA thaa| samasta RtuoM se vaha yukta thaa| zoka-upadrava Adi se vaha rahita thaa| tathA sAlavRkSoM se vaha ghirA huA thA RSabhanAtha bhagavAna kA caityakSa tIna koza kA U~cA thaa| tathA avaziSTa tIrthaMkaroM ke caityakSa unakI zarIra kI U~cAI se bAraha guNI u~cAIvAle the ye saba caityakSa chatra sahita the, patAkA sahita the, vedikA sahita the aura toraNa sahita the| sura asura aura garUla-suparNakumAroM se ye saba jinendroM ke caityakSa sevita the||suu0 200 // nAmavRkSa, (6) bhAlI, (10) pisa kSuvRkSa,(11) tigs, (12) pATana, (13) bhU, (14) savaya, (15) dhipaNa, (16) nahIvRkSa, (17) tila, (18) mAmravRkSa, (18) ma , (20) 54, (21) maga, (22) 2tasakSa, (23) yAtIvRkSa bhane (24) vardhamAna bhagavAnanuM sAlavRkSa. A prakAre jinavaronAM cityavRkSanAM nAma hatAM. vardhamAna bhagavAnanuM caityavRkSa batrIsa dhanuSapramANa UMcuM hatuM. te badhI RtuothI yukata hatuM. te zoka-upadrava AdithI rahita hatuM. tathA sAlavRkSothI gherAyeluM hatuM. aSamanAtha bhagavAnanuM caityavRkSa traNa koza UMcuM hatuM. bAkIne tIrthakarenAM caityavRkSe temanAM zarIra karatAM bAra gaNI UMcAInAM hatAM. te badhAM caityavRkSo chatra, patAkA, vedikA ane te raNathI yukata hatAM. te cAvIse jinendronAM caityavRkSo sura, asura ane galasuparNakumAre dvArA sevita hatAM. sU. 2001 zrI samavAyAMga sUtra Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM prathamaziSyanAmanirUpaNam 1081 puNa ANaMde gothubhe suhamme y| maMdara jase ariMTuM cakkAha sayaMku kuMbhe ya // 41 // iMdakubhe ya subhe varadatte diNNa iMdabhUI ya / uditodiya kulavaMsA guNehi uvaveyA / titthapavattayANaM paDhamA sissA jiNavarANaM ||42||suu0 201 // __ zabdArtha-(eesiM cauvIsAe titthagarANaM) eteSAM caturvizatestIrthaMkarANAM ina cauvIsa tIrthakaroM ke (cauvvIsaM paDhamasIsA hotthA)caturviMzatiH prathama ziSyA abhUvan-caubIsa prathamaziSya the (taM jahA) tadyathA-unake nAma ye haiM (paDhamettha usabhaseNe) prathamo'tra RSabhaseno-prathamaRSabhasena (bIie puNa hoi sIhaseNe ya) dvitIyaH punarbhavati siMhasenazca dvitIya siMhasena (cArUsena (cArU ya vajjaNAbhe camare taha suvvaya vibhe) cArUzca vajranAbhazcamarastathA suvratovidarbhaH tRtIyacArU, caturtha vajranAbha, paMcama camara, chaThaveM suvrata, sAtaveM vidarbha, (diNNe ya varAhe puNa ANaMde gothubhe suhamme ya, maMdara jase ariSTe cakkAha sayaMkuMbhe ya) dattazca varAhaH punarAnando gostubhaH sudharmAca, maMdaro yazA ariSTazcakrAbhaH svayambhuH kumbhazca-AThaveM datta, nauve varAha, dazaveM AnaMda, gyArahaveM gostubha, bArahaveM sudharmA, terahaveM mandara, caudahaveM yaza, pandrahave ariSTa, solahave cakrAbha, satrahave svayaMbhU, aTThArahave kuMbha, (iMdakuMbhe ya subhe, varadatte diNNa iMdabhUIya) indraHkumbhazca zubho varadatto datta indra zahAtha-(eesiM cauvIsAe titthagarANaM)eteSAM caturvizatestIrthakarANAMse yAvIsa tI rAnA (cauvvIsaM paDhamasIsA hotthA) caturvizatiH prathama ziSyA abhavan-yAvIsa paDasA ziSyo thayA (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma mA pramANe cha-(paDhametthausamaseNe)prathamo'tra RSabhaseno-54o RSamasena (bIie puNa hoi sIhaseNeya)dvitIyaH punarbhavati siMhasenazca-mAna siM sena, (cAru ya vajjaNAbhe camare taha suvvayavidanbhe) cAruzca vajranAbhazca camarastathA subatovidarbha:-(3) 2.2 (4) nAla, (5) yama2 (6) sunata (7) bila, (diNNe ya varAhe puNaANaMde gothume suhamme ya maMdarajase ariTe cakAhasayaMkukuMbhe ya) dattazca varAhaH punarAnando gostubhaH sudharmA ca, maMdaro yazA ariSTazcakrAbhaH svayambhuH kumbhazca-(8) ita, () 127 (10) mAna, (11) stula, (12) sudharmA, (13) ma.62, [14] yaza, (15) mariSTa (16) yala, (17) 21 , (18) dusa, (iMdakuMbhe ya subhe, varadattediNNa iMdabhUIya) indraH kumbhazca zubho 136 zrI samavAyAMga sUtra Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1082 samavAyAGgasUtre TIkA-'eesi' ityAdi-eteSAM caturvizatestIrthakarANAM caturviMzatiH prathama ziSyA abhUvan , tadyathA-prathamo'tra RSabhaseno dvitIyaH punarbhavati siMhasenazca / cAruzca vajranAbhazcamarastathA suvrato vidarbhaH // 41 // dattazca varAhaH punarAnando gostubhaH sudharmA ca / mandaro yazA ariSTazcakrAbhaH svayambhUH kumbhazca // 41 // indraH kumbhazca zubho varadatto datta indrabhUtizca / uditoditakulavaMzAH vizuddhavaMzA guNairupapetAH / tIrthapravartakAnAM prathamAH ziSyAH jinavarANAm ||42||su. 201 // bhUtizca-19veM indra 20veM kuMbha, 21veM zubha, 22ve varadatta, 23ve datta aura 243 indrbhuuti| (uditodiyakulavaMsA guNehiM uvaveyA, titthapavattayANaM paDhamA sissA jiNavarANaM) uditoditakulabaMzAHvizuddhavaMzA guNarUpapetAH tIrthapravartakAnAM prathamAH ziSya jinavarANAm ye saba ziSyA uttarottara utkarSa ko prApta hue kularUpavaMza vAle the mAtRpitRsaMbaMdhIvaMza kI nirmalatA se yukta the| tathA samyagdarzana AdiguNoM se virAjita the| isa prakAra tIrthapravartaka jinendra devoM ke ye prathama ziSya the ||suu0 201 // TIkArtha-'eesiM cauvIMsAe titthagarANaM' ityAdi-ina cauvIsa tIrtha karoM ke caubIsa prathama ziSya the| unake nAma ye haiM-prathama RSabhasena, dvitIya siMhasena, tRtIya cArU, caturtha vajranAbha, paMcamacamara, chaThaveM suvrata sAtaveM vidarbha, AThaveM datta, nauve varAha, dazave AnaMda, gyArahaveM gostubha bArahaveM sudharmA, terahaveM mandara caudahaveM yaza, pandrarahaveM ariSTa, solahave cakrAbha, satrahaveM svayaMbhU aTThArahaveM kuMbha, unnIsaveM iMdra bIsaveM kuMbha ikkIsaveM varadattodatta indrabhUtizca-(18) chandra, (20) sa, (21) zula, [22] 124tta, (23) itta, mane (24) chandrasUti (uditodiyakulavaMsA guNehiM uvaveyA, titthapavattayANaM paDhamAsissA jiNavarANaM ) uditoditakulavaMzAH vizuddhavaMzA guNairupapetAH, tIrthapravartakAnAM prathamAH ziSyA jinavarANAm-te mayA ziSyo uttarottara utkarSa pAmatA kuLarUpa vaMzavALA hatA. ane mAtRvaMza ane pitRvaMzanI vizuddhatAvALA hatA, tathA teo samyagadarzana Adi guNothI yukta hatA. tIthapravartaka jinendra bhagavAnanA e prathama zive uparokata prakAranA hatA. sU. 2015 TI-"eesiM cauvIsAe titthagarANaM" ityAdi-ye yovIsa tIrtha |naa je pahelA covIsa ziSya thayA temanAM nAma A pramANe che-(1) RSabhasena, (2) Disena, [3] yAra, (4) nAma, [5] yama2, (6) sunata, (7) vihala', (8) itta, (8) parADa, [10] mAna, (11) tula, (12) sudhA, (13) bhanda2, (14) 52, (15) mariSTa (16) yAsa, (17) 25yalU, (18) la, (16) Indra, zrI samavAyAMga sUtra Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. 24 tIrthakarANAM prathamAziSyAnAmanirUpaNam 1083 mUlam--eesi gaM cauvIsAe titthagarANaM cauvIsaM paDhamasiMssiNI hotthA, taM jahA-baMbhI ya phaggu sAmA ajiyA kAsavIraI somaa| sumaNA vAruNi sulasA dhAraNi dharaNIya dharaNidharA // 43 // paumA sivA suyI taha aMjuyA bhAviyappA ya rakkhI y| baMdhuvatI puSphavatI ajA amilA ya ahiyA y||44|| jakkhiNI pupphacUlA ya caMdaNajjA ya AhiyAu / uditodiyakulavaMsA visuddhavaMsA guNehiM uvveyaa| titthappavattayA NaM paDhamA sissiNI jinnvraann|suu.202|| zubha bAIsaveM varadatta teIsave datta aura cau bIsaveM indrbhuuti| ye saba ziSya uttarottara utkarSa ko prApta huekularUpavaMza vAle the mAtRpitR saMbaMdhI vaMza kI nirmalatA se yukta the| tathAsamyagdarzana Adi guNo se virAjita the| isa prakAra tIrthapravartaka jinendra devoM ke ye prathama ziSya the ||suu0 201 // zabdArtha-(eesi NaM cauvIsAe titthagarANaM)eteSAM khalu caturvizate. stIrthakarANAM ina caubIsa tIrthaMkaroM kI (cauvAsaM paDhamasissiNI hotthA) caturviMzatiH prathama ziSyA Asan-caubIsa prathama ziSyA thIM (taMjahA)tadyathA unake nAma isa prakAra se haiM-(baMbhI ya phaggu sAmA ajiyA kAsavIraI somA, sumaNA vArUNi sulasA dhAraNi dharaNI ya dharaNidharA) brAhmI ca phalguH zyAmA ajitA kAzyapI ratiH somA, sumanA vAruNI sulasA dhAraNI dharaNI ca dharaNIdharA-brAhmI 1 phalgu 2 zyAmA 3, ajitA 4, (20) Ila, (21) zula, (22) 126tta, (23) itta bhane 24) chandrasUti te sapanA ziSya uttarottara utkarSa pAmatA kuLarUpa va zavALA hatA. teo mAtR ane pitRvaMzanI nirmaLatAthI yukata hatA, ane samyagadarzana Adi guNothI zobhatA hatA. e prakAranA tIrtha pravartaka jinendradevanA prathama ziSya hatA. sU. ra01 zA-(eesiM cauvIsAe titthagarANaM) eteSAM khalu caturviMzate. stIrthakarANAM-te yovIsa tI rAnI (cauvIsaM paDhamasissiNI hotthA) caturviMzatiH prathamaziSyA Asana-yApIsa pakSI ziSyA the| tI (taM jahA) tadyathA-mAnA nAma mA pramANe cha-(baMbhIya phaggusAmA ajiyAkAsavIraI somA, sumaNAvAruNi sulasAdhAraNidharaNI ya dharaNidharA) brAhmI ca phalguH zyAmA ajitA kAzyapI ratiH somA sumanAvAruNI sulasAdhAraNIdharaNI ca dharaNidharA-(1) brahI, (2) 58zu, (3) zyAbhA, (4) malitA, (5) 4||shycii, zrI samavAyAMga sUtra Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1084 samavAyAGgasUtre TIkA- 'eesi NaM' ityAdi - eteSAM khalu caturviMzatestIrthakarANAM caturviMzatiH prathama ziSyA Asan, taM jahA - brahmI ca phalguH zyAmA ajitA kAzyapIratiH kAzyapI 5, rati 6 somA 7 sumanA 8 vAruNI 9 sulasA 10 dhAraNI 11 dharaNi 12 dharaNidharA 13 (umA sivA suyI taha aMjuyA bhAviyappA ya rUkkhIya baMdhuvatI pupphavatI ajjA anilA ya ahiyA ya) padmA zivA zrutistathA'jukA bhAvitAtmA rakSI ca bandhumatI puSpavatI AryA'milA cAbhihitA - padmA 14 zivA 15 zruti 16 aJjukA 17 rakSI 18 baMdhumatI 19 puSpavatI 20 amilA 21 (jakkhiNI pupphacUlA tha caMdaNajjA ya AhiyAu) yakSiNI puSyacUlA ca candanAryA ca AkhyAtAH -yakSiNI 22 puSpacUlA 23 aura candanA 24| ye AyAaiM bhaavitaatmaathiiN| "uditoditakulavaMsA visuddhavaMsA guNehiM ubaveyA" ina padoM kA artha pahile spaSTa kara diyA gayA hai / so usI ke anusAra jAnanA caahiye| (titthaSpavatANaM paDhamA sissiNI jiNavarANaM) tIrthapravartakAnAM prathamAH ziSyA jinavarANAm - ye saba pUrvokta AryAMye tIrthapravartaka jinendra devoM kI prathama ziSyAe~ thIM || sU0 202 || TIkArtha- 'eesiM NaM caubIsAe' ityAdi ina caubIsa tIrthaMkaroM kI caubIsa prathama ziSyA thiiN| unake nAma isa prakAra se haiM - brAhmI 1 (6) rati, (7) sobhA, (8) sumanA, (ha) vAruNI, (10) sukhasA, (11) dhAraNI, (27) ualu. (13) uelguzi, (9341faaigot as sigm mfaqin a rukkhI ya baMdhuvatI, pupphavatI ajjA amilA ya ahiyA ya) padmA zivA zrutastathAjukA bhAvitAtmArakSI ca vandhumatI puSpavatI AryA'milA cAbhihitA - (14) padmA, (15) zivA, [16] zruti, (17) aMbu, (18) 2kSI (18) aMdhumatI, (20) puSpavatI (21) abhisA, (jakkhiNI puSkacUlA ya caMdaNajjAya ahiyA u ) yakSiNI puSpacUlA ca candanAryA ca AkhyAtAH - (22) yakSiNI, (23) puNyabhUsA, mane (24) yanhanA, te bhAryAyo lAvitAtmA hatI. padmAnA arthanI 6 uditodita kulavaMsA visuddhavaMsA guNehiM uvaveyA" spaSTatA AgaLanAM sUtramAM karavAmAM AvI che, te temanA artha te sUtramAM neI seve| (titthappavattayANaM paDhamA sissiNI jiNavarANAm ) tIrthapravartakAnAM prathamAH ziSyA jinavarANAm - pUrvota te bhAryA tIrtha avarta' minendra hevAnI prathama ziSyAyo hatI. / / sU. 202 / / TIartha - 'eesi NaM cauvIsAe' ityAdi - te thovIsa tIrthaMnI prathama yovIsa ziSyAmAnAM nAma yA pramANe hatAM - [1] zrAhmI, (2) igu, (3) zyAmA, (4) zrI samavAyAMga sUtra Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1085 bhAvabodhinI TIkA. dvAdazacakravattInAMnAmanirUpaNama somA / sumanA vAruNI sulasA dhAraNI dharaNI ca dharaNIdharA // 43 / padmA zivA zratistathA'JjukA bhAvitAtmArakSI ca / bandhumatI puSpavatI AryA'milA cAbhihitA / yakSiNI puSpacUlA ca candanAryA ca AkhyAtAH / uditoditakulavaMzA vizuddhavaMzA gunnairuppetaaH| tIrthapravattakAnAM prathamAH ziSyA jinvraannaam||45 |suu.202|| samprati dvAdazacakravartinAM pitRnAmAnyAha-- ___mUlam-jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe bArasacakavahipiyaro hotthA, taM jahA-usabhe sumitte vijae samu. davijae ya AsaseNe y| vissaseNe ya sUre sudaMsaNe kattavIrie cev||46|| paumuttare mahAhari vijae rAyA taheva y| baMbhe bArame utte piunAmA cakavaTTINaM // 47 // sU. 203 // phalgu 2 zyAmA 3 ajitA 4 kAzyapI 5 rati 6 somA 7 sumanA 8 vArUNI 9 sulasA 10 dhAraNI 11 dharaNi 12 dharaNidharA 13 padmA 14 zivA 15 zruti 16 aJjakA17 rakSI 18 baMdhumatI 19 puSpavatI 20 amilA21, yakSiNI22, puSpacUlA23, aura cndnaa24| ye AryAe~ bhAvi. tAtmA thIM / 'uditoditakulabaMsA vizuddhavaMsA guNehiM uvaveyA' ina padoM kA artha padile spaSTakara diyA gayA hai| so usI ke anusAra jAnanA caahiye| ye saba pUrvokta AryA ye tIrthapravartaka jinendra devoM kI prathama ziSyAe~ thiiN||suu.202|| zabdArtha-(jaMbUddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe-jaMbudvIpa nAmake isa dvIpa meM(bhArahe vAse)bhArate varSe-bhArata varSa meM(imIse osappiNIe)asthAmavasarpiNyAM isa avasarpiNIkAla meM(bArasa cakavaTipiyaro hotthA)dvAdazamalitA, (5) ||shypii, (6) 2ti, (7) somA, (8) sumanA, (8) isii, [10] sukhasa , (11) dhAraNI, (12) 52, (13) pazidharA. (14) 5mA, (15) zivA, (19) zruti; (17) Ags, (18) 2kSI, (18) madhumatI, (20) Y05vatI, (21) mabhitA, (22) yakSaNI, (23) pu05yUsA, mane (24) ya-hanA. te maami| sAvi tAtmA hatI. "uditoditakulavaMsA vizuddhavaMsAguNehi uvaveyA" te phne| artha AgaLa ApI dIdhuM che. to tyAM joI le. e saghaLI pUrvokata Ayoe tIrthapravartaka jinendradevenI pahelI ziSyAo hatI. sU. 202aa zA-(jaMbUddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe-dIpa nAmanA mA dvIpamA (bhArahe vAse) bhArate varSa-bhArata mAM (imose osappiNIe) asyAmavasarpiNyAma-mA asaelimi (bArasacakavadyipiyaro hotthA) zrI samavAyAMga sUtra Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1086 samavAyAGgasUtre TIkA-'jaMbuddIve NaM' ityAdi-jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAvasarpiNyAM dvAdaza cakravarti pitara Asana , tadyathA-RSabhaH sumitra vijayaH samudravijayazcAzvasenazca / vizvasenazca sUraH sudarzana: kArtavIryazreva 46 // padmottaro mahAhariH vijayo rAjA tathaiva ca / brahmA dvAdaza uktAni pitRnAmAni cakravartinAm ||47|suu.203|| cakravarti pitara Asana bAraha cakrabatiyoM ke pitRjana hue haiN| taM jahA)tadyathAunake nAma isa prakAra se haiM-(usabhe) RSabhaH-RSabha (sumitte) sumitra - sumitra, (vijae) vijayaH-vijaya (samuddavijae ya) samudravijayazca- samudravijaya, (AsaseNe ya) azvasenazca-azvasena (vissaseNe ya) vizvasenazcavizvasena. (sUre) sUraH-zara (sudaMmaNe) sudarzana, (kattavIrie ceva) kAta vIyazcaiva-kArtavIrya (pa umuttare) padmottaraH-padmotta , (mahAharI) mahAhariHmahAhari, (rAyA vijae) rAjA vijayaH- rAjA vijaya (bAramevaMbhe) dvAdazaH brahmA-bArahaveM brahma (cakkavahANaM piunAmA utte) cakravartinAM pitRnAmAni uktAni-ye cakravartiyoM ke pitRjano ke nAma kahe haiM ||suu0 203 / / TIkArtha-jaMbuddIve NaM dI ve bhArahe vAse' ityAdi-jaMbUdvIpa nAma ke isa dvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasarpiNI kAla meM bAraha cakravattiyoM ke pitA hue haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-RSabha, sumitra vijaya, samudravijaya azvasena, vizvasena, sUra sudarzana, kArtavIrya padmottara, mahAhari, rAjA vijaya aura bArahaveM brahmA ye cakravartiyoM ke pitA ke nAma kahe haiN||suu.303|| dvAdazacakravartipitara Asan-2 ya:pati yAnA pitAnA nAma tai (taM jahA) tadyathA- pramANe cha-(usabhe) RSabha:-RSama, (sumitte) sumitra:-subhitra, (vijae) vijayaH-viya, (samuddavijae ya) samudravijayazca-samudraviya, (AsaseNe ya) azvasenazca-mavasena, (vissaseNe ya) vizvasenazca-vizvasena, (sUre) sUraH -zUra, (sudaMsaNe) sudarzana:-suzana, (kattavIrie ceva) kArtavIryazcaiva-tti pIyaH, (paumuttare) padmottaraH-5ottara, (mahAharI) mahAhariHbhAri, (rAyAvijae)rAjAvijayaH-vilya, (bArame baMbhe)dvAdazaH brahmAbhane mA2mAM brahmA. (cakkavaTTINaM piunAmA utte) cakravartinAM pitRnAmAni uktAni-se prabhArI pati yAnA pitAmA nAma cha. // 5. 20 // ___TI -'jaMbUddIve NaM dIve bhArahe vAse'ityAdi-dIyamAMnA mArata. varSamAM A avasarpiNa kALamAM je bAra cakravati thayA temanA pitAnAM nAma anukrame A pramANe che-aSabha, sumitra, vijaya, samudravijaya, azvasena, vizva sena, sUra, sudarzana, kArtavIrya, pakvottara, mahahari, rAjA vijaya ane brahma uparokata nAmo cakavatinA pitAnAM che. asU. 23 zrI samavAyAMga sUtra Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1087 bhAvabodhinI TIkA dvAdazacakravattInAM mAtRnAmanirUpaNam saMprati cakravartinAM mAtRnAmAnyAha-- mUlam--jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe bArasacakavaTTImAyaro hotthA, taM jahA-sumaMgalA jasavatI bhaddA sahadevI airA siridevI / tArA jAlA merA vappA cullaNi ya pacchimA // sU0 204 // TokA-'jaMbuddIve' ityAdi-jambUdvIpe khala dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM cakravartiyoM kI mAtAoM ke nAma aba sUtrakAra kahate haiM zabdArtha--jaMbUddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dIpe-isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM (bhArahe vAse) bhArate varSe-bhAratavarSa meM (imIse osappiNIe) asyAmavasarpiNyAM-isa avasarpiNI kAla meM (cakavaSTimAyaro bArasa hotthA) dvAdaza cakravarti mAtaro'bhUvan-cakravartiyoM kI bAraha mAtAe~ thiiN| (taMjahA) tadyathA-unake ye nAma haiM (sumaMgalA jasavatI bhaddA sahadevI airAsiri devI, tArA jAlA merA vappA cullaNi ya pacchimA) sumaGgalA yazasvatI bhadrA sahadevI acirA zrI devI, tArA jvAlA merA vaprAcullanI ca pazcimA sumaMgalA 1 yazasvatI 2, bhadrA 3 sahadevI 4 acirA 5 zrI 6 devI 7 tArA 8 jvAlA 9 merA 10 vamA 11 aura antima cullanI 12||suu0104|| TIkA--'jaMbuddIve Na dIve' ityAdi-isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bhArata have sUtrakAra cakravatinI mAtAnAM nAma kahe che - zA-(jaMbUdIveNaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe cakavadhimAyaro bArasa hotthA) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe asyAmavasarpiNyAM dvAdaza cakravartimAtaro'bhUvan- yUdvIpa nAmanA dvIpamA yAve lAratavarSa bhAmA avasarpiNakALamAM je vIsa tIrtha kare thayA temanI mAtAonAM nAma anukrame A pramANe cha (taM jahA) tadyathA-mApramANe--(sumaMgalA, jasavatI, bhaddA, sahadevI, airA, siridevI, tArA, jAlA, merA, vappA, cullaNi ya pacchimA) sumaGgalA yazasvatI bhadrA sahadevI acirA zrIdevI, tArA jvAlA merA vamA culanI ca pazcimA-(1) subhA , (2) 21.1tI, (3) madrA, (4) sahevI, (5) mayi2rA, (6)zrA, (7) hevI, (8) tArA, (e) rel, (10) bherA, (11) 4zrA, ane chellAM (12) cullanI. sU. 204 TItha-'jaMbudIve NaM dIve' ityAdi-mAdI nAmanA dIpamA zrI samavAyAMga sUtra Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1088 samavAyAGgasUtre dvAdaza cakravartimAtaro'bhUvan, tadyathA - sumaGgalAyazasvatI bhadrA sahadevI acirA zrIdevI / tArA jvAlA merA vamA cullanI ca pazcimA || sU 204 || saMprati cakravartinAM tatstrIratnAnAM ca nAmAnyAha- mUlam - - jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe bArasacakkavaTTI hotthA, taM jahA - bharaho sagaro maghavaM saNakumAro ya rAyasa lo| saMtI kuMthU ya aro havai sumUmo ya koravvo // 48 // navamo ya mahApaumo hariseNe ceva rAyasa lo / jayanAmo ya naravaI bAramo bhadatto ya // 49 // eesiM bArasahaM cakkavaTTINaM bArasa itthirayaNA hotthA, taM jahA - paDhamA hoi subhaddA bhadda suNaMdA jayA ya vijayA ya / kiNhasirI sUrasirI paumasirI vasuMdharAdevI // 50 // lacchimaI kurumaI itthirayaNANa nAmAI ||suu. 205 // varSa meM isa avasarpiNI kAla meM cakravartiyoM kI bAraha mAtA e~ thIM / unake ye nAma haiM- sumaMgalA yazasvatI, bhadrA, sahadevI, acirA, zrI, devI tArA, jvAlA, merA, baprA, aura antima cullanI // 0 204 || aba sUtrakAra cakravartiyoM ke tathA unake strI ratnoM ke nAma prakaTa karate haiM--- zabdArtha - - (jaMbuddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - jambUdvIpa nAmake dvIpa meM (bhAra he - vAse) bhArate varSe - bhArata varSa meM (imI se sappiNIe ) asyAmavasarpiNyAM- isa avasarpiNI kAla meM (bArasa cakkavahi hotthA) dvAdaza cakra AvelA bhAratavaSa mAM A avasarpiNIkALe 12 cakravatiyAnI 12 mAtAnAM nAma anuubhe yA pramANe tAM subhaMgaNA, yazasvatI, ladA, sahadevI, athirA, zrI, hevI, tArA, zvAsA, merA, batrA ane chesAM yulsanI ||suu. 204 // nAmanA have sUtrakAra cakravatiyAnAM tathA temanA patnIratneAnAM nAma batAve che zabdArtha - (jaMbUddIbeNaM dIve) jaMbUdvIpe khalu dvIpe - dIpa dvIpamA bhAvekSA (bhAra he vAse) bhAratevarSe bhAratavarSa bhAM (imIse osappiNIe) asyAmavasarpiNyAmbhA avasarpizrImANamAM (vArasa cakkavaTTi hotthA) ne jAra zrI samavAyAMga sUtra Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. dvAdazacakravartyAdinAmanirUpaNam 1089 vartino'bhUvana-bAraha cakravartI hue hai (taMjahA) tadyathA- unake nAma ye he bharaho sagaromaghava saNakumAro ya rAyasalo saMtI kuthu ya aro ya havai subhUmo ya koravo) bharataH sagaro maghavA sanatkumArazca rAjazArdUlaH zAntiH kunthuzva aro bhavati subhUmazca kauravyaH-bharata 1 sagara 2, madhavA3 sanatkumAra 4 zAMti 5 kunyu 6 ara 7 subhUma. 8 (navamo ya mahApaumo hariseNe ceva rAyasahUlo jayanAmo ya naravaI bAramo baMbhadatto ya) navamazca mahApadmo hariSaNazcaiva-rAjAzArdUla: jayanAmA ca narapati dazo brahmadattazca-mahA padma 9, hariSeNa 10, jaya 11 aura brahmadatta 12 / (eesiM vArasaNhaM cakkavaTTINaM bArasaitthirayaNA hotyA) eteSAM dvAdazAnAM cakravartinAM dvAdaza strIratnAnyAsan-ina bAraha cakravartiyoM ke bAraha strI ratna the| (taMjahA) tadyathA-unake nAma ye hai-(paDhamo hoi subhaddA, bhadaM suNaMdA, jayA ya vijayA ya kiNhasirI sUrasirI paumasirI vasuMdharA devI lacchI maI kurumaI) prathamA bhavati subhadrA, bhadrA sunandA jayA ya ca vijayA ca, kRSNa zrIH sUra zrIH padmazrI vasundharA devI lakSmIvatI kurUmatI-pahilI subhadrA phira dUsarI bhadrA, tIsarI sunaMdA, cauthI jayA. pAMcavI vijayA chaThavIM kRSNazrI sAtavIM sUra zrI AThavI padmazrI navavI vasuMdharA dasavIM devI ya:patiyo yA tamanA nAma l pramANe cha-(bharahosagaro maghavaMsaNaMkumAro ya rAyasadhUlo, saMtIkuMyu ya aro ya havai subhUmo ya koravvo)bharataH sagaromadhavAsanatkumArazca rAjazArdUlaH, zAntiH kunthuzca aro bhavati subhUmazca kauravyaH-(1) larata, (2) 12, (3) bhA, (4) sanatbhAra, (5) zAnti, [6] hunthe, (7) 12, (8) subhUma (navamo ya mahApaumo hariseNe ceva rAyasalo, jayanAmo ya naravaI bAramo baMbhadatto ya) navamazca mahApadmo hariSeNazcaiva rAjazArdUlaH jayanAmA ca narapatidazo brahmadattazca-(6) mahApa, (10) viSa), (11) (12) brahmahatta. (eaisi bArasaNhaM cakkavaTTINaM bArasa itthirayaNA hotthA)eteSAM dvAdazAnAM cakravartinAm dvAdazastrIratnAnyAsante mA2 yati yona mAra strIratnAnai sai (taM jahA) tesonA nAma 24 pramANe tA(paDhamo hoi subhaddA, bhadda suNaMdA, jayA ya vijayA ya, kiNhasirI sUrasirI, paumasirI vasuMdharAdevIlacchImaIkurumaI) prathamA bhavati subhadrA,bhadrA sunaMdA jayA ca vijayA ca, kRSNazrIH sUrazrIH padmazrIH vasundharAdevI, lakSmIvatI kurumatI-(1) subhadrA, (2) sadrA, (3) sunahA (4) yA, (5) piyA, (6) zrI, (7) 22zrI, (8) 5mazrI, (8) sudharA, (10) hevI, (11) sabhApatI, 137 zrI samavAyAMga sUtra Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA- 'jaMbuddIve NaM' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM dvAdaza cakravarttino'bhUvan tadyathA- bharataH sagaro madhavA sanatkumAraca rAjazArdUlaH / zAntiH kunyuzca aro bhavati subhUmaca kauravyaH || 48 || navamazca mahApadmau hariSeNazcaiva rAjazA-laH / jayanAmA ca narapatirdvAdazo brahmadattazca // 49 // eteSAM dvAdazAnAM cakravarttinAM dvAdazastrIratnAnyAsan, tadyathA - prathamA bhavati subhadrA bhadrA sunandA jayA ca vijayA ca / kRSNazrIH sUrazrIH padmazrIrvasundharA devI // 50 // lakSmIvatI kurumatI strIratnAnAM nAmAni // 205 // saMprati baladevavAsudevAdinAM mAtRpitRnAmAnyAha - mUlam - - jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe nava valadeva nava vAsudevapiyaro hotthA, taM jahA - payAvaI ya baMbhe ya gyArahavIM lakSmIvatI aura bArahavI kurumatI (itthI rayaNANa nAmAI ) strIratnAnAM nAmAni isa prakAra una cakravartiyoM ke strI ratnoM ke ye nAma haiM / / suu0205|| TIkArtha- jaMbuddIveNaM dIve ityAdi-jaMmbUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasarpiNIkAla meM bAraha cakravartI hue hai| unake nAma ye haiM- bharata sagara, maghavA, sanatkumAra, zAMti, kuthu, ara, subhUma, mahApadma, hariSeNa jaya aura brahmadatta | ye saba cakravartI rAjAoM siMha jaise viziSTa zaktizAlI hote haiN| ye bAraha cakravartiyoM ke nAma haiN| ina bAraha cakravartiyoM ke bAraha strI ratna the| unake nAma ye haiM- pahilI subhadrA, phira dUsarI bhadrA, tIsarI sunaMdA, cauthI jayA, pAMcavI vijayA chaThavI kRSNazrI, sAtavIM sUrazrI, AThavIM padmazrI, navavIM vasuMdharA, dasavIM devI, gyArahavIM lakSmIvatI aura bArahavIM kurumatI, isa prakAra una cakravartiyoM ke strI ratnoM ke ye nAma haiM / sU0 205 || 1090 mane (12) DurumatI. ( itthIrayaNANa nAmAI) strIratnAnAM nAmAni - pareza prakAranA te cakravati ceAnI patnInAM nAma hatAM. AsU 20pAA 04 TIDArtha' - 'jaMbuddIve NaM dIve' ityAdi // bhavasarpizu AjamAM yUdvIpa nAmanA dvIpamAM AvelA bhAratavaSa mAM bAra cakravatiyA thayA che. temanAM nAma A pramANe che-lasta, sagara, bhadhavA, sanatkumAra, zAnti, huMthu, bhara, sulabha, mahApadma, hariSaNa, jaya ane brahmadatta. te badhA cakravarti rAjAomAM siha samAna viziSTa kita hatI. te khAra cakravatiyAnAM bAra strIratnAnAM nAma anukrame A pramANe hRtAM subhadrA, ladrA, sunaMdA, kyA, vinyA, kRSNaNuzrI, sUrazrI, padmazrI, vasuMdharA, devI, lakSmIvartI ane kurumatI. / sU. 20pA zrI samavAyAMga sUtra Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. baladevavAsudevajananIjanakanAma nirUpaNam rust somo sivei ya / mahAsIhe aggisIhe dasaraha navame ya vasudeve // 51 // jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe Nava vAsudevamAyaro hotthA, taM jahA - miyAvaI umA ceva puDhavI siiy| ya ammayA / lacchimaI sesamaI kekei devaI taha || 52 // jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe NavabaladevamAyaro hotthA, taM jahA -- bhaddA taha subhaddA ya suppabhA ya sudaMsaNA / vijayA vaijayaMtI ya jayaMtI aparAjiyA || 53 // NavamIyA rohiNI ya baladevANa mAyaro || sU0 206 // 1091 aba sUtrakAra baladeva aura vAsudeva AdikoM ke mAtApitAoM ke nAma spaSTa karate haiM - zabdArtha -- (jaMbUddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe isa jambUdvIpa nAma dvIpa meM (bhAra hevAse) bhAratavarSe jo bharata nAma kA kSetra hai usameM - ( imI se osappiNIe) aspAmavasarpiNyAM isa avasarpiNI kAla meM (nava valadeva nava vAsudeva piyaro hotthA) navabaladevanavavAsudeva pitaro'bhUvat-nauvaladeva ke aura nau vAsudeva ke pitA hue haiN| (taMjahA) tadyathA unake nAma isa prakAra haiM (payAvaI ya vaMbhe ya ruddo somo siveha ya, mahAsI aggisIhe dasaraha nava vasudeve ) prajApatizca brahmA ca rudraH somaH ziva-iti ca, mahAsiMho 'gnizikho dazaratho navamazca vasudeva: - prajApati 1, brahmA 2, rudra 3, soma have sUtrakAra baladevA ane vAsudevA AdinA mAtApitAnAM nAma kahe che-- zamhArtha - (jaMbuddI ve NaM dIve) jaMbUdvIpe khalu dvIpe - AraMbhUdvIpa nAmanA dvIpamA (bhAra he vAse) bhAratavarSe - ? bharata nAmanu kSetra che temAM (imIse osappiNIe ) asyAmavasarpiNyAm A avasarpiNamAM (nava baladeva nava vAsudeva piyaro hosthA) navabaladeva navavAsudeva pitaro'bhUvan -nava ajahevanA bhane nava vAsudevanA pitA thayA che, (taM jahA ) tadyathA - temanAM nAma yA prabhA che - (payAvaI ya baMbhe ya ruddo somo siveiya, mahAsIhe aggisIhe dasaraha navame ya vasudeve) prajApatizca brahmA ca rudraH somaH zivaiti ca, mahAsiMho'gnizikho dazaratho navamazca vasudeva:- (1) pralayati (2) mA, zrI samavAyAMga sUtra Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1092 samavAyAGgasUtre 4, ziva 5, mahAsiMha 6, agnizikha 7, dazaratha 8 aura navamAM - vasudeva 9 / (jabuddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe isa jambUdvIpa meM (bhAra he vAse) bhArate varSe - bhAratavarSa meM ( imI se osappiNIe ) isa avasarpiNI kAla meM ( navavAsudeva mAyaro hotthA ) nava vAsudevamAtaro'bhUvana nau vAsudeva kI mAtAe~ huI haiN| taMjahA) tadyathA unake nAma ye haiM- (miyAvaI umAceva puDhavI sIyA ya ammayA, lacchimaI sesamai kekei devaI tahA)mRgAvatI umAcaiva pRthivI sItA ca ambikA lakSmIvatI zeSamatI kaikeyI devakI tathA mRgavatI 1, umA 2. pRthivI 3 sItA 4 ambikA 5, lakSmIvatI 6 zeSamatI kaikeyI aura navavIM devakI9 / ( jaMbuddIve NaM dI ve bhAra he vAse imI se opiNI Nava baladevamAyaro hotthA ) jambUdvIpe khalu dIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM nava baladeva mAtaro babhUvuH - isa jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM bhArata varSa meM avasarpiNIkAla meM nau baladeva kI mAtAe~ huI haiM / (taMjahA) tadyathA unake nAma isa prakAra haiM - ( bhaddA taha subhaddA ya suppabhAya sudaMsaNA vijayA vejayaMtI ya jayaMtI aparAjiyA ) bhadrA tathA subhadrA ca suprabhA ca sudarzanA, vijayA vaijayantI ca jayantI aparAjitAbhadrA 1, subhadrA 2, suprabhA 3, sudarzanA 4, vijayA 5, vaijayaMtI 6, jayaMtI (3) rudra, (4) soma, (ca) ziva, (6) mahAsiMha, (7) agniziya, (8) dazaratha, mane (E) vasudeva. (jaMbuddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - mUdvIpamA (bhAra he vAse) bhArate varSe - bhAratavarSa nAmanA kSetramA (imIse osappiNIe) yA avasarpiNamA (Nava vAsudevamAyaro hotyA) nava vAsudevamAtaro'bhUvannava vAsudvevonI nava bhAtAo yaha gadha che. (taM jahA ) temanAM nAma yA pramANe udi (miyAvaI umAceva puDhavIsIyA ya ammayAlacchimaI se samaI ke ke IdevaI tahA) mRgAvatI umAcaiva pRthivI sItA ca ambikAlakSmIvatI zeSamatI kaikeyI devakI tathA - ( 1 ) bhRgAvatI, (2) ubhA, (3) pRthivI, (4) sItA, (4) ambikA (6) lakSmIvalI (9) zeSamatI, (8) hai haiyI bhane (9) hevaDI (jaMbuddIve NaM dIve) jambUdvIpeNa khalu dvIpe bhUdvIpamA (bhArahe vAse imIse osapiNIe baladevamAyaro hotyA) bhAratevarSe'syAmavasarpiNyAM navabaladevamAtaro babhUvuH - bhAratavarSamAM A avasarpiNI kALamAM nava baLadevAnI je nava mAtAe thaI gai ( taM jahA ) tadyathA - temanAM nAma yA pramANe che - ( bhaddA taha subhaddA ya suppabhA ya sudaMsaNA vijayA vejayaMtI ya jayaMtI aparAjiyA ) - bhadrA tathA subhadrA ca suprabhA ca sudarzanA, vijayA vaijayantI ca jayantI aparAjitA - (1) lagA, (2) subhadrA, (3) sualA, (4) sudarzanA, (5) vikyA, (6) vaikyantI, (7) bhayaM tI, -r zrI samavAyAMga sUtra Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. baladevavAsudevajananIjanakanAmanirUpaNam " TIkA- 'jaMbuddIveNaM' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM navabaladeva navavAsudevapitaro'bhUvana, tadyathA-prajApatizca brahmA ca rudraH somaH ziva iti ca / mahAsiMho'gnizikho dazaratho navamazca - vAsudevaH ||51|| jambUdvIpe khalu dvIpe bhAratevarSe'syAmavasarpiNyAM navavAsudevamAtaro'bhUvan tadyathA-mRgAvatI umA caiva pRthivI sItA ca ambikA lakSmIvatIzeSamatI kaikeyI devakI tathA / / 52 / / jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM navabaladevamAtaro babhUvuH, tadyathAbhadrA tathA subhadrA ca suprabhA ca sudarzanA / vijayAvaijayantI ca jayantI - rAjitA / navamikA rohiNI ca baladevAnAM mAtaraH ||53|| sU. 206 // 1093 7, aparAjiyA 8 ( NavamIyA rohiNI ya) navamikA - rohiNI ca naumI rohiNI / (baladevANa mAyaro) baladevAnAM mAtaraH- isa prakAra ye nau baladevoM kI nau mAtAe~ hai |m0 206 || TIkArtha -- 'jaMbuhAveNaM dIve' ityAdi - isa jaMmbUdvIpa nAmake dvIpa meM jo bharata nAmakA kSetra hai usameM isa avasarpiNI kAla meM nau baladeva aura nau vAsudeva ke pitA hue haiN| unake nAma isa prakAra se hai - prajApati, brahmA, rudra, soma, ziva, mahAsiMha, agnizikha, dazaratha aura navamAM vasudeva | isa jaMbUdvIpa meM bhAratavarSa meM isa avasarpiNIkAla meM nau vAsudeva kI mAtAe huI haiM / unake nAma ye haiM mRgAvatI 1, umA 2 pRthivI 3 sItA 4 ambikA 5 lakSmIvatI 6 zeSamatI7, kaikeyI8 aura navavIM devakI9 | isa jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM bhArata varSa meM isa avasarpiNI kAla meM nau baladeva kI mAtAe~ huI haiN| unake nAma isa prakAra se hai (8) ayarAbhitA, (navamIyA rohiNI ya) navamikA rohiNI ca --mane (8) roDilI. (baladevANa mAyaro ) baladevAnAM mAtaraH- nava majaddevAnI nava mAtAnAM nAma hatAM. AsU 206ll TIartha - 'jaMbuddIve NaM dIve' ityAdi - yUdvIpa nAmanA dvIyamAM AvelA bharata nAmanA kSetramAM A avasarpiNIkALamAM nava aLadeva ane nava vAsudevanA pitA thayA che, temanAM nAma yA pramANe che-pramayati, zrahmA, 3dra, sobha, ziva, mahAsi'hu, agnizikha, dazaratha ane navamAM vasudeva. A ja budvIpamAM AvelA bhAratavamAM A avasarpiNIkALamAM nava vAsudevAnI je nava mAtAe hatI temanAM nAma yA pramANe che- (1) bhRgAvatI, (2) ubhA, (3) pRthivI, (4) sItA, (4) amjiA, (9) lakSmIpatI, (7) zeSamatI, (8) DaiDeyI yAne (6) devaDI, mA ja khUdvIpamAM AvelA bharatakSetramAM A avasarpiNIkALamAM nava baLadevanI je nava zrI samavAyAMga sUtra Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1094 samavAyAGgasUtre adhunA baladevavAsudevAnAM guNanirdezapUrvaka nAmAnyAha___ mUlam-jaMbuddIve gaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe nava dasAramaMDalA hotthA, taM jahA--uttamapurisA majjhimapurisA pahANapurisA oyaMsI teyaMsI vaccaMsI jasaMsI chAyaMsI kaMtA somA subhagA piyadaMsaNA surUA suhasIlasuhAbhigamasavvajaNaNayaNakatA ohabalA atibalA mahAbalA anihatA aparAiyA sattumaddaNA ripusahassamANamahaNA sANukosA amaccharA acavalA acaMDA miyamaMjulapalAvahasiyagaMbhIramadhurapaDipuNNasaJcavayaNA abbhuvagayavacchalA saraNNA lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA mANummANapamANapaDipuNNasujAyasavvaMgasuMdaraMgA sasisomAgArakaMtapiyadaMsaNA amarisaNA payaMDadaMDa. ppayArAgaMbhIradarisaNijjA tAladdha ovviddhagarulakeU mahAdhaNuvikaTTayA mahAsattasAyarA duddharA dhaNuddharA dhIrapurisA juddhakitipurisA viulakulasamubbhavA mahArayaNavihADagA addhabharahasAmI somA rAyakulavaM. satilayA ajiyA ajiyarahA halamusalakaNakapANI saMkhacakagaya sattinaMdagadharApavarujjalasukaMtavimalagotthumatirIDadhArI kuMDalaujjoiyANaNA puMDarIyaNayaNA ekAvalikaMThalaiyavacchA sirivacchasulaMchaNA varajasAsavvouya surabhikusumaracitapalaMbasobhaMtakaMtavikasaMtavicittavaramAlaraiyavacchA aTTasayavibhattalakkhaNapasatthasuMdaraviraiyaMmaMgA mattagayavariMdalaliyavikamavilasiyagaI sArayanavathaNiyamaharagaMbhIrabhadrA, subhadrA, suprabhA, sudarzanA, vijayA, vaijayantI jayaMtI aparAjitA aura naumI rohiNI / isa prakAra ye nau baladevoM kI nau mAtAe~ hai / / suu0206|| mAtAe thaI gaI temanAM nAma A pramANe che-bhadrA, subhadrA, suprabhA, sudazanA, viyA, vezyantI, yatI, anitA bhane seii. sU. 206 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1095 kuMcanigdhosaduMdubhisarA kaDisuttaganIlapIyakosejavAsasA pavaradittateyA narasIhA naravaI nariMdo naravasahA maruyavasabhakappA abbhahiyarAyateyalacchIe dippamANA nIlagapIyagavasaNA duve duve rAmakesavA bhAyaro hotthA, taM jahA-tiviTU jAva kaNhe ayale jAva rAme yAvi apacchime // 54 // sU0 207 // aba sUtrakAra baladeva aura vAsudevoM ke guNa nirdezapUrvaka nAmo kA kathana karate haiM-- zabdArtha--(jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'syAmavasarpiNyAM-isa jaMbUdvIpa ke vartamAna bharatakSetra ke andara isa avasarpiNIkAla meM (nava dasAramaMDalA hotthA) nava dazAramaNDalAni Asan-nau vAsudeva aura baladeva hue hai (taMjahA) tadyathA-(uttamapurisA) uttamapurUSAH-tIrthaMkarAdika 54 uttamapurUSoM ke madhyavartI hone ke kAraNa uttamapuruSa, (majjhima purisA) madhyamapurUSAH-tIrthakara cakravartI aura vAsudeva AdikoM ke bala Adi kI apekSA madhyavartI hone ke kAraNa madhyamapuruSa,(pahANapurisAH) pradhAnapuruSA:-una ke samaya meM utpanna hue puruSoM meM zaurya Adi kI apekSA pradhAna hone ke kAraNa pradhAnaSuruSa mAne jAte haiM (ojaMsI)ojasvinaH-ojasvI pratApazAlI the, (teyaMsI tejasvina:-tejasvI the, have sUtrakAra baLadevo ane vAsudevanA guNonA nirdeza sahita temanAM nAme kahe che - ____ zArtha-(jaMbUddIve Na dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe) jambU dvIpe khalu dvIpe bhAratevarSe'syAmavasarpiNyAM- dIpanA bharatakSetramA mA asapi mA (navadasAramaMDalA hotthA) nava dazAramaNDalAni Asanna5 pAsudR5 bhane maheva yA che. (taM jahA) tadyathA-(uttamapurisA) uttamapuruSA:-tIrtha 4 54 uttama puruSAmA madhyavatI pAne raNe uttamapuruSa, (majjhimapurisA) madhmapuruSA:-tIya 42, 24tI bhane vAsudeva mAhinA maganI apekSA madhyavatI DAvAne 4(22 madhyamapuruSa bhane (phaannpurissaa)prdhaanpurussaa:temanA samakAlIna puruSonI apekSAe zauya Adi bAbatamAM pradhAna hovAne 4 / 26 bhane pradhAna puruSa vAmAM Ave che. (ojaMsI) ojsvin:-te| mAravI, (teyaMsI) tejasvinaH--tejasvI, (vacaMsI) varcasvinaH-12-pI, zrI samavAyAMga sUtra Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1096 samavAyAGgasUtre ( vacasI) varcasvanaH varcasvI the, (jasaMsI) yazasvina:- yazasvI the / (chAyaMsI) chAyAvantaH chAyAvanta - camakIle zarIravAle the ( kaMtA) kAntAH kAnta the (somA) saumyA:saumya the (subhagA ) (subhagA :- subhaga the / ( piyadasaNA) priyadarzanAH- priyadarzana the (suruvA) surUpA:- surUpavAle the, (suhasIla suhAbhigamasavvajaNanayaNa kaMtA) zubhazIla sukhAbhigamya sarvajananayanakAntA - inakA svabhAva baDA acchA thA, haraeka prANI inase vinA kisI jhijhaka ke mila sakatA thA / samastajana unheM dekhakara bahuta khuza hote the / (ohabalA) odhabalA:- oghabalavAle (svAbhAvika ) the. (aibalA) atibalA :- adhika baliSTha the (mahAbalA) mahAbalAH - inakA parAkrama prazasta thA ( nihatA) anihatAH - nirupadrava AyuvAle hone ke kAraNa ye dhAtavarjita the (aparAiyA) aparAjitA:- aparAjita the satumahaNA) zatrumardanA :- zatruoM ke ye mardaka the (ripusahassamANamahaNA) ripu sahasramAnamathanA:- hajAroM zatruoM kA inake samakSa mAna mathita ho jAtA thA (sAnukosA) sAnukrozA:- jo inake samakSa jhuke jAtA thA unake Upara ye sadA dayAlu rahete the / (amaccharA) amatsarAH - matsarabhAva se ye rAhata the / ( acavalA ) acapalAH- mana, vacana aura kAya kI caMcalatA inameM nahIM thI / ( acaMDA ) acaNDAH - ye vinA kAraNa kisI ke Upara kabhI bhI krodha (jasaMsI) yazasvinaH - yazasvI, (chAyaMsI) chAyAvantaH - chAyAvanta-heTThIpyamAna zarIravANA, (kantA) kAntAH - anta (somA) saumyaH - saumya, (subhagA ) subhagAHsubhaga, (piyadasaNA) priyadarzanAH- priyahazana ne manuM darzana priya lAge tevA ane (suruvA) surUpA:- su3pavAjA utA (suhasIla suhAbhigamasavvajaNanaya NakaMtA) zubhazIlasukhAbhigamya sarvajananayanakAntAH - tebhane svabhAva dhnne| sArA hatA, dareka manuSya temane koipaNa jAtanA sa`kAca vinA maLI zakatA hatA, bhyAne temane lene saghanA sobha ghaNA muza thatA hatA (ohabalA) odhabalA - temanAbhAM bhajano to zodha ito, (aibalA) atibalA:- tethe / baLavAna utA, ( mahAbalA ) mahAbalAH- tethe prazasta parAbhavAjA hatA, (anihatA) anihatAH - ni3padrava AyuvAjA hovAthI hAthI pazu tebhanI hatyA thardha zatrutI 461deg, (37911301) 379cftar:-ana kis szal arg'de), (AJA7011) zatrumardanAH- tethe zatrunu mana puranAra hutA, (ripusahassa mANamahaNA) ripusahasramAnamathanA:- hre| zatrubhonA harSa-mAna-tu bharhana puranArA tA. (sAnukosA) sAnukrozA :- tebhane namanArA tara tethe sahA hayAlu rahetA hatA (amaccharA ) amatsarAH - abhimAnathI rahita hatA, ( acavalA) acapalAHmana vanyana yane ayAnI yayajatAthI rahita hatA, (acaMDA) acaNDAH - ardhapae - zrI samavAyAMga sUtra Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1097 nahIM karate the (miyamaMjulapalAbahasiyA) mitamajulapralApahasitAHye parimita bAtacIta karate the tathA jo bhI kucha kahate vaha bahuta AnaMdadAyaka hotA thA inakA jo hAsya hotA thA vaha bhI parimita evaM baDA manomugdhakArI hotA thaa| (gaMbhIramadhurapaDipuNNasaJcavayaNA) gambhIra madhurapratipUrNasatyavacanAH-roSatoSa aura zoka Adi vikAra se varjita hone ke kAraNa gaMbhIra zravaNa-sukhakArI hone ke kAraNa madhura aura artha bodhajanaka hone ke kAraNa pratipUrNa aise inake satyavacana hote haiN| (abbhugayavacchalA) abhyupagatavatsalA ye zaraNAgatavatsala hote haiM / (saraNNA) zaraNyAH-dIna hInajanoM kI rakSA karane meM ye kaTibaddha rahate haiM (lakkhaNa. vaMjaNaguNokveyA) lakSaNavyaJjanaguNopapetAH-vajra svastika aura cakra Adi cihnarUpa lakSaNoM tathA tila, masA AdirUpa vyaMjanoM ke maha dilAbhAdi rUpa guNoM se ye yukta hote hai| (mANu-mANapamANapaDipuNNasujAyasavvaMga suMdaraMgA) mAnonmAnapramANapratipUrNasujAtasarvAGgasundarAGgAH-mAna, unmAna aura pramANa se paripUrNa hone ke kAraNa yathocita sannivezavAle haiM aMga jisameM aise sundara zarIravAle ye hote haiM / (sasi seAmAgArakaMtapiyadasaNA) zazisaumyAkArakAntapriyadarzanA:-jinakA avalokana candramA ke samAna 054 52 tethe vinA 4 / 2915 42tA natA, (miyamaMjulapalAvahasiyA) mitamajulapalApahasitAH--to pAbhita pAtayAta 42nArA, mAnahAya cayanavANI mane parimita tathA bhane 12 12yavANA tA. (gaMbhIramadhurapaDipuNNa saJcavayaNA) gambhIra madhura pratipUrNa satyavacanA:-rASa, mA vi2thI rahita hovAne kAraNe gaMbhIra, sAMbhaLanArane sukhadAyI hovAthI madhura, ane artha mAdhara pAne 42raNe pratipUsA satyavayana me sanAsa tA. (abbhugayavacchalA) abhyupgtvtslaa-te| 2029tavatsasa tA, (saraNNA) zaraNyAH -hIna, bhane (narAdhAranu 225 42vAne bhATe sahA tat52 2utA jatA, (lakkhaNavaMjaNa guNovaveyA) lakSaNa vyaJjanaguNopapetA-100, svasti, 25 4 zuma lkssnne| tathA tala, masA AdirUpa vyaMjananA mahaddhi lAbhArirUpa guNathI teo yukata Doya che, (mANummANapamANapaDipuNNasujAyasavvaMgasuMdaraMgA) mAnonmAnapramANa pratipUrNasujAtasarvAGgasundarAGgA:--mAna, SmAna bhane pramAnI paripUrNa tAne lIdhe temanA avayavo sapramANa ane suDoLa lAge che. ane sapramANa aMgone sI tamanA zarIra atizaya suMdara dAge che. (sasisomAgArakaMtapiyaMdasaNA) zazisaumyAkArakAntapriyadarzanA:--manu zana yandramAnI nema Vis 138 zrI samavAyAMga sUtra Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre AhlAdajanaka aura citta ko haraNa karanevAlA hotA haiN| tathA darzakajana ke mana meM apUrva AhlAda kA kAraNa hotA hai / (amarisaNA) amarSaNAHapakArI janoM para bhI inheM krodha nahIM AtA hai / (payaMDadaMDappagArA) prakANDadaNDaprakArAH - inakA nItikA bhedarUpa daNDa prakAra utkRSTa hotA hai / ( gaMbhIra darisaNijA) gambhIra darzanIyAH - inakI antaHvRtti alakSyamANa hone se ye bahuta hI gaMbhIra dikhalAI dete haiM / (tAladdha oviddha garUlakeU) tAladhvajo dviddhagarUDa ketavaH - baladevoM kI patAkAe- dhvajAe~ - tAlavRkSa ke cihnoM se aMkita hotI haiM aura vAsudevoM kI dhvajAe~ garUDa ke cihna se yukta hotI haiN| ( mahAvikaTTA ) mahA vikRSTakAH - baDe se baDe vIra bhI jisa dhanuSa ko nahIM car3hA sakate haiM usa dhanuSa ko ye caDhAte haiM / ( mahAsattasAyarA mahAsattvasAgarAH - viziSTabala ke ye dhArI hote haiM (duddharA) durdharAH - raNAGgaNa meM prahAra ke samaya koI bhI dhanurdhArI inhe dhAraNa nahIM kara sakatA hai arthAt ina para usake dhanuSa kA vAra nahIM hotA hai / (dhanuddharA) dhanurdharAH- ye baDe bhArI dhanurdhArI hote haiM (dhIra purisA) dhIra puruSA:-dhIrapurUSoM meM hI inakA puruSakAra biziSTa hotA hai / kAtaroM meM nahIM / (judva kittipurisA) yuddha kIrtipuruSA:- ye yuddha janitakIrti pradhAna purUSa hote haiN| (bilakulasamunbhavA) vipulakulasamudbhavAH- ye vaDe U~ce khAnadAna ke ane cittAka ka hoya che. ane daCkane (jonArane) manamAM apUrva AhlAdadAyaka hoya che. (amarisaNA) amarSaNA- ahArI boDI para tebhane ogha thato nathI. (paDadaMDappagArA) prakANDadaNDa prakArAH - 13-temanA nItinA bhedarUpa daMDaprakAra ulaTa hoya che. ( gaMbhIradarisa NijjA) gambhIradarzanIyA:- tebhanI antarvRtti samajI zakAya tevI hAtI nathI, tethI te ghaNA gaMbhIra dekhAya ( tAladdha oviddha garUla keU ) tAladhvajodviddhagaruDa ketavaH -- jagahevanI patAkAe tAlavRkSanAM nizAnavALI hAya che, ane vAsudevanI patAkAo garuDanA nizAnabAjI hoya cha. ( mahAvikaTTayA) mahAvikRSTakAH -- 2 dhanuSyane vIramAM vIra puruSa paNa caDhAvI zakate nathI te dhanuSyane tee caDhAvI che. che. ( mahAsattasAyarA ) mahAsattvasAgarAH - tethe viziSTa majathI yukta hoya che. (duddharA) durdharAH - samarAgazubhAM / yA dhanurdhArI potAnA dhanuSyamAthI temanA para prahAra karI zakatA nathI. athavA bIjA kAipaNa dhanurdhArI dhAraNa na karI zake tevA dhanuSyane dhAraNu puranArA hoya che. ( dhaNuddharA) dhaNurdharAH - tethe dhaNA lAi dhanudhArI hoya che. ( dhIrapurisA) dhIrapuruSA:-dhIrapuruSomAM ne tebhne| puraSahAra viziSTa thAya che, eyaromAM nahIM (juddhakittipurisA : ) yuddhakIrtipuruSA:teyo yuddhanita prItipANA puruSo hoya che (biulakulasamunbhavA) vipula kula zrI samavAyAMga sUtra 1098 Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. gaNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1099 hote haiM ( mahAraNavihADagA ) mahAraNavighATakA :- apane parAkrama se ye bhayaMkara se bhI bhayaMkara raNa ko chinna bhinna kara DAlate haiM / ( advabhara - hasAmI) arddha bhAratasvAminaH- Adhe bharatakSetra ke ye svAmI hote haiM / (somA) saumyA :- samasta manuSyoM ko inase baDA sukha-AnaMda milatA haiM / ( rAmakula vasatilayA) rAjakulavaMzatilakA:-rAjavaMza ke tilaka samAna the / (ajiyA) ajitAH - inheM koI bhI nahIM jIta sakatA thA / (jiyarahA) inake ratha para koI zatru kabjA nahIM kara sakatA thA / (halamusalakaNakapANI) halamusalakaNakapANayaH -- hala, musala aura bANa inake hAthoM meM rahA karate haiM / ( saMkhacakkagayanaMdaNadharA) zaGkhacakragadAnandakadharAHzaMkha, cakra, gadA aura nandaka - talavAra ko ye dhAraNa kiye rahate the (pavarujjalamukaMta vimalagotthubhatirIDadhArI) pravarojjvala zuklAntavimalakIstUbhatirITadhAriNaH - inakA svabhAva zreSTha, dedIpyamAna, aura zubhra ava yavoM se yukta kaustubhamaNi ko aura mukuTa ko dhAraNa karane kA hotA hai / (kuMDalaujjoiyANaNA) kuNDalodyotitAnanAH - kuMDaloM kI camaka se inakA mukha sadA prakAzita rahatA hai| (puDarIyaNayaNA) puNDarIkanayanAHinake netrakamala jaise hote haiN| (ekAvalikaNThalaiyavacchA) ekAvalikaNThasamudbhavAH - te dhA mAnahAna huMTumanA hoya che. ( mahAraNa vihADagA) mahAraNavighATakA :- te potAnA parAdrubhathI laya aramAM layaM 42 saMgrAmane pazu chinnabhinna a za che (addhabharahasAmI) arddha bhAratasvAminaH - tethe ardhA aztakSetranA zAsaka hoya che. (somA) saumyA - saumya hoya he saghajA soone sumahAthI hoya che. (rAyakulavaMsatilayA) rAjakulavaMzatilakAH- zAMtisa samAna hatA (ajiyA) ajitAH - tethe aneya hutA. ( ajiyarahA) ardhp| zatru temana! 2tha muphne 11 zate nahI. (halamusalakaNakapANI) halamusalakaNaka pANayaH- te hasa, bhusaNa bhane bhArAne potAnA hAthabhAM dhAraNa 42tA havA, ( saMkhacakkagayanaMdaNadharA ] zaGkhacakragadAnandakadharAH - tethe zaMbha, tha, gadA bhane talapArane dhAraNu 52tA hatA. (pavarujjalasukaMta vimalagotthu bhatirIDadhArI) pravarojjvalazuklAntavimala kaustUbhatirITadhAriNa:- te zreSTha, hehIpyamAna ane zubhra bhaistUlamaNine tathA bhugaTane dhAraNa 42tA hutA (kuMDalaujjoiyANaNA) kuNDalodyotitAnanAH- muMDonI dhuti (tela) thI tebhanAM vahana sahA prAzita rahetAM tAM (puMDarIyaNayaNA) puNDarIkanayanAH - temanAM nayana bhramaNa nevAM suhara di ( ekAvalikaNhalaiyavacchA) ekAvalikaNThalana vakSasaH tebhane seranA zrI samavAyAMga sUtra Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 1100 ___ samavAyAGgasUtre lagnavakSasaH-ye jisa ekAvalI hAra ko apane kaNTha meM dhAraNa kiye rahate hai vaha inakI chAtItaka laTakatA rahatA hai (sirIvacchasulaMchaNA) zrIvatsasulAcchanAH-zrIvatsasvastika kA inake cihna hotA hai (varajasA) varayazasaH-ye baDe yazasvI hote haiN| (savvauyasurabhikusumaraiyapalaMcaso. bhaMtakaMtavikasaMtavicittavaramAlaraiyavacchA) sarvaRtukasurabhikusumaracitama lambazobhamAnakAntavikasavicitravaramAlAracitavakSaskAH-inakA vakSaH sthala sarvaRtusaMbaMdhIsurabhita kusumoM se racitalambI2 mAlAoM se ki jinakI racanA vicitraprakAra kI hotI hai aura jo baDI suhAvanI lagatI haiM unase yukta rahA karatA hai / (aTTatarasayavibhattalavakhaNapasattha suMdaraviraiyaMgamaMgA) aSTottarazatavibhaktalakSaNaprazastasundaraviracitAGgAGgAH--inake pratyeka aMga pRthakU 2 avasthita ekasau ATha 108 zaMkha, cakra Adi cihnoM se yukta rahA karate the ataH ve baDe prazasta aura sundara hote haiN| (mattagayavariMdalaliyavikkamavilasiyagaI) managajavarendralalitavikramagataya:-madonmatta zreSTha gajarAjoM kI manohara gati jaisI inakI gati-cAla vilAsa yukta hotI hai| (sArayanavaNiyamahuragaMbhIrakucanigdhosaduMdubhisarA)zAradanavastanitamadhuragaMbhIrakrauJcani?SadundubhisvarAH--inakI dudubhiyoM kA nirghoSa zaradaRtusaMbaMdhI medha ke samAna tathA krauMca pakSI ke zabda jaisA hotA 2 temanI chAtI sudhA aest sal. (sirIvacchasulaMchaNA) zrIvatsa sulAcchanAtamane zrIvatsa patinu thiha ya che. (varajasA) varayazasaH-tamA 55 yazasvI tA. ( savvauyasurabhikusumaraiyapalaMbasobhaMtakaMtavikasaMtavicittava. ramAlara iyavacchA ) sarvaRtukasurabhikusumaracitamalambazobhamAnakAntavika sad vicitravaramAlAracitavakSaskA:-sava*tuna suvihAra pu0pomAthI manA velI, adbhuta prakAranI racanAvALI, ane atizaya suMdara, ane lAMbI samI bhAvAsothI tamanA pakSasya yA 24tA utai. (akRtarasaya vibhattalakkhaNapasatthasuMdaraviraiyaMgamaMgA) aSTottarazatavibhaktalakSaNaprazastaH sundaraviracitAGgAGgA- chAyA mAyadA 25, 5 mA 108 se| ATha cihanethI temanA pratyeka aMgayukata hoya che. tethI te aMge ghaNAM suMdara lAge che. (mattagayavariMdalaliya vikkamavilasiyagaI) mttgjvrendrllitvikrmgtyHmadonmata zreSTha gajarAjenI mane hara gati jevI temanI gati-cAla vilAsayukata hAya che. ( sArayanavathaNiyamahuragaMbhIra'canigdhosaduMdubhisarA ) zAradanavastanitamadhuragaMbhIrakrauJcanirghoSadundubhisvarAH--tamanA lomAnI nA 22. *tuna meghanA 2 tathA oya pakSAnA Aqaa DAya che. (kaDisutnaga zrI samavAyAMga sUtra Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA guNanirdezapardhakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNama 1101 hai / (kaDittaganIlapIyako sejjavAsasA) kaTisUtraka nIlapItako zeyavAsasaH - inake nIla pIta rezamIvastra kaNadore - karadhanI se yukta hote haiM / (pavaradittateyA) pravaradIptatejasaH -- inakA pravarateja sadA dIpta rahatA hai ( narasIhA) narasiMhA- ye manuSyoM meM siMha jaise rahA karate haiM (naravaI) narapatayaH- ye narapati (nariMdA ) narendrA:- narendra (naravasahA ) naranuSabhAHaura naravRSabha kahalAte haiM / ( maruyavasabhakappA ) marudvRSabhakalpAH - devarAja indra jaise hote haiN| (ambhahiyarAyateyalacchIe dipamANA) abhyadhika rAjatejo lakSmyA dIpyamAnAH- ye rAjalakSmI ke tejase bahuta adhika dIpate rahate haiN| (nIlagapIyagavasaNA) nIlakapItakavasanA:- ye jinavastroM ko pahirate haiM ve nIle aura pIle hote haiN| [duve dube rAmakesavA bhAyaro] dvau dvau rAmakezavau bhrAtarau - " aise ye do do rAma aura kezava Apasa meM bhAI 2 hote haiM" isa krama se nava vAsudeva aura nava baladeva hote haiM / [ tihi jAna kaNhe) tripiSTho yAvat kRSNaH - tripRSTha se lekara kRSNataka to nau vAsudeva hue haiM [apale jAva rAme yAvi apacchime] acalo yAvadrAmacApi apazcimaH - acala se lekara rAmataka nau baladeva hue haiM / / sU. 207 // nIlapIko sejjavAsasA) kaTisUtraka nIla pItakauzeyavAsasaH - temanAM nIsa, cIjAM, rezamI vastro ; horAthI yukta hoya che. (pavaradittateyA) prvrdiipttejsHtethe| zreSTha prahAranA sahA hehIpyamAna tekvANA hoya che. ( narasIhA) nrsiNhaaHtee mANasAmAM siMha jevA ajavAna hoya che. (naravaI ) narapataya: - : - tebhane narapati, (nariMdA) narendrAH - narendra, (naravasahA) naravRSabhAH - bhane naravRSala uhebAmAM Ave che. (maruyavasabhakappA ) marud vRSabhakalpA:- tethe devarAna chandranA nevA hoya che. (amahiyarAyateyalacchIe dippamANA) abhyadhikarAjatejo lakSmyA dIpyamAnAH- rAjyalakSmInA tenthI tethe adhika hehIpyamAna sAge che. (nIlagapIyagavasaNA) nIlakapItakavasanA:- tethe nIsa bhane yINAM vakho dhAre che ( duveduve rAmakesavA bhAyaro) dvau dvau rAmakezavau bhraatrau"upazakata prakAranA rAma ane kezava e banne bhAIo hoya che. A krama pramANe nava vAsudeva ane nava jagadeva thayA che. (tiviTTha jAva kaNhe) tripRSTho yAvat kRSNaH - triSThathI sadhane kRSNa sudhInA nava vAsudevo thayA che (ayale jAva rAme yAvi apacchime) acalo yAvadrAmacApi apazcimaH - bhane anyaNathI sardhane rAma sudhInA nava khaLadeva thayA che. AsU. 2071aa zrI samavAyAMga sUtra B Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA- 'jaMbuddIve NaM' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe'myAmavasapiMNyAM nava 'dasAramaMDalA' dazArAvyatiriktatvAd dazArA vAsudevavala devAsteSAM maNDalAni= samudAyAH = vAsudevabaladevadvayasamudAyA ityarthaH, 'hotthA' Asan 'taM jahA ' tadyathA - 'uttamapurisA' uttamapuruSAH, tIrthakarAdInAM catuSpaJcAzat uttama puruSANAM madhyavarttitvAt, 'majjhimapurisA' madhyamapuruSAH -- tIrthakarANAM cakravartinAM vAsudevAdInAM ca balAdyapekSayA madhyavarttitvAt, 'pahANapurisA' pradhAnapuruSAH- tatkAlodbhava puruSeSu zauryAdibhiH pradhAnatvAt, 'ojaMsI' ojasvinaH= manobalayuktAH, 'teyaMsI' tejasvinaH - dedIpyamAnazarIrA: 'vacaMsI' varcasvinaHzArIravalayuktAH 'jasaMso' yazasvinaH - parAkramitvAtmasiddhiM prAptAH, 'chAyaMsI' 1102 TIkA- 'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi isa jaMbUdvIpa ke vartamAna bharata - kSetra ke andara isa avasarpiNIkAla meM nau vAsudela aura baladeva hue haiN| yahAM dazAhazabda apane se avyatirikta-abhinna hone ke kAraNa vAsudeva aura baladeva kA vAcaka hai / maMDala zabda samudAya kA vAcaka hai / arthAt eka baladeva aura eka vAsudeva isa taraha se inake do do ke nau yugala hue haiN| ye tIrthaMkarAdika 54 copana uttamapuruSoM ke madhyavartI hone ke kAraNa uttamapuruSa, tIrthaMkara cakravartI aura vAsudeva AdikoM ke bala Adi kI apekSA madhyavartI hone ke kAraNa madhyapuruSa tathA unake samaya meM utpanna hue puruSoM meM zaurya Adi kI apekSA pradhAna hone ke kAraNa pradhAnapuruSa mAne jAte haiN| ye manobala se yukta the - ataH ojasvI the, inakA zarIra dedIpyamAna thA isaliye tejasvI the / zArIrika bala se ye saMpanna the isaliye varcasvI the / parAkramI hone ke TIDArtha - "jaMbUddIve NaM dIve" ityAdi - mAjUdvIpamAM AvelA bharatakSetramAM A avasarpiNI kALamAM nava vAsudeva ane nava khaLadeva thaI gayA che. ahIM 'dazAha' zabda abhinna hovAne bharale bAsudeva bhane jjhebne| bAya! che. bheTale ke eka baLadeva ane eka vAsudeva e pramANe temanA abbenAM nava yugala thayAM che, tIrthaM karAdi 54 ceApana puruSAmAM temanI gaNanA thatI hAvAthI temane uttama puruSA kahyA che taukara cakravatI vagerenI apekSAe khaLa AdinI apekSAe tee madhyavatI hoya che tethI temane madhyamapuruSa kahyA che. tathA temanA samakA lIna puruSomAM zauya AdinI apekSAe tee zreSTha hatA tethI temane pradhAnapuruSo kahyA che. tee mane baLavALA havAne kAraNe ejasvI hatA, temanuM zarIra kaidIpyamAna huvAthI teA tejasvI hatA. zArIrika baLavALA hovAthI teo vasvI a zrI samavAyAMga sUtra Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNama 1103 chAyAvantaH-zobhAsaMpannazarIrAH, ataeva 'kaMtA' kAntA kamanIyarUpalAvaNyasaMpannAH 'somA' somyA:-AlhAdakAkArasaMpannAH 'subhagA' subhagA:-jagahallabhAH 'piyadasaNA' priyadarzanAH-darzakajananayanAnandajanakAH 'surUvA' surUpAH-sarvAtizAyirU lAvaNyopetAH, tathA-'suhasIlasuhAbhigamasavvajaNanayaNakaMtA-zubhazIla. sukhAbhigamyasarvajananayanakAntAH-zubhazIlA:-susvabhAvAH, sukhAbhigamyAH sarvajanaprApyAH, sarvajananayanakAntAH-sarvajananayanAnandajanakAH, eteSAM krmdhaaryH| tathA-'ohabalA' aodhavalA:-parAkramapravAhayuktAH, 'aibalA' atibalA:-zeSa puruSApekSayA prabalabalavantaH, 'mahAbalA' mahAbalA:-prazastaparAkramayuktAH, 'ani kAraNa inakI bahuta adhika prasiddhithI isaliye ye yazasvI the| inakA zarIra viziSTa prakAra kI zobhA se sahita thA isiliye ye chAyaMsIchAyAvanta the| aura isI kAraNa se ye kamanIya rUpa, lAvaNya se manohara the ataH kAnta the| logoM ko inake dekhane se baDA AhlAda hotA thA isaliye ye saumya the| jagajanoM ko vizeSa priya hone ke kAraNa ye subhaga the| darzakajanoM ke netroM ko AnaMdajanaka hone ke kAraNa ye priyadarzana the| sarvAtizAyIrUpa aura lAvaNya se yukta hone ke kAraNa sajjanocita yAne surUpavAle the| tathA ina kA svabhAva baDA acchA thA, haraeka prANI inase vinA kisI jhijhaka ke mila sakatA thaa| samastajana inheM dekhakara bahuta khuza hote the| inake parAkrama kA pravAha sadA ekasA rahatA thA-isaliye ye oghavalavAle the| zeSa manuSyoM kI apekSA ye adhika baliSTa the| inakA parAkrama prazasta thaa| nirupadrava AyuvAle hatA. teo parAkramI hatA, tethI temanI prasiddhine kAraNe teo yazasvI hatA. temanuM zarIra viziSTa prakAranI zobhAvALuM hovAthI temane chAyAMsI-chAyAnta kahela che, ane e ja kAraNe kamanIyarUpa ane lAvaNyathI teo manahara hatA. tathA teo kAnta hatA. temanA darzanathI lokonA hRdayamAM AnaMda thato. tethI temane saumya kahyA che. jagatanA lokone teo ghaNuM priya hovAthI subhaga hatA. dazakanA netrane atyaMta AnaMdajanaka hevAthI teo priyadarzana hatA. satizAyIrUpa ane lAva zyavALA hovAthI teo surUpa hatA. temane svabhAva eTalo badho sAro hato ke dareka manuSya koI paNa prakAranA Dara sivAya temane maLI zakatA hatA. temane joIne saghaLA lekene ghaNo AnaMda thato hato. temanA parAkramano pravAha sadA ekadhAre rahetuM hatuM tethI temane ghabaLavALA kahyA che. bIjAM manuSya karatAM teo vadhAre baLavAna hatA. te prazasta parAkamavALA hatA. nirupadrava Ayu zrI samavAyAMga sUtra Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1104 samavAyAGgasatre hatA' anihatAH nirupadravAyuSkatvAd ghAtavarjitAH, 'aparAiyA' aparAjitA:zatrakRtaparAjayarahitAH 'sattumadaNA' zatrumardanAH-zatrumardakA ityarthaH, 'ripusahassamAnamahaNA' ripusahasramAnamathanAH-ripumAnamardakA ityarthaH, 'sANukosA' sAnukrozA:-praNa teSu dayAkArakA ityarthaH, 'amaccharA' amatsarA:-paraguNalavasyApi grAhakAH, 'acavalA' acapalA: manovAkAyacAzcalyavarjitAH, 'acaMDA' acaNDAHniSkAraNakopavarjitAH, 'miyamaMjulapalAvaha siyA' mitamaJjulapalApahasahitAH mitamanjule pralApahasite yeSAM te tathoktAH-parimitakomalavacanavantaH parimitamanoharahAsyavantazcetyarthaH, tathA-'gaMbhIramadhurapaDipuNNasaccavayaNA' gambhIramadhuramatipUrNasatyavacanAH-tatra gambhIram-roSatoSazokAdivikAravarjitam , madhuraM zrava. Nasukhakara, pratipUrNam arthabodhajanakaM, satyaM yathArtha vacanaM yeSAM te tathoktAH, hone ke kAraNa ye dhAtavarjita the| zatruoM dvArA ye kabhI parAjita nahIM ho sakane ke kAraNa aparAjita the| zatruoM ke ye mardaka the / hajAroM zatruoM kA inake samakSa mAnamathita ho jAtA thaa| jo inake samakSa jhuka jAtA thA unake Upara ye sadA dayAlu rahate the| matsarabhAva se ye rahita the| dUsaroM meM thoDA sA bhI yadi koI guNa hotA thA to use ye grahaNa kara lete the| mana, vacana, aura kAya kI caMcalatA inameM nahIM thii| ye vinA kAraNa kisI ke Upara kabhI bhI krodha nahIM karate the| ye parimita bAtacIta karate the tathA jo bhI kucha kahate vaha bahuta AnaMdadAyaka hotA thaa| inakA jo hAraya hotA thA vaha bhI parimita evaM baDA manomugdhakArI hotA thaa| roSa, toSa aura zoka Adi vikAra se varjita hone ke kAraNa gaMbhIra, zravaNasukhakArI hone ke kAraNa madhura aura arthabodhajanaka hone ke kAraNa pratipUrNa aise inake satyavacana vALA hovAthI temane ghAtarahita kahelA che. zatruo dvArA temano parAjaya thato nahI. tethI temane aparAjita kahyA che. teo zatruonuM mardana karanArA hatA. teo hajAro zatruonuM mAnamardana karanArA hatA. temane namanArA tarapha teo sadA dayA draSTi rAkhatA hatA. matsarabhAva (abhimAna) thI rahita hatA. anyanA thoDA guNanA paNa teo grAhaka hatA. mana, vacana ane kAyAnI caMcaLatA temanAmAM na hatI. teo vinA kAraNa keInA upara krodha karatA nahIM. teo mitabhASI hatA. temanI vANI AnaMdadAyaka hatI. temanuM hAsya paNa parimita ane manane mugdha karanAruM hatuM. reSa, toSa ane zeka Adi vikArothI rahita hovAne kAraNe gaMbhIra, karNa ne sukhakArI hovAthI madhura ane arthabodhaka heva ne kAraNe pratipUrNa, evAM temanA satyavacana hatA teo zaraNAgata vatsala hatA. dIna duHkhInI sevA karavAne zrI samavAyAMga sUtra Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1105 'abbhuvayavacchalA' abhyupagatavatsalA=zaraNAgatavatsalA ityarthaH, tathA-'saraNNA' zaraNyAH dInahInajanaparitrANaparAyaNAH tathA-'lakkhaNacaMjaNaguNovaSayA' lakSaNavyaJjanaguNopapetA:-tatra lakSaNAnivajrasvastika cakrAdIni cihnAni vyaJjanAni tilakamazakAdIni teSAM ye guNAH-maharcilAbhAdayastairupapetAH yuktAH, tathA'mANummANapamANapaDipuNNamujAyasabbaMgasuMdaraMgA' mAnonmAnapramANapratipUrNamujAta. sarvAGgasundarAGgA-tatra-mAnam-mIyate paricchidyate padArtho'nenetimAnam , tulAjulI. prasthAdinA tolanam, yadvA-jalaparipUrNakuNDAdipraviSTe puruSAdau yadA droNaparimitaM jalaM nissarati tadA sa puruSAdirmAnavAnityucyate tadeva, unmAnam ava'mAnaM, yadvA-arddhabhArarUpaH parimANavizeSaH, pramANaM sarvato mAnam , yadvA-nijAmulIbhiH raSTottarazatAliparimitocchrAyaH, ityaM ca mAnaM conmAnaM ca pramANaM cetyeteSAM hote haiN| ye zaraNAgatavatsala hote hai| dInahInajano kI rakSA karane meM ye sadA kaTibaddha rahate haiM / vajra, svastika aura cakra Adi cihnarUpa lakSaNoM, tathA tila, masA AdirUpa vyaMjano ke maharddhilAbhAdirUpa guNoM se ye yukta hote haiN| mAna, unmAna aura pramANa se paripUrNa hone ke kAraNa yathocita avayavasannivezavAle haiM aMga jisameM aise sundara zarIra vAle ye hote haiN| jala se paripUrNa kuNDa Adi meM praviSTa hone para droNaparimita jala yadi usa kuMDa se bAhira nikala jAtA hai to vaha prANI mAnavAlA kahA jAtA hai| athavA padArtha kA vajana jisase mApA jAve usakA nAma mAna hai| tulA, aMgulI aura prasthAdi se jaise vyava. hAra meM mApa kiyA jAtA hai| isa mAna kA hI nAma unmAna hai| athavA ardhabhArarUpa parimANavizeSa kA nAma unmAna hai| apanI aMguliyoM se 108 ekasauATha aMgulIpramANa zarIra kI U~cAI kA nAma pramANa hai| teo sadA tatpara rahetA hatA. vaja, svastika, cakra Adi cihnarUpa lakSaNa tathA tala, masA AdirUpa vyaMjanonA mahAddhi, lAbha AdithI te yukta hatA. mAna, umAna ane pramANathI paripUrNa hovAne kAraNe gya avayava sannivezavALA aMgothI yukata suMdara zarIravALA hatA. eTale ke temanAM aMga upAMgo sapramANa hatAM. pANithI paripUrNa kuMDa AdimAM praveza karatAM droNa parimita jaLa je te kaMDa AdimAMthI bahAra nIkaLe to te manuSyane mAnavALo kahevAya che. athavA padArthanuM vajana jenAthI mApI zakAya tene mAna kahe che. tulA, aMgulI AdithI jevI rIte vyavahAramAM mApa levAmAM Ave che. te mAnane ja unmAna kahe che. athavA ardhabhArarUpa parimANa vizeSane unmAna kahe che. pitAnI AMgaLI karatAM 108 ekase ATha gaNI zarIranI uMcAIne pramANa kahe che. mAthAthI paga sudhInA zrI samavAyAMga sUtra Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1106 samavAyAGgasUtre dvandve mAnAnmAnapramANAni, taiH paripUrNAni-sampannAni ataeva sujAtAni= yathAcitAvayavasannivezavanti sarvANi-sakalAni aGgAni-mastakAdArabhya caraNAntAni yasmin zarIre tanmAnonmAnapramANaparipUrNasujAtasarvAGgam . ataeva tAdRzaM sundaramaGgaM yeSAM te tathoktAH, tathA-'sasisomAgArakaMtapiyadaMsaNA' zazisomyAkArakAntapriyadarzanAH, zazivatsomyam AlhAdakam, kAnta-kamanIyaM-cittahAri, priyaM-darzakajanamanolhAdajanakaM, darzanama=avalokanaM yeSAM te tathoktAH, tathA'amarisaNA' amasRNA: kAryeSvanalasAH, yadvA-amarSaNAH nirantarApakAriSvapi krodharahitAH, tathA-'payaMDadaMDappagArA' prakANDadaNDapakArAH-pakANDaH utkaTodaNDapakAraH-daNDanItibhedo yeSAM te tathoktAH, tathA-'gaMbhIradarasaNijjA' gambhI. radarzanIyAH--alakSyamANAntarvRttitvena gaMbhIrA dRzyante ye te tathoktAH, tathA'tAladdhaoviddhagarulakeU' tAladhvajodviddhagaruDa ketavaH-tAla-tAlavRkSAGkito mastaka se lagAkara caraNataka ke avayavoM kA nAma aMga hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki inake zArIrika avayavoM kI racanA baDo sundara pamA. Nopeta hotI hai| zarIra kI apekSA jisa aMga kI jitanI laMbAI coDAI honI cAhiye usa aMga kI utanI hI laMbAI cauDAI aura moTAI hotI hai| kisI bhI aMga meM kisI bhI prakAra kI mAna unmAna Adi kI apekSA hInAdhikatA nahIM rahatI hai| jinakA avalokana candramA ke samAna AhlAdajanaka aura citta ko haraNa karane vAlA hotA hai / tathA darzakajana ke mana meM apUrva AhlAda kA kAraNa hotA hai| ye sadA kArya meM Alasya rahita hote haiM-athavA-apakArIjanoM para bhI inheM krodha nahIM AtA hai| inakA nIti kA bhedarUpa daNDaprakAra utkaTa hotA haiN| inakI antaHvRtti alakSyamANa hone se ye bahuta hI gaMbhIra dikhalAI dete haiM / avayavane aMga kahe che. kahevAnuM tAtparya e che ke temanA zArIrika avayavonI racanA ghaNI suMdara ane sapramANa hatI. zarIranI apekSAe je aMganI jeTalI bAI jADAI ane pahoLAI hevI joIe teTalI ja te aMganI laMbAI jADAI ane pahoLa I hatI. koI paNa aMganA mApamAM koIpaNa prakAranI nyUnatA ke adhikatA hotI nathI. temanAM darzana candramAnAM darzananI jema haMmezAM Ane dadAyaka ane cittane harI lenAra hoya che, ane darzakonA manamAM apUrva AhalAda utpanna kare che. teo haMmezA korTamAM ALasa rahita hoya che--athavA apakArI leka tarapha paNa temane phodha thatuM nathI temane nItinA bhedarUpa 8 prakAra utkaTa hoya che. temanA manabhAvone samajavA muzkela hovAthI teo gaMbhIra lAge che. baLade zrI samavAyAMga sUtra Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1107 dhvajo yeSAM te tAladhvajA bala devAityarthaH, udviddhaH=ucchritA garuDaH garuDalakSitaH ketuH patAkA yeSAM te-udviddhagaruDa ketavaH, anayodvandvasamAsaH, tathA-'mahAvi. kaTTayA' mahAvikRSTakAH-mahAdhanurvikarSakAH-mahAprANAddudharadhanuruttolina ityarthaH, tathA-'mahAsattasAyarA' mahAsattvasAgarA: mahAsanvAnAmakSayAdhArasthAnAnItyarthaH, tathA-'duddharA' durgharA:-raNAgaNe paharaNasamaye kenApi dhanurdhareNa dhArayitumazakyAH , 'dhaNuddharA' dhanurdharAH dhanurdhAriNaH athavA-'duddharadhaNuddharA' durdharadhanurdharAH anyadhanuSmadazakyadhAraNadhanurdharA ityarthaH, 'dhIrapurisA' dhIrapuruSoH-dhIreSveva puruSoH= puruSakAravanto na tu kAtareSu, 'juddhakittipurisA' yuddhakIrtipuruSAH yuddhajanitA yA kIrtistatpradhAnAH puruSAH ityarthaH, 'viulakulasamubbhavA' vipulakulasamudbhavAH, 'mahAraNavihADagA' mahAraNavighATakAH svaparAkrameNa mahAraNa vighaTanaparAyaNAH, baladevoM kI patAkAe~-dhvajAe~-tAlavRkSa ke cihno se aMkita hotI haiM aura vAsudevoM ko dhvajAe~ garuDa ke cihna se yutta hotI haiN| baDe se baDe vIra bhI jisa dhanuSa ko nahIM caDhA sakate haiM usa dhanuSa ko ye caDhAte haiN| viziSTabala ke ye dhArI hote haiN| raNAGgaNa meM prahAra ke samaya koI bhI dhanurdhArI inheM dhAraNa nahIM kara sakatA hai arthAt ina para usake dhanuSa kA vAra nahIM hotA hai| ye baDe bhArI dhanurdhArI hote haiM / athavA"duddhara dhaNuddharA" jisa dhanuSa ko anya dhanuSadhArI dhAraNa nahIM kara sakate haiM usa dhanuSa ko ye dhAraNa karate haiN| dhIra puruSoM meM hI inakA puruSakAra viziSTa hotA hai| kAtaroM meM nhiiN| arthAt dhIra puruSoM kI apekSA hI inakA puruSakAra-sAmathrya viziSTa mAnA gayA hai / kAtaroM kI apekSA nhiiN| ye yuddhajanita kIrtipradhAna puruSa hote haiN| ye baDe U~ce khAnadAna ke hote haiN| apane parAkrama se ye bhayaMkara se bhI bhayaMkara vonI patAkAo-dhvajAo-tAlavRkSanAM cihnothI aMkita hoya che. ane vAsudevanI davAo garuDanA cihnathI aMkita hoya che je dhanuSya caDAvavAne varamAM vIra paNa samartha hotuM nathI te dhanuSane teo caDAvI zake che. teo viziSTa baLavALA hoya che. samarAMgaNamAM koI paNa dhanurdhara temanA upara dhanuSamAMthI tIrane pravAha 4rI 24tA nathI. to mahAna dhanudha2 heya che. yA 'duddhara dhaNuddharA re dhanuSane anya dhanurdhara dhAraNa karI zakatA nathI te dhanuSane teo dhAraNa kare che. dhIrapuruSomAM ja temane puruSakAra viziSTa thAya che. kAyaromAM nahIM eTale ke dhIrapunI apekSAe ja temanuM sAmarthya viziSTa manAya che-kAyaronI apekSAe nahIM. teo yuddhajanita kIti pradhAna puSe hoya che teo UMcA kuLanA heca che. pitAnA parAkramathI bhayaMkaramAM bhayaMkara zatrusanyane paNa astavyasta karI nAkhe che. teo zrI samavAyAMga sUtra Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre tathA - 'addhamarahasAmI' arddha bhAratasvAminaH, tathA - 'somA ' saumyAH sakalajanAlhAdajanakAH, 'rAyakulabasa tilayA' rAjakulavaMzatilakAH- rAjJAM tilaka sadRzA ityarthaH, 'ajiyA' ajitA:- na kenApi jitA ityarthaH, 'ajiyarahA' ajitarathA:- na kenApi jito ratho yeSAM te tathoktAH, 'halamusalakaNakapANI' halamusalakaNakapANayaH-halamugale kaNakA pANAH pANau yeSAM te tathoktAH, 'sakhacakagayanaMdagadharA' zaGkhacakragadAnandakadharAH, nandakaH khaGgaH, 'pavarujjalamukaM ta vimala gAtthubhatirIDadhArI' pravarojjvalazuklAntavimala kaustUbhatirITadhAriNaH - pravaraM zreSTham ujjvalam - dedIpyamAnam, zuklAntam - zubhrAvayavayuktam kaustubhaM maNivizeSam, tirITaM mukuTaM ca dhartuzIlaM yeSAM te tathoktAH, 'kuDala ujjoiyANaNA' kuNDalo dyotitAnanAH- kuNDalenodyotitamAnanaM mukhaM yeSAM te tathoktAH, kuNDalaprakAzitamukhA ityarthaH, 'puMDarIyanayaNA' puNDarIkanayanAH- padmanetrA ityarthaH, 'ekAvali - kaNhalaiyavacchA' ekAvalikaNThalagnavakSasaH - ekAvalIhAra vizeSaH, sA kaNThe lagnA satI vakSasi vartate yeSAM te tathoktAH, 'sirivacchasulaMchaNA' zrIvatsa sulAcchanAHraNa ko chinnabhinna kara DAlate haiN| Adhe bharatakSetra ke ye svAmI hote hai / samasta manuSyoM ko inase baDA sukha-AnaMda milatA hai| rAjavaMza ke tilaka samAna haiM / inheM koI bhI nahIM jIta sakatA hai| inake ratha para koI bhI zatru babjA nahIM kara sakatA hai / hala, musala, aura bANa inake hAthoM meM rahA karate haiM / zaMkha, cakra, gadA aura nandaka - talavAra ko ye dhAraNa kiye rahate haiM / inakA svabhAva zreSTha, dedIpyamAna aura zubhra avayavoM se yukta kaustubhamaNi ko aura mukuTa ko dhAraNa karane kA hotA hai| kuMDaloM kI camaka se inakA mukha sadA prakAzita rahatA hai / inake netra kamala jaise sundara hote haiM / ye jisa ratnamaya ekAvalI hAra ko apane kaNTha meM dhAraNa kiye rahate haiM vaha inakI chAtItaka laTakatA rahatA hai / ardhA bharatakSetranA svAmI hoya che. saghaLA leAkeAne temanA taraphathI ghaNuM sukha prApta thAya che. teo rAjava'zamAM tilaka samAna hoya che. tee ajeya hAya che.keAI paNa zatru temane ratha kabaje karI zakatA nathI. temanA hAtheAmAM haLa, musaLa ane mAzu rahe che. zaMbha, thA, jahA bhane talavArane tetheo dhAraNa uztA hoya . zreSTha, dedIpyamAna ane zubhra avayavAthI yukta evA baLadevA ane vAsudevanA svabhAva kaustubhamaNi ane mugaTane dhAraNa karavAnA hAya che. kuDaDaLeAnA caLakATathI temanu vadana sadA prakAzita rahe che. temanAM nayana kamaLa jevAM suMdara hoya che. eka serane je ratnamaya hAra teo gaLAmAM pahere che te temanI chAtI sudhI pahoMce che. zrIvatsa zrI samavAyAMga sUtra 1108 Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. guNanirdezapUrvakaM baladevavAsudevanAmanirUpaNam 1109 zrIvatsasvastikasya sulAJchanaM yeSAM te tathoktAH, 'varajasA' varayazasaH-varaM zraSThaM yazo yeSAM te tathoktAH, mahAyazasvina ityarthaH, tathA-'savvauyasurabhikusumaraiyapalaMbasobhaMtakaMtavikasaMtavicittavaramAlaraiyavacchA' sarvaRtukasurabhikusumaracita pralambazobhamAnakAntavikasada vicitravaramAlAra citavakSaskAH-tatra sarvaRtukAni sarvaRtusambandhIni yAni surabhikusumAni, tai racitAH pralambA lambAyamAnAH zobhamAnA: kAntA:-kamanIyA: vikasantyo vicitrAH vicitragumphAH yA varamAlAmtAbhiH racitAni vakSAMsi vakSasthalAni yeSAM te tathoktAH, 'aTTatarasaya vibhattalakkhaNapasatthasuMdaraviraiyaMgamaMgA' aSTottarazatavibhaktalakSaNa prazastasundaraviracitAGgAGgA:-tatra-aSTottarazatasaMkhyakAni vibhaktAni-pRthavapRthagavasthitAni yAni lakSaNAnizaMkhacakrAdIni taiH prazastAni=pAGgalyAni sundarANi manoharANi ca viracitAni=vihitAni aGgAGgAni-pratyaGgAni ye pAM te tathoktAH, aTottarazataprazastalakSaNadhAriNa ityarthaH, tathA-'managayavariMdalaliyavikammavilasiyagaI mattagajavarendralalitavikramagatayaH-mattagajavarendrANAM yo lalito-manoharo vikramaHpAdavikSepaH, tadvat vilasitA:-vilAsayuktA gatiryeSAM te tathoktAH, tathA'sArayana vatha NiyamahuragaMbhIrakuMcanigdhosaduMdubhisarA' zAradanavastanitamadhuraMgaMbhIrakrau. zvaniyoM padundubhisvarAH-zArado yo navastanitaH zarahatusaMbandhI meghazabdaH, tathAmadhuragambhIroM yaH krauzcanidhoMSa: krauzvapakSizabdaH, dundubhInAM-bherINAM svaraH zabda. zrIvatsa svastika kA inake cihna hotA hai| ye baDe yazasvI hote haiN| inakA vakSaHsthala sarvaRtusaMbaMdhI surabhita kusumoM se racita lambI2 mAlAoM se ki jinakI racanA vicitra prakAra kI hotI hai aura jo dekhane meM baDI suhAvanI lagatI haiM yukta rahA karatA hai| inake pratyeka aMga pRthakU 2 avasthita zaMkha, cakra Adi 108 ekasau ATha cihnoM se yukta rahA. karateM haiM ataH ve baDe prazasta aura sundara hote haiN| madonmatta zreSTha gajarAjoM kI manohara gati jaisI inakI gati-cAla vilAsayukta hotI hai| inakI svara zaradaRtu saMbaMdho megha ke garjana ke samAna tathA krauMca. svastinuM cihana temane hoya che teo ghaNA yazasvI hoya che. sarvaRtunA sugandhayukata pupamAMthI banAvelI apUrva zobhAvALI lAMbI lAMbI mALAothI temanuM vakSa:sthala cukata hoya che. temanAM pratyeka aMga para zaMkha, cakra, Adi 108 ekaso ATha lakSaNo alaga alaga sthAne hoya che. tethI teo ghaNA prazasta ane suMdara hoya che. temanI cAla madonmatta zreSTha gajarAjanI manahara gati jevI vilAsayukata hoya che. temano avAja zaradajhAtunA meghanI garjanA je, kaca pakSInA madhura gaMbhIra zrI samavAyAMga sUtra Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1110 samavAyAGgasUtre stadvat yeSAM ta tathAktAH, tathA kaDisuttaganIlapIyako sejjavAsasA' kATasUtrakanIlapIta kauzeyavAsasaH - kaTisUtrakaM kaTibhUSaNaM 'kaNadorA' iti prasiddham tena yuktAni nIlAni pitAni kauzeyavAsAMsi 'rezamI' ti bhASAprasiddhavastrANi yeSAM te tathoktAH, tathA - 'pavaradItateyA' pravaradIptatejasaH- pravaraM dIptaM tejo yeSAM te tathoktAH, tathA - 'narasIhA' narasiMhA- nareSu siMhA iva ye te tathoktAH, 'naravaI' narapataya: ' nariMdA' narendrAH 'naravasahA' naravRSabhAH - narazreSThAH 'maruyavasabhakappA' marudvRSabhakalpAH = maruto devAsteSu vRSabhaH zreSTha: - devarAjastasya kalpAH sadRzAH, 'amahiyarAyate yalacchIe dippamANA' abhyadhikarAjate jolakSmyA dIpyamAnAH 'nIlagapIyagavasaNA' nIlakapotakavasanAH- nIlapItavastradhAriNaH 'duve duve rAma kesavA bhAyaro' dvau dvau rAmakezavau bhrAtarau itikrameNa navavAsudevA nava baladevA: 'hotthA' babhUvuH 'taM jahA' tadyathA - 'tiviTThU jAva kaNhe' tripiSTho yAvatkRSNaH, 'ayale jAva rAme yAvi apacchime' acalo yAvadrAmazcApi apshcimH|| suu.207|| ww pakSI ke madhura, gaMbhIra zabda ke samAna aura dundubhI ke svara ke samAna hotA haiM / inake nIlapIta rezamIvastra kaNadore - karadhanI se yukta hote haiN| inakA pravara teja sadA dIpta rahatA haiN| ye manuSyoM meM siMha jaise rahA karate haiN| ye narapati narendra aura naravRSabha kahalAte haiM / evaM devarAja indra jaise hote haiN| yahAM vRSabha zabda zreSTha arthakA vAcaka haiN| ye rAjalakSmI ke teja se bahuta adhika dipate rahate haiM / ye jinavastroM ko pahirate haiM ve nIle aura pIle hote haiN| arthAt baladeva nIlAmbara kahalAte hai aura vAsudeva pItAmbara hote haiN| aise ye 'do do rAma aura kezava Apasa meM bhAIra hote haiM' isa krama se nava vAsudeva aura nava baladeva hote haiM / tripRSTha se lekara kRSNataka to nau vAsudeva hue haiM aura acala se lekara rAmataka nau baladeva hue haiM || sU. 207|| zabda samAna ane duMdubhInA nAda samAna hoya che. temanAM nIla ane pILAM vastrA para kuMDhArA hoya che. temanu zreSTha teja sadA daidIpyamAna rahe che. manuSyeAmAM te siMha jevA hAya che. temane narapati, narendra ane naravRSabha kahe che. teo devarAja chendranA nevAM hoya che. ahIM' 'vRSala' kheTale zreSTha' samavAnuM che. te raatrlakSmInA tejane lIdhe ghaNA zAle che. temanAM vastro nIlAM ke pILAM hAya che. eTale ke baLadevane nIlAmbara hoya che ane vAsudevane pItAmbara hAya che. evAM te 'zama ane kezava' ane bhAI-bhAInuM sagapaNa hoya che. A pramANe nava vAsudeva ane nava khaLadeva thayA che. tripRSThathI laIne kRSNa sudhInA nava vAsudeva, ane acaLathI laIne rAma sudhInA nava baLadeva thayA che. AsuM. 207aaaa zrI samavAyAMga sUtra Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. baladevavAsudevAnAM pUrvabhavanAmanirUpaNam baladevavAsudevAnAM pUrvabhavikAni nAmAnyAha mUlam-eesi NaM NavaNhaM baladevavAsudevANaM puThavabhaviyA nava nAmadhejjA hotthA, taM jahA-vissabhUI pavvayae dhanadatta samuhadatta isibAle / piyamitta laliyamitte, puNavvasu gaMgadatte y||55|| eyAI NAmAiM putvabhave vAsudevANaM / etto baladevANaM jahakamaM kittaissAmi // 56 // visanaMdI ya subaMdhU sAgaradatte asogalalie y| vAraha dhammaseNe aparAiyarAyalalie ya // 57 // sU0 208 // ___ zabdArtha-(eesi NaM NavaphaM baladevavAsudevANaM) evaSAM khalu navAnAM baladeva vAsudevAnAM-ina nau baladeva aura vAsudevoM ke punabhaviyA nava nAmadhejA hotthA pUrvabhavikAni nava nAmadheyAni Asan-pUrvabhavasaMbaMdhI jo nAma the (taM jahA) tadyathA-ve isa prakAra se haiM-(vissabhUI pavvayae) vizvabhUtiH parvatako-vizvabhUti1,parvatakara (dhanadatta samuddadana isivAle) dhanadataH samudradatta zaSipAla:-dhanadatta3, samudradatta4, RSipAlaH5, (piyamitta laliyamitte) piyamitro lalitamitra:-priyamitra6, lalitamitra,(punavvasu gaMgadatte ya)punarvasugaGgAdattazca-punarvasu8 aura gaMgadatta9 / (eyAiM NAmAI puvabhave vAsudevANaM) etAni nAmAni pUrvabhave Asan vAsudevAnAm-ye pUrvabhava saMbaMdhI nAma vAsudevoM ke haiN| (etto baladevANaM jahakkama kittaissAmi) ito baladevAnAM yathAkrama kIrtayiSyAmi-aba baladevoM ke pUrvabhavake nAma 2-(ee siM NaM NavaNhaM baladevavAsudevANaM) eteSAM khalu navAnAM baladevavAsudevAnAM- na1 mahera sane vAsudevAnA (puvvabhaviyA nava nAmadhejA hotthA) pUrvabhaSikAni navanAmadheyAni Asan--pUrva manA na nAma Sai. (taM jahA) tadyathA-te nAbhI mA pramANe tai-(vissabhUI pavvayae) vizvabhUtiHprarvatako-vizvalati1,prata42,(dhanadatta samuddadatta isivAle)dhanadattaH, samudradattaH, RSibAla:-dhanahatta3,samudrAtta4, pinAsa5,(piyamittalaliyamitta) priyamitro lalitamitra:-priyabhitra, sitabhitra7, (puNavvasu gaMgadatteya)punarvasugaGgadattazca-punava su8 mane mahatta. (eyAiM NAmAI puvvabhave vAsudevANaM)etAniH nAmAni pUrvabhave Asan vAsudevAnAm-pAsudevAnA pUliyana te naam| tai. (etto baladevANaM jahakamaM kittaissAmi) ito valadevAnAM yathAkrama kIrta zrI samavAyAMga sUtra Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1112 samavAyAGgasUtre TIkA-'eesi gaM' ityAdi / eteSAM khalu navAnAM baladevavAsudevAnAM pUrvabhavikAni nava nAmadheyAni 'hotyAM Asan , tadyathA-vizvabhUtiH prarvatako dhanadattaH samudradatta RSibAlaH / priyamitro lalitamitraH punarvasugaMgadattazca // 55 / / etAni nAmAni pUrvabhave Asana vAsudevAnAm / ito baladevAnAM pUrvabhavanAmAni 'jahakkamaM' yathAkramaM 'kittaissAmi' kIrtayiSyAmi // 56 // tAni nAmAnyAhavizvanandI ca subandhuH sAgaradatto'zokolalitazca / vArAho dharmaseno'parAjito rAjalalitazca // 57|| sU0 208 // yathAkrama se kahUMgA (visanaMdI ya subaMdhU sAgaradatte asogalalie ya vArAhadhammaseNe aparAiya rAyalalie ya) vizvanandI ca subandhuH sAgaradatto'zokolalitazca, vArAho dharmaseno'parAjito rAjalalitazca--vizvanaMdI1 subaMdhu2, sAgaradatta3, azoka4, lalita5, vArAha6, dharmasena7, aparAjita8 aura raajllit9| // sU. 208 // ___TIkArtha-' eesi NaM NavaNhaM' ityAdi-ina nau vAsudevoM ke pUrvabhava saMbaMdhI jo nAma the, ve isa prakAra se haiM-vizvabhUti1, parvataka2, dhanadatta3, samudradatta4, RSipAla5, priyamitra6, lalitamitra 7, punarvasu8 aura gaMgadatta9 / aba baladevoM ke pUrvabhava ke nAma yathAkrama se kahatA hUM-vizvanaMdI, subaMdhu, sAgaradana, azoka, lalita, vArAha, dharmasena, aparAjita aura rAjalalita ||suu. 208 // yiSyAmi-ve mavAnA pUrva sapanA nAmI anubhe 4Aza (visanaMdI ya subaMdhU sAgaradatte asogalalie ya vArAhadhammaseNe aparAiyarAyalalie ya) vizvanandI ca subandhuH sAgaradatto'zoko lalitazca, vArAho dharmaseno'parAjito rAjalalitazca-vizvanAhI. sumadhu, sAyadatta, ma, sita, pArA, dharmasena, aparAjita ane rAjalalita. sa. 208 TI -'eesiNaM NavaNhaM' ityAdi-te na vAsudevAnAM pUlavanai naam| anume / pramANe hutai-(1) vizvabhUti, (2) 54, (3) ghanatta, (4) samu. drahatta, (5) RSipAla, (6) priyabhitra, (7) sitabhitra, (8) punasu mane () gaMgadatta. baLadezanA pUrvabhavanAM nAme anukrame nIce pramANe hatAM-(1) vizvane dI, (2) sumadhu, (3) saa||26tt, (4) m||4, (5) sita, (6) pArADa, (7) dharma sena, (8) malita, (6) Aveled. ||suu. 208 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. baladevavAsudevANAM pUrvabhavIyanavAcAryanAmanirUpaNam 1113 mUlam-eesiM navaNhaM baladevavAsudevANaM pUvabhaviyA navadhammAyariyA hotthA, taM jahA-saMbhUya subhaddasudaMsaNe ya seyaMsa kaNha gaMgadatte / sAgarasamudanAme dumaseNe ya Navamae // 58 // ee dhammAyariyA kittIpurisANa vAsudevANaM / putvabhave eyAsi jattha niyANAI kAsI ya // 59 // sU0 209 // ___ zabdArtha-(eesiM NavaNhaM baladevavAsudevANaM) eteSAM navAnAM baladeva vAsudevAnAM-ina nau baladeva aura vAsudevoM ke (puvvaviyA) pUrvabhavikApUrvabhava meM jo (nava dhammAyariyA hotthA) nava dharmAcArya hue haiM (taM jahA) tadyathA-ve isa prakAra se haiM-(saMbhUyasubhaddasudaMsaNe ya seyaMsa kaNha gaMgadatte, sAgarasamuddanAme dumaseNe ya Navamae, saMbhUtaH subhadraH sudarzanazca zreyAMsaH kRSNo gaGgadattazca, sAgaraH samudranAmA drumasenazca navamakaH-saMbhUta, subhadra, sudarzana, zreyAMsa, kRSNa, gaMgadatta, sAgara, samudra aura naume drumasena / (ee dhammAyariyA kittI purisANa vAsudevANaM, pUjvabhave eyAsi jattha. niyANAI kAsI ya) ete dharmAcAryAH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm , pUrva bhave Asan yatra nidAnAnyakArjuzca-ye nau dharmAcArya ina kIrtipuruSa vAsu. devoM ke pUrvabhava meM hue haiM ||suu0 209 // sArtha-(eesi NavaNhaM baladevavAsudevANaM puvvabhanviyA nava dhammAyariyA hotthA) eteSAM navAnAM baladevavAsudevAnAM pUrvabhavikA: nava dharmAcAryAH abhavana-te na mjdeve| bhane vAsudevAnA bhUlavAre na yaaye| Sal. (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma 40 pramANe cha-(saMbhUyasubhaddasudaMsaNe ya seyaMsakaNhagaMgadatte, sAgarasamuddanAme dumaseNe ya Navamae) saMbhUtaH subhadraH sudarzanazca zreyAMsakRSNo gaGgadattazca, sAgaraH samudranAmA drumasenazca navamaka:(1) sabUta, (2) suladra, (3) suzana, (4) zreyAMsa, (5) , (6) mahatta, (7) sAma2, (8) samudra mane () drumasena. (ee dhammAyariyA kittIpurisANa vAsudevANaM, pUnvabhave eyAsi jatthajiyANAI kAsI ya) ete dharmAcAryAH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm pUrvabhave Asana yantra nidaanaanykaarpshckItipuruSa vAsudevanA pUrvabhavamAM te nava dharmAcAryo thayA hatA. su. ra0 zrI samavAyAMga sUtra Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1114 samavAyAGgasUtre TIkA-'ee siM' ityAdi-eteSAM navAnAM baladevavAsudevAnAM pUrvabhavikA nava dharmAcAryA Asana, tadyathA-saMbhUtaH subhadraH sudarzanazca zreyAMsaH kRSNo gaGgadattazca / sAgaraH samudranAmA dumasenazca navamakaH // 58 / ete dharmAcAryAH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm / pUrvaMbhave 'eyAsi' Asan yatra nidAnAnyakApuMzca // 59 // sU0 209 / / mUlam--eesiM navaNhaM vAsudevAnAM navaniyANabhUmIohotthA, taM jahA-mahurA ya kaNagavatthU sAvatthI poyaNaM ca rAyagihaM / kAyaMdI kosaMbI mihilapurI hathiNapuraM ca // 60 // eesi NaM NavaNhaM vAsudevANaM nava niyANakAraNA hotthA, taM jahA-gAvI juve saMgAme taha itthIparAio rNge| bhajANurAgaparaiDDI mAuyA iya // 61 // eesiM NavaNhaM vAsudevANaM nava paDisatthU hotthA, taM jahA-assagIve tArae merae mahukeDhave nisuMbhe ya / balipaharAe taha rAvaNe ya jraasNdhe||62|| ee khalu paDisattu kittipurisANa vaasudevaannN| savvevi cakajohI savve vi hayA sacakehi // 63 // eko ya sattamIe paMca ya chaTThIe paMcamIe eko| eko ya cautthIe kaNho puNa tacca puDhavIe // 6 // aNiyANakaDArAmA savve vi ya kesavA NiyANakaDA / uDuMgAmI TIkArtha-'eesiM NavaNhaM' ityAdi-ina nau baladeva aura vAsudevoM ke pUrvabhava meM jo nau dharmAcArya hue haiN| ve isa prakAra se haiM-saMbhUta, subhadra, sudarzana, zreyAMsa, kRSNa, gaMgadatta, sAgara, samudra aura naume dumasena / ye nau dharmAcArya ina kIrtipuruSa vAsudevoM ke pUrvabhava meM hue haiM / / 10 209 // TI -'eesiM NavaNhe' ityAdi-te nava 5535 bhane pAmuddevAnA pUrva bhavamAM je nava dharmAcAryo thaI gayA temanA nAma nIce pramANe che-(1) saM bhUta, (2) sukhadra, (3) suzana, (4) zreyAMsa, (5) 49, (6) hatta, (7) sA12, (8) samudra ane (9) kamasena. te kIrti puruSa vAsudevanA pUrvabhavamAM te navA gharbhAyAyA thA tA. // sU. 208 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nava nidAnabhUminAmanirUpaNam 1115 rAmA kesavA savve ahogAmI // 65 // aTTatakaDA rAma ego puNababhaloya kappami / ekkA se gabhavasahI sijjhissai Agamisse / / 66 / / suu.210|| aba hama ina vAsudevoM kI ina nidAnabhUmiyoM ko kahate haiM ki jahAM para inhoMne nidAna kiyA thA zabdArtha (eesiM navahaM vAsudevANaM) eteSAM navAnAM vAsudevAnAM - ina nau vAsudevoM kI ( nava niyANabhUmIo hotthA ) nava nidAnabhUmaya Asananau nidAnabhUmiyAM thIM (taM jahA) tadyathA - ve isa prakAra se haiM (mahurA ya kaNagavatthU sAvatthIpoyaNaM ca rAyAgehaM kAyaMdI kosaMbI, mihilapurI halthiNapuraM ca) madhurA kanakavAstuzca zrAvastI potanaM ca rAjagRham, kAkanandI kauzAmbI mithilApurI hastinApuraM ca madhurA, kanakavAstu, zrAvastI, pautana, rAjagRha, kAkandI, kauzAmbI, mithilApurI aura hastinApura / (eesi NaM NavaNhaM vAsudevANaM Nava niyANakAraNA hotthA) eteSAM khalu navAnAM vAsudevAnAM nava nidAnakAraNAnyabhUvan - ina nau vAsudevoM ke jo nau nidAna kAraNa hue haiM (taM jahA ) tadyathA - ve isa prakAra se haiM (gAvI juve saMgAme taha itthIparAio raMge, bhajANurAgaparaiDDhI mAuyAiya) gauryupaH saMgrAmaH strI parAjitaM raGgaH, bhAryAnurAgo goSThIpara RddhirmAteti - gAya, yUpa, saMgrAma, striyoM se parAjaya, raGga, bhAryAnurAga, goSThI, paraRddhi aura mAtA / AVON have sUtrakAra te vAsudevAnI te nidAnabhUmiyA viSe kahe che ke jyAM temane nirde na karyuM hatuM - zabdArtha - (eesi navahaM vAsudevANaM) eteSAM navAnAM vAsudevAnAMte nava vAsudevonI ( navaniyANabhUmio hotthA ) nava nidAnabhUmaya Asan - nava nidhAnalubhiyo hatI, (taM jahA ) tadyathA - temanAM nAma yA pramANe che - ( mahurA ya kaNagavatthU sAvatthIpoyaNaM ca rAyagihaM, kAryadIkosaMbI, mihilapurI hatthiNapuraM ca ) mathurAkanavavAstuzca zrAvastIpotanaM ca rAjagRham kAkandI kauzAmbImithilApurI hastinApuraM ca- mathurA, unazvAstu, zrAvastI, potana, rAmagRha, anhI, zAmjI, mithilApurI bhane hastinApura: (eesi NaM NavahaM vAsudevANaM Nava niyANakAraNA hotyA) eteSAM khalu navAnAM vAsudevAnAM nava nidAnakAraNAnyabhUvan - te nava vAsudevAnAM ne nava nihAna araNe / utA (taM jahA ) tadyathA-te yApramANe che - ( gAvIjuve saMgAme taha itthIparAio raMge, bhajjArAgaparaiDDImA uyAigha) gauryupaH saMgrAmaH strIparAjitaM raGgaH, bhAryAnurAgo goSThIparaRdvirnAteti - gAya, yUtha (jIsI), saMgrAma, strIo dvArA parAntya, zrI samavAyAMga sUtra Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1116 samavAyAGgasUtre (eesi NavahaM vAsudevANaM navapaDisatthU hotthA) eteSAM navAnAM vAsudevAnAM nava pratizatrava Asan - in nava vAsudevoM ke jo pratizatrupratinArAyaNa hue haiM, (taM jahA) tadyathA unake nAma isa prakAra se haiM (assagIve tArae merae mehaDhavenisuMbhe ya, balipaharAe taha rAvaNe jarAsaMdhe) azvagrIvastArako mairat madhukaiTabha nizumbhazva, balimabharAjastathArAvaNazca navamo jarAsaMdhaHazvagrIva 1, tArakara, mairaka3, madhukaiTabha4 nizuMbha5, bali6, prabharAja7, rAvaNa aura jarAsaMgha 1 / (ee khalu paDisantu kittipurisANa vAsudevANaM) ete khalu pratizatravaH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm - isa prakAra ye kIrtipuruSa vAsudevoM ke pratizatru hue haiM (savve vi cakkajohI savve vi hayA sacahiM) sarve'pi cakrayodhinaH sarve hatAH svacakreNa ye saba prativAsudeva vAsudevoM ke sAtha cakra se yuddha karate haiM aura apane usI cakra se anta meM mAre jAte haiN| (eko ya sattamIe paMca ya chaTTIe paMcamIe ekko, ekko ya catthI kaho puNa taca puDhavIe) ekazca saptamyAM pazca ca chaSThayAM pazcamyAmekaH, ekazca caturthyAM kRSNaH punastRtIyapRthivyAm - vAsudevoM meM se ekaprathama vAsudeva saptamanaraka meM gaye haiM, pAMva vAsudeva arthAt-dvitIya, tRtIya, caturtha, paMcama aura SaSTha vAsudeva chaThe naraka meM gaye haiM, eka sAtaveM vAsu raGga, lArvAnurAga, goSThI, paraRddhi bhane bhAtA (eesi NavaNhaM vAsudevANaM nava paDisatthU hotyA) eteSAM navAnAM vAsudevAnAM nava pratizatrava Asan-te nava vAsudevAnA je pratispardhI pratinArAyaNeA thayA temanAM nAma A pramANe che(assii ve tArae merae mehukeDhave nisuMbhe ya, balipaharAe taha rAvaNe jarAsaMghe ) azvagrIvastArako mairako madhukaiTabho nizumbhazca, bali prabharAjastathA rAvaNazca navamI jarAsaMgha : - ( 1 ) avagrIva, (2) tA24, (3) bhai24, (4) madhuDeMTala, (4) nizuMla, (6) jasi, (7) pralarAna, (8) zapazu, (8) narAsaMdha (ee khalu paDisanta kittipurisANa vAsudevANaM) ete khalu pratizatravaH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm abhAge DIrtipuruSa vAsudevAnA prtishtru| thayA che. ( sambe vi cakkajohI savve vi hayAsacakehiM ) sarve'pi cakrayodhinaH sarve hatAH svacakreNa - me madhA prativAsudeveo vAsudevonI sAthai ya vaDe saDatAM hRtAM bhane potAnA tena yaJjthI bhAmare bhAryA batA. (ekkoya sattamIe paMca ya chaTTIe paMcamIe ekko, ekkoya cautthIe kaNho puNataca puDhavIe) ekazca saptamyAM pazca ca SaSThayAM, paJcamyAmekaH, ekaca caturthyAM kRSNaH punastRtIya pRthivyAm-vAsu devemAMnA eka-prathama vAsudeva sAtamI narakamAM gayA che, khIjA, trIjA, cAthA pAMcamA ane chaThThA; e pAMca vAsudevA chaThThI narakamAM gayA che, sAtamAM vAsudeva zrI samavAyAMga sUtra Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. nava nidAnabhUminAmanirUpaNam 1117 TIkA-'eesiM' ityAdi-eteSAM navAnAM vAsudevAnAM pUrvabhave nava nidAnabhUmaya Asana , 'taM jahA'-tadyathA-mathurA kanakavAstuzca zrAvastIpotanaM ca rAjadeva paMcama naraka meM gaye haiM, eka-AThaveM vAsudeva caturthanaraka meM gaye haiM, aura navameM vAsudeva kRSNavAsudeva tRtIya naraka meM gaye haiN| (aNiyANakaDA rAmA savve vi kesavA niyANakaDA, uDDhaMgAmI rAmA kesavA savve aho. gAmI) anidAnakRtA rAmAH sarve'pi ca kezavAH nidAnakRtAH, urddhagAmino rAmAH kezavAH sarve'dhogAmina:--jitane bhI baladeva hote haiM ve saba vinA nidAna ke hote haiM arthAt ye nidAnabaMdha nahIM karate haiN| tathA jitane bhI vAsudeva hote haiM ye saba nidAna karake hote haiM, baladeva urdhvagAmI aura kezava-vAsudeva narakagAmI hote haiM / (aTuMtakaDArAmA ego puga baMbhaloyakappammi, ekA se gambhavasahIsinjhisai AgamisseNaM)aSTAvantakRtA rAmAH ekaH punarbrahmalokakalpe, ekA tasya garbhavasatiH setsyati AgamiSyati khalu (kAle)-ATha baladeva to mokSagAmI hue haiM, eka brahmalokakalpa meM gaye haiN| ataH ye brahmalokagata baladeva bhI manuSyaparyAya pAkara AgAmIkAla meM mokSa jAveMge ||suu. 210 // TIkArtha-'eesiM NavaNhaM vAsudevANaM' ityAdi-ina nau vAsudevoM kI nau nidAnabhUmiyAM thiiN| ve isa prakAra se haiM-mayurA, kanakavAstu, zrAvastI, pAMcamI narakamAM gayA che, AThamAM vAsudeva cothI narakamA gayA che, ane navamAM 409 // vAsude'vatrI na24mAM gayA cha. (aNiyANakaDA rAmAsavve vi ya kesavA niyANakaDA, uDDhaMgAmIrAmAkesavA savve ahogAmI) anidAnakRtA rAmAH sarve'pi ca kezavAH nidAnakRtAH, urdhvagAmino rAmAH kezavAH sarve'dhogAminaH-28mA maha thAya cha teso nihAla pinAnA heya cha-meTale niyANuM bAMdhatA nathI. paNa jeTalA vAsudeva thAya che te badhA niyANuM bAMdhIne thAya che. baLadeva urdhvagAmI hoya che paNa kezava-vAsudeva adhagAmI-narakagAmI DAya che. (aTuMtakaDArAmA egopuNa baMbhaloyakappammi, ekA se gabbhavasahI. sijjhisai AgamisseNaM) aSTAvantakRtArAmAH ekaH punarbrahmalokakalpe, ekA tasya garbhavasatiH setsyatiH AgamiSyati khala (kAle)-mANa deve te mokSe gayA che, eka baLadeva brahmaloka ka9pamAM gayA che, tethI te brahmalokamAM gayela baLadeva paNa manuSya paryAya yAmIne AgAmIkALe mokSe jaze sU. 21 TI -eesiM NavaNhaM vAsudevANaM' ityAdi-te nava vAsudevAnI n4nidAnabhUmi hatI. temanAM nAma A pramANe che-mathurA, kanakavAstu, zrAvastI, pitana, zrI samavAyAMga sUtra Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre gRham / kAkandI kauzAmbI mithilApurI hastinApurI ca / / 60 // eteSAM khalu navAnAM vAsudevAnAM navanidAnakAraNAnyabhUvana, tadyathA-gauyUpa: saMgrAmaH strIpa. rAjitaM rnggH| bhAryAnurAgo goSThI paraRddhirmAteti // 61 // eteSAM navAnAM vAsudevAnAM navapratizatrava Asan tadyathA--azvagrIvastArako mairako madhukaiTabho nizumbhazca / baliH prabharAjastathA rAvaNazca navamo jraasNdhH||62|| ete khalu pratizatravaHkIrtipuruSANAM vAsudevAnAm / sarve'pi cakrayodhinaH sarve hatAH svacakeNa // 63 // ekazca saptamyAM pazca ca SaSThayAM pazcamyAmekaH / ekazca caturthI kRSNaH punamtRtIyapRthivyAm / 64 / / anidAnakRtA rAmAH sarve'pi ca kezavA potana, rAjagRha, kAkandI, kauzAmbI, mithilApurI aura hastinApura / 'ina nau vAsudevoM ke jo nau nidAnakAraNa hue haiM, ve isa prakAra se haiM'gAya, yUpa. saMgrAma, strIyoM se parAjaya, raGga, bhAryAnurAga, goSThI, paraRddhi aura maataa| ina nava vAsudevoM ke jo pratizatru-pratinArAyaNa nau 'hue haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-azvagrIva, tAraka, mairaka, madhukaiTabha, nizumbha. bali, prabharAja, rAvaNa aura jarAsaMdha / isa prakAra ye kIrtipuruSa vAsudevoM ke pratizatru hue haiN| ye saba prati vAsudevoM ke sAtha cakra se yuddha karate haiM aura apane usI cakra se anta meM mAre jAte haiN| vAsudevoM meM se eka-prathamavAsudeva saptama naraka meM gaye haiM, pAMca vAsudeva arthAt--dvitIya, tRtIya, caturtha, paMcama, aura SaSTha vAsudeva chaThe naraka meM gaye haiM, eka-sAtaveM vAsudeva paMcama naraka meM gaye haiM, eka-AThaveM vAsudeva caturtha narakameM gaye haiM aura navameM vAsudeva kRSNavAsudeva tRtIya pRthivImeM gaye haiN| jitane bhI baladeva hote haiM ve saba vinA nidAna ke hote haiM arthAt-ye nidAnabaMdha nahIM karate haiN| tathA jitane bhI vAsudeva rAjagRha, kAkI, kauzAmbI, mithilApurI ane hastinApura. te nava vAsudevanA nidAna kAraNo nIce pramANe hatAM-gAya, dhUpa, saMgrAma, strIo dvArA parAjya, raMga, bhAryAnurAga, geSThI, paraddhi ane mAtA. te nava vAsudevanA je nava pratizatruprativA sudeva thaI gayA temanAM nAma nIce pramANe che--azvagrIva, tAraka, maraka, madhukaiTabha, nizulma, bali, prabharAja, rAvaNa ane jarAsaMdha te kIrtipuruSa vAsudenA prativA sudeve upara pramANe hatA. te badhA prativAsudeva vAsudevanI sAthe cakathI yuddha karatAM hatAM ane pitAnAM ja te cakathI Akhare mAryA jatAM. vAsudemAMthI eka-prathama vAsudeva sAtamI narakamAM gayA che, pAMca vAsude-eTale ke bIjAthI chaThThA sudhInA vAsude chaThThI narakamAM gayA che, sAtamAM vAsudeva pAMcamI narake gayA che, AThamAM vAsudeva cothI narake ane navamAM vAsudeva kRSNa vAsudeva trIjI narake gayA che. jeTalA baLadeva thAya che te vinA nidAnanA hoya che-eTale zrI samavAyAMga sUtra Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1119 bhAvabodhinI TIkA. caturviMzatitirthakaranAmanirUpaNam nidAnakRtAH / UrdhvagAmino rAmAH kezavAH sarve'dhogAminaH // 65 / / aSTAvantakRtAH rAmAH ekaH punrbrhmlokklpe| ekA tasya garbhavasatiH setsyati AgamiSyati khalu (kAle) // 66 // sU. 210 // __ mUlam--jaMbuddIve NaM dIve eravae vAse imIse osappiNIe cauvIsaM titthayarA hotthA, taM jahA-caMdANaNaM sucaMdaM aggIseNaM ca naMdiseNaM ca / isidiNNaM vayahAriM vaMdimo somacaMdaM c||67||vNdaami juttiseNaM ajiyaseNa taheva sivsennN| buddhaM ca devasamma sayayaM nikkhittasatthaM c||68|| asaMjalaM jiNavasahaM vaMde ya aNaMtayaM amiyaNANiM / uvasaMtaM ca dhuyarayaM vade khalu guttiseNaM c||69||atipaasN ca supAsaM devesaravaMdiyaM ca marudevaM / nivvANagayaM ca dharaM khINaduhaM sAmakoDaM ca // 70 // jiyarAgamaggiseNa vaMde khINamaggi uttaMca / vokasiyapijjadosaM vAriseNaM gayaM siddhiM // 71 // sU0 211 // hote haiM ye saba nidAna karake hote haiM / baladeva urvagAmI aura kezavavAsudeva-pRthivIgAmI hote haiN| ATha baladeva to mokSagAmI hue haiM, eka brahmalokakalpa meM gaye haiN| ataH ye brahmalokagata baladeva bhI manuSyaparyAya pAkara AgAmIkAla meM mokSa jAveMge ||sU. 210 // zabdArtha-(jabUddIve NaM dIve airacae vAse imIse osappiNIe cauvIsaM titthayarA hotthA) jambUdvIpe khalu dvIpe airavate varSe'syAmavasa. piNyAM caturvizastIrthaGkarA Asan-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM airavatakSetra meM ke niyANuM baghatA nathI. paNa jeTalA vAsudeva thAya che te badhA niyANuM bAMdhIne thAya che. baLadeva urdhvagAmI hoya che, vAsudeva narakagAmI hoya che. ATha baLadeva te mokSa gayA che, ane eka baLadeva brahmaleka ka95mAM gayA che. te brahmAkapamAM gayela baLadeva paNa manuSyabhava pAmIne mokSe jaze. sU 21nA ___evel-(jaMbUddIve NaM dIve airavae vAse imIse osappiNIe cauvIsaM titthayarA hotthA) jambUdvIpe khala dvIpe airavate varSe'syAmavasarpiNyAM catu. vizatistIrthaGkarA Asan-042yI5 nAmanA vIpamA mAyA bhairavatakSetramA zrI samavAyAMga sUtra Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1120 samavAyAGgastre isa utsarpiNIkAla meM caubIsa tIrthakara hue (taM jahA ) tadyathA - - unaka nAma isa prakAra haiM (caMdANaNaM, sucaMda, aggIseNaM ca naMdiseNaM ca ) candrAnanaM sucandramagnisenaM nandisenaM ca candrAnana 1, sucandra2, agni sena3, naMdisena4 ( (sidiNaM vayahAridimA somacaMdaM ca) RSidattaM vratadhAriNaM vandAmahe somacadraM ca - RSidatta 5 vratadhArI6 aura somacaMdra7 maiM unake liye namaskAra karatA hUM / (vaMdAmi juttiseNaM ajiyaseNaM taheva sivaseNaM) vande yuktisenamajita senaM tathaiva zivasenam -- tathA yuktisena8 ajita sena 9 zivasena10, (buddhaM devasammaM sayayaM nikkhittasatthaM ca ) buddhaM ca devazarmANaM satataM nikSiptazastraM ca - buddha-tattvajJadevazarmA 11, tathA nikSiptazastra nAmaka jinadeva12 ko namaskAra karanA hUM / ( asaMjalaM jiNavasahaM vaMde ya anaMtayaM amiyANANi, uvasaMtaM dhuyarayayaM vaMde khalu guttiseNaM ca ) asajvalaM jinavRSabhaM vande cAntakamamitajJAninam, upazAntaM ca dhutarajasaM vande khalu guptisenaM ca asaMjvala 13 jinavRSabha14 ko maiM namaskAra karatA huuN| ami tajJAnI anaMtanAtha ko maiM namaskAra karatA hUM 15 / jinhoMne karmaraja kA nAzakara diyA hai - aise upazAnta nAmaka jina ko maiM namaskAra karatA hU~ 16 / guptisena ko maiM namaskAra karatA hUM17 | ( atipAsaM ca supAsaM devesara A utsarpiNIaNamAM thovIsa tIrthapuro thayA che, (taM jahA ) tadyathA - temanAM nAma yA abhAge che - (caMdANaNaM. sucaMdaM, aggIseNaM, ca naMdiseNaM ca ) candrAnanaM sucandramasenaM nandisenaM ca - (1) caMdrAnana, (2) suyandra, (3) abhisena, (4) naMhIsena (isidiNNaM vyahArIbaMdimA somacaMdaM ca ) RSidattaM vratadhAriNaM vandAmahe somacandraM ca - (4) RSihatta, (1) vratadhArI (7) sobhayadra, tebhane huM nama 242 43 4. (vaMdAmi juttiseNaM ajiyaseNaM taheva sivaseNaM vande yuktisenamajitasenaM tathaiva zivasenaM - tathA (8) yuktisena, (7) bhaktisena, bhane (10) zivasenane hu~ bahana 43 4. (buddhaM devasammaM sayayaM nikkhittasatthaM ca ) buddhaM ca devazarmANaM satataM nikSiptazastraM ca - ( 11 ) zuddha tatvajJadevazarmA, mane (12) nikSiptazastra nAmanA nidevane pazu namasra 436 (asaMjalaM jiNavasahaM vaMde ya anaMtayaM abhiyaNANiM, uvasaMtaM ghuyarayayaM vaMde khalu guttiseNaM ca ) asajvalaM jinavRSabhaM vande cAntaka mamitajJAninam upazAntaM ca dhutarajasaM vande khalu guptisenaM ca - ( 13 ) asaMbhavasana bhane (14) nivRSala, ne namaskAra 13 chuM. (15) amitajJAnI anaMtanAthane huM namana karUM chuM. (16) jemaNe kamarajana nAza karyo che evA upazAnta nAmanA jinezvarane huM namana karU chuM. (17) gupti zrI samavAyAMga sUtra Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. atItAzcaturviMzatitirthakara nAmanirUpaNam 1121 TIkA- 'jaMbuddIbeNaM' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe airavate varSe'syAmavasa caturviMzatistIrthaGkarA Asana, tadyathA candrAnanaM sucandramagnisenaM nandisenaM ca / RSidattaM vratadhAriNaM vandAmahe sAmavandraM ca 67 / / vande yuktisenamajita senaM tathaiva zivasenamra | buddhaM ca devazarmANaM satataM nikSiptazastraM ca // 69 // vadiyaM ca marudevaM, nivvANamayaM ca gharaM khINaduhaM sAmakoTThe ca ) ati pArzva sudevezvaravanditaM ca marudevam, nirvANagata kSINaduHkhaM zyAmako pThaM dharaM jinaM vande - atipArzva 18, supArzva 19 aura devezvaravaMdita marudeva 20 jina kA maiM namaskAra karatA hUM / nirvANagata, duHkha kA kSayakarane vAle aura zyAmakoSThavAle ghara nAmaka jina ko maiM namaskAra karatA hUM 21 / ( jiyarAyamaggiseNaM vaMde khINarAyamaggi utta ca, vokkasiyapijjadosa vAriseNaM gayaM siddhi) jitarAgamagnisenanAmAnaM jinaM vande, kSINarAgamagniputranAmAnaM jinaM ca vande vyutkRSTapremadveSaM vArisenaM gataM siddhim - jitarAgavAle agnisena ko22, kSINarAgavAle agniputra ko 23 evaM rAgadveSarahita hokara siddhigati ko prApta hue vArisena 24jinako maiM namaskAra karatA hUM / / sU. 211 // TIkArtha - jaMbUddI ve NaM dIve' ityAdi - jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM airavatakSetra meM isa utsarpiNIkAla meM caubIsa tIrthakara hue, unake nAma isa prakAra hai - caMdrAnana 1, sucaMdra2, agnisena3, naMdisena4, RSidatta5, vratadhArI 6 aura somacaMdra7 maiM inako namaskAra karatA hUM / tathA yuktisena8 aji - semane huM namana 43 chu (atipAsa ca supAsaM devesara vaMdiyaM ca marudeva, nivvANagayaM ca dharaM khINaduhaM sAmakoca) atipArzve ca supArzve devezvara vanditaM ca merudevaM, nirvANagataM kSINaduHkhaM zyAmakoSThaM gharaM jinaM vande - (18) vyatipArzva, (18) supAva, (20) hevezvara vahita bharuheva me ninadevAne hu vaMdana karUM chuM (21) nirvANa pAmelA, duHkhaneA kSaya karanArA ane zyAma kADhavALA ghara nAmanA nihebane hu~ nabhuM chu (jiyarAyamaggiseNaM vaMde khINarAyamaggiuttaM ca, vAkkasiya pijjadosavAri seNaM gayaM siddhiM ) jitarAgamagni senanAmAnaM jinaM vande, kSINarAgamagniputranAmAnaM jinaM ca vande, vyutkRSTamadveSaM vArisenaM gataM siddhim - (22) rAmane bhitanAra abhisenane (23) zrIrAgavANA abhiputrane ane (24) rAgadveSa rahita thaine siddhigati prApta karanAra vArisena jinadevane namaskAra 43 chu // sU. 211 / A TIartha - 'jaMbUddIce NaM dIve' ityAdi-zUdvIpanA bhairavanakSetramAM thA utsarpiNIkALamAM je ce vIsa tIrthaMkara thai gayA temanAM nAma A pramANe che(1) caMdrAnana, (2) suyaMdra, (3) agnisena, (4) nahisena (4) RSihatta, (6) vratadhArI, ane (7) sobhayandra, se ninadevAne huM namassAra 43 4. (8) yuktisena, 141 zrI samavAyAMga sUtra Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1122 samavAyAGgasUtre asajvalaM jinavRSabhaM vande cAnantakamamitajJAninam / upazAntaM ca dhutarajasaM vande khalu guptisenaM c||67|| atipArthaM ca supA devezvaravanditaM ca marudevam / nirvANagataM kSINaduHkhazyAmakoSThaM dharaM dharanAmakaM jinaM vnde||70|| jitarAgamagnisenanAmAnaM jinaM vande kSINarAgamagniputranAmAnaM jinaM ca vande / vyutkRSTapremadveSarAgadveSarahitaM siddhiM gataM vArisenanAmAnaM ca jinaM vande // 71 / / sU. 211 // mUlam--jaMbuddIva NaM dIve AgamissAe ussappiNIe bhArahe vAse satta kulagarA bhavissaMti, taM jahA-miyavAhaNe subhUme ya suppabhe ya sayaMpabhe / datte suhame subaMdhU ya AgamissA Na hokkhaMti // 72 // jaMbuddIveNaM dIve AgamissAe ussApiNIe eravae vAse dasa kulagarA tasena9. zivasena10, buddha-tattvajJadevazarmA 11 tathA nikSiptazastra nAmaka jinadeva12 ko namaskAra karanA huuN| asaMjvala13, jinavRSabha14 ko maiM namaskAra karatA huuN| amitajJAnI anaMtanAtha ko maiM namaskAra karatA huuN15| jinhoMne karmaraja kA nAzakara diyA hai-ese upazAMta nAmaka jina ko maiM namaskAra karatA huuN16| guptisena ko maiM namaskAra karatA hUM 17 // atipArzva18 supArzva19 aura devezvara vaMdita marudeva20 jinako mai namaskAra karatA huuN| nirvANagata, duHkha kA kSaya karanevAle aura zyAmakoSTha vAle dhara nAmaka jinako maiM namaskAra karatA hUM 21 / jitarAgavAle agnisena ko22, kSINarAgavAle aniputra ko23 evaM rAgadveSa rahita hokara siddhigati ko prApta hue vArisena24 jinako maiM namaskAra karatA hUM ||suu. 211 // (e) atisena, (10) zivasena, (11) muddha-tatpazavazI, tathA (12) nikSita zastra nAmanA vine namana 43 chu. (13) a sana, ane (14) 41vRSabhane huM vaMdana karUM chuM. (15) amitajJAnI anaMtanAthane huM namaskAra karuM chuM. (16) karma rajane nAza karanAra upazAMta nAmanA jinadevane huM vaMdana karUM chuM: (17) zuktisenana nabhuchu. (18) matiyA4, (18) supA, mane .) devezvara vaMdita marudeva jinendrane huM vaMdana karuM chuM. (ra1) nirvANa pAmela, du:khane kSaya karanAra, zyAma kADhavALA dhara nAmanA jinadevane huM namaskAra karuM chuM (22) rAga para vijaya meLavanAra agnisenane, (23) rAgane kSaya karanAra agniputrane tathA (24) rAgadveSa rahita thaIne siddhigati prApta karanAra vArisena nAmanA jinadevane huM namana karuM chuM. sU 211 zrI samavAyAMga sUtra Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvisaptakulakaranAmanirUpaNam 1123 bhavissaMti, taM jahA-vimalavAhaNe sImaMkare sImaMdhare khemaMkare khemaMdhare daDhadhaNU, dasadhaNU, sayadhaNU, paDisuI sumaitti // 73 // sU0 212 // zabdArtha-(jaMbUddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe-isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM (AgamissAe ussappiNIe bhArahe vAse) AgamiSyantyAmutsapiNyAM bhArate varSe-AnevAle utsarpiNIkAla meM bhAratavarSa meM (sata kulagarA bhavissaMti) sapta kulakarA bhaviSyanti-sAta kulakara hoNge| (taM jahA) tadyathAunake nAma isa prakAra se haiM (miyavAhaNe subhUmeya suppabhe ya sayaMpabhe. datte suhume subaMdhU ya AgamissA Na hokkhaMti) mitavAhanaH subhUmA ca suprabhazca svayaMprabhaH, dattaH sUkSmaH subandhuzca AgamiSyati khalu bhaviSyantimitavAhana 1, subhUma2, suprabha3, svayaMprabha4, datta5, sUkSma6 aura subaMdhu ye AgAmIkAla meM hoveNge| (jaMbUhIve NaM dIve AgamissAe ussappiNIe airavae vAse dasa kulagarA bhavissaMti) jambUdvIpe khalu dvIpe AgamiSya. tyAmutsarpiNyAmairavate varSe daza kulakarA bhaviSyanti-jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM airavatakSetra meM dasa kulakara hoveNge| (taM jahA) tadyathA-unake nAma ye haiM-(vimalavAhaNe sImaMkare sImaMdhare khemaMkare khemaMdhare daDhadhaNU dasadhaNU sayadhaNU paDisUI sumaitti) vimalavAhanaH sImaGkaraH ___zahAtha-(jaMbUddIve NaM dIve) jaMbUdvIpe khalu dvIpe-bhUrI nAmanA 2mA dvIpamai (AgamissAe ussappiNIe bhArahe vAse) AgamiSyantyAmutsarpiNyAM bhAra te varSe--24091bhI utsapieltNe bhAratavarSamA (sattakulagarA bhavissaMti) saptakulakarA bhaviSyanti-sAta 42 tharI. (taM jahA) tadyathA-tamanA nAma mA prabhArI za-(mayavAhaNe subhUmeya suppabhe ya sayaMpabhe datte suhume subaMdhU ya AgamissA Na hokkhaMti) mitavAhanaH subhUmA ca, suprabhazca svayaMprabhaH, dattaH sUkSmaH subandhuzca AgamiSyati khalu bhaviSyanti-(1) bhitavADana, (2) sulUma, (3) subhama, (4) svayama, (5) itta, (6) sUkSma ane (7) sumadhu, te 842 / 240 tharI (jaMbUddIve NaM dIve AgamissAe ussappiNIe airavaye vAse dasa kulagarA bhavissaMti) jambUdvIpe khalu dvIpe AgamiSyantyAmutsa piNyAmairavate varSe daza kulakarA bhaviSyanti-bhUdvI5 nAmanA dvIpamA bhAbhI sapimA bhairavatakSetre isa sa42 thaze. (taM jahA) tadyathA-- tamanA nAma thA pramANe che-vimalavAhaNe sImaMkare sImaMdhare khemaMkare khemaMghare daDhaMdhaN dasadhaNU sayadhaNa paDisUI sumaitti)vimalavAhanaH sImaGkaraH sImandharaH zrI samavAyAMga sUtra Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1124 samavAyAGgasUtre TIkA-jaMbuddIve NaM' ityAdi jambudvIpe khalu dvIpe AgamiSyantyAmutsa piNyAM bhArate varSe sapta kulakarA bhaviSyanti, tadyathA--mitavAhanaH subhUmA ca supabhazca svyprbhH| dattaH sUkSmaH subandhuzca 'AgamissA' AgamiSyati khalu kAle 'hokkhaMti' bhaviSyanti / / 72 // jambUdvIpe khalu dvIpe AgamiSyantyAmu. sarpiNyAmeravate varSe daza kulakarA bhaviSyanti, tadyathA-vimalavAhanaH sImaGkaraH kSemaGkaraH kSemandharaH dRDhadhanurdazadhanuH zatadhanuH pratizrutiH sumtiriti||73||suu 212 mUlam-jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse AgamissAe ossa. piNIe cauvIsaM titthagarA bhavissaMti, taM jahA-mahApaiume sUradeve, supAse ya sayaMbhe / savvANubhUI arahA devassuMe ya hokkhi||73|| udae~ peDhAlaputte ya pohile sattakitti" y| maNisuvvaya ya ameme, sImandharaH kSemaGkaraH kSemandharaH dRDhadhanurdazaghanuH zatadhanuH pratizrutiH sumati riti-vimalavAhana 1, sImaMkara2, sImaMdharaH3, kSemaMkara4 kSemaMdhara5 dRDhadhanu6 dazadhanu7 zatadhanu8 pratizruti9 aura sumati10 ||suu. 212 // TIkArtha-'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi-isa jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM Ane vAle utsarpiNIkAla meM bhAratavarSa meM sAta kulakara hoNge| unake nAma isa prakAra se hai-mitavAhana 1, subhUmara, suprabha3, svayaMprabha4, data5, sUkSma 6 aura subaMdhu / ye AgAmIkAla meM hoNbege| jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM airaktakSetra meM dasa kulakara hoveNge| unake nAma ye haiMvimalavAhana 1, sImaMkara2, sImaMdhara3, kSemakara 4, kSemaMdhara5, dRDhadhanu 6, dazadhanu7, zatadhanu8, pratizruti9 aura sumati10 ||suu. 212 // kSemaGgakaraH kSemandharaH daDhadhanurdazadhanuH zatudhanuH pratizrutiH sumatiriti(1) vibhAuna, (2) sIma 42, (3) sIma ghara, (4) ma 42, (5) samapara, (6) dhanu, (7) zadhanu, (8) zatadhanu, (6) pratizruti mane (10) sumati / sU. 212 / / Est--'jaMbUddI ve Na dIve' ityAdi-mA bhUdvIpamA bhAbhI GH. piNIka LamAM bhAratavarSa mAM sAta kulakare thaze. temanAM nAma A pramANe haze- (1) bhitavAhana, (2) sulUma, (3) suprala, (4) svayaM prasa, (5) itta, (6) sUkSma, ane (7) subaMdhu jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM AgAmI utsarpiNI kALamAM aivata kSetramA 65 842 thaze. tamanai nAma pramANe -(1) vimAna, (2) sImadhara, (3) sIma 2, (4) 42, (5) bhaMghara, (6) dhanu, (7) zadhanu, (8) zatadhanu, (8) pratizruti mane (10) subhati, ||bhuu. 212 // zrI samavAyAMga sUtra Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvicaturviMzatitirthaMkara nAmanirUpaNam 1125 savvabhAvaviU jiNe // 74 // || arahA nikkaiMsAe ya nippulAe ya nimme citautte samahI ya Agamisse NaM hokkhai // 75 // saMvare " aNiya vijae vima~leti ca / devovavAe arahA anaMtavirjee iya // 76 // ee vRttA cauvvIsaM bharahe vAsammi kevalI / Agamisse hokkhati dhammatitthassa desagA ||77||suu0 213 // zabdArtha - jaMbUdI veNaM dIve bhArahe vAse AgamissAe ussappiNIe cauvIsaM titthagarA bhavissaMti) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe zrAgamiSyantyAmutsarpiNyAM caturviMzatistIrthaMkarA bhaviSyanti - jambadvIpa nAmake dvIpa meM bhAratavarSa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM cauvIsa tIrthaMkara hoMge | ( taM jahA ) tadyathA- unake nAma isa prakAra se haiM - ( mahApaume, sUradeve, supAse ya sapane, savvANubhUI arahA devassue ya hokkhai) mahApadmaH -sUradela : supA rzvazva svayaMprabhaH sarvAnubhUtirahan devazrutazca bhaviSyati mahApadma 1. suradeva 2, supArzva 3, svayaMprabha 4 sarvAnubhUti 5, devazruta 6, (udaye peDhAlaputte ya poTTIle sattakitti ya. muNisunvaya ya amame savvabhAvavika jiNe) udayaH peDhAlaputrazva pohillaH saptakIrtizca munisuvratazca amamaH sarvabhAvavijinaH - udaya 7 peDhAlaputra 8 pohila 9 saptakIrti 10 munisuvrata 11 amama 12 sarva bhAvavit 13 (arahA NikkasAe ya nippulAe ya nimmame, citta utte samAhI ya Agamisse zabdArtha -- (jaMbUddIve NaM dIve bhArahe vAse AgammissAe ussappiNIe cavIsaM titthagarA bhavissaMti) jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe AgamiSya nyAmutsarpiNyAM caturviMzatistIrthakarA bhaviSyanti - bhUdvIpa nAmanA dvIpamA AvelA bharatakSetramAM AgamI utsarpiNIkALamAM 24 cAvIsa tI kare thaze. ( taM jahA ) tadyathA - temanAM nAma A pramANe haze - ( mahApaume sUradeve supAse ya sayaMbhe, savvANubhUI arahA devassue ya hokkha i) mahApadmaH sUradevaH supArzvazca svayaMprabhaH, sarvAnubhUtirarhan devazrutazca bhaviSyanti - ( 1 ) mahApadma, ( 2 ) sUraheba, (3) supArzva, (4) svayaM ala, (4) sarvAnubhUti, (6) devazruta (udaye peDhAlaputte ya pohile sattakitti ya, muNisuvvaya ya amame savvabhAva viU jiNe) udaya: peDhAlaputrazca pohilaH saptakIrtizca munisuvrataca amamaH sarvabhAvavid jina:(7) haya, (8) peDhAlayutra, (Ga) pohisa, (10) saptakIrti, (11) munisuvrata, (12) abhabha, (13) sarva lAvavita (arahA NikkasAe ya nippulAe ya nimmame, citautte samAhI ya Agamisse NaM hokkhai) arhan niSkapApazca niSpulA zrI samavAyAMga sUtra Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TokA-'jaMbuddIve NaM dI ve' ityAdi-jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate varSe 'AgamissAe' AgamiSyantyAmutsapiNyAM caturviMzatistIrthakarA bhaviSyanti, tadyathA-mahApadmaH1 sUradevaH2 supAcazva3 svayaMprabhaH4 / sarvAnubhUtirahan5, deva. zrutazca6 bhaviSyati // 73 // udayaH7 peDhAlaputrazca8 poTilaH9 saptakIrtizca10 / munisuvratazca11 amamaH12 'savvabhAvaviU' sarvabhAvavid13 jinH||74|| arhan NaM hokkhai) arhan niSkaSAyazca niSpulAkazca nirmamaH / citraguptaH samAdhizca AgamiSyati kAle bhaviSyati-ahaMta niSkaSAya 14, niSpulAka 15, nirmama 16 citragupta 17, samAdhi 18, saMvare aNiyahI ya vijae vimale. tica devovavAe arahA aNaMtavijae iya) saMvaro'nirvRttizca vimalovijaya iti ca, devovapAto'hannananta vijaya iti-saMvara 19, anivRtti 20 vijaya 21 vimala 22 devopapAta aura aheta ananta vijaya 24. (ee vuttA ca 3. vvIsaM bharahe vAsammi kevalI, Agamisse NaM hokkhaMti dhammatitthassa desagA) ete uktAzcaturvizati bharate varSe kevalina: AgamiSyati-kAle bhaviSpatti dharmatIrthasya dezakAH-ye pUrvokta cauvIsa tIrthakara bhAratavarSa meM AgAmIkAla meM dharmatIrtha ke upadezaka kevalI hoMge ||suu0 213 // TIkArtha-'jaMbuddIveNaM dIve' ityAdi-jambUdvIpa nAmake dvIpa meM bhAratabarSa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM caubIsa tIrthakara hoNge| unake nAma isa prakAra se haiM-mahApadma 1, sUradeva 2 supAcaM 3 svayaMprabha 4 sarvAnubhUti 5 devazruta 6 udaya 7 peDhAlaputra 8 poTila 9 saptakIrti 10, munisuvrata kazca nirmamaH citraguptaH samAdhizca AgamiSyatikAle bhaviSyati-(14) matani65 ya, (15) ni.ya4, (16) nibhama. (17) trigupta, (18) sabha vi. (saMvare aNiyahI ya vijae vimaleti ca devovavAe arahA aNaMtavijae iya) saMvaro'nivRtizca vimalo vijaya iti ca devovapAto'rhanananta vijaya iti(18) 12, (20) nivRtti, (21) viya, (22)vimata, (23) devo5pAta, (24) ma ta mana-alqv4. (ee vuttA cauvIsaM bharahe vAse kevalI, Agamisse gaM hokkhaMti dhammatitthassa desagA) ete uktAzcaturviMzatirbhArate varSe ke valinaH, AgamiSyatikAle bhaviSyanti dharmatIrthasya dezakA:-pUti 24 yAvIsa tIrthakare AgAmIkaLe bhAratavarSamAM dharmatIrthanA upadezaka kevalI thaze. sU 213 sAtha-'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi-bI5 nAmanA alpamA sAdA bhAratavarSamAM AgAmI utsarpiNIkALamAM covIsa tIrthaMkara thaze. temanAM nAma A pramANe cha-(1) mahApA, (2) sUraheva, (3) supAya, (4) svayala, (5) sI. nubhUti, (6) hevazruta, (7) 364, (8) peDha saputra, (8) pAsa, (10) satIti, zrI samavAyAMga sUtra Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvi24tirthakarANAM24pUrvabhavIyanAmanirUpaNam 1127 niSkaSAyazca14 niSpulAkazca15 nirmamaH16 / citraguptaH 17 samAdhizca 18 'AgamisseNe' AgamiSyati kAle bhaviSyati / / 75 // saMvaro'nivRttizca 20 vimalo21 vijaya22 iti ca / devopapAto'hana23 nantavijaya24 iti||76|| ete uktAzcaturviMzatirbhArate varSe kevalinaH / AgamiSyati kAle bhaviSyanti dharmatIrthasya dezakAH // 77|| sU. 213 // ___ mUlam-eesi NaM cauvvIsAe titthakarANaM puvvabhaviyA cau. vvIsa nAmadejjA bhavissaMti, taM jahA-seNie supAsa udae pohilla aNagAra taha daDhAU~ ya / kattirya saMkhe ya tahA naMdaM sunaMde ya sattae~ y||78|| voddhavvA deveI ya kaNheM ya taha saccaI ya baladeverohiNi" sulaiMsA ceva tatto khalu revaiI cev||79|| tato havai sayaulIboddhavve, khalu tahA bhayolI ya / dIvAryaNe ya kaNhe, tatto khalu nAraie~ cev||80|| aMbaDe dArumaDe ya sAIbuddhe ya hoi boddhavve / bhAvI titthagarANaM NAmAI puvvbhviyaaiN||81|| eesi NaM cauThavIsAe titthagarANaM cauvvIsaM piyaro bhavissaMti, cauvvIsaM mAyaro bhavissaMti, cauvvIsaM paDhamasIsA bhavissaMti, cauvvIsaM paDhamasissiNIo bhavissaMti, cauvvIsaM paDhamabhikkhAdAyagA bhavissaMti, cauvvIsaM ceiyarukkhA bhavissaMti // sU0 214 // 11, amama 12 sarvabhAvavit 13 arhata nikaSAya 14, niSpulAka 15 nirmama 16 citragupta 17 mamAdhi 18 saMbara 19 anivRtti 20 vijaya 21, vimala 22, devopapAta 23. aura ahaMta anaMta vijaya 24 / ye parvokta caubIsa tIrthaMkara bhAratavarSa meM AgAmIkAla meM dharmatIrtha ke upa dezaka kevalI hoMge / mU0 213 / / [11] bhunisubatta, (12) mamama, (13) salApavita, (14) 48"ta niya, (15) nioyu4, (16) nibhabha, (17) trigupta, (18) samAthi, (18) saM 12, (20) maniti, (21) viya, (22) vibhasa, (23) hevA5pAta mane (24) AE 1 anaMtavijaya. te pUrvokata 24 covIsa tIrthakara bhAratavarSamAM AgAmIkALamAM dhamatIrthanA upadezaka kevalI thaze. sU. ra13 zrI samavAyAMga sUtra Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1128 samavAyAGgasUtre zabdArtha--(eesi NaM cauvvIsAe titthagarANa) eteSAM khalu caturvizate stIrthakarANAM ina cauvIsa tIrthakaroM ke (punvabhaviyA caubIsaM nAmadhejA bhAvassaMti) pUrvabhavikAni caturvizatiM nAmadheyAni bhaviSyanti-pUrvabhava sabadhI jo cauvIsa nAma the ve ye haiM (seNie supAsa udae poTila aNagAra tahaDhAU ya, kani ya saMkhe ya tahA naMda sunaMde ya sattae ya) zreNikaHsupAva: udayaH pohilo'nagArastathA dRDhAyazca, kArtikaH zaMkhazca tathAnandaHsunandazca zatakazva-zreNika 1, supAvaM 2, udaya 3, anagAra poTila 4 dRDhAyu 5 kArtika 6 zaMkha 7 naMda 8 sunaMda 9 zataka 10 (boddhavvA devaI ya kaNhaya taha saccaI ya baladeve rohiNi sulasA ceva tatto khalu revaIceva-boddhavyA devakI ca kRSNazca tathA sAtyakizva baladeva rohiNI sulasA caiva tataHkhala revatI caiva-)debakI 11 kRSNa 12 sAtyaki 13 baladeva 14 rohiNI 15 sulasA 16 revatI 17 (tatto havaI sayAlI bohavve khalu tahA bhayAlI ya dIvAyaNe ya kaNhe tatto khalu nArae ceva) tato bhavati zatA laboMddhavyAkhalu tathA bhayAlizca dvaipAyanazca kRSNastataH khalu nAradazcaiva-zatAli 18 bhayAli 19 kRSNadvaipAyana 20 nArada 21 (aMbara dArumaDe ya sAIbuddha ya hoi boddhavve bhAvI titthagarANaM NAmAiM puvvabhaviyAI-ambaDo dArumataHsvAti zA-(eesi NaM cauvvIsAe titthagarANaM) eteSAM khalu catu. viMzatestIrthakarANAM-te yAvIsa tI 43|nA (puvvabhaviyA cauvvIsaM nAmadhejA bhavissaMti) parvabhavikAni caturviMzati nAmadheyAni bhaviSyanti-pUlanAre nAma tA te mA pramANe tA. (seNie supAsa udae poTila aNagAra taha daDhAU ya, kati ya saMkhe ya tahA naMda sunaMde ya sattae ya)zreNikaH supArzvaH udayaH poTilo'nagArastathA dRDhAyuzca, kArtikaH zaMkhazca tathA nandaH sunandazca zatakazca-(1) zre , (2) su5 zva', (3) haya, (4) ma2 pATisa, (5) 4Ayu. (9) uld's, (7) ma, (8) 1, (8) suna, (10) zata, (boddhavvA devaI ya kaNha ya taha saccai ya baladeve, rohiNi sulasA ceva, tatto khalu revaIceva) boddhavyA devakI ca kRSNazca tathA sAtyakizca baladeva, rohiNI sulasAcaiva tataH khalu revatI caiva-(11) hevI, (12) , (13) sAtyapi, (14) padava, (15) DiNI, (16) sukhasA, (17) 2pati, (tatto habaI sayAlI boddhavve khalu tahA bhayAlI ya dIvAyaNe ya kaNhe tatto khalu nAraeceva) tato bhavati zatAliboMddhavyaH khalu tathA bhayAlizca, dvaipAyanazca kRSNastataH khalu nAradazcaiva(18) zatAli, (16) MyAli, (20) 45 pAyana, (21) nA28, (aMbaradArumaDe ya sAIbuddhe ya hoi boddhavve, bhAvI titthagarANaM NAmAI puvvabhaviyAI) ambaDo zrI samavAyAMga sUtra Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA bhAvitirthakarANA24pUrvabhavIyanAmanirUpaNam 1129 buddhazca bhavati yoddhavyaH bhAvi tIrthakarANAM nAmAni pUrvabhakkiAni) ambaDa 22 dArumRta 23 aura svAtibuddha 24 / ye bhAvitIrthaMkaroM ke pUrvabhava saMbaMdhI nAma haiN| (eesiNaM caudhvIsAe titthagarANaM cauvvIsaM piyaro bhavissaMti, cauvIsaM mAyaro bhavissaMti) eteSAM caturvizate tIrthakarANAM caturviMzatiH pitaro bhaviSyanti, caturviMzati mAtaro bhaviSyanti-ina caubIsa tIrthaMkaroM ke 24 pitA hoMge aura caubIsa mAtAe~ hoMgI (cauccIsaM paDhamasIsA bhavissaMti) caturviMzatiH prathamaziSyA bhaviSyanti-vRSabhasena Adi kI taraha caubIsa prathama ziSya hoMge / (cauvvIsaM pahamasissINIo bhavissaMti) caturviMzatiH prathasaziSyA bhaviSyanti-brAhmI Adi kI taraha 24 prathama ziSyAe~ hoNgii| (ca uvvIsaM paDhamabhikkhAdAyagA bhavissaMti) caturviMzatiH prathabhabhikSAdAyakA bhaviSyanti-zreyAMsa Adi kI taraha caubIsa prathama bhikSA ke dAtA hoMge / (cauvvIsaM ceiyrukkh| bhavissaMti) catu vizatizcaityavRkSA bhaviSyanti-jinake nIce tIrthakaroM ko kevalajJAna utpanna hotA hai, aise badavedikAvAle vRkSa caityakSa kahalAte hai| ye caityakSa ina tIrthaMkaroM ke 24 caubIsa hoMge ||suu0 214 / / dArumRtaH svAtibuddhazca bhavati boddhavyaH, bhAvitIrthaMkarANAM nAmAni pUrvabhavi. kAni-[22] mama, (23) mRta ane (24) 2pAtisuddha, se lAvitIya . 5nA pUlapanA nAbhI cha. (eesiM cauvvIsAe titthagarANaM cauvvIsaM piyarI bhavissaMti, cauvIsaM mAyaro bhavissaMti) eteSAM caturvizatetIrthaMkarANAM caturviMzatiH pitaro bhaviSyanti, caturviMzatirmAtaro bhaviSyanti-te yovIsa tI ronA 24 pitA tharI bhane 24 bhAtA thaze. (cauvvIsaM paDhamasIsA bhavissaMti) caturvizatiH prathamaziSyAH bhaviSyanti-palasena mAhinI ma yAvIsa ziSyo thaze. (cauvvIsaM paDhamasissINIo bhavissaMti) caturviMzatiH prathamaziSyA bhaviSyanti-prAhmI mahinI ma 24 prathama zivyA thaze. (cauvvIsaM paDhamabhikkhAdAyagA bhavissaMti) caturviMzatiH prathamabhikSAdAyakA bhaviSyanti-zreyAMsa mAhinI ma yovIsa prathama mikSAhatA thaze. (cauvvIsaM ceiyarukkhA bhavissaMti) caturvizatizcaityakSA bhaviSyanti-te tI rAnAM covIsa caityavRkSo haze. jenI nIce tIrthakarone kevaLajJAna utpanna thAya che, evAM bAdhelI vedikAvALAM vRkSane cetyakSa kahe che. sU 214 142 zrI samavAyAMga sUtra Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1130 samavAyAGgasUtra TIkA-'eesi gaM' ityAdi-eteSAM caturviMza testIrthaMkarANAM 'puvvabhaviyA' pUrvabhavikAni caturviMzatinAmadheyAni bhaviSyanti, tadyathA-zreNikaH1 supArthaH2 udayaH3 poTilo'nagArastathA4 dRddhaayushc5| kArtikaH6 zaMkhazva7 tathA nandaH8 sunandazca9 zatakazca10 // 78' boddhacyA devakI 11 ca kRSNazca12 tathA sAtyakizca13 baladeva:14 / rohiNI15 sulasA16 caiva tataH khalu revatI17 caiva // 79 / tato bhavati zatAli18 barboddhavyaH khalu tathA bhayAlizca19 / dvIpA yanazca kRSNastataH khalu nAradazcaiva // 80 // ambaDo22 dArumRtaH23 svAtibu. ddhazca24 bhavati boddhavyaH / bhAvitIrthakarANAM nAmAni pUrvabhavikAni // 81 / / ayaM bhAvaH-zreNikAdayo mahApadmAdinAmAnastIrthakarA bhaviSyanti / tatra-zreNiko prathamo mahApadmanAmA jino bhaviSyati, tathA-supArzvaH sUradevo dvitIyaH, udayaH supArzvanAmakastRtoyaH, poTilAnagAraH svayaMprabhanAmakazcaturthaH, dRDhAyuH sarvAnubhUti ___TIkArtha--'eesi NaM cauvvIsAe' ityAdi--ina caubIsa tIrthakaroM ke pUrvabhava saMbaMdhI jo caubIsa nAma the ve ye haiM-zreNika supArzva udaya anagAra pATila dRDhAyu kArtika zaMkha naMda sunaMda zataka devakI kRSNa sAtyaki baladeva rohiNI sulasA revatI zatAli bhayAli kRSNadvIpAyana nArada ambaDa dArumRta aura svaatibuddh| ye bhAvi tIrthakaroM ke pUrvabhava saMbaMdhI nAma haiN| isakA tAtparya yaha hai-zreNika Adi ye pUrvokta nAmadhArI manuSya bhaviSyatkAla meM arthAt AnevAle utsarpiNIkAla meM mahApadma Adi nAmake tIrthakara hoNge| inameM zreNika prathama mahApadma nAma ke jina hoMge / supArzva sUradeva nAmake dvitIya jina hoNge| udaya supArzva nAmake tIsare jina hoNge| poTila anagAra svayaMprabha nAmake cauthe jina hoMge / dRDhAyu sarvA. ___ -~~ 'eesiNaM cauvvIsAe' ityAdi-te yAvIsa tI 42nA pU . bhavanAM nAmo A pramANe hatAM-zreNika, supArva, udaya, aNagAra piTTila, daDhAya, ti, bha, nada, suna, zata, devI, 4091, sAtya, maya, zahie, sukhasA, revatI, zatAli, bhayAla, kRSNadvIpAyana, nArada, akhaMDa, dAmRta, ane svAtibaddha A bhAvitIrthaMkaronA pUrvabhavanA nAme che tenuM tAtparya e che ke-zreNika Adi pUrvokta nAmanA manuSya bhaviSyakALamA eTale ke AgAmI utsarpiNa kALamAM mahApadma Adi nAmanA tIrtha kara thaze. zreNika mahApadma nAmanA pahelA tIrtha kara thaze, supAcya, sUradeva nAmanA bIjA jinadeva thaze. udaya, supArzva nAmanA trIjA jinezvara thaze. piTTila aNagAra svayaM prabha nAmanA cethA tIrtha kara thaze daDhAyuM, zrI samavAyAMga sUtra Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvitIrthakarANA24pUrvabhavIyanAmanirUpaNam 1131 , nAma pazcama:, tathA - kArtiko devazrutanAmA SaSThaH, zaMkhaH udayo nAmasaptamaH, nandaH per3hAlaputrAkhyo'STamaH sunandaH pohilo nAma navamaH, zatakaH zatakIrttirnAma dazamastIrthaGkaro bhaviSyati / tathA - devakImuni suvratanAmA ekAdazo'rhan bhavivyati, kRSNazca zramamo nAma dvAdazo bhaviSyati, tathA - sAtyakiH sarvabhAvavid nAma trayodazaH, baladevo niSkaSAyo nAma caturdazaH, rohiNI niSpulAko nAma paJcadazaH, sulasA nirmamo nAma SoDazaH, revatI citragupto nAmasaptadazaH, zatAliH samAdhirnAma aSTAdazaH, bhayAliH saMvaro nAmaikonaviMzatitamaH kRSNadvIpAyanonivRttirnAma viMzatitamaH nArado vijayI nAmaikaviMzatitamaH ambaDo vimalo nAma dvAviMzatitamo, dArumRto devopapAtanAmatrayoviMzatitamastathA svAtibuddhavA nubhUti nAmake pAMcaveM jina hoNge| kArtika devazruti nAmake chaThaveM jina hoMge / zaMkha udaya nAmake sAtaveM jina hoMge / nanda peDhAlaputra nAmake AThave jina hoMge / sunanda peTThila nAmake nauve jina hoNge| zataka zatakIrti nAmake dazaveM jina hoMge / devakI munisuvrata nAmake gyArahaveM tIrthaMkara hoMgI / kRSNa amama nAmake bArahaveM tIrthaMkara hoMge / sAtyaki sarvabhAvavat nAmake terahaveM tIrthakara hoMge / baladeva niSkaSAya nAmake caudahaveM tIrthakara hoMge / rohiNI niSpulAka nAmake pandraha ve tIrthakara hoMgI / sulasA nirmama nAmake solahaveM tIrthaMkara hoMgI / revatI citragupta nAmake 17 veM tIrthakara hoMgI / zatAli samAdhi nAmake 18 veM tIrthaMkara hoMge / bhayAli saMvara nAmake 19 veM tIrthaMkara hoNge| kRSNadvaipAyana anivRtti nAma bIsaveM tIrthaMkara hoNge| nArada vijaya nAmake ikkIsaveM tIrthaMkara hoMge | ambaDa vimala nAmake bAvIsaveM tIrthaMkara hoMge / dArumRta devopapAta nAma tevIsaveM tIrthaMkara hoNge| tathA svAtibuddha anantavijaya nAmake sarvAnubhUti nAmanA pAMcamAM tIrthaMkara thaze. kAtirthaMka, devazruti nAmanA chaThThA jinadeva thaze. za kha, uya nAmanAM sAtamAM tIrthaMkara thaze. nanda, peDhAlaputra nAmanA AThamAM jina thaze. sunanda peAdila nAmanA navamA jinadeva thaze. zataka, zatakIti nAme dasamAM tI.kara thaze. devakI, munisuvrata nAme agIyAramAM tIthaMkara thaze. kRSNa, amama nAme khAramAM tIrthaMkara thaze. sAtyaki baLadeva ane rAhiNI anukrame sa bhAvita, niSkaSAya ane niSkulAka nAmanA teramAM caudamAM ane paMdaramAM tIrthaMkara thaze. sulasA, ane revatI anukrame nima`ma ane citragupta nAmanA seALamAM ane sattaramAM tIrthaMkara thaze. zatAli bhayAli ane kRSNadvaipAyana anukrame samAdhi ane anivRtti nAmanA 18mAM 19mAM ane 20 mAM tIrthaMkara thaze. nArada, ambaDa, dAsamRta ane svAtibuddha anukrame vijaya, vimala, deveApapAtta ane anantavijaya zrI samavAyAMga sUtra , Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1132 samavAyAGgasUtre nanta vijayanAmA caturpizatitamo jino bhaviSyatIti / 'eesiM cauvvIsAe ti. sthagarANaM' eteSAM caturvizate mahApadmAdInAM bhAvitIrthakarANAM caturviMzatiH pitaro bhaviSyanti, caturviMzatimAMtaro bhaviSyanti, vRSabhasenAdivat caturviMzatiH prathamaziSyA bhaviSyanti, tathA - 'cauvvIsaM paDhamasissaNIo bhavissaMti' brAhmIprabhRtivat caturviMzatiH prathamaziSyA bhaviSyanti, zreyAMsAdivat caturviMzatiH prathamabhikSAdAyakA bhaviSyanti, 'cauvvIsaM ceiyarukkhA bhavisaMti' caturviMzatizcaityavRkSA bhaviSyanti yeSAmadhastIrthakarANAM kevalajJAnamutpadyate te baddhapIThAH vRkSAcaityakSA ucyante, te ca RSamAdi tIrthakarANAM nyagrodhAdivad bhAvitIrthakarANAmapi caturviMzatisaMkhyakA bhaviSyanti ||suu. 214 / / ____ mUlam-jaMbudvive NaM dIve bhArahe vAse AgamissAe ussappiNIe bArasa cakavaTTiNo bhavissaMti, taM jahA-bharahe yadIhadaMte gUDhadaMte ya suddhadaMte ya / siriutte siribhUI sirisome ya sttm|82|| paume ya mahApaume vimalavAhaNe vipulavAhaNe ceva / variDhe bArasame vutte AgamisA bharahAhi vA // 83 // eesi NaM bArasaNhaM cavaTTINaM 24veM tIrthaMkara hoNge| ina caubIsa tIrthaMkaroM ke 24 pitA hoMge aura 24 mAtAe~ hoNgii| vRSabhasena AdikI taraha caubIsa ziSya hoNge| brAhmI Adi kI taraha 24 prathama ziSyAe hoNgii| zreyAMsa Adi kI taraha caubIsa prathama bhikSA denevAle hoNge| jinake nIce tIrthaMkaroM ko kevalajJAna utpanna hotA hai aise baddha vedikAvAle cotarAvAle vRkSa caityakSa kahalAte haiM / ye caityavRkSa ina caubIsa tIrthakaroM ke caubIsa hoNge| jaise pahile RSabha Adi tIrtha karoM ke nyagrodha Adi caityakSa 24 hue~ hai ||suu0 214 // nAmanA 21mAM, bAvIsamAM, tevIsamAM ane covIsamAM tIrthakara thaze. te covIsa tIrtha karonA 24 pitA ane 24 mAtA thaze. vRSabhasena khAdinI jema covIsa prathama ziSya thaze, brAhmI AdinI jema covIsa prathama ziSyAo thaze zreyAMsa AdinI jema 24 prathama bhikSAdAtA thaze. jenI nIce tIrthakarane kevaLajJAna thAya che evA baddha. vedika yukta vRkSane caityavRkSa kahe che. jevI rIte trASabhadeva Adi tIrthakaronA nyagrodha Adi covIsa caityavRkSo thayAM che. te pramANe uparokata tirthakaronA paNa covIsa caityavRkSo haze. sU. 21 zrI samavAyAMga sUtra Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhaviSyatva kravarttinAma nirUpaNam 1133 bArasapiyaro bhavissaMti, bArasa mAyaro bhavissaMti, bArasa itthIrayaNA bhavissaMti // sU0 215 // zabdArtha - (jaMbUddI ve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - jambUdvIpa nAmake dvIpa meM (bhAra vAse AgamissAe ussappiNIe ) bhArate varSe AgamiSyantyA mutsarpiNyAM - bhAratavarSa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM (bArasa cakkavaTTiNI bhavissaMti) dvAdaza cakravartino bhaviSyanti--bAraha cakravartI hoNge| (taM jahA ) tadyathA unake nAma isa prakAra se haiM (bharahe ya dIhadaMte gUDhadaMte ya suddhadaMteya siriutte siribhUI sirisome ya sattame) bharatazca dIrghadanto gUDhadantazca zuddhadantava, zrIputraH zrIbhUtiH zrIsomazca saptamaH - bharata dIrghadanta, gUDhadanta, zuddhadanta, zrIputra, zrIbhUti, saptama zrIsoma, ( paumeya mahApaume vimalavAhaNe vipula vAhaNe ceva, variThThe bArasame bute AgamissAbharahAhi vA) padmazca mahApadmo vimalavAhano vipulavAhanazca variSTho dvAdazautta: AgamiSyanto bharatAdhipAH- padma mahApadma vimalavAhana vipulavAhana aura bArahaveM variSTha | ye AgAmI kAla meM bharatakSetra ke adhipati hoNge| (eesi bArasahaM cakkavaTTINaM bArasapiyaro bhavissaMti) eteSAM dvAdazAnAM cakravartinAM dvAdaza pitaro bhaviSyanti ina bAraha cakravartiyoM ke bAraha pitA hoMge bArasa - zahA (jaMbuddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - zUdvIpa nAmanA dvIpa (bhAra he vAse) bhArata varSa - bharata kSetramA ( AgamissAe ussappiNIe ) AgamiSyantyAmutsarpiNyA AgAmI utsarpilI mAM (bArasacakkavahiNI bhavissaMti) dvAdaza cakravartino bhaviSyanti- -mAra yavartiyo thaze. (taMjahA ) taMdyathA-temanAM nAma yA pramANe ze. (bharahe ya dIhadaMte gUDhadaMte ya suddhadaMte ya siriutte siribhUI sirisome ya ruttame ) bharatazca dIrghadanto gUDhadantazca zuddhadantazca zrIputra zrIbhUti zrI somatha saptamaH - ( 1 ) bharata, (2) hIrvahanta, (3) gUDhaha Mtta, (4) zuddhaddhAMta (4) zrIputra, (6) zrIbhUti, (7) zrI soma, (paume mahApaume vimalavAhaNe vipulavAhaNeceva variThThe bArasame butte AgamissA bharahAhavA) padmazca mahApadmo vimalavAhano vipulavAhanazcaiva variSTho dvAdaza uktaH AgamiSyanto bharatAdhipAH (8) padma, (8) mahApadma (10) vibhasavAhana, (11) viyusa vAhana, ane (12] riSTha, te AgAmI kALamAM bharatakSetranAM adhipati thaze (eesi NaM bArasahaM cakkavahINaM bArasa piyaro bhavissaMti) eteSAM dvAdazAnAM cakravartinAm dvAdazapitaro bhaviSyanti te mAra yavartiyonA . 2 pItA thaze, zrI samavAyAMga sUtra Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1134 sabhavAyAGgasUtra TIkA- 'jaMbuddIve NaM dIve' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate vavarSe zrAgamiSyantyA mutsarpiNyAM dvAdaza cakravartino bhaviSyanti tadyathA-- bharatazca 1 dIrghadanto 2 gUr3hadantazca 3 zuddhadantazca 4 | zrIputraH 5 zrIbhUtiH 6 zrIsomazca 7 sptmH||82|| padmazca8 mahApadmo9 vimalavAhano10 vipulavAhanazcaiva / variSTho 12 dvAdaza uktaH, ete dvAdaza 'AgamisA bharahA hivA' = AgamiSyanto bhAratAdhipAH ||83 || eteSAM dvAdazAnAM cakravartinAM dvAdazapitaro bhaviSyanti, dvAdaza mAtaro bhaviSyanti, dvAdaza strIratnAni bhaviSyanti // sU. 215 // mUlam - jaMbuddIve NaM dIve bhArahe vAse AgamissAe ussappi - NIe navabaladeva vAsudevapiyaro bhavissaMti, nava vAsudevamAyage bhavi saMti, nava baladevamAyaro bhavissaMti, nava dasAramaMDalA bhavissaMti, taM jahA - uttamapurisA, majjhimapurisA pahANapurisA oyaM sIteyaMsI evaM so ceva vaNNao bhANiyavvo jAva nIlagapIyagavasaNA duve duve rAma kesavA bhAyaro bhavissaMti, taM jahA - naMde' ya naMdamitte dIhabAha tahA mahAbAhU / aibaile mahAbale balabhadde ya sattame // 84 // duvihU' ya mAyaro bhavirasaMti (dvAdaza mAtaro bhaviSyanti - vAraha mAtAe~ hoMge (bArasa itthI rayaNA bhavissaMti) dvAdaza strI ratnAni bhaviSyanti - bAraha strI ratna hoMge / / sU. 215 // TIkArtha- 'jaMbuddIveNaM dIve' ityAdi - jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bharatavarSa meM AgAmI utsarpiNIkAla meM bAraha cakravartI hoMge unake nAma isa prakAra se haiM- bharata dIrghadanta gUDhadanta zuddhadanta zrIputra zrIbhUti saptama zrIsIma padma mahApadma vimalavAhana vipulavAhana aura bArahaveM variSTha / ye AgAmI kAla meM bharatakSetra ke adhipati hoMge || mU0 215 || (bArasa mAyaro bhavissaMti) dvAdazamAtaro bhaviSyanti mane mAra bhAtA thaze. (bArasa itthIrayaNA bhavissaMti) dvAdaza strIratnAni bhaviSyantI-mane pAra strIratnA thaze AsU. 21aaaa TIartha - 'jaMbuddIveNaM dIve' ityAdi - 4 dvIpa nAmanA dvIpamAM AvelA bhAratavaSa~ mAM AgAmI utsarpiNI kALamAM khAra cakravartiye| thaze. temanAM nAma A pramANe ze-larata, dIrgha hanta, gUDhahanta, zuddhahanta, zrIputra, zrIbhUti, soma, padma mahApadma, vimalavAhana, vipulavAhana ane khAramA viSTha tee AgAmIkALamAM bharatakSetranAM adhipati thaze. mAsU. 21pA zrI samavAyAMga sUtra Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. vAsudevavaladevamatApitAdinAmanirUpaNam 1135 tivarTa ya AgamissANa viNhuNo / jayaMte vijae bhadde suppabhe ya sudNsnne| ANaMde naMdaNe paume saMkarisaNe' ya apacchime // 85 // eesi NaM navaNhaM baladevavAsudevANaM puvvabhaviyA Nava nAmadhejA bhavissaMti, nava dhammAyariyA // saMti, navaniyANabhUmIo bhavissaMti nava niyANakAraNA bhavissaMti, nava paDisattU bhavissaMti, taM jahAtilae ya lohajaMghe vairajaMghe ya kesarI paharoe / aparAie ya bhIma mahAbhIme ya suggIve // 86 // ee khalu paDisattU kittipurisANa vAsu. devANaM / savve vi cakkajohI hammihiMti sckkehi||87|| sU0 216 // zabdArtha-(jaMbUddI ve NaM dIve)jambUdvIpe khalu dvIpe-isa jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM (bhArahe vAse) bhArate varSe-bhArata varSa meM (AgamissAe ussappiNIe) AgamipyantyAmutsarpiNyAM-AgAmI utsarpiNIkAla meM (nava baladeva bAsu. deva piyaro bhavissaMti) nava baladevavAsudeva pitaro bhaviSyanti-nau bala. deva aura nau vAsudeva ke nau pitA hoMge / (nava vAsudeva mAyaro bhavissaMti) nava vAsudevamAtaro bhaviSyanti- nau vAsudeva kI mAtAe hoMgI, (nava baladeva mAtaro bhaviSyanti-nau baladeva kI mAtAeM hoMgI, (nava dasAramaMDalA bhavissaMti) nava dazAha maNDalAni bhaviSyanti-isa taraha nau baladeva aura nau vAsudeva ke maMDala hoMge-arthAt-eka baladeva eka vAsudeva isa taraha se inake do do ke nau yugala hoNge| (uttamapurisA, majjhimapurisA ____aa --(jaMbUddIveNaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe-bhUdrIya nAmanA mA dvIpamA (bhArahe vAse) bhArate varSa-bhArata mAM (AgamissAe ussappiNIe) AgamiSyantyAmutsarpiNyAM-mAgAbhI Gallel mA (nava bala deva vAsudeva piyaro bhavissaMti) nava baladeva-vAsudevapitaro bhaviSyanti-nava maheya bhane na4 pAsucanA na pitA thaze. (nava vAsudevamAyaro bhavissaMti) nava vAsudevamAtaro bhaviSyanti-navAsude'vonI nabhAtAso thaze. (nava baladeva mAyaro bhavissaMti) nava baladevamAyaro bhaviSyanti-mahevAnI nava bhAtAyA thaze. (nava dasAramaMDalA bhavissaMti) naba dazAhamaNDalAni bhavi. pyanti-mA zate na 1 bhane nAsudevana na bha71 thaze-meTale 3 me| maNava bhane 4 pAsuheva, oma sonA nava yugala tharI. (uttamapurisA, majjhima zrI samavAyAMga sUtra Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1136 samavAyAGgasUtre pahANapurisA oyaMsI teyaMsI evaM so ceva vaNNao bhANiyavo jAva nIlagapIyagavasaNA duve duve rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti) uttamapuruSAH madhyamapuruSAH pradhAnapuruSAH ojasvinaH tejasvinaH evaM sa eva varNako bhaNitavyaH yAvat nIlaka pItaka vasanA dvau dvau rAmakezavau bhrAtarau bhaviSyantaH ina saba padoM kA artha 213 sUtra kI vyAkhyA karate samaya likha diyA gayA hai / (taMjahA) tadyathA-unake nAma isa prakAra se hoNge| (naMde ya naMdamitte dIhabAhU tahA mahAbAhU, aibale mahAbale balabhade ya sattame duviTTha ya tiviTTha ya) nandazca nandamitrA dIrghabAhustathA mahAbAhuH atibalo mahAbalo balabhadrazca saptamaH dvipRSThazca tripRSThazca-nanda, nandamitra, dIrghabAhu mahAbAhu, atibala, mahAbala, sAtaveM balabhadra, dvipRSTha aura tripRSTha / (AgamissANa viNhuNo) AgamiSyantaH khalu viSNavaH-ye nAma AgAmIkAla meM utpanna hone vAle viSNu-vAsudeva ke hoNge| (jayaMte vijaye bhadde suppabhe ya sadasaNe ANaMde, naMdaNe paume saMkarisaNe ya apacchime) jayantaH vijayobhadraHsuprabhazca sudarzanaH Anando nandanaH padma saGkarSaNazca apazcimaH-jayaMta. vijaya, bhadra, suprabha, sudarzana, AnaMda, naMdana, padma aura antima saMkarSaNa / ye nau nAma AgAmIkAla meM utpanna honevAle baladevo ke hoNge| (eesi NaM navaNhaM purisA, pahANapurisA oyaMsI teyaMsI evaM soceva caNNao bhANiyabvo jAvanIlaga pIyagavasaNA duve duve rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti) uttamapuruSAH madhyamapuriSAH pradhAnapuruSAH ojasvinaH tejasvinaH evaM sa eva varNako bhaNitavyaH yAvat nIlakapItakavasanA dvau dvau rAmakezavau bhrAtaro bhaviSyantimA pahonA atha sUtra 21mA mApI vIdheTa cha. (taMjahA) tavadhA-tamanAM nAma mA pramANe ze-(naMdeya naMdamitte dIhabAhU tahA mahAbAhU, aibale mahAbale balabhadde ya sattame duviTTha yativiTThaya) nandazca nandamitro dIrghabAhu stathA mahAbAhuH atibalo mahAbalo balabhadrazca saptamaH dvipRSThazca tripRSTha-(1) nanha. (2) nanhabhitra, (3) mArDa, (4) maDAmA (5) matimasa (6) mahAsa, (7) maladra, (8) viY04 ane (8) tri5deg4. (AgamissANa viNhuNo) AgamiSyantaH khala viSNavaH-mAgAbhA mA pana ynaa| vimA-vAsudevAnAM te nAbhI .(jayaMte vijaye bhadde suppabhe ya sudaMsaNe ANaMde naMdaNe paume saMkarisaNe ya apacchime) jayanto vijayo bhadraH suprabhazca sudarzanaH Anando nandanaH padmaH sarSaNazca apazcimaH-(1) yata, (2) vinya, (3) madra, (4) suprabha, (5) suzana, (6) bhAna 4 (7) naM (na, (8) padma bhane chedA A I, me na5 mAmI AmA ma thaze. (e e siNaM navaNhaM baladela-vAsu zrI samavAyAMga sUtra Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvivAsudevabaladevamatApitAdinAmanirUpaNam 1137 baladevavAsudevANaM pubvabhaviyA Nava nAmadhejjA bhavissaMti, nava dhammAyariyA bhavissaMti, (nava niyANaM bhUmIo bhavissaMti nava niyANa karaNA bhavissaMti) eteSAM khalu navAnAM baladevavAsudevAnAM pUrvabhavakAni nava nAmadheyAni bhaviSyanti, nava dharmAcAryAH bhaviSyanti, nava nidAnabhUmayo bhaviSyanti, nava nidAnakAraNAni bhaviSyanti-ina nau baladeva aura vAsudevoM ke pUrvabhava saMbaMdhI nau nau nAma hoMge, nau dharmAcArya hoMge, nava nidAnabhUmiyAM hoMgI, nava nidAna kAraNa hoMge (nava paDisatU bhavissati) nava pratizatrayo bhaviSyanti-nau pratizatru hoMge, (taM jahA) tadyathA-una nau pratizatruoM ke ye nAma haiM (tilae ya lohajaMdhe ya vairajaMdhe ya ve.sarI paharAe aparAie ya bhIme mahAbhIme ya suggIve)tilako lohajaGgho vanajaGghazca kesarI, prahlAdaH aparAjitazca bhImo mahAbhImazca sugrIvaH- tilaka 1, lohabdha 2, vajrajaMdha 3 kezarI 4, prahlAda 5, aparAjita 6, bhIma 7, mahAbhIma 8, sugrIva 9, (ee khalu paDisattu kitipurisANavAsudevANaM) ete khalu pratizatravaH kIrtipuruSANAM vAsudevAnAm-ye pUrvokta pratizatru kIrtipuruSa vAsudevoM ke hoNge| (savvevi cakkajohI hammAhiti sacakkehi) sarve'pi cakrayodhinaH sarve devANaM punvabhaviyA Nava nAmadhejA bhavissaMti nava dhammayariyA bhavissaMti navaniyANabhUmIo bhavirasaMta navaniyANakAraNA bhAvasati) etaSAM khalu navAnAM baladevavAsudevAnA pUrvabhavakAni nava nAmadheyAni bhaviSyanti nava dharmAcAryAH bhaviSyanti nava nidAnabhUmiyo bhaviSyanti, nava nidAnakAraNAni bhaviSyanti-te mjye| bhane vAsudevAnA pUrva sapanA nava nAma harI, nayI yAye thaze, nava nizAnabhUmiyo tharI bhane na nahAnA2Ne(nava paDisatta bhavissaMti) navapratizatravo bhaviSyanti-nava pratizatru vAsudevo yaza, (taM jahA) tadyathA-te nava prativAsudevAnAM nAma mA pramANe ze-(tilae ya lohajaMghe vairajaMghe ya kesarI paharAe aparAie bhIme mahAbhIme ya suggIve) tilako loijaGgho vajrajaGghazca kezarIprahlAdaH aparAjitazca bhImo mahAbhImazca sugrIva:(1) tiax, (2) , (3) qara, (4) zarI, (5) prasAda, (6) 15. nita, (7) bhIma, (8) mahAlIma ane (8) suzrIva (ee khala paDisatta kittipurisANa vAsudevANaM) ete khalu pratizatravaH kIrtipuruSANAM vAsu. devAnAM-pUti prtivaasudev| jati puruSa vAsudevAnA pratizatrume yaza. (sabve vi cakkAhI hammahiMti sacakkehi) sarvepi cakrayodhinaH sarve haniSyante 143 zrI samavAyAMga sUtra Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe bhArate baladeva vAsudevapitaro bhaviSyanti, TIkA -- 'jaMbuddIve NaM dIve' varSe AgamiSyantyAmutsarpiNyAM nava nava vAsudevamAtaro bhaviSyanti, nava dazArhamaNDalAni bhaviSyanti, tadyathA-- uttamapuruSAH madhyamapuruSAH pradhAnapuruSAH ojasvinaH tejasvinaH ' evaM ' = anena prakAreNArabhya 'so ceva vaNNao bhaNiyavvo' sa eva varNako bhaNitavyaH - pUrva yathA baladevavAsudevAnAM varNanaM kRtaM tathaivAtrA pi vijJeyam / kiyadavadhi tatatsadRzaM vijJeyamityAha ? 'jAva' yAvat 'nIlagapIyagavasaNA duve 'duve rAma kesavA bhAyaro' nIlakapItakavasanA dvau dvau rAmakezavau bhrAtarau iti kRtvA nava baladevA nava vAsudevA 'bhavissaMti' bhaviSyanti idaM sarva vyAkhyAtahaniSyante svacakreNa - ye saba prativAsudeva yuddha meM cakra se laDeMge aura anta meM apane usI cakra se mAre jAveMge // sU0 216 // TIkArtha- 'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi - isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM bharata kSetra ke andara AgAmI utsarpiNIkAla meM nau valadeva aura nau vAsudeva ke nau pitA hoMge / baladeva aura vAsudeva ke pitA eka hI hote haiM / aura mAtA bhinna 2 hotI haiM / isaliye yahAM para nau pitA ina doMno ke kahe gaye haiM / tathA nau vAsudeva kI mAtAe~ hoMgI aura jo baladeva kI mAtAe~ hoMgI aisA sUtrakAra ne mAtAoM ke viSaya meM alaga 2 kahA hai / isa taraha nau baladeva aura nau vAsudeva ke maMDala hoMge - arthAt eka baladeva eka vAsudeva isa taraha se inake do do ke nau yugala hoNge| yahAM para "uttamapurisA " se lekara ( "duve duve rAma kesavA bhAyaro bhavissaMti)" yahAM takakA pATha bhaviSyakAla kA prayoga karate hue lagA lenA cAhiye / khacakreNa te madhA prtivaasudev| yuddhamA tharDenI mahahathI saDaze ane bhante peAtAnA ja te cakrathI mAryA jaze. // sU216 // 1138 TI the - 'jaMbUddIve NaM dIve' ityAdi - dvIpa nAmanA dvIpamAM bharatakSetranI aMdara AgAmI utsarpiNIkALamAM nava khaLadeva ane nava vAsudevanA nava pitA thaze. khaLadeva ane vAsudevanA pitA eka ja hoya che, ane mAtA judI judI hoya che. tethI ahI' te bannenA nava pitA kahela che. tathA nava vAsudevAnI nava mAtAe thaze ane nava khaLadevAnI nava mAtAe thaze ema sUtrakAre kahela che A rIte nava maLadeva ane nava vAsudevanA maMDaLa thaze-eTale ke eka baLadeva ane eka vAsudeva e pramANe mambenAM navayugala thaze. ahIM 'uttamapurisA' thI sahane 'duve duve rAmakesavo bhAyaro bhavissaMti' ahIM sudhInA pATha sUtra 213 pramANe bhaviSyakALaneA prayAga karIne samajI levA joie zrI samavAyAMga sUtra Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvivAsudevabaladevamAtApitAdinAmanirUpaNam 1139 pUrvam / kimabhidhAnAste bhaviSyantItyAha- taM jahA' tadyathA-nandazca 1 nandamitro2 dIrghabAhustathA3 mhaavaahuH4| atibalo5 mahAbalo6 balabhadrazca7 sptmH||84|| dvipRSThazca8 tripRSThazca9 ete 'AgamissANaM viNhuNo' AgamiSyantaH khalu viSNavaHbhAvino vAsudevA vijJeyA ityarthaH / atha nava baladeva nAmAnyAha--jayanto? vijayo2 bhadraH3 suprabhazca4 sudrshn:5| Anando6 nandanaH7 padmaH8 saGkarSaNazca9 'apacchime' apazcimaH na vidyate pazcimo yasmAdasau apazcima-antimo baladevo vijnyeyH||85|| eteSAM khalu navAnAM baladevavAsudevAnAM pUrvabhavikAni nava nAmadheyAni bhaviSyanti, nava dharmAcAryAH bhaviSyanti, nava nidAnabhUmayo bhaviSyanti, nava nidAnakAraNAni bhaviSyati, nava pratizatravo bhaviSyanti, tadyathA-tilako1 lohajaGghora vajrajayazca3 kezarI4 prahlAdaH5 / aparAjitazca6 bhImo7 mahAina saba padoM kA artha 213 sUtra kI vyAkhyA karate samaya likha diyA gayA hai| bhaviSyat kAla meM inake kyA 2 nAma hoMge? isa zaMkA kA nivAraNa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ki-una ke nAma isa prakAra se hoMge-nanda, nandamitra, dIrghavAhu, mahAbAhu, atibala, mahAbala sAtaveM balabhadra, dvipRSTha aura tripRsstth| ye nAma AgAmIkAla me utpanna hone cAle viSNu-vAsudeva ke hoNge| jayaMta, vijaya, bhadra. suprabha, sudarzana, AnaMda, naMdana, padma, aura antima saMkarSaNa | ye nau nAma AgAmIkAla meM utpanna hone vAle baladevoM ke hoMge / ina nau baladeva aura vAsudevoM ke pUrvabhava saMbaMdhI nau nau nAma hoMge, nau dharmAcArya hoMge, nau nidAnabhUmiyAM hogI, nau pratizatru hoMge, una nau pratizatruoM ke ye nAma haiM-tilaka, lohajaMgha, vajrajaMgha, kezarI, mahAda, aparAjita, bhIma, mahAbhIma te badhAM padenA artha sUtra ra13nI vyAkhyA karatI vakhate ApI dIdhela che. bhavi. dhyakALamAM temanAM kayAM kyAM nAma haze? teno javAba ApatA sUtrakAra kahe che ke temanAM nAma A pramANe haze-nanda, nandamitra, dIrghabAha, mahAbAha, atibala, mahAbala, balabhadra, dvipRSTha ane tripRSTha e nava viSagu-vAsudeve AgAmIkALamAM thaze. jayata, vinaya, madra, sumana, suzAna, mAna, nahana, 55 ane / e nava baLadeva AgAmIkALamAM thaze. te nava baLadeve ane nava vAsudevanA pUrvabhavanA nava, nava nAma haze, temanA nava dharmAcAryo thaze, nava nidAnabhUmiyo haze, nava nidAnakAraNa haze ane nava prativAsudeva thaze. te nava vAsudevonA na5 pratizatrumA-prativAsudeva-nai ma mA pramANe ze--tima, soDa , 4 , zarI, prasAda, a52ird, lIma, mahAlAbha, mane suzrIpa. ti puruSa zrI samavAyAMga sUtra Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1140 samavAyAGgastre bhImazca8 sugrIvaH 9 / 86 / / ete khalu pratizatravaH = prativAsudevAH kIrttipuruSANAM vAsudevAnAm / sarve'pi cakrayodhinaH sarve haniSyante svacakreNa // 87 // sU. 216 / / .13 mUlam - jaMbuddIve NaM dIve eravae vAse AgamissAe ussappiNIe cauvvIsaM titthagarA bhavissaMti, taM jahA - sumaMgale' ya siddhatthe nivvANe' ya mahAjase / dhammajjhae ya arahA AgamissANa hossai // 88 // siricaMde pupphakeU ' mahaciMde ya kevalI / suyasAgare ya arahA AgamissANa hossa // 89 // siddhaitthe puSNaMghose ya, mahAgho se " ya kevalI | saccaseNe" ya arahA AgamissANa hossa // 90 // sUraseNe " ya arahA, mahAseNe" ya kevalI / savvANaMde" ya arahA, deva utte ya ho sai // 91 // supAse sue arahA, arahe ya sukosale" / arahA anaMta vijaya AgamissANa hossai ||12|| vimaile uttare arahA, arahA ya mahAbaile / devaNaMde yaarahA, AgamissANa hossa // 93 // ee vRttA cauvvIsa, eravayammi kevalI / AgamissANa hossaMti, dhammatitthassa desagA // 94 // sU0 117 // 17 aura sugrIva / ye pUrvokta pratizatru kIrtipuruSa vAsudevoM ke hoNge| ye saba prativAsudeva yuddha meM cakra se laDeMge aura anta meM apane usI cakra se mAre jaaveNge| prativAsudeva yuddha meM vAsudeva ke Upara mArane ke liye cakra calAte hai - so vaha cakra vAsudeva kA kucha bhI bigADa nahIM kara sakatA hai - pratyuta vApisa hokara apane calAnevAle prativAsudeva kA hanana kara detA hai / aisA zAstrIya kathana hai / usI kA yaha sUcana hai || sU0 216 || vAsudevAnA te nava pratizatrue thaze. te saghaLA prativAsudeve yuddhamAM cakrathI laDaze ane ante petAnA ja te cakrathI te mAryA jaze. prativAsudeva yuddhamAM vAsudevane mAravAne mATe cakra cheADe che. paNa te cakra vAsudevane unI AMca paNa lagADI zakatuM nathI paNa te pAchuM pharIne prativAsudevanI ja hatyA kare che. evu zAstrIya kathana che te kathananu ja ahIM sUcana karavAmAM Avyu che. sU.2165 zrI samavAyAMga sUtra Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvitIrthakarANAM24 AgAminAmanirUpaNam 1941 zabdArtha - ( jaMbUddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - jambUdvIpa nAmake isadvIpa meM (erae vAse) airavate varSe - airavata kSetra ke andara jo ki sAtavAM kSetra hai (AgamissAe ussappiNIe cauvvIsaM titthagarA bhavisaMti) AgamiSyantyA mutsarpiNyAM caturviMzatistIrthakarA bhaviSyanti AgAmI utsarpiNI meM caubIsa tIrthakara hoNge| (taM jahA) tadyathA unake nAma isa prakAra haiM ( sumaMgale ya siddhatthe nivvANe ya mahAjase, dhammajjhae ya arahA AgamissANa hossai ) sumaGgalazca siddhArtho nirvANazca mahAyazAH dharmadhvajazca arhan AgamiSyati kAle khalu bhaviSyati - sumaMgala 1 siddhArtha 2, nirvANa 3, mahAyaza 4 dharmadhvaja 5, (siricaMde pupphakeU - mahAcaMde ya kevalI, suyasAgare ya arahA AgamissANa hossara) zrIcandraH puSyaketu mahAcandrazca kaMbalI, zrutasAgarazvAIn AgamiSyati kAle khalu bhaviSyatizrIcaMdra, 6 puSpaketu 7 mahAcaMda 8 arhata zrutasAgara 9 (siddhatthe puSNaghose ya mahAdhose ya kebalI saccaseNe ya arihA zrAgamissANahossa i) siddhArthaH puNyaghoSazca mahAghoSazca kevalI, satyasenazvarhana AgAmiSyati kAle bhaviSyanti siddhArtha 10 puNyaghoSa 11, mahAghoSa 12 satyasena 13 (sUraseNe ya arihA mahAseNe ya kebalI, savvANaMde ya arahA devautte ya zahAtha - (jaMbUddIve NaM dIve) jambUdvIpe khalu dvIpe - smUdIpa nAmanA A dvIpamA ( eravae vAse) airavate varSe bharavatekSetra nAmanA sAtamAM kSetramAM (AgamissAe ussappiNIe cauvvIsaM titthagarA bhavissaMti) AgamiSyansyAmutsarpiNyAM caturviMzatistIrthaMkarA bhaviSyanti-bhAgAmI utsarpizu aNabhAM thopIsa tIrtha / thaze (taM jahA) tadyathA - temanAM nAma yA pramANe che - sumaMgale ya siddhatthe nivvANe ya mahAjase dhammajjae ya arahA AgamissANa hossara) sumaGgalazca siddhArtho nirvANazca mahAyazAH dharmadhvajazca an Aga facufa eg ne ufasofa-(1) yuna, (7) Aga', (3) Galgi, (4) mahAyaza, (gha) dharmadhva (siricaMde pupphakeU mahAcaMde ya kevalI suyasAgare ya arahA Aga missANa hossai) zrIcandraH puSpaketuH mahAcandrazca kevalI, zrutasAgarazvAn AgamiSyati kAle khalu bhaviSyati - (1) zrIyandra, (7) yuSya hetu, (8) mahAcaMdra, (8) ahatazrutasAgara ( siddhatthe puNNaghose ya mahAgho se ya kevalI, saccaseNe ya arihA AgamissANa hossai) siddhArthaH puNyaghoSazca mahAghoSazca kevalI, satyasenazvArhan AgamiSyati kAle bhaviSyanti(10) siddhArtha, (11) eyaghoSa, (12) mahAghoSa, (13) satyasena, ( sUra seNe ya arihAmahAseNe ya kevalI, savvANaMde ya arahA devautte ya hossai) sUra zrI samavAyAMga sUtra Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavAyAGgasUtre TIkA -- 'jaMbuddI ve NaM dIve' ityAdi - jambUdvIpe khalu dvIpe erakhate varSe AgamiSyantyA mutsarpiNyAM caturviMzatistIrthaMkarA bhaviSyanti tadyathA - sumaGgalava 1 siddhArtho 2 nirvANazca3 mahAyazAH 4 | dharmadhvajazca 5 arhan AgamiSyati kAle hossai) sUrasenazvArhan mahAsenazca kevalI, sarvAnaMdazcAn devaguptazca bhavi dhyati - surasena 14, mahAsena 15. sarvAnaMda 16, (supAse suvvae arahA arahe ya sukosale) supArzvaH suvrato'rhan, arhazca sukosala: - supArzva 17 suvrata 18 sukozala 19 (arahA anaMta vijae ) arhannanantavijaya : -anantavijaya 20 ( vimale - uttare arahA arahA ya mahAbale, devANaMde ya arahA AgamissANa - hossai) vimala uttaro'rhan arhazca mahAbalaH devAnandazva arhan AgamiSyati kAle khalu bhaviSyati - vimala 21, uttara 22 mahAbala 23 devAnaMda 24 (ee kuttA cauvvIsa eravayammi kevalI, AgamissANa- hossaMti dhamma titthassa degA ) ete uktAzcaturviMzatirairavate ke balinaH AgamiSyati kAle khalu bhaviSyanti, dharmatIrthasya dezakAH- ye airavatakSetra ke bhaviSyat kAla meM honevAle tIrthakara kahe gaye haiN| ye vahAM AgAmIkAla meM dharmatIrthaM ke upadezaka hoMge // sU0 217 // 1942 TIkArtha- 'jaMbuddI ve NaM' ityAdi-jaMbUdvIpa nAma ke isa dvIpa meM airavata kSetra ke andara jo ki sAtavAM kSetra hai / AgAmI utsarpiNIkAla meM cauvIsa tIrthakara hoMge / unake nAma isa prakAra haiN| sumaMgala, siddhArtha, senazvAn mahAsenazca kevalI, sarvAnandacAhan devaguptatha bhaviSyanti - (14) sUrasena, (15) mahAsena, (16) sarvAnaha, (supA se suvvae arahA Arahe ya suko sale) supArzvaH suvato'rhan, aheva sukosale - (17) supArtha, (18) suvrata, (18) suzila, (arahA anaMta vijae) arhannanantavijayaH - ( 20 ) anantavinaya, (vimale uttare arahA arahA ya mahAbale, devANaMde ya arahA AgamissANa hossaha) vimala uttaro'rhan arhazca mahAbalaH devAnanda arhana, AgamiSyati kAle khalu bhaviSyanti - (21) vibhasa, (22) uttare, (23) mahAmata mane (24) devAnaM 'ee vRttA cauvvIsa eravayammi kevalI, AgamissANa hossaMti, dhammatisthassa degA) ete uktAzcaturviMzatiraikhate kevalinaH AgamiSyati kAle bhaviSyanti, dharma tIrthasya dezakA :- ye aviSyANa mAM maravata kSetramA thanArA tIrtha karAnAM nAma kahelAM che tee tyAM AgAmIkALamAM dharmAMtI nA upadezaka thaze. sU.217 TIDArtha - "jaMbuddI veNaM" ityAdi - 4jUdvIpa nAmanA dvIpamA Avesa azvata nAmanA sAtamAM kSetramA AgAmI utsarpiNI kALamAM cAvIsa tItha kara thaze. temanAM nAma yA pramANe haze - subhagasa, siddhArtha, nirvANa, mahAyaza, dharmadhvana, zrIyandra, zrI samavAyAMga sUtra Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvitirthakarANAM24AgAminAmanirUpaNam 1143 khalu bhaviSyati // 88 // zrIcandraH6 puSpaketu7 mahAcandrazca8 kevlii| zrutasA. garacAhan9, AgamiSyatikAle khalu bhvissyti||89|| siddhArtha:10 puNyagho. pazca11 mahAghoSazca12 kevalI / satyasenazvArhan 13 AgamiSyati kAle bhvidhynti'|90|| sUrasenazcAhan mahAsenazca15 kevalI / sarvAnandacAhana devaguptazca= devaguptaH devavRnda sevitaH sarvAnandanAma yaH SoDazastIrthaMkaro bhvissyti||11|| supArzvaH17 suvrato'rhan 18, ahaMzca sukoshl:19| arhannanantavijayaH20 aAgamiSyati kAle bhvissyti||92|| vimala 21 uttaro'rhan22, ahaMzca mhaablH23| devAnandazca24 arhana, AgamiSyatikAle khalu bhaviSya ti||93|| ete uktAcaturviMzatirairavate kevalinaH / AgamiSyati kAle khalu bhaviSyanti, dharmatIrthasya dezakA:-dharmopadezakA ityarthaH // 94 // sU 217 // nirvANa, mahAyaza, dharmadhvaja, zrIcaMdra, puSpaketu, mahAcadra, ahaMtazrutasAgara, siddhArtha, puNyaghoSa. kevalI mahAghoSa, ahaMta satyasena, ahaMta sUrasena kevalI mahAsena, ahaMta sarvAnaMda ye devavRndoM se sevita 16 veM tIrthakara hoNge| supArzva, suvrata, sukozala, ahaMta anaMtavijaya, vimala, ahaMta uttara, ahaMta mahAbala aura arhata devAnaMda / yahAM para pratyeka gAthA meM jo "AgAmissANa hossaI" aisA pATha AyA hai usakA tAtparya aisA hai ki ye bhaviSyat kAla meM tIrthaMkara hoNge| "devagupta' yaha vizepaNa sarvAnanda tIrthakara ke sAtha jo AyA hai vaha sarva tIrthaMkaroM ke sAtha bhI sughaTita hotA haiN| kyoM ki saba hI tIrthakara devando se sevita hote haiN| ahaMn vizeSaNa cAra ghAtiyAkarmo ko nAza karane ke artha kA ghotaka hai / so yaha bhI pratyeka tIrthakara ke sAtha lagAyA jA sakatA hai| pAdapUrti ke nimitta hI ina vizeSaNoM kI sUtrakAra je kahIM 2 para inakI ghaTanA puSaketu, mahAcaMdra, ahaMta zrutasAgara, siddhArtha, puNyazeSa, kevalI mahAgheSa, ahata satyasena, ahaMta sUrasena, kevalI mahAsena, ahaMta sarvAnaMda, te devavRdothI sevita 16bhA tI 42 tharI, supAzva, sunata, suzAsa. mata anatavinaya, vimala, ahata uttara ahata mahAbala ane ahata devAnaMda. A sUtramAM pratyeka gAthAmA 2 "AgamissANa hossaI" mevA 564 mAvyA cha tenu tAtparya meM cha to laviSyamA tItha 42 thaze. "devagupta' mA vizeSa 'sAnanda tIrthakaranI sAthe AveluM che chatAM tene badhA tIrthakara sAthe laI zakAya che. kAraNa 3 sapA tIyazane vahI pahana 42 cha-tamanI sevA 42 cha. 'ahana vizeSa cAra ghAtiyA karmone nAza karavAnA arthanuM darzaka che. te vizeSaNa paNa sarve tIrthakarane lagADI zakAya che. pAdapUrtine mATe ja sUtrakAre te vizeSaNo koI koI zrI samavAyAMga sUtra Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1144 samavAyAnasUtre mUlam--bArasa.cakaTTiNo bhavissaMti, bArasa cakavahipiyaro bhavissaMti, bArasa cakavaTTimAyaro bhavissaMti, bArasa itthIrayaNA bhavissaMti, nava baladevavAsudevapiyaro bhavissaMti, nava vAsudevamAyaro bhavissaMti, nava valadevamAyaro bhavissaMti, nava dasAramaMDalA bhavissaMti, taM jahA-uttamapurisA majjhimapurisA pahANapurisA jAva duve duve rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti, Nava paDisattU bhavissaMti, nava putvabhavaNAmadhejjA, nava dhammAyariyA, nava niyANabhUmIo, nava niyANakAraNA, AyAe eravae AgamissAe bhANiyavvA / evaM dosu vi AgamissAe bhANiyavvA ||suu0 218 // kI hai / ye paravatakSetra ke bhaviSyat kAla meM honevAle tIrthakara kahe gaye haiM / ye vahAM AgAmIkAla meM dharmatIrtha ke upadezaka hoMge / suu0217|| zabdArtha-(bArasa cakkavahiNo bhavissaMti) dvAdaza cakravartino bhaviSyanti vAraha cakravartI hoMge (bArasa cakkavahi piyaro bhavissaMti) dvAdazacakravattipitaro bhaviSyanti -bhArahacakravartiyoM ke pitA hoNge| (bArasacakkavahimAyaro bhavissaMnti) dvAdazacakravati mAtaro bhaviSyanti-cakravartiyoM kI bAraha mAtAe~ hoNgii| (bArasa itthIrayaNA bhavissati) dvAdaza strIratnAni bhaviSyanti bAraha strI ratno hoNge| (nava baladeva vAsudeva piyaro bhavissaMti) nava baladevavAsudevapitaro bhaviSyanti-nava baladevoM aura nava vAsudevoM jagyAe vAparyA che. airAvata kSetramAM bhaviSyakALamAM uparokta tIrthakara thavAnA che ane teo AgAmI kALamAM tyAM dharmatIrthanA upadezaka thaze sU. 21LA sAtha-(bArasa cakavaTiNo bhavisaMti) dvAdaza cakravartino bhaviSyantimAra yapatiyA thaze, (vArasa cakkavaTipiyaro bhavissaMti) dvAdaza cakravarti pitaro bhaviSyanti-mA2 patiyAnA mAra pitA thaze. (bArasa cakkapaTTimAyaroM bhavissaMti) dvAdaza cakravartimAtaro bhaviSyanti-ya:pati yAnI mA2 maataa| tharI. (vArasaitthIrayaNA bhavissaMti) dvAdazastrIratnAni bhaviSyanti-mA2 khiirtne| thaze. (nava baladevavAsudevapiyaro bhavissaMti) nava baladevavAsudevapitaro bhavi. dhyati-na1 mA bhane nava vAsudevAnA na pitA yaza. (nava vAsudevamAyaro zrI samavAyAMga sUtra Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvidvAdazacakravartinAmanirUpaNam 1145 ke nau pitA hoNge| (nava vAsudeva mAyaro bhavissaMti, nava baladeva mAyaro bhavissaMti) nava vAsudeva mAtaro bhaviSyanti, nava baladeva mAtaro bhaviSyanti-nava vAsudevoM kI nau mAtAe hoMgI aura nava valadevoMkI no mAtA e~ hoNgii| (nava dasAra maMDalA bhavissaMti) nava dazAha maNDalAni bhaviSyanti nau dazAha maMDala hoNge| (taM jahA) tadyathA-(uttamapurisA, majjhimapurisA pahANapurisA jAva duve duve rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti) uttamapurUpAH madhyamapuruSAH pradhAnapuruSAH yAbad dvau dvo rAmakezavI bhrAtarau bhaviSyanti ina padoM kA artha 213 sUtra kI vyAkhyA meM likha diyA hai / so use yahAM para bhaviStakAla paraka lagA lenA cAhiye (Nava paDisattU bhavissaMti) nava pratizatravo bhaviSyanti-no pratibAsudeva hoMge / (nava putvabhavaNAmaghejA) nava pUrvabhava nAmadheyAni-nau inake pUrvabhava saMbaMdhI nAma (nava dhammA yariyA) nava dharmAcAryAH-nau inake dharmAcArya, (nava niyANabhUmIo) nava nava nidAna bhUmayaH-nau inakI nidAnabhUmiyAM (nava niyANakAraNA) nava nidAna kAraNAni ca-nau nidAna kAraNa, (AyAe eravae) AdAya airavatam-airakta kSetra ke bIca meM (AgamissAe) AgamiSyantyAmU-Ane vAle utsarpiNIkAla meM hoMge aisA (bhANiyavvA) bhaNitavyAni-kathana kara lenA bhavissaMti, nava baladevamAyaro bhavissaMti) nava vAsudeva mAtaro bhaviSyanti, navabaladevamAtaro bhaviSyanti-naya vAsudevAnI na1 bhaataa| thaze bhane naya mahevonI nabhAtA . (navadasAramaMDalA bhavissaMti) navadazAhamaNDalAni bhaviSyanti-naSa zAma'a thaze.(taM jahA) tadyathA-(uttamapurisA, majjhimapurisA, pahANapurisA, jAva duve duve rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti ) uttamapuruSAH madhyamapuruSAHpradhAnapuruSAH yAvad dvau dvau rAma ke zavo bhrAtarau bhaviSyanti-mA pahAnA ma 213mA sUtramA mApI hIdhA che. mI tyA tabhane bhaviSyajanI apekSAye sabhanaye. (Nava paDisattU bhavissaMti) nava pratizatravo bhaviSyanti-te vAsudevAnA pratizatru na1 prtivaasudev| thaze. (nava yuvabhavaNAmadhejA) nava pUrvabhavanAmadheyAni-tamanA bhUlanA nava nAma za. (nava dhammAyariyA) nava dharmAcAryAH-tamanA na dharmAyAyI thaze., (nava niyANabhUmIo) nava nidAnabhUmayaH-temanI nava mahAnabhUmiyo ze. (nava niyANa kAraNA) navanidAna kAraNAni-niyAnA na 420 za. (AyAe eravae) AdAya airavatam-temA bhairavatakSetramA (AgamissAe-AgamiSya. tyAma-bhAbhI safelmwi tharI yema (bhANiyavvA) bhaNitavyAni-- 144 zrI samavAyAMga sUtra Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1946 samavAyAGgasUtra TIkA - - ' bArasa cakkavaTTiNo' ityAdi-dvAdaza cakravartino bhaviSyanti, dvAdaza cakravarttipitaro bhaviSyanti, dvAdazacakravarttimAtaro, dvAdaza strIratnAni bhaviSyanti / jaba baladeva vAsudevapitaro bhaviSyanti, nava vAsudevamAtaro bhaviSyanti, nava baladeva mAtaro bhaviSyanti, nava dazArhamaNDalAni bhaviSyanti tadyathA - uttamapuruSA madhyamApuruSAH pradhAnapuruSAH yAvad dvau dvau rAmakezavau bhrAtarAviti kRtvA nava baladevavAsudeva bhaviSyanti / nava pratizatravo bhaviSyanti / nava pUrvabhavanAmadheyAni, nava dharmAcAryAH, nava nidAnabhUmayaH, nava nidAnakAraNAni ca ' AyAe eravae ' cAhiye / ( evaM do vi AgamissAe bhANiyavvA) evaM dvayorapi AgamiSyantyAM - bhaNitavyAH - isa taraha bharada aura airavata kSetra ke bIca meM AgAmI utsafort kAla meM baladeva aura vAsudeva Adi hoMge aisA jAnanA caahiye| sU. 218 // TIkArtha - ' vArasa cakavaTTiNo' ityAdi / bAraha cakravartI hoMge / bAraha cakravartiyoM ke pitA hoMge / cakravartiyoM kI bAraha mAtAe~ hoMgI / bAraha strI ratna hoNge| nava baladevoM ke aura nava vAsudevoM ke nau pitA hoMge / nava bosudevoM kI nau mAtAe~ hoMgI aura nava baladevo kI nau mAtAe hoMgI / nau dazArhamaMDala hoMge / "uttamapurisA " se lekara " rAmakesavA bhAyaro bhavissaMti" yahAM taka ina padoM kA artha 213 sUtra kI vyAkhyA meM likha diyA hai / so use yahAM para bhaviSyat kAla paraka lagA lenA caahiye| nau prativAsudeva hoNgeN| nau inake pUrvabhava saMbaMdhI nAma nau inake dharmAcArya, nau inakI nidAna bhUmiyAM, aura nau nidAnakAraNa, airavatakSetra uthana samala sevAnu N che. ( evaM dosuvi AgamissAe bhANiyavvA) evaM dvayorapi AgamiSyantyAM bhnnitvyaa::-A pramANe khaladevA ane vAsudevA bharata ane aravatakSetramAM AgAmI utsarpiNIkALamAM thaze tema samajavuM. "sU. 218nA TImArtha - "bArasa vakavaTTiNo" ityAdi - pyAra vyavartiyo thaze. mAra vyavarti ceAnA khAra pitA thaze. khAra cakravatiyAnI bAra mAtAe thaze ane khAra strIratnAM thaze. nava maLavA tathA nava vAsudavenAM nava pitA thaze. navavAsudevAthI nava mAtAe thaze ane khaLadavAnI nava mAtAe thaze navadazAha` ma`DaLa thaze eTale ke eka baLadeva aneo vAsudeva khema jamenA nava yugasa thaze. "uttamapurisA" thI "rAmahear bhAyaro bhavissaMti" sudhInA cahInA artha 213mAM sUtramAM yAcI hIdhA che. teA ahIM bhaviSyakALamAM temane samajavAnAM che te vAsudeveAmAM nava pratizatruprativAsudevA thaze. te vAsudeveAnA pUrvabhavanAM nava nAma haze, nava dharmAcArye thaze, nava nidAnabhUmiyA ane nava nidAnakAraNeA thaze, tee AAgAmI utsarpiNIkALamAM zrI samavAyAMga sUtra Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyAGgasya guNaniSpannanAmanirUpaNam 1147 AdAya airavatam - airavata kSetramadhikRtya = eravata kSetramadhye ityarthaH, mAkRtatvAdda dvitI yAsthAne saptamI, 'AgamissAe ' AgamiSyantyAmutsariyAM bhaNitavyAni kathanIyAni / uktamapi artha punarapi spaSTayati- 'evam' anena prakAreNa 'dosu vi' dvayorapi bharatairavata kSetramadhye ityarthaH, 'AgamissAe' AgamiSyantyAmutsarpiNyAM rAmavAsudevAdayo bhaNitavyAH / / sU0 218 // anena prakAreNa anekavidhapadArthAn pradarzya saMprati adhikRta zAstrasya guNaniSpannanAmAnyAha- mUlam - - icceiyaM evamAhijjai, taM jahA - kulagaravaMsei ya evaM titthagaravaMsei ya gaNadharavaMsei ya cakkavaTTivaMsei ya dasAravaMsei ya Isiseiya jaivaMsei ya / muNivaMsei ya / sueivA suaMgei vA suyasamAse vA suyakhaMdhei vA samavAei vA saMkhei vA saMmattamaMgamakkhAyaM ajjhayaNaMti bemi // sU. 299 // // iya samavAyaM cautthamaMgaM samattaM // ke bIca meM AnevAle utsarpiNIkAla meM hoMge aisA kathana kara lenA cAhiye / isa prakAra se ukta artha ko sUtrakAra punaH spaSTa karate hue kahate haiM ki isa taraha bharata aura airavata kSetra bIca meM AgAmI utsarpiNI kAla meM baladeva aura vAsudeva Adi hoMge aisA jAnanA cAhiye || suu0218|| isa prakAra se anekavidha padArthoM kA kathana karake aba sUtrakAra isa adhikRta zAstra ke guNaniSpanna nAmoM kA kathana karate haiN| - zabdArtha - ( icceiyaM evamAhijjai ) ( ityetat evamAkhyAyate - yaha zAstra isa prakAra se ina nAmoM dvArA kahA jAtA hai ( taM jahA ) tadyathA - ve nAma ye ravatakSetramAM thaze e pramANe samajI levu joie. A pramANe ukata arthAne pharIthI spaSTa karatAM sUtrakAra kahe che ke--AgAmI utsarpiNIkALamAM bharata ane eravatakSetranI aMdara uparokata vAsudeva, baLadeva Adi thaze. prasU 2185 A pramANe aneka prakAranA padArthAnuM kathana karIne have sUtrakAra A adhikRta zAstranAM guNayukata nAmeAnu kathana kare che-- je zabdArtha - ( i iyaM evamAhijjai) ityetat evamAkhyAyate - bhAzAstra ne nAbhothI yojAya che. (taMjahA) tadyathA - te nAbho yA pramANe che - (kUlagaravaM se zrI samavAyAMga sUtra Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1148 samavAyAGgasUtre haiM-(kulagara vaMsei ya evaM titthagara vaMsei ya gaNahara vaMsei ya cakkavaTivaMsei ya dasAra vaMsei ya) kulakara vaMzeti ca evam tIrthakara vaMzeti ca-gaNadhara vaMzeti ca cakravartivaMzeti ca dazAhavaMzeti ca-kulakaroM ke vaMza kA pratipAdaka hone ke kAraNa isa zAstra kA nAma kulakara vaMza hai| tIrthaMkaroM ke vaMza kA kathana karanevAlA hone ke kAraNa isa zAstra kA nAma tIrthaMkara vaMza hai| isI taraha se gaNadharoM ke vaMzakA pratipAdaka hone ke-kAraNa isa zAstra kA nAma gaNadhara vaMza hai / cakravartiyoM ke vaMza kA pratipAdaka hone se isakA nAma cakravartivaMza, tathA dazAhavaMza kA pratipAdaka hone se dazAhavaMza (IsivaMsei ya jai vaMsei ya munivaMsei ya) RSivaMzaiti ca, yativaMza itica, munivaMza iti ca-RSiyoM-gaNadharoM se atirikta tIrthakara ziSyoM ke vaMza kA pratipAdaka hone se RSivaMza tathA RSi muni, yati ye zabda samAna artha vAle hone se yativaMza munivaMza hai| (suei vA suaMgei vA suyasamAsei vA suyakhaMdhei vA samavAei vA saMkheDa vA) zruteti vA zrutAGgeti vA zrutasamAseti vA zrutaskandheti vA samavAyeti vA saMkhyeti vA-tathA trikAla saMbaMdhI artha ke bodhana karAne meM samartha hone ke kAraNa isakA nAma zruta hai| pravacana puruSa kA aMga hone ke kAraNa isakA nAma zrutAGga aisA bhI hai / samasta sUtroM ke artho kA yahAM saMkSepa meM pratipAdana hone se isakA nAma zrutasamAsa aisA bhI hai| zruta samudAyarUpa hone se isakA nAma zrutai ya evaM titthagaravaMsaiya gaNaharavaMsei ya cakkavahivasei ya dasAravaMseiya) kulakara vaMzeti ca evam tIrthakaravaMzeti ca gaNadharavaMzeti ca cakravartivaMzeti ca dazAha vaMzeti ca-sana zanu pratipA64 lAvAthI sA zAkhanu nAma 'sa425 / ' che. tIrthakaronA vaMzanuM pratipAdaka hovAthI A zAstranuM nAma tIrthakaravaMza" che. e ja pramANe gaNadharonA vaMzanuM kathana karanAra hovAthI A zAstranuM nAma "gaNadharavaMza che. cakavatinA vaMzanuM pratipAdaka hovAthI A zAstranuM nAma "cakravarti5' cha, tathA zAzanu pratipAi hAvAthI tenu nAma 'zAza' 55 che. (Isiseiya jaivaMseIya muni vaMseiya) RSivaMza iti ca, yativaMza iti ca, munivaMza iti ca-RSiyo-75 sivAyanA tIya zanA ziSyAnA zanu pratipAdaka hovAthI tenuM nAma "RSivaMza" che. kaSi, muni, yati, e zabdo samAna mA pAthI tenu nAma yati bhunika cha. (sueivA suaMgeivA suyasamAsei vA suyakhaMdhei vA samavAei vA saMkheivA)zruteti vA, zrutAGgeti vA zrutasamAseti vA zrutaskandheti vA samavAyeti vA saMkhyeti vA tathA naye ANanA manu mA5 pAthI tenu nAma "zrutasamAsa" 555 cha. zrutasa hAya35 pAthI tenu zrI samavAyAMga sUtra Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. samavAyAsyaguNaniSpannanAmanirUpaNam 1142 TIkA--' iccheyaM' ityAdi - 'icceyaM' ityetat zAstram ' evaM ' anena prakAreNa vakSyamANAnAmabhiH 'Ahijjara' AkhyAyate kathyate 'taM jahA' tadyathA- 'kulagaravaMsera ya' kulakaravaMzeti ca kulakarANAM vaMzasya pratipAdakatvAdayaM 'kulakara vaMza' iti nAmnA kathyate iti zabdaH svarUpapratipAdakaH, ca zabdaH samuccayArthaH, - 1 skaMdha aisA bhI hai / tathA samagra jIva aura ajIva Adi padArthoM ko yahAM abhidheyarUpa milane ke kAraNa isakA nAma samavAya aisA bhI hai eka Adi saMkhyAkrama se padArthoM kA isameM pratipAdana huA hai isase isakA nAma saMkhyA aisA bhI hai / (sammattamaM gamakkhAyaM) : samastamaGgamA khyAtaM - bhagavAn isa samavAyAGga ko saMpUrNarUpa se kahA hai / (ajjhayaNaM) adhyayanamiti - yaha eka hI adhyayana hai / (ttibe mi ) iti bravImi - jaMbUsvAmI se sudharmAsvAmI kahate haiM ki he jaMbU ! jaisA yaha samavAyAGga sUtra bhagavAn se maiMne sunA hai vaisA hI maiMne yaha tuma se kahA hai / apanI tarapha se maiMne isa meM kucha bhI ghaTAyA vaDhAyA nahIM hai / "iti" yaha zabda zAstra kI samApti kA bodhaka hai |mU0 219|| TIkArtha - 'icceryaM evamAhijai' ityAdi yaha zAstra isa prakAra se ina nAma dvArA kahA jAtA hai-ve nAma ye haiM- kulakara vaMza - isazAstra meM kulakaroM ke vaMza kA pratipAdana huA hai ataH unake vaMza kA pratipAdaka hone ke kAraNa isa zAstra kA nAma kulakara vaMza hai| yahAM iti zabda svarUpa kA aura "ca" zabda samuccaya artha kA pratipAdaka hai / isI taraha se nAma 'zrutaskaMdha' | hai. tathA samaya kaba mane alava Ahi pAthenA yA sagabhAM samAveza thte| hovAthI tenu' nAma 'samavAya' pazu che. ye me mahi saMkhyAmathI cahArthenu yA aMgamAM pratipAdana 12vAmAM Avyu hovAthI tenuM nAma "saMkhyA" p| cha. (sammattamaM gamakakkhAyaM) samastamaGgamAkhyAtam - bhagavAnane yA samavAyAMgane sauMpUrNa 3pe 4hesa che. (ajjhayaNaM) adhyayanamiti temAM me 4 adhyayana che. (ttibe mi) iti bravImi sudharmAsvAmI svAmIne Ahe cha ! he 45 ! ne amo A samavAyAMga sUtra meM bhagavAna pAsethI sAMbhaLyuM che te pramANe ja tamane te kahuM chuM. mArI tarathI meM temAM kaMi paNa vadhArA ghaTADo karyAM nathI." A pada zAstranI samAptinu khAdhaka che. AsU, 219mAM " iti " artha - " icceiya evamAhijjai" ityAdi - bhA zAkhanA A pramANe judAM judAM nAme che--kulakaravaMza-A zAstramAM kulakarAnA vaMzanuM pratipAdana karAyu' che. tethI temanA vaMzanu' pratipAdaka hovAne kAraNe A zAstranuM nAma 'kulakarava'za' che. hI 'iti' zamha sva3panA bhane 'ca' zabda samuyyaya arthano pratiyAha che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1150 samavAyAGgasUtre ratrApi iti zabdazcedamarthaka evaabhigntvyH| 'evam' anenaiva prakAreNa tityagaravaMseiya' tIrthakaravaMzeti ca-tIrthakaravaMzapratipAdakatvAdidaM 'tIrthakaravaMza' iti nAmnA kathyate, tathA-gaNadharavaMzapratipAdakatvAdidaM zAstraM 'gaNadharavaMsei ya' gaNadharavaMza iti nAmnA ca kathyate / tathA-cakravartivaMzapratipAdakatvAdidaM 'cakavahivaMsei ya' cakravartivaMza iti ca, tathA dazAhavaMzapratipAdakatvAdidaM 'dazAhavaMza' iti, tathA-gaNadharAtiriktAstIrthakaraziSyA RSaya ucyante, tatpratipAdakatvAdidaM zAstraM 'isivaMsei ya' RSivaMza iti ca, RSimuniyatInAM samAnArthatvAdidaM 'jaivaMsei ya''yativaMza' iti ca, 'muNivaMsei ya =munivaMza iti cAbhidhIyate / tathAtrikAlArthabodhane samarthatvAdidaM 'sueivA' zrutetivA-zrutamiti procyate / zrutasya pravacanapurUSasyAGgatvAdidaM 'suyaMgeivA' zrutAGgetivA-zrutAGgamiti, tathA-samasta "titthagaravaMsei ya" ityAdi padoM ke sAtha Aye hue ina "iti" aura "ca" ke viSaya meM jAnanA cAhiye / tIrthaMkara vaMza-tIrthaMkara ke vaMza kA kathana karane vAle hone ke kAraNa isa zAstra kA nAma tIrthaMkara vaMza hai| isI taraha se cakravatiyoM ke vaMza kA pratipAdaka hone se isakA nAma cakravartivaMza, tathA dazAhavaMza kA pratipAdaka hone se dazAhavaMza, RSiyoM ke gaNadharoM se atirikta tIrthakara ziSyo yahAM RSi kahe gaye haiM unake vaMza kA pratipAdaka hone se RSivaMza, tathA RSi, muni aura yati ye zabda samAna arthavAle hone se yativaMza evaM munivaMza hai| tathA-trikAla saMbaMdhI artha ke bodhana karAne meM samartha hone ke kAraNa isakA nAma zruta hai| prabacana puruSa kA aMga hone ke kAraNa isakA nAma zrutAGga esA bhI hai| samasta sUtroM ke arthoM kA yahAM "titthagaravaMsei ya" tyA panI sAthe 152||ye 'iti' bhane 'ca' nAmata. bhA 59 me pramANe / sabhA tIrthakaravaMza-tI ronA vazanu thana 42nAra hevAthI A zAstranuM nAma 'tIrtha karavaMza paNa che eja pramANe cakavatinA vaMzanuM pratipAdaka hovAthI tenuM nAma "cakavativaMza che, tathA dazArNavaMzanuM pratipAdaka hevAthI tenuM nAma "dazAha vaMza che. gaNadhara sivAyanA tIrtha karene ahIM RSi kahela che. te RSinA vaMzanuM pratipAdaka hovAthI A zAstrane "SivaMza," tathA RSi, muni bhane yati, ye samAnAthI zaha pAthI yativaza' bhane 'bhuniva' e nAme paNa A zAstrane oLakhAya che. tathA traNe kALanA arthanuM bedhaka hovAne kAraNe tenuM nAma "mRta" paNa paDayuM che. pravacana puruSanuM eka aMga hovAthI tenuM nAma "zrutAMga" che. samasta sUtronA arthanuM A zAstramAM saMkSiptamAM pratipAdana zrI samavAyAMga sUtra Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TokA. samavAyA guNaviSpannanAmanirUpaNam sUtrArthAnAmatra saMkSepeNa pratipAdanAdidaM 'suyasamAsei vA' zrutasamAseti vA zrutasamAsamiti, tathA--zrutasamudAyarUpatvAdidaM 'suyakaMdheivA' zrutaskandhe. divA-zrutaskandhamiti, tathA samagrANAM jIvAjIvAdi padArthAnAmamidheyatayeha samavAyatAnmIlanAdidaM 'samavAeivA' samavAyetivA-samavAyamitivA, tathAekAdisaMkhyAkrameNa padArthAnAmatra pratipAdanAdidaM 'saMkhei vA' saMkhyeti vA AkhyAyate / tathA 'sammattamaMgamakkhAyaM' samastamaGgamAkhyAtaM bhagavatA, idaM samavAyA saMpUrNamuktam, na tu AcArAgavadatrApi vibhAgadvayamasti / tathA-'ajjhayaNaM' adhyayanamiti-idaM sampUrNamekamevAdhyayanam, atra AcArAGgAdisUtrasya zastraparijJAdivad adhyayanoddezAdi vibhAgo nAsti, 'ttibemi' iti bravImi-iti zabdaH zAstra samAptisUcakaH, sudharmAsvAmI bravIti-he jambUH ! yathedaM samavAyaGgaM bhagavataH sakAzAnmayA zrutam , tathaiva tvAM pratibravImi // sU. 119 // itIzrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakamavizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-cAdimAnamardaka-zrI zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstracArya-padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArijainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-tiviracitA zrI caturthaGgasya samavAyAGgasUtrasya bhAvabodhinITIkA samAptA / / // zubhaM bhUyAt // || zrIrastu // saMkSepa meM pratipAdana hone se isakA nAma zruta samAsa aisA bhI hai / zruta samudAvarUpa hone se isakA nAma zrutaskaMdha sA bhI hai| tathA samagrajIva aura ajIva Adi padArthoM ko yahA~ abhidheyarUpa milane ke kAraNa isakA nAma samavAya aisA bhI hai| eka Adi saMkhyAkrama se padArthoM kA isameM pratipAdana huA haiN| isase isakA nAma saMkhyA aisA bhI hai| bhagavAna isa samavAyAGga ko saMpUrNarUpa se kahA hai| AcArAGga kI taraha isa meM do vibhAga nahIM hai |yh eka hI adhyayana hai| AcArAGga Adi sUtra ke thayela hovAthI tenuM nAma "zratasamAsa paNa che. mRtasamudAyarUpa hovAthI tenuM nAma taskaMdha paNa che. samagra jIva ane ajIva Adi padArthone A aMgamAM abhidheyarUpe samAveza thato hovAthI tenuM nAma "samavAya paNa che. eka, be Adi saMkhyAkamathI temAM padArthonuM pratipAdana thayuM che, tethI tenuM nAma "saMkhyA paNa che. bhagavAne pite saMpUrNa rIte A samavAyAMganuM kathana karyuM che. AcArAMganI jema temAM be vibhAga nathI, te eka ja adhyayananuM baneluM che. AcArAMga Adi zAstranA zrI samavAyAMga sUtra Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1152 samavAyAGgasutre zastraparijJA Adi kI taraha adhyayana uddeza Adi kA isameM koI vibhAga nahIM hai| "ttibemi" yahAM "iti" yaha zabda zAstra kI samAptikA bodhaka hai| jaMbUsvAmI se sudharmAsvAmI kahate haiM-ki hai jaMbU ! jaisA yaha samavAyAGga sUtra bhagavAna se maiMne sunA haiM vaisA hI maiMne yaha tumase kahA hai| apanI tarapha se maiMne isa meM kucha bhI ghaTAyA vaDhAyA nahIM hai ||suu0 219 // samavAyAGkasUtra kA hindI anuvAda saMpUrNa huA // // zrIrastu // zastraparijJA Adi adhyayanAva vibhAga sA samavAyAMgamA nathI, 'ttivemi' saDI 'iti' za zAsanI samAtinA mAgha cha. sudhAsvAmI svAmIna kahe che ke je bU! meM je pramANe A samavAyAMganuM bhagavAna pAse zravaNa karyuM che e pramANe ja tamane te kahI batAvuM chuM mArI taraphathI temAM keipaNa prakArane vadhAro ghaTADe karavAmAM AvyuM nathI." sU. 21 -samavAyAMgasUtrane gujarAtI anuvAda samApta // zrIrastu // zrI samavAyAMga sUtra Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvabodhinI TIkA. bhAvivAsudevabaladevamAtApitAdinAmanirUpaNam -: zAstraprazastiH saurASTranAma ke deze vikhyAtaH 'khAkhijAliyA' / grAmaH samRddhisampanno jainasaMghavibhUSitaH // 1 // asti giridharastatra zrAvaka zraSThasuvrataH / 'amIcandra' - sutastasya zAnta prakRti sundaraH ||2|| virAjate puNyazIlA dharmoddhAradhurandharA / 'vrajakuMvara' nAmnIti patnI tasya prativratA // 3 // vinayaM candrakAntazca ramezazvasutatrayam // asUte dumatIM putra suzIlAM dharmazAlinIm // 4 // bhAvArtha- saurASTra nAma deza meM sarvathA samRddhisampanna evaM jainasaMgha se vibhUSita (zobhAyamAna ) ' khAkhijAliyA' nAma kA prasiddha grAma hai || 1 || usa grAma meM suzrAvaka tathA suvratI 'giridhara' bhAI nAmake bAMTaviyA seTha rahate haiM, unake suputra 'amIcanda' bhAI nAmake paramazAntisvabhAva tathA prakRti sundara hai // 2 // unakI pratinnatA puNyazIlA tathA dharmoddhAra kAryabhAra ko vahana karane meM samartha ' vrajakuMvara' nAmakI patnI hai, jinake 'vinayacandrabhAI' 'candrakAntabhAI' tathA 'ramezacandrabhAI' nAma ke tIna putra tathA paramasuzIlA paramavairAgyavatI dhArmikabhAvanAvAlI 'indumatI' vahena nAmakI putrI hai || 3 | 4 || unameM - vinayacandrabhAI kI 'dhIraja' zAstraprazastinA gujarAtI anuvAda 1 saurASTra dezamAM mauja nadIne kInAre jainasaMgha"thI vibhUSita atiramaNIya 'mAmI bhajIyA' nAbhanu gAma che. 2 1153 A gAmamAM khAMTavIyA kuLamAM utpanna suzrApaka tathA suvratI "giradharabhAi' nAmanA khAMTavIyA zeTha rahe che. temanA suputra "amIcaMdabhAI" jeo parama zAMta svabhAva! suzrAvaka che. 3 te amIcaMdabhAInA patnI paramapavitra pAtivratya vratane dhAraNa karanAra puNyazALI ane dharmoddhAra kA ne vahana karavAmAM ja peAtAnuM kalyANa mAnanAra "vara" nAmanA ho 4 temane "vinayacaMdrabhAI" "caMdrakAMtabhAI" tathA "ramezacaMdrabhAI" nAmanA traNa putra che tathA paramazuzIlA dhArmika bhAvathI yukta vairAgyanI "indumatIbahena" nAmanI zAMtasvabhAvavALI putrI che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1154 samabAyAGgasUtra - - - - bhAryA vinayacandrasya dhIraja' nAmavizrutA / rAjendraM ca jayezaM ca jayazriyamajIjanat // 5 // candrakAntasya patnIsaddharmAcAraparAyaNA / gatA 'hemalatA' svarga vinayAdiguNAnvitA / / 6 / / bhavyAyAH svarga vAsinyAstasyAH smaraNahetave / samavAyAGgasUtrasya vizadA 'bhAvabodhinI' // 7 // lokAnAmupakArArtha zAstramarmaprakAzinI / muninA ghAsilAlena TIkA vyaraci maJjulA / / 8 / / aSTAdaze dvisahasre ca vaikramIye ca vatsare / caitramAse zuklapakSe pUrNimAyAM zubhe tithau // 9 / / bahena nAmakI dharmapatnI hai jisake 'rAjendra' tathA 'jayeza' nAmake do putra evaM 'jayazrI' nAmakI eka suputrI hai // 5 // candrakAntabhAI kI vinayadayAdi guNoM se yukta tathA dharmAcaraNameM parAyaNa 'hema. latA' bahena nAmakI dharmapatnI huI jo ki kAladharma pAkara paraloka calI gii||6|| usa svargIyapatnI ke tathA unake sva. putra ke smaraNArtha samavAyAGga sUtrakI 'bhAvabodhinI' nAmako vizadA tathA zAstramarma ko prakAzita karanevAlI TIkA ko logoM ke upakArArtha pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjane banAyI hai / / 7 / 8 / / 5 vinayacaMdrabhAInI dhIrajakuMvara nAmanI dharmapatnI che jeone rAjendra ane jayeza nAmanA be putrI che. ane jayazma nAmanI eka suputrI che. vinaya dayA AdaguNothI yukta ane dharmAcaraNamAM parAyaNa hemalatA' nAmanI caMdrakAMtabhAInA patnI hatA ke jeNe kAladharma pAmIne svargavAsa karyo che. che te svargIya hemalatAnA' tathA hemalatAbahenanA putrane smaraNArthe samavAyAMga sUtranI zAstra mane vizada rIte prakAza karanArI bhAvabodhinI" nAmanI TIkA pUjyazrI ghAsIlAla mahArAje banAvI che. zrI samavAyAMga sUtra Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI akhila bhArata vetAmbara sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti. gareDIyAkuvADa-grIna leja pAse, rAjakeTa dAtAonI nAmAvalI zarUAta tA. 18-10-4thI tA. 31-12-61 sudhImAM dAkhala thayela membaranAM mubAraka nAmo. lAIpha membaranuM gAmavAra kakAvArI lisTa, (nAnI bheTanI rakama ApanAranuM, tathA rU. 250thI ochI rakama bharanAranuM nAma A yAdImAM sAmela karela nathI.) zrI samavAyAMga sUtra Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdyamurabbIzrIo-18 ( ochAmAM ochI rUA. 5000nI rakama ApanAra ) naMbara nAma gAma rUpiyA 1 zeTha zAMtIlAla maMgaLadAsabhAI jANatA mIlamAlIka amadAvAda 15000 2 zeTha harakhacaMda kALIdAsabhAI vArIyA ha. zeTha lAlacaMdabhAI, nagInabhAI vRjalAlabhAI tathA vallabhadAsabhAI bhANavaDa 6000 3 ke ThArI jecaMda ajarAmara hA. haragoviMdabhAI jecaMdabhAI rAjakoTa pa251 4 zeTha dhArazIbhAI jIvanabhAI bArasI 5001 5 sva. pitAzrI chaganalAla zAmaladAsanA smaraNArthe ha. zrI bhegIlAla chaganalAlabhAI bhAvasAra amadAvAda 5251 6 sva. zeTha dinezabhAInA smaraNArthe hA. zeTha kAMtilAla maNIlAla jezIMgabhAI amadAvAda 5000 7 zeTha AtmArAma mANekalAla ha. zeTha cImanalAlabhAI zAMtIlAlabhAI tathA pramukhabhAI amadAvAda 6001 8 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI virANI smAraka TrasTa ha. zeTha zAmajI velajI vIrANI rAjakoTa 5000 9 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraSTa kaTa hA, mAtuzrI kaDavIbAI vIrANI rAjakoTa 5000 10 zeTha picAla la pItAMbaradAsa amadAvAda 5251 11 zAha raMgajIbhAI mehanalAla amadAvAda 5001 12 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraka TrasTa hA. zeTha durlabhajI vIrANI rAjakoTa 5000 13 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraka TrasTa hA zrImati maNIkuMvarabenadurlabhajavIrANI rAjakoTa 5000 14 zrI zAmajI velajI vIrANuM ane zrI kaDavIbAI vIrANI samArakaTrasTa ha. choTAlAla zAmajI vIrANI rAjakeTa 5000 15 sva. mAtuzrInA smaraNArthe ha. bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla ane kuTuMbIjane amadAvAda 5000 zrI samavAyAMga sUtra Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 zeTha mIzrI lAlajI jevaMtarAjajI lUNIyA caMDAvalavALA amadAvAda 5502 17 zeTha rAmajIbhAI zAmajI vIrANI enDa samaratabena rAmajI virANI TrasTa rAjakeTa 5001 18 eka jaina gRhastha amadAvAda 5425 neTa -ghATakoparavALA zeTha mANekalAla e. mahetA taraphathI amadAvAdamAM pAlaDI basa sTenDa pAse ploTa naM. 250 vALI 698 2. vAra jamIna samitine bheTa maLela che. ane jenuM rajIsTara tA. 23-3-60 nA roja thaI gayela che. murabbIzrIo-25 ( ochAmAM ochI rUA. 1000 nI rakama ApanAra ) naMbara nAma gAma rUpiyA 1 vakIla jIvarAjabhAI vardhamAna ThArI hA. kahAnadAsabhAI tayA veNIlAlabhAI ke ThArI jetapura 3605 2 dozI prabhudAsa mULajIbhAI rAjakoTa 3504 3 mahetA gulAbacaMda pAnAcaMda rAjakeTa 3284 mahetA mANekalAla amulakharAya ghATakepara 32pa0 5 saMghavI pItAmbaradAsa gulAbacaMda jAmanagara 3101 6 lallubhAI goradhanadAsa cerITebalaTrasTa ha. zeTha. vADIlAla lalubhAI amadAvAda 2500 7 nAmadAra ThAkora sAheba lakhadhIrasiMhajI bahAdura morabI 2000 8 zeTha laheracaMda kuMvarajI hA. zeTha nyAlacaMda laheracaMda siddhapura 2000 9 zAha chaganalAla hemacaMda vasA hA. mohanalAlabhAI tathA metIlAlabhAI muMbaI 2000 10 zrI sthAnakavAsI jaina saMgha hA. zeTha candrakAMta vIkamacaMda morabI 1963 11 mahetA samacaMda tulasIdAsa tathA temanAM dharmapatnI - a. so. maNIgarI maganalAla ratalAma 2000 12 mahetA pipaTalAla mAvajIbhAI jAmajodhapura 1502 3 dozI kapuracaMda amarazI hA. dalapatarAmabhAI jAmajodhapura 1002 14 bagaDIyA jagajIvanadAsa ratanazI dAmanagara 1002 15 zeTha mANekalAla bhANajIbhAI porabaMdara 1001 16 mAna caMdrasiMhajI sAheba mahetA (relve menejara) kalakattA zrI samavAyAMga sUtra Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 mahetA semacaMda neNasIbhAI (karAMcIvALA) morabI 1001 18 zAha harilAla anopacaMda khaMbhAta 1001 19 medI kezavalAla haricaMdra amadAvAda 1001 20 koThArI chabIladAsa harakhacaMda muMbai 1000 21 koThArI raMgIladAsa harakhacaMda bhAvanagara 1000 rara zAha premacaMda mANekacaMda tathA a. sau samaratabena amadAvAda 1003 23 zeTha karamazI jeThAbhAI somaiyA hA. a. sau. sAkarabena muMbaI 1000 24 zeTha popaTalAla catrabhUja koThArI surendranagara 1001 25 zrI sthA, jenA lIMmaDI saMpradAyanA samAguNa nIdhI pUjya zrI lAdhAjI svAmInA zISya prakhara paMDita ratna zrI uttamacaMdajI mahArAjanA smaraNArthe pUjya lAdhAjI svAmI pustakAlaya taraphathI ha. zeTha jezIMgabhAI pAcAlAla amadAvAda 1000 nAma Ta sahAyaka membare-125 (ochAmAM ochI rU. 500nI rakama ApanAra ) naMbara gAma rUpiyA 1 zrIrathA jaina saMdha hA. jhajhAbhAI velazIbhAI vaDhavANa zahera 750 2 zeTha narottamadAsa oghaDabhAI jorAvaranagara 700 3 zeTha ratanazI hIrajIbhAI hA. goradhanabhAI jAmajodhapura 555 4 bATavIyA gIradhara paramANaMda hA. amIcaMdabhAI khAkhIjALIyA pa27 5 morabIvALA saMghavI devacaMda neNazIbhAI tathA temanAM dharmapatnI a. sau maNIbAI taraphathI hA- mULacaMda devacaMda saMghavI malADa 511 6 verA maNIlAla popaTalAla amadAvAda 102 7 gesalIyA harIlAla lAlacaMda tathA caMpAbena gosalIyA 502 8 zAha manaharalAla prANajIvanadAsa muMbaI 501 9 zeTha IzvaralAla purUSottamadAsa amadAvAda 501 10 zeTha caMdulAla chaganalAla 501 11 zAha zAMtilAla mANekalAla * 501 12 zeTha zIvalAla DamarabhAI (karAMcIvALA) lImaDI 501 13 kAmadAra tArAcaMda popaTalAla dhorAjIvALA rAjakeTa 500 14 mahetA mehanalAla kapuracaMda 500 zrI samavAyAMga sUtra Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 zeTha goviMdajIbhAI pipaTabhAI rAjakeTa 500 16 zeTha rAmajI zAmajI vIrANI >> 501 17 sva. pitAzrI naMdAjanA mAthe hA. veNIcaMda zAMtilAla (jAbuAvALA) meghanagara 501 18 zrI janasthA. saMgha ha. zeTha ThAkarazI karazanajI thAnagaDha 501 19 zeTha tArAcaMda pukharAjajI auraMgAbAda 500 20 zrI sthA. jana saMgha 500 21 mahetA mULacaMda rAghavajI hA. maganalAlabhAI tathA durlabhajIbhAI dhrAphA 750 22 zeTha harakhacaMda purUSottama hA, IndukumAra coravADa pa00 23 , kezarImalajI vastImalajI gugalIyA malADa 501 24 zrI sthA. jaina saMgha hA, bATavIyA amIcaMda gIradharabhAI khAkhIjALIyA 501 25 zrI khImajIbhAI bAvAbhAI kulacaMdabhAI gulAbacaMdabhAI nAgaradAsabhAI jamanAdAsabhAI muMbaI 501 che. 501 26 zeTha maNIlAla mehanalAla DagalI hA. mULajIbhAI maNIlAlabhAI muMbaI 501 27 sva. kAMtIlAlabhAInA smaraNArthe ha. zeTha bAlacaMda sAkaracaMda , 501 28 kAmadAra-ratIlAla durlabhajI ( jetapuravALA ) ,, 501 29 zAha jayaMtIlAla amRtalAla zIva 501 30 vera maNIlAla lakSamIcaMda 31 zeTha gulAbacaMda bhUdarabhAI tathA kasturabena hA. bhAI anepacaMda bAraDa 501 32 mahAna tyAgI bena dhIrajakuMvara cunIlAla mahetA dhrAphA 101 33 zrI sthA. jaina saMdha dhrAphA 101 34 zrI maganalAla chaganalAla zeTha rAjakoTa pa1 35 zeTha caturadAsa ThAkarazI tathA asau. naMdakuvarabena jAmanagara 103 36 zeTha devacaMda amarazI (bena dhIrajakuMvaranI dIkSA prasaMge bheTa) bhANavaDa 501 37 zrI sthA. jaina saMgha (bena dhIrajakuMvaranI dIkSA prasaMge bheTa) bhANavaDa 501 38 vakIla vADIlAla nemacaMda zAha vIramagAma 501 * 501 39 mahetA zAntilAla maNIlAla ha. kamaLAbena mahetA amadAvAda 256 40 zrIyuta lAlacaMdajI tathA a, sau. dhIsAbena 41 zeTha mehanarAjajI mukunacaMdajI bAlIyA 42 sva. zeTha ukAbhAI trIbhovanadAsanA smaraNArthe temanAM dharmapatnIlakSamIbAI gIradhara taraphathI hA, maraghAbena tathA maMgubena amadAvAda 501 zrI samavAyAMga sUtra Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 43 pArekha jayaMtIlAla manasukhalAla rAjakoTavALA hA. vinubhAI , 501 44 zrI sthA. jaina saMgha vAMkAnera 501 45 zrI sthA. jaina saMgha boTAda 501 46 zeTha gudaDamalajI zeSamalajI jevara (bAra) pIpaLagAMva 501 47 sva. turakhIyA laheracaMda mANekacaMdanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI jIvatIbAI taraphathI hA. bhAI jayaMtIlAla tathA pUnamacaMdabhAI vaDedarA 501 48 zAha acaladAsa zukanarAjajI hA. zukanarAjajI amadAvAda 501 49 bhAvasAra kheDIdAsa gaNezabhAI dhaMdhukA 101 pa0 a. sau. hIrAbena mANekalAla mahetA ghATakopara 501 51 mahetA zAMtIlAla maganalAla tathA a. sau. padamAvatI zAMtilAla mahetA amadAvAda 500 para zeTha hIrAcaMdajI vanecaMdajI kaTArIyA hubalI 501 53 zeTha choTubhAI haragoviMdadAsa kaTorIvALA muMbaI 501 54 pArekha ratilAla nAnacaMda morabIvALA taraphathI temanA pitAzrI nAnacaMda geviMdajInA smaraNArthe tathA temanAM dharmapatnI a. sI. vasaMta bahenanA aThAItapa nimitte hA. bhupatalAla ratilAla amadAvAda 552 55 sva. zAha trIjovanadAsa maganalAlanA maraNArthe temanAM dharmapatnI zIvakuMvarabAI taraphathI hA. rastIlAla trIbhovanadAsa zAha amadAvAda 511 56 zrImAna nAthAlAla mANekacaMda pArekha muMbaI (mATuMgA) 501 pa7 zrI lIMmaDI saMpradAyanA gacchAdhIpati pUAcArya mahArAja zrI lAdhAjI svAmInA smaraNArthe hA. zeTha jezIMgabhAI piAcAlAla (mahArAja zrI choTAlAlajI sadAnaMdajInA upadezathI) amadAvAda 501 58 sva zrI vinayamUti zrI lakSmIcaMdajI mahArAjanA smaraNArthe hA. zeTha jezIMgabhAI piyAlAla (mahArAjazrI choTAlAlajI sadAnaMdInA upadezathI amadAvAda 501 pa9 . . prabhAvatIbena kezavalAla ujajenavAlA taraphathI temanI dIkSA prasaMge vIramagAma 551 60 zeTha zrIyuta harajIvanadAsa rAyacaMda hA. chabIladAsa harajIvana amadAvAda 501 61 zeTha pipaTalAla haMsarAja tathA divALIbenanA smaraNArthe hA. zeTha bAbulAla pipaTalAla amadAvAda 502 zrI samavAyAMga sUtra Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 a. sau. lIlAvaMtIbena IzvaralAla 63 hemANI prabhudAsa bhANajI 64 zeTha lakSmaNadAsa sejarAma 65 zrI sthA. jaina meTA saMgha }} zeTha cAMdamalla khIradhIcaMda 67 jhaverI mANekaca'dajI pannAlAla jalANI ha. dhanavaMtIbena tathA kiraNabena 68 zeTha haMsarAjajI pUrNamalajI kAMkarIyA 19 zrI ve. sthA. jaina sabhA 70 zeTha tejasa hajI telAlajI chAjeMDa 71 zeTha ratanacaMda lakSmIcaMda 73 zAha zAmalabhAi amarasIbhAi 74 mahetA candrakAnta nautamalAla 75 zeThe bhIkhacaMdra lAlaca'dra 76 ena mAhIena mahetA 72 zAhu umarazI bhImazIbhAi (sva. pitAzrI bhImazIbhAi tathA mAtuzrI pAlAbAi tathA dhama patnI pAnabAInA smaraNArtha)mukhaI papara 77 zrImatI meghIbena navalacaMda zAha ha. meAtIbena 78 zrImatI vimalAjI sUrajamala mahetA 79 udrANI nihAlacaMdra hAMkemacandra vakIla bI. e. ela. ela. khI, 80 sva. kAThArI maganalAlajI kundenamalajInA smaraNArthe ha. temanAM dhama patnI rAjakuvaraena 81 zeTha mehanalAlajI maMI lAlajI ha. ramaNIkalAla (p munizrI tecaMdrumanA ziSya 5. munizrI kanaiyAlAlajI ma. nA upadezathI) 82 kanaiyAlAlajI sAhanalAlajI kAveDiyA 83 zeTha pratApamalajI kapuracaMdajI sAMDherAvALA [pUjaya phatecaMdajI ma.nA ziSya mizrIlAlajI ma. nA ziSya cAMdamalajI ma.nA upadezathI amadAvAda 502 kalakattA 551 amadAvAda 501 rAjakATa 51 nAsika sITI 501 zrI samavAyAMga sUtra dilhI 50 1 gAgoLAva 501 kalakattA 501 udepura 501 muMbaI 500 amadAvAda 502 muMbaI 201 pIpalagAma 51 muMbai pa lImaDI (saurASTra) 501 belagAma 501 rAjakATa 501 satArA 751 jayapura 501 dhAraDI 501 amadAvAda 501 Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baData 501 84 zrImAna lAlAjI rozanalAlajI samandaralAlajI ha. meMtIlAla sAMDherAva 501 85 zrImAna bhUramalajI dalIcaMdajI sAMkariyA (pU. ma. zrI svAmIdAsajInA saMpradAya pU.ma. zrI phatecaMdajI ma. nA ziSya paM. muni zrI kanaiyAlAlajI ma. nA upadezathI 86 sva. gaurIzaMkara kALIdAsa desAInA maraNArthe ha. bhUpatalAla gaurIzaMkara 87 zeTha sAheba zrI nabherAmabhAI haMsarAjabhAI kamANI 88 sva. mahAsatIjI zrI dhanadevajI ma. sA.nA samaraNArthe sava. khUbacaMdajI saMkhalAlanAM dharmapatnI zrImatI jayadevI taraphathI [ mahAsatIjI zrI sudazanAmatijI tathA phulamatIjInA upadezathI ]. Idera 501 jamazedapura 501 dihIM 501 89 zrImAna lAlAjI kapuracaMdajI betharAnA dharmanI zrImatI vasaMtadevI hA. lAlA rAjamalajI hemacaMdajI taraphathI (mahAsatI zrI sudazanAmatijI tathA phUlamatijI mahAdevInA upadezathI1 dilhI pa01 90 sava. mahAsatIjI zrI draupatAdevIjI ma.sA. nA smaraNArthe zrI esa. esa. jenA mahilA saMgha taraphathI [aneka guNAlaMkRta mahAsatIjI zrI mehanadevIjI ma. sA. nI preraNAthI dilhI pa01 91 sva. lakSamIcaMdajInA smaraNArthe naginAdevI sujatInA taraphathI haste saMghavI hemaMtakumAra jaina dilhI 501 tra sva. pitAzrI lAlA jhaverI ghannAmalai sujantInA smaraNArthe haste zrImatI nagInA devI dilhI 501 93 lAlAjI kasturacandajI khuzAlacandajI saMcetI ha. jJAnacaMdrajI alavara 501 94 sva. pujaya pitAzrI durlabhajI semacaMda daphatarI ha. gaurIzaMkara durlabhajI daphatarI muMbaI 500 95 zeTha somacaMda jeThAlAla ghelANI ha. cunIlAlabhAI jeDIyAvALA muMbaI pa06 96 zeTha phejamalajI sulatAnasiMhajI bAradIyA amadAvAda 501 97 zeTha chaganalAla zAmajI vIrANI tathA zrImatI vRjakuMvarabena chaganalAla virANI TrasTaphaMDa taraphathI zeTha chaganalAlabhAInA smaraNArthe rAjakoTa 501 zrI samavAyAMga sUtra Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nakhara 98 zrI vamAna sthA. jaina zrAvaka saMgha ha. pramukha ba'sIlAla kaTArIyA 9 lAlAjI rAmalAlajI rAzanalAlajI (aneka guNAMlakRta mahAsatIjI mAhanadevInA upadezathI) nAma G 100 sva. mahetA maMgaLajI maNIlAlanA smaraNArthe ha. temanA dha`patnI guNavatIbahena mahetA 102 zrIyuta tArAcauMdha gelaDA TrasTa 103 zeThe gularAjajI punaHmacaMdajI mahetA 104 zeThe agaramallajI trIkamacaMdajI pAMDacerI 501 101 khATavIyA vanecaMda amIcaMda mahAvIra TekSaTAila sToe galeAra 553 105 kAnugA dhI gaDamallajI mulatAnamallajI kavADe gaDhasIyANAvALA 106 lAlAjI navaratanacaMdajI cAraDIyAnAM dharmapatnI zrImatI rAjakumArImena 107 zeTha cImanalAla rUSabhada 108 zeTha kAnajI pAnAcaMda bhImANI TrasTa 109 zeTha gIradharalAla haMsarAja kAmANI 110 aneka guNAlakRta mahAsatI mehanadevIjInA upadezathI svadhamI` khaMdhuo taraphathI 111 sva. vinayacaMdajI pArekhanA smaraNArthe lAlA pUrNa caMdajI ratanacaMdajI pArekhanI vatI ha. zrImatI premAdevI [zAMta svabhAvI mahAsatIjI phulakuvarabAinA upadezathI] zrI samavAyAMga sUtra rUpiyA hiM'gaNaghATa 50 1 dIlhI 50 1 115 zAha jagajIvanadAsa vandrAvanadAsa 106 zeTha haMsarAja lakSmIcaMda kAmANI jainabhUvana gAma madrAsa pak kInasagaDha 551 dadAra sITI 551 amadAvAda 11 dIlhI 501 amadAvAda 501 kalakattA 501 51 dIlhI 501 112 zrImatI khadAmabAi mIzrIlAlajI lUNIyA caDAvalavALA amadAvAda 50 1 113 zeTha bharatakumAra maNIlAla dalAla 114 zAha harakhacaMda amaracaMda dIlhI 501 99 501 501 501 kalakattA 501 "" "" "" Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 dIlhI 501 117 pU. dAdAjI sva. kapuracaMdajI tathA dAdIjI kesarabena coraDIyAnA smaraNArthe ha. lAlA phulacaMdajI ane zrImatI vimalakuMvarI javerI nI vatI zrImatI nagInAdevI (mahAsatIjI phulamatIjInA upadezathI 118 zeTha nagInadAsa choTAlAla 119 zrI sthA. jana saMgha ha. zeTha gaNezamalla gulAbacaMda 120 zrI sthA. jaina saMgha 121 zrI sarAka jaina vidyAlaya 1rara gAMdhI bhurAlAla nAnacaMda 1ra3 zrImAna hiMmatasiMhajI sAheba galuDIyA eDIsanala kamIzanara ajamera DIvIjhanavALAnA dharmapatnI a. sau. mANekakuMvarabena taraphathI ha. khuzAlasiMhajI galuDIyA jayapu papa1 584-lAIpha membara amadAvAda tathA parAMo naMbara nAma gAma rUpiyA 1 zaTha gIradharalAla karamacaMda 25 2 zeTha cheTAlAla vakhatacaMda hA, phakIracaMdabhAI 251 3 zAha kAMtilAla trIbhovanadAsa 251 4 zAha pipaTalAla mehanalAla 251 5 zeTha premacaMda sAkaracaMda 250 6 zAha ratIlAla vADIlAla 251 7 seTha lAlabhAI maMgaLadAsa 251 8 sva. amRtalAla vardhamAnanA smaraNArthe hA. kAnajIbhAI amRtalAladesAIrapa1 9 zAha naTavaralAla caMdulAla 10 zAha narasiMhadAsa trIbhavanadAsa 51 11 zAha bIpInacaMdra tathA umAkAMta cunIlAla gopANI 301 12 zrI zAhapura dariyApurI AThaLeTI sthA. jaina upAzraya ho vahIvaTa kartA zeTha IzvaralAla puruSottamadAsa 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 zrI chIpApoLa darIyApurI AThakATI sthA. jaina saMgha hA. zeTha caMdulAla acaratalAla 251 14 zAha cInubhAI bAlAbhAI C zAha bAlAbhAI mahAsukhalAla 251 15 zAha bhAIlAla ujamazI 251 16 zrI sukhalAla DI. zeTha hA. De. ku. sarasvatIbena zeTha 251 17 zrI saurASTra sthA. jaina saMgha ha. zeTha kAMtilAla jIvaNalAla 251 18 medI nAthAlAla mahAdevadAsa 251 19 zAha mohanalAla trIkamalAla 256 20 zrI choTI sthA. jaina saMgha hA. zeTha pocAlAla pitAMbaradAsa 251 21 desAI amRtalAla vardhamAnanA samaraNArthe hA, bhAIlAla amRtalAla 251 22 zAha navInatarAya amulakharAya 251 23 zAha maNIlAla AzArAma 25 24 zeTha cInubhAI sAkaracaMda raya zAha harajIvanadAsa umedacaMda 251 26 zAha rajanIkAMta kasturacaMda 251 27 saMghavI jIvaNalAla chaganalAla 251 28 zAha zAMtilAla mohanalAla dhrAMgadhAvALA 251 ra9 a. sau. bena ratanabena nAdecA hA. zeTha dhulajI caMpalAlajI 25 30 zAha harilAla jeThAlAla bhADalAvALA 51 zrI sarasapura darIyApurI ATha ke.TI sthA. jaina upAzraya hA. bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla 251 3ra zeTha pukharAjajI samatIrAmajI pumiyA sAdaDIvALA 33 sva. pitAzrI javAharalAlajI tathA pUjaya cAcAjI hajArImalajI baraDIyAnA smaraNArthe hA. muLacaMda javAharalAlajI baraDIyA 251 34 va. bhAvasAra babAbhAI (maMgaLadAsa) pAnAcaMdanA samaraNArthe hA. temanAM dharmapatnI purIbena 251 301 35 sva. pitAzrI ravajIbhAI tathA sva. mAtuzrI muLIbAInA samaraNArthe hA, kaThalabhAI koThArI 36 bhAvasAra kezavalAla maganalAla 37 zAha kezavalAla nAnacaMda jAkhaDAvALA hA. pArvatIbena 251 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 38 zAha jItendrakumAra vADIlAla mANekacaMda rAjasItApuravALA 39 zrI sAbaramatI sthA. jaina saMgha hA. zeTha maNIlAlabhAI 40 bhAvasAra maTAlAla chaganalAla 251 250 251 41 bhAvasAra zakarAbhAI chaganalAla 251 251 42 a. sau. ena jIvIbena ratilAla hA. bhAvasAra ratilAla harageAvidadAsa 251 43 bhAvasAra lAgIlAla jamanAdAsa pATaNavALA 44 sa`ghavI bAlubhAI kamaLazI tathA temanAM dharmapatnIe a. sau. ca'pAena taraphathI tathA vasa'tamena taraphathI 45 a. sau. vidyAbena vanecaMda desAi varSItapa tathA aDhAi prasaMge hA. bhupendrakumAra vanecaMda desAi 46 zAha naTavaralAla gekaLadAsa 47 a. sau. sarasvatIbena maNIlAla chaganalAla 48 A, sau. kakubena (bhAvasAra bhAgIlAla chaganalAlanAM dharmapatnI) 49 a, sau. savitAbena (jayaMtIlAla bhegIlAlanAM dharmapatnI) 50 a. sau. zAMtAbena (dInubhAI bhegIlAlanAM dharmopatnI) 51 a. sau, sunaMdAbena (ramaNalAla bhegIlAlanAM dharma patnI) para zeTha hIrAjI rUganAthajInA ramaraNAthe ha vAgamalajI rUganAthajI 53 zeTha maNIlAla meghAbhAI 54 paTavA sumeramalajI aneAcajI jodhapura vALA 55 sva. mANekalAla vanamALIdAsa zeThanA smaraNArthe hA. ramaNalAla mANekalAla 56 sva. zAha dhanarAjajI khemarAjajInA smaraNArthe hA. kanaiyAlAla dhanarAjajI 59 zAha punamacaMda kcaMda 60 zrIyuta caturabhAI na dalAla 61 zrIyuta amRtalAla izvaralAla mahetA dura zAha jAdavajI mehanalAla tathA zAha cImanalAla amulakhabhAI 251 zrI samavAyAMga sUtra 417 51 351 309 251 251 251 301 51 301 57 zrI sAraMgapura 6. A. ke. sthA. jaina sagha ha. zAha ramaNalAla bhagubhAI 58 dozahI 2jIvanadAsa jIvarAja tathA lakSmIbAi laheraca`danA smaraNArthe ha. dAzI manaharalAla karazanadAsa muLIvALA 251 251 301 251 251 51 251 51 Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 63 a. sau. bena lAbhubena maganalAla ha. zAha amRtalAla dhanajIbhAI vaDhavANa zaheravALA 64 a.sau. bena kAntAbena goradhanadAsa (cAMdamuninA upadezathI) 251 65 dezI kulacaMda sukhalAlabhAI boTAdavALAnA maraNArthe ha. dozI chabIladAsa phulacaMdabhAI 251 66 lAlAjI rAmakuMvarajI jaina 27 zeTha iTAlAla gulAbacaMda pAlanapuravALA 68 zAha dhIrajalAla motIlAla 251 251 25 69 saMghavI sUryakAMta cunIlAlanA smaraNArthe ha. saMghavI jIvaNalAla cunIlAla 70 bhAvasAra mohanalAla amulakharAya 71 mahetA mULacaMda maganalAla 72 vaidya narasiMhadAsa sAkaracaMdanAM dharmapatnI revAbAInA smaraNArthe hi. harIlAla narasiMhadAsa 251 251 251 251 25 73 zAha kulacaMdabhAI mulacaMda ha. hasamukhabhAI kulacaMdabhAI 251 74 zeThazrI mizrI lAlajI javAharalAlajI baraDIyA 25 75 zAha lallubhAI maganabhAI cuDAvALA ha. jazavaMtalAla lalubhAI 301 76 kumArI puSpAbena hIrAlAla (cadamuninA upadezathI) 77 zAha maNIlAla ThAkarazI ha. kamaLAbena maNIlAla lakhataravALA | (cAMdamuninA upadezatha) 251 78 kumArI nalInIbena jayaMtIlAla 251 79 sva. umedarAma tribhuvanadAsanAM dharmapatnI kAzIbAInA smaraNArthe hA. zAMtilAla umedarAma (cAMdamuninAM upadezathI) 80 sva. bhAvasAra mohanalAla chaganalAlanAM dharmapatnI dIvALIbAInA samaraNArthe ha. ratIlAla mANekalAla (cAMdamuninA upadezathI) 81 mahetA devIcaMdajI khubacaMdajI dhekA gaDhasIyANAvALAnA smaraNArthe ha. mahetA cunIlAla haramAnacaMda 251 251 251 251 82 ghAsIlAlajI mohanalAlajI ke ThArI The. lakSamI pustaka bhaMDAra 83 sva. zeTha nAthAlAla ratanAbhAI mAraphatIyAnA samaraNArthe punAbena taraphathI ha. karazanabhAI (cAMdamuninA upadezathI) 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14. 251 251 251 211 84 zAha maNIlAla chaganalAla 85 bhAvasAra jayaMtIlAla bhogIlAla 86 bhAvasAra dinubhAI bhogIlAla 87 bhAvasAra ramaNalAla jogIlAla 88 bhAvasAra kanubhAI sAkaracaMda 89 zeTha bherUmalajI sAheba jodhapuravALA 90 sva. banANI vardhamAna rAmajIbhAI kuMdaNIvALA smaraNArthe ha. zAMtilAla vardhamAna 251 25 251 91 sva. kacarAbhAI laherAbhAInA smaraNArthe ha. zAMtibhAI kacarAbhAI 2 ekasvayamI baMdhu ha. zAha rakhabhadAsajI jayaMtilAlajI 93 a. sau. sarasvatIbena maNIlAla caturabhAI zAha (sadAnaMdI choTAlAla mahArAjazrInA upadezathI) 251 251 251 94 cImanalAla maNIlAla zAha (darIyApurI saMpradAyanA pU. tapasvI mahArAjazrI mANekacaMdrajInA ziSya munizrI maganalAlajI mahArAjazrInA smaraNArthe) 251 251 251 301 95 bena jekuMvara vrajalAla pArekha 96 zeTha punamacaMdajI javAharalAlajI baraDIyA 97 a. sI. lIlAvatI dhIrajalAla mahetA ke. De. dhIrajalAla trIkamalAla mahetA 98 zeTha rAjamalajI ghAsIlAlajI koThArI kazIthalavALA 99 zeTha cunIlAla bhagavAnajI The. ratIlAla cunIlAla 100 bhAgyavatI aravIMdakumAra The. aravIMdakumAra sakarAbhAI bhAvasAra 101 a. sau. caMcaLabena manasukhalAla hA, manasukhalAla jeThAlAla rUperA 25 251 251 251 251 102 sva. AsIbAI tathA vartamalajI bhemAjInA smaraNArthe hA. zeTha mIzrImalajI devacaMdajI osavAla kevALA 103 sva. zeTha kIzanamalajI mAMDatanA smaraNArthe hA. zIramalajI kIzanamala sejavAlA 104 sva. zeTha vatAvaramalajInA smaraNArthe hA. zeTha dhIsAlAlajI mukanArAjajI zIyArIyA (jodhapuravAlA) 251 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra51 ra51 30 251 35 251 251 251 251 2pa1 105 zAha mahAsukhalAla bhAIlAla (sadAnaMdI paMDita munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) 16 a. sau. kAMtAbena kALIdAsa ke. kumAra bakabAIDIMga varkasa 107 sva. hIMmatalAla maganalAlanA smaraNArthe temanA suputro mesarsa dvArakAdAsa enDa bradharsa taraphathI 108 a, sau. kAMtAbenanA smaraNArthe hA. bhAvasAra nAgaradAsa harajIvanadAsa 109 zrI umedacaMda ThAkarazI The. yu TI pANI enDa sansa 110 pU. mAtuzrInA smaraNArthe hA. bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla 111 zAha zAMtIlAla me hanalAla 112 sarasvatI pustakabhaMDAra ha. prabhudAsa mahetA 113 sarasvatI pustaka bhaMDAra hA. zAha bhurAlAla kALIdAsa 114 sva. pitAzrI motIlAlajInA smaraNArthe hA. mahetA raNajItalAlajI meMtIlAlajI udepuravALA 115 zeTha parasetamadAsa amarasInAM dharmapatnI sva. kusumabenanA smaraNArthe tathA a.sau. savItAbenanA mAsakhamaNanA nimite hA. zeTha semacaMda parasotamadAsa (parTa sudAnavALA) 116 zrImAna jorAvaramalajI dharmacaMdrajI haMgaravAla rAjAjI kAkeraDAvALA (munizrI mAMgIlAlajInA upadezathI) 117 Do dhanajIbhAI parasetamadAsa 118 sarasvatI pustaka bhaMDAra 119 sarasvatI pustaka pustaka bhaMDAra 120 sarasvatI pustaka bhaMDAra 1ra1 zeTha gerilAlajI suganalAlajI udepuravALA 122 zeTha kanaiyAlAlajI surANu pIpaleTAvALA 123 kAmadAra vADIlAla ratIlAla (sAbaramatI) 124 kumArI caMpAbena bhegIlAla bhAvasAra 125 kumArI uSAbena jayaMtIlAla bhAvasAra 126 kumArI caMdrAbena jayaMtIlAla bhAvasAra 127 kumArI zrI ramaNalAla bhAvasAra 128 zAha DAhyAbhAI aMbAlAla 3 01 221 251 351 upara 351 25 ra5ra 25ra 280 251 251 251 351 zrI samavAyAMga sUtra Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 351 129 kharaDIyA cAMdamalajI javAharalAlajI 130 zrI vijayadAna surezvarajI jJAnamaMdIra pauSadhazALA 351 131 zeTha pAnAcaMda jhaveracaMda sAraMgapura upAzraya TrasTa ha vakIla bAbubhAI hIMmatalAla amalanera 1 zAha nAgaradAsa vAghajIbhAI 251 2 zrI sthA. jaina saMgha hA. gAMDAlAla bhIkhAlAla 25 ajamera 1 zeTha bhurAlAla mohanalAla DuMgaravAla 25 avara 1 zrImatI caMpAdevI che. buddhAmalajI ratanamalajI sacetI 251 2 zeTha cAMdamalajI mahAvIraprasAda pAlAvata 251 3 zrIyuta rUSabhakumAra sumatikumAra jaina 251 Asanasola 1 bAvIzI maNIlAla catrabhujanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI maNIbAI taraphathI hA. rasikalAla, anilakAMta, tathA vInedarAya 251 ATakoTa 1 mahetA cunIlAla nAraNadAsa ANaMda zeTha ramaNIkalAla e. kapAsI hA. manasukhalAlabhAI AkolA zeTha kaMcanalAla rAghavajI ajamerA The. mesarsa ajamerA bradharsa enDa - ku. (pU. sadAnaMdI munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) 251 IgatapurI 1 zeTha pannAlAla lakhIcaMda jaina indora 1 a. sI. bena dayAbena mehanalAla desAI jetapuravALA (a.sau. bena vidyAbenanA varSItapa nimi te) hA. araviMdakumAra tathA jItendrakumAra 2pa 2 zrIyuta bhAIlAla chaganalAla tarakhIyA 351 301 251 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 udayapura 1 zeTha raNajItalAlajI meAtIlAlajI higaDha 2 zrImatI seAhinIbAI ke. raNajItalAlajI motIlAlajI higaDha 3 a. sau. mena candrAvatI te zrImAna mahetalAlajI nAharanAM dharma patnI, hA. zeTha raNajItalAlajI meAtIlAlajI hiMgaDa 4 zeTha chaganalAlajI khAgrecA 5 zeTha maganalAlajI khAgrecA 6 sva. zeTha kALulAlajI leDhAnA smaraNArthe hA. zeThe dAlasi'hajI letA cha sva. zeTha pratApamalajI sAkhalAnA smaraNArthe hA. prANalAla hIrAlAla sAkhalA 8 zeThe bhImarAjajI thAvaracaMdajI maphaNA 9 zrIyuta sAhekhalAlajI mahetA 10 zeTha pannAlAlajI gaNezalAlajI hIMgaDa 11 zeTha dIpacaMdajI pannAlAlajI leADhA 12 zeTha kasturacaMdajI nArUmalajI 13 zrI yu. ela. kAThArI 14 mANu parazurAma chaganalAlajI zeTha 15 zeTha kanaiyAlAlajI kArUlAlajI jaina 16 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka sagha AmarDa upaleTA 1 zeTha jeThAlAla geAradhanadAsa 2 sva. ena satarkabena kacarA hA. etamacaMdabhAi, cheTAlAlabhAi mathA amRtalAlabhAI vAlajI (kalyANavALA) 3 zeTha khuzAlacaMda kAnajIbhAI hA, pratApabhAi 4 dozI vIThThalajI harakhaca'da 5 saMghANI, muLazaMkara harajIvanabhAinA smaraNArthe hA. temanA putro jayaMtIlAla tathA ramaNIkalAla zrI samavAyAMga sUtra 251 251 251 51 251 251 251 251 251 251 251 301 250 151 351 251 251 51 251 251 Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 umaragAMva roDa 1 zAha mohanalAla pipaTalAla pAnelIvALA eDana kempa 1 mahetA premacaMda mANekacaMdanA smaraNArthe hA. rAyacaMdabhAI, popaTalAlabhAI tathA rasIkalAlabhAI 2 zAha jagajIvanadAsa puratamadAsa 3 zAha gokaLadAsa zAmajI udANI 251 25? 251 kalakattA 1 zrI kalakattA jaina ve. sthA. (gujarAtI) saMgha 25 kalela 251 1 zeTha mohanalAla jeThAbhAInA smaraNArthe ha. zeTha AtmArAma mehanalAla 251 2 De mayAcaMda maganalAla zeTha hA. Do. ratanacaMda mayAcaMda 3 sva. nAthAlAla umedacaMdanA smaraNArthe hA. zAha ratIlAla nAthAlAla 251 4 zeTha maNIlAla talakacaMdanA smaraNArthe hA. mAraphatIyA caMdulAla maNIlAla 5 sva. zrIyuta vADIlAla parazotamadAsanA smaraNArthe hA. ghelAbhAI tathA AtmArAmabhAI 251 6 zAha nAgaradAsa kezavalAla 251 7 zrI. sthA. jaina saMgha hA. zeTha AtmArAmabhAI mohanalAlabhAI 251 25 1 zrI sthA. dariyApurI jaina saMgha hA, bhAvasAra dAmodaradAsabhAI IzvaralAlabhAI 2 pArvatIbena ke. jesIMgabhAI IzvaralAlabhAI 251 251 karajaNa 1 zrI sthAnakvAsI jaina saMgha mIyAgAma karajaNa 251 kaThora 1 sthA. jaina saMdha ha. jesIMgabhAI picAlAla taraphathI (mAdhavasiMhajI mahArAjazrInA upadezathI) ha. ThAkorabhAI rAyacaMdra 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 katrAsagaDha 1 zrI kve sthA. jaina sa`ghra ha. zeTha devacaMda amulakhabhAi kalyANa 1 saMghavI ThAkarazIbhAi sadhajInA smaraNArthe ha. zAha hI matalAla harakhacaMda 1 zAha ramaNIkalAla premaca'da 1 dAzI ratIlAla Te karazI kuMdaNI-(ATakATa) kAnapura 1 paTela gAvi dalAla bhagavAnajI 2 paTela khImajI jeThAbhAi vAghANI (temanA sva. suputra rAmajIbhAInA smaraNArthe) 1 zeTha caMpAlAlajI devaca dhrujI kAlakI kampAlA 1 sva. zeTha nAnacaMdra meAtIcaMda prAMkAvALAnA smaraNArtha ha. temanA suputra jamanAdAsa nAnacaMda zeTha 2 zrImatI hIrAbena, ratIlAla nAnacada zeTha dhrAphAvALA kuzaLagaDha 1 khATavIyA gulAbacaMda lIlAdhara zrI samavAyAMga sUtra khAkhIjALIyA 251 251 300 51 51 302 51 51 251 401 khArAgheADA 1 sva. pitAzrI harajIvanadAsa lAlacaMda zAha tathA sva. a. sau, ena jamakukhAi tathA lIlAbAinA smaraNArthe ha. narasiMhadAsa harajIvanadAsa 251 2 sva. zeTha eghaDalAla lakSmIcaMdanA smaraNArthe ha. bhAIcaMda eghaDabhAI 251 Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 khIcana 1 zeTha kasanalAla pRthvIrAja mAlu 352 300 khuradorADa 1 zeTha gIradhArIlAlajI sItArAmajI kheMDapavALA 2 zeTha narasiMhadAsa zAMtilAlajI bheralAvALA (munizrI cAMdamalajInA upadezathI) 25 khaMbhAta 251 1 zeTha mANekalAla bhagavAnadAsa 2 zeTha trIbhovanadAsa maMgaLadAsa 3 zrI sthA. jaina saMgha 4 zAha caMdulAla harIlAla 5 zAha sAkaracaMda mehanalAla 6 zAha zakarAbhAI devacaMda 7 zAha sukhalAla dolatacaMda 8 gAMdhI bApulAla mohanalAla 9 bena lalitA mANekalAla 251 251 251 251 251 251 251 251 gAMdhIgAma 1 zAha merArajI nAgajI enDa kaMpanI 251 guMdAlA 1 zAha mAlazI ghelAbhAI 251 gulAbapurA 1 zrI sthA, jana vardhamAna saMgha ha. mAMgIlAlajI ukAramalajI dhanepavALA 2 zrI osavAla paMcAyata ha. gulAbacaMdajI coraDIyA 251 251 goMDala 1 sva, bhAkhaDA vaccharAja tulasIdAsanAM dharmapatnI kamala bAI taraphathI hA. mANekacaMdabhAI tathA kapuracaMdabhAI 2 pIpaLIyA lIlAdhara dAdara taraphathI temanAM dharmapatnI a, sA. lIlAvatI sAkaracaMda koThArInA bIjA vaSItapanI khuzAlImAM 251 301 zrI samavAyAMga sUtra Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 251 3 kAmadAra jeThAlAla kezavajInA samaraNArthe hA. harIlAla jeThAlAla kAmadAra 3 01 4 sva. koThArI kRpAzaMkara ma NekacaMdanA samaraNArthe hA. temanAM dharmapatnI prabhAkuMvarabena 251 5 kaThArI gulAbacaMda rAyacaMda raMgunavALA 251 6 jasANI rUganAthabhAI nAnajI hA. cunIlAlabhAI cha mAstara hakamIcaMda dIpacaMda zeTha 251 geDIyA 1sthA. jaina saMgha ha. zAha premacaMda choTAlAla (zeTha pipaTalAlabhAI taraphathI) 251 dharA 1 zAha trIbhovanadAsa chaganalAla 301 2 sva. premacaMda ThAkarazInA smaraNArthe hA. zAha cunIlAla premacaMda 301 ghaTakaNa 1 zAha caMdulAla kezavalAla 5 gholavaDa (thANA) 1 mahetA gulAbacaMda gaMbhIramalajI 300 ghoDanadI 1 zeTha caMdrabhANa zobhAcaMda gAdIyA 251 251 cuDA 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. ratIlAla maganalAla gAMdhI coTIlA 1 zAha vanecaMda jeThAlAla zrI sthA. jaina saMghane bheTa 351 301 cArabhujAroDa 1 zeTha mAMgIlAlajI hIrAcaMdajI bAbela jamazedapura 1 dezI jhaveracaMda valamajI jalesara (bAlAsara) 1 saMdhavI nAnacaMda pipaTabhAI thAnagaDhavALA 251 252 zrI samavAyAMga sUtra Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 jayapura 1 zrImAna zeTha zIremalajI navalakhAnAM dharmapatnI a. sau premalatAdevI 251 jasavatagaDha 1 zrImAna sundaralAlajI nemIca'dajI talesarA jAmakhaMbhALIyA 1 zeTha vasanajI nAraNajI 2 zrI sthA. jaina saMgha hA. mahetA raNacheADadAsa paramANuna da 3 saMghavI prANalAla lavajIbhAI 1 zAha cheTAlAla kezavajI 2 vArA cImanalAla devajIbhAI 3 Do. sAheba pI. pI. zeTha 4 zAha raMgIladAsa paiApaTalAla 5 vakIla maNIlAla kheMgArabhAI 1 ghelANI trIkamajI lAdhAbhAI jAmanagara junAgaDha 1 zeTha maNIlAla mIThAbhAI ha. hiralAlabhAI (hATInAmALIyAvALA) punAtara jInAradeva jAmajodhapura 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. mahetA peApaTalAla mAvajIbhAi 4 paTela lAlajI judAbhAI 5 zeThe bAvanajI jemabhAI 6 zeTha vrajalAla cunIlAla 2 zAha trIbhAvanadAsa bhagavAnajI pAnelIvALA 3 dozI mANekacaMda bhavAna zrI samavAyAMga sUtra jetapura 1 koThArI DAlarakumAra veNIlAla 2 a. sau, bena suraja vara veNIlAla kAThArI 351 251 251 251 251 251 250 251 251 251 251 387 251 251 251 51 251 251 51 Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 23 3 zeTha amRtalAla hIrajIbhAI ha. narabherAmabhAI (jasApuravALA) 4 dezI choTAlAla vanecaMda jetalasara 1 zAha lakSmIcaMda kapuracaMda 2 kAdAra lIlAdhara jIvarAjanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI jakhakabena taraphathI ha, zAMtilAlabhAI seMDalavALA 251 251 250 251 jodhapura 1 zeTha navaratamalajI dhanavaMtasiMhajI 2 zeTha hastImalajI manarUpamalajI sAmasukhA 3 zeTha pukharAjajI padamarAjajI bhaMDArI 4 zeTha vastImala AnaMdamalajI sAmasukhA jorAvaranagara 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha caMpakalAla dhanajIbhAI 251 251 251 jharIyA 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha kanaiyAlAla bI modI DaoNDAyA 1 zrI sthA. jaina saMgha 250 sI 1 DhasAgAma sthA. jaina saMgha ha. eka sadagRhastha taraphathI 251 2 zrI sthA. jaina saMgha ha. bagaDiyA narabherAma jeThAlAla (DhasA jaMkazana) 251 tAsagAMva 1 sva. cunIlAlajI dugaDanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI TeTuMbAI taraphathI hA, zeTha rAmacaMdajI 351 thAnagaDha 1 zAha ThAkarazIbhAI karazanajI 2 zeTha jeThAlAla trIvanadAsa 3 zAha dhArazIbhAI pAzavIrabhAI hA. sukhalAlabhAI 4 haMsAbena aravIMda hA. bhAI ravIcaMda mANekacaMda 251 251 251 301 zrI samavAyAMga sUtra Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 dahANurADa 1 zAha harajIvanadAsa edhaDa khaMdhAra (karAMcIvALA) dAhAda 1 zeTha mANekalAlabhAI kheMgArajI dilhI 1 lAlAjI pUrNacaMdrajI jaina (senTrala e'kavALA) 2 zrIyuta kIzanacaMdajI mahetAbacaMdrajI cAraDIyA hA. zrImatI nagInAdevI tathA zrIyuta mahetAbacaMda jana 3 a, sau, sajjanamena IMdrumalajI pArekha 4 lAlAjI mIThenalAlajI jaina enDa sansa 5 lAlAjI gulazanalAlajI jaina enDa sansa 6 bena vijyAkumArI jana hai. mahetAbacaMda jaina (vayeAvRddha sarala svabhAvI phulamatIjI mahAsatIjInI preraNAthI) 7 zrImAna lAlAjI vatanacaMdajI jana che. Ai sI. hAIyarI 8 sva. lAlAzrIcaMdajI DuMgarIyAnA smaraNArthe rAjasthAna nyAyAdhikArI hukamacaMdajI jenanA suputra jItendrakumAra vakIlanA suputra anilakumAra taraphathI bheTa ha. vinayakumArI 9 sva. lAlAjI caMpAlAlajI cAraDIyAnA smaraNArthe la bhacaMdajI tathA hIrAlAlajI taraphathI ha zAMtAdevI 10 eka sagrahastha taraphathI ha. mahetAkhajI jaina 11 eka svadhamI badhu taraphathI haste vijiyAkumArI ena 1ra bAbu niraMjana siMhajI jaina 1 zeTha maNIlAla jecaMdabhAI 1 zeTha sAgaramalajI panAlAlajI dhrAphA zrI samavAyAMga sUtra dhAra dhAMgadhrA 1 bhAvadIkSita a. sau. rUpALIena hiMmatalAla saMghavInI tapazcaryAthe saMghavI cImanalAla purasAtamadAsa sa`ghavI taraphathI 351 251 351 251 251 301 301 251 251 351 351 301 301 251 251 251 305 Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 saMdhavI narasiMhadAsa vakhatacaMda 3 zrI sthA. jaina meTA sagha ha, maMgaLajI jIvarAja 4 Thakakara nAraNadAsa haragAviMdadAsa 5 koThArI kapuracaMda ma'gaLajI 25 1 mahetA prabhudAsa muLajIbhAI 2 a. sau. khacImena bAbubhAI 3 dhI navasaurASTra eila mIla prA. lImITeDa dhArALa 4 sva. rAyacaMda pAnAcaMdanA smaraNArthe ha. cImanalAla rAyacaMdra zAha 5 gAMdhI popaTalAla jeca'dabhAi 6 desAI chaganalAla DAhyAbhAI lADavALAnA dharma patnI divALIbena taraphathI ha. kumArI hasumatI 7 eka sagRhastha ha. mahetA prabhudAsa muLajIbhAI 8 zeTha dalapatarAma vasanajI mahetA 9 sva. pitAzrI bhagavAna kacarAbhAInA tathA ci. haMsAnA smaraNArthe ha. paTela dalIcaMda bhagavAnajI 10 mahetA hemacaMda kALIdAsa jamakha'bhALIyAvALA dhaMdhukA 1 zeTha peApaTalAla dhArazIbhAI 2 sva. gulAbacaMdabhAinA smaraNArthe ha. vArA popaTalAla nAnacaMda 3 zrI catrabhuja vAghajIbhAI vasANI 1 zAha mahanalAla bhurAbhAI dhulIyA 1 zrI ameAla jaina jJAnAlaya ha. zeTha kanaiyAlAla chAjeDa DIyAda nArAyaNa gAma 1 zeTha meAtIlAlajI hIrAcaMdajI cAraDIyA khArIvALA zrI samavAyAMga sUtra nakrUrakhara 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha premacaMda bhagavAnalAla 351 251 251 351 351 251 251 301 250 251 251 251 301 251 251 251 251 251 251 251 251 Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 nAgara 1 zrIpAlabhAI enDa ku. sAgaramalajI laMkaDa DeravALA taraphathI 251 pAlanapura 1 bena lakSmIbAI ha. mahetA harIlAla pItAMbaradAsa 2 kAgaccha sthA. jaina pustakAlaya ha. kezavalAla jI. zAha 251 251 251 pANasaNA 1 zrI sthA. jaina saMdha ha. zAha choTAlAla puMjAbhAI pAleja 1 sva. manasukhalAla mehanalAla saMghavInA smaraNArthe ha. bhAI dhIrajalAla manasukhalAla 301 prAMtIja 1 sthA, jina saMdha ha. zrIyuta aMbAlAla mahAsukharAma 250 pUnA 1 zeTha uttamacaMdajI kevaLacaMdajI kA phAlanA 1 mahetA pukharAjajI hastImalajI sAdaDIvAlA 2 mahetA kuMdana malajI amaracaMdajI sAdaDIvAlA 301 251 agasarA 1 zeTha piopaTalAla rAghavajI rAyaDIvALA - ha. nAnacaMda premacaMda zAha 2 sva, mAtuzrI jabakabAInA maraNArthe ha, dezAI vRjalAla kALIdAsa 251 25 baravALA-ghelAzA 1 sva. mehanalAla narasiMhadAsanA smaraNArthe ha. temanAM dharmapatnI surajabena morArajI manAvara 1 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka saMdha ha. mithrIlAla jena vakIla 251 ra51 zrI samavAyAMga sUtra Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 AlAtarA 1 zAha jeThamalajI hastImalajI bhagavAnadAsajI bhaNasArI mIMdaDA 1 zAha kAnajI zAmajIbhAI bIkAnera 1 zeTha bherUdAnajI zeThIyA merAjA 1 zeTha gAMgajI kezavajI (jJAnabha'DAra mATe) elArI 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha hajArImalajI hastImalajI rAMkA eramA 1 zrI erame sthA. jaina saMdha ha. mahetA navalacaMda hAkemacaMda egalAra 1 zeTha kIzanalAlajI phulacaMdajI sAheba 2 ajamerA IMTAlAla mAnasa'ga khATAda 1 sva. vasANI harageviMdadAsa chaganalAlanA smaraNArtha hA temanAM dharmapatnI khalakhena khADelI 1 zAha pravINacandra narasi MhadAsa sAdavALA 2 zAha gIradharalAla sAkaracaMdra bhANavaDa 1 zeTha jecaMdabhAi mANekacaMdabhAI 2 saMghavI mANekacaMda mAdhavajI 3 zeTha lAlajI mANekacaMda lAlapuravALA 4 zeTha rAmajI jINAbhAI 5 zeTha padamazI bhImajI phAIyA 6 phArIyA gAMDAlAla kAnajIbhAI hA. a, sau, zAMtAkhena vasanajI 7 sva. mahetA punamacaMda bhavAnanA smaraNArthe hA. temanAM dharma patnI divALIbena lIlAdhara (guMdAvALA) zrI samavAyAMga sUtra 251 251 254 251 251 251 251 251 251 251 51 upara pA 251 251 251 251 251 Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 bhAvanagara 1 sva. kuMvarajI bAvAbhAinA smaraNArthe hA. zAha laheracaMda kuMvarajI 301 bhAdaraNa 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. paTela dhulAbhAI jhaverabhAI bhIlavADA 1 zrI zAMtI jaina pustakAlaya hA. cAMdamalajI mAnamalajI saMdhavI 2 zeTha bhImarAjajI mIzrIlAlajI bhIma 1 ca'pakalAlajI jaina pustakAlaya hA. zeTha gAmalajI mAMgIlAlajI bhusAvala 1 zeTha rAjamalajI naMdAlAlajI cerITebalaTrasTa bhAjAya 1 jJAna maMdiranA sekreTarI zAha ku MvarajI jIvarAja 1 zeThe megharAjajI daivIcaMdajI mahetA 2 mahetA maNIlAla bhAIcaMda 3 mahetA surajamala bhAicaMda 4 mahetA bApAlAla bhAIcaMda madrAsa manA manAra 1 zAha zeramalajI devIcaMdajI jazavaMtagaDhavALA hA. punamaca'dajI zeramalajI kheAlyA. 1 sthA. chakATI sthA. jaina saMgha mAnakuvA sva mahetA kuMvarajI nAthAlAlanA smaraNArthe hA. temanAM dharmAM patnI kuMvarabAI harakhacaMda (mAnakuvA sthA. jaina sa Mgha mATe) mAMDavI 1 zrI. sthA. chakArTI jaina saMgha hA. mahetA cunIlAla velajI zrI samavAyAMga sUtra 251 251 31 OM 251 251 251 251 251 251 251 251 251 277 Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 zrI mAMDavA sthA. jaina sa'gha ha. a. sau. ka'canagaurI ratIlAla geAsalIyA (gaDhaDAvALA) 29 mAMDavA mAlegAMva 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. kuMtelAla mAlu mAMgarola 1 zAha trIbhAvanAsa nAnajI 2 dAzo gIradharalAla jeThAlAla jana 5 zAha harajIvana kezavajI huM zAha ramaNIkalAla kALIdAsa tathA a, sau, kAntAmena ramaNIkalAla 7 sadhI hiMmatalAla harajIvanadAsa 8 vAra| pAnAcaMda saMghajInA smaraNArthe ha traMbakalAla pAnAcaMda enDa bradhasa 9 zAha rAmajI karazanajI thAnagaDhavALA 10 sva. jaTAza kara devajIbhAi dozInA smaraNArthe ha. raNacheADadAsa (bAbulAla) jaTAzaMkara dezI 11 ghelANI valabhajI narabherAma ha. narasIhadAsa valabhajI 12 kapAsI mehanalAla zIvalAla muMbai tathA parA 1 sva. zrI pitAzrI ku danamala mAtIlAlajI muthAnA smaraNArthe hA. zeTha motIlAlajI jukharamalajI (ahamadanagaravALA) 251 2 vardhImAna sthA. jaina saMgha ha. kAmadAra rUpacaMda zIvalAla (aMdherI) 251 3 a, sau. kamaLAbena kAmadAra ha. kAmadAra rUpacaMda zIvalAla (aMdherI) 251 4 sva. mAtuzrI kaDavIbAInA smaraNArthe ha. temanA pautra hakamIcaMda tArAcaMda dAzI (aMdherI) 3 trIbheAvanadAsa mAnasiMgabhAI doDhIvALAnA smaraNAthe ha. zAha harakhacaMda trIbhAvanadAsa 14 khetANI maNIlAla kezavajI (vaDIyAvALA) ghATakopara 15 sva. pitAzrI zAmaLajI kalyANajI geAMDalavALAnA smaraNArthe hA. vRjalAla zAmaLajI mAvIsI 16 zAha ravicaMda sukhalAlabhAi (dAdara) zrI samavAyAMga sUtra 151 251 250 250 251 251 251 251 251 251 301 251 251 251 pa 301 351 Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 17 sva. AzArAma gIradharalAlanA smaraNArthe hA. zAMtilAla AzArAma vatI jazavaMtalAla zAMtilAla 18 gAMdhI kAMtIlAla mANeka da 19 zAha 2vajIbhAI tathA bhAIlAlabhAInI kuAM. (kAMdIvalI) 20 a. sau. lAbena ha. ravajIbhAi zAmajI . ra1 sva, mAtuzrI mANekabAInA smaraNArthe ha. zeTha valabhadAsa nAnajI 22 eka sadagRhastha ha, zeTha suMdaralAla mANekalAla 23 zeTha khuzAlabhAI kheMgArabhAI 24 zeTha cunIlAla narabherAma vekarIvALA 28 koThArI sukhalAlajI punaHmacaMdajI 29 a. sau. ena ku MdanagaurI manaharalAla saMghavI 30 kAThArI ramaNIkalAla kasturacaMdabhAI 31 dezAI amRtalAla vamAnanA smaraNArthe ha. dalIcaMdu amRtalAla desAI 25 sva, mAtuzrI geAmatIbAinA smaraNArthe ha. zAha pe|paTalAla pAnAca'da 251 26 keTecA jaya'tIlAla raNacheADadAsa saubhAgyacaMda junAgaDhavALA 251 27 vArA ThAkarazI jasarAja 32 sva. trIbhAvanadAsa vrajapALa vIchIyAvALAnA smaraNArthe hA. haragoviMdadAsa tribheAvanadAsa ajamerA 38 daDiyA amRtalAla meAtIca da 39 dezI catrabhuja suMdarajI 40 dAzI jugalakIzAra catrabhuja 41 dezI praviNacaMda catrabhuja 42 zeTha manubhAi mANekacaMda hA. jhATakIyA naraNerAma me|ArajI 43 zAha kAMtilAla maganalAla zrI samavAyAMga sUtra 251 khArareDa) 251 251 251 . 33 tejANI kuberadAsa pAnAcaMda 251 251 34 zeTha saradAramalajI devIcaMdajI kAvaDIyA (sAdaDIvALA) 35 zeDa nemacaMda svarUpacaMda khaMbhAtavALA ha. bhAI jeThAlAla nemacaMda 251 36 zAha keArazIbhAI hIrajIbhAI 301 37 zrImatI maNIbAI vRjalAla pArekha cerITebala TrasTa krUDa ha. vRjalAla durlabhajI pArekha 19 251 "" 251 251 251 31 251 "" 77 251 250 77 (ghATaaApara) 251 401 401 381 251 251 251 251 251 Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 44 zeTha maNIlAla gulAbacaMda (ghATake para) 251 45 zeTha chaganalAla nAnajIbhAI 251 46 zAha zIvajI mANekabhAI 251 47 mesasa savANI TrAnsapATa ku. hA. zeTha mANekalAla vADIlAla 251 48 zAha nagInadAsa kalyANajI (verAvaLavALA) 251 49 mahetA ratIlAla bhAyacaMda 251 50 zAha premajI hIrajI gAlA 251 51 bena kezarabAI caMdulAla jezIMgabhAI zAha 251 para pArekha cImanalAla lAlacaMda sAyelAvALAnA dharmapatnI a. sau. caMcaLabAInA smaraNArthe hA. sArAbhAI cImanalAla 251 pa3 dhI marInA morDana hAIskula TrasTa phaMDa hA. zAha maNIlAla ThAkarazI 55 mahetA sTasa hA. anepacaMda DI. mahetA 55 zeTha rasIkalAla prabhAzaMkara morabIvALA taraphathI temanAM mAtuzrI maNIbenanA smararNArthe 251 251 301 251 56 zrIyuta jasavaMtalAla cunIlAla vorA 250 57 zAha kuMvarajI haMsarAja 251 58 daDIyA jesIMgalAla trIkamajI 59 midI abhecaMda suracaMda rAjakeTavALA hA. DosAlAla abhecaMda 251 60 zAha jeThAlAla DAmarazI dhrAMgaghAvALA hA. zAha vADIlAla jeThAlAla 250 61 sva. pitAzrI bhagavAnajI hIrAcaMda jasANInA smaraNArthe hA. lahamIcaMdabhAI tathA kezavalAlabhAI 351 dara sva. pitAzrI zAha aMbAlAla purUSottamadAsanA smaraNArthe hA. zAha bApAlAla aMbAlAla 25 63 rava, kasturacaMda amarazInA maraNArthe hA. temanAM dharmapatnI jhaverabena maganalAla vatI jayaMtIlAla karaturacaMda mazkArIyA (cuDAvALA) 251 251 251 64 zeTha DuMgarazI haMsarAja vIsarIyA 65 zAha ratanazI meNazInI ku. 66 zeTha zIvalAla gulAbacaMda mevAvALA 67 zAha caMdulAla kezavalAla 68 sva. pitAzrI vIracaMda jesIMga zeTha lakhataravALAnA smaraNArthe hA. kezavalAla vIracaMda 69 caMdulAla kAnajI mahetA 251 251 25 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 (malAda) 251 70 zrI vardhamAna sthA. jaina saMgha hA. kezarImalajI anepacaMdajI gugalIyA 71 sva. pitAzrI manubhAI manAbhAInA smaraNArthe hA. zAha kAnajI patubhAI 251 251 , 251 301 chara a. sa. pAnabAI hA. zeTha padamazI narasiMhabhAI 73 sva. nAgazIbhAI sejapAlanA smaraNArthe rAmajI nAgazI 74 sva. geDA vaNArazI trIbhovanadAsa sarasaIvALAnA smaraNArthe hA. jagajIvana vaNarazI gaDA 75 sva. kAnajI suLajInA smaraNArthe tathA mAtuzrI divALInA 251 251 251 16 upavAsanA pAraNA prasaMge hA. jayaMtilAla kAnajI 76 zAha premajI mAlazI gaMgara 77 zAha velazI je sAMgabhAI chAsarAvALA taraphathI temanAM dharmapatnI sva. nAnabAInA smaraNArthe 301 78 sva. pitAzrI rAyazI velazInA samaraNArthe hA. zAha dAmajI rAyazIbhAI 301 79 zAha varajAMgabhAi zIvajIbhAI 80 zAha khImajI muLajI puMjA 81 a, sau. samatAbena zAMtilAla ke. zAMtIlAla ujamazI zAha , 82 sva. kezavalAla vacharAja koThArInA smaraNArthe surajabena taraphathI hA, tanasukhalAlabhAI 251 25 251 251 251 83 sva. pitAzrI haMsarAja hIrAnA smaraNArthe hA. devazI haMsarAja kaccha bIdaDAvALA , 251 84 ghelANI prabhulAla trIkamajI (borIvalI) upara 85 zeTha traMbakalAla kasturacaMda lImaDI ajarAmara zAstrabhaMDArane bheTa (mATuMga) 251 86 a.sau. bena raMjanagaurI ke. zAha caMdulAla lakSmIcaMda , 251 87 zAha naTavaralAla dIpacaMda taraphathI temanAM dharmapatnI a.sau. suzIla benanA varSItapanI khuzAlImAM * rapa1 251 88 dezI bhIkhAlAla vRjalAla pALIyAdavALA 89 zAha gopALajI mAnasaMga 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 dAzI phulacaMda mANekacaMda 91 zeTha ca'pakalAla cunIlAla dAdabhAvALA 92 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka saMdha ha. zAha ravicaMda sukhalAla 93 zAMtIlAla DuMgarazI adANI 94 zAhe karazana lakubhAI 95 kIsanalAla sI. mahetA 96 mAtuzrI jIvIbAInA smaraNArthe 33 100 sva. kALIdAsa jeThAlAla zAhanA smaraNAthe ha. sumanalAla kALIdAsa (kAnapuravALA 101 zAha trIbhAvana geApALajI tathA a. sau, ena kasuMbA trIbhAvana (thAnagaDhavALA) muLI zeTha ujamazI vIrapALa ha. zeTha kezavalAla ujamazI mArI 1 dezI mANekacada suMdarajI 1 zrIyuta nAtha lAla DI. mahetA 2 zAha devarAja petharAja zrI samavAyAMga sUtra mAmbAsA ,, "" (dAdara) ha. zAmajI zIvajI kaccha guMdALAvALA (gAregAMva 97 sva. zAha rAyazI kacarAbhAInA smaraNArthe temanAM dharmapatnI neNabAI vatI ha. jeThAlAla rAyazo 251 "7 98 zuzIlAena zakarAbhAI The. navInacaMdra vasaMtalAla zAha (vIlepAle) 251 99 bena caMdanabena amRtalAla vArivA 51 mahesANA 1 zAha padamazI suracaMdanA smaraNArthe ha. zIvalAla padamazI yAdagIrI 1 zeTha khAdaramalajI surajamalajI e kasara "} "" (zIva) (zIva) 250 251 251 251 251 251 251 31 51 30 1 351 251 350 251 250 Page #1207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38. ratalAma 1 aneka bhaktajano taraphathI ha. zrImAna kezaramalajI Daka (zrI kevaLacaMda munizrInA upadezathI) 251 rANapura 1 zrImatI mAtuzrI samaratabAInA samaraNArthe ha. che. narotamadAsa cunIlAla kApaDIyA 251 2 sva. pitAzrI laherAbhAI khImajInA smaraNArthe ha. zeTha kALIdAsa laherAbhAI vasANI 301 rANIvAsa 1 zeTha javAnamalajI nemIcaMdajI hA. bAbu rakhabacaMdajI 301 rAyacura 1 sva. mAtuzrI meMghIbAInA samaraNArthe ha. zAha zIvalAla gulAbacaMda vaDhavANavALA 2 kALurAmajI cAMdamalajI saMcetI 251 251 rAjakoTa, 25 251 251 1 vADIlAla DAIga prinTIMga varkasa 2 zeTha ratIlAla nyAlacaMda cIttalIyA 3 zeTha manubhAI muLacaMda (ejInIyara sAheba) 4 zeTha zAMtilAla premacaMda temanAM dharmapatnInA vaSItapa prasaMge 5 zeTha prajArAma vIThThalajI. 6 bena sathuMbALA nautamalAla jasANI (varSItapanI khuzAlI) 7 medI saubhAgyacaMda metIcaMda 8 badANI bhImajI velajI taraphathI temanAM dharmapatnI a. sa. samaratabenanA vaSItapa nimi te 25 2pa1 251 25 zrI samavAyAMga sUtra Page #1208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 dozI metIcaMda dhArazIbhAI (rITAyarDa ekajhIkayuTIva ejInIyara) 251 10 kAmadAra caMdulAla jIvarAja (dhAMgadhrAvALA) 250 11 hemANI ghelAbhAI savacaMda 25 12 daphatarI prabhulAla nyAlacaMda 251 13 sva. mahetA devacaMda purUtamanA smaraNArthe temanA dharmapatnI hemakuMvarabAI taraphathI ha. jayaMtIlAla devacaMda mahetA 251 14 pArekha zIvalAla jhujhAbhAI mombAsAvALA ha. a. sau, kaMcanabena ra5ra 251 rApara 1 pUjya vAlajIbhAI nyAlacaMdabhAI rAmapurA 1 zeTha tejamalajI manaharalAlajI beMkara rAvaTI 1 zeTha mIyAcaMdajI juhAramalajI kaTAriyA 351 351 251 lakhatara 1 zAha rAyacaMda ThAkarazInA smaraNArthe hazAMtilAla rAyacaMda zAha ra51 2 bhAvasAra harajIvanadAsanA smaraNArthe ha. trIbhovanadAsa harajIvanadAsa 3 zAha talakazI hIrAcaMdanA smaraNArthe - ha. bhAI amRtalAla talakazI 25 4 zAha cunIlAla mANekacaMda 251 5 zAha jAdavajI oghaDabhAInA smaraNArthe ha. zAMtilAla jAdavajI 251 6 dezI ThAkarazI gulAbacaMdanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI samaratabena taraphathI ha. jayaMtilAla ThAkarazI 251 251 ra51 lAlapura 1 nemacaMda savajI modI ha. bhAI maganalAla 2 zeTha mulacaMda pipaTalAla ha. maNIlAla tathA jesIMgabhAI lAkherI 1 mAstara jeThAlAla manajIbhAI ha. amRtalAla jeThAlAla (sIvIla enjanIyara sAheba) lAkaDIyA 1 zrI lAkaDIyA sthA. jaina saMgha ha. zAha ratanasI karamaNa 25 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 lIMbaDI (saurASTra) 1 zAha cakubhAI gulAcaMda lIMmaDI paMcamahAla) 1 zAha kuMvarajI gulAbacaMda 2 chAjeDa ghAsIrAma gulAbacaMda 3 zeTha vIracaMda panAlAlajI karaNAvaTa 4 zrI sthA. jaina saMgha ha. zAha zAMtIlAla gulAbacaMda 251 254 251 351 251 lonAvAlA 1 zeTha ghanarAjajI mulacaMdajI muthA ladhIyAnA 1 bAbu rAjendrakumAra jaina dIlhIvALA 251 251 251 251 251 vaDhavANa zahera 1 zeTha dIlIpakumAra savAIlAla The. zAha savAIlAla caMpakalAla 2 kAmadAra maganalAla gokaladAsa ha. ratIlAla maganalAla 3 saMghavI muLacaMda becarabhAI ha. jIvaNalAla gaphaladAsa 4 zeTha kAMtilAla nAgaradAsa 5 verA catrabhuja maganalAla 6 saMghavI zIvalAla hImajIbhAI 7 zAha devazIbhAI devakaraNa 8 verA DesAbhAI lAlacaMda sthA. jaina saMgha - ha. vArA nAnacaMda zIvalAla 9 verA dhanajIbhAI lAlacaMda sthA. jaina saMgha ha. vorA pAnAcaMda gabaradAsa 10 dezI vIracaMda suracaMda ha. dezI nAnacaMda ujamazI 11 sva vorA maNIlAla maganalAla tathA verA catrabhuja maNIlAla 12 zAha vADIlAla devajIbhAI 13 kAmadAra goradhanadAsa maganalAlanAM dharmapatnI a. sa kamaLAbena raMgunavAlA 15 zrI vRjalAla sukhalAla 51 251 251 251 251 251 251 vaDodarA 1 kAmadAra kezavalAla himatarAma prophesara 251 zrI samavAyAMga sUtra Page #1210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 251 2 vakIla maNIlAla kezavalAla zAha 3 sva. pitAzrI phakIracaMda puMjAbhAInA smaraNArthe hA. zAha ramaNalAla phakIracaMda 251 251 25 vaDIyA 1 zeTha bhavAnabhAI kALAbhAI paMcamIyA valasADa 1 zAha khImacaMda mulajIbhAI vaNI 1 mahetA nAnAlAla chaganalAlanAM dharmapatnI sva. caMcaLabena tathA purIbenanA maraNArthe hA, manaharalAla nAnAlAla mahetA vaTAmaNa 1 thI rathA. jaina saMgha hA. paTela DAyAbhAI halubhAI vaDagAMva 1 zeTha mANekacaMdajI rAjamalajI bAphaNa 251 151 51 vAMkAnera 1 khaMDherIyA kAMtIlAla traMbakalAla 2 daphatarI cunIlAla pipaTalAla morabIvALA hA prANalAla cunIlAla daphatarI vIMchIyA 1 zrI sthA. jaina saMgha hA, ajamera rAyacaMda vrajapALa 251 2pa1 251 vIramagAma 1 mAstara vIThalabhAI modI ra zAha nAgaradAsa mANekacaMda 251 3 zAha maNIlAla jIvaNalAla zAhapuravALA 251 4 zAha amulakha nAgaradAsanAM dharmapatnI a. sI. bena lIlAvatInA varSItapa nimite hA. zAha kAMtilAla nAgaradAsa 5 sva. zeTha ujamazI nAnacaMdanA smaraNArthe ha. cunIlAla nAnacaMda 251 6 sva. zeTha maNIlAla lahamIcaMda khArAghoDAvALAnA smaraNArthe temanA putro taraphathI ha. khImacaMdabhAI 251 7 va. zeTha harilAla prabhudAsanA samaraNArthe hA. anubhAI 300 25 zrI samavAyAMga sUtra Page #1211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 251 251 251 251 8 saMghavI jecaMdabhAI nAraNadAsa 251 sava. zAha velazIbhAI sAkaracaMda katrAsagaDhavALAnA smaraNArthe ha, cImanalAlabhAI 10 pArekha maNIlAla TokarazI lAtIvALA (TIbenanA samaraNArthe 11 zAha nAraNadAsa nAnajIbhAInA putra vADIlAlabhAInAM dharmapatnI a. sa. nAraMgIbenanA vaSItapa nimite ha. zAMtilAla nAraNadAsa 251 12 sva. chabIladAsa gokaLadAsanA smaraNArthe temanAM dharmapatnI kamaLAbena taraphathI ha. maMjulAkumArI 25 13 zrI sthA. jaina zrAvikA saMgha ha. raMbhAbena vADIlAla 14 sva tribhavanadAsa devacaMda tathA sva. caMcaLabenanA smaraNArthe ha. De. hiMmatalAla sukhalAla 15 zAha muLacaMda kAnajIbhAI ha. zAha nAgaradAsa oghaDabhAI 251 16 zeTha mehanalAla pitAMbaradAsa ha. bhAI kezavalAla tathA manasukhalAla 251 17 zrImatI hIrAbena nathubhAInA varSa tapa nimite ha. nathubhAI nAnacaMda zAha 18 zeTha maNIlAla zIvalAla 19 sva. maNIyAra parasetamadAsa suMdarajInA smaraNArthe ha. sAkaracaMda parasotamadAsa zAha 20 sva. mohanadAsa guhAbhAInA smaraNArthe ha. temanAM gharmapatnI nAthIbAI taraphathI ha. zaMkaralAla tathA zAMtIlAla vIjayanagara 1 zrI vardhamAna . sthA. jaina zrAvaka saMgha ha. cheTumala ajitasiMha 251 251 251 251 251 verAvaLa 1 zAha kezavalAla jecaMdabhAI 2 zAha khImacaMda saubhAgyacaMda 3 sva. zeTha madanajI jecaMdabhAInA smaraNArthe temanA dharmapatnI lADakuMvarabAI taraphathI ha. dhIrajalAla madanajI 4 zrI sthA. jaina saMgha ha zAha zobhecaMda karazanajI 5 zAha harakizanadAsa kulacaMda kAnapuravALA sarA 1 zrI sarA sthA. jaina saMgha ha dozI pAnAcaMda semacaMda 251 251 251 25 zrI samavAyAMga sUtra Page #1212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAMda 1 zAha hIrAcaMda chaganalAla ha. zAha cImanalAla hIrAcaMda 2 a. sau, caMpAbena hA. dezI jIvarAja bhAlacaMda 3 paTela mahAsukhalAla DAMsAbhAI 4 zAha sAMkara kAnajIbhAI 5 purIbena cImanalAla kalyANajI saMghavI lIkhaDIvALAnA smaraNArthe hA. vADIlAla mAhanalAla kAThArI 6 pArekha nemacaMda meAtIcaMdra muLIvALAnA smaraNArthe 8 zAha kasturacaMda ha. harajIvanadAsa 39 hA. De| mANekalAla kastucaMda zAha hA. pArekha bhIkhAlAla nemacaMda 7 saMghavI nAraNadAsa dharamazInA smaraNArthe hA. jayaMtilAla nAraNadAsa 251 9 zeTha meAhanalAla mANekacaMda gAMdhI cuDAvALA taraphathI temanAM dharmapatnI machAbena lallubhAinA smaraNArthe 10 sa`ghavI kAntilAla marakhacaMda 11 zAha bhIkhAlAla nAgaradAsa sAlakhanI 1 dezI cunIlAla phulacaMda sAdI 1 zeTha devarAjajI jItamalajI punanIyA sAsavaDa 1 caMdanamalajI suthAnAMdhama patnI a. sau. ra'gubhAi muthA taraphathI ha. amaracaMdajI suthA siMgApura 1 dAzI vanecaMda vacharAja surata 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. zAha ratilAla lallubhAi 2 zrI kalyANaMda mANekacaMda haDAlAvALA 3 zrI harIpurA chakATI sthA. jaina saMgha hA, khApulAla IMTAlAla surendranagara 1 zeTha cAMpazIbhAI sukhalAla 2 bhAvasAra cunIlAla premacaMda zrI samavAyAMga sUtra 301 351 251 251 251 251 301 301 51 250 51 151 251 251 251 251 251 251 Page #1213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 25 251 301 251 3 sva. kezavalAla muLajIbhAInAM dharmapatnI amaratabAInA 4 smaraNArthe hA, bhAIlAla kezavalAla zAha 5 zAha nyAnacaMda harakhacaMda 6 zAha vADIlAla harakhacaMda zrI sthA. jaina saMgha suvaI 1 sAvaLA zAmajI hIrajI taraphathI sadAnaMdI jaina munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI suvaI sthA. jaina saMgha jJAnabhaMDArane bheTa ra51 saMjelI 1 zAha luNAjI gulAbacaMdabhAI 2 zrI sthA. jaina saMgha lI. zAha premacaMda dalIcaMda sejata 1 a, sA, ghIsAbena lAlacaMda mahetA (phatehanagara saMghane bheTa) hArIja 1 vAha amulakha muLajIbhAI hA. prakAzacaMdra amulakhabhAI 2 sva. bena caMdrakAMtAnA smaraNArthe hA. zAha amulakha muLajIbhAI hATInA mALIyA 1 zeTha gopAlajI mIThAbhAI 250 2 zrImatI AnaMdagaurI bhagavAnadAsanA smaraNArthe hA, temanAM nAnAbena a, so, maMjulAbena bhagavAnadAsa 251 351 301 30 1 25 tA. 31-12-61 sudhInA membaronI saMkhyA 17 Adya murabbIzrI 25 murabbIzrI 123 sahAyaka membare 584 lAIpha membare 54 bIjA kalAsanA junA membare 803 dareka dAtAone samiti taraphathI AbhAra mAnuM chuM, lI. sevaka, rAjakoTa tA. 31-12-61 sAkaracaMda bhAIcaMda zeTha maMtrI, zrI samavAyAMga sUtra Page #1214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAna seThazrI baraDiyAjI sA. kA saMkSipta paricaya rAjasthAna (bhAratavarSa) ke eka sundara zahara alavara meM osavAla samAja ke baraDiyA khAnadAna meM lAlAjI sA. javAharalAlajI hajArIlAlajI sA.kA janma huA ye donoM sage bhAI the aura dharma ke baDe premI the, baDe bhAI javAharalAlajI ke 3 tIna putra haiM, tathA choTe bhAI hajArIlAlajI ke 3 tIna putriyAM hai / jyeSTha bhAI ke putroM ke nAma zrI mUlacaMdajI, mizrIlAlajI, pUnamacaMdajI hai, ina tInoM bhAiyoM kA janma alavara meM hI huvA Apake pitAjI tathA cAcAjI alavara meM tapasvI zrI sundaralAlajI ke makAna meM rahate the inake sAtha sAmAjika tathA AMtarika bahuta ghaniSTha sambandha thA tathA dUra meM ristedAra bhI lagate the, karIba 30-35 varSa sAtha meM rahe, tapasvIjI kA prema prazaMzanIya thaa| zrI mUlacaMdajI, mizrIlAlajI, pUnamacaMdajI ke dAdAjI zrI premasukhajI pahile jayapura riyAsata meM barakheDA nAma ke gAMva meM rahate the tathA vahAM lenadena kA kAmakAja karate the, vahAM para ApakI jamIna jAyadAda pakkI havelI, pake kue, dukAne vagereha thI, tathA ApakI 1 havelI jayapura meM bhI thI, Apa tIna bhAI the baDe bhAI chagulAlajI, gopAlajI premasukhajI, donoM baDe bhAIyo ke koI saMtAna nahIM huI Apa phira alavara meM Akara basa gaye, tathA taba se tamAma kuTumba vahIM para hI rahane lge| Apa kA svargavAsa huve kAphI samaya huvaa| zrI mUlacandajI baraDiyA vacapana se hI bAhara rahane lage tathA bIkAnera ke prasiddha mohatA khAnadAna ke sAtha ApakA karIba 30 varSa taka baDA dhaniSTa saMbaMdha rahA, Apa inake yahAM bahuta se kAmo meM menejara rahe Akhara meM Apa yahAM unake kapaDe ke mIla meM janarala menejara the, Apa san 1949 meM unase alaga ho kara baDe utsAha se yahAM ahamadAbAda meM hI apanA khuda kA kAmakAja baraDiyA bradarsa ke nAma se zurU kara diyA aura yahAM para hI Apa tInoM bhAI sahakuTumba rahane lage, Apa tIno bhAI eka sAtha hI rahate hai tathA kAmakAja bhI Apa tInoM bhAIyoMkA sAtha meM hI hai Apa kA nivAsasthAna ahamadAvAda meM mazahUra kAMkariyA talAva ke sundara ramaNIya bagIce ke najadIka , rAmabAga-(maNInagara) meM hai jo zrI samavAyAMga sUtra Page #1215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'baraDiyA nivAsa' ke nAma se prasiddha hai, Apa kI mAtAjI zrI chela. bAIjI, cAcIjI zrI dAkhabAIjI virAjatI haiM ve dharma kI bahuta hI zraddhAlu haiM, Apake ghara meM dharmadhyAna hamezA hotA hI rahatA hai tathA Apa tInoM bhAIyoM kI tamAma santAne dharmapriya hai Apa tInoM bhAiyoM meM bahuta ghanISTha prema haiM bhagavAna se yahI prArthanA hai ki hamezA aisAhi prema aura sneha bhAvanA kAyama rahai / Apa tInoM bhAIyoM ke parivAroM ke nAma zrImAn mUlacaMdajI sA. kA parivAra-Apake dharmapatnI a. sau. zrI. kaMcanabAI haiM Apa ke do putrIyeM aura cAra putra haiM, jinake nAma saradAra kuMvaravhena aura saralAvhena putroM ke nAma zrI jJAnacaMdajI zrI haimacaMdajI zrI lAlacaMdajI zrI yazavaMtakumArajI. zrImAna mizrIlAlajI sA. ke parivAra ke nAma-ApakI dharmapatnI a. sau, zrI acarajacAi Apake do putra hai tIna putrI yeM haiM. putra zrI navaratnamalajI zrI gulAbacaMdajI putrIye zrI suzilAdevI zrI sarojadevI zrI savitAdevI. zrImAn punamacaMdajI sA. ke parivAra ke nAma-Apa ke dharmapatnI a. sau. zrI cAMdakuMvarabAI Apake pAMca putrIyA haiM aura do putra haizrI zazikalAdevI zrI zakuMtalAdevI zrI snehalatAdevI zrI zAradAdevI zIlAdevI putro ke nAma zrI rAjakumAra zrI satIzakumAra hai yaha sArA hi parivAra baDA vinayazIlavinIta dharma ke zraddhAlu aura dharmapremI hai baDIbAta to yaha hai ki Apa ke parivAra meM sAMpradAika baMdhana nahIM hai guNAnurAgI bana abheda bhAva se sabhI munivaroM basA dharmIyoM kI sevA bajAte rahate haiM. zrI samavAyAMga sUtra Page #1216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI tapasvIrAja zrI suMdaralAlajI ma. sA. kA saMkSipta jIvanacaritra svanAma dhanya zrI zrosavAla kulabhUSaNa zrI bhairava dAsajI chAjeDa ne dattavAma grAma (jayapura) rAjasthAna meM hai apanI dharmapatnI zrI anyIvAI (cauka kA varavADA jilAsavAI mAdhopura) ke sAtha apane sAMsArika sambandha sthApita karate hue 2 do putraratna va 1 putrI ko janma diyaa| jinameM se baDe putra kA nAma zrI kalyANavaksajI tathA bachoTe putrakA nAma sundaralAlajI sA. aura putrI kA nAma sundarabAI rakhA / jo vivAhayogya hone para dehalI zAdikI thii| zrI sundaralAlajI kA janma saM. 1932 meM huvA thA aura apane bAlyakAla meM hI alavara meM zrI gokulacandrajI sA. saMcetI ke yahAM dattaka putra ke rUpa meM saM 1954 meM Aye the| zrI gokulacandrajI sA. eka bahuta hI dharmapremI sajana the| aura unhoMne zrI sundaralAlajI kA lagna zrI uttamacandajI sA. tAteDa kI suputrI zrI hulAsIbAI grAma cATasU (jayapura) ke sAtha kiyA thaa| yuvAvasthA meM Apa bahuta zaukIna tabIyata ke the| bAda meM lAlAjI ciraMjIlAlajo pAlAvata ke evaM sAdhu santoM ke samparka meM Ane jAne se dharmapravRtti kI ora vizeSa jhukAva hone lagA aura aNuvrata Adi dhAraNa karate huve tyAgavRtti kI ora pravRtti baDhI aura vyApAra meM bhI sadA satya bolane kA nizcaya kiyaa| Apa hamezAM eka hI bhAva (reTa) grAhaka ko batalAte the aura bastukI jaisI paristhiti hotI usI rUpa meM batalA dete the| aura grAhaka bhI inakI bAtoM para vizvAsa karate the| ApakA vyApAra zrI mAMgIlAlajI choTelAlajI (digambara) jaina ke sAtha meM thaa| eka samaya kI bAta hai ki unake parivAra ke zrI candanamalajI saMcetI ke putraviyoga hone para dukAna kI dekharekha karane kA kArya Apako soNpaa| eka grAhaka ne chITa mAMgI aura grAhaka ko dukAna ke dUsare AdamIne pakkI batalAkara dedI, Apane bIca meM hI rokakara kahA lo yA nA lo yaha ApakI icchA upara hai paraMtu yaha chIMTa kaccI haiM, pakI nahIM haiN| gRhastha jIvana meM rahate hue hI unhoMne eka daphA apanI dharmapatnI se dIkSA ke bhAva pragaTa kiye, taba ve bolI ki maiM maujUda hUM zrI samavAyAMga sUtra Page #1217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taba taka to dIkSA nahIM lo| ghara para rahate hue hI dharmadhyAna kro| taba unhoMne jyotiSa vagairA se dekhA ki inakI Ayu adhika nahIM hai aura unhoM ne antakAla ke bAda dIkSA lene ke bhAva Apasa meM prakaTa kara diye| ki maiM ghara se devaloka hojAne ke bAda dIkSA lUgA / aura itane dina taka mahIne meM 17 dina sthAnaka meM hI dharmadhyAna meM vyatIta karane aura 13 dina dukAna para vyApAra ke liye jAUMgA aura rAtrI ko pUre mahIne hI nahIM jAUMgA cauthe vrata ke sajoDe paJcakkhANa bahuta arase se liye hue the arthAt zIlavata kA khaMda kiyA thaa| caudasa ke caudasa yo poSadha karate the, aura hamezA subaha zAma ke samaya pratikramaNa karate the arthAt deva zI rAyazI pratikramaNa karate the Apa AyaMbila kaI prakAra se karate rahete the, isa prakAra tapazcaryA meM dattacitta rahane se loga Apako "tapasvIjI" kahane lge| zAstroM meM zrI uttarAdhyayana va dazavaikAlika va pucchiNaM, bhaktAmara Adi svayaM kaNThastha yAda kiye the thokar3oM ke bhI bahuta jAnakAra the, aura sUtroM kA niyamAnusAra sajjhAya karate the aura tapasthA bhI Apa asajjhAya kA samaya choDa kara dinabhara sajjhAya karate the aura koI bhI unake samparka meM AtA to dharma caryA kA prasAraNa karate rahate the| eka samaya kI ghaTanA hai ki jisa mohalle (vIkhala) meM Apa rahate the usake pAsa hI meM eka brAhmaNa ke ghara para eka pakSI Akara baiThA usakovaiThA dekha kara kahA ki Aja isa makAna meM kisI ke dvArA hatyA honA hai aura usI dina dekhate haiM ki una ghara kI brAhmaNI ko usake eka premI dvArA katla kara diyA gayA hai isI prakAra eka samaya sthAnaka meM poSadha kiye hue kaI zrAvaka baiThe the ki acAnaka 1 biccha ne aMdhere meM zrAvaka dIvAna dhannAlAla jI ko kATa khAyA aura ve bahuta hI darda se baicena ho rahethe navakAra maMtrAdi se unhoM ne usakA darda miTA diyA, isa bAta ko dekha kara milane vAlo ne isa maMtra ko pUchA parantu saba ko inkAra kara diyA ki merA yaha pezA nahIM hai vaha pauSadha meM baiThe the aura usameM azAtanA hotii| nakSatra va tAroM kA jJAna bhI tapasvI jI ko bahuta thA rAtrI ko AkAza kI aura dekhakara samaya va kAla sahI batalA dete the, ki unake itane bajakara itane miniTa hue haiN| isa taraha kI bahuta sI ghaTanAeM tapasvI jI kI gRhastha jIvana kI hai| zrI samavAyAMga sUtra Page #1218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ina mahApuruSa ne samAja meM bhI acchI ijjata prApta kI thI, paMca, paMcAyatI meM bhI inakI rAya U~cI mAnI jAtI thI, ye nIti se vyApAra karate the, phira bhI vairAgya inako bahuta priya thA pUjya zrI lAlajI mahArAja ke pAsa brahmacarya kA khaMgha kiyA thA yuvAnavaya meM sapatnI nau varSa taka saMsArAvasthA meM akhaMDa brahmacarya pAlA thA bAda meM pUjya AcArya zrI javAhara. lAla jI mahArAja ke pAsa vi. saM. 1978 meM dIkSA lI, prathama caumAsA ratalAma meM thA jisameM inhoMne cAlIsa dIna kI tapasyA kI thI, dusare sAla ahamadanagara (dakSiNa) meM caumAsA thA usameM ikasaTha dina kI tapasyA kI, usa moke para nagara seTha dArAbajI ne sAre zahara kI jIva dayA rakkhI thI, zahara bhara ke katalakhAne bandha rakhAye the yahAMtaka ki gore logoM kI chAvanI meM bhI katalakhAne seTha sAheba ne bandharakhavAye the| dakSiNabelApura meM cAturmAsa kiyA usameM uganasaTha dina kI tapasyA kI vahAM bhI sAre zahera meM jIvadayA pAlI tathA macchImAroM kA kAmakAja vagairaha pAraNA ke Upara bandha rhaa| vyAvara (nayAzahera) meM caumAse ke andara picottara upavAsa kiye, baDA bhArI jIvadayA kA upakAra huA, bIkAnera cAturmAsa meM baDI tapasyA kI, Adarza dharmadhyAna huA, udayapura cAturmAsa kiyA, baDI vahAM causaTha aura pIcotera dIna kI tapasyA kI, sAre mevADa meM agatA rahA pAkhI palAI. bhUpAlasiMha jI mahArANAjI ne jIvadayA kA DaMkA bajAyA aura oM zAnti karAi, rANA jI ne inake darzana kiye| gaNA jI ke dIvAna sAheba zrI tejasiMha jIsA. ne inake pAsa samakita lI yAnI inako guru bnaayaa| navyAsI meM gogunA meM 83-90 me semalagAma me 90 dina ko tapasyA kI kucerA (mAravADa) meM vi.saM 1991 meM cAturmAsa kiyA, 91ekAnu dina kI tapasyA kI aura usa mauke para kucerA meM bhairu jI ke sthAna kI jIvahiMsA sadA ke liye banda krvaaii| saM. 1992 meM karAMcI cAturmAsa kiyA usameM inhoMne tIna mahine kI tapasyA kI lAkhoM jIvoM kA upakAra huA, dUsare sAla karAMcI meM hI virAje, chanu dina kI tapasyA kI, karAMcI kA katalakhAnA caubIsa ghaMTe ke liye bandha rhaa| karAMcI saMghane bar3I sevA bajAI, seTha jamaseda jI nasaravAna jo mahetA pArasI koma ke agresara jo solaha sAlataka karAMcI ke meyara the unhoMne katalakhAnA bandha karavAne kA baDA prayatna kiyA zrI samavAyAMga sUtra Page #1219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAjI khudAvaksa jo usa samaya karAMcI ke meyara the unhoM ne gujarAta nagara meM kutte mArane kA kAma bandha karAyA thaa| neTI, jeTI dariyA ke bhAgapara hameza ke liye machI mAranA vahAM ke gore kamiznara sA. ne bandha karAyA, hindu samAja ke netA DokaTara hiMgurAnI tathA sekreTarI zrI dayAlasiMha jIne jIvadayA karAne kA baDA hI lAbha liyaa| karAMcI se vihAra kara bAlottarA padhAre vi. saM, 1994 meM vahAM caurAsI upavAsa kiyA, pAraNA ke upalakSya meM solaha sau gAMva meM agatA palA pAraNA karake pIche tevihAra saMthArA kiyA lagabhaga paccIsa dina kA saMthArA AyA, Asoja sudi dazama ke dina suvaha devaloka huve jisameM tamAma gAma vAloMne apanA samagra kArya baMdha rakhA. pUjya AcArya zrI AgamoddhAraka jaina dharma divAkara zrI ghAsIlAlajI ma.sA. kA saMyoga milane se tathA vartamAna samaya meM jInavANI sevA kA apUrva kArya jo ahamadAvAda meM zAstroddhArasamiti kara rahI hai yaha bhI unhIM mahAbhAga tapasvIrAja kI AkAMkSA aura AzIrvAda kA hI zubhaphalarUpa meM sthAnakavAsI jainasamAja ke saMmukha hai| tathA paMjAba kesarI Agama vAridhi Adi aneka padavIyoM se alaMkRta zravaNa saMgha ke pradhAnAcArya AtmArAmajI ma.sA. kI vi. saM. 1991 sAla meM kizanagaDhameM kRta prabalapreraNAkAhI phala svarUpa hai aise prabhAvika mahAtmA puna: puna: isa bhArata bhUmi ko pAvana karane ke hetu paripake ho yahI zubha bhaavnaa| zrI samavAyAMga sUtra