Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dUsarI jilda tihAsapremI - For Pivate & Personal use Only | mahArAja
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI jJAna-guNa puSpamAlA puSpa nambara 35 zrImad ratnaprabhasUrIzvara pAdakamalebhyo namaH zrI bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUrvArddha [dUsarI jilda ] lekhaka zIghrabodhAdi tAtvika, kakAbatIsI adhyAtma, paMcapratikramaNAdi vidhi vidhAna, vyAkhyA vilAsAdi upadezIka, samAja sudhAra viSaya kAgada hunDI paiTha parapaiTha aura mejharanAmA, stavanAdi bhakti viSaya, pratimA chattIsI dAna chattIsI dayAbahutarI, carcA, aitihAsika viSaya mUrtipUjAkA prAcIna itihAsa, laukAzAha, jainajAti mahodaya yA samasiMhAdi vividha viSaya 235 granthoM ke lekhaka va sampAdaka itihAsa premI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu0 phalaudI ( mAravAra) osavAla saMvat 2400 - vIra saM0 2466 [vi0 saM0 2000] I0 sa0 1643 sampUrNa graMtha kA mUlya prathamAvRti [ ] 500 31)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ r-.. - . .-AA S AN prakAzaka lichamIlAla mizrIlAla vaidya mahatA mantrI zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA phalodI (mAravAr3a) .14.11TMAIL aupassanmanss...anesenonence-ones -ms-be isa grantha ke zurU ke 165 phArma, inara TAITala tathA usake bAda ke phArma Adarza prinTiMga presa, kesaragaMja ajamera meM chape haiN| - -- - sarva haka svAdhIna isa prantha ke anta ke 35 phArma, 166 se 200 taka zrI nathamalajI lUNiyA dvArA sastA sAhitya presa brahmapurI ajamera meM chape haiN| saMcAlaka-jItamala lUNiyA . mudrakapAvU cimmanalAla jaina Adarza priMTiMga presa, kaisaragaMja, ajamera .00..--...0000000000. J................. .... ...........0000
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 29 bhagavAn Private Personal use only zrI kesariyAnAtha bAvA Jain Education Internal bhagavAn pArzvanAtha dhyAna meM khar3e haiM
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ dans le ** *. COTC+*.** estito che ..0 .... O .... . ..... .. ....eveda. ..... g . Shree Gyan-Gun Pushpa Mala. Pushpa No. 35 Shreemad Ratnaprabh Sooriswar Padkamlebhyo Namah Shree Bhagwan Qarshwanath ki Larampara ka Ytihas POORVARDIHI [VOL:] Author Sheeghra-bodhaditatvik, Kakabateesi Adhyatma, Panch pratikramanade vidhi vidhan, Vyakhya vilasadi updesheek, Samajsudhar vishaya Kagad Hundi Peth Per-peth or Mejharnama stavnadi bhakti vishaya, Pratima chattisee, Dan chattisee, Dayabahutari, Charcha Eitihasik vishaya, Murti Puja ka Pracheen Itihas, Lonkashah, Jain Jati Mahodaya ya Samsinghadi vividh vishaya ke 235 Granthon ke Lekhak va Sampadak Itihas Premi Muni Shree Gyan Sunderji Maharaj Prakashak Shree Ratnaprabhakar Gyan Pushpa Mala PHALODI ( Marwar ) ....... ... . ..... di ...... . . ... .. ... . . .. . .... ..... 0 0 OSWAL SAMVAT 2400 .0 olul addisi opo000 Veer Samyat 2469. [V. Samvat 2000 ] Iswi Samvat 1943 . Tirst Edition 500 [ 41 41 41 41 41 ) dost of complete set Rs. 31 ON - .. ..tava
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Publisher Lichmi Lal, Misri Lal Vaidya Mehta Secretary Shree Ratnaprabhakar Gyan Pushpa Mala PHALODI (Marwar) ..... !****** The first one hundred and sixty five forms, inner title & subsequent forms printed by Babu Chimman Lal Jain at Adarsh Printing Press, Kaisargunj, AJMER. ALL RIGHTS RESERVED. The last 35 forms, from 166 to 200, have been printed by Nathmul Loonia at the Sasta Sahitya Press, Brahmpuri, AJMER. Sanchalak-Jeet Mal Loonia Printer: ................................ Babu Chimman Lal Jain At ADARSH PRINTING PRESS, For Pale & Personal Use Only Kaisargunj, AJME! Personal use.On. ...... ....................inelibrary.org
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ - bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa itihAsa-premI ke sAhitya-rasika munIzrIjJAnasundarajI ma. (r) munizrIguNasundarajI ma.
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ seTha zaMkaralAlajI munauyata -vyAvara-
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana / [osavAla saMvat 710-736 27-prAcArya yakSadevasUri ( pAMcakA) bhUryAkhyAnvayabhUSaNaM sucaritaH sUristu yakSocaraH / devo dIrghatayAH prabhAvamahito nityaM svadharme rataH // tenaiveya mihAgamajjanatathA sAkaM subhUpendratA / sevAyAM sa hi vandanIya caritaH kalyANakArI prabhuH // Food DBOOR DDO prAcArya yakSadevasUrIzvara eka yakSapUjita mahAna pratibhAzAlI dhuraMdhara vidvAna aura yoga vidyA meM nipuNa AcArya huye / paTTAvalIkAroM ne Apake jIvana ke @ @@@ viSaya meM bahuta vistAra se varNana kiyA hai para grantha bar3ha jAne ke bhaya se maiM POOOD yahA~ ApakA punIta jIvana saMkSipta se hI likhatA huuN| sindha deza meM dhana dhAnyapUrNa vIrapura nAma kA nagara thA vahA~ para upakezavaMzI bhUri gotriya zAha gozala nAma kA dhanakubera seTha basatA thA / zAha gosala ke pUrvaja pAMcavoM puzta lalla nAma kA puruSa huA aura kisI kAraNa se vaha upakezapura kA tyAga kara sindha meM AyA aura vIrapura ko apanA nivAsa sthAna banAyA / zAha lalla ne apane AtmakalyANa ke liye vIrapura meM bhagavAna pArzvanAtha kA eka mandira banAyA thaa| usa jamAne meM yaha to eka jainoM kI paddhati hI bana gaI thI ki jahA~ jAkara ve vasate vahA~ apane makAna ke pahile jaina maMdira kI nIMva DAlate / zAha lalla ke itane puNya bar3ha gaye ki eka ora to parivAra bar3hatA rahA taba dUsarI ora dhana bhI bar3hatA gayA / gosala ke samaya bhUri gotriya zAha latla kI saMtAna meM parivAra sampanna aura dhana dhAnya se samRddha eka sau ghara hogaye the / zAha gozala ke do striyAM thIM, eka upakezavaMza kI jisakA nAma jinadAsI thA taba dUsarI kSatriya vaMza kI jisakA nAma rAhulI thA gozala kI vIratA evaM kAryakuzalatA se vahA~ kA rAva koka ne gosala ko maMtrI pada para niyukta kara diyaa| zAha gozala kI jinadAsI strI ke sAta putra aura do putriye thIM taba rAhulI ke cAra putra the jisameM dharaNa nAmaka putra eka vilakSaNa hI thA arthAt usakA tapa teja parAkrama saba kSatriyocita hI thaa| dhAraNa eka samaya kisI vivAha prasaMga para apane mAmAla gayA thaa| vahA~ kaI bhAI aura kaI sagA sambandhI ekatra hue the aura rAjapUtoM kA bhojana mAMsa madirA kI manuhAro ho rahI thii| kisI ne dhAraNa ko bhI isa kArya meM zAmila hone ko kahA para dhAraNa ke to saMskAra hI aise jame huye the ki vaha ina abhakSya padArthoM se ghRNA karatA thA / dhAraNa ne kahA ki yaha manuSyoM kA nahIM para rAkSasoM kA bhakSya hai / bar3I zarama kI bAta hai ki rAjapUta jaisI pavitra evaM ucca jAti ki jisa vaMza meM caubIsa tIrthaMkara evaM bhagavAn rAmacandra zrIkRSNa pANDava vagairaha mahApuruSoM ne avatAra lekara duniyA meM ahiMsA dharma kA pracAra kiyA jinakA ujjvala yaza var3e bar3e RSi muni gA rahe haiM / bar3I lajjA kI bAta hai ki unakI saMtAna zrAja nirdayatApUrvaka vicAre mUka prANiyoM ke komala kaMTha para churecalAkara arthAt unakA mAMsa bhakSaNa karane meM khuzI manA rahI hai / para yAda rakkho isakA phala sivAya naraka ke aura kyA ho sakegA ityAdi khUba phttkaaraa| AcArya yakSadevasari kA jIvana ] 749
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310-336 varSe ] [ bhagavAn pAvenAtha kI paramparA kA itihAsa kisI ne kahA kyoM dharaNa tU to vANiyA hai, mAsa khAkara tere kaunasA saMgrAma meM jAnA hai tU to apanI dukAna para baiThakara lUna miraca tolA kara / dharaNa ne kahA yaha ApakI bhrAnti hai ki mAMsa khAne vAlA hI saMgrAma kara sakatA haiM para amAMsabhojI meM kitanI tAkata hotI hai yaha Apako mAlUma nahIM hai yadi kisI ko parIkSA karanI ho to mere sAmane Aiye phira Apako mAlUma ho jAyagA ki tAkata mAMsa bhakSI meM jyAdA hai yA amAMsa bhojI meM / dharaNa thA bAla brahmacArI unake cehare para pracaNDa tapa teja jhalaka rahA thA kisI kI tAkata nahIM huI ki dharaNa ke sAmane Akara khar3A ho / kisI ne kahA dharaNa tere andara kitanI hI tAkata kyoM na ho para aAkhira vaha tela ghRta tolane meM hI kAma AbegI / na ki rAja karane meM ? __ dharaNa ne kahA ki kyA amAMsa bhojI rAja nahIM kara sakatA hai dekhiye zivanagara, Damarela, uccakoTa upakezapura, candrAvatI, zivapurI, koraMTapura, padmAvatI, Adi ke saba rAjA amAMsabhojI hote huye bhI ve bar3I vIratA se rAja karate haiM aura kaI bAra saMgrAma meM mA~sa bhakSiyoM ko isa kadara parAsta kiye haiM ki dUsarI bAra unhoMne kabhI aisA sAhasa hI nahIM kiyA ki amAMsa bhojiyoM ke sAmane jAkara khar3e ho / dUsare rAja karanA kaunasI bar3I bhArI bAta hai parantu hamArA dharma siddhAnta to rAja karane ke vajAya rAja tyAgane meM adhika gaurava samajhatA hai / aura pUrva jamAne meM bar3e bar3e cakravartI rAjAoM ne rAjya tyAga karane meM hI apanA gaurava evaM kalyANa samajhA hai / bhAiyo ! tyAga koI sAdhAraNa bAta nahIM hai evaM tyAga karanA koI kAyaroM kA kAmabhI nahIM hai / tyAga meM bar3I bhArI vIratA rahI huI hai aura vIra hogA vahI tyAga kara sakatA hai para jo indriyoM ke gulAma aura viSaya ke kIr3e bana cuke haiM ve tyAga ke mahattva ko nahIM samajhate haiM jaise eka grAmINa bhIla ratna ke guNa ko nahIM samajhatA hai ityAdi dharaNa ne una mAMsa bhakSiyoM ko aise Ar3e hAthoM liyA ki usake sAmane kisI ne cUM taka bhI nahIM kii| dharaNa ne apanI kuzalatA se kaI mA~sa bhakSiyoM ko mAMsa kA tyAga karavA kara ahiMsA bhagavatI ke upAsaka banA diye / ataH isa kArya meM dharaNa kI ruci bar3ha gaI aurajahA~ jAtA vahA~ isakA hI pracAra krtaa| dharaNa mAmAla se apane ghara para AyA para usake dila meM vahI bAta khaTaka rahI thI ki maiM eka choTA bar3A rAja sthApana kara vahA~ kA gaja karU~ para yaha kArya koI sAdhAraNa nahIM thA ki jisako dhAraNa AsAnI se kara sake / phira bhI dharaNa ke dila meM isa kAma ke liye saccI lagana thii| pahile jamAne meM rAja choTe 2 hissoM meM vibhakta the aura ve the nirmAyaka ki thor3e thor3e kAraNoM se eka dUsare ke sAtha lar3Aiye kiyA karate the / kabhI kabhI videziyoM ke AkramaNa bhI huA karate the / eka dina vIrapura para bhI eka senA ne Akara AkramaNa kiyA usa samaya dhAraNa kA pitA gosala vahAM kA maMtrI thA / usane apanI ora se lar3AI kI taiyAriye kI jisameM dharaNa bhI zAmila huzrA kevala zAmila hI kyoM para dharaNa to senApati banane ko taiyAra ho gayA / rAjA koka ke mana meM zaMkA to rahI thI ki yaha mahAjana ( baNiyA ) kyA karegA ? parantu dharaNa ne acchA vizvAsa dilA diyA / ataH senApati pada dharaNa ko diyA gayA / basa, phira to thA hI kyA, pahile dina kI lar3AI meM dharaNa kI vijaya huii| ataH dharaNa kA utsAha khUba bar3ha gayA dUsare dina jora se yuddha huA aura tIsare dina ke saMgrAma meM duzmana kI senA ko bhagA diyA 750 [ amAMsa bhojI dharaNa kI vIratA
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 710-736 aura unakA sAmAna bhI chIna liyA / ataH rAjA ne dharaNa kI vIratA dekha 7 prAma unako vijaya ke upalakSa meM inAyata kara diye| aba to dharaNa sAta prAma kA jAgIradAra bana gayA aura apanI hukUmata calAne lgaa| dharaNa kI tRSNA itane se zAMta nahIM huI phira bhI usakA saMkalpa thA vaha saphala ho hI gyaa| idhara dharmadhuraMdhara dharmacakravartI evaM dharmaprANa AcArya ratnaprabhasUrIzvarajI apane vidvAna ziSyoM ke parivAra se janakalyANa karate huye vIrapura nagara kI ora padhAra rahe the| zAha gosala Adi ko khabara hote hI unake harSa kA pAra nahIM rahA / sUrijI mahArAja kA sundara svAgata kiyA aura gosala ne dharaNa ko bhI khabara de dI ki vaha bhI sUrijI kI sevA meM hAjira huA / sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / vahAM kA rAjA koka bhI sUrijarjA ke vyAkhyAna sunane se sUrijI kA parama bhakta bana gyaa| eka dina sUrijI ne manuSya janma kI durlabhatA para isa kadara vyAkhyAna diyA ki yaha manuSya janma cintAmaNi ratnatulya milA hai isako jaise kisAna kAga ur3Ane meM ratna pheMka detA hai aura mAlUma hone para pazcAtApa karatA hai isI prakAra loga isa manuSya bhava kI kImata ko na samajha kara vyartha hI gaMvA dete haiM aura pIche pazcAtApa karate haiN| pyAre bandhuo! lohe se sonA banAne kI rasAyana milanA sulabha hai para gaMvAyA huzrA narAvatAra punaH prApta honA bar3A hI durlabha hai| manuSya cAhe to ghara meM raha kara bhI isako sArthaka banA sakatA hai para ghara meM rahane se kaI upAdhiyAM evaM jhamaTeM pIche laga jAtI haiM ki vaha icchA ke hote huye bhI Atma kalyANa nahIM kara sakatA hai / ityAdi jyoM jyoM sUrijI bAteM kahate gaye kyoM 2 gajA aura dharaNa ke gale utaratI gaI unhoMne soca liyA ki sUrijI pharamAte haiM vaha solaha AnA satya hai aura yaha saba bAteM hama khuda anubhava kara rahe haiN| manuSya kI dRSTi sama ho jAtI hai phira unako jyAdA upadeza kI jarUrata nahIM rahatI hai / jaba sUrijI kA vyAkhyAna samApta huA taba saba loga apane 2 sthAna jAne lage to rAjA dharaNa ko apane rAja meM le gaye aura donoM baiTha kara bAteM karane lge| rAjA ne kahA dharaNa Aja ke vyAkhyAna meM sUrijI ne kahA vaha bAta satya hai / dharaNa ne kahA hAM, darabAra mere bhI yahI jaMcatI hai| rAjA ne kahA phira karanA kyA hai ? kevala jacane se hI kyA hotA hai / dharaNa ne kahA darabAra merI icchA to bahuta hai para thor3I sI tRSNA Ar3I zrA rahI hai varanA maiM to sUrijI ke hAthoM se dIkSA le apanA kalyANa kara sakatA huuN| rAjA ne kahA maiM jAnatA hU~ tere tRSNA rAja kI hai| le maiM apanA rAja tumako de detA hU~ bola phira kyA hai ? dharaNa ne kahA hujUra maiM jAnatA hU~ ki rAjezvarI narakezvarI hotA hai / khaira, dopahara ko sUrijI ke pAsa cleNge| itanA kaha kara dharaNa to apane makAna para zrA gyaa| pIche rAjA ne vicAra kiyA ki ye rAja to asthira hai yA to rAja mujhe chor3a jAyagA yA rAja ko maiM chor3a jAuMgA isaliye kucha bhI ho mujhe to Atma kalyANa karanA hai| isa prakAra rAjA ne dRr3ha saMkalpa kara liyaa| dopahara ko dharaNa ke sAtha rAjA sUrijI ke pAsa gaye aura apane manogata bhAva sUrijI kI sevA meM nivedana kara diye / basa, phira to kahanA hI kyA thA sUrijI jaise catura dukAnadAra bhalA Aye huye grAhaka ko kaise jAne dene vAle the| sUrijI ne kahA rAjan ! ApakA to kyA rAja hai para cAritra ke sAmane chaH khaMDa ke rAja kI bhI kucha kImata nahIM hai| una cakravartiyoM ne bhI rAja Rddhi para lAta mAra ke cAritra kI zaraNa lI thii| AyuSya sarijI kA upadeza aura rairAgya ] 751
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310-336 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke lie kSaNa bhara kA bhI vizvAsa nahIM hai| jo vicAra kiyA hai vaha zIghra hI kara lIjiye / rAjA ne dharaNa ke sAmane dekhakara kahA dharaNa ! sUrijI mahArAja kyA kaha rahe haiM ? dharaNa ne kahA sUrijI satya kaha rahe haiN| yadi Apa taiyAra haiM to ApakI sevA meM maiM bhI taiyAra huuN| basa, donoM ne nizcaya kara liyA ki isa asAra saMsAra kA tyAga kara sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lekara Atma kalyANa kreNge| rAjA ne apane jyeSTha putra rAhUpa ko gajatilaka kara diyA aura rAjA rAhUpa tathA maMtrI gosala ne dIkSA kA bar3A bhArI mahotsava kiyaa| sindha meM gava rudrATa ke bAda rAjA kI dIkSA honA yaha pahalA hI naMbara thaa| ataH duniyA meM bar3I bhArI halacala maca gaI / rAjA aura dharaNa ke sAtha kaI 35 naranArI dIkSA lene ko aura bhI taiyAra ho gye| sUrijI mahArAja ne zubha muhUrta meM una 37 mumukSuoM ko vidhi vidhAna ke sAtha bhagavatI jaina dIkSA dekara una sabakA uddhAra kiyaa| dharaNa kA nAma muni jayAnanda rakha diyA / muni jayAnanda bAla brahmacArI the : dharma pracAra kA pahile se hI Apako zauka thA / muni jayAnanda para sUrijI kI pahile se hI pUrNa kRpA thii| dIkSA lene para to aura bhI vizeSa ho gaI / muni jayAnanda sabase pahile to jainAgamoM ke abhyAsa ko Avazyaka samajha kara usake adhyayana meM laga gayA / para jinhoMne apane karma ko kamajora evaM nirbala banA diye phira thI devI sarasvatI kI meharavAnI unako jJAna par3hane meM kyA dera lagatI hai| yahI hAla muni jayAnanda kA thaa| usane svalpa samaya meM vartamAna jaina jainetara sAhitya kA adhyayana kara liyaa| zrAcArya ratnaprabhasUri bhUbhramaNa karate huye nAgapura nagara meM padhAre vahA~ para devI saccAyikA kI sammati se mahA mahotsavapUrbaka muni jayAnanda ko sarvaguNa sampanna samama kara sUripada se alaMkRta kara zrApakA nAma apane paTTakramAnusAra yakSadevasUri rakha diyA / kahA hai ki 'karmezUrA vaha dharmezUrA' saMsAra meM dharaNa karma meM zuravIra thA aba yakSadevasUri banakara dharma meM zUravIra bana gaye / AcArya yakSadevasUri nAgapura se vihAra kara medanIpura, mugdhapura, zaMkhapura, khaTakupa nagara Adina garoM meM bhramaNa karate huye upakezapura padhAre / nUtanAcArya ke padhArane se janatA meM khaba utsAha bar3ha gayA / sUrijI kA acchA svAgata kiyaa| sUrijI ne mahAvIra aura zrAcArya ratnaprabhasUri kI yAtrA kA bar3A hI Ananda manAyA / kucha arsA vahA~ sthiratA kA mADavyapura hote huye pAldikA nagarI meM padArpaNa kiyA / pAlhikA nagarI jaise dhana-dhAnya se samRddhizAlI thI vaise hI usameM jainoM kI AbAdI bharapUra thI evaM jainoM kA eka kendra hI thaa| sUrijI kA vIratApUrvaka vyAkhyAna sabako rucikara thA / zrI saMgha ne sAgraha caturmAsa kI prArthanA aura sUrijI ne lAbhA-lAbha kA kAraNa jAna svIkAra karalI / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / sUrijI kI eka to taruNAvasthA thI dUsare saMsAra meM Apa vIra the ataH ApakA vyAkhyAna vIratApUrNa hotA thA, jisa kisI ne eka bAra suna liyA usake hRdaya meM phira kAyaratA to raha hI nahIM sakatI thii| sarijI isa bAta para adhika jora diyA karate the ki jainadharmavIroM kA dharma hai tIra puruSoM ne hI jainadharma kA uddhAra evaM pracAra kiyA hai| tuma bhI vIra bano / mukti vIroM ke liye haiM na ki kAyaroM ke liye / jaise vIratA kI ora ApakA lakSa thA vaise hI udAratA kI ora bhI ApakA dhyAna thaa| eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki yoM to manuSya meM aneka guNa honA cAhiye para sabase pahile manuSya meM udAratA guNa kI paramAvazyaka hai jisameM eka udAratA kA guNa hai usameM dUsare saikar3oM guNa svayaM hI A jAte haiM / yadi dUsare saikar3oM guNa haiM para eka udAratA kA guNa nahIM hai to dUsare koI guNa 752 [rAvaloka aura dharma kI dIkSA
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 710-736 phala nahIM deMge / yahI kAraNa hai ki tIrthakara bhagavAna ne dIkSA lene ke pUrva duniyoM ko sikhAne ke liye pahile varSIdina diyA thA kyoMki saMsAra bhara inakA anukaraNa kara sahaja hI meM kalyANa kara ske| bhagavAna kezIzramaNAcArya saba guNoM kI AvazyakatA jAnate the tathApi rAjA pradezI ko sabase pahile dAnadharma kA upadeza diyA ki jo sAdhuoM kI bhikSA se bhAga lene vAlA rAjA pradezI aisA udAra dila vAlA bana gayA ki apane rAja kI AmadAnI kA caturtha bhAga jJAnazAlA meM lagA diyA isakA vistAra se varNana zrI rAjapraznI sUtra meM kiyA hai| zrI tripA sUtra meM subahu Adi daza rAjakumAroM ke adhikAra meM likhA hai ki unhoMne pUrva bhava meM udAratA pUrvaka dAna dekara aise punyopArjana kiye ki bar3e hI sukhoM kA anubhava karate huye kaI eka bhava aura kaI 15 bhava meM mokSa jAne kA nizcaya kara liyA ityAdi / zrotAgaNa ! dAna koI sAdhAraNa dharma nahIM hai para eka vizeSa dharma hai jisameM bhI pAtra ko dAna denA / isakA to kahanA hI kyA hai / aisA nItikAroM ne pharamAyA hai| dUsare ko koI bhI padArtha denA usako dAna kahA jAtA hai vaha dAna daza prakAra kA hai yathA1-anukampAdAna-dIna anAtha duHkhI jIvoM para anukampA lAkara dAna denaa| 2-saMgrahadAna-vyasanIyA mRtapaNDAdi mRta ke picha dAna denA 3-bhayadAna-rAjA yA balavAna ke bhaya se dAna denaa| 4-kAluNA karuNA dAna-putrAdi ke viyoga meM zoka vagairaha se dAna denA / 5-lajjAdAna-bahuta manuSyoM ke bIca raha kara unakI lajjA se dAna denA / (-garvadAna-nATaka nRtyadi meM dUsaroM kI sparddha karatA huA dAna denaa| 7-adharmadAna-hiMsAdi pApa karane vAle tathA vyabhicAriyoM ko dAna denA / 8-dharmAdAna---vRtti mahAtmA ko satpAtra jAna kara dAna denaa| 9-prati upakAra-apane para upakAra karane vAloM ko dAna denaa| 14-kIrtidAna-apane yazaH kIrti bar3hAne ke liye dAna denaa| jaise-ekamAsa meM amAvaza kI rAtri parva aMdherA aura pUrNimA kI rAtri meM sarvathA ujjavala zeSa 28 gatri kisI meM ujjavala adhika aMdherA thor3A kisImeM andherA adhika ujjavala kama hai isI prakAra uparokta dama prakAra ke dAna meM sAtavA~ adharmadAna haya aura AThavA~ dharmadAna upAdaya hai zeSa ATha dAna jJaya haiM kAraNa ina ATha prakAra ke dAnoM meM punya pApa kA mizraNa hai anukampAdAna-abhayadAna yaha vizeSa punya bandha kA kAraNa hai / abhayadAna ke liye to yahA~ taka kahA hai ki yadi koI dAnezvarI eka sonA kA meru parvata banA kara dAna de rahA hai taba dUsarA eka maratA huA jIva ko abhaya yAnI prANoM kA dAna de rahA hai to abhaya. dAna ke sAmane suvarNa kA meru parvata kucha bhI ginatI meM nahIM hai ataH abhayadAna saba dAnoM meM pradhAna dAna hai / tathA supAtra dAna ke bhI do bheda haiM eka sthAvara aura dUsarA jaMgamadAna-zAstrakAroM ne pharamAyA hai kisthAvaraM jaGgamaM ceti satpAtraM dvividhaM mat / sthAvaraM patra puSpAya prAsAdaM pratimAdikam // 1 // jJAnAdhikaM tapaH kSamA nirmamaM nirAkRtim / svadyAyabrahmacaryAdi yuktaM pAtraM tu jaGgama // 2 // dAnadharma kA udAra vyAkhyAna ] 753 Jain Education Intek50nal
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310-338 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa iSTadeva kA mandira banAnA mUrtiyoM kI pratiSTA karavAnI puSpAdi se sevA pUjA karanA yaha sthAvara supAtra dAna hai ki jisase aneka bhavya svapara kA kalyANa kara sake dUsarA jaGgama supAtra jo jJAnadarzana cAritra, tapa, kSamA, dayA, tathA mamatva evaM ahaMkArAdi rahita yA svadyAya dhyAna yoga zrAsana samAdhi aura brahmacaryAdi aneka guNoM vAle mahAtmA ko dAna denA yaha jaMgama supAtra dAna hai| sAdhu sAdhvI zrAvaka zrAvikA mandira mUrti aura jJAna evaM sAta kSetra rUpI bhUmi meM dAna rUpI bIja bonA aura zubha bhAvanA rUpI jala siMcana karane se bhava bhavAntara meM mokSa rUpI phala prApta hotA hai ataH pratyeka buddhivAna kA kartavya hai ki pUrvokta zubha kSetra meM yathAzakti dAna karake sad karma upArjana karanA caahiye| ___ udAharaNa ke taura dekhiye ! eka samudra meM athAha jala hai para vaha dUsare kA upakAra nahIM kara sake jaba megha thor3A thor3A barasatA hai vaha sarvatra upakAra kara sakatA hai isI prakAra eka manuSya ke pAsa apAra dravya hai para vaha dUsare kA upakAra nahIM kara sakatA hai taba vahI dhana thor3A thor3A dUsare ko dAna rUpa meM diyA jAya to anekoM kA upakAra ho sakatA hai ataH udAra manuSyoM ko cAhiye ki apanI lakSmI kA dAna karake lAbha uThAve / kyoM ki pApa aura dugati se bacAne vAlA eka dAna hI hai yazaH kIrti bar3hAne vAlA sukha sampati lAne vAlA aura saMsAra samudra se pAra utarane vAlA eka dAna hI hai / dAna denA to bahuta bar3I bAta hai para dAna dene vAle dAnezvarI kA anumodana karane vAlA evaM mukha dekhane se bhI svarga kI prAptI ho sakatI haiM / mahAnubhAvoM / jaise samudra kA jala lejAne se kama nahIM hotA hai para bar3hatA hai aura usa jala kA acchI taraha se rakSaNa hotA hai isI prakAra dhanavAna ke dAna karane se dhana kama nahIM hotA hai para bar3hatA hI hai kAraNa isa bhava meM zubha kRtya evaM ujvala bhAvanA se dravya bar3hatA hai taba bhavAntara meM punya var3hatA hai aura punya udaya hone se lakSmI svayaM Akara sthira vAsa karatI hai| jisa dravya ko khAnA kharcanA aura dUsaroM ko denA basa itanA hI dravya terA hai zeSa dravya ke liye to kevala tU eka naukara paharedAra hI hai| 1-yAcaka ghara 2 meM bhaTakate haiM ve yoM to bhikSArtha hI phirate haiM para dusarA artha isakA yaha hotA hai ki ve janatA ko cetAvanI dete haiM ki hamalogoM ne pUrvabhava meM dAna nahIM kiyA ataH isa prakAra dIna hokara Apase yAcanA karate haiM para zrApa sAvadhAna ho jAiye kahIM ApakI bhI yahI dazA na hojAya ki bhavAntara meM hamArA anukaraNa karanA par3e / 2-saMgraha karane se hI samudra rasAtala meM jAtA hai taba megha apanA jala U~ca nIca saba ko detA hai isaliye vaha AkAza meM garjanA karatA hai / 3-jaise manuSya guNI hone para bhI usameM kaI aise bhI avaguNa par3ajAte haiM ki vaha saba guNoM ko dabA dete haiM / isI prakAra dAna dene vAle dAtAra ke liye 1-anAdara se denA 2-vilamba karake denA 3-mu~ha car3hA kara denA 4-kaTu bacana bolanA 5-dAna dene ke bAda pazcAtApa karanA evaM pAMca dUSaNa hote haiM ina dUSaNoM se yukta dAna karane kA utanA phala nahIM hotA jo honA cAhiye / 4-thor3A dAna karane bAloM meM bhI kai guNa hotA hai jaise 1-pAtra dekha prasanna honA, 2-zrAdara satkAra karanA, 3-udAratA evaM bahumAna pUrvaka dAna denA, 4-dAna karane ke bAda khuza honA aura vizeSa meM 5-dAna kI bAta ko gupta rakhanA yaha pAMca dAnezvara ke bhUSaNa haiM / inake saMyukta dAna dene se mahAna puNya hotA hai| supAtra meM dAna dene se aneka guNa prApta hote haiM / jaise darzana kI zuddhi, jJAna kI vRddhi, cAritra kI 754 [ dAnadharma kA udAra vyAkhyAna
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 710-736 ujjavalatA, puNya kA saMcaya, pApa kA nAza, yaza kIrti kA pasArA vinaya kA vikAza, svarga kA sAdhana aura paramparA se mokSa kI prAptI hotI hai / kahA hai ki-- vyAje syAdiguNaM vitta vyavasAyo catugaMNam / kSetre dazaguNaM prokta, pAtre'nantaguNaM bhavet // byAja meM duguNA vyApAra meM cAraguNA kSetra meM daza evaM sauguNA parantu supAtra meM dAna dene se to annata guNA puNya hotA hai gRhasthavAsa meM rahe huye jIvoM se anya kArya muzkila se banate haiM para dAna to sahaja hI meM bana sakatA hai / ataH mokSa kI abhilASA rakhane vAle sajjanoM ko sAmagrI ke sadbhAva dAna jarUra denA caahiye| saMsAra meM dhana mAla rAja pATa kuTumba parivAra saba nAzavAna haiM parantu dAna ke dvAga kIrti milI hai vaha amara rahatI hai jaise karNa kI kIrti aba bhI loga gArahe haiN| hAtha kaMkaNa se zobhA nahIM pAtA hai para dAna se suzobhita hotA hai / dAna se bhoga milate haiM bairI zAnta hote haiM sarva jagata baza meM hotA hai aura kramazaH svaga aura apavarga milatA hai phira kyA cAhate ho ? jainoM ke alAbA jainetara zAstroM meM bhI dAna ke guNa gAye haiM nAnnadAnAtparaM dAnaM, kiMcidasti narezvara ! / annena dhAryate kRtsnaM carAcaramiMda jagat // 1 // sarveSAmeva bhUtAnAmanne prANAH pratiSThitAH / tenAnnado vizAM zreSTha ! prANadAtA smRto budhaiH // 2 // dadasvAnnaM dadasvannaM dadasvAnnaM narAdhipa ! / karmabhUmau gato bhUyo yadi svargatvamicchasi // 3 // dAtavyaM pratyahaM pAtre nimittaSu vizeSataH / yAcitenApi dAtavyaM zraddhApUtaM tu zaktitaH // 4 // duHkhaM dadAti yo'nyasya bhUyo duHkhaM ca vindati / tasmAnna kasyaciduHkhaM dAtavyaM duHkha bhIruNA / / 5 / / pAtrevalpamapi dAnaM kAlaM dAnaM yudhiSThira ! / manasA suvizuddhena pretyAnantaphalaM smRtama // 6 // pAtre datvA dAnaM prayANyuktvA ca bhArata ! / ahiMsAvirataH svarga gacchediti matirmama // 7 // sAdhUnAM darzanaM sparzaH kIrtanaM smaraNaM tathA / tIrthAnAmiva puNyAnAM sarvameveha pAvanam // 8 // sAdhUnAM darzanaM puNyaM tIrthabhUtA hi sAdhavaH / kAlataH phalate tIrtha sadyaH sAdhusamAgamaH // 9 // Arohasva rathe pArtha ! gANDIvaM ca kare kuru / nirjitAM medinI manye nirgrantho yadi saMmukhaH // 10 // zramaNasturago rAjA mayUraH kuMjaro vRSaH / prasthAne yA praveze vA sarve siddhikAe matAH // 11 // padminI rAjahaMsAzca nirgranthAzca tapodhanAH / ya dezamupasarpanti tatra deze zubhaM vadet // 12 / / dharma rUpI nagara meM dAna rAjA hai / jaise svAti nakSatra meM sIpa meM girA huA jala bahumUlya mautI banatA hai isI prakAra supAtra ko dAna denA bahuta phala detA hai / ityAdi dAna ke aneka guNa haiM aura isa prakAra supAtra ko dAna dekara aneka bhavyoM ne apanA kalyANa kiyA hai| 1--bhagavAn RSabhadeva ke jIva dhanA sArathabAha ke bhava meM eka muni ko ghRta kA dAna diyA ataH ve terahaveM bhava meM RSabhadeva tIrthakara huye / ora jo bhava kiyA hai ve bar3e hI sukha ke liye| 2--zAlIbhadra seTha ne gvAliye ke bhava meM eka muni ko khIra kA dAna diyA 3-amarajama rAjaku~vAra ne pUrva gvAliye ke bhava meM eka muni ko vastra dAna diyA jisase dUsare bhava meM apAra Rddhi kA dhaNI gajaku~vAra amarajasa huaa| jainetara zAstroM meM bhI dAna dharma kI mahimA ] 755
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310-336 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 4--dAna kA anumodana karane vAlI gvAliye kI aurata tathA eka par3osana bhavAntara meM rAjakanyAyeM ho apAra sukha bhoga kara svarga gaI / 5--subAhu ku~vArAdi daza rAjaku~varoM ne pUrva bhava meM dAna dekara Rddhi prApta kii| 6--tIrthaGkara zAntinAtha ne pUrva meghastha rAjA ke bhava meM apane zarIra kA mAMsa kATa kATa kara dekara eka kabUtara ko prANadAna diyaa| 7--bhagavAn neminAthajI tathA rAjamati ne zaMkharAjA aura jasomatI rANI ke bhava meM muni ko jaladAna diyA tathA neminAtha prabhu ne vivAha ke samaya aneka pazuoM ko jIvanadAna diyaa| 8--bhagavAn pArzvanAtha ne agni meM jalate huye sarpa ko abhayadAna diyaa| 9--inake anukaraNa rUpa meM aise saikar3oM nahIM para hajAroM udAharaNa haiM ki jinhoMne abhayadAna evaM supAtra dAna dekara apanA kalyANa sAdhana kiyA hai| 10-- dAna karane ke liye supAtra evaM sukSetra honA jarUrI bAta hai / isake liye zAstrakAroM ne sAta kSetra batalAye haiM jaise: 1 sAdhu 2 sAdhvI 3 zrAvaka 4 zrAvikA 5 jinamandira 6 jinamUrti 7 jJAna sAdhu sAdhviyoM ko AhAra pAnI vastra pAtra makAna pATa pATale aura auSadhI vagairaha kA dAna denA mahAna lAbha hai| zrAvaka zrAvikAyeM-prabhAvanA, svadharmIvAtsalya tIrtha yAtrArtha saMgha nikAla kara sAdharmI bhAiyoM ko lAbha pahu~cAnA tathA koI azakta evaM nirbala sAdharmI bhAI ho usako madada pahuMcAnA yaha bhI eka uttamakSetra hai| kAraNa sAta kSetra ke poSaNa karane vAle zrAvaka haiM / yaha kSetra harA bharA gulacamana rahatA hai / taba hI dharma kI unnati hotI hai| jinamandira yaha eka dharma kA sthAyI sthambha hai / isake hone se hajAroM jIva dharma meM sthira raha kara AtmA kalyANa kara sakate haiM / mandira ke liye Arya bhadrabAhu ne kUpa kA udAharaNa diyA hai aura mahAnizItha sUtra meM mandira banAne vAle kI gati bArahavAM svarga kI batalAI hai / zrAvaka kA AcAra hai ki zakti ke hote huye apane jIvana meM choTA bar3A eka mandira to avazya hI banAnA cAhiye / / jinapratimA-jinapratimA kI anjanasilAkA, pratiSThA aura pUjA karane Adi meM dravya vyaya krnaa| jitanA mAvatIrthaGkaroM kI sevA bhakti kA lAbha hai uttanA hI unakI sthApanA kI sevA bhakti se lAbha hai itanA hI kyoM para mUrti dvArA tIrthaGkaroM ke saba kalyANa ka kI ArAdhanA ho sakatI hai| jJAna-jJAna kI vRddhi karanA jJAna par3hane vAloM ko madada karanA / jJAna ke sAdhana pustakoM para jJAna evaM Agama likhA kara jJAna bhaMDAra meM rakhanA / isa paMcama ArA meM jitanI mandiroM kI jarUrata hai utanI hI jJAna kI AvazyakatA hai / ataH jJAnavRddhi ke nimitta dravya vyaya karanA bhI mahAn lAbha kA kAraNa hai / isa prakAra sAta kSetroM meM dravya dAna kiyA jAya vaha supAtra dAna kahA jAtA hai / inake alAvA kAla dukAla meM manuSya aura pazuoM ko madada pahu~cAnA bhI dAna kI ginatI meM hI ginA jAtA hai| ityAdi sUrijI ne aneka hetu yukti dRSTAnta aura AgamoM ke pramANa se dAna kA mahatva batalAte huye 756 [ dAna dharma kA bhaviSya meM phala :
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 710-736 pariSadA para isa kadara kA prabhAva DAlA ki zrotAvarga cauMka uThA aura hareka ke dila meM dAna dene kI vizeSa ruci jAgRta hogii| ____ isa prakAra sUrijI ne apane vyAkhyAnoM meM pratyeka viSaya para vivecana kara zrotAjanoM para dharma kA khUba hI prabhAva DAlA ora bhAvuko ne acchA lAbha bhI prApta kiyaa| usa samaya kA zrIsaMgha kalpavRkSa hI samajhA jAtA thA / AvArya zrI jisa sama / jo kArya zrIsaMgha se karavAnA cAhate usI viSaya kA upadeza karate ki AcArya zrI kA hukma zrIsaMdha uThA hI letaa| eka dina sUrijI ne tIrthAdhirAja zrI zatrujaya kA mahatva aura saMghapati pada kA varNana kiyA to balAha gotriya zAha kesA ne zatrujaya kA saMgha nikAlane kA nizcaya kara liyaa| caturmAsa samApta hote hI zAha kesA ne khUba utsAha se virATa saMgha nikAlA / paTTAvalIkAroM ne usa saMgha kA bahuta vistAra se varNana kiyA hai| tIrtha para pahu~ce vahA~ taka pA~ca hajAra sAdhu sAdhviyoM aura eka lakSa bhAvukoM kI saMkhyA batalAI hai / zAhaphesA ne isa saMgha ke nimitta pA~ca lakSa dradhya vyaya kiyA / yAtrA kara saMgha tathA kaI muni to vApisa lauTa Aye aura sUrijI vahIM rahe / AcArya yakSadevasUri jaise jJAnI the vaise tapasvI bhI the| zrApa pahile se hI kaThora tapa tapane vAle the parantu zatrujaya padhArane para to Apane apanI zeSa jindagI ke liye chaTa chaTa pAraNA aura pAraNA ke dina bhI AMbila karanA isa prakAra kI bhISaNa pratijJA karalI thii| sUrijI jAnate the ki duSTa karma vinA tapasyA kaTa nahIM sakatA hai aura jaba taka pudgaloM kA saMDA nahIM chuTe vahA~ taka AtmA nirmala bhI nahIM ho sakatA hai / ataH ApazrI ne nirantara tapazcarya karanA zuru kara diyaa| sUrijI mahArAja kA atizaya prabhAva aura kaThora tapasyA ke kAraNa kaI rAjA mahArAjA bhI ApakI sevA meM upasthita hokara ApakI dezanA sudhA kA pa kiyA karate the| itanA hI kyoM para kaI devI devatA bhI sUrijI kI sevA kara apane jIvana ko saphala banAte the| saurASTra ke vihAra ke andara kaI sthAnoM para AphkI bauddhoM se bhI bheTa huI thI para ve sUrijI ke sAmane sadaiva nata mastaka hI rahate the| sUrijI ne saurASTa meM vihAra kara kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI, kaI mumukSutroM ko dIkSA bhI dI aura kaI ajainoM ko jainadharma meM dIkSita kiye / tatpazcAt ApakA vihAra kacchabhUmi meM huaa| Apake padhArane meM vahAM bhI dharma kI khUba hI jAgRti huI / Apake kaI sAdhu pahile se hI vicarate the unhoMne bhI sUrijI kI sevA meM Akara vaMdana kiyaa| sUrijI ne unake pracAra kArya para khUba hI prasannatA prATa kI aura unameM jo vizeSa yogya the unako padastha banA kara unake utsAha ko bddh'aayaa| jaba sUrijI kaccha meM ghUma rahe the isa bAta kA patA siMdha vAsiyoM ko milA to una logoM ne darzanArtha Akara sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! eka bAra janmabhUmi kI yAtrA kara sindhavAsiyoM ko darzana dekara kRtArtha bnaaveN| saba loga Apake darzana ke pyAse haiM aura prataHkSA kara rahe hai surijI ke sAtha kalyaNAmUrti ( vIrapura kA rAjA koka ) bhI the aura unakA hAr3a aura hAr3a kI mAMgI jainadharma meM itanI raMgI huI thI ki vRddhAvasthA meM kaThora tapasyA aura jJAna dhyAna meM tallIna rahate the| siMdhavAsiyoM ne unase bahuta hI Agraha kiyA ki pUjyavara ! Apa pahile hI hamAre nAtha the aura aba to vizeSa haiM / ataH Apa jaldI hI sindha ko paravana banAveM / muni kalyANamUrti ne kahA maiM pUjyAcAryadeva kI kRpA se paramAnanda meM hU~ : merI icchA hai ki mujhe bhava bhava meM jainadharma kI zaraNa ho / saMsAra meM tAraka aura pAra utArapha hai to eka jainadharma hI hai| devAnupriya ! saMsAra meM viSaya kaSAya kI jAloM jAla agni laga mUrijI kA kaccha meM vihAra aura siMdha kA saMgha ] 757
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310 - 336 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rahI hai inase bacanA cAho to Ao jainadharma kI zaraNa lo ityAdi / sindha ke logoM ne socA ki jaba jIva ke kalyANa kA samaya AtA hai taba svayaM unakI bhAvanA badala jAtI hai / hirA kharagoza kI zikAra karane vAle jIva kI kyA bhAvanA car3ha gaI hai| saca kahA hai ki 'karme zUrAne dharme zUrA' isa yukti ko hamAre bAvajI ne ThIka caritArtha karake batalA dI hai ityAdi / sUrijI evaM kalyANamUrti ke kahane se sindha ke zrAvakoM vizvAsa ho gayA ki sUrijI sindha meM avazya pdhaareNge| ve vaMdana kara vApisa lauTa gaye / sUrijI ne kaI arsA taka kaccha meM vihAra kiyA bAda ApazrI ne sindha kI ora prasthAna kara diyA jaba isa bAta kI khuzakhabarI sindha meM pahu~cI to unake harSa kA pAra nahIM rhaa| jaba sUrijI sindhavAsiyoM dharmopadeza karate hue vIrapura padhAra rahe the to rAjA rAhUpa tathA zAha gosala aura unake saba parivAra ne sUrijI kA svAgata bar3e hI dhAmadhUma se kiyaa| kyoM nahIM kare eka to the nagara ke rAjA, dUsare bana Aye mAhulI ne apane putra dharaNa ko dekhA to usake harSa ke azru bahane laga gaye / sUrijI bhale hI sAdhu evaM jJAnI the| zAyada unako apane mAtA pitAdi kuTumba kA sneha na hogA para ve to the saMsArI unako sneha Aye bagaira kaise raha sakatA / devAnanda ne bhagavAn mahAvIra ko dekhA to unake stanoM se dUdha Tapakane laga gyaa| mAtA rAhulI ne apane beTe ko khUba kahA para sabakA cita bar3A hI prasanna thA eka mAI kA supUta jagata kA pUjya bana kara AyA hai| sUrijI kA vyAkhyAna khUba chaTAdAra hone lagA / jaba sUrijI vairAgya ke viSaya ko vyAkhyAna meM carcate the to logoM ko bar3A bhArI bhaya utpanna hotA thA ki na jAne sUrijI phira kitanoM ko sAdhu banA deNge| kyoMki sUrijI jaba saMsAra ke dukhoM kA citra khIMca kara batalAte the taba logoM ke rUvATe khar3e ho jAte haiM, aura yahI bhAvanA hotI thI ki isa duHkhamaya saMsAra kA tyAga hI kara diyA jAya / para saMsAra chor3anA koI ha~sI majAka kI bAta nahIM thA jisake karmoM kA kSayopazama huA ho vahI saMsAra chor3a dIkSA le sakatA hai / tathApi sUrijI ne cAra pAMca mumukSuoM para jAdU DAla hI diyA para banAva aisA banA ki dIkSA lene vAle to cAra manuSya the para antima hajAmata banAne ke liye nAI pAMca Agaye / jaba cAra to cAroM kI hajAmata banAne lage taba eka bar3I hI cintA meM udAsa hokara baiThA thA kisIne pUMchA khavAsa tU udAsa kyoM hai ? usane kahA seTha sAhiba maiM bulAyA huA bar3I AzA karake AyA thA ki dIkSA lene bAloM kI hajAmata karane para kucha prApti hogI para merI takadIra hI phUTI huI hai / isapara seThajI ko dayA AI aura pagar3I utAra kara kahA ki le maiM dIkSA letA hU~ tU merI hajAmata banA de / ahAhA ? kaise ghurmI seThajI ki nAI kI dayA ke liye Apa dIkSA lene ko taiyAra hogaye / basa, sUrijI ne mahA mahotsava pUrvaka pAMcoM bhAvukoM ko dIkSA dedii| tadanantara rAjA rAhUpa ke banAye pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI pazcAt sUrijI ne vihAra kA vicAra kiyA para mAtA rAhulI ne sUrijI se kahA ki maiM aba vRddhAvasthA ma hU~ na jAne kaba cala par3agI / ataH yaha caturmAsa yahA~ karake hamArA uddhAra karAveM / isI prakAra zAha gozala graha prArthanA kI jisako sUrijI ne svIkAra karalI aura vaha caturmAsa vIrapura meM karane kA nizcaya kara liyA / vasa, phira to thA hI kyA vIrapura ke logoM ke manoratha saphala ho gaye / mAtA rAhulI ne mahAmahotsava karake sUrijI se zrIbhagavatI sUtra vyAkhyAna meM bacAyA zAha gozala isa pavitra kArya meM naulakSa rupaye vyaya kiyA / mAtA rAhulI ne 36000 suvarNa mudrikAoM se zrI bhagavatIjI sUtra ke 36000 praznoM kI pUjA kii| isI prakAra nAgarika logoM neM bhI Agama pUjA kara 758 [ sUrijI kA vIrapura meM vyAkhyAna
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 710-736 lAbha uThAyA aura zrI bhagavatIjI sUtra bar3e hI zrAnanda se sunA / itanA hI kyoM para Asa pAsa ke nagaroM ke loga bhI bahuta saMkhyA meM zrAye the ! unhoMne zrI bhagavatIjI sUtra sunakara apane jIvana ko saphala bnaayaa| kyoM ki una logoM ko isa prakAra kA suzravasara milanA kahA~ sulabha thaa| sUrijI ke virAjane se kevala vIrapura ke logoM ko hI nahIM para sindha prAnta vAloM ko bar3A hI lAbha milA / sUrijI mAI ke eka supUta putra the / mAtA pitA ke karajA ko adA karane ko kucha arsA taka sindha meM vihAra kiyA / aura sarvatra dhUmadhUma kara jaina dharma kA khUba pracAra bar3hAyA jisa samaya AcArya zrI sindha meM virAjamAna the usa samaya devI saccAyikA sUrijI ke darzana karane ko AI thii| usane prArthanA kI ki prabho ! Apa eka bAra upakezapura zIghra padhAreM Apako bar3A bhArI lAbha hone vAlA hai / aura isa kArya ke liye hI maiM ApakI sevA me hAjara huI hU ? sUrijI ne kahA devIjI upakezapura meM aisA kaunasA lAbha hone vAlA hai ? kAraNa ki merA vicAra pAMcAla meM hokara pUrva deza kI yAtrA karane kA hai| phira jaisI ApakI icchA | devI-pUyavara ! pAMcAla aura pUrva meM zrApa phira bhI vihAra kara sakate ho para isa samaya to Apako upakezapura hI padhAranA cAhiye / sUrijI ne socA ki devI kI jaba itanI Agraha hai to vahA~ koI lAbha hone vAlA hI hogA / ApazrI nepharamA diyA ki ThIka hai devIjI kSetra sparzanA hogA to maiM marUdhara kI ora hI vihAra karU~gA / basa devI to sUrijI ko vaMdana karake calI gaI aura sUrijI ne thor3e hI samaya meM marudhara kI ora vihAra kara diyA aura kramazaH vihAra karate upakezapura ke najadIka padhAra bhI gaye / 1 idhara pUrva meM AbhApurI nagarI kA karmAzAha eka saMgha lekara ukezapura bhagavAna mahAvIra ke darzana evaM devI sacAyikA kI yAtrA ke liye AyA thA / zAha karmA ne sthAvara tIrtha ke sAtha jaMgama tIrtha arthAt zrAcArya yadevasUri ke darzana kiye / AcAryazrI ne eka dina vyAkhyAna meM aisA vairAgya kA upakeza diyA ki saMghapati karmA ne apane jyeSTha putra ko ghara kA bhAra sauMpa kara sUrijI ke pAsa dIkSA lene ko taiyAra hogayA / Apake anukaraNa rUpa 17 nArI aura 13 puruSoM ne bhI nizcaya kara liyA evaM saba 31 mumukSuoM ko sUrijI ne dIkSA dii| usI rAtri meM devI saccAyikA ne sUrijI ko bandana kara arja kI ki kyoM pUjyavara ! upakezapura pAdhArane se Apako lAbha huA hai na ? Apake kara kamaloM se 31 bhAvukoM kA uddhAra huaa| jisameM karmA to eka zAsana kA uddhAraka hI hogA / sUrijI ne kahA devIjI ! bhalA kahIM zrApakA kahanA kabhI vyartha jAtA hai; Apa to isa gaccha kI zubhacintakA haiM aura ApakI sahAyatA se hI isa gaccha kI dina va dina vRddhi huI hai / devIjI Apa khUba punya saMcaya kara rahI ho | AcArya ratnaprabhasUri se zrAja paryanta jitane AcArya huye haiM Apane saba kI sevA kI hai aura devatA ke avasara saba zrAcAryoM ne Apako dharmalAbha diyA hai aura AzA hai ki bhaviSya ke liye bhI Apa isI prakAra karatI raheMgI / devI ne kahA pUjyavara ! AcArya ratnaprabhasUri kA mere para strIma upakAra huA hai ki maiM isa bhava meM to kyA para bhavoMbhava meM bhUla nahIM sakatI huuN| maiM vyartha ghora pAtaka saMcaya kara rahI thI jisase chur3A kara jainadharma kI upAsikA bnaaii| maiM Apa logoM kI jitanI sevA karatI hU~ isameM maiM apanA ahobhAgya samajhatI hU~ ityAdi bAteM hone ke bAda devI sUrijI ko vandana kara calI gaI / upakezapura ke liye devI kI vinati ] 759
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310-336varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ne karmA ko dIkSA dekara usakA nAma dharmavizAla rakha diyA thaa| muni dharmavizAla ne sUrijI kI vinaya bhakti kara jainAgamoM ke jJAna kA adhyayana kara liyA / itanA hI kyoM para usa samaya ke vartamAna sAhitya vyAkaraNa nyAya kAvya tarka chanda jyotiSa evaM aSTAMga mahAnimittAdi sarvazAstroM kA pAragAmI hogayA sUrijI mahArAja ne eka samaya vihAra karate huye padmAvatI nagarI meM padArpaNa kiyaa| vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI kA sundara svAgata kiyA sUrijI kA vyAkhyAna hamezA ho rahA thA / eka dina ke vyAkhyAna meM punIta tIrtha zrIzatrujaya kA varNana AyA jisako sUrijI ne isa prakAra pratipAdana kiyA ki usI sabhA meM pra.gvaTavaMzIya zAha rAvala ne prArthanA kI ki pUjyavara ! zrApa yahA~ virAjeM merA vicAra tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlane kA hai| sUrijI ne kahA 'jahAsukhama' rAvala ne zrIsaMgha kI anumati lekara saMgha kI taiyAriyeM karanI zurU karadoM : zrAmatraNa patrikAyeM bheja kara bahuta dUra dUra se saMgha ko bulAyA / isa saMgha meM kaI cAra hajAra sAdhusAdhvI aura savA lakSa yAtrIgaNa kI saMkhyA thii| AcAryazrI ke nAyakatva meM saMghapati rAvala ne saMgha nikAla kara anaMta puNya saMcaya kiyaa| isa saMgha meM zAha rAvala ne nau lakSa dravya vyaya kiyA / kamazaH rAste meM jitane tIrtha Aye saba yAtrA pUjA ki / jirNoddhAra aura garIboM kI sahAyatA meM khUba dhana vyaya kiyaa| saMgha ne tIrtha para jAkara yAtrA pUjA prabhAvanA sAdharmIvAtsalya kara lAbha prApta kiyA kaI muniyoM ke sAtha saMgha lauTa kara vApisa zrAgayA aura sUrijI kaccha, sindha, pAMcAla zrAdi pradeza meM vihAra karate hastanApura pahu~ce / vahA~ se taptabhaTTa gotriya zAha nandA ke nikAle hue sammeta zikhara tIrtha kA saMgha ke sAtha pUrva ke tamAma tIrthoM kI yAtrA kI vahA~ se lauTakara punaH hastanApura padhAre / vaha cartumAsa sUrijI kA hattanApura meM hI huaa| sUrijI ke virAjane se dharma kI acchI prabhAvanA huI / bAda cartumAsa ke vihAra karate huye mathurA sorIpara Adi nagaroM meM hote huye punaH marudhara meM pdhaare| jaba sUrijI zAkambharI nagarI meM padhAre to Apake zarIra meM akasmAta vedanA ho AI / mRrijI ne zAkambharI meM muni dharmavizAla ko apane pada para AcArya banAkara ApakA nAma kakkasUri rakha diyA aura Apane anazanatrata dhAraNa kara liyA aura paMca dina meM hI Apa samAdhi ke sAtha svarga padhAra gaye / AcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA 1-sopAra paTTana ke balAhAgau0 zAhadedA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 2-sevAnI ke bAppanAga zAhapunar3a ne , 3--devapaTTana ke bhUriMgau zAhanAthA ne 4-bAnapura ke bhAdragau. zAhaguNapAla ne 5-koTapura ke AdityanAga zAhasahajapAla 6- punolI he sucaMtigau0 zAhadehala 7-prApava ke zreSTigau0 zAhapethA 8-zauryapura ke cicaTago0 zAhakalhA ne , 9-cakrapura ke kSatriya ku. zAhagaMgA 18-sotAvA ke brAhmaNa zAhadevA ne 760 [ zAkambharI nagarI meM sUrijI kA svargavAsa IA AE EArrar TET m
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 736-710 11-karaNAvatI ke taptabhaTTa zAhapunar3A ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 12-kurcapura ke morIkSa zAhavIjA ne 13-sthAnApura ke coraliyA zAhavAgA ne 14-candrAvatI ke pokaraNA zAhagaMgA 15-cetarAlI ke kulabhadra zAhapadmA 16-padmAvatI ke vIrahaTa zAhaphuvA 17-koraMTapura ke adityanAga zAhalAchA 18-zivapurI ke bAppanAga zAhanArAyaNa 19-vallabhI ke boharA zAhagAr3A 2.--stambhanapura ke bhIyANI zAhanArA 21-bharoMca ke zreSTigau0 zAhageMdA 22-mADavyapura ke kuMmaTagau0 zAhahaMsA 23 --mugdhapura ke kanojiyA zAhahIrA 24-khaTakuMpanagara ke bhUpAlA zAhamumala 25-azikADhuMga ke sucaMtigau0 zAhapIrA ne 26-harSapura ke sucaMtigau0 zAhanAthA ne 27-nAgapura ke pArAkarA zAhakarmaNa 28-upakezapura ke nAgagauttA zAhadharmA 29 -rAMdhaNa ke caraDagauttA zAharAvala 30-saMkhaNa ke sughar3agau0 zAhagavaNa 31-madanapura ke malagau zAhamAlA 32-pAlhikA ke prAgvaTavaMzI zAhacaturA ne , 33 -dAntipurA ke zrImAlavaMzI zAhakhemA ne " 31-rANakadurga ke prAgvaTavaMzI zAhanoMdhaNa ne , prAcArya zrI ke zAsana me yAtrArtha saMghAdi zubha kArya1-upakezapura se luMga gotrIya zAha jasA ne zatruJjaya kA saMgha nikAlA 2--nAgapura se aditya nAga0 zAha sahadevane , " " 3-ha~sAvalI se bApya nAga. zAha honA ne , 4-padmAvatI se balahA gau0 zAha nAgadeva ne , 5-Anandapura se bhUri gau zAha padmA ne , 6-rihunagara se coraliyA0 zAha netA ne , 7-meMdanIpura se sughar3a gau zAhasulatAna ne " sUrIzvarajI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAeM Jain Education Internal ACADEMAGARATACEAEERACTICIPATE 059
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 310 - 336 varSa ] 9 8- koraMTapura se - zivapurI se 10 - nAradapurI se 11 - desalapura se prAgvaTa 12 - sAghATanagarase ciMcaTa0 prAgvaTa vaMzIya pokara prAgvaTa vaMzIya hApA zreSTa maMtrI 2 2 762 yazodeva mAthurA depAla nAgadeva zAkhalA [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ne zatru jaya kA saMgha nikAlA ne ne caMti 0 ke zreSTi go0 19 ne pukhA hApA "" 29 21 19 " 13 - citrakoTa se coraliyA 14 - ujjainagarIse zrIpAla 15 - kolApura se kSatrI vIra vIra ne " " 16 - rAjapura kA carar3a-nArAyaNa yuddha meM kAma zrAyA usakI strI satI huI 17 -- copaunagara kA sucaMtI maMtrI gahalar3A yuddha meM mArA gayA usakI strI satI huI 18- - nAradapurI kA rAva mAthura saMgrAma meM kAma AyA usakI strI satI huI 19 - mAdar3I kA zraSTi zArdula yuddha meM mArA gayA usakI strI satI huI 20- khaTakumpa nagara kA maMtrI bhAramala yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 21 -- nAgapura kA aditya nAga rAmadeva yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 22 - Damarela nagara kA koSTi gaNapata yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 23 - kIrATa kumpa kA sucetI saparatha saMgrAma meM mArA gayA usakI strI satI huI 24 - pAlhikA nagarI kA bApya nAga maMtrI dhaMdhala yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI maMtrI mahakaraNa yuddha meM mArA gayA usakI strI satI huI 25 - citrakoTa kA bhAdra gau0 26 - dholAgar3ha kA balAha gau maMtrI raghuvIra yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 27 - upakezapura kA zreSTha hAnA ne saM0 302 ke dukAla meM zatrukAra diyA 3 28 - padmAvatI ke prAgvaTa mummAne dukAla meM eka bar3A talAva khudAyA 29 - candrAvatI ke bhAdra gau0 zAlAkhA ne saM 0 302 dukAla meM zatrukAra khola diyA 35 mahAvIra " 15 " "" 77 "" 19 "" 30 - visara nagara kA zraSTava rughanAtha ne dukAla meM zatrukAra khola diyA 31 - zaMkhapura kA kumaTa gautrI dolA ne dukAla meM zatru kAra diyA - 32- mADavyapura kA DiDU gau0 maMtrI dharaNa ne yuddha meM vIratA se vijaya kI jisako 12 prAma inAma meM mile prAcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ 1 - unninagarI ke zradityanAga karamaNa ne pArzva mandira pratiSTA 2 - rUNAvatI kajala ne 3 - jegAlupura 4 - upakezapura ke bAppanAga0 kalhaNa ne 5- nAradapurI ke coraliyA0 97 39 22 :) 11 55 19 39 19 "" 27 " " 19 "" [ sUrIzvarajI ke zAzana meM mandiroM kI pratiSTAe~
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 710-736 yA ne TAGRAAG car3A ajIta. thAnA 6-pAlhikApurI ke ciMcaTa go. __ zAha sAnA ne RSabha0 mandira pratiSThA 7-koreTapura ke carar3a go. 8--candrAvatI ke bhUri go0 jaisala ne zAnta 9--zivapurI ke bhAdra go , jojara ne pArzva 10-TelIgrAma ke malla go0 , nAthA ne supArzva 11-nandapura ke sughar3a go0 AdU caMdra0 12- brAhyaNapura ke kumaTa go0 oTA ne dharmanAtha 13-vijayapura ke kanaujiyA0 gedA ne mahAvIra 14-devapatana ke taptabhaTTa DUDamala ne 15-paMcAsarA ke ladhuzzeSTi dhIrA ne pArzva0 16-potanapura ke DiDU go0 dhaMdhalA ne 17-ratnapura ke pokaraNA. 18-hunapura ke luMga colA ne AdIzvara 59-capaTanagara ke aSTi0 chAjU ne 20-sAgApura ke zraSTi go0 cahAr3a ne mahAvIra 21-zrInagara ke balAha go0 tolA ne 22-bAvalA ke prAgvaTa vaMzI 23-kalakor3I ke prAgvaTa vaMzI , dedA ne pArzva 24-kheDIpura ke zrImAla vaMzI , depAla ne 25-khokhar3a ke zrImAla vaMzI , jojA ne 26-khIjurI ke zrI zrImAla go0, nAgaDA ne pArzva 27-hemar3I ke sughar3a go0 , pethA ne comukha 28-dAnIpura ke somAMvata , phUvA ne| pAva 20-dujANA ke kumaTa go0 , sAraMga ne mahAvIra 30-vasAvatI ke bAppanAga0 , salakhaNa ne , 31-phUsIgrAma ke AdityanAga , sUr3hA ne , 32-nAgapura ke zraSTi go0 , mahAdeva ne pArzva 33-zAkambharI ke luMga go0 , dhanadeva ne pArzva paTTa satAvIsa yakSadeva guru, bhUrigotra dipAyA thA / tapa japa jJAna apUrva karake, jaina jhaNDa phaharAyA thA / saMgha caturvidha kethe nAyaka, suranara zIza jhukAte the| suna karake upadeza guru kA, mumukSa dIkSA pAte the| // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 67 veM paTTapara AcArya yakSadevasUri mahAprabhAvika AcArya huye // sUrIzvarajI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAe~ ] 763 candra
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 336-357 varSa bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 28-prAcArya zrI kakkasari (pAMcavAM ) zreSThItyAravya kule tu labdha mahimaH kakAravyamUriH kRtI / AbhAravyAnagarAttu saMghapatinA sArdhaM yayau pattane // dIkSAM cApyupakeza pUrvaka pure saMghaM prati dvandvinaH / jitvA jainamata pracAra nipuNo ganthAn bahUn nirmamau / .000000 He0.0000loeoneeee Polya. 0000000000. 10000nand cAyazrI kakasUrIzvara praravara dharma pracAraka jaina zAsana ke eka mahAna prabhAvika zrAcArya huye Apake pavitra jIvana ke liye paTTAvalIkAra likhate haiM ki pUrva deza meM dhana dhAnya pUrNa zrAbhApurI nagarI thii| jahAM jainadharma ke kaTTara pracAraka catura rAjA caMda jaise bhUpati ho gaye the| ataH AbhApurI eka prAcIna nagarI thI jahAM UMce UMce zikhara aura suvarNamaya kalasa evaM dhvajadaMDa se suzobhita mandira aura aneka dharmazAlAyeM thIM / bar3e 2 dhanADhya zrAvaka sukhapUrvaka AtmasAdhanA kara rahe the usameM zreSThi gotriya vIra zAha dharmaNa nAma kA eka bar3A bhArI vyApArI thA Apake jetI nAma kI bhAryA thI Apake pUrvaja marudhara se vyapArArtha Aye the para vyApAra kI bAhulyatA ke kAraNa AbhApurI ko hI apanA nivAsa sthAna banA liyaa| zAha dharmaNa ke gyAraha putra the jisameM karmA nAma kA putra bar3A hI dharmAtmA thaa| zAha dharmaNa ne apane jIvana meM tIna bAra tIrthoM kA saMgha nikaalaa| zrAbhApurI meM eka AdIzvara bhagavAna kA mandira banAyA saMgha ko tilaka karake pahirAmaNI dI ityAdi zubhakAryoM meM lAkhoM dravya vyaya kiyA / anta meM apane putra karmA ko ghara kA bhAra soMpa Apa sammetazikhara tIrtha para anazana kara svarga meM vAsa kiyA / pIche karmA bhI suputra thA usane apane pitA kI ujjvala kIrti aura dhavalayaza ko khUba bar3hAyA thA kAraNa karmA bhI bar3A hI udAra citta vAlA thA zubhakAryoM meM agra bhAga letA thA / zAha karmA ne apane vyApArika vyavasAya evaM vyApAra kSetra ko khUba vizAla banA diyaa| kevala bhArata meM hI nahIM para bhArata ke bAhara pAzcAtya dezoM ke sAtha bhI karmA kA vyApAra calatA thaa| sAdharmI bhAiyoM kI ora karmA kA adhika lakSya thA / zAha karmA ke sAta putra aura cAra putriyeM thIM / zAha karmA devaguru kA parama bhakta thA, dharma sAdhanA meM hamezA tatpara rahatA thaa| usa jamAne kI yahI to khUbI thI thI ki unake pIche itanA bar3A kArya lagA hone para bhI ve apanA jIvana bar3e hI saMtoSa meM vyatIta karate the| itanA vyavasAya hone para bhI ve eka dharma ko hI upAdeya samajhate the| eka samaya zAha karmA arddha nidrA meM so rahA thA ki rAtri meM devI saccAyikA Akara karmA ko kaha rahI hai ki karmA tU upakezapura sthita bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara tumako bar3A bhArI lAbha hogaa| basa itane meM to karmA kI A~kheM khula gaI / usane socA ki yaha kauna hogI ki mujhe sUcita karatI hai ki tU upakezapura maMDana mahAvIra kI yAtrA kara / khaira, zAhakarmA ne bAda nidrA nahIM lI / suvaha apanI strI aura putra vagairaha ko ekatrita kara rAtri kA saba hAla sunAyA / mahAna lAbha ke nAma se saba sammata ho gaye ki apane Jain E19 & 8 International For Private & Personal Use For Private & Personal us [ AbhApurI aura zAha karmA ko upadeza.org
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 736-757 pUrvaja bAteM bhI kiyA karate the ki eka bAra jananI janma bhUmi kI sparzanA karanI hai ve nahIM kara pAye / jaba aisA saMketa huA hai to apane saba kuTumba ke sAtha upake zapura kI yAtrA avazya karanI cAhiye / zAha karmA ne socA ki upakezapura bhI eka tIrtha hI hai / avvala to apanI janma bhUmi hai dUsare mahAvIra ke darzana tIsare apanI kuladevI saccAyikA / ataH saMgha ke sAtha hI yAtrA karanI cAhiye / jaba kAma banane ko hotA hai taba nimitta bhI saba anukUla mila jAtA hai / idhara se pUrva meM bihAra karane vAle upakezagacchIya vAcanAcArya devaprabha apane ziSya parivAra se AbhApurI padhAra gaye / zAha karmA ne apane vicAra vAcakajI ke sAmane rakkhe / vAcakajI ne turaMta hI Apake sammata hokara upadeza diyA ki karmA samaya kA vizvAsa nahIM hai dharmakA kArya zIghra hI kara lenA cAhiye / karmA ne saMgha kI taiyAriye karanI zurU karadI aura aMga vaMga magadha kaliMga vagairaha prAntoM meM AmaMtraNa patrikAyeM bhijvaadiiN| kAraNa usa samaya pUrva deza meM marudhara se Aye huye upakezavaMzI logoM kI kAphI saMkhyA thI aura upakezapura kA saMgha nikAlane kA yaha pahalA hI avasara thA ataH aisA suavasara hAthoM se kauna jAne dene vAlA thA / ThIka zubha muhUrta meM karmA zAha ko saMghapati pada pradAna kara diyA aura vAcanAcArya devaprabha ke nAyakatva meM saMgha ne prayANa kara diyaa| rAste meM jitane tIrtha Aye sabakI yAtrA kI dhvajamahotsava vagairaha zubha kArya karate hue saMgha upakezapura pahu~cA / zAsanAdhIza carama tIrthAGkara bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kA lAbha to milA hI para vizeSa meM upakezagacchAdhIza dharmaprANa prAcArya yakSadevasUri bhI apane ziSya maNDala ke sAtha upakezapura virAjate the unake darzana kA bhI saMgha ko lAbha anAyAsa mila gayA jisakI saMgha ko bar3I bhArI khuzI thI tatpazcAt devI saccAyikA ke darzana kiye / idhara vAcanAcAryajI ne bhI zrAkara apane pUjya AcArya deva ko baMdanA kI aura cirakAla se milane se sAdhuoM ke samAgama se bar3A bhArI Ananda huaa| saMgha ne sthAvara tIrtha ke sAtha jaMgama tIrtha kI yAtrA kI to upadezazravaNa kI bhAvanA honA to svabhAvika hI thaa| sUrijI ne dUsare dina vyAkhyAna diyA to nagara ke alAvA saMghapati karmA tathA saMgha ke saba loga vyAkhyAna meM upasthita huye| sUrijI ne apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki mokSamArga kI ArAdhanA ke liye pravRti aura nirvRti evaM do mArga haiN| pravRti kAraNa hai taba nivRti kArya hai| kArya ko pragaTa karane ke liye kAraNa mukhya sAdhana hai / jaise eka manuSya ko makAna para car3hanA hai to sIr3hI ke Alambana kI jarUrata hai| binA sIr3hI makAna ke Upara pahu~ca nahIM sakatA hai para kevala sIr3hI ko hI pAr3a ke baiTha jAnA evaM saMtoSa karanA ThIka nahIM haiM, para Age bar3hakara makAna para jaldI pahu~cajAne kI koziza karanA cAhiye / kAraNa, vilamba karane meM kaI antarAyeM upasthita hojAtI haiN| isI prakAra pravRti mArga meM pravRti karatA huA nirvRti prApta karane kI koziza karanI cAhiye jaise pUjA, prabhAvanA, svAmI vAtsalya, mandira mUrti banAnA, tIrtha yAtrA ke liye saMgha nikaalnaa| yaha saba pravRti mArga hai isakA uddezya nirvRti prApta karane kA hai jaise sIr3hI para rahA huzrA manuSya makAna para car3hatA hai isI kAra manuSya ko pravRti se U~cA car3ha nirvRti mArga ko svIkAra kara usakI hI ArAdhanA karanI cAhiye / jaba taka Arambha aura parigraha ko na chor3A jAya taba taka nirvRti zrA nahIM sakatI hai ataH nirvRti ke liye sarvotkRSTa mArga tIrtha kara kathita bhagavatI jainadIkSA hai isakI ArAdhanA kiye binA mokSa ho nahIM sakatI hai| kyoMki gRhastha jyAdA se jyAdA pAMcaveM guNasthAna kA sparza kara sakatA hai taba mokSa hai caudahaveM guNasthAna ke anta meM ! zrAvakoM ! abhI Apako bahuta dUra jAnA hai| AbhApurI se upakezapura kA saMgha ]
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 336-357 varSa ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cetanA ho to ceta lo yaha suavasara hAthoM se jAtA hai| AyuSya kA kSaNa mAtra bhI vizvAsa nahIM hai / yadi Apako janma maraNa ke duHkha miTA kara akSaya sukhI bananA hai to Aja lo kala lo derI se lo yA bhavAntara meM lo dIkSA avazya lenI par3egI para bhaviSya meM na jAne kaise saMyoga evaM sAdhana mileMge ve dIkSA lene meM sAdhaka hoMge yA bAdhaka ? ataH merI salAha to yahI hai ki kSaNamAtra kA vilamba na karake abhI dIkSA lekara mokSa ko najadIka kara lenA cAhiye ityAdi / sUrijI ke upadeza ne to moha-nidrA meM sote huye bhAvukoM ko jAgRta kara diyA / saMghapati karmA ne socA ki kyA sUrijI ne Aja mujhe hI upadeza diyA hai| para ApakA kahanA akSarazaH satya hai cAhe dravya dIkSA lo cAhe bhAva dIkSA lo para yaha to nizcaya hai ki dIkSA binA mokSa nahIM hai to mujhe to Aja hI sUrijI ke pAsa dIkSA lelenI cAhiye / basa, phira to derI hI kyA thI manuSya kI bhAvanA hI phiranI cAhiye / karmA ko jidhara dekhe saMsAra asAra lagane laga gayA / usane uThakara sUrijI se arja kI prabho ! ApakA kahanA satya hai aura maiM use svIkAra karane ko bhI taiyAra hU~ / pariSadA ke loga zAha karmA ke zabda suna kara cakita raha gaye ki saMghapati yaha kyA kaha rahA hai ? kaI logoM socA ki saMgha dIkSA lene ko taiyAra hai to apane ko aisA avasara hAthoM se kyoM jAne denA cAhiye / pahile bhI inake sAtha tIrthayAtrA kI to aba bhI saMyama yAtrA karanI cAhiye kaI 30 naranArI karmA ke sAtha hogaye aura karmA ne apane jyeSTha putra dhannA ko saMghapati kI mAlA evaM saba ghara kA bhAra supurda kara ke Apane 30 naranAriyoM ke sAtha bhagavAn mahAvIra ke mandira meM sUrijI ke kara kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kara lI kSayopazama isakA hI nAma hai jaise samudAnI karma eka sAtha ba~dhate haiM vaise hI pUrvabhava ke kRtakarma se karmoM kA kSayopazama bhI eka sAtha meM hojAtA hai / jambuku~vara ke thA taba indrabhUti Adi ke sAtha 4400 brAhmaNoM kA sambandha thA eka sAtha meM hI dIkSita huye the / AcArya zrI ne sabako dIkSA dekara saMghapati karmA kA nAma dharmavizAla rakha diyA thA / tadAntara muni dharmavizAla ne jJAnAdhyayana kara dhuraMdhara vidvAna hogaye tathA sarvaguNa sampAdita kara liye to AcArya yakSadevasUri ne zAkambharI nagarI meM zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka muni dharma vizAla ko sUripada se vibhUSIta kara ApakA nAma kakkasUri rakha diyaa| jo nAma ke paTTaparamparA se kramazaH calA A rahA thA - sAtha 527 janoM kA sambandha AcArya kakkara bar3e hI vidvAn pratibhAzAlI aura dharmapracAraka AcArya huye / AcArya kakasUri sapAdalakSa prAnta meM sarvatra vihAra karate huye nAgapura padhAre / vahA~ ke bAppanAga gotriya zAha punar3a ne savA lakSa rupaye vyaya karake sUrijI ke nagara praveza kA bar3A hI samAroha se mahotsava kiyaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA aura janatA para prabhAva bhI khUba hI par3atA thaa| eka dina sUrijI ne ukezapura kA varNana karate huye pharamAyA ki jaise zatru jaya giranArAdi tIrtha haiM vaise hI marudhara meM upakezapura bhI eka tIrtha hai jisameM mahAjana saMgha ke liye to upakezapura kI bhUmI aura bhI vizeSa hai / kAraNa, vahA~ pUjyAcArya ratnaprabhasUri ke kara kamaloM se mahAjana saMgha aura bhagavAn mahAvIra ke mandira kI sthApanA huI thI / mahAjana saMgha kI sahAyaka devI saccAyikA kA sthAna bhI upakezapura meM hI hai / ataH mahAjana saMgha kA kartavya hai ki sAla meM eka vAra upakezapura kI sparzanA kara bhagavAna mahAvIra kA snAtra mahotsava karake lAbha uThAveM ityAdi / sUrijI ke upadeza kA janatA para acchA prabhAva huA / carar3a gotriya zAha kapardI ne upakezapura kI yAtrArtha saMgha nikAlane kA vicAra kara sUrijI evaM zrIsaMgha se prArthanA kI ki merI icchA hai ki maiM upakezapura kA saMgha nikAla kara 766 [ upakezapura meM zAha karmAdi kI dIkSA
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jovana ] [ osavAla saMvat 736-757 zrIsaMgha ke sAtha yAtrA karU~ / sUrijI ne pharamAyA kadarpi tU bhAgyazAlI hai / tIrthayAtrA kA lAbha koI sAdhAraNa lAbha nahIM hai para isa punIta kArya se kaI bhavyoM ne tIthaGkara nAma karmApArjana kiyA hai kyoki zrIsaMgha ratnoM kI khAna hai isameM mokSagAmI jIva bhI zAmila hai na jAne kisa jIva ke isa nimitta kAraNa se kisa prakAra se bhalA ho jAtA hai ityAdi bAda meM saMgha agrezvaroM ne bhI kahA kadarpi Apake yaha vicAra sundara aura zubha haiM / Apa khuzI se saMgha nikAleM zrIsaMgha Apake sahamata hai / basa, phira to thA hI kyA nAgapura ke ghara-ghara meM AnaMda maMgala chAgayA / kAraNa gurudeva ke sAtha charI pAlI yAtrA kA karanA kauna nahIM cahAtA thaa| seTha kadarpi ne saMgha ke liye AmaMtraNa patrikAyeM bheja dI aura saba taraha kI taiyAriyeM karane meM laga gyaa| kArpa jaise vipula sampatti kA mAlika thA vaise hI bahukuTumbI bhI thaa| aura dila kA bhI udAra thA-- sUrijI ke diye huye zubha muhUrta meM zaha kadarpi ko saMghapati pada arpaNa kara sUrijI ke nAyakatva meM saMghane prasthAna kara diyaa| mugdhapura, kuccapura, phalavRddhi, medanIpura khaTakUpa zaMkhapura, harSapura, AsikApurI aura mADhalyapura hote huye jaba saMgha upakezapura pahu~cA to vahA~ ke logoM ko jJAta huA ki prAcArya kakkasUrIzvarajI mahArAja nAgapura se saMgha ke sAtha padhAra rahe haiM ataH saMgha meM utsAha kA pAra nahIM rahA / saMgha kI ora se nagara praveza kA bar3e hI samAroha ke sAtha mahotsava kiyA / bhagavAn mahAvIra kI yAtrA kara sabane apanA aho bhAgya samajhA tatpazcAt pahAr3I para bhagavAna pArzvanAtha ke mandira kI yAtrA aura devI saccAyikA ke darzana evaM zrAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja ke sthaMbha kI yAtrA kI / saMghapati ne pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyAdi aneka zubha kArya kiye aSTAnhikA mahotsava aura dhvajArohaNameM saMghapati ne puSkala dravya vyaya kara khUba hI punyopArjana kiyaa| vahA~ bhI sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thaa| eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki yoM to mokSa mArga kI ArAdhanA ke aneka kAraNa haiM para sAdharmI bhAiyoM ke sAtha meM vAtsalyatA rakhanA unakI sahAyatA evaM sevA upAsanA karanA vizeSa lAbha kA kAraNa hai zAstroM meM bhI kahA hai ki "rAgattha savva dhammA, sAhammiavacchalaM tu egattha" / buddhi tulAe tuliyA, devi atullAI bhnniaaii| zrotAo ! isI vAtsalyatA ke kAraNa jo mahAjana saMgha lAkhoM kI saMkhyA meM thA vaha karor3oM taka pahu~ca gayA hai| Apane sunA hogA ki jisa samaya mahArAjA ceTaka aura koNika ke Apasa meM yuddha huA usa samaya kAzI kauzala ke aTThAraha gaNa rAjA kevala eka sAdharmI bhAI ke nAte se ceTaka rAjA kI madada meM apane 2 rAjya kA balidAna karane ko taiyAra hogaye / itanA hI nahIM para unhoMne apane 2 rAja balidAna kara bhI diyA thA / ataH sAdharmI bhAiyoM kI ora sadaiva bAtsalyatA rakhanI caahiye| yAtrArtha saMgha nikalanA bhI eka sAdharmI vAtsalyatA hI hai pUrva jamAne meM bharata sAgara cakravartI va rAma pANDava jaise bhAgyazAliyoM ne saMgha nikAla kara sAdharmI bhAiyoM ko tIrthoM kI yAtrA karavAI thii| mahArAja utpaladeva, samrATa samprati aura rAjA vikramAdi aneka bhUpatiyoM ne tathA isa mahAjana saMgha ke aneka bhAgyazAliyoM ne bhI sammeta zikhara zatrujaya giranArAdi tIrthoM ke saMgha nikAla kara apane sAdharmI bhAiyoM ko yAtrA karavAI thI / isakA artha yaha nahIM hotA hai ki eka dhanADhya saMgha nikAle aura sAdhAraNa loga usameM zAmila hokara yAtrArtha jAveM / para sAdhAraNa manuSya ke nikAle huye saMgha meM dhanADhya loga bhI jAve aura usake diye huye svAgIvAtsalya evaM paharAmaNI ko ve dhanADhya bar3I khuzI se lete the aura Aja bhI le rahe sarijI kA vAtsalyatA para upadeza ] 767
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 336-357 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa haiM tathA bhaviSya meM leMge jainadharma kI yahI to eka vizeSatA hai ki dravya kI apekSA bhAvakoM hI vizeSa sthAna diyA hai ityAdi sUrijI ke vyAkhyAna kA janatA para acchA asara huA aura sAdharmI bhAiyoM kI vAtsalyatA para vizeSa bhAva jAgRta hue / zAha kadarpine apanI udAratA se isa zubha kArya meM puSkala dravya vyaya kiyA aura sUrijI ko bandana kara saMgha vApisa lauTa kara nAgapura gyaa| sUrijI kaI arsA taka upakezapura meM sthiratA ki jisase dharma kI khubahI prabhAvanA huI / bAda vahA~ se vihAra kara Asa-pAsa ke grAmoM meM bhramana karate hue koraMTapura nagara kI ora padhAra rahe the| usa samaya koraMTa saMgha meM eka aisA vigraha utpanna huA thA ki sarijI ke padhArane kI na to kisI ne khabara maMgAI na svAgata hI kI taiyAriye kii| kiMtu vahA~ para koraMTagacchIya upAdhyAya meruzekhara virAjate the / unhoMne sunA ki AcArya kakasU rijI mahArAja padhAra rahe haiN| saMgha ko bulA kara kahA ki yaha kyA bAta hai ki saMgha nizcit baiThA hai hA~, sAdhuoM ko to isa bAta kI jarUrata nahIM hai para isameM saMgha kI kyA zobhA hai ki kakkamUri jaise prabhAvika AcArya kRpA kara Apake nagara kI ora padhAra rahe haiM jisameM tumhArA kucha bhI utsAha nahIM / yaha bar3e aphasosa kI bAta hai| saMgha agrezvaroM ne kahA pUjyavara ! yahA~ eka upakezavaMzI vyakti ne rAjapUta kI kanyA ke sAtha zAdI karalI hai jisakA vigraha phaila rahA hai / upAdhyAyajI ne kahA ki aise pUjya puruSa ke padhArane se vigraha zAMta ho jAyagA ataH sUrijI kA svAgata kara nagara-praveza karAo / upAdhyAyajI mahArAja apane ziSyoM ko lekara sUrijI ke sAmane gaye aura zrI saMgha ne bhI acchA svAgata kiyA sarijI-bhagavAna mahAvIra ke darzana kara upAdhyAyajI ke sAtha upAzraya padhAre / aura thor3I para sAragarbhita dezanA dI bAda sabhA visarjana huii| jaba saMgha kA jhagar3A sarijI ke pAsa AyA to sUrijI ne madhura bacanoM se sabako samajhAyA ki rAjapUta kI kanyA ke sAtha vivAha karane se Apako kyA nukasAna huA hai / eka ajaina kanyA Apake ghara meM AI hai Apake dharma kI ArAdhanA karegI aura Apa svayaM rAjapUta hI the vivAhika kSetra jitanA vizAla hotA hai utanI hI suvidhA rahatI hai / jaba se kSetra saMkucita huA hai taba se phAyadA nahIM kintu nukasAna hI huA hai ataH binA hI kAraNa saMgha meM vipraha DAlanA sivAya karmabada ke kucha bhI lAbha nahIM hai| yadi rAjapUta kI putrI jainadharma kA vAsakSepa lele evaM zikSA dIkSA lekara bhagavAna mahAvIra kI snAtra mahotsava karane phira to saMgha meM kisI prakAra kA matabheda nahIM rahanA cAhiye / basa, sUrijI kA kahanA donoM pakSa vAloM ne svIkAra kara liyaa| kAraNa, usa samaya jainAcAryoM kA saMgha para bar3A bhArI prabhAva thA / apakSapAta se kahanA saba saMgha zirodhArya kara letA thA / koraMTa saMgha meM zAMti ho gaI / rAjapUta kanyA ne sUrijI se vAsakSepa lekara jainadharma svIkAra kara liyA aura bhagavAna mahAvIra kA snAtra mahotsava kara apanA ahobhAgya samamA / hAM, kalikAla ne to zrI saMgha meM phUTa kusampa ke bIja bone kA prayatna kiyA thA para AcArya bhI hAtha meM daMDa lekara khar3e kadama rahane the| saMgha meM eka varadatta ke viSaya meM bhI matabheda calatA thA usako bhI sUrijI ne zAnti kara dI thI itanA hI kyoM para varadatta ko bar3e hI samAroha se dIkSA dekara sUri jI ne apanA ziSya banA kara usakA nAma muni pUrNAnaMda rakha diyA thA--yaha saba sUrijI kI kArya kuzalatA evaM apakSa pAta vRti kA hI prabhAva thaa| sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA hotA thaa| vyAkhyAna eka zAMti aura vairAgya kA mukhya kAraNa thA / vyAkhyAna se aneka bhAvukoM kA kalyANa hotA hai tyAgiyoM ke vyAkhyAna kA janatA para avazya 768 [ koraMTa saMgha ke mattabheda kI zAnti
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 736-757 prabhAva par3atA hai / eka samaya sUrijI mahArAja ne apane vyAkhyAna meM anAdi saMsAra kA varNana karate huye pharamAyA ki moha karma ke jora se jIva zranAdi kAla se janma maraNa karatA huA saMsAra meM paribhramaNa karatA zrAyA hai| mohanIya karma kI utkRSTau sthiti sattara kor3Akor3a sAgaropama kI hai jisameM gunaMtara kor3Akor3a sAgaropama midhyAtva dazA meM hI kSaya karatA hai jaba dharma prAptI karane ke yogya dravya kSetra kAla bhAva kA nimitta kAraNa milatA hai. tatpazcAt sAta prakRtiyoM kA kSaya karatA hai jaise 1 - - mithyAtva mohanIya - kudeva, kuguru, kudharma para zraddhA vizvAsa rakhanA / 2 - mizramohanIya - sudeva, suguru, sudharma aura kudeva, kuguru, kudharma ko ekasA hI mAnanA / 3 - samyaktva mohanIya-kSAyaka darzana Ane meM rukAvaTa karanA / para darzana kA virodhI na ho / 4 - antAnubaMdhI krodha - jaise patthara kI rekhA vaise hI jAvata jIva krodha rakhanA / 5 - antAnubandho mAna jese vajra kA thaMbha vaise hI jAvat jIva mAna rakhanA / 6- zrantAnubandhI mAyA -jaise bAMsa kI gAMTha vaise hI jAvata jIva mAyA rakhanA / 7- aMtAnubaMdhI lobha-jaise kiramicI raMga vaise hI jAvat jIva lobha rakhanA | ina sAta prakRti kA kSaya karane se darzana guNa ( samyaktva ) prApta hotA hai| jaba jIva ko lAyaka darzana kI prApti ho jAtI hai to vaha phira saMsAra meM janma maraNa nahIM karatA hai| yadi kisI bhava kA AyuSya nahIM baMdhA ho to usI bhava meM mokSa jAtA hai kiMtu AyuSya pahile baMdha gayA ho to eka bhava baMdhA huA AyuSya kA karatA hai aura dUsare bhava meM mokSa prApta kara letA hai| zAstra meM jo tIna bhava kahA hai isakA kAraNa yaha hai ki yadi tica kA AyuSya baMdhA huA ho to usako tiryaca meM jAnA par3atA hai aura samyadRSTi tithaica sivAya vimAnIka deva ke Ayu baMdha nahIM sakatA hai ataH tiryaca se vimAnIka devatA kA bhava kare aura vahAM se manuSya kA bhava kara mokSa jAtA hai| darzana ke sAtha jJAna cAritra kI bhI AvazyakatA rahatI hai aura ina tInoM kI ArAdhanA karane se hI jIva kI mokSa hotI hai| zrI bhagavatIjI sUtra ke AThaveM zataka ke dazaveM uddezya meM vistAra se ullekha milatA hai ki - ArAdhanA tIna prakAra kI hotI hai, jJAnArAdhanA, darzanArAdhanA, cAritrArAdhanA inake bhI tIna 2 bheda vatalAye haiM jaghanya, madhyama aura utkRSTA - jo nimna likhita haiM- -jJAnArAdhanA ke tIna bheda 13 79 31 1- jaghanya jJAnArAdhanA- aSTa pravacana kI ArAdhanA karanA / yA mati zruti jJAna kI ArAdhanA karanA 2 - madhyama jJAnArAdhanA - ekAdazAMga kI ArAdhanA karanA / avadhi manaH paryava jJAna kI 3 - utkRSTa jJAnArAdhanA-caudaha pUrva evaM dRSTivAda kI zrArAdhanA yA kevala jJAna kI inake alAvA jJAna par3hane meM uyamApekSA thor3A parizrama karanA yaha jaghanya ArAdhanA hai madhmamodyama karanA yaha madhyama zrArAdhanA hai aura utkRSTa --- prabalya parizrama karanA yaha utkRSTa jJAnArAdhanA hai / cAheM pUrva bhavopArjita jJAnAvariya kamodaya hone meM jJAna nahIM car3hatA ho para utkRSTa parizrama karane se jJAnavarNiya karma kA kSaya ho sakatA hai| jaise eka muni ko parizrama karane para eka pada bhI nahIM AsakA paraMtu usane udyama nahIM chor3A arthAt ruci pUrvaka udyama karatA rhaa| aMta meM usako kevala jJAna utpanna hogayA / 1 Jain Education Interna national --- jJAna darzana cAritrI kI ArAdhanA ] JAAA 99 769
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0336-357 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2 - darzana yArAdhanA ke tIna bheda ------ darzanArAdhanA bhI tIna prakAra kI hai| jaise ki--- 1 - jaghanya darzanArAdhanA - jaghanya kSayopazama samyaktva kI prApti honA / 2 - madhyama darzanArAdhanA utkRSTa kSayopazama samyaktva kI prApti honA / 3 - utkRSTa darzanArAdhanA kSAyaka samyaktva kI prApti honA / udyamApekSA jaghanya darzanArAdhanA devadarzana evaM pUjana karanA gurudarzana, svAdharmiyoM se vAtsalyatA Adi jinazAsana kI unnati ke kAgryoM meM zAmila honA / madhyama darzanArAdhanA tIrthakaroM kA maMdira banAnA mUrtiyoM kI pratiSThA karavAnA, sAdharmI bhAiyoM ko sahAyatA pahu~cA kara dharma meM asthira hote hue ko sthira karanAdi / utkRSTa darzanArAdhanA tIthoM kA bar3A saMgha nikAlanA yatra jainoM ko jainadharma meM dIkSita karanAdi / 3 - cAritra ArAdhanA ke tIna bheda 1 -- jaghanya cAritra ArAdhanA sAmayika cAritra, dezatrata evaM sarvavrata dhAraNakara ArAdhanA krnaa| 2 - madhyama cAritra ArAdhanA-pratihAra vizuddha evaM sUkSma saMprarAya cAritra kI ArAdhanA / 3 - utkRSTa cAritra zrArAdhanA yathAkhyAta cAritra kI ArAdhanA | udyama kI apekSA cAritravAna ko upakaraNa vag2airaha sahAyatA pahu~cAnI yaha jaghanya cAritra ArAdhanA cAritra kA anumodana karanA cAritra lene vAloM ko bhAvoM kI vRddhi karanA yaha madhyama cAritra ArAdhanA aura cAritra lenA yA cAritra se patita hote huye ko cAritra meM sthira karanA yaha utkRSTa cAritra ArAdhanA hai / ina jJAna darzana cAritra kI jaghanya ArAdhanA karane vAle jIva pandraha bhava meM avazya mokSa jAtA hai| tathA ina ratnatraya kI madhyama ArAdhanA karane se tIna bhava meM tathA utkRSTa ArAdhanA karane se usI bhava maiM mokSa jAtA hai / ataeva Apa logoM ko isa bhava meM saba sAmagrI anukUla jilagaI hai to jJAna darzana cAritra ke jaghanya, madhyama aura utkRSTi jaisI bane vaisI ArAdhanA avazya karanI cAhiye ityAdi khUba vistAra se upadeza diyA jisakA zrotAoM para acchA prabhAva par3A / aura AtmakalyANa kI bhAvanA vAloM kI abhiruci zrAra dhanA kI ora jhuka gii| sUrijI ne koraMTapura meM sthiratA kara vahA~ ke zrIsaMgha meM zAnti sthApana karadI au unako isa prakAra samajhAyA ki unakA dila udAra evaM vizAla bana gayA ! eka samaya candrAvatI nagarI ke saMgha azvara sUrijI ke darzanArtha Aye aura prArthanA kI ki prabho candrAvatI kA sakala zrIsaMgha Apake darzanoM kI abhilASA kara rahA hai ataH Apa zIghra hI candrAvatI dhA Apake padhArane se bahuta upakAra hogaa| sUrijI ne pharamAyA ki inako vihAra to karanA hI hai aura isa prade meM Aye haiM to candrAvatI kI sparzanA bhI karanI hI hai para Apa zIghratA karane ko kahate ho aisA vahA~ kya lA 770 ? zrAvakoM ne kahA yaha to Apa vahA~ padhAreMge taba mAlUma ho jAyagA / sUrijI ne kahA kyA koI dIkSa lene vAlA hai yA maMdira kI pratiSThA karavAnI haiM tathA tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlanA hai aisA kaunasA lAbha hai zrAvakoM ne kahA ki dIkSA zrAvaka hI lete hai maMdira zrAvaka hI karavAte hai aura saMgha bhI zrAvaka hI nikAla haiN| Apa caMdrAvatI padhAreM saba hogaa| sUrijI ne kahA kSetra sparzana / vasa, caMdrAvatI ke zrAvaka sUrijI vaMdana karake cale diye / tadanaMtara sUrijI koraMTapura se vihAra karake Asa pAsa ke grAmoM meM dharmopadeza ka [ candrAvatI kA saMgha koraMTapura
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kaka sUri kA jIvana | [ osavAla saMvat 736-757 huye caMdrAvatI pdhaare| zrIsaMghane bar3e hI samAroha se sUrijI kA svAgata kiyA / sUrijI mahArAja ne maMgalAcaraNa meM hI pharamAyA ki jinazAsana kI prabhAvanAH jinazAsana kI unnati aura mithyA dRSTiyoM ko prativodha karane se jIva tIrthaGkAra nAma karmopArjana karatA hai / isa viSaya meM kaI udAharaNa batalA kara janatA para acchA prabhAva DAlA tatpazcAt bhagavAn mahAvIra kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / dopahara ke samaya okoraMTapura Aye the ve zrAvaka aaye| sUrijI ko vandana karake zrarja kI ki prabho ! yaha durgA zrImAla hai isane bhagavAna zAntinAtha kA maMdira banAyA hai isakI icchA hai ki pratiSThA karavA kara zrIzatru jaya kA saMgha nikAla aura usa tIrtha kI zItala chAyA meM dIkSA grahaNa karU~ isaliye hama Apake pAsa vinatI karane ko Aye the / sUrijI ne kahA durgA bar3A hI bhAgyazAlI hai / jo zrAvaka karane yogyakRtya hai unako karake kRtArtha honA cAhiye ! durgA ne jo kArya karane kA nizcaya kiyA yaha to bahuta acchA hai kalyANakArI hai para durgA ke kuTumba meM kauna hai ? unhoMne kahA durgA ke aurata to gujara * gaI tIna putra aura pautre vagairaha haiM para ve bhI dharmiSTha haiM unhoMne kaha diyA ki Apa apane kamAye dravya kA dharma-kArya meM vyaya kareM isameM hamArA koI ujara nahIM hai itanA hI nahIM balki jarUrata ho to hama apane pAsa se bhI de sakate haiM Apa khuzI se dharma-kArya karAve ityAdi / sUrijI ne kahA ki zAla kA vRkSa ke parivAra bhI zAla kA hI hotA hai para dharma kArya meM bilamba na honA cAhiye / zrAvakoM ne kahA gurudeva ! mandira to taiyAra hogayA | Apa zubha muhUrta nikAla deM saba sAmagrI taiyAra hai saMgha ke liye abhI to Rtu garamI kI hai Apa caturmAsa karAve aura bAda caturmAsa ke saMgha nikAla kara durgA dIkSA lene ko bhI taiyAra hai / ummeda hai ki durgA kA anukaraNa karane ko aura bhI kaI bhAvuka taiyAra hojAMyage / sUrijI ne pharamAyA ki kSetra sparzana sUrijI kA vyAkhyAna hameza ho rahA thA zrI saMgha ne caturmAsa kI vinatI kI aura sUrijI ne strIkAra karalI / sUrijI ne ArbudAcalAdi pradeza meM ghUma kara punaH candrAvatI Akara caturmAsa kara diyA / vyAkhyAna meM Agana vAcanA ke liye zrIbhagavatI sUtra vAcane kA nizcaya hone para zAhadurgA ne rAtri jAgaraNAdi zrAgama pUjA kA lAbha hAsila kiyA kAraNa dugA ke eka yahI kAma zeSa rahA thA / sUrijI kI kRpA se vaha bhI hogayA candrAvatI nagarI ke liye yaha suvarNa samaya thA ki eka to sUrijI kA caturmAsa aura dUsare mahA prabhAvika paMcamAgama kA sunanA jisake liye manuSya to kyA para devatA bhI icchA karate haiN| pratyeka zataka hI nahIM para pratyeka prazna kI pUjA suvarNa mudrikA se hotI thI janatA ko bar3A hI Ananda ArahA thA, kyoM nahIM sUrijI jaise vidvAna ke mu~ha se zrIbhagavatI sUtra kA sunanA / yoM to bhagavatI sUtra jJAna kA samudra hI hai aura isameM saba viSayoM kA varNana AtA hai para tyAga vairAgya evaM Atma kalyANa kI aura vizeSa vivecana kiyA jAtA thA jisase kaI mumukSuoM ke bhAva saMsAra se virakta hogaye the sUrijI ke caturmAsa se janatA ko bahuta lAbha milA, tapa saMyama kI ArAdhanA bhI bahuta logoM ne kI / idhara zAha hurgA ne apanI ora se saMgha kI taiyAriyeM karanI zurU karadI | bar3I khuzI kI bAta hai ki mandira kI pratiSThA aura saMgha prasthAna kA muhUrta najadIka 2 meM hI nikalA ki janatA kA aura bhI suvidhA hogii| durgA ne AmaMtraNa bhI dUra 2 pradeza taka bhijavA diye the / zrataH caturdidha zrIsaMgha bahuta gaharI saMkhyA meM upasthita huA / sUrijI ne zubha muhUrta meM mandirajI kI pratiSThA karavA kara zAha durgA ko saMghapati banAyA aura saMgha yAtrA ke liye prasthAna kara diyA / rAste meM maMdiroM ke darzana pUjA prabhAvanA dhvajArohaNa aura svAmivAtsalyAdi kaI zubha kArya karate huye saMgha zrIzatru jaya pahu~cA / durgA zrI mahala kA prazaMsanIka kArya / 77 Amelibrary.org
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 336-357 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa darzana sparzana kara saba logoM ne apanA ahobhAgya samajhA / aSTAnhikA mahotsAva dhvajArohaNAdi ke pazcAt zAha durgA ne saMghapati kI mAlA apane jyeSTha putra kuMbhA ko pahanA dI aura Apane ekAdaza naranayioM ke sAtha sUrijI ke caraNa kamaloM bhagavati jainadIkSA svIkAra karalI / isa suavasara para sUrijI ne una mumukSuoM kI dIkSA ke sAtha apane ziSyoM meM se muni pUrNanandAdi pAMca sAdhuoM ko upAdhyAya pada rAjasundarAdi 5 sAdhuoM mahattara pada ku~vArahaMsAdi pAMca sAdhuoM ko paNDita pada pradAna kiyaa| bAda saMgha zAha kuMbhA ke saMghapatitva meM vApisa lauTa kara candrAvatI aayaa| sarijI mahArAja ne kaI arsA taka tIrtha kI zItala chAyA meM nirvRti kA sevana kiyA bAda vihAra kara saurASTra bhUmi meM sarvatra bhramaNa kara dharma jAgRti evaM dharma kA pracAra bar3hAyA ityAdi aneka prAntoM meM ghUma kara apane pUrvajoM kI sthApita kI huI zuddhi kI mazIna ko drutagati se calAkara hajAroM lAkhoM mAMsa bhakSiyoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara unakA uddhAra kiyaa| kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ krvaaii| kaI maulika pranthoM kA bhI nirmANa kiyA aura apane kaccha sindha meM vihAra kara paMjAba kI bhUmi ko pAvana kI / kaI arsA taka vahA~ vihAra kara jainadharma kI prabhAvanA kI tatpazcAt hastanApura mathurAdi tIrthoM kI yAtrA kara budela khaNDa evaM Avanti medapATa hote huye marudhara meM padhAre / zrApake AjJAvRti sAdhu sAdhvayoM kI saMkhyA bahuta thii| apane bhI kaI naranAriyoM ko dIkSA thI ataH ve sAdhu sAdhviyoM pratyeka prAnta meM vihAra karate the| apane apane 21varSoM ke zAsana meM jainadharma kI khUba sevA bjaaii| anta meM Apa upakezapura padhAre aura kumaTa gautriya zAha lAdhA ke maha mahotsava pUrvaka tathA devI saccAyikA kI sammati se upAdhyAya pUrNananda ko AcA ryapada se vibhUSita kara apanA sarva adhikAra nUtana prAcArya devaguptasUri ko sauMpa kara zrApa antima salekhanA meM lagagaye aura anta meM 16 dina kA anazana kara samAdhi pUrvaka svarga pdhaare| prAcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA 1- candrAvatI ke upakeza vaMzIye rAmAdi kaI bhAvukoM ne sUrijI se dIkSA lI 2-cur3A ke prAgvaTa vaMzIye vimalA ne 3-padmAvatI ke prAgvaTa vaMzIya therU ne 4-garolI grAma ke zrImAla zAha sukhA ne 5-TelI prAma ke sucaMti gautrIya ,, mAdA ne 6-vaDavolI ke bhUri gotrIya , AdU ne 7-upakezapura ke zreSTi gautrIya ,, kumpA ne 8-nAgapura ke bAppanAgagautrIya ,, baagaa| 9-jaMgAlu ke bhAdra gautrIya ,, bhImA 10-jasolI ke caraDa gautrIya , devA 11-zaMkhapura ke coraliyA gautrIya,, jogar3a ne 12-hAradA ke kummaTa gautrIya , noMdhaNa ne 13-ghoghA ke kanojiyAgotrIya ,, lAdhA ne 772 [ sarijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ CATEIN AME
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] 14 - bharoMca 15 - bhIyANI 16 - bhujapura 17 - vIrapura 18 - khokhara 19 - naravara 20 ke malla gautrI ke sughar3a gautrIya ke taptabhaTTa gotrIya karAgI - kIrATakumpa ke aditya nAga gau0 ke zreSTigotrIya 21- mathurA 22- mImAvatI ke kulabhadra gautrIya 23-visaTa ke virahagotrIya ke sonAvata gautrIya 24 - canderI 25 - mAMDavyapura ke susANiyA gautrIya 26-- madhumati ke bhAdragotrIya 27---madhimA nAga gautrI 28-- ThAkurapura ke DiDugautrIya 29- dazapura 30 --- devalI ke voharAgotrIya keSTiga 31 - devapaTUTana ke prAgvaTavaMzIgotrIya 32 --- kAnar3A ke rAva kSatrI gautrIya ke cicaTagautrIya zAha sAraMga ne ke mokSagautrIya zobhA ne karamaNa ne rAMgA ne mAthura meM phAgu ne pethA ne kalyANa sUpaNa ne haradeva ne desala ne hAlA ne 167 "" 35 sUrijI ke zAsana meM saMghAdi sadkArya ] 33 "3 " " 32 "3 39 "" 39 "" 93 79 hararAja ne "" karamANa ne " nArAyaNa ne pannA ne sUghA ne " Dugara me bhaisA ne 33 [ ausavAla saMvat 336-357 sUrijI se dIkSAlI 33 29 "" " 39 33 " 22 "" 39 59 39 39 "" 99 "" 33 "" 9 - takSazilA se karaNATa gautrIya zAha rAvala ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / 10- devapaTTana se zreSTa gautrIya maMtrI gokala ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA | 59 39 "" "" "" "" 35 " "9 "" 99 pUjyAcArya deva ke zAsana meM sadkAryya 1. - nAgapura ke adityanAga gautrIya zAha dIpA ne zrI upakezapura sthiti bhagavAn mahAvIra kI gharI pAlI saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko svAmivAtsalya evaM eka eka suvarNa mudrikA kI paharAmaNI dI / isa sa Mgha meM zAha dIpA ne eka lakSa dravya vyaya kara zubha karmoM kA saMcaya kiyA / 2 - upakezapura kA zreSTa gautrIya zAha rAvala ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / 3 - saupAra pATaNa kA balAha gautrIya zAha rANA ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / 4 - mAMDavagar3ha ke morakSa gautrI maMtrI nAgadeva ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / 5 - dazapura ke sucaMti gautra kA zAha bhAramala ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / 6 - vIrapura ke bhUri gautrIya zAha bhAlA ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / - caMderI ke kummaTa gautrIya zAha kalhaNa ne zrI zatruMjaya kA saGgha nikAlA / ====== " 8 - lohAkoTa ke bApa nAgagotrIya maMtrI raNavIra ne zrI sammetazikharajI kA saGgha nikAlA | "" "3 773 www.jainenbrary.org
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 336-357 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 11-bharoMca nagara se prAgvaTavaMzIya mantrI jalhaNa ne zrI zatrujaya kA saGgha nikaalaa| 12-potanapura se prAgvaTavaMzIya maharA ne zrI zatrujaya kA saca nikaalaa| 13--koraMTapura ke zrImAlavaMzIya zAha dedA ne zrI zatrujaya kA saca nikaalaa| 14-bhinAmAla ke zreSTi gautrIya zAha cainA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 15-jAvalIpura ke aditya nAga gautrIya zAha bhurA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 16-zivagar3ha ke zreSTi gaunIya mantrI khUmANa yuddha meM kAma AyA unakI striI satI huI / 17-cAva kA vApanAga gautrIya zAha sUghA yuddha meM mArA gayA unakI do striAM satI huii| 18-medanIpura kA bhAdra gautrIya nAgayaNa yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI / 19--DiDu nagara kA taptabhadra gautrIya guNapAla yuddha meM kAma pAyA unakI do striAM satI huii| 20-candrAvatI kA prAgvaTa mantrI hAthI yuddha meM mArA gayA usakI strI satI huI / 21 upakezapura kA zreSTi vIra vIrama yuddha meM mArA gayA usakI strI satI huii| 22-zakkhapura kA virahaTa gautrIya vIra jAlhaNa yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| 23-khaTakuMpa ke caraDa gautrIya zAha tejA yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| 24--jaMgAlu ke kanojiyA zAha kukA yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI ! 25---satyapura ke bhImAla vaMzI dUdhA yuddha meM kAma zrAyA usakI strI satI huii| 26-pIpANA kA zreSTi gautrIya rAvala kI vidhavA putrI ne eka talAba khudaayaa| 27 --nAradapurI ke prArapaTa lAkhA ne vi0 samvata 347 dukAla meM zatrukAra diyaa| 28-kIrATakuMpa ke kulabhadra gautrIya zAha nenA ne 347 dukAla meM zatrukAra diyA / 29-hapura kA balAha gauDIya bhIma ne samvata 347 zatrukAra tathA pazuoM ne ghAsa dekara dukAla ko sukAla banA diyaa| bhImA re ghara bhulo Ave anna jala ghAsa turata ho pAve / bhIma bhIma meM antara na ANo, kali nahIM para satayuga jaanno|| prAcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ / 1-- vijayapahana ke adityanAga0 dharaNa ne bha. mahAvIra ma0 pra0 1-bhinnamAla ke bAppanAga gau0 ajarA ne , , , , 3- satyapura ke zrImAlI vaMzI gopAla ne , pArzva , , 4--soDherAva ke prAgvaTa vaMzo rahApa ne , 5-candrapura ke gharar3a gora jorA ne 6 gajapura ke malla gau0 dolA ne ne , supArpa ,, 7-reNakoTa ke bhUri gau0 sAhA ne , candra0,, , 8-revAr3I ke pokaraNA gora duragA ne , mahAvIra , , 9-hAlar3I ke DiDugautra caMcaga ne caMcaga " " " " [ marIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe~ 05 TREATED 774
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana [osavAla saMvat 736-757 * 4, , vAsapUja , m- ., dharma zAnti pahAvIra 1.-silorA ke zreSTi gau0 cUr3A ne bha0 mahAvIra ma0 pra0 11-DAmarela ke bhUri gau0 jAlA ne , zitala0 12-zrAlora ke aditya nAga0 jodhA 13-jAbalIpura ke coraliyA0 , vimala 14-gagarakoTa ke balAha gI0 / 15-tribhuvanagIri ke kumaTa gau0 16-mAroTagaDha ke kanojiyA0 jaihiMga ne ,, mahAvIra 17-nArAyaNagar3ha ke ciMcaTa gau| nAgar3a ne , 18-devalakoTa ke sucaMti gau. parvata ne , 19- kAnapura ke zrI zrImAla amArAne , AdInAtha ,, 20-dunArI ke zrI zrImAla vopA ne , pArzva 21-koTIpura ke taptabhaTTa gaura DuMgara ne , 22-vadanapura ke vAppanAga gau0 urajaNane , goDIpArzva, 23-ghUsIgrAma ke pharaNATa gI0 kacarA ne 24 -- depAlapura ke kulabhadra gau. nodhaNa ne 25-aTAlU ke virahaTa gau0 23-araNI ke caraNa gautra0 TekA ne , sImaMdhara , , 27-pAlhikA ke sughar3a gau durgA ne, zAnti0 , 28 - puSkara ke luMga gotra. mukanA ne, 69 -mAsI ke prAgvaTa gau vacchA ne , mahAvIra , 30.-jaitalapara ke prAgvaTa gau0 nAnaga ne , , 31-siddhapura ke zrImAla gau0 hAimaMta ne , , , , 32-bar3anagara ke zreSTi gau0 pRthusena ne , , , , 33-AkAMNI ke Didu gautra0 nAthA ne " " " " bIsa aTTa paTTa kakasari huye, zreSTi kula uAraka the| vAdI gaMjana bana kesarI, jainadharma pracAraka the / jaina mandiroM kI karI pratiSThA, darzana khUba dipAyA thaa| jinake guNoM ko kahe bRhaspati, phira bhI pAra na pAyA thA / // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 28 veM paTTa para bhAcArya kakasUrijI mahAn AcArya huye // laDhA 7 sUrIzvarajI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~ ] 775
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-370 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 26-- zrAcArya devaguptasUri ( pAMcavA ) AcAryastu sa devagupta padayuk zrImAla vaMze budhaH / rogagrasta tayAspi yo na vijahau dharme pratijJAM ca svAm // dIkSAnantarameva yena raviNA tejastathA dIpitam / vAdi dhvAnta vinAzanaM ca vihitaM tasmai namaH zAsvatam // + Co yA cArya zrI devaguptasUrIzvarajI mahArAja jaise jainAgamoM ke pAragAmI the vaise hI tapasyA karane meM bar3e hI zUravIra the / ApakI tapasyA ke kAraNa kaI devI devatA Apake caraNa kamaloM kI sevA meM rahanA apanA ahobhAgya samajhate the / Apako kaI labdhiyeM evaM vidyAyeM to svayaM varadAI thii| jainadharma kA utkarSa bar3hAne ke liye Apa khUba dezATana karate the / Apake AjJAvRti hajAroM sAdhu sAdhviyAM pratyeka prAnta meM vihAra kara janatA ko dharmopadeza diyA karate the / ApakA prabhAvotpAdaka jIvana bar3A hI anukaraNIya thA / zrApa zrImAn koraMTapura nagara ke zrImAlavaMzI zAha lumbA kI punya pAvanA bhAryA phUloM ke lAr3ale putra the zrApakA nAma varadatta thaa| zAha lumbA apAra sampatti kA mAlika thaa| ApakA vyApAra kSetra itanA vizAla thA ki bhArata ke alAvA bhArata ke bAhara pAzcAtya pradezoM meM jala evaM thala donoM rAstoM se puSkala vyApAra thA / sAdharmI bhAiyoM kI ora ApakA acchA lakSa thA / zAha lumbA ne pAMcavAra tIrtha yAtrA saMgha nikAla kara sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mudrikA kI paharAmaNI dI thii| usa jamAne meM tIrthoM ke saMgha kA khUba hI pracAra thaa| zrIsaMgha ko apane yahAM bulA kara unako adhika se adhika paharAmaNI meM dravya denA bar3A hI gaurava kA kArya samajhA jAtA thA, manuSya apanI nyAyopArjita lakSmI isa prakAra zubha kArya evaM vizeSa sAdharmI bhAiyoM ko arpaNa karane meM apane jIvana ko kRtArtha huA samajhate the| yoM to zAha lumbA ke bahuta kuTumba thA para varadatta para usakA pUrNa prama evaM vizvAsa thA ki mere pIche varadatta hI aisA hogA ki dharma karma karane meM jaise maiMne apane pitA ke sthAna, mAna, evaM gaurava kI rakSA kI hai vaise hI mere pIche varadata karegA, yoM bhI varadatta sarva prakAra se yogya bhI thA ! 776 rakta cikane laga gayA / varadatta ke bhagavAn mahAvIra ke eka samaya azubha karmodaya varadatta ke zarIra meM aisA roga utpanna hogayA ki usake zarIra meM jagaha 2 snAna karane kA aTala niyama thA jisa dina se data ne yaha niyama liyA thA usa dina se akhaNDapane se pAlA thA para na jAne kisa bhava ke karmodaya huA hogaa| jahAM taka zarIra meM dhor3A rakta cIkatA thA vahAM taka to varadatta apane niyamAnusAra bhagavAn mahAvIra kA snAna karatA rahA para jaba kucha adhika vikAra huA to logoM meM carcA hone lagI ki varadatta ke zarIra meM rakta cIka rahA hai| isase snAna karane se bhagavAna kI AzAtanA hotI hai| ataH varadatta ko pUjA nahIM karanI cAhiye / taba kaI ekoM ne kahA ki varadatta ke akhaNDa niyama hai vaha pUjA kiye binA mu~ha meM annajala taka bhI nahIM letA hai / zrIpAlajI ko kuSTharoga hone para bhI pUjA kI hai mukhya to bhAvoM kI zuddhi honI [ kora Tapura kA zrImAla lumbA
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 757-770 cAhiye / isa prakAra kI carcA ho rahI thI parantu kalikAla ke prabhAva se carcA ne ugra rUpa dhAraNa kara liyA ki do pArTiyAM bngii| isa hAlata meM varadatta ne socA ki kevala mere hI kAraNa se saMgha meM phUTa kusampa paidA honA acchA nahIM hai| dUsare prANa cale jAne para bhI maiM apane niyama ko khaNDita karanA nahIM cAhatA huuN| isase to yahI ucita hai ki jahAM taka maiM snAtra nahIM karalaM vahAM taka muMha meM anna jala nahIM lU varadatta kA yaha vicAra vicAra hI nahIM thA parantu usane to kArya ke rUpa meM pariNita kara tapasyA karanA prArambha kara diyA jisako karIba nau dina vyatIta hogaye na varadatta kA roga gayA na usane pUjA kI aura na usane nau dinoM meM muha meM annajala hI liyaa| isa bAta kI nagara meM khUba garamA garama carcA bhI cala rahI thii| ThIka usI samaya dharmaprANa AcArya kakkasUri kA zubhAgamana koraMTapura meM huA / zrI saMgha meM jaise varadattakI carcA cala rahI thI vaise eka upakezavaMzI ne rAjapUta kI kanyA ke sAtha zAdI karalI thI isakA bhI vigraha cala rahA thA parantu sUrijI ke padhArane se evaM upadeza se rAjapUta kI kanyA ko jainadharma kI dIkSAzikSA dekara usa jhagar3e ko zAnta kara diyA para varadatta kA eka jaTila prazna thA / isake liye sUrijI ne socA ki isameM nizcaya to snAna karane meM koI harja hai nahIM para vyavahAra se ThIka bhI nahIM hai| ataH isa prazna kA nipaTArA kaise kiyA jAya / dUsare saMgha kI donoM pArTI apanI 2 bAta para tulI huI haiM ataH Apane devI saccA yikA kA smaraNa kiyA / basa, phira to kyA derI thI / sUrijI ke smaraNa karate hI devI ne Akara bandana kiyA aura arja kI prabho ! pharamAiye kyA kAma hai ? sUrijI ne kahA devIjI ! varadatta kA yahAM bar3A bhArI bakher3A hai isako kisa prakAra nipaTAyA jAya ? devI ne apane jJAna se upayoga lagA ke dekhA to varadatta ke vedanIya karma kA anta ho cukA thaa| ataH devI ne sUrijI se kahA prabho! Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiM Apake yaza rekhA jabaradasta haiM aura yaha pUrNa yaza Apako hI Ane vAlA hai / varadatta kI vedanA khatma ho cukI hai / subaha Apa varadatta ko vAsakSepa deMge to isakA zarIra kaMcana jaisA ho jAyagA aura vaha mahAvIra snAna karavAkara pAraNA bhI kara legA aura bhI kucha sevA ho to pharamAiye ? sUrijI ne kahA devIjI Apa samaya 2 para isa gaccha kI sAra sa~bhAla karatI ho ataH yaha koI kama sevA nahIM hai / devI ne kahA pUjyavara ! isameM merI kyA adhikatA hai / yaha to merA kartavya hI hai / para isa gaccha kA mere para kitanA upakAra hai ki jisako maiM varNana hI nahIM kara sakatI hU~ ityAdi / sUrijI ko vaMdana kara devI varadatta ke pAsa AI aura kahA ki vara. datta ! tU subaha jaldI uThakara sUrijI kA vAsakSepa lenA ki terI vedanA calI jAyagI / varadatta ne kahA tathA'stu / basa, devI to adRzya ho gaI / varadatta ne socA ki yaha adRzya zakti kauna hogI ki mujhe preraNA kI hai ? khaira usake diloM meM to paramAtmA ke snAtra kI lagana lagahI rahI thI usane rAtri meM nidrA hI nahIM lI / suvaha uTha kara sIdhA hI sUrijI ke pAsa gayA aura prArthanA kI ki prabho ! kRpA kara vAsakSepa dirAvaM / jyoMhI sUrijI ne varadatta para vAsakSepa bAlA tyoM hI vedanA coroM kI bhA~ti bhAga chUTI aura varadatta kA zarIra kaMcana sA ho gyaa| vaha sUrijI ko bandana kara sIdhA hI mahAvIra ke mandira gayA aura snAna kara snAna karAne laga gyaa| isa bAta kI jaba logoM ko khabara huI to Apasa meM carcA karate huye saba loga cala kara sUrijI ke pAsa Aye aura apanA 2 hAla kahA / sUrijI ne kahA mahAnubhAvo! Apane vinA hi kAraNa saMgha meM azAMti phailA rakhI hai ? tIrthaGkaroM kA dharma syAdvAda hai / jainadharma kaSAya jItane meM dharma batalAtA hai na ki kaSAya bar3hAne meM / dhanya to hai varadatta ko ki kaSAya bar3hane ke bhaya se usane tapasyA karanA zurU kara diyA ki jisase AcArya kakasari koraMTapura meM] 777 Jain Education Sci
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-370 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa na to apanA vrata khaNDita ho aura na saMgha meM kaSAya bar3he / kaI ne kahA gurudeva ! varadatta bhadrika svabhAva vAlA hai usane tapasyA to kI hai para Aja kisI kI bahakAvaTa meM Akara mandira meM snAna karA rahA hai / isaliye hama saba loga ApakI sevA meM Aye haiM jaisA zrApa pharamAveM hama zirodhArya karane ko taiyAra haiN| sUrijI ne kahA varadatta kA zarIra niroga hai usake pUjA karane meM koI bhI harja nahIM hai| sUrijI ke vahA~ bAteM ho rahI thIM itane meM varadatta sUrijI ko bandana karane ke liye AyA to saba logoM ne dekhA ki usakA zarIra kaMcana kI bhA~ti nirmala thA / upasthita logoM ne socA ki yaha sUrijI mahArAja kI kRpA kA hI phala hai / basa, phira to thA hI kyA saba logoM ne varadatta ko dhanyavAda dekara apane apane aparAdha kI mAphI maaNgii| varadatta ne kahA ki mere azubhakarmodaya ke kAraNa Apa logoM ko itanA kaSTa dekhanA par3A, ataH maiM Apa logoM se mAphI cAhatA huuN| itane meM vyAkhyAna kA samaya ho gayA thA sUrijI ne apanA vyAkhyAna prArambha kiyA / usa dina ke vyAkhyAna meM sUrijI ne cAra kapAya kA varNana karate huye pharamAyA ki krodha aura mAna dveSa se utpanna hote haiM tathA mAyA evaM lobha rAga se paidA hote haiM aura rAga dvaSa saMsAra ke bIja haiM / antAnubandhI krIdha mAna mAyA lobha mUla samyavattvaguNa kI ghAta karatA hai / jaba apratyAkhyAnI krodha mAna mAyA lobha dezatiguNa kI rukAvaTa karatA haiM tathA pratyAkhyAnI krodha mAna mAyA lobha sarvavratiguNasthAna ko Ane nahIM detA haiM aura saMjala kA krodha mAna mAyA lobha vItarAga guNa kI hAni karatA haiM / aba ina cAroM prakAra ke krodhAdi kI pahacAna bhI karavAdI jAtI hai ki manuSya apane andara Aye hue krodhAdi ko jAna sakeM ki maiM isa samaya kaunasI kaSAya meM barata rahA hU~ aura bhavAntara meM isakA kyA phala hogaa| 1-antAnubadhI krodha -- jaise patthara kI rekhA sadRza arthAt patthara kI rekhA TUTa jAne se picch| milatI nahIM hai vaise hI antAnubandhI krodha Ane para jIvana paryanta zAnta nahIM hotA hai| 2-antAnubandhImAna-jaise batrakA staMbhasadRzya arthAt banakAstambha tuTajAtA hai para namatA nahIM hai| 3-antAnubandhI mAyA-jaise bAMsa kI gaMThI arthAt bAMsa ke gaMTha gaMTha meM gaMTha hotI hai| 4-antAnubandhI lobha--jaile karamacIraMga ko jalAdene para bhI raMga nahIM jAtA hai / ina cAroM kI sthiti yAvat jIva, gati naraka kI, aura hAni samakita kI arthAt yaha cokar3I mithyAtvIka ke hotI hai| 5-apratyAkhyAnI krodha-jaise tAlAba kI tar3a jo barasAda se tar3e par3a jAtI hai para ve eka varSa meM miTa jAtI hai / vaise hI krodha hai ki sAMvatsari pratikramaNa samaya upazAnta ho jAtA hai / 6-apratyAkhyAnI mAna -jaise kASTa kA staMbha / 7- apratyAkhyAnI mAyA-jaise bhiMr3A kA soMga / 8-apratyAkhAnI lobha - jaise gAr3A kA khaMjana / ina cAroM kI sthiti eka varSa kI, gati tiryaca kI, hAni zrAvaka ke vrata nahIM Ane detA hai / 9-pratyAkhyAna krodha- jaise gAr3A kI lakIra / 10-pratyAkhyAna mAna-jaise veMta kA staMbhA 11-pratyAkhyAna mAyA - jaise bAMsa kI chaatii| 12-pratyAkhyAna lobha-jaise AMkhoM kA kAjala / ina cAroM kI sthiti cAra mAsa kI, gati manuSya kI, hAni muni ke pAMca mahAvrata nahIM Ane detA hai| [ kaSAya zAnti kA upade 778 Jain Educator international
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 757-770 13--saMjvala kA krodha-jaise pAnI kI lakIra / 14-saMjvala kA mAna-jaise tRNa kA staMbhA / 15-saMjvala kA mAyA-jaise calatA balada kA paizAva 16 --- saMjvala kA lobha-jaise haldI kA raMga ! inameM krodha kI do mAsa, mAna kI ekamAsa, mAyA kI pandraha dina, aura lobha kI anta muhUta kI sthiti hai gati devatoM kI ? hAni vItarAgatA nahIM AnA detI hai| ___ isa prakAra krodhAdi solaha kaSAya haiM isameM bhI eka eka ke cAra cAra bheda hote haiM jaise 1-antAnubandhI krodha antAnu bandhI krodha jaisA 2-antAnu bandhI krodha apratyAkhyAnI krodha jaise 3-antAnubandhI krodha pratyAkhyAnI krodha jaise aura 4-antAnubandhI,krodha saMjvala jaisA udAharaNa jaise eka mithyAtavI prathama guNasthAna vAlA jIva hai ! aura vaha itanI kSamA karatA hai ki usako loga mAre piTe kaTU zabda kaheM to bhI krodha nahIM karatA hai ! para usakA mithyatvamaya pahilA gunasthAna nahIM chuTA hai ataH antAnubandhI kaSAya maujuda hai hA~ yaha antAnubandhI krodha saMjvala sadRza hai ! tathA eka muni chaThe guNasthAna vAlA hai ! parantu usakA krodha itanA jora dAra hai ki jisako antAnubandhI krodha kahA jAtA hai ! parantu tIna caukar3IyoM kA kSaya hone se usa krodha ko saMjvala kA krodha antAnubandhI jaisA hI kahA jA sakatA hai ! isI prakAra zeSa kaSAyoMko bhI samajha lenA ! mahAnubhAvoM! saMsAra meM pari bhramana karAne vAlA mukhya kaSAya hI hai zrI bhagavatIjI sutra ke bArahaveM zataka ke uiMza ma zakkha zrAvaka ne bhagavAna mahAvIra ko pucchA thA ki jIva krodha kare to kyA phala hotA hai ? uttara meM bhagavAna mahAvIra ne pharamAyA ki zaMkkha krodha karane se jIva AyuSya karma sAtha meM bandhe to AThoM koM kA bandhakare zAyada AyuSya karma na bandhe to sAta karma nirantara bandhatA hai jisameM bhI krodha karane vAlA zithala karmoM ko majabUta kare, manda rasa ko tIbra rasa vAlA kare almasthiti vAlA karmoM ko dIrgha sthiti kare / alpapradezoM ko bahu pradezoM vAlA banAve asAtA vedanI bAra bAra bandhe aura jisa saMsAra kI Adi nahIM aura anta nahIM una saMsAra meM dIrgha kAla taka pari-bhramana kare isI prakAra mAna mAyA aura lobha ke phala batalAya haiM / isase Apa acchI taraha samajha sakate haiM ? ki krodha mAna mAyA aura lobha karanA kitanA burA hai aura bhavAntara meM isake kaise kaTu phala milate haiN| udAharaNa lIjiye-- TelI grAma meM caMr3A nAma kI bur3hiyA rahatI thI usake AruNa nAma kA putra thA ve nirdhana hone para bhI bar3e hI krodhI the bur3hiyA seTha sAhukAroM ke yahAM pAnI pIsanAdi majUrI kara dukhaH purNa apanA gujArA karatI thI AruNa bhI bAjAra meM majUrI karatA thA para krodhI hone se use koI apane pAsa Ane nahIM detA thA ! eka samaya caMDA rasoI banA kara apane beTe kI rAha dekha rahI thI ki vaha bhojana karale to maiM kisI ra jurI para jAUM para zrAruNa ghara para nahIM AyA ! itane hI maiM kisI seTha ke yahA~ se bulAvA AyA ki hamAre yahA~ para mahamAna Aye haiM pAnI lA do ! bur3hiyA ne socA ki beTe kA svabhAva krodhI hai vaha bhojana kara jAve to meM jAU para sAtha meM yaha bhI socA kI saMThajI kA ghara mAtambara hai merA gujArA calatA hai isa vakta inkAra karanA bhI acchA nahIM hai caMDAne banAI huI rasoI eka chIMke para rakha pAnI bharane ko calI gaI piche zrAmaNa AyA mAtA ko na dekha lAla baMbula bana gayA jaba mAtA AI to beTAne kahA re pApanI tujhe zulI car3hAdUM ki tu kahA~ calI gaI thI maiM to bhUkhoM mara rahA hU~ ityAdi beTe ke kaThora bacana suna kara mAtA ko bhI krodha zrAgayA kaSAya kI kaTutA viSaya draSTAnta ] 779
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-70 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura usane kahA re duSTa ! kyA terA hAtha kaTa gayA thA ki chIMke meM par3I roTI lekara tu nahIM khA sakA basa ! donoM ke nikAcita karma bandha gaye ! bAda kaI varSoM ke ve donoM mara kara saMsAra meM bhramana karate hue bahuta kAla vyatita kara diyA aura kramazaH bur3hiyA kA jIva eka dhanA seTha ke yahA~ kanyA huI jisakA nAma lIlU rakhA aura AruNa kA jIva eka datta seTha ke yahA~ para putra huA jisakA nAma sarajA diyA bhAgya basAt ina donoM kI Apasa meM sagAI ho gaI sarajA ne dizAvara jAkara puSkala dravyopArjana kiyA usane mAtA pitA ke chAne eka kAkaraNa kI jor3I ApanI aurata ke liye bheja dI bAda AruNa deza ko Ane ke liye eka mitra ke sAtha ravAnA ho gyaa| idhara lIlU melA meM gaI thI vApisa Ate vakta kisI badamAsa ne usake hAtha kATa kara kArkaNa nikAla liyA jaba pulisa AI to vo badamAsa bhAga kara eka bagIcA meM AyA vahA~ musAphirI karatA sarajA bhI Akara eka makAna meM so rahA thA badamAsa ne churA aura kArkaNa sarajA ke pAsa rakha diyA garaja ki pulisa AvegI to sarajA ko pakar3egI aura nahIM to maiM kAkaNa lekara bhAga jaauuNgaa| pulisa AI aura kokaNa dekha sarajA ko pakar3a kara le gaI aura rAjA ke hukma se use zUlI car3hA diyaa| sarajA ke mitra dvArA yaha khabara dhanA seTha ko huI to use apAra dukha huA kAraNa eka ora to putrI ke hAtha kaTe dUsarI ora jamAI ko zUlI de dI gii| usa samaya zAnake samudra guNasAgara nAmaka AcArya bagIce meM padhAre ki unake pAsa hI sarajA ko zUlI dI gaI thI / seTha dhanA apanI putrI ko lekara sUrijI kI sevA meM pahu~cA aura vyAkhyAna suna kara prazna kiyA ki pUjyavara ! merI putrI aura jamAI ne pUrva bhavya meM kyA kArya kiyA thA ki putrI ke hAtha kaTe aura jamAI ko zUlI car3hAyA gayA / isa para sUrijI ne kahA krodha ke kaTU phala haiM pUrva janma meM tumhArI lar3akI caMDA nAma kI seThAnI thI aura jamAI AruNa nAma kA putra thA putra ne kahA ki tujhe zUlI car3hA dU~ taba mAtA ne kahA thA ki tere kyA hAtha kaTa gayA hai ki chIMke para se roTI lekara khA nahIM sake / isa prakAra krodha ke vaza zabda nikAlane se donoM ke karma bandha gaye ve hI karma Aja donoM ke udaya Aye haiM aura ina karmoM kI avadhi bhI pUrI ho gaI hai isa kathana ko suna kara pariSadA bhaya bhrAnta ho gaI aura krodha ko tyAga-kSamA karanA acchA samajhA / rAjA ke mantrI ne nirNaya kiyA to badamAsa dUsarA hI nikalA taba jAkara sarajA ko zulI se utAra diyaa| idhara lIllU ke hAtha bhI acche ho gye| sArAMza yaha hai ki krodha mahA cANDAla hotA hai krodha vyApta manuSya apanA jJAna bhUla jAtA hai aura krodha meM anartha kara naraka jAne ke karmopArjana kara letA hai ataH samajhadAroM ko krodha ke samaya kSamA dhAraNa karanI cAhiye / ityAdi sUrijI ne isa kadara se vivecana kiyA ki upasthita loga thara thara kaoNpane laga gaye / kAraNa, saMsAra vRddhi kA mukhya kAraNa kaSAya hI hai / ata: saba, loga sUrijI ke vyAkhyAna meM hI antaH karaNa se kSamApanA karake nizalya ho gaye / tatpazcAta mahAvIra kI jayadhvani se vyAkhyAna samApta huzrA / varadatta ne apane makAna para jAkara nau upavAsa kA pAraNa kiyA para usakA dila saMsAra se virakta hai gayA ki mere hI nimita itane logoM ke karma bandha kA kAraNa huaa| yadi maiM pahale hI dIkSA le letA to isa kArya kA maiM kAraNa kyoM banatA ityAdi vicAra karatA huA varadatta samaya pAkara sUrijI ke pAsa AyA aura bandana kara kahA pUjyavara ! merI icchA saMsAra chor3a kara Apake caraNoM meM dIkSA lene kI hai para mere snAna ka aTala niyama hai / isake liye kyA karanA cAhiye ? zrApa aisA rAstA batalAveM ki merA niyama khaNDita na hai aura maiM dIkSA bhI le sakU / ahA-hA usa jamAne ke loga apane niyama para kaise pAbaMda the / [varadatta ke vicAroM kA palaTa
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 757-770 sUrijI ne kahA varadatta ! pUjA do prakAra kI hotI hai 1-dravya pUjA, 2-bhAva pUjA jisameM bhAvapUjA kArya hai aura dravyapUjA kAraNa hai / sAraMbhI saparigRhI gRhasthoM ke dravya pUjA se hI bhAvapUjA ho sakatI hai kAraNa gRhasthoM ke manogata bhAva kaI sthAnoM para bikhare huye rahate haiM / una sabako ekatra karane ke liye dravya pUjA hai / jaba dravya pUjA karalI hai to bhI bhAvapUjA avazya kI jAtI hai| akelI dravya pajA itane phala kI dAtAra nahIM hai ki jitanI bhAva pUjA ke sAtha hotI hai gRhastha dravya aura bhAva donoM prakAra kI pUjA ke adhikArI haiM / taba sAdhu eka bhAva pUjA ke adhikArI haiM / tumane AcArya ratnaprabhasUri kA caritra sunA hai / gRhasthapane meM unako bhI dravya pUjA kA aTala niyama thA para dIkSA lete samaya guru zrAjJA se mUrti apane sAtha meM le lI aura ve hamezA bhAva pUjA karate the| itanA hI kyoM para vaha mUrti Apake paTTaparamparA ke AcArya ke pAsa upAsanA ke liye calI A rahI hai evaM Aja mere pAsa hai aura maiM sadaiva bhAva pUjA karatA huuN| varadatta yadi tujhe dIkSA lenI hai to khuzI ke sAtha le isase tere niyama khaNDita na hogA para niyama meM vRddhi hogI zAstroM meM kahA hai ki: saMti egehi bhikkhUhi, gArasthA saMjamuttarA / gAratthehi ya savvehi, sAMhavo saMjamuttarA / / saba jagata ke asaMyati eka tarapha aura eka navakArasI brata karane vAlA zrAvaka eka tarapha to ve mAsa mAsa khAmaNa ke pAraNe karane vAle asaMyati eka zrAvaka kI barAbarI nahIM kara sakate haiM / taba saba jagata ke dezavratI zrAvaka eka tarapha aura eka saMyati sAdhu eka tarapha to ve saba zrAvaka eka sAdhu kI barAbarI nahIM kara sakate haiM aura saMyati kI barAbarI to kyA parantu zAstrakAra to yahA~ taka pharamAte haiM ki:mAse sAse ujobAlo, kusaMgaNaM tu bhaMjae~ / Na so sukkhAtadhammassa, kalaM agghai solasiM / ___ mAsa mAsa kI tapasyA aura pAraNA ke dina drAbha ke agra bhAga para Ave utanA padArtha kA hI pAraNA kare to bhI ve vratadhArI ke solahaveM bhAga meM bhI nahIM A sakate haiN| guNasthAna kI apekSA asaMyati-mithyAdRSTi pahile guNasthAna hai dezavratI zrAvaka pA~caveM guNasthAna hai aura sAdhu chaTThA yA inase Upara ke gusthAna kA adhikArI hotA hai / pahile guNasthAna meM antAnubandI cauka kA udaya hotA hai taba dezavatI guNasthAna meM antAnubandI apratyAkhyAnI evaM do aura sarvavratI ke tIna caukar3I nikala jAtI haiM / kevala eka saMjvalana kI caukar3I rahatI hai ataH saMyati kI barAbarI koI nahIM kara sakate haiM / varadatta ! jyoM 2 kaSAya kI caukar3iyoM kA kSaya va kSayopazama hotA jAtA hai tyoM 2 mokSa najadIka AtA hai| ataH dIkSA ke liye dravya pUjA kA vicAra karane kI AvazyakatA nahIM hai| kAraNa isameM dravya pUjA kI bajAya bhAva pajA adhika guNavAlI hai / itanA hI kyoM para sone ke maMdiroM se medinI maMDita kara deM to bhI eka muhUrta ke saMyama ke tulya nahIM ho sakatI hai : hA~, saMsAra meM sAraMbhI saparigRhI jIvoM ke liye dravya pUjA bhI lAbhakArI hai kAraNa, bhAva AtA hai vaha dravya se hI AtA hai / jaba bhAva pajA kA adhikArI banatA hai to usake sAmane dravya pUjA kI AvazyakatA nahIM hai ityAdi sUrijI ne khUba vistAra se samajhAyA / varadatta ne kahA pUjyavara ! ApakA kahanA mere samajha meM A gayA hai aura maiMne dIkSA lene kA vicAra nizcaya kara liyA hai / sUrijI ne kahA 'jahAM sukham' devAnupriya / para yadi nizcaya kara liyA hai to bilamba na karanA jisako varadatta ne 'tathA'stu' kara sUrijI kA vacana zirodhArya kara liyA aura sUrijI ko bandana paramezvara kI dravya evaM bhAvapUjA ke bheda ]
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-370 varSa / [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara varadatta apane makAna para AyA aura apane pitA evaM kuTumba vAloM ko kaha diyA ki merA bhAva sUrijI ke pAsa dIkSA lene kA hai para kuTumba vAle kaba anumati dene vAle the / jaise bhar3abhUjA kI bhAr3a meM cane pacate haiM yadi usase koI eka canA uchala kara bAhara par3atA hai to cane saMkane vAnA use uThA kara bhAr3a meM DAla detA hai / isI prakAra jIva saMsAra meM karmoM se paca rahe haiM yadi koI jIva saMsAra kA tyAga karanA cAhe to kuTumba vAle usako kaba jAne dete haiM para jisake vairAgya kA saccA raMga laga gayA ho vaha jAna bUjha kara saMsAra rUpI kArAgRha meM kaba raha sakatA hai ! Akhira varadatta ne apane mAtA pitA strI vagairaha kuTumba ko aisA upadeza diyA ki ve varadatta ko ghara meM rakhane meM samaratha nahIM huye / Akhira zAha lumbA ne varadatta kI dIkSA kA bar3A bhArI mahotsava kiyA aura varadatta ke sAtha usake sAta sAthiyoM ne bhI varadatta kA anukaraNa kiyA aura sUrajI mahArAja ne una ATha vIroM ko zubha muhUrta meM dIkSA dedI aura varadatta kA nAma muni pUrNAnandara khA / muni pUrNAnanda bar3A hI bhAgyazAlI thA / sUrijI mahArAja kI pUrNa kRpA thii| pUrNAnanda ne bahuzrutIjI mahArAja kA vinaya vyAvacca aura bhakti kara vartamAna sAhitya kA adhyayana kara liyA aura gurukulavAsa meM rahakara sarvaguNa sampanna hogyaa| ataH AcAryazrI kakkasUrijI ne apanI antimAvasthA meM upakezapura meM mahAmahotsavapUrvaka upAdhyAya pUrNAnanda ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma devaguptasUri rakha diyA / AcArya devaguptasUri bar3e hI pratibhAzAlI the| Apa jaise svapara mata ke zAstroM ke marmajJa the vaise hI tapa karane meM bar3e bhArI zUravIra the / Apako jisa dina se sUri banAye usI dina se chaTa chaTa tapasyA karane kI pratijJA karalI thii| ataH zrApa zrI nirantara chaTa chaTa kI tapazcaryA karate the tapasyA se AtmA nirmala hotA hai, karmoM kA nAza hotA hai aneka labdhiyeM utpanna hotI haiM deva devI sevA karate haiM tapasyA kA janatA para bar3A bhArI prabhAva bhI par3atA hai / aura paramparA se mokSa kI prAptI bhI hotI hai| sUrijI mahArAja ne apane vihAra kSetra ko itanA vizAla banA liyA thA ki apane pUrvajoM kI paddhati ke anusAra jahAM jahAM apane sAdhu sAdhviyoM kA vihAra hotA thA evaM ukezavaMza ke zrAvaka rahate the vahA~ vahA~ ghUma ghUma kara una logoM ko dharmopadeza zravaNa kA lAbha pradAna karate the| pUrvAcAryoM kI sthApita kI huI ddhi kI mazIna ko yoM to jitane AcArya huye unhoMne tIvra evaM maMdagati se calAI hI thI para Apane usa mazIna ke jariye hajAroM mAMsa bhakSiyoM ko durvyasana se chur3Akara jaina saMgha meM vRddhi kI thii| sUrijI mahArAja ke ziSyoM meM kaI tapasI kaI vidyAvalI sAdhu bhI the ! eka devaprabha paMDita AkAzagAminI vidyA aura yoni prabhRta zAstra kA jJAtA thA vaha hamezA zatrujaya giranAra kI yAtrA karake hI anna jala letA thaa| eka samaya zatrujaya kI yAtrA kara vApisa lauTa rahA thA rAste meM eka saMgha zatrujaya jA rahA thA / mArga meM malecchoM kI senA ne saMgha para AkramaNa kara diyA jisase saMgha mahAsaMkaTa meM A pdd'aa| saba loga adhiSThAyika deva ko yAda kara rahe the / paNDita devaprabha ne saMgha ko dukhI dekha yoniprabhRta zAstra kI vidyA se aneka hathiyArabaddha subhaTa banAkara una malecchoM kA sAmanAkiyA / para vidyAvala ke sAmane ve maleccha vicAre kahAM taka Thahara sakate the ? basa, maccha burI taraha parAjita hokara bhAga chUTe aura saMgha usa saMkaTa se vacakara zatrujayatIrtha para pahu~ca gayA / usa saMgha ne socA ki adhiSThAyaka deva ne hamArI sahAyatA kI hai| para vaha adhiSThAyaka sUrijI kA ziSyamuni devaprabha hI thaa| mlecchoM ne punaH apanA saMgaThana kara zatruJjaya para dhAvA bola diyaa| usa samaya bhI devaprabha zatrujaya . [ sUrijI ke zAsana meM vidyAvalI muni For Private &Personal use only .
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 757-770 kI yAtrA karane ko AyA thA / mlecchoM ko dekha kara usako gussA AyA to usane apane vidyAbala se eka zera kA rUpa banAkara malecchoM kI ora chor3a diyaa| kaI malecchoM ko mArA kaI ko ghAyala kiyA aura zeSa saba bhA : chUTe jisase saMgha evaM tIrtha kI rakSA huI / munidevaprabha ne apanI vidyAzakti se saMgha ke kaI kArya kiye| dUsarA sUrijI kA eka ziSya somalasa thA jisako devI sarasvatI ne vacana siddhi kA varadAna diyA thaa| eka dina unake sAmane se eka misarI ( zakkara ) kI bAlada jArahI thii| Apane pU~chA ki bAlada meM kyA hai usane kara ke bhaya se kaha diyA ki merI bAlada meM namaka hai| muni ne kaha diyA acchA bhAI namaka hI hogaa| Age calakara vAladiyoM ne dekhA to saba bAlada meM namaka hogayA / taba ve daur3akara muni ke pAsa Aye aura prArthanA kI ki prabho! hama garIba mAre jAyaMge hama logoM ne to kevala hAsala ke bacAva ke liye hI zakara ko namaka batalAyA thA parantu zrApa siddha puruSa ke vacana kabhI anyathA nahIM hote haiM hamArI bAlada kA saba zakara namaka hogyaa| kRpA kara use punaH zakara bnaadeN| munijI ne dayA lAkara kaha diyA acchA bhAI misarI hogii| ataH saba bAlada kA namaka misarI hogyaa| isI prakAra eka sAhUkAra ke kaMkaroM ke ratna hogaye / paTTAvalIkAroM ne aise kaI udAharaNa likhA hai ki jisase munijI ne hajAroM nahIM para lAkhoM jainetaroM ko jainadharma kI dIkSA dekara jainoM kI saMkhyA bddh'aaii| sUrijI ke tIsare ziSya guNanidhAna ko vacana labdhi prApta thI ki Apa kA vyAkhyAna suna kara gajA mahArAjA maMtramugdha bana jAte the| kevala manuSyahI kyoM para devatAbhI Apake vyAkhyAna kA sudhApAna kiyAkarate the Apa jahA~ jAte vahA~ rAja sabhA meM hI vyAkhyAna diyA karate the / jisase jainadharma kI acchI prabhAvanA huii| sUrijI ke caturtha muni puraMdharahaMsa jo AgamoM ke pAragAmI the aura sAdhuoM ko zrAgamoM kI vAcanA diyA karate the| svagaccha ke alAvA anya gacchake kaI sAdhu evaM AcArya vagairaha AgamoM kI vAcanArtha AyA karate the| aura paraMdhara mani baDI udAratA se sabako bAcanA diyA karate the Apane zAsana meM jJAna kA khuba hI pracAra kiyA thaa| isa prakAra jaise samudra meM aneka prakAra ke ratna hote haiN| usI prakAra sUrijI ke gancha rUpI samudra meM aneka vidvAna muni rUpI ratna the / jinho ne vigaccha evaM zAsana kI khUba unnati kii| AcArya zrI devaguptasUri marudhara, lATa, saurASTra, kaccha, sindha pAMcAla, zUra mena 'matsa' zrAvantI Adi meM bhramaNa karate huai medapATa meM padhAre / ApakA caturmAsa citrakUTa meM huaa| yaha kevala citrakoTa ke liye hI nahIM para akhila medapATa ke liye suvarNa samaya thA ki pUjyArAdhya dharmaprANa dharma pracAraka prAcArya zrI kA caturmAsa medapATa kI rAjadhAnI citrakoTa meM huA ? ApazrI ne apane muniyoM ko Asa pAsa ke nagaroM meM caturmAsa ke liye bheja diye the ? jisane cAroM aura dharmonnati evaM dharma kI khuba jAgRti ho rahI thI ? citrakoTa to eka yAtrA kA dhAmahI bana gayA thA ? saikar3o hajAroM bhAvuka sUrijI ke darzanArtha Arahe the aura ve loga sUrijI kI amRtamaya dezanA suna apanA hobhAgya samajhate the| eka samaya sUrijI ne AcaryazrI ratnaprabhasUri evaM yakSadevasUrikA jIvana ke viSaya meM vyAkhyAna karate huai pharamAyA ki mahAnubhAvoM una mahApuruSoM ne kisa 2 prakAra kaThinAiyoM ko sahana kara una durvyasana seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kara mahAjana saMgha kI sthApanA kI aura unake santAna paramparA ke AcAryoM ne usa saMsthA kA kisa prakAra rakSaNa poSaNa aura vRddhi kI isameM AcAryoM kA to mukhya udyoga thA hI para sAtha meM bar3e 2 rAjA mahArAjA evaM saMTha sAhukAroM sUrijI kA caturmAsa citrakoTa meM ] 783
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357 - 370 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kA bhI sahayoga thA unhoMne samaya 2 para apane nagara meM sabhAoM karake dharma pracAra ke liye janatA ko khuba uttejita kI thI sabhA eka dharma pracAra evaM saMgaThana kA mukhya sAdhana hai isa se aneka sAdhu sAdhviyoM, zrAvaka aura zrAvikAeM kA Apasa meM milanA samAgama honA bicAra salAha karanA eka dUsare ko madada karanA jisase dharma pracArakoM kA utsAha meM vRddhi hotI hai ? aura ve apanA paira dharma pracAra meM Age bar3hA sakate the upakezapura, candrAvatI, koraMTapura, pAlhika Adi sthAnoM meM kaI bAra saMgha sabhA huI thI aura usameM acchI saphalatA bhI milI ityAdi sUrijI ne apanI ojasvI vANI dvArA upadeza diyA jisako sunakara upasthita logoM kI bhAvanA huI ki apane vahA~ bhI eka aisI sabhA kI jAya ki caturvidha zrIsaMgha ko zrAmantraNa kara bulAyA jAya jisase sUrijI mahArAja ke kathAnusAra dharma pracAra kA kArya suvidhA se ho sake ityAdi usa samaya to yaha bicAra 2 hI rahA vyAkhyAna samApta ho gayA aura sabhA visarjana ho gaI / parantu maMtrI ThAkurasIjI ke hRdaya meM sUrijI vyAkhyAna ghara kara liyA unakoM caina kahA~ thA bhojana karane ke bAda pandraha bIsa mAtambaroM ko lekara maMtrI sUrijI ke pAsa lAyA aura sUrijI se prArthanA kI ki pUjyArAdhya / yahA~ kA zrIsaMgha yahA~ para eka saMgha sabha karanA cahAtA hai ! ataH yaha kArya kisa paddhati se kiyA jAya jisakA rAstA kRpA kara batAveM ? sUrijI ne pharamAyA maMtrIzvara yaha kArya sAdhAraNa nahIM para zAsana kA bizeSa kArya hai isase dharmapracAra kI mahAn rahasya rahA huA hai ? pUrva jamAne meM dharma pracAra kI itanI saphalatA milI vaha isa prakAra ke kArya se hI milI thI para Apa pahale isa bAta ko soca lIjiye ki isa kArya meM jaise puSkala dravyakI AvazyakatA hai vaise zrAga ntuoM ke svAgata ke liye kArya kartAoM kI bhI AvazyakatA hai| sAtha meM yaha bhI hai ki binA kaSTa lAbha bhI nahIM milatA hai jitanA adhika kaSTa hai utanA adhika lAbha hai / maMtrIzvara ne kahA pUjyavara ! Apa logoM kI kRpA se ina donoM kAmoM meM yahAM ke saMgha ko kisI prakAra kA vicAra karane kI AvazyakatA hI nahIM hai| kAraNa yahAM kA saMgaThana acchA hai kArya karane meM saba loga utsAhI hai aura dravya ke liye to yadi saMgha AjJA dIrAve to eka AdamI saba jummA le sakatA hai| itanA hI kyA para yadi zrI saMgha kI kRpA mere upara ho jAya to maiM merA ahobhAgya samajha kara isa kArya me jitanA dravya kharca ho usako maiM ekalA uThA luuNgaa| pAsa meM baiThe hue sajjanoM meM se zAha raghuvIra ne kaha pUjyavara ! maMtrIzvara bar3e hI bhAgyazAlI hai saMgha ke pratyeka kArya meM Apa aprezvara hokara bhAga liyA karate hai para isa punIta kArya kA lAbha to yathAzakti sakala saMgha ko hI milanA cAhiye / sUrijI ne una saba kI bAteM suna kara bar3I prasannatA pUrvaka kahA ki mujhe ummeda nahIM thI ki yahAM saMgha meM itanA utsAha hai khaira Apake kArya meM avazya saphalatA milegI / sUrijI kA AzIrvAda milagayA pi mI kisa bAta kI thI saMgha zramezvara sUrIjI ko vandana kara vahAM se cale gaye aura kisI sthAna para eka ho isa kArya ke liye eka aisI skIma banAlI ki kArya ThIka vyavasthita rUpa se ho sake kyoM na ho ve lo rAjataMtra calAne meM kuzala aura vyApAra karane meM dIrgha dRSTi bAz2e the unake liye yaha kArya kauna sA kaThina thA maMtrIzvara vagairaha sUrijI ke pAsa Akara sabhA ke liye dina nizcaya karane kI prArthanA kI usa sUrijI ne pharamAyA ki aisA samaya rakhanA cAhiye ki jisameM najadIka aura dUra se saba muni zra kAraNa yaha sabhA hI khAsa muniyoM ke liye hI kI jAtI hai aura dharma pracAra ke liye muniyoM kA utsa bar3hAnA hai / mere khyAla se poSa vadI 10 bhagavAna pArzvanAtha kA janma kalyANaka hai / ataH vahI dina sabhA I 784 [citrakoTa meM bhramaNa sabhA kA Ayoja
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 753-770 ......winrani rakhA jAya to acchA hai yadi isase Age bar3hanA ho to mAgha zukla pUrNimA kA rakhA jAye ki sindha paMjAba aura saurASTa evaM mahArASTa prAnta ke sAdhu bhI A skeN| isa para saMgha kI icchA huI kI mAghazukla pUrNimA kA samaya rakhA jAye to adhika lAbha mila sakatA hai ! ataH unhoMne arja kI ki pUjyavara ! sabhA kA samaya mAghazuklaparNimA kA hI rakhA jAya to acchI suvidhA rahegI ? sUrijI ne kahA ThIka hai jaise Apako suvidhA ho vaisA hI kIjiye / zrIsaGgha ne bhagavAna mahAvIra kI jaya dhvanI se sUrijI ke bacana ko zirodhArya kara apane kArya meM laga gaye / AcArya zrI ke birAjane se citrakoTa evaM Asa pAsa ke pradeza meM dharma kI bahuta prabhAvanA huI / bAda cartumAsa ke sUrijI vihAra kara medapATa bhUmi meM khUba hI bhramana kiyA aura jahAM zrApa padhAre vahAM dharma ke utkarSa ko khUba bddh'aayaa| idhara citrakoTa ke zrIsaMgha aprazvera ne apane kArya ko khuba joroM se Age bar3hA rahe the| najadIka aura dUra 2 AmantraNa patrikAe~ bhijavA rahe the aura muniyoM ko AmantrayA ke liye zrAvaka evaM AdamiyoM ko bheja rahe the / idhara bhAgantuoM kI svAgata ke lie khUba hI taiyAriyAM kara rahe the jinake pAsa bipula sampati aura rAja kArabhAra hAtha meM ho vahAM kArya karane meM kaunasI asuvidhA raha jAtI haiM dUsare kArya karane vAle bar3e hI utsAhI the yaha pahile pahala kA hI kAma thA saba ke dila meM umaMga thii| __ThIka samaya para sUrijI mahArAja idhara udhara ghUmakara vApisa citrakoTa padhAra gaye idhara muniyoM ke jhuNDa ke jhuNDa citrakoTa kI ora A rahe the isameM kevala upakezagaccha ke muni hI nahIM para koraMTa gaccha koTI gaccha aura unakI zAkhA prazAstrA ke Asa pAsa meM bihAra karane vAle saba sAdhu sAdhviyoM bar3e hI utsAha ke sAtha A rahe the aisA kauna hogA ki isa prakAra jainadharma ke mahAna prabhAvika kArya se baMcita raha sakeM citrakoTa ke zrI saMgha ne binA kisI bheda bhAva ke pUjya munivaroM kA khUba hI svAgata satkAra kiyA jaise zramaNa saMgha AyA vaise zrAha varga bhI khuba gaharI tAdAda meM Aye the usameM kaI nagaroM ke nareza bhI zAmila the aura una narezoM ko sahAyatA se hI dharma pracAra bar3hA aura bar3hatA hai citrakoTa kA rAjA bairesiMha yoM hI sUrijI kA bhakta thA kaI bAra sUrijI kA upadeza sunA thA jaba citrakoTa meM isa prakAra mahAmaMgalika kArya huA to rAjA kaise baMcita raha sake ! bAhara se Aye huye narezoM kI rAjA ne acchI svAgata kI aura bhI bhAne vAloM ke liye rAjA kI ora se saba prakAra kI suvidhA rahI thii| ThIka samaya -arthAta mAgha zukla pUrNimA ke dina Agarya devaguptasUri ke adhyakSatva meM virATa sabhA huI usa sabhA meM kaI pAMca hajAra sAdhu sAdhviyoM aura eka lakSa bhAvuka upasthita the itanI bar3I saMkhyA hone para bhI bAtAvaraNa bahuta zAnta thA sUrijI kI bulaMda AvAja sabako ThIka sunAI detI thI ! sUrijI ne apane vyAkhyAna meM jainadharma kA mahatva aura usakI upAdayatA ke viSaya meM pharamAyA ki jaina dharma ke syAdvAra arthAt anekAnta bAda meM saba dharmoM kA samAveza ho sakatA hai ahiMsA satya astaya brahmacarya nispRhI aura paropakAra meM kisI kA bhI matabheda nahIM haiM arthAt yaha vizvadharma hai / isakI ArAdhanA karane se jIvoM kA kalyANa hotA hai ! janmamaraNa ke dukhoM kA anta kara sakate haiM purva jamAne meM tIrthakara devoM ne isa dharma kA joroM se pracAra kiyA thA parantu kalikAla ke prabhAva se kaI prAntoM meM muniyoM ke upadeza ke prabhAva se pAkhaMDI logoM ne dharma ke nAma para itanA adharma bar3hA diyA ki mAMsa madirA aura vyabhicAra meM hI hita sukha aura mokSa mAna liyA ! phira to duniyAM kI vaisI kaunasI kAmanA zeSa raha jAtI ki janatA dharma ke nAma para purI nahIM kara sake parantu kalyANa ho AcArya svayaMprabhasUri ratnaprabhasUri zrAdi kA ki unhoMne hajAro sakaToM citrakoTa meM zramaNa sabhA ] 785 Jain Education Sational ,
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-370 varSa ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko sahana kara cAra cAra mAsa taka bhUkhe pyAse raha kara una adharma kI jar3a ukher3a kara dharma ke bIja bo dIye aura pichale AcArya ne unakA sIcana kara use harA bharA evaM phalA-phUlA upavana kI bhAti samraddhazAlI banA diyA hai Arya suhastI sUrine samrATa samprati jaise ko jaina dharma kA pracAraka banA kara AnArya dezoM taka jaina dharma kA pracAra karavA diyA ! yahI kAraNa hai ki una pUrvAcArya ke prabhAva se Aja hama sukha pUrvaka vihAra kara rahe haiM Aja jo upakezavazaM Adi mahAjanasaMgha mere sAmane vidyamAna hai yaha una AcAryoM ke upakAra kA hI sumadhura phala hai para hamako kevala una AcAryoM ke banAye hue saMgha para hI hamArI jIvana yAtrA samApta nahIM kara denI hai ! para hama bhI una pUjya puruSoM kA thor3A bahuta anukaraNa kare ! pyAre zramaNa gaNa Aja Apake liye suvarNa samaya hai pUrva jamAne kI apekSA Aja Apako saba prakAra kI suvidhA hai ! yadi Apa kamara kasa kara taiyAra ho jAveM to cAroM aura dharma kA pracAra kara sakate ho aura yahAM ke saMgha ne yaha sabhA isI upadeza ko lakSa meM rakha kara kI hai ! mujhe zrAzA hI nahIM para dRr3ha vizvAsa hai Apa mere kathana ko hRdaya meM sthAna dekara dharma pracAra ke liye kaTibaddha taiyAra ho jAyegeM! zAsana kA zrAdhAra mukhya Apa para hI hai ! hAM zrAvaka varga apake kArya meM sahAyaka jarUra bana sakate hai ! aura isa prakAra donoM ke prayatna se dharma kA utkarSa bar3ha sakatA hai ! ityAdi sUrijI ne upadeza diyA aura zravaNa karane vAle caturvidha zrI saMgha meM dharma pracAra kI bijalI eka dama camaka uThI kaI sAdhu to bharI sabhA meM uTha kara arja kI ki pUjyavara ! Apane hamArA kartavya batalA kara hamAre jIvana meM eka nayI zakti paidA kara dI hai jisase hama loga dharma pracAra ke liye hamArA jIvana aparNa karane meM kaTIbiddha evaM taiyAra baiThe hai / Apa jisa pradeza ke liye zrAjJA pharamAve usI pradeza meM hama bihAra karane ko taiyAra hai / phira vahA~ suvidhA ho yA kaThanAiyoM isakI tanika bhI paravAha nhiiN| isa prakAra zrAddhavarga ne bhI sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! pUrva jamAne meM bhI muniyoM ne dharma pracAra kiyA aura Aja bhI munivarga Apa kA hukma zirodhArya karane ko taiyAra hai isameM jo hamAre se bane vaha hameM bhI pharamAIye ki hama ko bhI lAbha mile| sarijI mahArAja ne pharamAyA ki yaha to mujhe pahale se hI vizvAsa thA ki jisa tyAgavairAgya se munivaroM ne svapara kalyANa ki bhAvanA se dIkSA lI hai to zAsana sevA karane meM kaba piche paira rakhegeM ! phira bhI Apake vIratA pUrvaka bacana suna mujhe vizeSa harSa hotA hai ! isI prakAra zrAddha varga ke lie bhI khaa| prAyaH deza se pazubalI rupI yajJapratha ke paira to ukhar3a gaye hai ! parantu boddhoM kA pracAra kaI prAnta meM bar3hatA jA rahA hai ! isa liye Apa logoM ko tat viSaya ke sAhitya kA adhyayana kara pratyeka prAnta meM bihAra kara svadharma kI rakSA aura pracAra kare yaha jummevArI Apa logoM para chor3a dI jAtI hai ! ityAdi upadeza ke anta meM sabhA visarjana huI isa sabhA se citrakoTa ke logoM kA dila ko bar3A hI saMtoSa huzrA kAraNa jisa upadeza ko lakSa meM rakha sabhA kA ayojana kiyA gayA thA usameM AzAtIta saphalatA mila gaI isase bar3ha kara khuzI hI kyA ho sakatI hai ! zrAcArya devaguptasUri ne Aye hue zramaNa saMgha ke andara kaI yogya muniyoM ko pada pratikSita banA kara . unake yogya guNoM kI kadara kI evaM unake utsAha ko baDhAyA jisameM 7.-yogIndra mUrti zrAdi sAta sAdhuoM ko paMDita pada 12-mahandra vimalAdi bAraha , , bAMcanAcArya pada [ citrakoTa meM muniyoM ko pada pradhAna :
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jovana ] [ osavAla saMvat 757-770 15-nidhAna kalasAdi pandraha , , gaNi pada 5-zAnti zekharAdi pAMca , upAdhyAya" ityAdi padaviyoM pradhAna kI aura sUrijI ina padaviyoM kI jummevArI ke viSaya unakA karttavya bhI vistAra se samajhAyA tathA tyAga kA mahatva aura dIkSA se Atma kalyANa para khuba hI prabhAva DAlA phalasvarUpa meM usI sabhA meM kaI 8 naranArI sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko taiyAra hogye| zrI saMghane puna mahotsava kiyA aura mokSAbhilASiyoM ko sUrijI ne dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA aura kai dAnavIroM ne saMgha ko paharAvaNI bhI dI tatpazcAta saba loga bhagavAna mahAvIra aura prAcArya ratnaprabhasUri kI jaya dhvanI ke sAtha apane 2 nagaroM kI aura prasthAna kiyaa| zrAcArya devaguptasUri kA caturmAsa citrakoTa meM hone se medapATa meM ApakA bahuta jabardasta prabhAva par3A bahuta prAma nagaroM ke saMgha ne apane 2 nagara kI ora padhArane kI vinatI karI ! sUrijI ne pharamAyA kivartamAna yoga / Akhira sUrijI ne vahA~ se vihAra kiyA aura choTe bar3e prAma meM vihAra karate hue AghATa nagara kI ora padhAra rahe the jaba vahAM ke zrIsaMgha ko samAcAra milA to unake harSa kA pArAvAra nahIM rahA baDe hI samAroha ke sAtha sUrijI kA svAgata kiyA sUrijI ne mandira ke darzana kara maMgalAcaraNa ke pazcAta sAragarbhita dezanA dI ! sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para hotA thA vahAM ke zreSTigotrI maMtrI nAharu ne bhagavAna pArzanAtha kA eka mandira banAyA thA jisakI pratiSThA sUrijI ke karakamaloM se karavAI isa pratiSThA kA prabhAva medapATa kI janatA para bahuta acchA huzrA thA pAMca puruSa aura tIna bahinoM ne sUrijI ke pAsa dIkSA bhI lI thii| jisase jaina dharma kI kAphI prabhAvanA huii| jaba sUrijI medapATa ko pAvana banAkara marudhara meM padhAra rahe the to marudhara vAsioM ke utsAha kA pAra nahIM rahA jisa prAma meM sUrijI padhArate vahAM eka yAtrA kA dhAma hI banajAtA thA saikar3oM hajAroM naranArI darzanArtha AyA karate the isa prakAra kramaza Apa zAkambharI padamAvatI haMsAvalI mugdhapura hote huai nAgapura padhAre ApakA prabhAvotyAdaka vyAkhyAna hamezA hotA thA kaI logoM ne tyAga vairAgya evaM tapazcaya kara lAbha vThAyA vahAM se sUrijI khemakuzala vaTapAra harSapUra mADavyapura padhAre / vahA~ para DiDgotrIya zAha ThAkurazI ke mahAmahotsava pUrvaka muni Azokacandra ko sUripada se vibhUSita kara usakA nAma siddhasUri rakhA tatpazcAt sUrijI ne sAta dina ke anasana evaM samAdhi pUrvaka svargavAsa kiyA / AcArya devaguptasUri mahAprabhAvika aura jainadharma ke pracAraka hue Apane apane teraha varSa ke zAsana kAla meM khUba dezATana kara jainadharma kI unnati kI aneka mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kiye kaI mandira mattiyoM kI pratiSTAe karavAI ityAdi aneka aise aise cokhe aura anokhe kAma kiye ki ApazrI kI dhavalakIrti bhAja bhI vizva meM amara hai aise prabhAvika AcAryoM se hI jaina zAsana pRthvI para garjanA kara rahA hai una mahApuruSoM kA kevala jainoM para hI nahIM para vizva para upakAra huA hai jisako kSaNabhara bhI bhulA nahIM jA sakatA hai| prAcAryazrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ 1-koreTapura ke balAha gau0 zAha bhUrAne sUri0 dIkSA lI 2-vaDanagara ke aditya gau0 . , nAharAne , parijI ke kara kamaloM se dIkSAeM ] 787
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357 - 370 varSa ] 3--stambhanapura 4 - devapura 5- bharoMca 6 - vAilI 7 - karaNAvatI 8- satyapura 9- nandapura 10- brahmaNapura ke 11 - zivapurI ke 12 - varddhamAnapura ke ke 13 - pratiSTanapura 14 -- ujaina 15 -- mahezvarI 16--khaNDapura 17 -- karakolI 18--isapura 19-2 -- ha~sAvalI -- kuJcapura 20 21--mugdhapura 22 -- DiDUnagara 23 -- jaMgAlu 24 - pAlhikA 25--karajor3A 26-- mAdaDI 27-- nAradapurI ke ke ke 788 ke ke bApanA gau0 zreSTi go0 eMdi gau0 bhUri gau0 nAga0 gau0 bhAdra gau0 kanojiyA gau0 ciMcaTa gau0 kumaTa go0 fsfe gau0 brAhmaNa0 prAgvaTa0 prAgvaTa0 tapta bhaTTa0 bAppanAga 0 Aditya 0 gau0 sucaMti gau0 coraliyA 0 carar3agI 0 mallagau0 kulachaTa 0 arrerito prAgvaTava0 zrImAlavaMzI 1 - upakezapura se bhAdra gautrIya zAha 2 - bhinnamAla kA prAgvaTa 3 - bhAvar3I se bAppanAga0 4 - zaMkhapura se zreSTa gau0 "" 39 12 zAha 27 99 "" 93 35 "" " "" "" 39 "" 99 99 "3 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUri dIkSA lI 33 25 "" "" "" "" "" 39 33 dAnAne candrAne Dugara depAlane dedAne cUr3Ane catarAne khemAne DAvarane kumbhAne kalhaNa yazodeva ne bhAlAne nAgadeva dhannAne dharmasIne rUpasIne geMdAne jaitAne jaimalane rUpanAthane jAne nandAne noM ne dezalane "3 "" 39 "" 35 "" 35 "" 33 37 33 39 "" 99 39 " , "" 29 19 39 "" "3 22 "" 33 "" 35 "" "" 33 "" 39 " 99 39 "" "" 39 "" zrI zrImAlagau0 "" 53 inake alAvA anya prAntoM meM tathA bahutasI bahinoM ne bhI saMsAra ko asAra samajha kara AcAryazrI yA Apake zrAjJA vRtti muni evaM sAdhviyoM ke pAsa dIkSA mahana kara svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa kiyA sUrijI mahArAja ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi sada kArya jagA ne zrI zatru jaya kA saMgha nikAlA padmA ne hAppA ne kAnA ne 39 33 "" " " 22 "" 19 " 99 "1 99 [ sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 757-770 OMkAra ne jAlA ne Arrn Arr TE mAlA ne 5-harSapura se kummaTa gau0 , kAlhaNa ne 6-zrAghATa nagara se zrImAla catarA ne 7-mathurA se balAha gau0 naradeva ne 8-zAlIpura se zreSTi pRthusena ne 9-DAmarela se bhUri gau. 1. bhujapura se prAgvaTa vaMzI , 11-candrAvatI se zrImAla vaMzI , mAdU ne 12-sopAra pahana se kulabhadragau0 , phAgu ne 13-DhANApura se karaNATa gau0 14--caMderI se zreSTi ,, maMtrI hAlA ne 15-satyapura se prAgvaTa , maMtrI nArA ne 16-khaTaoNpa kA adityanAga sulatAna yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 17-nAgapura kA adityanAga vIra bhAramala yuddha meM 18-padmAvatI kA carar3a gau0 vIra hanumAna , " " 19-rAnIpura kA taptabhaTTa go0 zAha lumbo 20-DiDu nagara kA malla gau0 zAha dedo 21--kanyAkubja kA zreSTi0 vIra zAdUla 22--khaTakuMpa nagara meM sucaMti gau0 noMdhaNa kI strI ne eka ku~vA khudAyA 23-ha~sAvalI kA zreSTi dhanadeva kI vidhavA putrI ne eka talAva khudAyA 24--virATa nagara ke coraliyA nAthA ne dukAla meM zatrukAra diyA ityAdi vaMzAvaliyoM meM upakeza vaMza ke aneka dAna vIra udAra nara ratnoM ne dharma sAmAja evaM jana kalyANArtha cokhe aura anokhe kArya kara anaMta punyopArjana kiye jinhoM kI dhavala kIrti Aja bhI amara hai| yaha noMdha vaMzAvaliyoM se namUnA mAtra lI gaI hai parantu isa upakezavaMza meM jaile udAra dAnezvarI hue haiM vaise anya vaMzoM meM bhI bahuta se nara ratna hue haiN| usa samaya ke upakeza vaMzI maMtrI mahAmaMtrI senApati Adi padakoM suzobhita kara apanI vIratA kA paricaya diyA karate the yadi ve kahIM yuddha meM kAma AjAte to unakI patniyoM apane satItva kI rakSA ke liye apane patideva ke piche prANAparNa kara apanA nAma vIrAMgaNane meM vikhyAta kara detI thii| jinake namUne mAtra yahAM batalAyA hai| sUrIzvarajI mahArAja ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~ 1-mAvojI ke ciMcaTa gautra zAha jujAra ne pArzvanAtha pratimAe 2-jainapura ke bAlpanAga0 , kAsA ne mahAvIra , 3-nAradapurI ke AdityanAga , karmA ne , 4--mAdar3I ke karaNATa , hAnA ne , sarijI ke zAsana meM pratiSTAe~ ]
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 357-370 varSa / [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 5-rAnapura ke bIrahaTa gautra , mAnA ne pArzvanAtha 6-zivapurI ke kulabhadra gautra , dhannA ne zAntinAtha 7-ThANApara ke zreSTi gau0 , dhAkar3a ne mahAvIra 8-kuMtinagarI ke carar3a gau0 , bhAkhara ne , 9-cakrapura ke luMga gau0 , nAr3hA ne pArzva0 10-caMdrapara ke malla gau0 , __dAhar3a ne 11-carapaTapura bIrama ne supArzva 12-dhaMgANI ke laghuzreSTi gau0 ,, utAvaliyA ne zAnti 13--uccakoTa ke kanojiyA gau0,, popA ne AdIzvara 9 14--kIrATakuMpa ke DiDu gau0 , gomA ne caMdra prabhu 15---rAmapura ke kuMmaTa gau0 , jaitA ne vimala 16--ratnapura ke coraliyA , phuvA ne dharma 17--reNukoTa ke prAgvaTa vaMzI , bhikhA ne mahAvIra 18--vIrapura ke " " vIrAva ne , 19-- bhadrAvatI bar3avIra ne 20-dAntIpura ke , cAMcaga ne pArSa 21-karamAva ke zrIzrImAla gaura, rupA ne 22-sAlaNI __ ke zrImAla vaMzI , banArasa ne 23-jAjupura ke bata tArA ne 24-mAlapurA ke boharA gau0 ,, therU ne RSabha 25-rAhola ke vApya nAga0 , dAhar3a ne neminAtha 26-gur3anagara ke zreSTi gau0 , jesala ne pArzva. 27-ukArapura ke , , nAgar3a ne mahAvIra 28-mAr3avagar3ha ke laghu zreSTi gau0, zrAdU ne , inake alAvA bhI kaI prAntoM meM nagara derAsara evaM ghara derAsara kI bahuta pratiSTAe huI thii| yahAM para kevala ekeka mandira kA nAma likhA hai para paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM meM ekeka mandira ke liye aneka mUrtiyoM kI aJjanasilAkA karavAi kA ullekha bhI milA hai grantha bar3hajAne ke bhaya se yahAM saMkSita se hI likhA hai| zrI zrImAla gautra ke bhUSaNa devagupta sUri thA nAma / suvihita Apa the pUrvadhara dharma pracAra karanA thA kAma // jainettaroM ko jaina banAkara, nAma kamAla kamAyA thA / mandiroM kI pratiSThA karavAI, jJAnakoM khUba bar3hAyA thA // iti zrI pArzvanAtha bhagavAn ke 29 paTTadhara AcArya devagupta sUri prabhAvika AcArya hue [ AcArya devaguptapari kA jIvana Arra 790 Jain Educe international
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] Pooooooo 100000( DEUR EUR00 grA 30 - prAcArya siddhasUri ( pAMcavAM ) gotre morakha nAma ke samabhavat siddheti sUrirmahAn / bhrAntvA deza manekazo jinamataM loke tathA khyApitam // yenAsan bahulabdhayo'tha ca sadA dAsAH svayaM siddhayaH / dIkSitvA sa janAn bahUn vihitavAn mokSAdhvayAtrA parAn // cArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja eka siddha puruSa hI the| Apane apane zAsana samaya meM jainadharma kI khUba hI unnati kii| kaI jainevaroM ko jainadharma kI dIkSA dI kaI mumukSutroM ko saMsAra se mukta kiye aura kaI vAdiyoM ko zAstrArtha meM parAjita kara jainadharma kA bhaMDA sarvatra phaharAyA thA / Apake jIvana ke viSaya paTTAvalIkAra likhate haiM ki mAvalIpura nagara meM mogkha gotriya puSkaraNA zAkhA meM jagAzAha nAma kA dhanakubera seTha thaa| Arake gRhadevI kA nAma jaitI thA / mAtA jetI ne eka samaya zrarddha nidrA ke andara dekhA ki usakA patideva bar3I ThakurAI ke sAtha baiThA huA hai aura kisI Akara usako ratna bheMTa kiyA hai / subaha hote hI apanA zubha svapna zAha jagA ko kaha sunAyA / zAha jagA dharmaSTha thaa| muniyoM kI sevA upAsanA kara vyAkhyAna sunatA thA / vaha svapnazAstra kA bhI jAnakAra thA apanI priya patnI kA svapna sunakara vicAra karake kahA ki he priya-tU bar3I bhAgyazAlinI hai / isa svapna se pAyA jAtA hai ki terI kukSa meM koI uttama jIva garbhapane avatIrNa huA hai ityAdi jisako suna jetI ne bahuta harSa manAyA aura jina mandiroM meM aSTAnhika mahotsava pUjA prabhAvanA aura svAmivAtsalyAdi zubhakArya kiyA / pahile jamAne meM harSa evaM Aphata meM dharmakSetroM ko vizeSa yAda kiyA karate the / Docloco@ acc boo [ osavAla saMvat 770-800 jaba mAtA ke garbha tIna mAsa pUre huye aura caturthamAsa cala rahA thA to eka dina usako dohalA utpanna huA ki maiM saMgha ke sAtha tIrthAdhirAja zrIzatruJjaya kI yAtrA kara prabhu AdIzvara kI pUjA karU ityAdi / jetI ne isa dauhale ko apane patideva ko kaha sunAyA / phira to derI hI kyA thI, zAha jagA svIkAra kara liyA / usa samaya upakezagaccha ke paNDita viveka nidhAna kA zubhAgamana jAvaLIpura meM huA / zAha jagA ne paNDita jI se prArthanA kI ki zrApa saMgha meM padhAra kara zrIsaMgha ko yAtrA kA lAbha dIrAveM paNDita jI ne lAbhAlAbha kA kAraNa samajha kara jagA kA kahanA svIkAra kara liyA sira to derI hI kyA thI zAha jagA ne saMgha ko AmantraNa karake bulAyA / paMDitajI ne jagA ko saMghapati pada se vibhUSita kiyA aura paNDita viveka nidhAna ke nAyakatva meM zubha muhUrtta evaM acche zakunoM se saMgha ne prasthAna kara diyA / mAtA jetI sukhAsana para baiThI huI jyoM 2 saMgha ko dekhatI thI tyoM 2 usako bar3A hI zrAnanda zrAtA thA / kramaza: rAstA ke mandiroM ke darzana karatA huA saMgha zatru jaya pahu~cA aura bhagavAna AdIzvara kI bhaktI sahita pUjA kara zAha jagA aura zrApakI patnI jaitI ne apanA ahobhAgya manAyA aura mAtA ne apanA dohalA pUrNa kiyA / zAha jagAne tIrtha para pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya evaM dhvajArohaNa karane meM khulle dila se puSkala dravya vyaya jAvalIpura maMzAha jagA ] 791
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara punyopArjana kiyA paTTAvalIkAra likhate haiM ki isa saMgha meM 700 sAdhu sAdhviyAM aura bIsa hajAra bhAvuka the ATha dinoM kI sthiratA ke bAda saMgha vahA~ se lauTa kara punaH jAbalIpura AyA / zAha jagA ne svAmivAtsalya kara eka eka sonA muhara aura vastrAdi kI prabhAvanA kara saMgha ko visarjana kiyaa| ahAhA! vaha jamAnA AtmakalyANa aura dharmabhAvanA ke liye kaisA uttama thA ki dharma ke nAma para bAta kI bAta meM hAjAroM lAkhoM rupaye vyaya kara DAlate the| yahI kAraNa thA ki una logoM ke pUrvabhava ke punyodaya aura isa bhava meM punya bar3hate the ki ve sarva prakAra se sukhI rahate the / lakSmI kI to una logoM ko kabhI paravAha taka nahIM thI tathApi vaha una bhAgyazAliyoM ke gharoM meM sthira vAsa kara baiTha jAtI thI jaba kabhI ghe loga isa prakAra ke kAryoM meM lakSmI ko vidA karanA cAhate the to lakSmI gussA kara duguNI cauguNI hokara ina bhAgyazAliyoM ke ghara meM jamAva DAla kara rahatI thI / lakSmI kA svabhAva eka vilakSaNa hI thA jahA~ isa ko cAhate haiM zrAzA evaM tRSNa rakhate haiM vahA~ jAne meM AnAkAnI karatI hai para jahA~ lakSmI ko na to kabhI yAda karate haiM aura na isakA Adara karate haiM vahA~ rahane meM khuzI manAtI hai aura cirasthAyI rahatI hai / mAtA jetI ko kabhI apanI sAthaNiyoM ko bhojana karavA kara paharAmaNI dene kA tathA kabhI gurumahArAja ke vyAkhyAna sunane kA evaM dAna dene kA aura kabhI paramezvara kI pUjA karane kA manoratha utpanna hotA thaa| jisako zAha jagA Ananda pUrvaka pUrNa karatA thA / kramazaH mAtA jetI ne zubha vakta meM eka putra ratna ko janma diyA jisase zAha jagA ke harSa kA pAra nahIM rahA / yAcakoM ko dAna aura sajjanoM ko sammAna diyaa| jina mandiroM meM aSTanhikA mahotsava prAraMbha kiyaa| kahA hai ki:raNa jItaNa kaMkaNava~dhana, putra janma utsAva / tInoM avasara dAna ke, kauna raMka ko rAva // janmAdi mahotsava karate hue bAharaveM dina dazoTana kara putra kA nAma ThAkurasI rakkhA gyaa| bAla ku~vara ThAkurasI kramazaH bar3A ho rahA thA, usakI bAlakrIr3AyeM bhAvI hona hAra kI sUcanA kara rahI thii| usake hAtha pagoM kI rekhA evaM lakSaNa usakA abhyudaya batalA rahe the aura zAha jagA aura mAtA jaitI ThAkurasI ke liye bar3I bar3I AzAoM ke pula bA~dha rahe the| jaba ThAkurasI ATha varSa kA huA to usako mahotsava ke sAtha vidyAlaya meM praveza kiyA para ThAkurasI ne pUrva janma meM jJAnapada kI evaM sarasvatI devI kI ujjvala citta se ArAdhanA kI huI thI ki apane sahapAThiyoM se sadaiva aprezvara hI rahatA thA vyavahArika vidyA ke sAtha ThAkurasI ko dhArmika jJAna para vizeSa ruci thii| unake mAtA pitAdi saba kuTamba pahile se hI jainadharmopAsaka evaM jainadharma kI kriyA karane vAle the / jaba ThAkurasI bAlaka thA taba hI mAtA jetI usako snAna karavAkara acche vastra pahanA kara mandira upAzraya le jAyA karatI thI ataH ThAkarasI ke dhArmika saMskAra zurU se hI jame huye the aba dhArmika par3hAI karane se aura usake bhAvoM ko samajhane meM to aura bhI adhika Ananda Ane lagA jisase vaha apanI mAtA ko dhArmika kriyA ke liye preraNA kiyA karatA thA jisako dekhakara kabhI kabhI to mAtA zaMkA karane laga jAtI thI ki ThAkurasI kahIM dIkSA na le le ? ataH ThAkuArasI kI mAtA cAhatI thI ki ThAkurasI kA vivAha jaldI kara diyA jAya / usane apane patideva ko kahA ki kyA ThAkurasI kI zAdI nahIM karanI hai ? seTha jI ne kahA ki ThAkurasI kI zAdI ke liye to bahuta prastAva Aye haiM para abhI ThAkurasI kI umra solaha varSa kI hai merI icchA hai ki 20 kA [ zAha jagA ke ThAkurasI nAma kA putra 792 Jain Education international
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhabari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 hojAya taba zAdI karanI ThIka hai / seThAnI ne kahA ki 16 varSa ke kI zAdI karanA kaunasA anucita hai| solaha varSa ke kI zAdI to saba jagaha hotI hai / merI icchA hai ki ThAkurasI kI zAdI jaldI kI jAya / AyuSya kA kyA vizvAsa hai eka bAra putravadhU ko A~khoM se dAkha to lU ityAdi / seThAnI kA atyAgraha hone se seThajI ne usI nagara meM balAha gotriya zAha catarA kI suzIla likhI par3hI vinayAdi guNavAlI jinadAsI ke sAtha bar3I hI dhAmadhUma se ThAkurasI kA vivAha kara diyaa| basa, aba to mAtA kI zaMkA miTa gaI aura saba manoratha siddha hogye| idhara to ThAkurasI mAtA kA suputra thA aura udhara jinadAsI vinayavAna lajjAvAn likhI padI catura aura gRhakArya meM dakSa bahU AgaI phira to mAtA jaitI phUlI hI kyoM samAve / saMsAra meM jo sukha kahA jAya vaha saba mAtA jaitI ke ghara para Akara ekatra hI hogye| ___ThAkurasI ke lagna ko pUre chaH mAsa bhI nahIM huye the ki dharmaprANa dharmamUrti labdhapratiSThita dharmaprAcAraka aneka vidvAna muniyoM ke sAtha zrApArya devaguptasUri kA zubhAgamana jAvalIpura kI ora huA / jaba vahA~ ke zrIsaMgha ko yaha zubha samAcAra mile to unake harSa kA pAra nahIM rahA / unhoMne sarijI kA svAgata evaM nagarapraveza kA mahotsava bar3e hI samAroha se kiyA jisameM zAha jagA evaM ThAkurasI bhI zAmila the| sUrijI kA maMgalAcaraNa itanA sAragarbhita thA ki zravaNa karane vAloM ko bar3A hI zrAnaMda aayaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya aura AtmakalyANa para vizeSa hotA thA eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM saMsAra kI dhasAratA batalAte huye pharamAyA ki tIrthaGkaradevoM ne saMsAra ko duHkhoM kA khajAnA isa vAste batalAthA hai kijammaM dukkhaM jarA dukkhaM, rogA ya maraNaNi ya / aho ! dukkho hu~ saMsAroM, jattha kissaM tijNtunno|| jarA maraNa kaMtAre cAurate bhayAgare / mae soDhANi bhImANi, jammANi maraNANi ya // yaha duHkha utpanna hotA hai indriyoM se / indriya ke viSaya ko do vibhAga meM vibhAjita kara diyA jAya to eka kAma aura dUsarA bhoga-jaise zrotraindriya aura cakSu indriya kAmI haiM aura ghrANendriya rasendriya aura sparzendriya bhogI haiN| isa kAma aura bhoga se hI jIva dukha paramparA kA saMcaya kara saMsAra meM bhramaNa kara rahA hai| jaba jIva ko ajJAna evaM bhrAnti hojAtI hai taba ve duHkha ko bhI sukha mAna lete haiM arthAt halAhala jahara ko amRta mAna lete haiM jaise ki jahAM kiMpAkaphalANaM, pariNAmo Na suMdaro / evaM bhuttANa bhogANaM, pariNAmo Na sNdro|| sallaMkAmA visaM kAmA, kAmA AsIvisovamA / kAmeya patthemANA, akAmA jati duggaraM // kaI kAma bhoga se virakta hote huye bhI mAtA pitA strI Adi kuTumba parivAra kI mAga meM phaMsa kara karmabaMdha karate haiM jaise mAyA piyA NhusA bhAyA, bhajjA puttAya orasA / nAlaM te mama tANAya, luppaMtitassa sakammuNA // para yaha nahIM socate haiM ki jaba karmodaya hogA taba yaha mAtA pitAdi merI rakSA kara sakege yA maiM akelA hI karma bhuktuMgA / jaise eka halavAI ne kisI rAjA ke yahA~ gevara banAyA para usake dila meM beImAnI AgaI ki garamAgarama cAra gevara curA kara apane lar3ake ke sAtha ghara para bheja diye / aurata ne samajhA ki maiM putra putrI aura pati evaM ghara meM cAra jane haiM, aura cAra ghevara haiM eka eka ghevara hisse meM AtA hai to phira garamAgarama na khAkara svAda kyoM gamAveM / una tInoM ne tIna ghevara khA liye, eka halavAI ke liye rakha diyA AcArya zrI kA prabhAvazAlI vyAkhyAna ] Jain Education Inteooral
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa parantu bhAgyavasAt ghara para jamAI AgayA ataH cauthA ghevara usako khilA diyaa| bAda halavAI ghevara kI ummeda para snAna kara makAna para AyA / aurata ne kahA ki tIna ghevara to apane 2 hisse ke hama sabane khA liye eka Apake liye rakkhA thA para jamAI ghara para Agaye, Apake hisse kA ghevara unako khilA kara ghara kI ijjata bar3hAI / yaha suna kara halavAI nirAza hogayA / udhara rAja meM ghevara tolA gayA vo cAra ghevara kama Aye / basa, eka dUta ko halavAI ke pIche bhejA aura halavAI ko bulAkara khUba pITanA zurU kiyaa| usane kahA ki ghevara maiMne curAye para maiMne khAye nahIM, khAye gharavAloM ne ataH pITanA ho to unheM piitto| jaba gharavAloM ko bulAyA to unhoMne kahA ki hamane kaba kahA thA ki tuma curAkara ghevara lAnA ataH hama nirdoSa haiN| Akhira sajA halavAI ko sahana karanI hI pdd'ii| isa udAharaNa se Apa samajha sakate ho ki karma karegA use hI duHkha bhoganA pdd'egaa| ataH karma karate samaya isa udAharaNa ko khayAla meM rakhe zrotAgaNa ! kaI manuSya janmAdI lekara tRSNA ke vazIbhUta ho dhana ekatra karane meM hitAhita kA bhAna bhUla jAte haiM para una lobhAnandI ko kitanA hI dravya dediyA jAya to bhI unakI tRSNA zAnta nahIM hotI hai / suvannaruppassaupavyA bhAve, siyAhu kelAsa samA asaMkhAya / narassa luddhassa na tehi kici, icchAhu AgAsasamA annNtaay|| na sahasrAdbhave tuSTirna lakSanna 'ca koTinA / na rAjyAnne devatvA nnendratvAdapi dehinAm / / dhana saMsAra meM asaMkhya hai para tRSNA anaMta hai vaha kaba zAnta hone vAlI hai ataH manuSya ko cAhiye ki saMsAra ke mohajAla ko tilAMjali dekara zIghrAtizIghra AtmakalyANa sampAdana karane meM lagajAve phira isameM bhI vizeSatA yaha hai ki svakallANa ke sAtha para kalyANa kI bhAvanA vAle ko kuMvAra avasthA evaM sAruNyapane meM cetanA cAhiye / zAstrakAroM ne kahA hai ki:"pari jUrai te sarIrayaM kesA, paMDurAya havaMtite / se savva valeya hAvaI, samayaM goyamA ! mA pamAyae "jarA jAva na pIDei, vAhI jAva na vaDhDhai / jAdhidiyA na hAvaMti, tAvadhamma samAyare // mahAnubhAvoM ! kAlarUpI cakra zirapara hamezA dhUmatA rahatA hai na jAne kahA~ kisa samaya dhAvA bola de ataH vilamba karane kI jarUrata nahIM hai| aisA suavasara hAthoM se cale jAne para koTi upAya karane se bhI zAyad hI milasake ? phira pachatAne ke sivAya kucha bhI nahIM rahegA / isaliye tIrthaGkaroM gaNadharoM aura pUrvAcArya ne pukAra pukAra kara kahA hai ki Atma kalyANa kI bhAvanA vAle mumukSuoM ko kSaNamAtra kI derI nahIM karanI cAhiye "araI gaMDaM visuIyA ayaMke vivihA phusNtite| vihaDai viddha sai te sarIraMyaM samaya goyamA / mA pamAyae / vocchida siNehamappaNo, kumudaM sAraiyaM ca pANiyaM / se savva siNehavajjie, samayaM goymaa| mA pmaaye| yadi saMsAra tyAga kara Atma kalyANa na kareMgA usako Akhira pazcAtApa karanA par3egA jaise avale jaha bhAra bAhae, mAmagge visame'vagAhiyA / pacchA pacchANutAvae, samayaM goyama / mA pmaaye|" ityAdi sUrijI ne vairAgyamaya dezanA dI jisako sunakara janatA eka dama cauMka uThI aura saMsAra kI tarapha unako ghRNA zrAne lgii| aisA vairAgya rahatA kSaNamAtra hI hai| ho, jisake bhavasthiti paripakka hogaI ho saMsAra parata hogayA ho aura mokSa jAne kI taiyArI ho usake roma roma meM khUna ke sAtha vairAgya mizrita 794 [ sarijI kA prabhAvazAlI vyAkhyAna
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 hojAtA hai / aisA thA navayuvaka ThAkurasI / sUrijI ne jitane poinTa batalAye ThAkurasI ne usa para khUba vicAra kiyA aura Akhira usane nizcaya kara liyA ki anukUla sAmagrI ke milane para bhI kalyANamArga sAdhana nahIM kiyA jAya to bhavAntara meM avazya pazcAtApa karanA par3egA ? japa anaMta kAla se bhI yaha jIva vilAsa se tRpta nahIM huA to ekabhava se to hone vAlA bhI kyA hai ? ataH ina viSaya bhogoM ko tilAMjali dekara sUrijI ke caraNa kamala kI zaraNa lIjAya kI apane ko sUrijI bhava samudra se pAra pahu~ca deMgA ityAdi / sUrijI kA vyAkhyAna samApta huA to sUrijI kI prazaMsA evaM vaMdana kara pariSada vidA huI para ThAkurasI apane vicAra meM itanA tallIna hogayA kI usake mAtA pitA cale gaye jisakI bhI use sudhI nahIM rahI / saba logoM ke jAne para ThAkurasI ne kahA pUjyavara ! Aja to Apane bar3I bhArI kRpA kI ki moha nidrA meM sote huoM ko jAgRti kara diye merI icchA hai ki maiM ApazrI ke caraNoM meM dIkSA lekara apanA kalyANa sampAdaka kruuN| sUrijI ne kahA 'jahA sukhama' para dharma kArya meM vilamba mata karanA kyoMki acche kArya meM kaI vighna upasthita hone kI saMbhAvanA rahatI hai ataH zAstra meM kahA hai 'dharmasyatvaratAgati' sUrijI ko vaMdana kara ThAkurasI apane makAna para ArahA thA para usake dila meM sUrijI kA vyAkhyAna rama rahA thA / bhAgyavasAt calate 2 usake pairoM ke bIca akasmAt eka dIrghakAya sarpa zrAnikalA jisakI ThAkurasI ko khabara taka nahIM par3I para jaba sarpa pairoM ke bIca AyA taba jAkara mAlUma huaa| vaha dUra hokara socane lagA ki yadi yaha sarpa kATa khAtA to maiM yoM hI mrjaataa| ataH ThAkurasI kA vairAgya dugaNita hogyaa| vahA~ se calakara ghara para AyA aura mAtA ko sarpa kI bAta kahI jisako suna mAtA ne bahuta phikra kiyA aura kahA beTA ! guru mahArAja kI kRpA se Aja tU baca gayA hai / beTA ne kahA hA~ mAtA terA kahanA satya hai maiM gurudeva kI kRpA se hI bacA hU~ ataH Apa AjJA dIrAve ki maiM guru mahArAja kI sevA karU~ ! mAtA ne kahA beTA isa meM AjJA kI kyA jarUrata hai| tU khuzI se guru mahArAja kI sevA kara beTA ! aise guru mahArAja kA saMyoga kaba milatA hai ityAdi / mAtA vicArI bhadrika thI beTA kI gUDha bAta ko vaha jAna nahI skii| beTA ne kahA basa mAtA maiM terI prAjJA hI cAhatA thA itanA sunate hI mAtA bolI ki beTA kisa bAta kI AjJA cAhatA thA ? beTA ne kahA guru mahArAja ke caraNoM kI sevA karane kii| beTA tU kyA kahatA hai maiM samama na sakI guru mahArAja kI saMvA to saba hI karate haiN| mAtA ! maiM jIvana paryanta guru mahArAja ke caraNoM meM raha kara saMvA karanA cahatA huuN| jaise unake aura ziSya karate hai| mAtA- taba kyA tU guru mahArAja kA celA bananA cAhatA hai ? putra-hA~ mAtA, maiMne jaba hI to AjJA mAMgI thI aura tumane zrAjJA dedI hai| mAM beTA bAta karate hI the itane meM zAha jAgA ghara para aagyaa| seThAnI ne kahA ApakA beTA kyA kahatA hai, seThAnI ke AMkhoM se A~suoM kI dhArA bahane laga gaI jisako dekha kara seThajI ne kahA beTA kyA bAta hai. ? seThAnI ne kahA Aja ThAkurasI ke pairoM ke bIca sApa zrAgayA thA maiMne kahA ki guru mahArAja kI kRpA se tU baca gayA ataH gurudeva kI sevA kiyA kara basa itanI bAta para yaha dIkSA lene ko taiyAra hogayA hai| Apa apane beTe ko samajhAiye dharanA merA prANa chuTa jaaygaa| zAha jagA ne ThAkurasI ko bahuta samajhAyA para ThAkurasI ke vairAga masAniyA nahIM thA para vairAgya thA ataraMga kA / ThAkurasI ne kahA pitAjI yadi maiM sAMpa ke kAraNa mara jAtA to Apa kisako samajhAte ? bhalA thor3I dera ke liye zrApa mujhe mara gayA hI samajha lIjiye / maiM to Apa se aura ThAkurasI aura usakI mAtA kA saMvAda ] 795
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa apanI mA~ se bhI kahatA hU~ ki ApakA mere prati pakkA prema hai to Apa bhI guru mahArAja ke caraNoM kI zaraNa lekara Atma kalyANa kreN| kisakA beTA aura kisake mAM bApa yaha to eka svapna kI mAyA hai na jAne kisa gati se Aye aura kisa gati meM jAveMge yaha manuSya janmAdi anukUla sAmagrI bAra bAra milane ki nahIM hai| Apane sunA hogA saccI prIti to jambuka~vara ke mAtA pitA aura striyoM thI kI unhoMne apane pyAre putra ke sAtha dIkSA lekara AtmakalyANa kiyA ityAdi / ThAkurasI apane mAtA pitA se bAteM kara rahA thA aura eka tarapha usakI cha:mAsa kI paraNI huI strI baiThI thI aura apane patideva kI saba bAta suna rahI thii| jisase unako bar3A hI duHkha ho rahA thA / zAha jagA ne kahA beTA tU bhI jambukuMvara bananA cAhatA hai / beTA ne kahA pitAjI jambuku~vara to tadbhava mokSagAmI thA parantu bhAvanA to eka merI kyA para saba kI aisI hI honI caahiye| zAha jagA to ThAkurasI ke vacana suna maMtramugdha bana gyaa| ava ThAkurasI ko kyA javAba de isake liye vaha vicAra samudra meM gotA lagA rahA thA Akhira meM kahA calo bhojana to karalo phira isake liye vicAra kiyA jAyagA ! bApa beTA ne sAtha meM baiThakara bhojana kara liyA bAda bApa to gayA dukAna para aura beTA gayA apane mahala meM vahA~ para ThAkurasI kI strI thI usane apane pati ko khUba kahA para ThAkurasI ne use isa kadara samajhAI ki usane apane patideva kA sAtha denA svIkAra kara liyA / rAtri ke samaya seTha seThAnI ne Apasa meM vicAra kiyA ki aba kyA karanA cAhiye / ThAkurasI ne to dIkSA kA haTa pakar3a liyA hai / seThAnI ne kahA ki kevala ThAkurasI hI kyoM para ThAkurasI kI bahU bhI dIkSA lene ko taiyAra hogaI hai / seTha ne kahA yadi aisA hI hai to phira apane ghara meM rahakara kyA karanA hai Akhira eka dina maranA to hai hI jaba ThAkurasI aura usakI aurata isa taruNAvasthA meM bhoga vilAsa chor3a dIkSA lete haiM to apana to mukta bhogI haiM ityAdi / seThAnI ne kahA dIkSA kA vicAra to karate ho para dIkSA pAlanI sahaja bAta nahIM hai| isakA pahile vicAra kara lIjiye / seThajI ne kahA ki isameM vicAra jaisI kyA bAta hai / itane hajAroM sAdhu sAdhviyAM dIkSA pAlate haiM ve bhI to eka dina gRhastha hI the| dUsare hama vyApAra meM bhI dekhate haiM ki thor3A bahuta kaSTa binA lAbha bhI to kahAM hai ityAdi donoM kA vicAra putra ke sAtha dIkSA lene kA hogayA / basa zAhajagA ne apane putra jogA ko saba adhikAra dediyA aura jo sAta kSetra meM dravya denA thA vaha dediyA tathA jogA ne apane mAtA pitA evaM laghu vAndhava kI dIkSA kA mahotsava kiyA aura sUrijI ne ThAkurasI unake mAtA pitA strI tathA 13 naranArI evaM 17 mumukSuoM ko zubha muhUrta meM dIkSA dedI aura ThAkurasI kA nAma azokacandra rakha diyaa| muni azokacandra var3A hI tyAgI vaigamI jitendriya thA usako jJAna par3hane kI to pahile se hI ruci thii| sarasvatI devI kI pUrNa kRpA thI ataH vinaya bhakti karake thor3e hI dinoM meM vartamAna sAhitya kA adhyayana kara dhuMradhara vidvAn bana gayA ApakI vyAkhyAna zailI itanI madhura aura prabhAvotpAdaka thI ki bar3e bar3e rAjA mahArAjA Apake vyAkhyAna sunane ko lAlAyita rahate the| zAstrArtha meM to Apa itane siddha hasta the ki kaI rAjAoM kI sabhA meM vAdiyoM ko parAjita kara jaina dharma kI dhvajA patAkA phahagaI thii| AcArya devagupta sUri ne apanI antimavAsthA meM devI saccAyikA kI sammati se mADavyapura ke DiDu gautrIya zAha ThAkurasI Adi zrIsaMgha ke mahotsava pUrva muni azokacandra ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyaa| AcArya siddhasUri mahAna prabhAvika evaM jainadharma ke kaTTara pracAraka huye / zrApa vihAra karate hue eka [ ThAkurasI apane mAtA pitA ke sAtha dIkSA
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana [osavAla saMvat 710-800 samaya ujaina nagarI meM padhAre / zrI saMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA tathA zrIsaMgha kI Agraha pUrvaka vinatI hone se vaha caturmAsa Apane ujjaina meM hI kiyaa| Apake virAjane se kaI prakAra se dharma kI prabhAvanA huI / ujjaina ke caturmAsa meM Apane vicAra kiyA ki kaI varSa hogaye haiM prAcAryoM kA dakSiNa kI aura vihAra nahIM huA hai| vahAM kaI muni vicarate haiM unakA kyA hAla hai ? anaH dakSiNa kI ora vihAra karanA jarUrI hai| usa avasara para devI saccAyikA bhI sUrijI ko baMdana karane ko AI thI / sUrijI ne devI kI bhI sammati lI to devI ne bar3I khuzI ke sAtha sammati dedI aura kahA pUjyavara ! jitanA ApakA vihAra adhika kSetroM meM hogA utanA hI dharma kA pracAra adhika bar3hegA : Apa khuzI se dakSiNa kI ora vihAra kareM / basa caturmAsa samApta hote hI Apa zrI ne apane pAMcasau sAdhuoM ke sAtha dakSiNa kI ora vihAra kara diyaa| ___ usa samaya ke AcArya apane pAsa adhika muniyoM ko isa garja se rakhate the ki jisa prAnta meM Apa vihAra karate usa prAnta ke choTe bar3e saba grAmoM meM logoM ko upadeza mila jAtA kAraNa, choTe 2 prAmoM meM thor3e 2 sAdhuoM ko bheja dete aura bar3e nagaroM meM saba sAdhu zAmila ho jAte the isase eka to gaucarI pAnI kI takalIpha uThAnI nahIM par3atI aura dUsare grAma vAloM ko upadeza bhI miljaataa| ataH usa samaya ke sAtha jainAcAryoM ke kama se kama eka sau sAdhu aura jyAdA se jyAdA 500 sAdhu taka bhI rahate the| usa samaya jainoM kI saMkhyA bahuta thI aura bhagyazAlI dIkSA bhI bahuta lete the| una zrAcAryoM ke tyAga.vairAgya nispRhatA evaM paropakAra kA prabhAva bhI to duniyAM para bahuta par3atA thA / sUrijI mahArAja apane 500 ziSyoM ke sAtha yUthapati kI bhAMti prAmogrAma vihAra karate huye evaM dharmopadeza dete huye aura dharma jAgRti karate huye padhAra rahe the| jisa pradeza meM zrApazrI kA padArpaNa hotA vaha pradeza dharma se navaplava bana jAtA thA kAraNa ApazrI kA upadeza hI aisA thA ki kyA rAjA aura kyA prajA dharma ke anugagI bana jAte the kai mAhAnubhAva saMsAra tyAga kara sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lekara Atma kalyANa meM laga jAte the| sUrijI kA pahalA caturmAsa mAnaSeTa rAjadhAnI meM huA yahA~ bhI dharma kI khuba prabhAvanA huI bAda caturmAsa ke sUrijI Asa pAsa ke pradeza meM vihAra kara bahuta ajainoM ko jaina banAye kahamumukSuoM ko dIkSA dI tatpazvAt zrApa madurA meM padhAre vahA~para eka zramaNa sabhA kI gaI jisameM upta prAnta meM vihAra karane vAle saba muni ekatra hue the| sUrijI ne una muniyoM ke dharma pracAra kAryoM kI khuba saharAnA kI aura yogya muniyoM ko padaviyoM pradhAna kara unake utsAha ko bar3hAyA dUsarA caturmAsa sUrijI ne mathurA meM kiyA vahA~ para zreSTi yazadeva ne bhagavAna mahAvIra kA bahutara deharI vAlA mandira banAyA usa kI pratiSTA karavAI usa suavasara para bAraha nara nAriyoM ko bhagavatI jaina dIkSA lI tatpazcAt vahA~ se vihAra kara kramazaH prAma nagaroM kI sparzanA karate hue sopArapaTTana padhAre vahA~ ke zrI saMgha ne sUrijI kA bahuta samAroha se svAgata kiyA sUri jI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA zrotAjana ko bar3A bhArI Ananda prAtA thA zrIsaMgha ne sUrijI se patumAsa kI prArthanA kI aura lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara sUrijI ne svIkAra krlii| sUrijI ke caturmAsa se zrIsaMgha meM dharma jAgRta acchI ii| kaI zubha kArya huye| pAMca mahilA aura tIna zrAvakoM ne sUrajI ke pAsa dIkSA lii| tadanantara zrAsa pAsa ke pradeza meM bhramaNa karate hue sUrijI saurASTra meM padhAra kara giranAra maNDana bhagavAna neminAtha kI yAtrA kii| vahA~ para eka yogiyoM kI jamAta AI huI thI usameM eka taruNa sAdhu acchA likhA par3hA thA para usako apane jJAna kA bar3A hI ghamaMDa thA yahA~ taka ki dUsare vidvAnoM ko muni aura tApasa ke Apasa meM saMvAda ] 797
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tRNavat hI samajhatA thaa| eka samaya sUrijI kA eka laghu ziSya kaI sAdhuoM ke sAtha thaMDile bhUmi ko gayA thaa| bhAgyavasAt tApasa bhI vahA~ zrAgayA / ataH donoM kI Apasa meM bheMTa huI tathA vArtAlApa bhI huA donoM ke cehare para bhAgya rekhA camaka rahI thii| "tApasa ne pUchA ki munijI ! Apake dharma kA mukhya siddhAnta kyA hai ? "muni ne kahA hamAre dharma kA mukhya siddhAnta syAdvAda hai / isakA dUsarA nAma anekAntavAda bhI hai / tApasa- syAdvAda Apa kisako kahate haiM ? muni-vastu meM anaMtadharma hai jisameM se ekadharma kI apekSA lekara kathana karanA usako syAdvAda kahate haiN| tApasa- isa viSaya kA koI udAharaNa batalA kara samajhAiye / muni-eka mahilA hai usameM aneka guNa haiM jaise vaha mAtA hai bahina hai putrI hai aurata hai ityAdi aneka svabhAva vAlI haiN| para jaba usako mAtA kaheMge to putra kI apekSA grahaNa karanI par3egI, ki putra kI apekSA mAtA hai para mAtA kahane se zeSa bahina putrI aura aurata ke guNa haiM unakA nAza na hogA kyoMki bhAI kI apekSA use bahina pitA kI apekSA putrI, aura pati kI apekSA aurata bhI kaha sakate haiM isako syAdvAda, anekAnta evaM apekSAvAda kahA jAtA hai isI prakAra jisa samaya jisa guNa kI apekSA lekara varNana kareMge vaha satya hai jaise AtmA jJAnI hai usa samaya AtmA meM darzanAdi dUsare guNa bhI vidyamAna haiM / tApasa-Apake mata meM AtmA kA kyA svarUpa aura AtmA ko kaise mAnA hai| muni-AtmA nitya akSaya saccidAnaMda asaMkhyAtA pradezI zAzvatA nitya dravya mAnA hai / tapasI-yadi AtmA akSaya evaM nitya zAzvatAdravya hai to phira jIva maratA janmatA kyoM hai ? muni-zrAtmA na to kabhI janmatA hai aura na kabhI maratA hI hai| tApasa-Apake isa kathana para kaise vizvAsa kiyA jaay| kAraNa, pratyakSa meM hama dekhate haiM ki jIva maratA hai aura janmatA bhI hai| aura vyavahAra meM saba loga bhI yahI kahate hai| muni mahAtmA! zrApa hama aura janatA jisa jIva ko maranA janmanA dekha rahe evaM kahate hai vaha jIva nahIM para sthula zarIra kI apekSA se hI kahA jAtA hai / jIva nAma karma ke udaya se zarIra prApta karatA hai AyuSya ke sAtha isakA sambandha rahatA hai usa kI sthiti pUrNa hone se jIva pUrva zarIra ko chor3a dUsare zarIra ko dhArana kara letA hai jaise eka muzAphira eka kamarA do mAsa ke liye kirAyA para liyA hai jaba do mAma kI mudrita khatma hojAti hai taba usa kamarA ko choDa dUsarA kamarA kirAye lenA paDatA hai / yahI saMsArI jIyoM kAhAla haiN| tApasa-kahA jAtA haiM ki pAMca tatvoM evaM pA~ca bhUtoM se zarIra banatA hai muni-hA~ isameM bhI apekSA rahI hui hai para Apake kahane para bhI Apa dhyAna lagAkara sociye ki jaba pAMca tatvoM se zarIra banA hai to jaba tatvoM kA nAza hone se zarIra kA nAza ho jAtA haiM phira bhI jIva to anAdi zAzvatA hI rahA~ pAMca tatvoM vAloM ne jo kalpanA kI hai vaha isa prakAra hai ki zarIra meM asthi-hADa vagaire kaThina dravya hai usake liye pRthvI tatva, khUba vagairaha dravya r3hIlA padArtha hai unakI pAnI tatva, jeTha rAni ko tejasa tatva, zAzvozAkha kI vAyutatva aura ina tatvA kA bhAjana ko AkAzatatva mAna liyA hai aura inako hI sthula zarIra kahA jAtA hai jisake nAza hone para bhI jIva anAzamAna zAzvatA rahatA hai tApasa-Apa sthUla zarIra kahate ho to kyA dUsarA koI sUkSma zarIra bhI hotA hai ! [ tApasa aura AtmavAda Jain Educ 798 e rnational
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 - zarIra pAMca prakAra ke hote haiM jaise ki zradArika zarIra, vaikraya zarIra, AhArIka zarIra, tejasa zarIra, aura kAramANa zarIra jisameM pahile tIna sthUla aura anta ke do sUkSma zarIra haiN| ina pAMca zarIroM se eka AhArika zarIra labdhipAtra muniyoM ke hI hote haiM zeSa cAra zarIra sarvasAdhAraNa jIvoM ke hote haiM / usameM auvArika aura vaikaya do zarIra utpanna hote haiM aura inakA vinAza bhI hotA hai / utpanna hone ko janmanA aura vinAza hone ko maranA kahate haiM zeSa tejasa aura kAramANa zarira jIva ke sadaiva sAtha rahatA hai| ye donoM zarIra jisa samaya jIva se sarvathA alaga hojAte haiM, ve zarIra bhI chuTajAte haiM taba jIva kI mokSa hotI hai arthAt mokSa hone se jIva azarIra hojAtA hai jisako niraMjana nirAkAra kahate haiM / tApasa-jIvAtmA se zarIra alaga hai taba zarIra ko kaSTa hone para jIva ko sukha dukha kyoM hotA hai ? muni - jIvAtmA ke sAtha karmoM kA saMyoga hai aura zarIra karma kI prakRti hai| jIva ne bhrAMti se zarIra ko apanA kara mAnA hai usa apanAyata ke kAraNa zarIra ke sAtha jIva ko bhI dukhI honA par3atA hai / jaise eka vRddha tapasI ne zIta tApa se bacane ke liye ghAsa kI jhoMpar3I banA rakkhI thI, eka samaya tapasI jaMgala meM gayA thA pIche se kisI ne usakI jhopar3I ko tor3a phor3a kara naSTa kara dI jaba / tapasI vApisa zrAyA to koMpar3I naSTa huI dekha bahuta duHkha kiyA yadyapi tapasI ko kucha bhI takalIpha nahIM dI thI para pasI ne usa moMpar3I ko apanI kara mAnalI thI ataH jhoMpar3I ke naSTa hone se tapasI ko duHkha huA isI prakAra jIva ne zarIra ko apanA mAna liyA isaliye use duHkhI honA par3atA hai / tApasa- zarIra meM jIvAtmA kisa prakAra aura kisa jagaha para rahatA hai ? muni - jaise tiloM meM tela, dUdha meM ghRta, puSpoM meM sugandhI rahatI hai vaise zarIra meM jIvAtmA rahatA hai| zrarthAt saba zarIra meM khIra nIra kI mAphika milA huA rahatA hai / tApasa - jIvAtmA aura zarIra ke kaba se saMyoga huA hai ? muni-jIva aura zarIra naya saMyoga nahIM hotA hai para anAdi kAla kA saMyoga hai / tApasa -- jaba saMyoga nahIM to usakA viyoga bhI nahIM hogA aura viyoga nahIM taba to jIva kI mokSa bhI nahIM hogI / muni - jIva ke sAtha zarIra kA anAdi saMyoga hai phira bhI usakA viyoga ho sakatA hai jaise tiloM meM selakA kaba saMyoga huA arthAt tiloM meM tela kisane DAlA isakI Adi nahIM hai paraMtu yaMtra mazIna ghaNi vag2airaha ke prayoga se tiloM se tela kA viyoga hosakatA hai| isI prakAra jIva aura zarIra kI Adi nahIM hai para samyak jJAnadarzana caritra rUpI yaMtra milane se viyoga ho sakatA hai / tApasa- taba to saba jIvoM kI mokSa ho jAyagI 1 muni-nahI saba jIvoM kI mokSa nahIM hotI hai / tApasa- isakA kyA kAraNa hai ? muni - mokSa usakI hI hosakatI hai ki samyak jJAna, darzana, cAritra kI ArAdhanA kara sake / tApasa - to kyA saba jIva ArAdhanA nahIM kara sakate haiM ? muni- nahIM, kAraNa satra jIvoM ko jJAna darzana kI zrArAdhanA kA samaya hI nahIM milatA hai| dekhiye saMsAra meM jIva cAra prakAra ke haiM jaise udAharaNa :-- mokSa mArga kI ArAdhanA kA sAdhana ] 799
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1-eka sadhavA orata ki jisake putra hone kA svabhAva hai aura pati bhI pAsa meM hai usake putra kI prAptI jaldI hotI hai / 2-sadhavA orata hai putra hone kA svabhAva bhI hai para usakA pati ghara para nahIM jaba pati ghara para AvegA taba putra hogaa| ataH putra hone meM vilamba hai| 3-vidhavA aurata hai putra hone kA svabhAva hai para usakA pati gujara gayA hai isake kabhI putra hogA hI nahIM kevala putra hone kA svabhAva jarUra hai| 4-cauthI sadhavA hai para bAMjha hai / usakA pati cAhe ghara para ho cAhe pradeza meM ho usake kabhI putra nahIM hogA kyoMki usameM putra hone kA svabhAva hI nahIM hai| isa udAharaNa kA upanaya yaha hai ki cAra oratoM ke sthAna cAra prakAra ke jIva haiN| putra hone ke svabhAva phe sthAna mokSa jAne kA svabhAva hai| pati ke sthAna jJAna darzana cAritra samajha lIjiye ! aba isakA zarAMza: 1-- pahilA jIva nikaTa bhAvI yAnI jaldI mokSa jAne vAlA hai / kAraNa, mokSa jAne kA svabhAva hai aura jJAna darzana kA sayoga evaM ArAdhanA bhI hai / / 2- dUsarA durbhAvI isameM mokSa jAne kA svabhAva hai para karmodaya jJAna darzana kI ArAdhanA kA sAdhana nahIM hai / jaba kabhI ArAdhanA kA saMyoga milegA taba mokSa hogaa| 3-tIsare jAtibhavya ke mokSa jAne kA svabhAva hai para usako jJAnAdi kI ArAdhanA kA samaya hI nahIM milatA aura na vaha mokSa hI jAyagA kevala svabhAva mAtra hai| 4--cauthA abhavya ki mokSa jAne kA svabhAva hI nahIM hai usako jJAnAdi ArAdhanA kA samaya hI nahIM mile kadAcit samaya mile vo aAntarika bhAvoM se nahIM ArAdhe usakI mokSa bhI kabhI nahIM hogii| isa udAharaNa se Apa samajha sakate ho ki yaha kabhI na to huA na hogA ki saba jIva mokSa cale jAya / tApasa-- isakA kyA kAraNa hai ki jAtibhavya aura abhavya ko jJAnAdi kI bhAgadhanA kA saMyoga nahIM mile| muni-jIva ke ATha karmoM meM eka mohanIya nAma kA karma hai ki jAtibhavya aura abhavya jIvoM ke Atma pradeza se kabhI haTa hI nahIM sakatA hai / usake binA haTe jJAnAdi kI ArAdhanA ho nahIM sakatI hai| ataH vaha mokSa jA nahIM sakatA hai| tApasa---jJAna darzana cAritra kisako kahate haiM aura isakI ArAdhanA kisa prakAra hotI hai ? muni- jJAna bastu tattva ko samyak prakAra arthAta yathArtha samajhanA usa samyak jJAna kahate haiM isake bhI pAMca bheda haiM / jaise ki : 1-matijJAna-jo svayaM magaja se jJAnazakti paidA honii| 2-zrutijJAna-dUsaroM se sunanA yA pustakAdi kA paThana pAThana karane se jJAna hotA hai ye donoM jJAna aise haiM ki sAtha meM hI rahate haiM aura Apasa meM eka dUsare ke sahAyaka bhI haiN| 3-avadhijJAna-isake aneka bheda haiM aura yaha hai bhI atizaya jJAna ki isase bhUta bhaviSya aura vartamAna kI bAta jAna sakatA hai para hai maryAdita / 4-manaparyavajJAna-isa jJAna se dUsare ke mana kI bAta kaha sakatA hai| [ jJAna darzana caritra kA svarUpa
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 770-800 -www- -- - -------- 5-kaivalya-jJAna yaha sarvotkRSTa brahmajJAna hai| isase sakala lokAloka ke carAcAra ko eka samaya mAtra meM jAna sakate haiM / isa jJAna se jIva kI mokSa hojAtI hai phira usa jIva ko saMsAra meM janma maraNa nahIM karanA pdd'taa| darzana-jAne huye bhAvoM ko yathArtha saraddhanA arthAt zrAtmA ke pradezoM para mithyAtmA mohanIya karma lage huye haiM jisako samUla kSaya karane se kSAyaka darzana aura kucha prakRtiyoM kA kSaya aura kucha upasama karanA se kSayopasama darzana hotA hai / tathA zuddha deva guru dharma ko pahicAna kara usakI ArAdhanA karanA aura bhI AtmavAda, IzvaravAda, sRSTivAda, karmavAda aura kriyAvAda inako yathArtha samajha kara usa para zraddhA rakhanA ye vyavahAra darzana hai evaM darzana kI AgadhanA hai| cAritra-Arambha sArambha sarva kanaka kAminI kA sarvathA tyAga kara pAMca mahAvrata kA pAlana karanA aura adhyAtma meM ramaNatA karanA cAritra kI ArAdhanA hai| syAdvAda inase bhI gaMbhIra hai| ___ mahAtmAjI ! dUsarA hamArA siddhAnta hai ahiMsA paramodharmaH aura kahA hai ki "evaM khu nANINo sAraM jaMna hiMse hI kiMcaNaM" "nANamsa sAraM vRti / " jJAna kA sAra yahI hai ki kiMcita mAtra hiMsA nahIM karanA / isaliye hI sAdhu jIvasahita kaccA jala tathA agni aura vanaspati kA sparza mAtra bhI nahIM karate haiM / pratyeka kArya meM ahiMsA ko pradhAna sthAna diyA hai / Atma kalyANa kA sarvotkRSTa yahI mArga hai| tApasa thor3I dera vicAra kara socane lagA ki munijI kA kahanA to solaha AnA satya hai / bhAtmA ke kalyANa kA rAstA to yahI hai / java taka isa sar3aka para nahIM zrAveM taba taka kalyANa honA asaMbhava hai| kyoMki hama loga sAdhu hote huye bhI aneka prakAra ke prArambha sArambha karate haiM / kacce pAnI meM jIva honA to apane zAstra meM bhI likhA hai ki 'jale viSNu thale viSNu tathA kanda mUla vanaspati meM bhI bahuta jIva batalAyA hai, jaise : mUlakena samaMcAna yastu bhuDakta narAdhamaH / tasya zuddhirna vidyata cAndrAyaNaztairapi // yasmingRhe sa dAnArtha mUlakaH pacyate janaH / zmazAna tulyaM tadvezya pitRbhiH parivarjitam / / pitRNAM devatAnAM ca yaH prayacchati mUlakam / sa yAti narakaM ghoraM yAvadAbhUtasaMplavam // ajJAnena kRtaM deva ! bhayA mUlaka bhakSaNam / tatpApaM yAtu goviMda! govinda iti kIrtanAt / / hama snAna karate haiM, kaccA jala pIte haiM, agni jalAte haiM, kanda mUlAdi vanaspati kA bhakSaNa karate haiM ityAdi sampUrNa ahiMsA kA pAlana nahIM kara sakate haiM phira bhI sAdhu kahalAte haiM ityAdi vizuddha vicAra karane se tApasa ke cehare para vairAgya kI kucha malaka malakane lagI jisako dekha kara muni ne kahA mahAtmAjI ! kyA vicAra karate ho Atma kalyANa ke liye matabandhana yA veza bandhana kA jarA bhI khyAla nahIM karanA cAhiye para jisa dharma se AtmakalyANa hotA ho usako svIkAra kara usakI ho ArAdhanA karanI cAhiye kahA bhI hai ki:succA jaNai kallANaM succAjaNai pAvayaM / ubhamaMpi jANaI soca ja savaM taM samAyare // 1 // inake alAvA nIti kAroM ne dharma kI parIkSA ke liye bhI kahA hai| tApasa kI prajJA aura svazAstra] Jain Education fogonal
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370 - 400 varSa ] yathA caturbhiH kanakaM parIkSyate nigharSaNacchedana tApa tADanaiH / tathaiva dharmo viduSA parikSyate zrutena zIlena tapo dayAguNaiH // punaH mahArthiyoM ne kahA hai ki [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kathamutpadyate dharmaH kathaM dharmo vivarddhate / kathaM ca sthApyate dharmaH kathaM dharmo vinazyati // 1 // 1 satyenotpadyate dharmodayAdAnena varddhate / kSamayA'vasthApyate dharmaH krodha lobhAdvinazyati // ina saba bAtoM ko Apa soca lIjie phira jisameM Apako kalyANa mArga dIkhatA ho use hI svIkAra kara lIjiye ? tApasa ne kahA ThIka hai munijI ! aba Apa kahA~ padhAreMge ? muni - hamAre AcArya mahArAja jahA~ virAjate haiM hama vahA~ jAyage / tApasa - kyA maiM bhI Apake zrAcArya ke pAsa cala sakatA hU~ / muni - avazya, Apa bar3I khuzI se cala sakate haiN| caliye mere sAtha / tApasa apane sAtha 10 tApasoM jo usa samaya usake pAsa the unako lekara munijI ke sAtha calakara sUrijI mahArAja ke pAsa aayaa| sUrijI mahArAja ne tApasa kI bhavya AkRti dekha kara usakA yathocita satkAra kiyA aura madhura bacanoM se isa prakAra samajhAyA ki vaha vApisa apane guru ke pAsa bhI nahIM jAsakA kintu sUrijI mahArAja ke caraNa kamaloM bhagavatI jainadIkSA svIkAra karane ko taiyAra hogayA / sUrijI ne una 19 tApasoM ko dIkSA dedI aura mukhya tApasa kA nAma muni zAntimUrti rakha diyaa| muni zAMtimUrti zrAdi jyoM 2 jainadharma kI kriyA aura jJAna karane lagA zyoM 2 una sabako bar3A bhArI Ananda Ane lgaa| muni zAMtimUrti pahile hI likhA par3hA thA / phira usako par3hane meM kyA dera lagatI thI thor3e hI samaya meM usane jainasAhitya kA adhyayana kara liyA / muni zAMtimUrti jaisA likhA par3hA vidvAna thA vaisA hI vaha vIra bhI thA usane samyak jJAna pAkara midhyAndhakArako samUla naSTa karane kA nizcaya kara liyA aura isake liye bharasaka prayatna bhI kiyA jisameM ApazrI ko saphalatA bhI kAphI milii| tatpazcAt sUrijI mahArAja apane ziSyoM evaM zAMtimUrti ke sAtha vihAra karate hue punIta tIrtha zrI siddhagirijI pdhaare| vahAM kI yAtrA kara zAMtimUrti to zrAnandamaya ho gayA / tadanantara sUrijI mahArAja aneka prAntoM meM vihAra kara jainadharma ke utkarSa ko khUba bar3hAyA / saurASTra, lATa, kaccha, sindha, paMjAba to Apake vihAra ke kSetra hI | Apake pUrvajoM ne ina prAntoM meM vihAra kara mahAjanasaMgha upakezavaMza kI khUba vRddhi kI thI to Apa hI kaba pIche rahane vAle the| Apane bhI ina prAntoM meM vihAra kara kaI mAMsa bhakSiyoM ko sadupadeza dekara jainadharma kI rAha para lgaaye| kaI mumukSuoM ko dIkSA dekara zramasaMgha meM vRddhi kii| kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara tathA kaI graMthoM kA nirmANa kara jainadharma ko cirasthAyI bnaayaa| kaI bAra tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikalavA kara bhAvukoM ko yAtrA kA lAbha diyA / kaI vAdiyoM ke sAtha rAjasabhAoM meM zAstrArtha kara jainadharma kA bhaMDA phaharAyA ityAdi Apane apane dIrgha samaya arthAta 30 varSa ke zAsana meM jainadharma kI kIMmatI sevA bajAI jisakA paTTAvalyAdi pranthoM meM bahuta vistAra se varNana kiyA hai para prantha bar3ha jAne ke bhaya se maiMne yahAM para saMkSipta se nAma mAtra kAhI ullekha kiyA hai ki zrAcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja eka mahAna yugapravartaka AcArya huye haiN| Apa apanI antima sthA ke samaya marudhara meM vihAra karate huye mADavyapura padhAre aura antima caturmAsa bhI vahIM 802 [ sUrijI kI zAsana sevAaiM
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 zAha kiyA thA vahAM apanA AyuSya najadIka jAnakara muni zAMtisAgara ko sUrimaMtra kI ArAdhanA karavA kara devI sahAyikA kI sammati se tathA zreSThi gotrIya zAha pArasa ke mahAmahotsavapUrvaka muni zAMtisAgara ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA thaa| pazcAta zrApa AlocanA evaM salekhanA karate huye 19 dinoM ke anazanatrata pUrvaka samAdhi ke sAtha nAzavAna zarIra kA tyAga kara svarga kI ora prasthAna kiyaa| devI saccAyikA dvArA zrIsaMgha ko jJAta huA ki Apa pAMcavAM svarga meM padhAre aura mahAvideha meM eka bhava kara mokSa padhAreMge / aise jainadharma kA udyota karane vAle sUrijI ke caraNa kamaloM meM koTi koTi bandana ho| prAcAryadeva ke zAsana meM mumukSuoM kI dIkSA 1-vIrapura ke zreSTigau. zAhA ___rAjaDA ne sUri0 dIkSAH / 2-ujjaina ke bhUrigI. " kAnA ne 3-dasapura ke bhAdragau0 , zAkhalA ne 4-caMderI ke mallagI surajaNa ne 5---virATapura ke caraDagaura rANA ne 6-hamIrapura ke brAhmaNa zaMkagadi ne 7- mAdhupura ke rAvavIra gokala ne 8-vIramapura ke Aditya rAvala ne 9-pulAi ke kumaTagau0 mujala ne 10-phephAvatI ke karaNATagau0 , bhArata ne 11-cenapurA ke balAhagI0 , dhannA ne 12-vallabhI ke prAgvaTavaMzI 13-bhavAnIpura ke zrImAlavaMzI , kalhaNa ne 14-candrAvatI ke taptabhaTTagaura 15- koraMTapura ke bAppanAgagau0 , sAraMga ne 16-pAlhiAkA ke zreSTigaura bhAlu ne 17-bonApura ke sucaMtigau0 , samarA ne 18-bhojapura ke karaNATagau0 samaratha ne 19-kuMtinagarIke viirhttgii| meghA ne 20-hApar3a ke kulabhadragau0 , devA ne 21-hunapura ke zaMkkhagau0 , dasaratha ne 22 --harSapura ke nAgavaMzI 23-AnaMdapura ke zreSTigau0 , jatala ne 24-AsAvarI ke suMcaMtIgau0 , gogalAne 25-DAkIpura ke prAgvaTavaMzI , lachamaNane sarijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA ) kuMbhA ne saMgaNa ne phudhA ne "
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2017" 26-nAlapura ke prAgvaTavaMzI , bhutaDA ne , 27-cuMdaDI ke ciMcaTagau0 , jhUjAra ne , pAThaka soca sakate haiM ki vaha jamAnA kaisA laghukarmiyoM kA thA ki thor3A sA upadeza lagatA ki caTa se dIkSA lene ko taiyAra ho jAte the / aura isa prakAra dIkSA lene se hI sAdhuoM kI bahulyatA thI pratyeka prAnta meM sAdhuoM kA vihAra hotA thaa| aura karor3oM kI saMkhyA vAle samudAya meM isa prakAra dIkSA kA honA koI Azcarya kI bAta bhI nahIM thii| / AcAryazrI ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi sadkArya 1-jAbalIpura se bAppanAga gautrIya zAha punar3a ne zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA 2-phalavRddhi se bhUriMgau0 , saravANa ne , . 3-IDara nagara se vIrahaTagI. sAMgaNa ne 4-nAraNapura se zreSTigau0 haDamala ne 5-nAgapura se aditya0 gau0 , AzA ne 6-maMgalapura se zreSTigau0 mukunda ne 7-ratnapura se kulabhadragau0 punar3a 8-gur3anagara se rAvavIra " cur3A ne 9-devapaTTana se mallagI0 , kesA ne 14-DIsAMNI se caraDagau. bhIkhA 11-dazapura se zreSTigau0 12-caMderI se sughar3agau0 bhaisA ne 13-potanapura se DiDugau0 maluka ne 14-rAnIpura se karaNATa. mekaraNa ne , 15-rAtadurga se taptabhaTTa. suMmaNa ne , 16-lodravApaTTana se bApanAga0 lAlA ne , 17-zAkambharI se sucaMti nAthu ne , 18--mugdhapura kA zrImAlavaMzI gaMgA yuddha meM kAma Aye, usakI strI satI huI, 59-bhavAnIpura kA prAgvaTavaMzI pAlhA , 20-agalA kA kanojiyA. , ThAkurasI , 21-dantipura kA ThiDugau0 " dhIMgo , 22-SaTaoNpa kA bAppa nAga0 , pAsar3a , 23-lAipurA kA zreSTigau0 sIrthoM ke saMgha nikAla kara yAtrA karanA aura bhAvukoM ko yAtrA karavAnA yaha sAdhAraNa kArya nahIM para punAnuSandhI punya evaM tIrthaMkara nAma kopArjana kA mukhya kAraNa hai yahI kAraNa thA ki usa jamAnA meM sUrIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi sadkArya Dugara ne sAmradeva
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 kama se kama eka bAra saMgha ko apane ghara para bulAkara unakA satkAra karanA pratyeka vyakti apanA khAsa kartavya hI samajhate the aura apane pAsa sAdhana hone para hareka mahAnubhAva saMgha nikAlakara tIrthayAtrA karate karavAte the | yahAM para to thor3e se nAma likhe haiM ki una mahAnubhAvoM kA anumodana karane se hI kamoM kI nirjarA hogii| sAtha meM thor3e se jainavIro aura vIrAMgaNAoM ke bhI nAma likha diye haiM ki jaina kSatrI apanI vIratA se deza samAja evaM dharma kI kisa prakAra rakSA karate the: www.www.s 1- Asalapura ke mallagau0 2 - zrAbhApurI ke zreSTigau0 3 - ghaMghANI ke sughar3agau0 ke vAppanAgagau0 4 - jainapura 5- Amera cAryadeva ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~ zAha pAdA ne bhojadeva ne ke laghuzreSTigo0 6 - mathurA ke carar3agau0 7 - citrakoTa ke zradityanAga0 8- madhimA ke sucaMtigau0 9 - UkArapura ke kulabhadragau 0 10 - potanapura ke ciMcaTagau0 11 - devapaTTana 15 - muleTa 16 - rohaDA ke 12--dasapura 13- caMderI ke 14- guDolI ke ke 17 - kukumapura ke 18- kAcchalI ke 19 - jainapura ke 20 - jaitalakoTake morakSagau0 zreSTigau0 ke laghuzreSTigo0 ke 24 - mAroTa koTake 25 - pAdalipsapura ke 26 - bhinnamAla ke DiDugau 0 karaNATagau0 DiDugau bhAdragau0 21 - kIrATakuMpa ke prAgvaTavaMzI 22- naMdakula paTTana ke prAgvaTavaMzI 23 - vIrapallI ke zrIzrImAla zrImAlavaMzI prAgvaTavaMzI balAha gau 0 bhUrigau0 suvarNakAra brAhmaNa sUrijI ke zAsana meM pratiSThAe~ ] 15 nAgadeva ne nArAyaNa ne indA ne " anar3a ne lAr3A ne lugA ne gaMgadeva ne 57 35 15 35 "" 59 19 " " 17 " "; 19 27 33 "" " 37 "3 " 33 " "" lAkhaNa ne vijala ne lolA ne niMbA ne parvata ne hAppA ne mAMjhaNa ne roDA ne ne kalhaNa khetA ne dedA ne kAnar3ane khIvasI ne kacarA ne gadhA ne karamaNa ne salakhaNa ne bha0 mahAvIra ke ma0 tra0 19 " pArzva 0 35 33 sImaMdhara0 AdIzvara pArzva 0 mahAvIra "} 19 " zAnti "" vimala 0 mahAvIra 33 " 39 pArzva "" padyaprabhu zAnti0 r mahAvIra " 17 31 39 11 "" ") 39 " 31 93 99 39 "2 32 " 53 " " RR 23 805
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 27-haTor3I ke zreSTigau0 , vIradeva ne 28-kuMtinagarIke prAgvaTavaMzI , boharA ne zrahA-hA ! usa jamAnA meM jaina zrIsaMgha kI mandira mUrtiyoM para kaisI zraddhA thI ki pratyeka jaina ke ghara meM ghara derAsara to the hI para ve nagara mandira banAkara apanI lakSmI kA kisa prakAra sad upayoga karate the ? yahI kAraNa thA ki takSazilA meM 500 mandira the / kuntInagarI meM 300 candrAvatI meM 300 mathurA meM 300 mandira 7.0 stUmbhaH zauyapura, rAjagRha, campA, upakezapura nAgapura sinnamAla padmAvatI haMsAvalI pAdaliptapura vagairaha bar3e-bar3e nagaroM meM sekar3oM mandira the itane hI pramANa meM mandiroM ke sevA pUjA karane vAle jaina zrAvaka basate the itanA hI kyoM para jainavasati vAlA choTA se choTA grAma meM bhI jaina mandira avazya hotA thA-aura jaina mandira hone se gRhasthoM ke punya bar3hatA thA kAraNamandira ke nimita kAraNa se gRhasthoM ke ghara se zubha bhAvanA se kucha na kucha dravya zubhakSetra meM lagahI jAtA thA yahI kAraNa thA ki ve loga dhana dhAna putra kalitra aura ijjata, mAna pratiSTA se sadaiva samRddhazAjI rahate the / kahA bhI hai ki kuoM meM puSkala pAnI hotA hai tava gRhasthoM ke gharoM meM bhI khuva gaherA pAnI rahatA hai isI prakAra jinake pUjya ISTadeva ke mandira meM khUba raMgarAga mahotsava rahatA hai taba unake bhaktoM ke gharoMmeM bhI acchI taraha se raMgarAga harSa mAnanda maMgala aura mahotsava banA hI rahatA hai| jaba hama paTTAvaliyoM vaMzAvaliyo vagairaha prantha dekhate hai to isa bAta kA pattA sahaja hI meM mila jAtA hai ki usa jamAnA ke jaina joga saba taraha se sukhI the| ekeka dhArmika kAryoM meM lAkhoM rupaye lagAdenA to unake liye sAdhAraNa kArya hI thA yaha saba mandiroM kI bhakti kA hI sundara evaM madhura phala thAtIsave paTTadhara siddhasUrIzvara, tapakara siddhi pAI thIM / nata mastaka bana gaye vAdIgaNa, vijaya merI bajAI thii| kiye grantha nirmANa apUrva, pratiSThAyeM khUba karAI thii| ___amRta pI kara jina vANI kA kaI eka dIkSA pAI thii|| // iti zrI pArzvanAtha ke 30 veM paTTa para prAcArya siddhasUrIzvara mahAna prabhAvika AcArya huye // Jain Edig e rational For Private & Personal use only [bar3e bar3e nagaroM meM jainamandira ..
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhahari kA jIvana ] [osavAla saMvat 770-800 ballabhI nagarI kA bhaMga aura rAMkA jAti kI utpatti vallabhI nagarI saurASTraprAnta kI prAcIna rAjadhAnI thI / vallabhI nagarI ke sAtha jainiyoM kA ghaniSTa sambandha thA, punIta tIrtha zrI zaQjaya kI tahaleTI kA sthAna vallabhI nagarI hI thA jainAcAryoM ke caraNa kamaloM se vallabhI anekavAra pavitra bana cukI thI eka samaya vallabhI ke rAjA prajA jaina dharma ke upAsaka evaM anurAgI the / upakezagacchIya prAcAryoM kA AnA jAnA evaM caturmAsa vizeSa hote the, AcArya siddhasUri ne vallabhI nagarI ke rAjA zilAditya ko upadeza dekara zatrujaya kA parama bhakta banAyA thA aura usane zatruJjaya kA uddhAra bhI karavAyA thA tathA paryuSaNAdi parva dinoM meM rAjA sakuTumba zatruJjaya para jAkara aSTAnhikA mahotsavAdi dharma kRtyakara apanA kalyANa sAdhana kiyA karatA thA ityAdi / yahI kAraNa hai ki janapranthakAroM ne vallabhI nagarI ke liye bahuta kucha likhA hai / vallabhI kA itihAsa par3hane se pAyA jAtA hai ki bhAratIya vyApArika kendroM meM vallabhI bhI eka hai vahA~ para bar3e bar3e vyApArI loga thokabanda vyApAra karate the| yahA~ kA jatthA vanda mAla pAzcAtya pradezoM meM jAtA thA vahA~ kA mAla yahA~ AyA karatA thA jisameM ve loga puSkala dravya paidAsa karate the una vyApAriyoM meM vizeSa loga mahAjana saMgha ke hI the| kaI videzI loga yAtrArtha bhArata meM zrAte the aura bhAratIya kalA kauzala vyApAra vagairaha bhAratIya sabhyatA dekha dekha kara apane dezoM meM bhI unakA pracAra kiyA karate the unake yAtrA vivaraNa kI pustakoM se pAyA jAtA hai ki usa samaya vallabhI nagarI dhana dhAnya se acchI samRddhazAlI nagarI thii| vikrama saMvata pUrva kaI zatAbdiyoM se videziyoM ke bhArata para AkramaNa huA karate the aura kabhI kabhI to dhanamAla lUTane ke sAtha kaI nagaroM ko dhvaMza bhI kara DAlate the| isa prakAra ke AkramaNoM se vallabhI nagarI bhI nahIM vaca sakI thI isa nagarI ko bhI videziyoM ne kaI vAra nukazAna pahu~cAyA thA jisake liye itihAsakAroM ne vallabhI kA bhaMga nAma se kaI lekha likhe haiM aura unakA samaya alaga alaga hone se yaha bhI anumAna kiyA jA sakatA hai ki vallabhI para eka vAra hI nahIM para kaI vAra AkramaNa hubhA hogaa| itanA hI kyoM para kaI udAharaNa to aile hI milate haiM ki bhArata meM ApasI vidroha evaM sattA kA anyAya ke kAraNa bhAratIyoM ne apane hI deza para AmantraNa karavAne ko videziyoM ko lAye the jaise ujjaina ke garda bhilla kA atyAcAra ke kAraNa kAla kAcArya ne zakoM ko lAye the / tathA kaI devAdi ke kopa se bhI paTTana daTana hogaye the kaI ApasI jhagar3oM se aura kaI dukAlAdi ke kAraNa bhI nagara vidhvaMza hogaye the jinhoMke smRti cinha Aja bhI bhUgarbha se upalabdha ho rahe haiM jaise harAppA mohanajADega aura nAlaMdAdi ke khoda kAma se nagara ke nagara bhUmise nikale haiM / ataH Aja maiM vallabhIbhaMga ke viSaya meM yahA~ para kuccha lilU~gA / jo jaina itihAsakAroM ne apane pranthoM meM likhA haiN| ___ yaha to maiM Upara likha AyA hU~ ki vallabhI kA bhaMga eka bAra nahIM para kaI vAra huA hai kaI vikrama kI caturtha zatAbdI to kaI chaTI zatAbdI evaM kaI AThavI zatAbdI meM vallabhI kA bhaMga huA likhate haiM jaise upakezagaccha paTTAvalI meM likhA hai ki vallabhI kA bhaMga vi0 saM0375 meM huA thA aura yahI bAta bhAcArya merutuMga ne apanI prabandha ciMtAmaNi evaM vicAra zreNI meM likhI haiM / jaise kivallabhI nagarI ke sAtha jainoM kA sambandha ] 807
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa "paNa sayarI vAsAI tinnisayA samanniyAI akkamiuM / vikkama kAlAutao vallabhI bhaMgo samppannau || " isI prakAra AcArya dhannezvarasUri ne zatruJjaya mahAtma meM bhI vi0 saM0 375 meM vallabhI kA bhaMga huA likhA hai tathA bhArata bhramana karane vAlA DA~0 TA~Da sAvane rAjapUtAne kA itihAsa nAmaka pustaka meM likhA hai ki ballabhI saM0 205 ( vi0 saM0 580 ) meM ballabhI kA bhaMga huA taba kaI logoM kA anumAna hai ki vallabhI kA bhaMga vikrama kI AThavIM zatAbdI meM huA hogA / uparokta mAnyatA kA samaya alaga alaga hone para bhI ballabhI ke bhaMga ke samaya vahA~ kA rAjA zilAdilya kA zAsana honA saba lekhaka mAnate haiM isakA kAraNa yaha hai ki vallabhI ke zAsanakarttAoM meM zilAditya nAma ke bahuta se rAjA ho gaye haiM ataH uparokta saMvat meM zilAditya rAjA mAnA gayA ho to koI virodha kI bAta nahIM hai / jainamankAroM ke lekhAnusAra yadi vallabhI bhaMga kA samaya vi0 saM0 375 kA mAnA jAya to isa samaya ke pazcAt bhI vallabhI meM aneka ghaTanAeM ghaTI ke ullekha milate haiM jaise AcArya jinAnanda kA vallabhI meM ThaharanA durlabhAdevI aura unake jinayaza, yakSa, aura malla evaM tIna putroM ko dIkSA denA / zrAcArya mallavAdI ne vodhoM ko parAjaya karanA tathA zrIdevaRddhigaNi kSamAzramaNa ne vallabhI meM jainAgamoM ko pustakArUr3ha karanA aura unake gacchAcAryoM kA vallabhI meM vAramvAra jAnA AnA evaM caturmAsa karanA aura aneka bhAvukoM ko dIkSA denA ityAdi vallabhI ke zrAstitva ke pramANa milate haiM ataH isa samaya ke bAda vallabhI kA bhaMga huA mAnanA cAhiye ? uparokta savAla vi0 saM0 375 meM vallabhI kA bhaMga mAnane meM kuccha bhI vAdhA nahIM kara sakatA haiM kAraNa vallabhI kA bhaMga hone se yaha to kadApi nahIM samajhA jA sakatA hai ki vallabhI ke makAnAdi tamAma imArateM hI naSTa ho gaI thI bhaMga kA matalaba to itanA hai ki mleccha logoM ne vallabhI para AkramaNa kara vahAM kA dhana mAla lUTA evaM vahA~ kA rAjA bhAga gayA | vAda phira se vallabhI ko zrAvAda karadI aura vaha Aja bhI vidyamAna hai jo 'valA' ke nAma se prasiddha hai / jaise ujjaina takSazilA ko videziyoM ne ucchedakara diyA thA aura ve punaH AvAda hue isI prakAra vallabho kA bhaMga hone ke bAda punaH vahA~ para jainoM kA Agamana evaM jainAgama pustakArUr3ha huA ho vaha sarvatha saMbhava ho sakatA hai ataH Upara diye hue jaina pranthakAroM ke pramANa se vallabhI nagarI kA sabase pahilA bhaMga vi0 saM0 375 meM honA yuktiyukta hI samajhanA cAhiye / vallabhI nagarI kA bhaMga kisa kAraNa se huA jisake liye yoM to pravandha cintAmaNi evaM zatruJjaya mahAtma meM saMkSipta se likhA hai para upakezagaccha paTTAvalI meM isa ghaTanA ko kucha vistAra se likhI hai ataH pAThakoM kI jAnakArI ke liye usa ghaTanA ko yahA~ jyoM kI tyoM uddhRta karadI jAtI hai / pAlhikA nagarI (pAlI) meM upakezavaMzIya balAha gautra ke kAku aura pAtaka nAmake do sahodara basate the| sAdhAraNa sthiti ke gRhastha hone para bhI bar3e hI dharmIjJa the eka samaya usI pAlhikA nagarI se bAppanAga gautrIya zAha lugA ne zrI zatru jayatIrtha kI yAtrArtha virATrasaMgha nikAlA jisameM kAku aura palaka sakuTamba yAtrA karane ke liye usa saMgha meM zAmila ho gaye jaba saMgha yAtrA kara vApisa lauTa rahA thA to vallabhI nagarI ke kaI upakezavaMzI logoM ne kAku pAtaka ko dharmISTa jAnakara vahA~ rakhaliye / aura Arthika sahAyatA 808 [ vallabhI nagarI kA bhaMga ko mukhya kAraNa ww.jainelibrary.org
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 . . ............. dI ki jisase ve donoM bhAI vallabhI meM rahakara vyApAra karane lagagaye unhoMne yaha bhI pratijJA karalI thI ki pratyeka mAsa kI pUrNimA ke dina tIrtha zrI zatrujaya kI yAtrA karanI aura usa pratijJA ko akhaNDa rupase pAlana bhI kiyA karate the / isa prakAra dharma kriyA karane se unake zrAzubha evaM antarAya karma kA kSaya hokara zubhakarmoM kA udaya hone lagA / kahA~ hai ki nara kA nasiva kisane dekhA haiM / eka hI bhavameM manuSya aneka avasthAoM ko dekha letA hai / kAkuaura pAtaka para lakSmI devI kI saine saine kRpA horahI thI ki ve khUba dhanADhya banagaye unhoMne apanI pUrva sthiti ko yAda kara nyAyopArjita dravya se vallabhI meM eka pArzvanAtha kA mandira banAyA aura bhI kaI zubhakAryoM meM lakSmI kA sadupayoga kiyA phira bhI lakSmI to bar3hatI hI gaI kAkupAtaka ke jaise lakSmI var3hatI thI vaise parivAra bhI bar3hatA gyaa| kAku ke putroM meM ekamalla nAma kA putra thA tathA malla ke putra thobhaNa aura thobhaNa ke rAMkA aura vAMkA nAma ke putra hue paramparA se calI AI lakSmI rAMkA vAMkA se rUSThamAna ho unase kinArA kara liyA ataH gaMkA bAMkA phira se sAdhAraNa sthitime zrA pahu~ce zAyada lakSmI ne unakI parIkSA karane ko hI kuccha dinoM ke liye muzApharI karane ko calI gaI hogii| para rAMkA vAMkAne isa ora itanA lakSa nahIM diyA eka yogIzvara yAtrArtha bhramana karatA huA vallabhI meM A pahu~cA usake pAsa eka suvarNa siddhirasa kI tuMbI thI unakI rakSaNa karane meM vaha kuccha duHkhI hogayA, ThIka hai yogiyoM ke aura isa jhaMjAla ke Apasa meM dhana nahIM sakatA hai phira bhI usakI sarvathA mamatva nahIM chuTa sakI ataH vaha cAhatA thA ki maiM isa tuMbI ko kahI inAmata rakha jAu ki vApisa lauTane ke samaya le jAUgA, bhAgyavasAt rAMkAM se usakI bheTa huI aura tuMbI usako isa zarta para dedI ki maiM vApisa zrAtA le jAugA / rAMkAne usa tuMbI ko lejAkara apane rasoI banAne kA pAsa se chAyA huA makAna kI chAtameM eka vAMsa se bAndha kara laTakAdI yogIzvara to calA gayA vAda kisI kAraNa usa tuMbI se eka bunda rasoI ke tapA huA tavA para gira gaI jisase vaha lohA kA tavA suvarNa bngyaa| rAMkA gayA thA zatrujaya yAtrA ke liye / vAMkA thA ghara para usane lohA kA tavA ko suvarNa kA huA dekha usa tubI ko hajama karane kA upAya socakara apane makAna ko Aga lagAdI aura rUdana karane laga gayA ajJAta logoM ne usako asAsvana diyA aura vAMkAne dUsarA ghara banAkara usameM nivAsa kara diyA aura lohAkA suvarNa banAnA zuru kara diyA jaba rAMkA ghara para AyA aura vAMkA kI saba hakIkata sunI to usane bahA bhArI pazcAtApa kara vAMkA ko bar3A bhArI upAlamba diyA ki aisA jaghanyakArya karanA tumako yogya nahI thA aba bhI isa tuMbI ko inAmata rakha do jaba yogIzvara zrAve to usako saMbhalA denA para na AyA yogIzvara na saMbhalA tuMbI kyoki tuMvI to rAMkA vakA ke takadIra meM hI likhI huI thI vasa usa nuMbI se rAMkA vAMkAne puSkala suvarNa banAkara ve bar3e bhArI dhanakubera hI bngye| na jAne inayugala bhrAtAoM ne kisa bhAva meM aise zubha karmIpArjana kiyA hoMge / ki usa jamA vaMdI ko isa bhAva meM isa prakAra vasula kiyaa| astu / zAharAMkA ke eka caMpA nAmakI putrI thI rAMkAne usake vAla samArane ke liye kisI videzI se rana jar3itA vahumUlya kAMgasI kharIda kara caMpA ko dedI vaha kAMgasI kyA bhI uka apUrva jaivarAta kA pUMjathA jisakoM bharatakI eka bhAdarza sabhyatA evaMzilya kahI jA sakatI hai caMpAke vaha kAMgasI eka dUsarA prANa hI banAI thii| eka samaya rAjA zilAditya kI kanyA ratna(varI apanI sAthaNiyoM ko lekara vagecA meM khelane ke liye evaM snAna majana karane ko gaI thI campA bhI vahA~ AgaI jaba ve khela kuda ke snAna kiyA to savane apane zAha rAMkA aura vallabhI kA bhaMga ] Jain Education Integral
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 370-400 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bAla samAre isa hAlata campA ne bhI apanI kAMgasI se pAla samArane lagI aura rAjakanyAne camakatI huI kAMgasI campA kA hAtha meM dekhI to usakA mana lalacA gayA usane campA ke hAtha se kAMgasI lekara saba sahiliyoM ko dekhAI to sabane muktakaNDa se campA kI prazaMsAkI jisako rAja kanyA sahana nahI karasakI aura campA ko kahA campA / yaha kAMgasI mujhe dede ? caMpA ne kahA bAIjI mere yaha ekahI kAMgasI hai ataH isako to maiM de nahI sakatI hu yadi Apa pharamAve to mere pitA se kaha kara Apake liye bhI eka kAMgasI maMgA duuNgii| rAjakanyA ne kahA ki caMpA yaha terI kAMgasI to mujhe dede tu dUsarI maMgA lenA jisakA kharcA lagegA vaha maiM dIlA dUMgI parantu cappA bhI to mahAjana kI lar3akI thI vaha apanI kAMgasI kaba dene vAlI thI |raajknyaa ke hAtha se kAMgasI khIca lI aura vaha vahA~ se bhAga kara apane makAna para AgaI isase rAjakanyA ko baDA bhArI gussA AyA kuccha bhI ho para vaha thI rAja kI knyaa| apane mahala meM Akara apanI mAtA ko kahA ki caMpA ke pAsa ka gasI hai vaha mujhe dIlAde varana maiM anna jala nahIM luMgI / bAlakoM kA yahI to hAla hotA hai jisameM bhI bAla haTa, strI haTa, aura rAjahaTa evaMtIna haTa eka sthAna mila gyaa| rAnIne kanyA ko bahuta samajhAyA para usane eka bhI nahIM sunI isa hAlata meM rAnI rAjA ko kahA aura rAjA ne rAMkA ko bulA kara kahA~ ki tumArI putrI ke pAsa kAMgasI hai vaha lA do aura usakA mUlya ho vaha le jaaoN| rAMkAne socA ki 'samudra meM rahanA aura magaramacchase vaira karanA ThIka nahIM hai vaha cala kara caMpA ke pAsa AyA aura usase kAMgasI mAMgI paraMtu eka to caMpA ko kAMgasI pyArI thI dUsarA thA bAlabhAva jo rAjakanyA ke sAtha haTakara ke AI thI tIsarA usa kAMgasI ke kAraNa bhaviSya meM eka bar3A bhArI anartha hone vAlA bhI thA isa bhavivyatA ko kauna miTA sakatA thA, campA ne haTha pakar3a liyA ki maiM mara jAUM para kAMgasI nahIM dUMgI / lAcAra hokara rAMkA rAjA ke pAsa jAkara kahA hajUra maiM kAsIda ko bhejakara Apako kAMgasI zIghra hI maMgA duuNgaa| rAjA ne kahA rAMkA kAMgasI kI koI bAta nahIM hai para merI kanyA ne haTa pakar3a rakhA hai ataH tU kAMgasI jaldI se lA de| rAMkA ne kahA garIparavara ! yahI hAla merA ho rahA hai campA kahatI hai ki maiM marajAU para kAMgasI nahIM dU aba bhApahI batalAiye ki isake liye maiM kyA karU / rAjA ne kahA tuma kucha bhI karo kAMgasI tujhako denI pdd'egii| rAMkA ne kahA ThIka hai maiM phira jAtA huuN| basa rAMkA ne apanI putrI ko khUba kahA para campA Tasa kI masa taka bhI nahIM huii| rAMkA apanI dukAna para calA gayA / rAjakanyA ne zAma taka anna jala nahIM liyA ataH rAjA ne apane AdamiyoM ko rAMkA ke vahAM bhejA aura kahA ki ThIka taraha se de to kAMgasI le AnA varana bala jabarI se kAMgasI le aanaa| rAjA ke AdamI Akara rAMkA ko bahuta kahA javAba meM rAMkA ne kahA ki jaise rAjA ko apanI putrI pyArI hai vaise mujhe bhI merI putrI pyArI hai yadi rAjA isa prakAra kA anyAya karegA to isakA natIjA acchA nahIM hogA ? Akhira rAjA ke AdamiyoM ne campA se jabarana kAMgasI chIna kara le gaye / campA khUba jora 2 se roI para satA ke sAmane usakA kyA calane kA thA campA kA duHkha rAMkA se dekhA nahIM gayA vaha thA apAra lakSmI kA dhnii| usane campA ko dhairya dilA kara apane ghara se nikala gayA aura mlecchoM ke deza meM jAkara unako eka karor3a sonaiye dene kI zarta para vallabhI kA bhaMgA karavAne kA nizcaya kiyA para zAha rAMkA ne kahA ki dUsarA saba dhana mAla ApakA hai para eka merI kAMgasI mujhe denI hogI mlecchoM ne svIkAra kara liyA aura ve asaMkhya senA lekara vahAM se ravAnA ho gaye kramazaH vallabhI para dhAvA bola diyA unhoMne vallabhI ko khUSa lUTA tathA rAjamahaloM meM jAkara rAjakanyA se kAMgasI chIna kara zAha rAMkA ko de dI bhaura rAMkA ne usa kAMgasI ko 19. [zAha rAMkA kI putrI campA kI kAMgasI Jain Education international For Private & Personal use only
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 770-800 lekara campA ko de dI jaba jAkara campA ko saMtoSa bhAyA / isa prakAra eka mAmUlI bAta para nagara evaM nAgarikoM ko bar3A bhArI nukasAna uThAnA par3A Ara videziyoM ko sahaja hI meM maukA hAtha laga gayA para bhavitavyatA ko kauna miTA sakatA hai isa prakAra svarga sadRza vallabhIpurI kA bhaMga huA-isa ghaTanA kA samaya vi0 saM0 375 kA hai jo uparokta pramANoM se sAbita hotA hai usa dina se zAha rAMkA kI saMtAna rAMkA, aura vAMkA kI saMtAna bAMkA kahalAI / evaM ye donoM jAtiyAM Aja vidyamAna haiM jo upakezapura meM AcArya ratnaprabhasUri dvArA sthApita mahAjana saMgha ke aThAraha gotroM meM caturtha balAhA gotra kI zAkhA rUpa hai usa gaMkA jAti ke saMtAna paramparA meM eka dhavala zAha nAmaka prasiddha puruSa huA thA vi0 saM0802 meM AcArya zIlaguNasUri kI sahAyatA se vanarAja cAvaDA ne gujarAta meM aNahillapaTTana basAI thI usa samaya vallabhI se zAha dhavala ko sanmAnapUrvaka bulA kara pATaNa kA nagara seTha banAyA thA usa dina se zAha dhavala kI saMtAna seTha nAma se mazahUra hue jo adyAvadhi vidyamAna haiM jaitArana pIpAr3a vagairaha meM jo rAMkA haiM ve seTha nAma se batalAye jAte haiM arthAta balAha gotra rAkA zAkhA aura seTha virUda se sarvatra prakhyAta hai ina gautra jAti aura virUda ke dAna vIra nararatnoM ne jainadharma evaM janopayogI kaI cokhe aura anokhe kArya karake apanI ujvala kIrti evaM amarayaza ko itihAsa ke pRSThoM para suvarNa ke akSaroM se aMkita karavA diye the jisake kaI udAharaNa to hama pUrva ke prakaraNoM meM likha Aye haiM aura zeSa Age ke prakaraNoM meM likheMge / para duHkha hai ki kaI loga itihAsa ke anabhijJa aura gaccha kadAgRha ke kAraNa isa prakAra prAcIna itihAsa kA khUna kara prAcIna jAtiyoM konyUtana batalA kara ina jAtiyo ke pUrvajoM ke sekar3oM varSoM ke kiye hue deza samAja evaM dhArmika kAryoM ke gaurava ko miTTI meM milAne kI koziza karate haiM itanA hI kyoM para kaI isa jAti ke anabhijJa loga apanI jAti kI utpatti na jAnane ke kAraNa ve svayaM apane ko arvAcIna mAna lete haiM para ve vicAre kyA kareM unake saMskAra hI aise jama gaye ki spaSTa itihAsa milane para bhI una mithyA saMskAroM ko haTAne meM ve itane nirbala evaM kamajora haiM ki unake pUrvajoM ko mAMsa madirA evaM vyabhicAra jaise durvyasana chur3Ane vAle paramopakArI mahAtmAoM kA nAma lete bhI zaramAte haiM itanA hI kyoM para kaI to itane ajJAnI haiM ki usa upakAra kA badalA apakAra se dete haiM una para dayA bhAva lAne ke prAvA hama aura kyA kaha sakate haiM yahI kAraNa hai ki Aja unhoM kI yaha dazA ho rahI hai ki jo kRtaghnI logoM kI hotI yA honI cAhiye pyAre ! balAhagotrI rAMkA jAti evaM seTha virUda vAle bhAiyo aba bhI Apake liye samaya hai ki Apa apane prAcIna itihAsa ko par3hakara una mahAn upakArI pUjyAcAryadeva kA upakAra ko yAda karo aura unhoMne jo Apake pUrvajoM ko zurU se gastA batalAyA thA usa para zraddhA vizvAsa rakha kara calo cala o ki phira Apake liye ve dina AveM ki Apa saba prakAra se sukha zAMti meM Atma kalyANa kara sadaiva ke liye sukhI bano ityaadi| rean-warn balAha gautra rAMkA zAkhA seTha virUda ] 811
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400 - 424 varSa ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 31 - zrAcArya zrIrataprabhasUri (paSTam ) tAteDAncaya ratnatulya mahitaH sUristu ratnaprabhaH / yasya saccaritaM vibhAvyamamalaM yallokikaM pUjitam // jJAto yaH paramaH sudarzana gaNe ratnaprabhAkhyAna ca / SaSThe naiva samaH sa vAdijayane gotrA talai'bhUn mahAn / eGyan grA cArya ratnaprabhasurizvarajI mahArAja eka advitIya pratibhAzAlI dharma pracAraka AcArya pa SaSTama ratnaprabhasUri SaTdarzaka ke parama jJAtA the jaise cakravarti chaH khaNDa meM bairI evaM vAdiyoM kA anta kara eka chatra se apanA rAja sthApana karate haiM ! isI prakAra SaSTama ratnaprabhasUri vAdiyoM ko nata mastaka kara sarvatra apanA zAsana sthApita kiyA thA itanA hI kyoM para ApakA nAma sunane mAtra se hI vAdI dUra dUra bhAga chuTa yahI ApakI vijaya thI ApabhI ne apane zAsanakAla meM jaina dharma kI khUba prabhAvanA aura unnati kI thI ApakA jIvana parama rahasyamaya thA paTTAvalyAdi granthoM meM khUba vistAra se varNana kiyA hai / parantu meM yahAM saMkSipa rUpa se pAThakoM ke sAmane rakha detA hU~ / ghara prAnta meM zaMkhapura nAma kA eka nagara thA jo rAjA utpaladeva kI saMtAna meM rAva zakkha ne AbAda kiyA thA aura vahAM para usa samaya rAva kAnar3adeva rAja karatA thA aura vaha paramparA se jaina dharma kA parama upAsaka thA / usI zaMkhapura meM yoM to upakeza vaMzIyoM bar3e bar3e vyApArI evaM dhanADhya loga vasate haiM / para usameM taptabhaTTa gotrI zAha dhannA nAma kA sAhUkAra bhI eka thA aura unake gRha zRGgAra dharma parAyaNA pheMphoM nAma kI strI thI zAha dhannA jaisA dhanADhya thA vaisA vahu kuTambI bhI thA zAha dhannA ke 13 putra jisameM eka bhImadeva nAma kA putra bar3A hI bhAgyazAlI evaM honahAra thA / baccApana se hI vaha apane mAta pitA ke sAtha mandira upAsare jAyA karatA thA aura sAdhu muniyoM kI sevA upAsanA kara pratikramaNa jIvacArAdi atara aura karma siddhAnta kA jJAna bhI kara liyA thA / saMsAra kI asAratA para bhI Apa kabhI kabhI vicAra kiyA karatA thA aura janma maraNa ke dukhoM kA anubhava karane se kabhI kabhI Apako vairAgya kA samAgama bhI hotA thA / eka samaya Apa apane sAthiyoM ke sAtha jaMgala meM jA rahe ikSu rasa kI carakhiyAM cAroM zrara cala rahI thI kheta vAle kisAna logoM ne una saba ko zrAmantraNa kiyA voharAjI padhAriye yaha ikSu rasa taiyAra hai ku~vara bhImadeva apane sAthiyoM ke sAtha ikSu rasa kA pAna kiyA / the 812 zAma kI TAima hogaI ve jaMgala se ghUma kara vApisa nagara meM A rahe the kucha aMdherA par3a rahA thA bhAgavazAt rAste meM eka dIrgha kAya kAlA sarpa par3A thA parantu ve saba loga apanI apanI bAtoM meM magna ki kisI ko bhI sarpa najara nahIM zrAyA aura eka dama sarpa para kisI kA paira par3a gayA para sarpa ne kisI ko kATA nahIM saba loga bhaya bhrAMta ho ho-hA karane lage / bhImadeva ne socA ki yadi yaha sarpa kisI ko kATa khAtA to kAla ke kabaliya bana khAlI hAtha calanA par3atA jo ki isa prakAra kI uttama sAmagrI milane para [ zaMkhapura nagara kA zAha dhannA - bhImadeva
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnapabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800-825 bhI abhI taka maiMne kucha bhI Atma kalyANa sampAdana nahIM kiyA ityAdi jaba bhImadeva apane ghara para AyA taba saba hAla apane mAtA pitA ko kahA unhoMne bahuta phikra kiyA aura kahA AindA se tuma aise samaya kabhI bAhara nahIM jAnA / ityAdi para bhIma ke hRdaya meM vairAgya ne ghara banA liyA ! idhara labdha pratiSThita dharma prANa prAcArya siddhasUrajI bhramana karate karate zaMkhapura nagara meM padhAra gaye zrIsaMgha ne ApakA bar3e hI dhAma dhUma se nagara praveza kraayaa| AcAryazrI ne maMgalAcaraNa ke pazcAt bhava bhaMjabI dezanA dI jisameM batalAyA ki "asakhyaM jIviyaM bhApamAyae jarovaNIyassahu Natthi tANaM / evaM viyANAhiM jaNe pamatta, kann vi hiMsAM ajaya gahiti // 2 // " saptAra kI tamAma-cijoM tuTane ke bAda kisI na kisI taraha se milA dI jAtI haiN| para eka AyuSya hI aisI cIja hai ki isake tUTane para punaH nahI milatA hai| jisa sAmagrI ke lie suraloka meM raheM hue surendra bhI icchA karate hai vaha sAmagrI Apa logoM ko sahaja hI meM mila gaI hai| aba usakA sadupayoga karanA Apake hI hAtha meM hai / yadi kaI loka bAla yuvaka evaM vRddha panA kA vicAra karate hai to yaha nirarthaka hai / kAraNa saba jIva apane 2 karma pUrva janma meM hI le Aye hai usase thor3A sA bhI nyUnadhika ho nahIM sakatA hai| kaI loga strI putrAdi ke moha kI pAsa meM jakar3e hue hai| usakA rakSaNa poSaNa meM apanA kalyANa bhUla jAte haiM para unako yaha mAluma nahIM hai ki bhAvAntara meM jaba karmodaya hoMgeM usa samaya ve loga jo jinhoM ke liye meM karmopArjana kara rahA hU~ mere duHkha meM bhAga legA yA nahIM ? jaise ki teNe jahA~ sadhiM mahe gahIe, sakaramuNA kiccai pAva kArI / evaM payA peccaihaMca loya, kaDANa kammANa namokkhaatthi // 2 // eka cora kisI sAhUkAra ke yahAM corI karane ko gayA thA usane bhIta phor3I para vaha aisI tarkIba seki aSTa kalI phUla kI taraha phor3I thI para itane meM gharadhaNI jAga gayA aura hAtha meM eka rassI lekara dampati khar3e ho gaye jyoMhi cora ne paira andara DAlA tyoMhi seTha seThAnI ne rassA se khuba jora se bAMdha diyA cora na to andara A sakA aura na bahAra hI jA sakA jaba suryodaya hone meM thor3A samaya rahA to cora kI aurata aura mAtA usako sodhane ke liye gaI seTha kI bhIta meM phasA huA cora ko dekhA ataH socA kI yadi rAja isako pakar3a legA to apane sabako duHkha evaM phAMsI degA isaliye unhoMne bAhara se usakA zira khecAM para andara se saMTha ne chor3A nahIM isa hAlata meM cora kI strI evaM mAtAne cora kA zira kATa kara apane vahA le AyI ahA-hA saMsAra ko dhikAra !! dhIkAra 2 !!! saMsAra ki jisa strI mAtA ke lie cora ne umara bhara coriyA~ kI ve hI mAtA aura strI cora kA zira kATa DAlA / jaba isa bhava meM hI isa prakAra apane kiye karma Apa hI ko bhugatane par3ate haiM taba parabhava kA to kahanA hI kyA hai ? ityAdi sUrijI ne bar3e hI ojasvI zabdoM meM upadeza diyA jisakA prabhAva janatA para bahuta acchA huA jisameM bhI kuMvara bhImadeva ke lie to mAno sIpa ke muha meM Asauja kA jala par3ane kI bhAMti amUlya muktAphala hI paidA ho gyaa| bhImadeva ne socA kI Aja kA vyAkhyAna sUrijI ne khAsa taura mere liye hI diyA hai khaira jayadhvanI ke sAtha sabhA visarjana huI / sarijI kA vairAgyamaya upadeza ] 813
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa / [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa saba loga cale jAne para bhI bhImadeva sUrijI kI sevA meM mUrtimAna baiThA hI rahA sUrijI ne pUchA terA bhIma-sAhibajI merA nAma bhImA hai ? [kyA nAma hai :sUrijI-kyA dhyAna lagA rahA hai ? bhIma-Apa zrI ke vyAkhyAna kA vicAra kara rahA huuN| sUrijI-kyA tujhe saMsAra se bhaya AyA hai ? bhIma-jI haaN| sUrijI-to phira kyA vicAra kara rahA hai ? bhIma-maiM vicAra karatA hU~ ki merA kalyANa kaise ho sake ? sUrijI-kalyANa kA sarala aura sIdhA rastA yaha hai ki saMsAra ko tilAMjali de aura dIkSA lekara ArAdhanA kare ki janma maraNa ke duHkha kA anta ho evaM akSaya sukha prApta ho jAya / basa sabase bar3hiyA yaha eka hI rAstA kalyANa kA hai| ___ bhIma-pUjyavara merA dila to isa bAta ko bahuta cAhatA hai para kuTumba baMdhana aisA hai ki ve antarAya DAle binA nahIM rahate haiN| sUrijI-bhIma ! hama loga bhI akele nahIM the para hamAre pIche bhI kuTumba vAle the jaba hamAre anta. raMga ke bhAva the to usako kauna badalA sake ! hamArA yaha kahanA nahIM hai ki kuTumba vAloM ko lAta mAra kara anIti se kAma kare / para kuTamba vAloM ko samajhA kara bana sake to jambu kuMvara kI bhAMti unakA bhI uddhAra kare / aura yaha tumhArA kartavya bhI hai| bhIma-pUjyavara ! ApakA pharamAnA satya hai bana sakegA to maiM avazya prayatna karUMgA! varanA maiM mere kalyANa ke liye to pratijJA karatA hU~ ki maiM Apake caraNa kamaloM meM dIkSA lekara yathA sAdhya ArAdhanA kruuNgaa| sUrijI-jahAsukhama para bhImA ghara jAkara pratijJA ko bhUla na jaanaa| bhImadeva-nahIM gurudeva ! pratijJA bhI kahIM bhUlI jA sakatI hai bAda sUrijI ko vaMdana kara bhIma apane ghara para AyA jisakI mAtA pitA rAha dekha rahe the| mAtA ne pUchA ki beTA vyAkhyAna kaba kA hI samApta ho gayA tU itanI dera kahAM Thahara gayA tumhAre binA saba bhojana kiye binA baiThe haiM ? bhIma ne kahA mAtA maiM AcArya zrI kI sevA meM baiThA thA / bhIma ke vacana sunate hI mAtA ko kucha zaMkA huI aura kahane lagI ki beTA jaba saba loga cale gaye to eka tere hI aisA kyA kAma thA ki itanI dera vahAM Thahara gayA ? bhIma-mAtA binA kAma eka kSaNa bhara bhI kauna ThaharatA hai / mAtA ko vizeSa zaMkA huI aura usane kahA aisA kyA kAma thA ? ___bhIma-mAtA maiM sUrijI kA vyAkhyAna sUnA jisase sUrijI se kalyANa kA mArga pUchA thA ! basa ! mAtA kI dhAraNA satya ho gaI usane kahA beTA mandira jAkara bhagavAna kI pUjA karo, samAyika pratikramaNa aura dAna punya karo, gRhasthoM ke liye yahI kalyANa kA mArga hai| beTA-hAM mAtA yaha kalyANa kA mArga avazya hai para maiM kucha inase vizeSa mArga ke liye pUchA thaa| mAtA-mujhe yaha to batA ki sUrijI ne tujhe kyA mArga batalAyA hai ? 814 [ AcArya zrI aura bhImadeva kA saMvAda
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabha sari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800-824 beTA-sUrijI ne jo mArga batalAyA hai vaha mujhe acchA lagA hai aura maiM usI raste para calane kI pratijJA bhI kara AyA hU~ kevala ApakI anumatI kI hI dera hai / mAtA-kyA tU pAgala to nahIM ho gayA hai / sAdhuoM ke to yaha kAma haiM ki logoM ko bahakAnA aura apanI jamatA bar3hAnA / khabaradAra hai AindA se sAdhuoM ke pAsa ekAnta meM baiTha kara kabhI bAta mata karanA le A jImalo ( bhojana kara lo) bhIma-( apane mana meM ) aho 2 moha vikAra kaisA mohanIya karma hai| ki yadi koI mara jAya to ro pITa kara baiTha jAte haiM para dIkSA kA nAma taka bhI sahana nahIM hotA hai / vizeSatA yaha hai ki dharma ko jAnane vAle dharma kI kriyA karane vAloM kI yaha bAta hai to ajJa logoM kA to kahanA hI kya? para apane ko to zAMti se kAma lenA hai / mAtA ke sAtha bhImAdi sabane bhojana kara liyA bAda bhI mAM beTA ke khAbI carcA huI-vaha bhI bar3I gaMbhIratA pUrvaka bhImadeva kI vairAgya ke bAta sarvatra phaila gaI / zAma ko bahuta se loga seTha dhannA ke vahAM ekatra ho gaye / kaiekoM ko dukha to kaIekoM ko majAka ho rahI thI para bhImadeva vairAgI banar3A banA huA sabako yathocita uttara de rahA thA aura kahatA thA ki jaba mere pairoM meM sarpa AyA thA vaha kATa gayA hotA aura maiM mara gayA hotA to Apa kyA karate bhalA ! isa samaya bhI Apa samajha lIjiye ki bhImadeva mara gayA hai maiM nizcaya pUrvaka kahatA hU~ ki maiM isa saMsAra rUpI kArAgraha meM rahanA nahIM cAhatA hU~ itanA hI kyoM para maiM to Apase bhI kahatA hU~ ki yadi ApakA mere prati anurAga hai to Apa bhI isI mArga kA anusaraNa kara prAtma kalyANa karAve kyoMki aisA suvarNa avasara bAra 2 milanA muzkila hai aura yaha koI naI bAta nahIM hai pUrva jamAne meM hajAroM mahApuruSoM ne isa mArga kA avalambana kara svakalyANa ke sAtha aneka AtmAoM kA kalyANa kiyaa| Apa dUra kyoM jAveM Aja hajAroM muni bhUmi para vihAra kara rahe haiM ve bhI to pUrvAsthA meM apane jaise gRhastha hI the| jaba bAla evaM kuMvArAvasthA meM bhI viSaya bhoga chor3a dIkSA lI hai to mukta bhogiyoM ke liye to yaha jarUrI bAta hai ataH jisako Atma kalyANa karanA ho vaha taiyAra ho jAya / bhImadeva ke sAragarbhita evaM antarika bacana sunakara saba samajha gaye ki aba bhImadeva kA ghara meM rahanA muzkila hai aura inakA vairAgya banAvaTI nahIM hai para Atmika hai| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA bacatA thA tyAga vairAgya aura Atma kalyANa ApakA mukhya dhyeya thA janatA para prabhAva bhI khUba par3atA thA idhara bhImadeva vairAgI bana rahA thA aura kaI loga usakA anukaraNa karane ko bhI taiyAra ho rahe the| eka samaya zAha dhannA aura phephoMdevI sUrijI ke pAsa Aye aura bhImadeva ke viSaya meM kucha arja kI isa para sUrijI ne kahA ki bhImadeva ke liye to meM kyA kaha sakatA hU~ para maiM zrApa se kahatA hU~ ki jaba ApakI kukSa se utpanna huA navayuvaka bhImadeva apanA kalyANa karanA cAhatA hai to Apako kyoM derI karanI cAhiye eka dina maranA to nizcaya hai phira khAlI hAthe jAnA yaha kahAM kI samajhadArI haiM, ataH Apa merI salAha mAnate ho to binA vilamba dIkSA lena ko taiyAra ho jAiye bhIma ke mAtA pitA ne sUrijI se kucha bhI nahIM kahA aura vandana kara apane ghara para Agaye aura bhIma ko bulA kara kahA ki bola beTA terI kyA icchA hai tUM apane mAtA pitA ko isa prakAra rote hue chor3a degA kyA tumako hamArI jarA bhI dayA nahIM bhImadeva aura unake mAtA pitA kA saMbAda ]
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AtI hai ? bhIma ne kahA nahIM pitAjI zrApakA to mere para bahuta upakAra hai aura maiM jaba hI thor3A bahuta RNa adA kara sakU~gA ki Apa dIkSA le aura maiM ApakI sevA karU 1 mAtA pitA ne sUrijI ke upadeza kI aura lakSa daurAte hue kahA acchA bhIma hama donoM dIkSA lene ko taiyAra haiM / basa ! phira to kahanA hI kyA thA nagara meM bijalI kI taura khabara phaila gaI aura sUrijI ne dIkSA ke liye dina mAgha zukla 13 kA mukarrara kara diyA aura bhI kaI 13 puruSa 18 mahilAe dIkSA lene ko taiyAra hogaye zAha dhannA kA jeSTha putra rAmadeva ne jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava yA aura isa kArya ke liye jo kucha karanA thA vaha saba bar3e hI ThATha se kiyA aura sUrijI ne ThIka samaya para una mokSA bhilASiyoM ko bhagavatI jaina dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA tathA vIra bhImadeva kA nAma muni zAMtisAgara rakha diyaa| muni zAntisAgara bar3A hI tyAgI vairAgI aura tapasvI thA jJAnAbhyAsa kI rupI pahale se bhI aba to bilkula nivRti mila gaI idhara sUrijI kI bhI pUrNa kRpA thI munijI ne svalpa samaya meM hI vartamAna AgamoM ke sAtha vyAkaraNa nyAya chanda tarka alaMkarAdi zAstroM kA adhyayana kara liyA Apane nimitta jJAna meM bhI pUrNa nipuNatA hAsila karalI thI yoga vidyA meM to Apa itane nipuNa the ki kaI jaina jainetara ApakI sevA meM raha kara yogAbhyAsa kiyA karate the| eka samaya AcAryazrI bhUbhramana karate hue sindha prAnta kI aura pdhaare| usa samaya sindha meM jainoM kI khUba AbAdI thI aura upakezagacchAcAryoM kA acchA prabhAva thA sindha ke bahuta vIroM ne dIkSA lekara vahAM bhramana bhI kiyA thA sUrijI ke padhArane se janatA kA utsAha bar3ha rahA thA jahAM Apa padhArate vahAM vyAkhyAna kA acchA ThATha laga jAtA thA jaina jainettara kAphI saMkhyA meM sUrijI kA upadeza suna apanA ahobhAgya samajhate the kramazaH vihAra karate hue sUrijI Damarela nagara kI ora padhAra rahe the| yaha zubha samAcAra vahAM ke zrIsaMgha ko milA to unake harSa kA pAra nahIM rahA mahAmahotsava ke sAtha sUrijI kA nagara praveza karavAyA sUrijI ne maMgalAcaraNa ke pazcAt dezanAdI aura bhI sUrijI kA vyAkhyAna hamezA ho rahA thA jisakA janatA para acchA prabhAva par3atA thA tathA sUrijI kI prazaMsA nagara bhara meM phaila rahI thI vahAM kA rAva caNoTa bhI AcArya zrI kA upadeza sunakara mAMsa madirA kA tyAga kara diyA thA itanA hI kyoM para usane apane rAja meM jIva hiMsA bandha karavAdI thii| parantu kahA hai ki khala manuSya dUsaroM kI prazaMsA ko suna nahIM sakatA haiM ataH vahAM para eka sanyAsI AyA huA thA aura vaha kucha rasAyana vidyA bhI jAnatA thA usane janatA ko kucha lobha dekara kaI logoM ko apane vaza meM kara jaina dharma aura prAcArya zrI kI nindA karane lagA ki jaina dharma nAstika dharma hai rAjapUtoM ko mAMsa madirA chor3A kara unake zaurya para kuThAra ghAta kara rahe hai inakA AcAra vicAra itanA bhaddA hai ki kabhI snAna bhI nahIM karate haiM ityaadi| eka samaya muni zAntisAgara kaI muniyoM ke sAtha jaMgala (thaDile) jAkara vApisa ArahA to rAstA meM sanyAsI mila gayA vaha bhI apanI jamAta ke sAtha thA sanyAsI ne muni zAnti sAgara ko sambodhana kara kahA-are sevaDAbhoM ! tuma janatA ko mithyA upadeza dekara nAstika kyoM banAte hoM vaNiyoM ko to ThIka parantu kSatriyoM ko mAla evaM zikAra chor3A kara kAyara kyoM banAte ho aura tuma binA snAna arthAta zuddhi kriyA bina paramAtmA kA bhajana kaise karate ho ? muni zAnti sAgara ne kahAM priya mahAtmAjI ! Apa nastika Astika kisako kahate ho pahalA isakA abhyAsa karo 1 jainadharma nAstika nahIM para kaTTara Astika dharma hai jena Izvara kA zrAtmA ko sRSTi ko mAnatA [ muni zAntisAgara aura sanyAsI
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800 - 824 hai svarga naraka ko mAnatA haiM sukRta ke zubha aura dukRta ke azubha phala arthAta punya pApa ko mAnatA hai aisA pavitra dharma ko nAstika kahanA anabhijJAtA nahIM to aura kyA haiM ? mahAtmAjI ! kSatriyoM kA dharma zikAra karanA evaM mAMsa khAne kA nahIM hai kintu carAcara jIvoM kI rakSA karane kA hai koI bhI dharma vinA aparAdha vicAre muk jIvoM ko mAranA evaM mAMsa khAne kI AjJA nahIM detA haiM balki 'ahiMsA paramodharma' kI udghoSaNA karatA hai / aphasosa hai ki Apa dharma ke netA hote hue bhI zikAra karanA evaM mAMsa bhakSaNa kI himAyata karate ho ? mahAtmAjI ! sAdhu sanyAsI tapa japa evaM brahmacarya se sadaiva pavitra rahate hai unako snAna karane kI Ava zyakatA nahIM hai aura gRhastha logoM ko paTkarma meM pahalA devapUjA hai vaha snAna karake hI kI jAtI hai aura yaha gRhasthoM kA AcAra bhI haiM isake liye koI inkAra bhI nahIM karate hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki Apa jaise saMsAra tyAgI vyartha hI janatA meM bhrama kyoM phailAte ho / ityAdi madhura vacanoM se isa prakAra uttara diyA ki sanyAsIjI isa viSaya meM vApisa kucha bhI nahIM bola ske| phira sanyAsIjI ne kahAM ki Apaloga kevala bhUkhe magnA jAnate ho para yoga vidyA nahIM jAnate hai jo AtmakalyANa evaM maukSa kA khAsa sAdhana hai / muni ne kahA mahAtmAjI ! yoga vidyA kA mUla sthAna hI jaina dharma hai dUsaroM ne jo abhyAsa kiyA hai vaha jainoM se hI kiyA hai kai loga kevala haTa yoga ko hI yoga mAna rakhA hai para jainoM meM haTayoga kI bajAya sahaja samAdhi yoga ko adhika mahatva diyA haiN| mahAtmAjI ! yoga sAdhanA ke pahalA kucha Atma jJAna karanA cAhiye ki yoga kI saphalatA ho varan iTayoga kevala kAyA deza hI samajhA jAtA hai ityAdi munijI kI madhuratA kA sanyAsIjI kI bhadra AtmA para khuba hI prabhAva par3A / sanyAsIjI ke hRdaya meM jo jainadharma prati dveSa thA vaha raphUcakra hogayA aura zrAtmajJAna samajhane kI jijJAsa paidA hogaI ata: Apane pUchA ki mujI Apa AtmajJAna kisako kahate ho aura usakA kyA svarUpa hai yadi Apako samaya ho to samajhAiye maiM isa bAta ko samajhanA cAhatA hU~ / muni zAntisAgara ne kahA sanyAsIjI bahuta khuzI kI bAta hai maiM Apako dhanyavAda detA hU~ ki Apa zrAtma kA svarUpa ko samajhane kI jijJAsA karate ho aura merA bhI kartavya hai ki maiM Apako yathAzakti sama jhAU~ para isa samaya hamako avakAza kama hai kAraNa dina bahuta kama rahA hai hameM pratikramaNadi avazyaka kiyA karanI hai yadi kala Apa hamAre vahAM avasara dekhe yA maiM Apake pAsa A jAU~ to apane ko samaya kAphI milegA aura AtmAdi tatva ke viSaya carcA kI jAyagI ityAdi kahakara zAntisAgara calA gayA / pratikramaNa kriyA karane ke bAda saba hAla sUrijI ko sunA diyA / rAtri meM sanyAsIjI ne socA ki jahAM taka Atma jJAnaprApta na kiyA jAya vahAM taka merI vidyAyeM kisa kAma kI haiM? yadi munijI AveM yA na zrAveM mujhe subaha jainAcArya ke pAsa jAnA aura Atma jJAna sunAnA caahiye| kyoMki Atma ke viSaya jainoM kI kyA mAnyatA hai ? sanyAsIjI ne apane ziSyoM ko bhI kaha diyA aura dina udaya hote hI apane ziSyoM ke sAtha cala kara sUrijI ke makAna para Aye usa samaya sUrijI apane ziSyoM ke sAtha saba maunapane se pratilekhana kriyA kara rahe the sanyAsIjI ko kisI ne Adara nahIM diyA tathApi sanyAsIjI jainamaraNoM kI kriyA dekhate rahe jaba kriyA samApta huI to muni zAMtisAgara ne sUrijI se kahA ki yaha sanyAsIjI A gaye haiM Apa bar3e hI sajjana evaM jijJAsu haiM ! sUrijI ne bar3e hI sneha evaM vAtsalyatA ke sAtha sanyAsIjI kA yathocita satkAra kiyA aura apane pAsa baiThAyA / sUrijI bar3e muni aura tApasa ke Apasa meM saMbAda ] 103 Jain Education Internationa 817
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400 - 424 varSe | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hI samayajJathe Apane muni zAMtisAgara ko zrAjJA de dI ki tuma sanyAsIjI ko zrAtmA aura karmoM ke viSaya meM acchI taraha smjhaao| jaise bhagavAna mahAvIra ne gautama ko kahA thA ki tuma jAo isa kisAna ko samajhA kara dIkSA do / khaira sUrijI mahArAja to itanA kaha kara jaMgala meM cale gaye / tatpazcAta muni zAMtisAgara ne sanyAsIjI ko kahA mahAtmAjI yaha pratyakSa pramANa hai ki AtmA ke pradezoM se mithyAtva ke dalaka dUra hote haiM taba usa jIva ko satya dharma kI khoja karanA evaM zravaNa karane kI jijJAsA utpanna hotI hai jaise zrApako huI hai / mahAtmAjI zrAtmA nitya zAzvatA dravya hai yaha nato kabhI utpanna huA hai aura na kabhI isakA vinAza hI hotA hai / parantu jaise tiloM meM tela, dUdha meM ghRta, dhUla meM dhAtu, phUloM meM sugandha aura candrakAntA meM amRta anAdi kAla se milA huA hai vaise zrAtmA ke sAtha karma lage hue haiM aura una karmoM ke kAraNa saMsAra meM naye naye rUpa dhAraNa kara uccanIca yoniyoM meM atmA paribhramana karatA hai parantu jaise tiloM ko yaMtra kA saMyoga milane se tela aura khala alaga ho jAtA hai aura tela khala kA anAdi saMyoga chUTa jAne para phira ve kabhI nahIM milate haiM vaise hI jIvAtmA ko jJAna darzana cAritra rUpa yaMtra kA saMyoga milane se anAdi kAla se jIva aura karmoM kA saMyoga thA vaha alaga ho jAtA hai una karmoM se alaga hue jIva ko hI siddha paramAtmA paramezvara kahA jAtA hai| phira usa jIva kA janma maraNa nahIM hotA hai jaise vandha mukta jIva sukhI hotA hai vaise karmamukta jIva parama evaM akSaya sukhI ho jAtA hai / jina jIvoM ne saMsArika evaM paudagalika sukhoM para lAta mAra kara dIkSA lI hai aura jJAna darzana cAritra kI ArAdhanA kI aura kara rahe haiM una sabakA yahI dhyeya hai ki karmoM se mukta ho siddha pada ko prApta karanA phira ve usI bhava meM mokSa jAve yA bhavAntara meM parantu usa rAste ko pakar3A vaha avazya mokSa prApta kara sadaiva ke liye sukhI bana jAtA hai saMsAra meM bar3e se bar3A dukha janma maraNa kA hai usase mukta hone kA eka hI upAya hai ki vItarAga devoM kI zrAjJA kA zrArAdhanA karanA arthAt dIkSA lekara ratnatriya kI samyaka ArAdhanA karanA / sanyAsI ne kahA gurU mahArAja zrApakA kahanA satya hai aura merI samajha meM bhI A gayA para karma kyA vastu hai aura usameM aisI kyA tAkata hai ki jIvAtmA ko dabA kara saMsAra meM paribhramana karatA hai isako Apa ThIka samajhAye ? muni ne kahA sanyAsIjI / karma paramANuoM kA samUha hai aura paramANuoM meM varNa gandha ra sparza kI itanI tIvratA hotI hai ki caitana kA bhAMna bhulA detA hai jaise eka acchA likhA par3hA samajhadAra manuSya bhaMga pI letA hai bhaMga paramANuoM kA samUha evaM jar3a padArtha hai para cetana ko bebhAna banA detA hai bhaga ke nazA kI mudita hotI hai jaba bhaMga kA nazA utaratA hai taba manuSya apanA asalI rUpa meM sAvadhAna ho jAtA hai vaise hI karmoM ke puGgagaloM meM rasAdi hote hai aura usakI muddata bhI hotI hai ve karma mUla ATha prakAra ke hai aura unakI uttarayakratiye 158 jaise halavAI khaMDa ke khilaune banAte haiM una khilaunoM ke liye sA~ce hote haiM jisa sA~ce meM khA~Da kA rasa DAlate haiM vaise zrAkAra ke khilaune bana jAte haiM vaise hI karmoM ke ATha sA~ce haiN| 1 - kisI ne jJAna kI virAdhanA kI usake jJAnAvarNiya karma bandha jAte haiM jaba vaha karma udaya meM AtA hai taba usa jIva ko sadjJAna se aruci ho jAtI hai arthAt sadjJAna prApti nahIM hone detA hai / 2 -- isI prakAra darzana kI virAdhanA karane se darzanAbarNiya karma bandha jAtA hai / 3 - jIvoM ko takalIpha dene se asAtAvedanI aura ArAma pahu~cAne se sAtA vedanI karma bandha jAte haiM / 4 - kudeva kugurU kudharmake sevana se mithyAtva mohanI 818 [ tApasa aura AtmabAda
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnamabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800-824 acche bure devaguru dharma ko ekasA samajhanese mizramohanIya krodha, mAna, mAyA, lobha ha~sArise cAritra mohanIya karma vandhate haiM / 5-jaise pariNAma vaisA AyuSkarma / 6-devagurU kI sevA upAsanAdi zubhakarma karane se zubha nAma aura azubha karma karane se azubhanAma karma vandhatA hai 7-jAtikula bala,rUpa, lAbhAdi kA mada karane se nIca gotra aura mada nahI karane se ucca gautra bandhatA hai / 8-kisI jIva ke dAna lAbha bhoga upabhoga aura vIrya kI antarAya dene se antarAya karma bandhajAga hai / isa prakAra ATha karma tathA inakI uttara prakRtiyeM haiM jaise 2 adhyavasAyoM kI preraNA se kArya kiyA jAtA hai vaise-vaise karma bandha jAtA hai phira udaya pAne para una kamoM ko bhoganA par3atA hai| jo loga karmoM kA svarUpa ko samyak prakAra se jAna kara samabhAva se bhogate haiM ve karmoM kI nirjarA kara dete haiM aura naye karma nahIM bandhate haiM taba ajJAnatA ke vasa hokara ArtadhyAna karate haiM ve phira naye kopArjana kara lete haiM ataH karma paramparA se chuTa nahIM sakate / isa. liye karmoM kI nirjarA karane ke liye dIkSA lekara jJAna darzana cAritra kI ArAdhanA karanI cAhiye ityAdi / sanyAsI jI ne isa prakAra apUrva jJAna apanI jindagI meM pahalA hI sunA thA aura bhI jisa-jisa viSaya meM zrApa zaMkA karate usakA munijI apanI zAnta prakRti se ThIka samAdhAna kara dete the jisase sanyAsI jI ko acchA saMtoSa ho gayA itanA meM sUrijI bhI vApisa padhAra gaye the sanyAsIjI ne sUrijI se prArthanA kI ki munijI ne aAtmA evaM kamoM kA svarUpa mujhe samajhAyA jisako maiMne ThIka taura se samajha liyA para kRpA kara Apa mujhe Atma kalyANa kA rAstA batalA ki jisase janma maraNa ke duHkha miTa jAya ? sUrijI ne kahA yadi Apako janma maraNa ke duHkha miTAnA hai to jinendradeva kathina dIkSA lekara tapa, saMyama kI ArAdhanA karo sabase uttama yahI mArga hai / basa phira to derI hI kyA thI / sanyAsI ne apane ziSyoM ke sAtha sUrijI ke caraNakamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karalI aha-hA / jaba jIva ke kalyANa kA samaya najadIka AtA hai taba ve kisa prakAra ulTe ke sulTe bana jAte haiM eka vyakti dvArA jainadharma kI nindA hotI thI vahI vyakti jaina dharma kI dIkSA le isase adhika kyA lAbha evaM prabhAvanA ho sakatI hai| sUrijI ne una satyopAsaka sanyAsIjI ko dIkSA dekara ApakA nAma "AnandamUrti" rakha diyA muni AnandamUrti zrAdi jyoM-jyoM jainadharma ke AgamoM kA adhyayana evaM kriyA kA~Da karate gaye tyoM-tyoM unakI AtmA ke andara Ananda kI taraMgoM uchalane laga gaI thI yaha kArya nayA hI nahIM thA para pahale bhI zivarAjarSi poggala evaM skandhaka sanyAsI Adi aneka sanyAsiyoM ne jainadIkSA svIkAra kara sva-parAtmAoM kA kalyANa ke sAtha jainadharma kA khUba hI udyota kiyA thA DAmarela nagara ke zrI saMgha kA utsAha khUba bar3ha gayA ataH zrI saMgha ne sUrijI se sAgraha vinatI kI ki pUjyavara ! yaha caturmAsa yahA~ karake hama logoM ko kRtArtha karAveM Apake virAjane se bahuta upakAra hogA-ityAdi / sUrijI ne lAbhA-lAbha kA kAraNa jana zrIsaMgha kI vinatI svIkAra karalI basa ! phira to kahanA hI kyA thA janatA kA utsAha nadI kA vega kI bhA~ti khUba bar3ha gAya / muni AnandamUrti para sUrijI evaM muni zAntisAgara kI pUrNa kRpA thI Apako jJAna par3hane kI khUba kaci thI Apa pahile se hI vidvAn the kevala ulTe se sulTe hone kI hI jarUrata thI Apa thor3A hI samaya meM jainAgamoM kA jJAna prApta kara dhuraMdhara vidvAn bana gaye dusarA eka dharma se dUsare dharma meM parivartana hotA hai taba unake utsAha kA vega kaI gunA bar3ha jAtA hai aura svIkAra dharma kA pracAra kI bijalI khUba sateja ho vApasa kI dIkSA aura Ananda mUrti ]
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAtI hai tIsarA unako yaha bhI anubhava rahatA hai ki jaise maiM ajJAna dazA meM AtmA kA ahita karatA thA isI prakAra mere bhAI kara rahe haiM unakA maiM uddhAra karU~ ityAdi : jaise ratnAgara bhA~ti-bhA~ti ke amUlya ratnoM se zobhA detA hai isI prakAra AcAryaratnaprabhasUri kA gaccha aneka vidvAn muniyoM se zobhA de rahe the una muni samUha meM muni zAnti sAgara sarva guNa sampanna thA sUrijI ke vRddhAvasthA ke kAraNa vyAkhvAna muni zAntisAgara hI diyA karate the ApakA vyAkhyAna vizeSa tAtvika evaM dArzanika viSayapara hotAthA tathA tyAga vairAgya to Apake nasa nasa ThUsa-ThUsa kara bharA huA thA ki jisako zravaNa kara manuSyoM ke ruvATe khar3e hojAte the ataH nagarameM muni zAntisAgara kI bhUri-bhUri prazaMsA ho rahI thI itanA hI kyoM para zrIsaMgha kI bhAvanA to yahA~ taka ho gaI ki muni zAntisAgara ko AcArya pada diyA jAya to bahuta acchA hai kAraNa Apa sUri pada ke sarvathA yogya hai ataH zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja se prArthanA kI ki pUjyavara ! yoM to Apake sarva ziSya yogya haiM aura AtmakalyANa ke liye tatpara hai parantu yahA~ ke zrIsaMgha kI prArthanA hai ki muni zAntisAgara ko sUripada diyA jAya aura yaha kArya hamAre nagara meM ho ki hama logoM ko bhI lAbha mile sAtha meM eka yaha bhI arja hai ki yadi ApakA zAstra svIkAra karanA ho to AnandamUrti ko bhI padastha banAnA cAhiye / kAraNa AnandamUrtijI acche vidvAna evaM yogya puruSa haiM aisoM kA utsAha bar3hAne meM jainadharma ko to lAbha hai hI parantu dUsare sanyAsiyoM para bhI isa bAta kA acchA prabhAva par3egA / pUjyavara ! kaI loga to isa kAraNa se jAnate huye bhI matavandhana evaM vezavandhana chor3a nahIM sakate haiM ki hama jaina sAdhu bane to sabase choTA bananA par3egAdi ? dUsarA yogya puruSoM kA satkAra karanA apanA kartavya bhI hai / isa para sUrijI ne kahA zrAvako ! ApakA kahanA ThIka ha maiM isako svIkara karatA hU~ muni zAnti sAgara ko sUripada dene kA to maiMne pahale se hI nizcaya kara rakhA hai dUsare AnandamUrti bhI yogya puruSa haiM jaina zAstroM meM yogya puruSoM kA satkAra karane kI manAI nahIM hai itanA hI kyoM para yogya ho to jisa dina dIkSA dI usI dina AcArya padAdi pada dene kA pharamAna hai ataH maiM aAnandamUrti ke liye bhI vicAra avazya karU~gA / zrIsaMgha ne kahA pUjyavara ! Apa zAsana ke stambha hai dIrghadarzI haiM ja kucha kareMge vaha zAsana ke liye hita kA hI kAraNa hogA parantu yahA~ ke zrIsaMgha kA bahuta Agraha hai ki yaha punIta kArya isa nagara meM hI honA cAhiye ataH svIkRtI pharamAve ? sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAnakara svIkRti de dii| vasa phira to kahanA hI kyA thA Aja DAmarela nagara ke ghara ghara meM utsAha evaM harSa kI taraMgoM uchalane laga gaI hai aura tana mana tathA dhana se ucchava karane meM laga gaye / zubha muhUrta meM muni zAntisAgara ko AcArya pada dekara ApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA tathA muni somaprabhAdi 5 muniyoM ko upAdhyAyapada, rAja mundara evaM AnandamUrni Adi 51 muniyoM ko paNDita pada, munikalyANakalasAdi sAta muniyoM ko vAcanAcArya pada, muni ratnazikharAdi nau muniyoM ko gaNi pada diyA pUrva jamAnA meM yogyatA kI pUrI parIkSA karake hI padaviyA~ dI jAtI thIM aura padaviyAM lene vAle bhI apanI jummAvArI kA pUrA pUrA khayAla rakhate the yahI kAraNa hai ki AcAryoM kA zAsana una padavI dharoM se zobhAyamAna dIkhatA thA jaise samudra kamaloM se tathA candra prahanakSatra aura tArAoM se zobhAyamAna dIkhatA hai: eka samaya AcArya siddhasUri rAtri samaya dharma kArya evaM Atma dhyAna kI ciMtavanA karate samaya 820 [ muni zAntisAgara ko AcArya pada rand
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800-824 vicAra kara rahe the ki aba merA AyuSya zAyad najadIka hI ho itane meM to devI saccAyikA evaM mAtulA Akara sUrijI ko vandana kara arja kI ki pUjyavara ! aba ApakA aAyuSya kevala eka mAsa kA rahA hai / Apane muni zAntisAgara ko sUri pada diyA yaha bhI acchA hI kiyA hai ityAdi sUrijI ne deviyoM ko antima dharma lAbha diyA ataH ve vandana kara AdRzya hogaI: suvaha sUrijI ne prAcArya ratnaprabhasUri Adi zrIsaMgha ko kahA ki merI zrAyuH najadIka hai| merI icchA anazana karane kA hai| isako sunakara saba loga udAsa hogaye aura kahane lage ki pUjyavara ! Apa hamAre zAsana ke stambha haiM hamAre zira chatra haiM / ApakI tandurustI acchI hai ! zrIsaMgha yaha nahIM cAhate ki Apa isa samaya anazana kareM ! hAM jaba samaya AvegA to zrIsaMgha svayaM vicAra kregaa| isa prakAra nau dina nikala gaye Akhira sUrijI ne anazana kara liyA aura 21 dina samAdhi pUrvaka arAdhanA kara Apa parama samAdhi se svarga dhAma padhAra gaye / isa avasara para siMdha ke hI nahIM para kaI prAntoM ke bhAvukajana sUrijI ke darzanArtha Aye huye the una saba ke cehare para glAnI chAI huI thI! phira bhI nirAnanda hote hue bhI una sabane karane yogya saba kriyA kI aura saMgha apane apane nagaroM kI aura cale gaye / prAcArya siddhasUri kA siMdha bhUmi para mahAna upakAra huA hai| ataH sUrijI kI cira smRti ke liye Apake zarIra kA agni saMskAra huA thA usa sthAna para eka vizAla stambha banAyA aura Azvana zukla naumi ke dina jo sUrijI ke svargavAsa kA dina thA vahAM eka bar3A melA bharanA mukarrara kara diyA ki sAlo sAla melA bharatA rhe| ___ AcArya ratnaprabhasUri mahAna pratibhAzAlI prAcArya hue haiM Apane DAmarelapura se kaI 400 muniyoM ke parivAra se vicAra kara sindha bhUmi meM apanI jJAna sUrya kI kiraNoM kA prakAza cAroM ora DAlate hue jainadharma kA khUba udyota kiyA kaI arsA sindha meM vihArakara zrApa zrIjI paMjAba kI ora padhAre choTebar3e grAmoM meM bhramana kara sAvatthI nagarI kI ora padhAre vahAM ke zrIsaMgha ne ApakA sundara svAgata kiyA ApazrI kA vyAkhyAna hamezA tAtvika evaMdArzanika viSaya para hotA thA SaTa darzana ke to Apa pUrNa anubhavI the jisa samaya Apa eka eka darzana kA tatva evaM mAnyatA batalAkara vyAkhyAna karate the to acche acche paNDita zrAzcarya meM Duba jAte the AcAryazrI kI pratipAdana zailI itanI uttama thI ki bIca meM kisI ko tarka karane kA avakAza hI nahIM milatA thA kAraNa Apa svayaM tarka kara usakA samAdhAna kara dete the / jisase logoM kI mithyA dharma se asUcI aura satya dharma kI ora ruci bar3ha jAtI thii| eka samaya sUrijI ke vyAkhyAna meM eka kSaNaka vAdI ne Akara prazna kiyA ki jisa naraka kA zrApa bhaya batalAte haiM aura svarga kA lAlaca dete ho ki jisase janatA kA vikAza kI rukAvaTa ho jAtI hai ! ve naraka evaM svarga kyA vastu hai aura kahAM para hai una naka svarga ko kisane dekhI aura kauna anubhava kara pAyA! isa viSaya maiM kyA Apa kuccha sAbutI de sakate ho ? sUrijI ne uttara diyA ki vastu kA jJAna karane ke liye do prakAra ke pramANa hote hai eka pratyekSa dUsarA parokSa jo najaroM ke sAmane padArtha hai / usako pratyekSa dekha sakate hai para jo dUra rahA huA padArtha hai usako jAnane ke liye parokSa pramANa hI kAma detA hai / yadi koI vyakti savAla kare ki eka sau kausa para nagara hai vahAM eka sundara vaDavRkSa haiM parantu isake liye khuda najaroM se dekhane vAlA bhI parokSa pramANa ke alAvA kyA AcArya ratnaprabhasari aura kSaNakavAdI ] 821
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa batA sakatA hai isI prakAra svarga naraka jinhoMne spaSTa dekha kara kathana kiyA hai unake vacana hI pramANa evaM sAbuti hai / corI karane vAle ko daMDa aura sevA karane vAle kI inAma milatA hai isI prakAra pApa karane vAle ko naraka aura punya karane vAle ko svarga mile isameM zaMkA hI kyA ho sakatI hai ityAdi sUrijI ne bahuta hetu yuktiyoMkara samajhAyA parantu kSaNaka vAdI ne kahA ki maiM aile parokSa pramANakoM nahIM mAnatA hU~ mujhe to pratyeka pramANa batalAoM ki yaha svarga naraka hai ? pAsa hI meM sUrijI mahArAja kA eka bhakta baiThA thA usane kahA pUjya guru mahArAja yadi zrApa AjJA deM to maiM isako samajhA sakatA huuN| sUrijI ne kahAM ThIka samajhAoM / bhakta ne usa kSaNaka bAdIkoM makAna ke bAhara le jAkara usa ke mu~ha para jora se eka lappar3a lagAyA jisase vaha ro kara cillAne lagA / " bhakta ne pucchA ki bhAI tu rotA kyoM hai ? "kSaNaka - tumane mujhe mArA jisase mujhe bar3A hI duHkha huA hai 1 "bhakta - bhalo thor3A sA duHkha ko nikAla kara mujhe batalA deM kAraNa meM parokSa pramANa ko nahIM mAnatA hU~ ataH Apa pratyakSa pramANa se batalAveM kI duHkha yaha padArtha hai ! "kSaNaka - are duHkha kabhI batalAyA jA sakatA hai yaha to mere anubhava kI bAta hai "bhakta - jaba Apa hamAre anubhava kI bAta narka svarga ko nahIM mAnate ho to hama Apake anubhavakI bAta kaise mAna leMge? dUsarA Apa mujhe upAlamba bhI nahIM de sakate ho kAraNa ApakI mAnyatAnusAra AtmA kSaNa-kSaNa meM utpanna evaM vinAza hotI haiM ataH lappar3a kI mArane vAlI AtmA vinAza hogaI aura jisake lapar3a kI mArI thI vaha AtmA bhI binAza hogaI isaliye Apako duHkha bhI nahIM honA cAhiye kyoMki ApakI aura merI AtmA nayI utpanna huI hai vinAza huI AtmA kA sukha duHkha nayI utpanna huI AtmA mukta nahIM sakatI haiM ityAdi yuktiyoM se isa prakAra samajhAyA ki kSaNaka bAdI kI akala ThikAne AgaI aura usane socA ki yadi AtmA kSaNa-kSaNa meM vinAza aura utpanna hotI ho to jisa kSaNa meM mujhe duHkha huA vaha aba taka kyoM ? ataH isameM kuccha samajhane kA jarUra hai calo guru mahArAja ke pAsa vasa kSaNakabAdI aura bhakta donoM sUrijI ke pAsa Aye kSaNakabAdI ne sarijI se pucchA ki guru mahArAja AtmA kyA vastu hai aura janmamaraNa kyoM hotA hai marake AtmA kahAM jAtI hai aura nayI AtmA kahAse Akara utpanna hotI haiM aura AtmAkoM akSaya sukha kaise milatA hai ? sUrijIne kahA AtmA kA, na vinAza hotA hai aura na utpanna hI hotA hai jIvake zranAdikAla se zubhAzubha karma lagA huA hai aura una karmoM se naye-naye zarIra dhAraNa karatA huA caturgati meM bhramana karatA hai yadi jinendradeva kathita dIkSA grahana kara sampak jJAnadarzana cAritra kI zrArAdhanA karaleM to janmamaraNa rUpI kamoM se homa paramAtmA bana kara sadaiva sukhI bana jAtA hai| kSaNakabAdI kyA meM dIkSA lekara jJAnadarzana cAritra kI ArAdhanA kara sakatA hU~ ? sUrijI kyoM nahIM / zrApa khuzI se kara sakate ho / kSaNakabAdI - taba dIjiye dIkSA aura batalAiye rAstA ? sUrijI - usI samaya kSaNakabAdI ko dIkSA dedI / 822 [ kSaNakavAdI jaina dIkSA
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 800 - 824 isa prakAra AcArya ratnaprabhasUri ne aneka anyamatiyoM ko jainadharma kI dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA itanA hI kyoM para una anyamati sAdhuoM ne jainadharma meM dIkSita ho evaM jaina siddhAnta kA abhyAsa karake kSaNaka vAdI bodhoM kA aura vAmamArgI evaM yajJavAdiyoM ke akhAr3e ukher3a diye the / AcArya ratnaprabhasuri SaTdarzana ke marmajJa evaM aneka vidyA evaM labdhiyoM ke jJAtA the aura usa samaya bauddha bedAntiyoM aura vAmavArgiyoM ke AkramaNa ke sAmane jaina dharma jIvita raha sakA yaha una vizvopakArI AcArya ratnaprabhasUri jaise prabhAvazAlI AcAryoM kA hI upakAra samajhanA cAhiye / meM sUrijI ne sArI nagarI se vihAra kara kramazaH takSazilA padhAre takSazilA kA tukoM ke dvArA bhaMga hone se pahale vAlI takSazilA nahIM para sarvathA jainoM se nirvAsita bhI nahIM thI vahA~ usa samaya bahuta se jaina basate bhI the kaI mandiroM para boddhoM ne apanA kabjA kara liyA thA para zrAcArya ratnaprabhasUri ke padhArane se jainoM punaH jAgRti ho AI thI zrAcAryazrI ne takSazilA kA hAla dekha vahA~ para eka caturvidha saMgha kI sabhA karane kA vicAra kiyA vahA~ ke zrIsaMgha ko kahA~ to unhoMne sUrijI kA kahanA svIkAra to kara liyA para unake dila meM yaha bhaya thA ki yahA~ boddhoM kA jora adhika hai phira bhI unakA gurudeva para vizvAsa thA paMjAba siMdha zurasenAdi kai prAntoM meM AmantraNa bheja diye ThIka samaya para caturvidha saMgha khUba geharI tAdAda meM ekatra huA aura zrAcArya zrI ke nAyakatva meM sabhA huI sabase pahalA yaha vastAva rakhA gayA ki boddhoM ne apane mandira dabA liyA hai unako punaH prApta karane kA prayatna karanA cAhiye dUsarA jainadharma kA pracAra karane ke liye muniyoM kA vihAra aura zrAvakoM ko bhI prayatna karanA jarUrI hai ityAdi isa sabhA kA janatA para kAphI prabhAva par3A bahuta se mandira baM ddhoM se vApisa lekara unakI punaH pratiSThA krvaaii| vahA~ ke zrI saMgha kI tyAgraha hone se vaha caturmAsa sUrijI ne takSazilA meM hI kiyA bhAdra gotrIya zAha caMcaga ke mahA mahotsava pUrva vyAkhyAna meM mahAprabhAvika zrI bhagavatIjI sUtra pharamAyA jinakA jaina jainetara janatA para bahu asara huA vizeSatA yaha thI ki zreSThatrI zaha hAppA ne sammetazikhara tIrtha kI yAtrArtha saMgha nikalane kA nizcaya kiyA usane bahuta dUra-dUra taka AmantraNa patrikA bheja kara zrI saMgha ko bulAyA tathA AtmakalyANa kI bhAvanA vAle bahuta loga ThIka samaya para A bhI gaye aura caturmAsa samApta hote hI surijI kI adhyakSatva meM saMgha yAtrArtha prasthAna kara diyA saMghapati kI mAlA zAha hAppA kA kaNTha meM suzobhita thI rAstA ke tIrthoM kI yAtrA karate hue saMgha sammeta zekharajI pahu~cA tIrtha kA darzana sparzana kara sabane zrAnanda manAyA sUrijI ne zAha hAppA ko upadeza diyA ki yaha bIsa tIrthaGkaroM evaM AcArya kakkasUri kI nirvANabhUmi hai mantrI pRthusena ke putra ne yahA~ para dIkSA lI haiM aisA suavasara bAra bAra milanA muzkila hai pravRti meM sabase bar3A kArya saMgha nikAlane kA hai taba nivRti meM dIkSA lenA hai / sUrijI ke upadeza kA bhAva hAppA samajha gayA aura apane jeSTha putra kumbhA koM saMghapati kI mAlA pahanA kara zAha hAppA sUrijI ke pAsa dIkSA lene kA nizcaya kara liyA Apake anukaraNarUpa meM kaI 11 nara-nArI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / sUrijI ne una sabakoM dIkSA de dI / kai muniyoM ke sAtha saMgha vApisa lauTa gayA aura sUrijI apane 500 muniyoM ke sAtha pUrva meM bihAra kiyA aura boddhoM ke bar3hatA huA jora ko haTA kara jainadharma kA pracAra bar3hAyA-pATalIputra, campA, ayodhyA, rAjagraha, turgiyA vANiyAgrAma, kAMkAdI, vaizAlA aura hemAlA evaM kapilavastu taka vihAra kara janatA ko jainadharma kA upadeza diyA bAda kaliMga kI ora bihAra kara udayagiri khaNDagiri jo zatruMjaya giranAra avatAra ke nAma se tIrtha kahalAte the takSazilA meM caturvidha saMgha kI sabhA ] 823
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vahA~ kI yAtrA kara kramazaH mathurA Akara caturmAsa kiyA ina tIna varSoM ke bhramana meM sUrijI ne hajAroM ajainoM ko jaina banAye aura jainoM ko dharma meM sthira kiye / jisa samaya surijI mathurA meM virAjamAna the usa samaya mathurA meM boddhoM kA bhI khUba jora jamA huzrA thA para sUrijI aura Apake vidvAn ziSyoM ke sAmane boddhoM kI kuchabhI dAla nahI gala sakatI thI sUrijIkA vyAkhyAna hamezA tyAga, vairAgya evaM tattvajJAna para hotA thA jisakA prabhAva janatA para khUba hI joradAra hotA thA kai bhAvukoM ne jaina mandira banAye the unakI pratiSThA sUrijI ke kara kamaloM se huI tathA kai mahAnubhAvoM ne jaina dIkSA bhI lI vahA~ se vihAra kara sUrijI mahArAja kramazaH marudhara meM padhAra rahe the usa samaya caMderI nagarI pe marakI kA rogA ne bar3A bhArI upadrava macA rakhA thA zrIsaMgha ne sunA ki AcArya ratnaprabhasUri mahA prabhAvika hai unake Ane se roga kI zAnti ho jAyagI ataH saMgha agresara loga milakara virATa nagara meM zrAye aura sUrijI se apanI dukha gAthA kaha sunAI / paropakArI mahAtmAoM kA to janma hI janatA kA kalyANa ke liye hotA hai sUrajI bihAra kara caMderI padhAre aura vahA~ vRhada zAnti snAtra par3hAI ki upadrava zAnta ho gayA jisase jainadharma kI prabhAvanA huI jaina jainettara sUrijI kA upakAra maanaa| kaI dinoM kI sthiti ke vAda, buMdelakhaMDa evaM AvaMtI pradeza meM bihAra karate hue Apane dazapura meM caturmAsa kiyA vahA~ bhI Apa zrI ke virAjane se dharma kI khUba hI prabhAvanA huI vahA~ se citrakoTa nagarI devapaTTana, AdhATa, virATa vagairaha choTe bar3e prAmoM meM bhramana karate hue sUrijI ne marudhara meM padArpaNa kiyaa| Apa SaSTama ratnaprabhasUri the para janatA ko Adya ratnaprabhasUri kI smati ho rahI thI / AcArya zrI ne zAkambharI, haMsAvalI, padyAvalI, kurcapurA, mugdhapura bhavAnIpura nAgapura, AzikAdurga, harSapura, medanIpura, kSatrIpura, vagairaha grAma nagaroM meM bihAra karake jaba zaMkhapura padhAre to vahA~ ke zrI saMgha meM khUba utsAha phaila gayA kAraNa sUrijI kI yaha janma bhUmi thI jaise sUrijI ko apanI janma bhUmikA kA gaurava thA vaise hI nagara nivAsiyoM ko bhI gaurava thA ki hamAre nagara meM aise amUlya ratnotpanna hue ki saMsAra bhara meM zaMkhapura ko pAvana evaM prasiddha kara diyA zrI saMgha ne sUrijI ke nagara praveza ka mahotsava bar3e hI samAroha se kiyA sUrijI ne mandiroM ke darzana kara dharma darzanA dii| jisakA jaina jainettara janatA para chAcchA prabhAva par3A / tatpazcAt zrI saMgha ne sUrijI se caturmAsa kI prArthanA kI ki pUjyavara ! Apa AcArya hone ke bAda aba hI padhAre hai kamase kama eka caturmAsa to avazya karanA cAhiye / ataH sarijI ne zrIsaMgha kI vinatI svIkAra kara vaha caturmAsa janma bhUmi meM kara diyA Apake virAjane se dharma kA acchA udyota huA kaI brAhmaNa vagairaha jo jainadharma ke viSaya meM ajJAta rahakara bhrama meM gothe khArahe the sUrijI ne unakA samAdhAna kara jaina dharma ke anurAgI banAye kai mAMsa bhakSiyoM kA uddhAra kara unakoM jainadharmopAsaka banAye aura bhI kaI prakAra se dharma kI prabhAvanA hui caturmAsa samApta hote hI pAca purUSa aura 7 bahinoM ne sUrijI ke naraNoM meM dIkSAlI tatvapazcAt sUrijI vihArakara choTe baDe grAmoM meM bhramaNa karate hue bhADavyapura hote hue upakezapura kI ora padhAra rahe the yaha zubha samAcAra sunA to zrIsaMgha ke utsAha kA para nahIM rahA zrIsaMgha ne nagara praveza kA bar3A hI AlIzAna mahotsava kiyA aura sUrijI caturvidha zrIsaMgha ke sAtha bhagavAn mahAvIra evaM AcAryaratnaprabhasUrijI kI yAtrA kI aura zrIsaMgha ko thoDI para sANarbheta dharma dezanA sunAI Aja upakeza pura ke ghara-gharameM Ananda maMgala chArahA hai kyo nahI sakSAtkalpa vRkSakA zubhAgamana huA isase bar3hakara Ananda kyA ho sakatA hai| devI saccAyikA bhI samaya samaya sUrijI ko vandana karane ko AyA karatI thI aura yaha 824 .. [AcArya zrI kA vihAra kI vizAlatA
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 800-824 bhI prArthanA kI thI ki pUjya AcArya deva Apane marudhara kI pavitra bhUmi para janma lekara kevala marudhara para hI nahIM para bhArata para bar3A bhArI upakAra kiyA hai yaha vahI upakezapura hai ki Apake pUrvajoM ne jainadharma kA bIja boyA aura picchale prAcAryoM ne usako jalasiMcana kara navaplava banAyA / kRpA kara yaha caturmAsa yahAM kara ke yahA~ kI janatA para upakAra karAve Apake virAjane se mujhe bhI darzanoM kA lAbha milegaa| sUrijI ne kahA~ devIjI kSetrasparzanA hogA to mujhe to kahI na kahI caturmAsa karanA hI hai / yaha kaba ho sakatA hai ki isa gaccha ke AcArya ApakI vinatI svIkAra nahIM kre| dUsare hamAre lige to yaha eka pavitra tIrtha dhAma haiM AcArya ratnaprabhasUri ke zubha hAthoM se zAsanAdhIza caramatIrthakara kI sthApanA huI jisakI upAsanA to prabalya punyodaya se hI milatI hai ityAdi sUrijI ke kahane se devI ko bar3A ho saMtoSa hogyaa| usa samaya upakezapura kA zAsana kartA mahArAjA utpaladeva kI santAna paramparA ke rAva bhAlhana deva thA Apa vaMza paramparA se hI jaina dharma ke paramopAsaka the sUrijI ke padhArane se Apako bar3A hI harSa thA kAraNa ApakA lakSa AtmakalyANa kI ora vizeSa rahatA thA / ataH eka dina zrIsaMgha ekatra ho sUrijI se caturmAsa kI prArthanA kI jisa para sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna zrIsaMgha kI vinati ko svIkAra krlii| dUsare yaha bhI thA ki upakeza gaccha ke AcArya upakezapura padhAre to kama se kama eka caturmAsa to vahAM avazya karate hI the jisameM sUrijI kI to avasthA hI vRddha thii| rAvajI ne mahAmahotsava pUrvaka zrI bhagavatIjI sUtra ko apane vahAM lAkara rAtri jAgaraNa pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyA kiyA aura hasti para sUtrajI virAjamAna kara varaghor3A car3hA kara sUrijI ko arpaNa kiyA aura sUrijI ne usa mhAprabhAvika zAstrajI ko vyAkhyAna meM bAMcakara zrIsaMgha ko sunAyA jisako suna kara janatA ne apUrva lAbha utthaayaa| sUrijI ke virAjane se dharma kA khUba hI udyota huA apanI 2 rUcI ke anusAra saba logoM ne yathAzakti lAbha liyaa| eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM zrAcArya ratnaprabhasUri kA jIvana sunAte hu ra pharamAyA ki mahAnubhAvoM! jina mahApuruSa ne isI upakezapura meM dharma rUpI vRkSa kA bIja boyA thA aura pichale AcAryoM ne usako jala siMcana kara navaplava banAyA jisake hI madhuraphala hai ki Aja hama jahAM jAte hai vahAM upakezavaMza upakezavaMza hI dekhate hai aura ve bhI devI saJcAyakA kA varadAna se 'upakeze badula dravyaM dhana dhAna evaM parivAra se samRddha aura dharma karanI meM tatpara najara Ate hai aura ve bhI kevala marudhara meM hI nahIM para lATa saurASTa kaccha sindha kunAla pAMcAla zurasena pUrva baMgAla bundelakhaNDa Avanti medapATa taka hamane bhramana karake dekhA hai ki koI bhI prAnta upakezavaMza se zunya nahIM pAyA unako pUchane se yaha bhI jJAta huA hai ki prAyaH ve loga apanI vyApAra suvidhA ke liye hI vahAM gaye the bAda meM jainAcAyoM ne vahAM ke ajainoM ko jaina banA kara unake zAmila milAte gaye the ki unakI saMkhyA bahuta bar3ha gii| isa pavitra kArya meM una AcAryoM kA prayatna to thA hI para sAtha meM mahArAjA utpaladeva maMtrI Uhar3Adi dharmavIra gRhasthoM evaM unakI santAna paramparA kA bhI sahayoga thA tathA devI saccAyikA kI bhI pUrNa kRpA thI jisase isa punIta kArya meM AzAtIta saphalatA milatI gaI pUrvAcAryoM kI yaha bhI eka paddhati thI ki ve nainoM ke kendra meM samaya samaya sabhAe~ karake caturvidha zrIsaMgha ko aura vizeSataya zramaNa saMgha ko jainadharma kA pracAra ke liye preraNA evaM utsAhita karate the tathA koI bhI prAnta jaina sAdhuoM se nirvAsita nahIM rakhate the| dUsarA yaha bhI thA ki jahAM naye jaina banAye vahAM unake AtmakalyANa ke liye jaina mandira evaM vidyAlaya kI pratiSThA devI saccAyikA kI sUrijI se vinati ] 825 Jain Education inte104
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 400-424 varSa [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karavA hI dete the ki zraddhA evaM jJAna kI vRddhi aura dharma ke saMskAra majabUta jama jAte the| samaya samaya tIthoM kI yAtrArtha saMgha nikalavA kara bhI janatA meM dharma utsAha phailAyA karate the ityAdi kAraNoM se hI vaha dharma vRkSa apanI zAkhA prati zAkhA se phalA phUlA Ananda meM AtmakalyANa sAdhana kara rahA hai / ityAdi sUrijI ne janatA para acchA prabhAva DAlA / jisase rAjA evaM prajA ke hRdaya meM dharma pracAra kI bijalI sateja hogii| eka samaya rAva AlhaNadevAdi saMgha agrasara ekatra hokara sUrijI ke pAsa gaye vandana karake dharma pracAra ke viSaya meM bAteM kara rahe the rAjA ne kahAM pajyavara ! ApazrIjI kA padhAranA ho gayA hai yahAM para eka sabhA kI jAya ki jisameM caturvidha zrIsaMgha ko bulAyA jAya aura dharma pracAra ke liye prayatna kiyA jaay| yahAM para pahale bhI kaIvAra sabhAe huI thI jisameM acchI saphalatA milI thI isa samaya bhI zrIsaMgha ko yahI bhAvanA hai| kevala ApakI sammati kI hI jarUrata hai| ___ sUrijI ne pharamAyA ki rAvajI ApakI bhAvanA evaM dharma pracAra kI yojanA bahuta acchI haiM aura hamAre aura Apake pUrvajoM ne isI prakAra dharma pracAra bar3hAyA thA sabhAe dharma pracAra kA mukhya kAraNa haiM maiM merI sammati detA hU~ ki Apa dharma pracAra ko bddh'aaiye| basa phira to kyA dera thI zrIsaMgha ne vahuta dUra dUra prAntoM taka AmantraNa bhejavA diyA aura Agantu oM ke liye saba taraha kA prabandha kara diyaa| sabhA kA samaya mAgha zuru pUrNimA kA rakhA jo AcArya ratnaprabhasUri kA svarga rohaNa dina thaa| samaya tIna mAsa jitanA lambA rakhA gayA thA ki najadIka evaM dUra se sAdhu sAdhviyoM A sake / arthAn ThIka samaya para kai tIna hajAra sAdhu sAdhdhiyAM upakezapura ko pAvana banAyA isameM kevala upakezagaccha ke hI sAdhu sAdhviyAM Adi nahIM the para koraMTagaccha evaM vIra santAniye saudharmagaccha ke sAdhu sAdhviyoM bhI zAmila the tathA zrAddavarga bhI bahuta saMkhyA meM Aye the isakA kAraNa eka to bhagavAn mahAvIra kI yAtrA dUsarA AdyAcArya ratnaprabhasUri kA svargavAsa dina tIsarA hajAroM sAdhu sAdhviyoM ke darzana caturtha lAkhoM svadharmI bhAiyoM kA samAgama, pAMcavA dharma pracArArtha sabhA, chaTA AcArya ratnaprabhasUrI kI vRddhAvasthA meM darzana evaM sevA, calo ! aisA punIta kArya meM piccha rahanA kauna cAhatA thA ? arthAta koI nahIM caahtaa| ThIka samaya para sabhA huI AcArya ratnaprabhasUri ne AdyAcArya ratnaprabhasUri aura bAmamArgiyoM vagairaha marudhara kA itihAsa samajhAyA aura vartamAna meM pratyeka prAntoM meM apane bhramana kA hAla sunaayaa| boddha loga apanA pracAra kisa prakAra bar3hA rahe hai sAtha meM jainoM kA kyA kartavya hai jaina zramaNoM ko kyA karanA cAhiye jaina gRhastha jaina dharma kA kisa prakAra sahAyaka bana sakate hai ityAdi Apa zrI ne apanI ojasvI vANI dvArA mArmika zabdoM meM isa prakAra upadeza diyA ki pratyeka manuSya ke hRdaya meM jaina dharma kA vizeSa pracAra kI bhAvanA jAgRta hogaI / ataH jaina zramaNa evaM zrAddhavarga utsAha pUrvaka arja kI ki pUjyavara ! dharma pracAra ke liye hama hamArA sarvasva arpaNa karane ko taiyAra hai jisa prAnta meM jAne kI AjJA pharamAve hama vihAra karane ko kaTivaddha taiyAra hai ityAdi / bhagavAna mahAvIra kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| prAcArya ratnaprabhasUrI ne devI saccAyikA kI sammati lekara Aye hue 'gha ke samIkSa muni pramodaratna ko apane paTTa para prAcArya banA diyA tathA anya bhI yogyatAnusAra kaI muniyoM ko padaviyoM pradAna kara unake utsAha ko bar3hAyA aura yogya sthAna ke liye AjJAe~ dedI ki amuka muni amuka prAntoM meM vihAra kara dharma pracAra kre| rAjA AlhaNadeva vagairaha upakeza ra kA zrIsaMgha apane kArya kI saphalatA dekha bar3A hI AnaMda Jain Educenternational [ upakezapurameM zramaNasamA-sUrijI kA upadeza For Private & Personar Use Only
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhari kA jIvana ] / osavAla saMvat 800-824 manAyA Aye hue zrIsaMgha ko peharAmaNI vagairaha dekara visarjana kiyA kArya kI saphalatA se unake dila meM bhI harSa kA pAra nahIM thaa| pAThakoM ! Aja kAMgreso, kAnpharanse, mITiMge, kameTiye aura sabhAe koI nayI bAteM nahIM hai para prAcIna samaya se hI calatI AI thIM usake pahale dharma pracAra ke liye tIrthaGkaroM ke samavasaraNa racA jAtA thA ve bhI eka prakAra kI samAe hI thI usa jamAne meM aura Aja ke jamAne meM kevala itanA hI antara hai ki pUrva jamAnA meM jo kArya karanA cAhate the sarva sammati se nizcaya kara kAryakarttA tana mana evaM dhana se usa kArya ko karake hI nidrA lete the taba Aja prastAva pAsa kara rajisTaroM meM bAndha kara rakha diyA jAtA hai| vizeSatA yaha hai ki kAma karanA koI cAhate nahIM hai para eka dUsare para vyartha akSepa karake matabheda khar3A kara dete hai jisase kArya karanA to dUra rahA para ulTI pArTiyoM bana jAtI hai aura janatA kA bhalA ke sthAna burA ho jAtA hai| khaira AcArya ratnaprabhasUri apanI vRddhAvasthA ke kAraNa upakezapura ke zrIsaMgha kI ati Agraha hone se vahAM hI virAjamAna rahe nUtanAcArya yakSadevasUri bhI ApakI sevA meM hI the sUrijI ne gacchI kA sarva bhAra yakSadevasUrI ke suparda kara Apa antima salekhanA karane meM laga gaye anta meM luNAdrI pahAr3I para 16 dina kA anasana kara samAdhi pUrvaka svarga padhAra gye| AcArya ratnaprabhasUrI mahAna prabhAvika evaM dharma pracAraka AcArya hue hai Apa upakezagaccha meM SaSTam AcArya arthAta isa nAma ke antimAcArya hue hai| ApazrI ne apane 24 varSa kA dIrgha zAsana meM pratyeka prAnta meM vihAra kara jaina dharma kA khUba hI pracAra kiyA Apane bahuta se mumukSuoM ko dIkSA dekara zramaNa saMgha meM bhI acchI vRddhi kI yahI kAraNa hai ki apane pratyeka prAnta meM muniyoM kA vihAra karavA kara jaina dharma kA pracAra bar3hAyA thA paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM, Adi graMthoM meM Apake zAsana meM dharma kAryoM ke kaI ullekha milA hai| prAcAryazrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~--- 1-zaMkhapura ke zrI zrImAlagau0 zAha jaitA ne dIkSA lI 2-yAsikAdurga ke Aditya naaggau| bhAramala ne 3- arajunapura ke bhAdragotrIya , bhANA ne 4-nAgapura ke kumaTagautrIya ___ cUr3A ne 5-upakezapura ke DiDUgautrIya sAlagane 6 -zAmbAkatarI ke laghuzreSThigI. sakhalA ne 7-phalavRddhi ke ciMcaTagI0 polAka ne 8-koraMTapura ke zreSTigautrI jinadAsa ne 9-satyapura AdityanAga mAMjhaNa ne 10-sAMgalI ke bAppanAga0 jorA ne 11-senanagara ke bhUrigotrIya0 phAgu ne 12-gosalapura ke karaNATagau0 jalhaNa ne AcArya ratnaprabhasUri kA svargavAsa ] 827
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa " bhUlA ne ghaMghA ne brAhmaNa 13- naravara ke taptAbhaTTagau0 zAha bhairA ne dIkSA lI 14-vIrapura ke carar3agautrIya 15-bhunapura ke mallagotrIya meharAja ne 16-candolI gAgara ne 17-marAThekoTa ke sudhar3agau0 hAppA ne 18-tribhuvana ke suMgagau0 depAla ne 19-joganIpura ke kulabhandragau jasA ne 20-bAvalapura ke karaNATagaura nAgadeva ne 21-lodravApaTTana ke laghu zreSTigau0 rAmA ne 22-cauvATana ke zraSTigaura 23-hanumAnapura ke balAhagaura geMdA ne 24-karaNAvatI ke kanojiyAgau pAtA ne 24-mAMDa mahAdeva ne 25-ayodhyA ke kSatrIvIra netasI ne 26--pADalIputra ke prAgvaTavaMzI noMdhaNa ne 27-mAdar3I prAgvaTavaMzI zAMkhalA ne 28--somAvA ke zrImAlavaMzI padamA ne 29-katholI sughar3agotrI0 jinadAsa ne 30-kunaNapura zreSThigotrI0 , pArasa ne 31-bIlapura ke bAppanAgagau0 , jogar3A ne 32-mathurA ke zreSTigautrI0 ,, mAthura ne 13-caMderI ke sucaMtigI. , mokala ne yaha to vaMzAvaliyoM se kevala ekeka nAma hI likhA hai para ina ekeka bhAvukoM ke sAtha aneka mumukSuoM ne tathA kaI mahilAe~ ne bhI sUrijI tathA Apake munivaroM ke pAsa dIkSA lekara svapara kA kalyANa kiyA thaa| yadi ina dIkSA vAloM kA vivaraNa likhA jAya to eka alaga graMtha bana jAtA hai kAraNa jainoM kI karor3oM kI saMkhyA thI caubIsa varSa kA bhramaNa meM do cArasau dIkSA ho gaI ho to kauna bar3I bAta hai / prAcArya zrI ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi zubha kArya1-sopAra paTTana se zreSTigautrIya sAha khetasI ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA / 2-devagiri se mallagI0 zAha nAthA ne 3-bharoMca nagara se prAgvaTa pethA ne 4-padyAvatI se maMtrI dedA ne " " 5-naravara se zrI zrImAla0 sevA ne [ AcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ 828
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 800-824 6-potanapura se bAppanAga0 mANA ne 7-ujjaina se bhAdragau0 raghuvIra ne 8-citrakoTa se kuMbhaTagau0 TAvA ne 9-candrAvatI se karaNAvaTa gau0 DAvara ne 10-kanyAkubja se prAgvaTa rANA ne 11- mathurA se zreSThigo. jaitala ne 12---upakezapura ke rAva AlhaNane vi0 saM0 413 kA dukAla meM zatrukAra diyA 13-candrAvatI ke prAgvaTa maMtrI nArAyaNa ne saM0 412 , , 14-zivagar3ha ke kulabhadragau0 zAha kSemAne vi0 saM0420 kAdu kAla , 15-bhinnamAla ke zrImala guMgalA ne eka vaDA talAva khudAyA 16-karaNAvatI ke zrImAla devAne 22 varSa kI umara meM dampati cothA vrata liyA 17-- jisameM zrIsaMgha ko savAsera kA lADhU aura pAMca pAMca sonA muhara perAmaNI dI 18-khetar3I kA maMtrI mohaNa yuddha meM kAma AyA / 19-upakezapura kA zreSTi jhamAra yuddha meM kAma AyA .. 20-nAgapurakA prAgvaTa vIra haradeva 21-jaMgAlukA vIraharago. nAnaga 22--medanIpurakA bhUrigI0 prahalAda 23-padmAvatIkA zreSTigau0 24 - satyapurakA zreSTigau0 25-vIrapurakA bhAdragotra zAdUla 26-harSapurakA kanojiyA0 caTAna 27-mugdhapurakA DiDugI. narasiMha 28- SaTakupakA prAgvaTa0 jinadAsa inake alAvA bhI AcArya zrI ke zAsanameM kaI jAnane yogya bAta huI thI para sthAna ke abhAva una sabako yaha uddhRta kara nahIM sakate haiM sUrIzvara jI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAe~ 1-paTahaDI ke prAgvaTavaMzI zAha dharmasIne bha0 mahAvIra ma. pra. 2-mudhAnagara ke ukoziyA0 , kukAne " " 3-keraliyA ke malagau0 , AlhaNane , 4-DAmarelanagara ke bhuurigau| , " iMdAne idAna , pAva 5-zAlIpura ke carar3agau0 , gosalane " , " " 6-jADolI ke kumaTagau0 , pArasane " " " sarijI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ ] mokala gosala 829
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 400-424 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa riSabha jaisiMghane " 7-tribhuvanapura ke sughar3agau. zAha surajaNane bha0 mahAvIra ma0 8-virazAlI ke luMgagau0 honAne , " " 9-punAkoTa ke aMSTigau0 karaNAne 10-reNukoTa ke bAppanAga rAvalane 11-jAnAkoTa ke adityanAga rAmAne 12-parolI ke luMgagotrI svaMgArane dhamaka 13- mathurA ke bhAdragau0 bhairAne zAnti 14- kapIlavastu ke kumaTagau. ror3Ane sImaMdhara 15-vizAlA ke ciMcaTagau0 kAnar3ane padyanAbhA 16-khaNDagiri bAppanAga0 lAdhAne mahAvIra 17-tosalI zraSTigo0 phuvAne 18-cAsora sucaMtigau0 19--mAvolI DiDugau0 bAlAne , pArzva 28-banArasa kanojiyA0 pethAne 21-TelIpura ke ciMcar3agau0 magatulAne , 22-mANDavadurga ke coraliyA0 tolAne 23-dasapura ke caraDagau0 joMgAne zrAdIzvara 24-khApoTI ke maMtrI __ yazagharane , pArva, 25-sApoTI zrAditya lachamaNane 26-zAkambharI ke zraSTigI0 vijAne , nemi " " 27-pAlhikA vAppanAga0 bholAne mallI 28-ratnapura ke balAhagau0 devAne , mahAvIra , " 29-- raNasthama prAgvaTa. cuDAne , sImaMdhara 30-carapaTanagara ke prAgvaTa0 khumAne , pArzva 31-candrAvatI ke zrImAla " khIvAne , caMdra inake alAvA bahuta se ghara derAsaroM kI bhI pratiSThA karavAI thI jinhoM kA ullekha vaMzAvaliyoM paTrAvaliyoM vagairaha caritra granthoM meM milatA hai para sthAnAbhAva una sabakA ullekha karane meM hama asamartha haiM kevala namUnA mAtra kI nAmAvalI likha dI hai pAThaka anumodana kara punyopArjana kreN| eka tIsa paTTasari ziromaNa, ratnaprabha udyota kiyA / SaT darzana ke the ve jJAtA, jJAna apUrva dAna diyA // siddha hasta apane kAmoM meM jaina dhvajA phaharAyA thA / deza-deza meM dhavala kIrti, guNoM kA pada na pAyA thA / iti zrI pArzvanAtha ke 31 3 paTTadhara prAcArya ratnaprabhasUri mahan AcArya hue / [ AcArya zrI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAe~ 830
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 32-prAcArya zrI yakSadeva sUri ( SaSTam ) sUri nAyaka yakSadeva padmAkkanaujiyAkhyAnvaye / trAtva bandhugaNaM mahAdhana vyayA duSkAla pIr3A baham / / so'yaM sUriraneka bhavya janatoddhAre rato granthakRt / mlecchAtnItipadAtu rakSaNa paro devAlayA nAbhayam // opyeoop cArya zrI yakSadeva sUrIzvara jI mahArAja yakSapUjita mahA pratibhAzAlI upavihArI dharmapracArI aura suvihitaziromaNi zrAcArya hue ApazrI candra ko bhAMti, zItala, sUrya sadRza tejasvI, merU kI taraha akampa, dharanI ke sadRza dhIre, evaM sahanazIla, megha kI taraha carAcara jIvoM ke upakArI, jana zAsana ke stambha, eka mahAn AcArya hue hai Apa kA jIvana jana kalyANArtha hI hu prA thA paTTAvalIkAroM ne ApakA jIvana vistAra se likhA hai tathApi pAThakoM ke karNapAvana ke liye yahAM para saMkSapta se likha diyA jAtA hai| jisa samaya kA hAla hama likha rahe hai usa samaya bhArata ke bhUSaNa rUpa karaNAvatI nagarI aneka jinamandiroM se zobhAyAmana thI vyApAra kA to eka kendra hI thA vahA~ ke vyApArI loga bhArata ke alAvA jala evaM sthala rAstA se pAzcAtya pradezoM meM bhI vyApAra kiyA karate the jisameM adhika vyApArI upakezavaMza ke hI the 'upakeze bahuta dravyaM' isa varadAna ke anusAra una vyApAriyoM ne nyAya nIti evaM satyatA ke kAraNa vyApAra meM bahuta dravya paidA kiyA thA aura ve loga usa dravyako AtmakalyANartha evaM dharma kArya meM vyaya kara punyAnubandhI punya kA bhI saMcaya kiyA karate the / AcArya ratnaprabhasUri sthApita mahAjana saMgha ke jo Age cala kara aThAraha gautra hue the usameM kannaujiyAgautra bhI eka thA / usa kannaujiyA gautra meM zAha sAraMga nAmakA dhanakubera seTha thA jisakI dhavalakIrti cAro ora prasarI hui thI zAha sAraMga bar3A hI udAra evaM dharmajJa thA pAMca vAra tIyoM kA saMgha nikAlakara saMgha ko sonA muharoM aura vastrAM kI peharAmaNI dI thI sAta bar3e yajJa jImaNavAra kiye the yAcakoM ko to itanA dAna diyA ki ve hara samaya sAraMga ke yazogAna gAyA karate the zAha sAraMga ke gRhadevI dharma kI pratimUrti rohaNI nAma kI strI thii| mAtA rohaNI ne teraha putra aura sAta putriyoM ko janma dekara apanA jIrana ko saphala banAyA thA jisameM pAttA nAmakA putra baDAhI tejasva evaM honahAra putra thA mAtA rohaNI ne bhagavAn vAsupUja kI ArAdhanA artha karaNAvatI meM eka prAlIsAMna mandira banAkara vAsapUjatIrthaGkara kI pratiSTA bhI karavAI thii| jaba pAttA ke mAtA pitA kA svargavAsa huA to ghara kA saba bhAra pAttA ke zira aapdd'aa| pAttA vyApAra meM baDAhIdakSa thA usane apanA vyApArakSetra ko itanA vizAla banA diyA ki pazcAtya pradeza irAna mitra jAvA jApAna aura cInAdi ke sAtha jala evaM thalake rAste thokabaddha vyApAra kiyA karatA thA kai bandaroM meM to Apa apanI dukAneM bhI kholI thii| devI saccAyikA kI Apa para bar3I kRpA thI ki Apane vyApAra meM karaNAvatI meM bhagavAn vAsapUjya kA mandira ] 831
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0424-440 varSa ] [bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa puSkala dravya paidA kiyaa| zAha pAttA jaise dravyopArjana karane meM dakSa thA isI prakAra nyAyopArjina dravya kA sadupayoga karane meM bhI nipuNa thA jisameM bhI sAdharmi bhAiyoM kI ora ApakA vizeSa lakSa thA ApakoM upadeza bhI isI viSaya kA milatA thaa| vyApAra meM bhI agrasthAna sAdharmI bhAiyoM ko hI diyA karatA thA eka ora tojaina cAryoM kA upadeza aura dUsarI ora isa prakAra kI sahAyatA yahI kAraNa thA ki jainettara logoM ko jaina banA. kara suvidhAsa jainadharma kA pracAra bar3hAyA jAtA thA zAha pAttA bahukuTamba vAlA hone para bhI unake vahA~ sampathA yahI kAraNa thA ki lakSmI binA AmantraNa kiye hI pAttA ke vahA~ sthira sthAnA DAlakara rahatI thii| jaba vi0 saM0 429 meM eka jana saMhAraka bhISaNa dukAla par3A to sAdhAraNa logoM meM hA hA kAra macagayA manuSya anna ke liye aura pazu ghAsa ke liye mahAna duHkhI ho rahe the zAha pAtA se apane dezavAsI bhAiyoM kA aura muk pazuoM kA duHkha dekhA nahIM gyaa| usane apane kuTamba vAloM kI sammati lekara dukAla pIr3ita jIvoM ke liye anna aura ghAsa ke koThAra khullA rakha diyA ki jisa kisI ke anna ghAsa kI jarUrata ho binA bhedabhAva ke le jAoM phira to kyA thA duniyAM ulTa par3I para itanA saMgraha kahA thA ki pAtA mulka koM anna evaM ghAsa de sake ? jahAM taka mUlya se dhAna ghAsa milA vahA~ taka to pAtA ne jisa bhAva milA kharIda kara AsA kara Aye hue logoM ko anna ghAsa detA rhaa| jaba Asa pAla meM dhana dene para bhI anna nahIM milA isakA to upAya hI kyA thA para Aye hue duHkhI logoM ko nA kahanA to eka bar3I zarama kI bAta thI zAha pAttA kI orata ne kahA ki ina duHkhiyoM kA duHkha mere se bhI dekhA nahIM jAtA hai ataH merA bhevara le jAoM para ina logoM ko anna diyA kro| pAttA ne apane bhAiyoM ko aura gumAstoM ko bheja diyA ki deza evaM pradeza meM jahAM mile vahAM se anna evaM ghAsa laaoN| basa cAroM ora loga gaye aura jisa bhAva milA usa bhAva se deza aura pradezoM se puSkala dhAna lAye para duHkAla kI bhayaMkaratA ne itanA tya rUpa dhAraNa kiyAki zAha pAtta ke pAsa jitanA dravya thA vaha saba isa kArya meM lagA diyA para dukAla kA anta nahIM aayaa| auratoM kA jevara taka bhI kAla ke caraNoM meM arpaNa kara diyA kAraNa pAttA kI udAratA se saba duniyAM pAttA ke mahamAna bana gaI thI ataH pAtA ne apane pAsa karor3oM kI sampati ko vaha saba isa kArya meM lagA dI jisakA to kucha bhI raMja nahIM thA para zeSa thor3A samaya ke liye Aye hae aAzAjana ko nirAza karane kA bar3A bhArI duHkha thaa| Akhira zAha pAttA ne tIna upavAsa kara apanI kuladevI saccAyikA se prArthanA kI ki yAto mujhe zakti de ki zeSa rahAhuA dukAla ko sukAla banA dU / yA isa saMsAra se bidA deN| devI ne pAttA kI paropakAra parAyaNatA para prasanna hokara eka kothalI (thelI) dedI ki jitanA dravya cAhiye utanA nikAlate jAoM tumArA kArya siddha hogaa| basa devI to adRzya hogaI zAhapAttA ne pahile duHkhI logoM kI sAra saMbhAla lI bAda pAraNA kiyA, aba to pAttA ke pAsa akhUTa khajAnA AgayA aura zeSa rahA huA dukAla kA zira phor3a kara usako nikAla diyA jaba varSAda pAnI huA to janatA pAttA ko AzIrvAda dekara apane 2 sthAna ko calI gii| zAhapAttA apane kArya meM saphala huA aura punaH tIna upavAsa kara devI kI ArAdhanA kI jaba devI zrAI to pAttA ne kahAM bhagavatI yaha ApakI thelI saMbhAla liijiye| devI ne ne kahA pAttA meM tujhe thelI de cukI hU~, isako tuma apane kAma meM le / pAttA ! tUM bar3A hI bhAgyazAlI hai tere punya se saMtuSTa ho yaha thelI tujhe dI hai ityAdi / pAttA ne kahA devIjI Apane bar3I bhArI kRpA kI para 832 [punyazAlI pAsA ne dukAla kA zira phor3a DAlA
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 merA kAma nikala gayA aba isa thelI kI jarUrata nahIM hai ataH Apa apanI thelI le jAiye / pAttA ke nispRhI zabda suna devI bahuta khuza huI aura kahA ki pAttA tere pAsa thelI rahagI to isakA durupayoga nahIM para sadupayoga hI hogaa| devoM kI dI huI prAsAdI vApisa nahIM lI jAti hai isa thelI ko tu khuzI se rakha / ityAdi devI kI atyAgraha se pAtA ne thalI rakhalI para usa thelI ko apane kAma meM nahIM lI / pAtA ne punaH vyApAra karanA zuru kiyA thor3e hI samaya meM pAttA ne bahuta dravya paidA kara liyA aura morAta vagairaha ke vyApAra meM dhana bar3hate kyA dera lagatI hai cAhiye manuSya ke punya khajAnA meN| pAttA pahile kI taraha punaH koTI dhIza banagayA kahA hai ki samaya calA jAtA hai para bAta raha jAti hai zAha pAttA kI dhavala kIrti amara hogaI jo AkAza meM candra sUrya rahagA vahAM taka pAtA kI yazaH patAkA vizva meM phaharAtI rahagI kisI kavi ne ThIka kahA hai ki " mAtA jiNe to aisA jINa, ke dAtA ke zUra, nahIM to rahI je bAMjhar3I matI gamAje nuur|" dharma prANa labdha pratiSTita pUjyAcArya zrI ratnaprabhasUri apane ziSyamaNDala ke sAtha vihAra karate hue karaNAvatI nagarI kI ora padhAra rahe the yaha zubha samAcAra karaNAvatI ke zrIsaMgha ko milA to unake harSa kA pAra nahIM rhaa| janatA Apake punIta darzanoM kI kaI aau se abhilASA kara rahI thI zrIsaMgha ne bar3A hI aAlIsAna mahotsava kara sUrijI ko nagara praveza karAyA sUrijI ne thor3I para sAra garbhita dezanA dI jisameM trilokya pUjanIya tIrthaGkara bhagavAn dIkSA ke pUrva diyA huA varSIdAna kA isa prakAra varNana kiyA ki pariSadA punyazAlI pAttA kI ora TIkaTakI lagA kara dekhane lgii| kisI eka vyakti se rahA nahIM gayA usane kahA pUjyavara ! tIrthaGkara bhagavAna to eka alaukika puruSa hote hai unakI mAtA vizva bhara meM aise eka putra ratna ko hI janma detI haiM unakI barAbarI to koI deva devendra bhI nahIM kara sakate hai para isa kalikAla meM hamAre nagarI kA bhUSaNa zAhapAttA advitIya dAnezvarI hai isane bhayaMkara dukAla meM karor3oM rupaye nahIM para apanI oratoM kA jevara taka apane dezavAsI bhAiyoM ke prANa rakSaNArtha vocchAvara kara diye ? ityAdi sUrijI ne bhI nau prakAra kA punya vatalA kara zAha pAttA ke uddhAratA ka khUba hI prazaMsA kI bAda meM sabhA visarjana huii| prAcArya zrI kA vyAkhyAna prati dina hotA thA Apa jisa samaya vairAgya kI dhUna meM saMsAra kI asAratA kA varNana karate the taba janatA kI yahI bhAvanA ho jAti thI ki isa ghora duHkhamaya saMsAra ko tilAMjalI dekara sUrijI ke caraNoM meM dIkSA lekara Atma kalyANa kiyA jAya to acchA hai| eka samaya sUrijI ne cakravarti kI Rddhi kA varNana karate hue pharamAyA ki mahAnubhAvoM ! manuSyoM ke andara saba se bar3hiyA Rddhi cakravarti kI hotI hai jinake caudaha ratna aura navanidhAna tathA inake adhiSTAyika pacavIsa sahastra devatA hAjarI meM rahate haiM una caudaha ratnoM meM sAta ratna pAMcendriya hai jaise ---- 1. senApati-cakravarti kI digvijaya meM sainA kA saMcAlana karatA hai / 2. gAthApati- khAna pAna vagairaha tamAma Avazyaka padArtha kI vyavasthA karatA hai / 3. var3hAI ratna-jahAM jarUrata huI vahAM makAna vagairaha kI vyavasthA kare / 4. purohita -tuSTi puSTi vagairaha zAnti kArya kA karane vaalaa| 5. gajaratna-yuddha evaM saMgrAma meM vijaya prApta karAne vAlA pATavI hasti / AcArya ratnaprabhasari karaNAvatI meM ] 105
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSa] bhigavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 6. azvaratna--cakravarti ke khAsa savArI karane ke kAma meM Ave / 7. strI ratna- cakravarti ke bhoga vilAsa ke kAma meM Ave / ye sAta paMcendriya ratna aba sAta ekandriya ratna kahate hai:1. cakraratna- SaT khaNDa vijaya ke samaya mArga darzaka / 2. chatraratna-cakravarti para chatra tathA varasAda samaya sainA kA rakSaNa kare / 3. cAmararatna -nadI samudra se pAra hone meM kAma Ave / 4. daNDaratna -- tamastra guphA ke dvArA kholane meM kAma Ave / 5. khaNDagaratna - duzmanoM kA zira kATane meM kAma Ave / 6. maNiratna--aMdherA meM udyota karane ke kAma meM Ave / 7. kAkaNiratna-tAmasa guphA meM 49 mAMDalA karane ke kAma meM zrAve / isa prakAra caudaha ratna hote hai tathA cakravartI ke nau nidhAna hote hai unake nAma aura kAma / 1. naisarpaH nidhAna--naye naye prAma nagara paTTanAdi sthAna banAne kI vidhi / 2. pANDuka nidhAna-cauvIsa jAti kA dhAna utpanna karanA bIja bonAdi kI vidhi / 3. piMgala nidhAna-gInata viSaya evaM sarva prakAra ke vyApAra karane kA vidhAna / 4. sarvaratna nidhAna- sarva jAti ke ratnoM kI parIkSA pahacAna viSaya kI vidhi / 5. mahApana nidhAna-sarva jAti ke vastra bunanA raMganA dhonA vagairaha kI vidhi / 6. kAla nidhAna-bhUta bhaviSya vartamAna kAla kA zubhAzubha phala vagairaha kI vidhi tathA zilpAdi hunnara udyoga vagairaha strI evaM puruSoM kI tamAma klaaeN| 7. mahAkAla nidhAna-lohA tAMbA sonA rUpA maNi muktAphalAdi kI utpati aura bhUSaNAdi kI vidhi / 8. maNavaka nidhAna--zUravIra yoddhA banAnA unake sarva prakAra ke zastra banAnA calAnA kI vidhi ! 9. zaMkha nidhAna-sarva prakAra ke nATaka gAnA bajAnA tathA dharmArtha kAma mokSa evaM cAroM puruSArtha vagairaha kI vidhi / ataH ina nau nidhAna meM saba saMsAra ke kAryakrama kI vidhi vatalAI hai| aura saMsAra meM jitane nyAya nIti vyApAra kRSIkama khAne pIne bhoga vilAsa santAnotpati Adike sAdhana vagairaha jitane kArya hai una saba kA vidhAna ina nau nidhAna meM A jAtA hai / cakravarti ke caudaharana aura naunidhAna to apane suna liyA hai para inake alAvA bhI bahutasI Rddhi haiN| 1-caurAsI lakSa hasti itane hI azva aura ratha hote hai| 2~ chanuvai karor3a pAyadala hathiyAra baddha paidala sipAI hote hai| 3-tetIsa karor3a U~Ta aura tIna karor3a poTiyA bhAra vahane vAle balada / 4-battIsa hajAra mugaTabaddha rAjA cakravarti kI sevA meM rahate hai| 5-causaTa hajAra antevara ( rAniyoM ) inake sAtha do do varagaNAe thI una saba kI ganatI kI jAya to eka lakSa aura barANu hajAra 192800 aura itane hI rUpa cakravarti vaikraya banAyA karate hai ki koI rAnI kA mahala cakravali zUnya nahIM rhe| 6-battIsa hajAra nATaka karane vAlI maNDaliyAM thii| 834 [cakravartI kI Rddhi kA varNana
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 825-840 7-deza 62 00 paTTana 48000 maNDapa 24000 sanniveza 36000 aura prAma 960000000 (eka prAma meM kama se kama dazahajAra ghara honA likhA hai|) 8-gAyoM ke gokala 3 krodd'| tIna karor3a hala jamIna khar3ane ke / 9-seTha tIna karor3a koTavAla caurAsI lakSa, vaidya tIna karor3a, rasoiyA 360 mailA 14000 rAjadhAno 36000 vAjA tIna lAkha / 10-sone ke Agraha 20000 rUpA ko 24000 ratnoM kI 16000 / 51-cakravarti kA laskara 48 koza meM sthApana hotA thaa| ityAdi cakravarti kI Rddhi granthAntara kahI hai hAM vartamAna alpaRddhi vAle loga ina Rddhi ko sunakara za yad vizvAsa nahIM karate hogeM para jaba manuSya ke punyodaya hotA hai taba aisI Rddhi prApta honA koI asaMbhava sI bAta nahIM hai yaha to akhila bhArata kI Rddhi batalAI hai para Aja deza videzoM meM eka-eka prAnta evaM rAjadhAnI meM bhI dekhI jAya to bahuta sI Rddhi pAI jAti hai taba asaMkhya kAla pUrva uparokta Rddhi ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai| kaI loga cakravarti ke hastI azva ratha paidala vagairaha kI saMkhyA suna kara saMdaha karate hai para bharatakSetra ke chakhagahoM kA kSetra phala kA hisAba lagA kara dekhA jAya to svayaM samAdhAna ho sakatA hai| khaira ina Rddhi ko bhI cakravartiyoM ne asAra samajhI thii| isa prakAra kI Rddhi evaM sukha the para Atmika sukhoM ke sAmane una padgalika sukhoM kI kucha bhI kImata nahIM thI ataH cakravatiyoM ne una bhautika sukhoM para lAta mAra kara dIkSA lelI thI taba hI jAkara ve saMsAra bhramana evaM janma maraNa ke duHkhoM se chuTakArA pAkara mokSa ke akSaya sukhoM ko prApta hue the aura jina cakravartiyoM ne AtmA kI ora lakSa nahIM diyA aura pudgalika sukhoM ko hI sukha mAna liyA ve sAtavI naraka ke mahamAna banagaye kahA hai ki 'khINamAta sukhA bahukAla duHkhA' arthAt usa naraka ke palyopama aura sAgarapama ke AyuSya ke sAmane manuSya kI AyuH kSaNa mAtra hai ataH kSaNamAtra sukhoM ke liye dIrgha kAla ke duHkha sahana karanA par3atA hai / aba isa para Apa loga svayaM vicAra kara sakate ho ki prApta huI zubha sAmagrI kA upayoga kisa prakAra karanA cAhiye ityAdi sUrijI ne bar3e ho vairAgyotpAdaka byAkhyAna diyaa| yoM to sUrijI kI dezanA suna aneka bhAbukoM kA dila saMsAra se haTa gayA thaa| parantu zAha pAttA ne to nizcaya hI kara liyA ki milI huI uttama sAmagrI kA sadupayoga karanA hI mere liye kalyANa kA kAraNa ho sakatA hai zAhapAttA ne usI vyAkhyAna meM khar3A ho kara kahA pUjyavara / Apane vyAkhyAna dekara moha nidrA meM soye hue hama logoM ko jAgRta kiyA hai dUsaroM kI maiM nahIM kaha sakatA hU~ para maiM to ApazrI jI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko taiyAra huuN| sUrijI ne kahA 'jahAM sukhama' para zubha kArya meM vilamba nahIM karanA kAraNa 'zreyasaibahuvighnAni' tathA'stu bAda bhagavAna mahAvIra aura sUrijI kI jayadhyani ke sAtha sabhA visaurjana huI / para Aja to karaNAvatI nagarI meM jahAM dekho vahAM dIkSA kI hI bAteM ho rahI hai jaise koI vararAja kI barAta ke liye tayAriyeM hotI hoM isI prakAra zAha pAttA ke sAtha zivaramaNI ke liye taiyAriyeM hone laga gayI / zAha pAttA kI usa samaya 50 varSa kI umara thI aura pAMca pAMDavoM ke sadRza pAttA ke pAMca putra the pAttA ke bAraha bandhu aura unake putrAdi bahuta sA parivAra bhI thA sabako kaha diyA ki saMsAra asAra hai eka dina maranA avazya hai parantu dIkSA lekara maranA samajhadAroM ke liye kalyANa kA kAraNa hai ? pAttA ke eka sarijI ke vyAkhyAna kA prabhAva aura pAtA ]
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa putra cAra bhAI aura unakI striye dIkSA lene ko taiyAra hogaye tathA karaNAvatI nagarI aura AsapAsa ke darzanArthI zrAye hue bhAvukoM se kaI 72 nara nArI dIkSA rUpI zivasundarI ke gale meM varamAla DAlane ko zrAtura bana gaye / jina mandiroM meM aSTAnhikAdi aneka prakAra se mahotsava karavAyA jisa samaya una mokSa ke ummedavAroM ke sAtha varaghor3A car3hAyA gayA to mAnoM eka indra kI savArI hI nikalI ho kAraNa sabake dila meM bar3A bhArI utsAha thA isa prakAra kI dIkSA kA ThATha meM aisA kauna vyakti hatabhAgya hai ki jinake hRdaya meM Ananda kI lahara nahIM uThatI ho / sUrijI ne zubha muhUrta evaM sthira lagna meM una sabako vidhi vidhAna ke sAtha bhagavatI jaina dIkSA dekara saMsAra samudra se unakA uddhAra kiyA zAha pAtA kA nAma muni modaratna rakha diyA / zAha pAttA saMsAra meM bar3A hI bhAgyazAlI evaM uddhAra ratna thA / aba to ApakI kAnti evaM kIrti khaba hI bar3ha gaI / sUrijI mahArAja kI bhI Apa para pUrNa kRpA thI muni prabhodaratna ne sthavira bhagavAn kA vinaya bhakti kara vartamAna sAhitya kA adhyayana kara liyA vyAkaraNa nyAya taka chanda kAvya tathA jyotiSa evaM aSTAGga mahAnimitAdi zAstroM ke bhI Apa dhuraMdhara vidvAna evaM marmajJa vana gaye zAstrArtha meM to Apa siddhahasta the kaI sthAnoM para kSaNakaSAdI boddhoM ko Apane isa prakAra parAsta kiye ki ApazrI kA nAma sunakara ve ghabarA uThate the / vizeSatA yaha thI ki zrApa gurukula bAsa se eka kSaNa bhara bhI alaga rahanA nahIM cAhate the yahI kAraNa hai ki soparapaTTana ke vApyanAgagautraya zAha durjaNa ke mahAmahotsava pUrvaka Apako upAdhyAya pada se suzobhita kiyaa| tadAntara Apa sUrijI ke sAtha aneka prAntoM meM bhramana kara jainadharma kA pracAra kiyaa| eka samaya AcArya ratnaprabhasUri vihAra karate hue upakezapura meM padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA sundara svAgata kiyaa| sUrijI mahArAja kI vRddhAvasthA ke kAraNa vyAkhyAna upAdhyAya pramodaratna de rahe the jinakA janatA para acchA prabhAva par3a rahA thA sUrijI ke upadeza se dharma pracAra ke liye caturvidha zrIsaMgha kI sabhA huI thI usa samaya sUrijI vicAra kara rahe the ki aba mI AyuSya najadIka hai to maiM mere paTTa para yogya muni ko sUripada de dU ThIka usI samaya devI saccAyikA ne pAkara sUrijI ko vandana kI sUri jI ne dharma lAbha dekara devI se sammati lI to devI ne upAdhyAya pramodaratna ke liye apanI sammati de dI yahI vicara sUrijI ke the vasa suvaha zrI saMgha ko sUcita kara diyA ataH vahAM ke zreSTi gautrIya zAha gosala ne apane nyAyopArjita nI lakSa dravya vyaya kara sUri pada kA mahotsava kiyA aura sUrijI ne upAdhyAya pramodaratna ko AcArya pada se vibhUSita kara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA tathA aura bhI kaI yogya muniyoM ko padaviyAM pradAna kI bAda gozala ne bAhara se AyA huaA saMgha ko aneka prakAra kI peharAvanI dekara visarjana kiyaa| AcArya ratnaprabhasUri ne apane caubIsa varSa ke zAsana meM jaina dharma kA khUba hI pracAra kiyA anta meM upakezapura kI luNAdrI pahAr3I para 27 dina kA anazana kara svarga ko ora prasthAna kiyaa| AcArya yakSadevasarijI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI the dharma pracAra bar3hAne meM vijayI cakravati kI bhAMti sarvatra apanA dharmacakra varatA rahethe / ApazrI ne upakezapura se vihAra kara marudhara ke choTe bar3e grAma nagaroM meM dharmopadeza karate hue AvaMdAcala kI yAtrArtha padhAre vahA~ nirvRti kA sthAna dekha kucha arsA sthiratA kara dI eka dina Apa madhyanha meM dhyAna kara rahe the to vahA~ kI adhiSTAyikA cakrezvarI evaM saccAyikA donoM deviyA~ Akara sarijI ko vandana kiyA sarijI ne 'dharmalAbha' diyA donoM deviyoM tathA'stu kahakara sUrijI kI sevA meM Thahara gaI / sUrijI ne kahA kaho devIjI bhaviSya kA kyA hAla hai ? deviyoM ne kahA pUjyavara ! Apa 836 [ yakSadeva sUri aura ArbudAcala
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 bhAgyazAlI hai zAsana ke hitaciMtaka evaM gaccha kA abhyudaya karane vAle haiM para yaha paMcama pArA mahAkara hai inake prabhAva se koI bhI bacanA bar3A hI muzkila hai / pUjyavara ! Apake pUrvajoM ne mahAjana saMgha rUpI eka saMsthA sthApana karake jainadharma kA mahAn upakAra kiyA hai agara yaha kaha diyA jAya ki jaina dharma ko jIvita rakkhA hai to bhI atizaya yukti nahIM hai aura unake santAna paramparA meM Aja taka bar3I sAvadhAnI se mahA. jana saMgha kA rakSaNa poSaNa evaM vRddhi kI hai isakA mukhya kAraNa isa gaccha meM eka hI prAcArya kI nAyakatA meM cartuvidha zrI saMgha calatA AyA hai para bhaviSya meM isa prakAra vyavasthA rahanI kaThina hai tathApi Apa bhAgya. zAlI hai ki Apa kA zAsana to isI prakAra sukha zAnti meM rahegA ityAdi / sUrijI ne kahA devIjI zrApa kA kahanA satya hai pUrvAcAryoM ne isI prakAra mahAna upakAra kiyA hai aura isameM Apa logoM kI bhI sahAyatA rahI hai ityAdi vArtAlApa huA bAda vandana kara deviyAM to calI gaI para sUrijI ko bar3A bhArI vicAra huA ki deviyoM ne bhale khullamakhullA nahIM kahA hai para unake abhiprAyoM se kucha na kucha hone vAlA avazya hai para bhavitavyatA ko kauna miTA sakatA hai| jisa samaya AcArya yakSadevasUri zrArbudAcala tIrtha para virAjate the usa samaya saurASTra meM vihAra karane vAle vIra santAniye muni devabhadrAdi bahuta se sAdhuoM ne sunA ki AcArya yakSadevasUri aArbudAcala para virAjate hai ataH ve darzana karane ko Aye bhagavAna AdIzvara ke darzana kara sUrijI ke pAsa vandana karane ko aaye| sUrijI ne unakA acchA satkAra kiyaa| devabhadrAdi ne kahA pUjyAcArya deva Apa bar3e hI upakArI hai Apake pUrvajoM ne aneka kaThanAiyoM ko sahana kara anArya jaise bAmamArgiyoM ke kendra dezoM meM jaina dharma rupI kalpavRkSa lagAyA aura zrApa jaise paropakArI puruSoM ne unako navaplava banAyA jisake phala Aja pratyakSa meM dikhAI de rahe hai ataH hama evaM jaina samAja Apake pUrvajoM evaM ApakA jitanA upakAra mAne utanA hI thor3A hai ityAdi / sUrijI ne kahA mahAnubhAvoM! Apa aura hama do nahIM para eka hI hai upakArI puruSoM kA upakAra mAnanA apanA khAsa kartavya haiM sAtha meM una pajya puruSoM kA anukaraNa apane ko hI karanA cAhiye zrApa jAnate ho ki Aja bauddhoM kA kitanA pracAra ho rahA haiM yadi apuna loga dharma pracAra ke liye kaTivaddha hokara pratyeka prAnta meM bihAra nahIM kare to una pUrvAcAyoM ne jisa jisa prAnta meM dharma ke bIja boye hai ve phalA phUlA kaise raha skeNge| ityAdi vArtAlApa ke pazcAt jina 2 muniyoM ke gocarI karanI thI ve bhikSA lAkara AhAra pAnI kiyA parantu adhika sAdhuoM ke tapasyA hI thI ahA hA pUrva jamAnA meM sAdhuoM meM kitanI vAtsalyatA kitanI vizAla udAratA aura kitanI zAsana evaM dharma pracAra kI lagna thI jahAM kabhI Apasa meM sAdhuoM kA milApa hotA vahAM jJAna dhyAna evaM dharma pracAra kI hI bAteM hotI thI AcArya yakSadevasUri ne apane ziSyoM ke sAtha Aye hue muniyoM ko bhI zrAgamoM kI vAcanAdi aneka prakAra se adhyayana karavAyA jisase una muniyoM ko bar3A bhArI Ananda huA tathA ve muni sarijI kI sevA meM rahakara aura bhI jJAna prApti karane kA nizcaya kara liyA / itanA hI kyoM para ve sUrijI ke vihAra meM bhI sAtha hI rahe sUrijI bArbudAcala se vihAra kara zivapurI padhAre aura vahAM para bAppanAga gautrIya zAha zobhana ne eka koTI dravya vyayakara bhagavAna pArzvanAtha kA mandira banAyA jisakI pratiSThA karavA kara zAha zobhanAdi kaha nara nAriyoM ko dIkSA dI jisa samaya sUrijI mahArAja mArbudAcala ke Asa pAsa meM bhramana kara rahe the ThIka usa samaya kabhI kabhI videzI mlecchA kA bhI bhArata para AkramaNa hue karate the ve devabhadrAdi muniyoM kA sUrijI kI sevA meM ] 837
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSa] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dharmAndha loga dhanamAla ke sAtha pavitra mandira mUrti para bhI duSTa pariNAmoM se hamale kiyA karate the parantu ve dharmaprANa AcArya mandiroM ke liye apane prANoM kI vocchAvara karate dera nahIM karate the kahI upadeza se kahI vidyA bala se kahI yaMtrAdi se aura kabhI kabhI apane prANoM kI Ahuti dene ko taiyAra ho jAte the isase pAThaka samajha sakate hai ki usa samaya zrIsaMgha kI mandira mUttiyoM para kaisI dRr3ha zraddA aura hRdaya meM kaisI bhakti thI yadi yaha kaha diyA jAya kI ina mandira mUrtiyoM ke jariye hI jaina dharma jIvita raha sakA hai to bhI kuccha atizaya yukti nahIM hai / itanA hI kyoM para Aja hama dekhate hai ki jaina dharma kI prAcInatA ke liye saba se zreSTa sAdhana hai to eka prAcIna mandira mUttiyoM hI hai pAzcatya pradezoM meM eka samaya jaina dharma kA kAphI pracAra thA isakI sAbuti ke liye bhI Aja vahA~ ke bhUgarbha se milI huI mUrti ke alAvA aura kyA sAdhana hai / ityAdi mandira mUrtiyoM dharma kA eka khAsa aMga hI samajhA jAtA thaa| __ jisa samaya sUrijI mahArAja marUdhara bhUmi meM vihAra kara jaina dharma kA pracAra bar3hA rahe the usa samaya medapATa meM kuccha boddhoM ke sAdhu Aye aura apane dharma kA pracAra bar3hAne lage kramazaH ve AghATa nagara meM pahuMce aura apane dharma kI mahimA ke sAtha jaina dharma kI nindA bhI kara rahe the kAraNa AghATa nagara meM prAyaH rAjA prajA saba jainadharmopAsaka hI the / isa hAlata meM saMgha agresaroM ne marudhara meM Akara AcAryayakSa devasUri se prArthanA kI ki pUjyavara ! zrApa zIghra hI medapATa meM padhAreM jisakA kAraNa bhI batalA diyA sUrijI ne binA bilamba medapATa kI ora vihAra kara diyA aura kramazaH AghATa nagara ke najadIka padhAragaye jisako sunakara boddha bhikSu palAyana karagaye kAraNa pahile kaI vAra sUrijI ke hAthoM se ve parAsta ho cUke the | zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka mRrijI AghATanagara meM padhAre aura apane pAsa ke bahuta sAdhuoM ko medapATa meM vihAra karane kI AjJA dedii| dharma kA pracAra evaM rakSaNa kevala vAte karane se hI nahIM hotA hai para parizrama evaM puruSArtha karane se hotA hai hama upakezagacchacAryo ke vihAra ko dekhate hai to aisA eka bhI AcArya nahIM thA ki kisI ekAdI prAnta meM hI apanI jIvana yAtrA samApta karadI ho| isakA eka kAraNa to yaha thA ki upakezavaMza prAgvaTavaMza aura zrImAlabaMza Apake pUrvajoM ke sthApita kiyA huA thA aura ina vaMzoM kI vRddhi bhI prAyaH upakezagaccha ke AcAryoM ne hI kI thI unakA rakSaNa poSaNa aura vRddhi karanA unake nasoM meM ThUsa ThUsa kara bharA thA dUsare upakezavaMzAdi mahAjana saMgha bhArata ke prAyaH sabhI prAntoM meM phailA huA thA / kyoMki ina vaMzoM meM adhikatara loga vyApArI the aura ve apanI vyApA' suvidhA ke kAraNa hareka prAnta meM jAkara basa jAte the ataH unako dharmopadeza dene ke liye muniyoM ko evaM AcAryoM ko bhI una prAntoM meM vihAra karanA hI par3atA thA zrAcArya yakSadevasUri ne zrAghATa nagara meM caturmAsa karadiyA aura Asa pAsa ke kSetroM meM apane sAdhuoM ko bhI caturmAsa karavA diyA ki medapATa prAnta bhara meM jaina dharma kI acchI jAgRti evaM unnati huI kaI mandiroM kI pratiSTA karavAI kaI bhAvukoM ko bhavatAraNI dIkSA dI bAda caturmAsa ke medapATa AvaMti aura bundelakhaNDa meM vihAra karate hue| Apa mathurAnagarI meM pdhaare| vahAM para bhI boddhoM kA khAsA jora jamA huA thA aura jainoM kI bhI acchI AbAdI thI AcArya yakSadevasUri ke padhArane se vahAM ke zrIsaMgha meM dharma kI khUba jAgRti huI sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tAtvika dArzanika evaM tyAga vairAgya para isa prakAra hotA thA ki jaina jainettara janatA sunakara bodhako prApta hotI thI838 [ medapATa meM sarijI kA padhAranA aura vauddha
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadeva sUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 ___ AcArya yakSadevasUri kI vAdiyoM para bar3I bhArI dhAka jamI huI thI mathurA meM boddhoM kA bar3A bhArI jora hone para bhI AcAryazrI evaM jainadharma ke sAmane ve cU taka bhI nahIM karate the| jisa samaya AcAryazrI mathurA meM virAjamAna the usa samaya kAzI kI ora se eka kapAlika nAma kA vedAntikAcArya apane 500 ziSyoM ke sAtha matharA meM AyA huA thA usa samaya vedAntikoM kA jora bahuta phIkA par3a cukA thA tathApi AcArya kapAlika bar3A bhArI vidvAn thA evaM ADambara ke sAtha AyA thA ataH vahAM ke bhakta logoM ne unakA acchA satkAra kiyA unhoMne bhI apane dharma kI prazaMsA karate hue jaina aura boddha ko haya btlaayaa| isa para bodhoM ne to kuccha nahIM kahAM para jainoM se kaba sahana hotA jisameM bhI prAcArya yakSadevasUri kA vahAM viraajnaa| jainoM ne AlhAna kara diyA ki AcArya kapAlika meM apane dharma kI saccAI batAne kI tAkata ho to zAstrArtha karane ko taiyAra hojAya / isakoM vedAntiyoM ne svIkAra kara liyA aura donoM ora se zAstrArtha kI taiyArI hone lgii| zarta yaha thI ki jisakA pakSa parAjaya hove vijayitA kA dharma ko svIkAra krle| ThIka samaya para madhyastha vidvAnoM ke bIca zAstrArtha huzrA pUrva pakSa jainAcArya yakSadevasUri ne liyA ApakA dhyeya 'ahiMsA paramodharma' kA thA aura yajJa meM jo muk prANiyoM kI balI dI jAtI hai ye dharma nahIM para eka kUra adharma evaM naraka kA hI kAraNa hai vidAntika AcArya ne yajJa kI hiMsA veda vihita hone se hiMsA nahIM para ahiMsA hI hai isako siddha karane ko bahuta yuktiyeM dI para unakA pratikAra isa prakAra kiyA gayA ki zAstrArtha kI vijayamAla jainoM ke zubhakaNTha meM hI pahanAI gyii| AcArya kApAlika jaisA vidvAn thA vaisA hI satyopAsaka bhI thA AcArya yakSadevasUri ke akATya pramANoM ne unapara isa prakAra kA prabhAva DAlA ki usakI bhadrAtmA ne palaTA khAkara ahiMsA bhagavatI ke caraNoM meM zira mukA diyA aura usane apane pAMcaso ziSyoM ke sAtha prAcArya yazadevasUri ke pAsa jaina dIkSA svIkAra karalI jisase jaina dharma kI bar3I bhArI prabhAvanA huI zrAcArya zrI ne kapAlikA ko dIkSA dekara kapAlika kA nAma muni kukuMda rakha diyA itanA hI kyoM para usa zAstrArtha ke bAda 32 bauddha sAdhuoM ko bhI sUrijI ne dIkSA dI tatpazcAt mathurA ke saMgha kI ora se banAye hue kaI nUtana mandiroM kI pratiSTA karavAI aura bhAdra gautrIya zAha saravaNa ne pUrva prAnta kI yAtrArtha eka virAT saMgha nikAlA sUrijI evaM Apake munigaNa jisameM nUtana dIkSita ( vedAntika evaM bodha ) saba sAdhu sAtha meM the saMgha pahale kaliMga ke zatruJjaya giranAra avatAra kI yAtra kI bAda baMgAla prAnta hemAcala) kI yAtrA karate hue vihAra meM rAjagRha ke pAMca pahAr3a pAvApurI campApurI vagairaha tIrthoM kI yAtrA kara bIsa tIrthaGkaroM kI nirvANabhUmi zrI sammezikhara tIrtha ke darzana sparzana evaM yAtrA kI vahAM se saMgha bhagavAn pArzvanAtha kI karapANabhUmi kAzI AyA aura banArasa tathA Asa pAsa kI kalyANaka bhUmi kI yAtrA kI isa yAtrAoM se sakala zrIsaMgha ko bar3A hI Ananda AyA aura saba ne apanA ahobhAgya smjhaa| sUrijI hastanApura hote hue paMjAba meM pAra gaye zeSa sAdhu vApisa saMgha ke sAtha mathurA Aye / sUrijI paMjAba sindha aura kaccha hote hue saurASTra meM Akara zrI zatrujaya kI yAtrA kI isa vihAra ke andara muni kuMkuMda jainAgamoM kA adhyAyapana kara dhUraMdhara vijJAna ho gayA thA itanA hI kyoM para paMjAvAdi pradezoM meM apane ahiMsA dharma kA khUba pracAra bhI kiyA thA isa viSaya meM to ApakI khUba hI gati thI kAraNa Apake donUghara dekhe hue the / sUrijI mahArAja ne muni kuMkuMdakoM '500 sAdhuoM ke sAtha kaMkaNAdi pradeza meM vihAra kI AjJA mathurA meM vedAntika kapAlaka kI dIkSA ]
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dedI thI aura Apa saurASTra evaM lATha pradeza meM vihAra karate hue ArbudAcala padyAvatI candrAvatI hote hue pAlhikA nagarI meM padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ke atyagraha se sUrijI ne vaha caturmAsa pAlhikA nagarI meM hI kiyA Apa zrIjI ke virAjane se dharma kI acchI unnati huI / caturmAsa ke pazcAt eka saMgha sabhA bhI kI gaI thI jisameM bahuta se sAdhusAdhviyoM najadIka evaM dUra se Aye paramuni kuMkuMda nahIM AyA jisakA caturmAsa sopAra paTTana meM jo ki adhika dUra nahIM thA phira bhI sUrijI ne isa para adhika vicAra nahIM kiyaa| saMgha sabhA ke andara dharmapracAra evaM muniyoM kA vihAra vagairaha viSaya para upadeza diyA gayA aura kaI yogya muniyoM ko padaviyoM bhI dI gaI jisameM muni somaprabhAdi ko upAdhyAya pada se vibhUSIta kie bAda muniyoM ko yogya kSetroM meM vihAra kI AjJA dI aura sUrijI marUdhara prAnta meM vihAra kiyA aura kramazaH zrApa upakezapura padhAre zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA / devI saccAyikA bhI sUrijI ko vandana karane ko AI sUrijI ne devI ko dharmalAbha diyA devI kI evaM vahA~ ke zrIsaMgha kI bahuta Agraha se sUrijI ne vaha caturmAsa upakezapura meM karanA nizcita kara diyA idhara to sUrijI kA caturmAsa upakezapura meM huA udhara muni kuMkuda eka hajAra muniyoM ke parivAra se marUdhara meM A rahA thA jaba ve bhinnamAla Aye to vahA~ ke zrIsaMgha ne atyAgraha se vinati kI jisase unhoMne bhinnamAla nagara meM caturmAsa kara diyA / kucha muniyoM ko Asa pAsa ke kSetroM meM caturmAsa karavA diyaa| muni kukuda bar3A bhArI vidvAna evaM dharmapracAraka thA Apane aneka sthAnoM para yajJa vAdiyoM se zAstrArtha kara vijaya prApta kI thI evaM asaMkhya prANiyoM ko abhayadAna dIlAyA thA itanA hI kyoM para Apa apanI prajJA vizeSa ke kAraNa loga priya bhI bana gaye the parantu kalikAla kI kuTalagati ke kAraNa Apake dila meM aisI bhAvanA ne janma le liyA thA ki maiM vedAntika matamai bhI AcArya thA ataH yahA~ bhI AcArya banakara vedAntiyoM ko batAtA hU~ ki guNIjana jahA~ jAte hai vahI unakA satkAra hotA hai ityAdi ApakI bhAvanA dina va dina bar3hatI hI gaI aura isake liye Apa kaI prakAra ke upAya bhI socane lge| khaira muni kukuMda bhinnamAla meM zrImAlavaMzIya zAha dezala ke mahAmahotsavapUrNa zrI bhagavatIjI sUtra vyAkhyAna meM vAcanA prArambha kiyA diyA jo usa jamAnA meM binA AcArya kI AjJA sAmanasAdhu vyAkhyAna meM zrI bhagavatI jI sUtra nahIM bAca sakatA thA aura zrAvaka loga bhI isake liye Agraha nahIM kiyA karate the / bhinnamAla aura upakezapura ke logoM meM Apasa kA khAsA sambandha thA tathA vyApArAdi kAraNa se bahuta logoM kA AnA jAnA huA hI karatA thA jaba AcArya zrI ne sunA ki bhinmAla meM muni kakaMda kA caturmAsa hai aura vyAkhyAna meM zrI bhagavatIjI sUtra bAca rahA haiN| usa samaya ApakoM bArbudAcala meM kahI huI deviyoM kI bAta yAda AI / khaira bhavitavpatAkoM kauna miTA sakatA hai| prAcArya zrI vyAkhyAna meM zrI sthAnAyAMga jI sUtra ramA rahe the jisake aAThavaoNsthAnaka meM zrAcArya pada evaM AcArya mahArAja kI pATha sampradAya kA varNana AyA thA jisako sunAne ke pUrva prasaMgopAta sUrijI ne kahA ki mahAnubhAvoM ! AcArya koI sAdhAraNa pada nahIM hai para eka bar3A bhArI jummAvArI kA pada hai jaise janatA kI jummAvArI rAjA ke zira para rahatI hai isa prakAra zAsana kI evaM gaccha kI jummAvArI prAcArya ke jummA rahatI hai| yahI kAraNa hai ki tIrthakkara deva evaM gaNadhara mahAgaja ne pharamAyA hai ki zrAcArya pada pradAna karane ke pUrva unakI yogyatA dekhanI cAhiye jisake liye sabase pahilA 1-jAtivAn / mAtA kA pakSa nirdoSa evaM niSkalaMka honA cAhiye / 840 [upakezapura meM sUrijI bhinnamAla meM kuMkuda
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 2-kulavAn-pitA kA pakSa vizuddha honA cAhiye kAraNa mAnapitA ke vaMza kA asara usakI santAna para avazya par3atA hai / dUsarA jAtIvAn kulavAna hogA to akArya nahIM karegA / akRtya karate hue ko apanI jAtikula kA vicAra rahegA ataH sabase pahilA jAtivAn kulavAn ho usako hI AcArya banAve 3- lajjAvAna-lokIka evaM lokotara lajjAvAna ho lajjAvAn anucita kArya nahIM karegA 4 - balavAn-zarIra Arogya-tathA utsAha aura sAhasIkatA ho| 5-rUpavAn-zarIra kI AkRti zobhanIka evaM sarvAMgasundarAkAraho 6-jJAnavAn-vartamAna sAhitya yAni sva-paramata ke zAstroM kA jJAtA hai utpatikAdi buddhi ho ki pucche hue praznoM ke yogya uttara zIghratA se de ske| 7-darzanavAn-SaTradarzana ke jJAtA aura tatvoMpara pUrNazraddhA 8-cAritravAna-niraticAra yAni akhaNDa cAritrakoM pAlana kare 9-tejasvI-atApa nAmakarma kA udaya ho ki Apa zAnta hone para bhI dUsaroM para prabhAva par3e 10-vacanasvI-mAdhuryatAdi vacana meM rasaho janatA ko priya lage vacana niH saphala na ho 11-ojasvI-krAntikArI spaSTa aura prabhAvotpAdaka vacana ho| 12-yazasvI-yazaH nAmakarma kA udaya ho ki pratyekakArya meM yazaH mile 13-apatibadva-rAgadveSavaM pakSapAta rahita nispRhI-mamatva mukta ho 14- udAravRti-jJAnadAna karane meM evaM sAdhu samudAya kAnirvAha karane meM udAra ho 15-dhairya ho gAbhirya ho vicArajJato dIrghadarzI ho sahanazIlatAho / ityAdi guNa vAle ko hI prAcArya pada diyA jA sakatA hai sAmAna sAdhu meM uparokta guNa ho yA unase nyUna ho taba bhI ve apanA kalyANa kara sakatA hai kyoMki usake liye itanI jummAvArI nahIM hai ki jitanI zrAcArya ke liye hotI hai / aba AcArya kI ATha sampradAya batalAte haiM ki AcArya ke avazya honI cAhiye 1-prAcAra sampradAya-jasake cAra bheda haiN| 1-pAMca AcAra "jJAnAcAra darzanAcAra cAritrAcAra tapAcAra aura vIryAcAra" pAMca mahAvrata, pAMca samiti, tInagupti, sataraha prakAra saMyama, vAraha prakAra tapa daza prakAra yati dharma, Adi zrAvAra meM dRr3ha pratijJA vAlA ho aura dhAraNA sAraNA vAraNA coyaNA praticoyaNA karake caturvidha saMgha ko acche AcAra meM calAve arthAta Apa acchA AcArI ho taba hI saMgha ko calA sake / 2-aSTa prakAra kA mada aura tIna prakAra kA garva rahIta ho arthAt bahuta loga mAnane se ahaMkAra nahIM kare aura na mAnane se dInatA na laave| yaha bhI AcArya ke khAsa AcAra hai| 3- aprativaddha jaise dravya se vastra pAtrAdi upakaraNa, kSetra se grAma nagara deza aura upAzrayAdi makAna, kAla se zItoSNAdi aura bhAva se rAga dveSa inakA pratibandha nahIM rakhe / 4-caMcalatA, capalatA, adhairyatA na rakhe para sthira cita se indriyoM kA damana evaM tyAgavRti rakkhe / 2-sUtra sampradAya-jisake cAra bheda 1-bahuzAstroM ke jJAtA-kramaza-par3hA ho-guru gamyatA se par3hA ho / apane ziSyoM ko bhI kramaza sUtra par3hAveM / prAcArya padakI yogyatA para vyAkhyAna ] Jain Education Internation106
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424---440 vae / [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa -svasamaya para samaya arthAt svamata paramata ke sarva zAstroM kA jAnakara ho ki prazna karane vAle ko apane zAstroM se yA unake zAstroM se samajhA sake 3-par3hA huA yA sunA huA jJAna ko bAra vAra yAda kare yAni kabhI bhule nahIM / 4-udAta anudAtAdi zabdoM ko zuddha evaM spaSTa uccAraNa kare / 3-zIra sampradAya jisake cAra bheda 1--pramANapeta zarIra arthAt na ghaNA lamba, occhA sthuna kRza ho para zobhAniya ho / 2-dRr3ha saMhanana zarIra kamajora na ho zithila na ho para majabUta ho / 3-ajajita aMgopAMga hIna jaise kAMnA andhA beharA mukAdi na ho| 4-lakSaNavAn hastapadAdi meM zubha rekhA zubha lakSaNa vagairA ho / 4-vacana sampradAya-jisake cAra bheda 1--Adaya vacana-vacAra nikalate hI saba loga Adara ke sAtha pramANa kare / 2-mAdhurya susvara komala aura garbhiya vacana bole ki saba ko priya lge| 3-rAga dveSa marma kaThora apriya vacana nahIM bole / 4- spaSTa-aisA banana bole ki saba sunane vAloM ke samajha meM AjAya / 5-vAcanA sampradAya-jisake cAra bheda 1- yogya ziSya-vinayavAna ko Agama vA banA dene kA Adeza de ( vAcanA upAdhyAyajI dete haiM ) Agama kramazaH par3hAveM jaile AcArAMga par3hane ke bAda sUtrakRtAMga i yAdi / 2-pahale dI huI vAcanA ThIka dhAraNa karalI ho taba Age vAcanA deN| 3-Agama vAcanA kA mahatva batalA kara ziSya kA utsAha bddh'aaveN| 4-vAcanA nirAntara de vica meM khalela na kre| siddhAnta kA marma bhI samajhAve / 6-mati sampradAya-jisake cAra bheda 1. uggh-sunnaa| koI bhI bAta hanane para usako aneka prakAra se zIghra grahana krnaa| 2. hA vicAra karanA arthAta / dravya kSetra kAla bhAva se usakA vicAra krnaa| 3-- ApAya-nizcaya krnaa| zaMkA rahita niHsaMdeha nizcaya karanA / 4-dhAraNa-smRti meM rkhnaa| thor3A samaya yA bahutakAla smRti meM rkhnaa| 7-prayoga sampradAya-jisake cAra bheda hai ebhI kisI bAdI pratibAdI se zAstrArtha karanA ho to pahile isa prakAra vicAra karanA / 1-- apanI zakti evaM jJAna kA vicAra kare ki maiM bAdI ko parAjaya kara sakaMgA ? 9-kSetra-yaha kSetra kaisA hai kisakI prabalatA hai rAjA prajA kisa pakSa ke hai ityAdi / 3-bhAviphanta-zAstrArtha meM vijaya prApta karane para bhI bhaviSyoM meM kyA natIjA hogaa| AcArya kI AThasammada Jain Education amational
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 4.-- jJAna bAdI kisa viSaya kA zAstrArtha karanA cAhatA hai mere meM kitanA jJAna hai| yaha samavAda hai yA vitAr3A bAda hai| ityAdi vicAra pUrvaka hI zAstrArtha kare / 8--saMgraha sampradAya-jisaH cAra bheda 1-kSetrasaMgraha-vRddha glAnI rogI tapasvI Adi sAdhuSoM ke liye aise kSetra dhyAnameM rakhe ki jahA~ sthiravAsa karane se sAdhuoM kI saMyamayAtrA sukha pUrvaka vyatita ho aura gRhasthoM ko bhI lAbha mile / kAraNa AcArya gaccha ke nAyaka hote haiM ataH sAdhuoM ko yogya kSetra meM bhejeM / 2-zayyA saMstAra saMgraha-AcAryazrI ke darzanArtha dUradUra se Ane vAle muniyoM ke liye makAna pATa pA le ghAsa tRNa vagairaha dhyAna meM rakhe ki AguntuoM kA svAgata karane meM takalIpha uThAnI nahIM par3e / ataH pahile se hI isa prakAra kAdhyAna rakhanA zrAcArya kA kartavya hai| 3-jJAnasaMgraha-nayA nayA jJAna kA saMgraha kare kyoki zAsanakA AdhAra jJAna para hI rahatA hai / 4-ziSyasaMgraha-vinayazIla vidvAna zAsana yA udyota karane vAre ziSyoM kA saMgraha kareM ityAdi AcAryapada ke viSaya meM sUrijI ne bahuta hI vistAra se kahA ki suyogyAcArya hone se hI zAsana kI prabhAvanA evaM dharma kA udyota hotA hai tIrthaGkara bhagavAn apane zAsana kI Adi meM gaNadhara sthApana karate haiM ve bhI AcArya hI the tIrthaGkaroM ke mokSapadhAra jAne ke pazcAt zAsana AcArya hI calAte haiM / gaccha nAyaka AcArya eka hI honA cAhiye ki saMgha kA saMgaThana bala banA rahai hA~ kisI dUra prAntoM meM vihAra kAnA ho to upAcArya banAsakate hai para gaccha nAyaka AvArya to eka hI honA cAhiye / bhagavAn pAza nAtha kI paramparA meM Aja paryanta eka hI AcArya hotA AyA hai hA~ AcAryaratnaprabhasUri ke sA:ya Apake gurubhAI kanakaprabhasUri ko koraMTa saMgha ne AcArya banA diyA para usa samaya jaina zramoM meM ahaMpada kA janma nahIM huA thA ki ratnaprabhasUri ne sunA ki koraMTa saMghane kanakaprabha ko AcArya banAdiyA taba ve svayaM calakara koraMTapura gaye parantu kanaka bhasUri bhI itane vinaya vAn the ki apanA AcArya pada ratnaprabhasUri ke caraNoM meM rakha kara kahA ki maiM to ApakA anucara hU~ mAre ziraparanAyaka to zrApa hI AnArya haiM ahAhaH yaha kaisa vinaya viveka aura zreSTAcAra / para samaprabhasUri kI udAratA bhI kama nahIM thI ve apane hAthoM se kanakaprabha koM prAcArya banA kara koraMTa saMgha kA evaM kanakaH bha kA mAna rakhA yahI kAraNa hai ki jisa bAta ko Aja AThasau se bhI adhika varSa hogayA ki kevala gaccha nAma do kahalAyA jAtA hai| para vAstava meM ve ekahI haiM donoM gaccha ke prAcArya evaM zramaNa saMgha milamula kara rahate haiM evaM zAsana kI sevA aura dharma pracAra karate haiM marudhara meM itanI sabhAe~ huI para eka bhI sabhA kA itihAsa yaha nahIM kahatA hai ki jahA~ koraMTa gaccha ke AcArya evaM munivarga sabhAmeM Akara zAmila nahIM hue ho ? sAvuaA ke bAraha saMbhoga donoMgaccha ke sAdhuoM meM paramparA saM calA ArahA hai / yadi bhaviSya meM bhI eka hI nahIM para saba gacchoM ke nAyaka isI prakAra calatA rahegA to ve apanI AtmA ke sAtha aneka bhavya jIvoM kA kalyANa karane meM saphalatA prApta kara sakegA / ityAdi sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna zrotAoM ko bar3AhI hRdayagrAhI huaa| eka samaya devI saccAyikA sUrijI ko vandana karane ke liye AI thI sUrijI ne kahA devIjI ava merI vRddhAvasthA hai AyuSya kA vizvAsa nahIM hai maiM mere paTTapara AcArya banAnA cAhatA huuN| mere sAdhunoM maiM AcAryapada kI yogyatA]
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSa [ bhagavAn pAzrvanAtha kI paramparA kA itihAsa upAdhyAya somaprabha mere pada ke yogya haiM isameM ApakI kyA sammati hai / devI ne kahA prabho ApakA zrAyuSya to do mAsa aura 11 dina kA zeSa rahA hai aura upAdhyAya somaprabha Apake paTTa ke sarvathA yogya hai Apa yahAM para hI inako zrAcArya pada pradAna kara ke upakezapura ko hI kRtArtha banAveM / tathA eka aura bhI prArthanA hai ki aba kAla dina dina gIratA ArahA aba AtmabhAva / evaM vairAgya kI apekSA jAti kula kI lajjA se hI dharma clegaa| AcArya ratnaprabhasari ne apane pUrvI evaM zruta jJAna se bhaviSya kA jAna kara mahAnalAbha mahAjana saMgha sthApana karake jainadharma ko sthAyI banA diyA hai isI prakAra isa samudAya meM AcArya bhI upakeza vaMza meM janma lene vAle suyogya munikoMhI banAyA jAya aura aisA niyama kara liyA jAya to bhaviSya meM zAsana kA acchA hita hogA / kAraNa isa vaMza meM janme hue ke zuru se jaina dharma ke saMskAra hote haiM ataH ve zrAtma bhAva se tyAga vairAgya se evaM jAti kula kI maryAda se bhI liyA huA bhArakoM zrAkhira taka nirvAha sakegA isa liye merI to zrApa se yahI prArthanA hai ki Apa aisA niyama banAdeM ki isa gAdI para upakezavaMza meM janmA huA sayogya muni hI AcArya banasakegA ityAdi / sUrijI ne devI ke bacana ko tathA'stu' kaha kara svIkAra kara liyA bAda devI sUrijI ko bandanakara calI gii| subaha zrAcaryazrI ne zrIsaMgha ko sUcIta kara diyA ki maiM mere paTTa para upAdhyAya somaprabha koM prAcArya banAnA nizcaya kara liyA hai aura devI kI sammati se yaha bhI nirNaya kara liyA hai ki AcAryaratnaprabhasUri kI paTTa paramparA maiM AcArya upakezavaMza meM janmA huA suyogya muniko hI banAyA jAyagA aura isameM prAgvaTa evaM zrImAla vaMzakAbhI samAveza ho skegaa| zrI saMgha ne sUrijI mahArAja kA hukma ko zirodhArya karaliyA / para zrIsaMgha ne prArthanA kI ki prabho ! zrApakI vRddhAvasthA hai ataH aba ApazrI yahIM para sthiravAsa kara virAje jisa zubhamuhUrta meM Apa upAdhyAyajI ko AcAryapadArpaNa kareMge zrI saMgha apanA kartavya adA karane ko taiyAra hai sUrijI ne kahAki aba merA zrAyuSya kevala do mAsa gyAraha dina kA rahA hai ataH mArgazIrSa zukla ekAdazI kA zubha dina meM maiM u0somaprabha ko sUri padadene kA nizcaya kara liyA hai yaha sunakara zrIsaMgha ko bar3A hI raMjahuA para AyuSya ke sAmane kisa kI kyA cala sakatI hai / vahAM kA AdityanAga gautrIya zAha varadattane AcArya pada ke liye mahotsava karanA svIkAra kara liyA aura najadIka evaM dUra dUra zrIsaMgha ko AmantraNa bheja diyA bahuta se grAma nagaroM ke saMgha Aye jina mandiroM meM aSTAnhi kA mahotsava prArambha hogayA aura ThIka samaya para vidhi vidhAna ke sAtha caturvidha zrIsaMgha ke samIkSa bhagavAna mahAvIra ke mandira maiM sUrijI ke karakamaloM se upAdhyAya somaprabha ko AcArya pada se vibhUSita kara ApakA nAma kakkasUri rakha diyA aura gaccha kA sarva adhikAra nUtanAcArya kakasUra ke supurda kara diyaa| zAha varadatta ne pUjA prabhAvanA svAmi vatsalya aura AyA huA saMgha ko paharAmaNi dI jisameM apane nI lakSa dravya vyava kara kalyANa kArI karmopArjana kiyA AcAryazrI yakSadevasUri luNAdrI pahAr3I para antima salekhanA karane meM salagna hogaye jaba parAvara eka mAsa zeSa AyuSya rahA taba zrIsagha ko ekatra kara kSamApanA pUrvaka Apa anasanavrata dhAraNa kara liyA aura tIsa dina samAdhi meM bitAyA anta meM Apa pAMca parameSTI kA smaraNa pUrvaka svarga padhAra gaye / jisase zrIsaMdha meM sarvatra zoka ke bAdala lAgaye para isa ke liye unake pAsa ilAja hI kyA thA unhoMne nirAnandatA se pUjyAcAryadeva ke zarIra kA bar3e hI samAroha se agni saMskAra kiyA usa samaya AkAza se khUba kesara barasI 844 [ AcArya aura devI saccAyikA Jain Education international
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824-840 aura jalatI huI citA para puSpoM kI barasAta huI aura AkAza meM yaha udghoSaNAhuI ki aba isa bharatakSetra meM prAcArya ratnaprabhasUri aura yakSadevasUri jaise AcArya nahIM hoNgaa| jisako sunakara zrIsaMgha ke zoka meM aura bhI vRddhi huI bAda zrIsaMgha calakara prAcArya kakasUri ke pAsa Aye aura sUrijI nirAnanda hote hue bhI zrIsaMgha koM zAnti kA upadeza dekara maMgalika sunaayaa| zrAcArya yakSadevasUrIzvarajI mahAna prabhAvika dharma pracArI evaM jina zAsana ke Saka sudRr3ha stambha samAna zrAcArya hue hai Apa apane solaha varSa ke zAsana meM marudhara medapATa AvaMti buledakhaNDa matsya zUrasena ur3IsA baMgAla vihAra kurU paMcAla sindhu kaccha saurASTa kAMkaNa lATAdi prAntoM meM vihAra kara aneka prakAra se upakAra kiye kai sthAnoM para vidharmiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijayapatA kA phaharAI kaI viSayoM para aneka pranthoM kA nirmANa kara jaina dharma ko cira sthAyI banAyA kaI nara-nAriyoM ko dIkSA dekara evaM kaiekoM ke mAMsa madirAdi durvyasana chor3A kara jaina dharma meM dIkSita kiye kai mandira mUttiyoM kI pratiSTA karavAI kai tIrthoM ke saMgha nikalA kara yAtrAe kI ityAdi paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM Adi meM vistAra se ullekha milate hai tathApi meM yahAM para katIpaya kAryoM kI kevala nAmAvalI hI likha detA hU~ zrAcArya zrI ke zAsana samaya bhAvukoM kI dIkSA-- 1- upakezapura ke bhUri gautrIya zAha nAnagadi ne sUri ke pAsa dIkSA lI 2-bhADavyapura ke zreSTi , , dUdhA ne , 3-surapura ke DiDU , , zrAdU ne , 4-zaMkhapura ke brAhmaNa ,, , zivadeva 5 khaTakUmpa ke gava , bhotrA 6 prAsikA ke aditya0 , zobhaNa 7-hAlor3I ke zreSTi gautra , guNarAja 8-harSapura ke bhAdra gautrIya zAha bhAkhara 9-nAgapura ke balAha gautrIya , bhImA 10-mugdhapura ke caNDa , noMdhaNa 11- cApaTa ke ciMcaTa , cAhar3a 12-AdhATa ke luMga , caNATe 13--nArAyaNapura ke karNATa / phAgu 14-bInAr3a ke boharA , pArasa 15-dazapura ke malla , padmA 16-DUgarIla ke taptabhaTTa dhannA 17-mathuga ke bAppanAga dhokala ne 18-marajar3A ke laghuzrISTi parvata ne 19-rolI ke vIrahaTa gautrIya , khetasI ne , AcArya zrI ke kara kamaloM se dIkSAeM ] 845
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSe [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa meharAja ne Art 2:-kAtarola ke kulabhadra , zAha / khImar3a ne sUri ke pAsa dIkSA lI 21-jaMgAlu prAgvaTa vaMzI phUvA ne 22-DAmarela prAgvaTa vaMzI rUpA ne 3-zrInagara zrImAla vaMzI 24-kIrATakumpa kSatrIvIra rAvala ne 25-OMkArapura brAhmaNa pokara ne 26-ujjaina maurakSa gautrIya zAha nandA ne , inake alAvA kaI jainetara jAtiyoM ke tathA bahutasI bahinoMne bhI dIkSA lekara svaparakA uddhAra kiyaa| prAcAryazrI ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi zubhakArya1-bharoMca se bhAdra gautrIya zAha depAla ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 2-delAvala se zreSTi gautrIya zAha vIradeva ne , 3-cAMdolA se carar3a gautrIya zAha yazodeva ne , 4-cakrAvatI se malla gautrIya zAha nAgadeva ne , 5-stambhanapura se maMtrI zAha varadeva ne 6-bhavAnIpura se zreSTiH zAha kAnar3a ne 7-nAgapura se sucaMti gautrIya zAha kesA ne 4-zAkambharI se ciMcaTa gautrIya zAha dharmA ne 9-vIrapura se laghu zreSTi zAha pArasa ne 10-ukola se kumaTa gautrIya zAha lAkhaNa ne 11-sAraMgapura se kanaujiyA zAha zAMkhalA ne 12--ucakoTa se coraliyA zAha pAtA ne 13--mathurA se luMga gItrIya zAha geharAja ne 14--bhIyAnI se caraDa gautrIya jaideva yuddha kAma AyA usakI strI satI huii| 15--vinoTa ke taptabhaTTa maMtrI jogar3A 16--cApaTapura ke zreSTi surajaNa 17-dAMtipura ke sucaMti gautrIya TIlo 18--koraMTapura ke zrImAla somA 19--mAdar3I ke bhUri gotrIya bhIma 20--padmAvatI ke malla gautrIya petho 21--haMsAvalI ke bApanAga0 punar3a 22--ratnapura meM AdityanAga gotrI maMtrI sAlagane dukAla meM zatrukAra diyA846 [ AcArya zrI ke zAsana meM yAtrArtha saMgha
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 824 -840 inake alAvA bhI kaI mahAnubhAvoM ne apanI caMcala lakSmI ko janakalyANArtha vyaya karake jaina zAsana kI prabhAvanA ke sAtha apanA kalyANa sAdhana kiyA / AcAryazrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM 1 - dhanapura meM zreSTi gau0 zAha khUmA ne bha0 pArzva 2 -- harSapura meM balAha gau " kalhaNa ne 3 - nAgapura meM bhAdra gau0 " karamaraNa ne 4 - jAnapura meM ciMcaTa gau - devapaTTana meM caraDa gau0 5 6 - kukuravADA meM bhUri gau 7 - gaTavAla meM kanojiyA 8- gugAliyA meM kuSTa gau0 9 - candrAvatI meM Aditya nA0 " " phUvA ne " padmA ne "" " rANA ne nArA ne rAvala ne dAppA ne rAjA ne mAlA ne vAgA ne 33 99 39 " " 79 " "" "" 72 15 12 geMdA ne kaHpiM ne mAMmaNa ne gosala ne lAkhaNa ne " " kalhala ne " aMbar3a ne zramadeva ne bAppA bhaisA 10 - TelIpura meM bAppanAga0 11 - mAroTakoTa meM zra eSTa gau 12- hApar3A meM laghu zra eSTa gau0 13 - kosI meM caraDA gau0 14 - bhojapura meM malla gau0 15--- rAmasaraNa meM luMga gautrIya 16 - AbhAnagarI meM prAgvaTavanzI 17 -- karakalI meM 18 - khekharavAr3A meM bhAdra gautrIya 19 - phephAtI meM zrImAla vaMzI 20 - harSapura meM sucaMti gautrIya 21 - medanIpura meM kulabhadra 22 -- mathurA meM prAgvaTavaMzI "" "" 15 inake alAvA dUsare zrAvakoM ne bahuta se mandiroM kI evaM ghara derAsara kI patiSTAe karavA kara kalyAekArI punyopArjana kiyA thaa| jinhoM kA vaMzAvaliyoM meM khUba vistAra se varNana hai / 19 mahAvIra AcArya zrI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAeM ] "" 19 zAMti " adIzvara neminAtha pArzva d " 93 vimala mahAvIra " 23 23 pArzvanAtha " 27 mahAvIra ma0 zra0 35 35 "" 39 39 " " " 99 " "" rw paTTa batIsaveM yakSadeva guru, tyAgI bairAgI pure the / vIra gaMbhira udAra mahA. phira tapa tapane meM zUre the / dharma andha mleccha mandiroM para duSTa AkramaNa karate the / unake sAmane kaTibaddha ho, praNa se rakSA karate the | iti bhagavAn pArzvanAtha ke 32 veM paTTa para AcArya yakSadevasUri bar3e hI prabhAvika AcArya hue| "" 847
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 424-440 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 33-prAcArya kakkasUri (SaSTama) AcAryastu sa kakkasarira bhavadAditya nAgA nvaye / zokhA cora liyA dhipo'tha kuzalo yogAsane vandhane / / siddhoyena samaH svarodaya vicAre cApi nAsIjjanaH / yAntaM parvata mArbudaM tu janatA saMgha sipeve ayAt // nAmno ' syaivaca somazAha nigar3a zchinnaH svatogacchake / ekAcArya mamuM tu hyAgatavatI devI susaccAyikA / / sAyAtA kukudA mune ranuzayA cchAravA kukudA pRthak / pratyakSA gamanaM tu kArya karaNaM devyA svayaM svIkRtam // cArya zrIkakasUrIzvarajI mahArAja mahan pratibhA zAlI suvihina ziromaNi aneka alaukIka vidyA evaM labdhiyoM ke Agara yogAsana svarodaya ke marmajJa, tejasvI, PREITY ojasvI, yazaHsvI, vacasvI ityAdi anena zubha guNoM se vibhUSIta jainadharma ke eka camakatA huA satArA sadRza AcArya huye the, devI saccAyikA ke alAvA jayA vijayA padmavatI ambikA mAtulA lakSmI aura sarasvatI deviyoM aura kai devatA Apake guNoM se AkarSita hokara darzanArtha evaM sevA meM Aye karate the| ApakI pratibhA kA prabhAva janatA para acchA par3atA thA dharmapracAra karane meM Apa siddhahasta the aneka mAMsa madirA seviyoM ko Apane jainadharma meM dIkSita kara mahAjana saMgha kI vRddhi kI thI ApakA jIvana janatA ke kalyANa ke liye huA thA jisakoM zravaNa mAtra se hI jIvoM kA kalyANa hotA hai| paTTAvalI kAroM ne shraapkaa|jiivn vistAra se likhA hai para yahA~ to saMkSipta se hI likhA jArahA hai usa samaya zivapurI nAma kI eka unnatazIla nagarI thI jisako rAjA jayasena ke laghu putra ziva ne basAi thI aura prArambha meM vahA~ rAjAprajA saba jainadharmopAsaka hI the usI nagarI meM AdityanAga gotrIya evaM coraliyA zAkhA ke kIrtimAna maMtrI yazoditya nAma kA eka prasiddha puruSa basatA thA Apake gRhadevI kA nAma mainA thA ApakA gRha jIvana sukha evaM zAnti se vyatita hotA thA Apake ghara meM vipula sampati thI evaM lakSmI kI pUrNa kRpA thI parantu Apake santAna na hone se ThAnI ko kabhI kabhI bhArtadhyAna saMtAyA karatA thA eka dina seThAnI ne apane patideva se arja kI ki apane ghara meM itanI sampati hai para isako saMbhAlegA kauna ? seThajI ne kahA~ yaha to pUrva janma ke kiye huai karma hai isake liye manuSya kyA kara sakate hai| seThAnaM - hA~ pUrva janma ke phala to hai para udyama karanA bhI to manuSya kA karttavya hai ? seThajI-ApahI batalAiye isakA kyA udyama kiyA jAya / 848 [ maMtrI yazoditya aura seThAnI kA saMvAda
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 840-880 ___seThAnI-maiM dekhatI hu~ ki loga deva deviyoM ko manAte hai aura kaI loga apanI AzA ko pUrNa bhI karate hai Apako bhI isa prakAra karanA cAhiye / seThajI-Apa hamezA vyAkhyAna sunate ho sivAya pUrva karmoM ke kuccha nahIM ho sakatA hai / yadi devadevI kuccha de sakate ho to saMsAra meM koI duHkhI raha hI nahIM sake ? para jo hotA hai vaha saba pUrva karmoM ke anusAra hI hotA hai| seThAnI- hA~ karma to hai hI para kevala karmoM para hI baiTha jAne se kArya nahIM banatA hai para sAtha meM udyama bhI to karanA cAhiye ? ____ seThajI-maiMne abhI caturthavrata nahIM liyA hai jo takadIra meM likhA hogA vo hojAyagA / seThAnI-para deva deviyoM ko manAnA bhI to eka prakAra kA udyama hI hai / seThajI-seThAnIjI deva devI khuda niHsantAna hai unake pAsa beTA beTI jamA nahIM par3A hai ki mAnatA karane vAloM ko dede / seThAnI-maiMne kaI logoM ko dekhA hai ki devatAoM ne bhakta logoM kI aAzA pUrNa kI hai| seThajI-maiM to eka arihanta deva ko hI deva samajhatA hU~ aura unake sivAya kisI ko bhI zira nahIM mukAtA huuN| seThAnI-kahA~ jAtA hai ki arihanta deva sarva kArya siddha karane vAle hai to Apa unase hI prArthanA kyoM nahIM karate hoM ? seThajI-seThAnIjI Apane mandira upAzraya jA jA kara vahAM ke patthara ghIsa diye hai para abhI taka Apa jaina dharma ke marma ko nahIM samajhe hai| vItarAga deva kI upAsanA kevala janma maraNa miTA kara mokSa ke liye hI kI jAti hai / phira bhI vItarAga to vItarAga hI hai ve na kuccha dete hai aura na kuccha lete hai ! unakI upAsanA se apane cita kI vizuddhI hotI hai, jinase karmoM kI nijaga hokara mokSako prAptI hotI hai yadi koI dharma kA marma na jAna ne vAlA vItarAga se dhana putra mAMgatA hai use lokottara mithyAtva la tA hai isa bAta ko Apa acchI taraha se samajha kara kabhI bhUla cUka se dharma karanI karake laukIka sukha kI yAcanA to kyA para bhAvanA taka bhI nahIM krnaa|| seThAnI-khaira vItarAga nahIM to dUsare bhI to adhiSTAyakAdi bahuta deva deviyAM hai| seThajI-maiMne kaha diyA thA ki vidharmI deva deviyoM ko zira jhukAne meM mithyAtva lagatA hai usa mithyAtva se saMsAra meM bhramana karanA par3atA hai jisako na to pati bacA sakatA hai na patni aura na putrAdI koI bhI nahIM bacA sakatA hai ataH Apa kamoM para vizvAsa kara saMtoSa hI rkhe| seThAnI -- parantu putra binA picche nAma kauna rkhegaa| aura isa sampati kA kyA hogA ? seThajI-nAma hai usakA eka dina nAza bhI hai seThAnI jI ! apana to kisa gInatI me hai para bar3e bar3e avatArI puruSa hue hai unakA bhI vaMza nahI rahA hai yadi nAma rakhanA ho to koI aisA kAma karoM ki jisase nAma amara ho jAya aura isake liye yA to bhItar3A mandira yA gitar3A (prantha) haiM ! ina do bAtoM se hI nAma raha sakatA hai| seThAnI -- ThIka hai mandira banAnA aura grantha likhAnA ye to apane svIdhInatA ke kAma hai cAhe Aja seThajI aura seThAnI kA saMvAda ] 849 Jain Education in 2019
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hI prArambha kara dIrAve / parantu mere dIla meM artadhyAna AyA karatA hai isake liye kyA karanA cAhiye / Apa nahIM to mujhe AjJA de maiM kisI deva devI kI ArAdhanA kara AzA ko pUrNa karU~ ? seThajI-maiM jisako halAhala jahara (viSa ) samajhatA hU~ bhalA zrApa mere AtmIya sajjana hai to Apako isa mithyAtva karma kI AjJA kaise de sakatA huuN| Apa isa bAta para nizcaya kara lIjiye ki binA takadIra meM likhe devI devatA kucha bhI de nahIM sakate hai hAM idhara to kArya banane vAlA ho aura udhara devAdi kA kahanA ho to kArya bana sake aura eka do aisA kArya banagayA ho to bhadrika janatA ko vizvAsa ho jAtA hai parantu nizcaya to yahI bAta hai ki pUrva saMcita karmAnusAra hI kArya hotA haiM dUsarA jainadharma kA yaha marma hai ki eka pUrva janma kI antarAya dUsarA mithyAtva kA sevana isase adhika karma bandha kA kAraNa hotA haiM yadi antarAyodaya ke samaya dharga kArya vizeSa kiyA jAya to svayaM karmoM kI nirjarA hokara vastu kI prApti ho sakatI hai ataH opako to dharma karanI vizeSa karanI cAhiye / Apa nArAja na ho jaise acchA khAnadAna kI strI apane pati ko chor3a kara ghara ghara meM pati karatI phire to kyA usakI zobhA bar3ha sakatI hai / isI prakAra eka vItarAga deva ko chor3a kara anya deva deviyoM kI mAnyatA karanese yA zira jhUkAne se kyA isa loka meM aura paraloka meM bhalA ho sakatA hai ? seThAnI-khaira maiM to saMtoSa kara luMgI para Apa se eka arja hai ki Apa dUsarI sAdI karalIrAve ki zAyada usake putra ho jAyagA to bhI pIche nAma to raha hI jAyagA ? seThAnI- vahA-vahA seThAnI jI ! Apane ThIka salAhA dI kyA yaha bhI kabhI ho sakatA hai ki maiM merA hRdaya eka ko de cukA hU~ phira kyA kabhI dUsarI ko diyA jA sakatA hai jaise patni ko pativratA dharma pAlane kA adhikAra hai vaise hI pati ko bhI patnivrata pAlane kA adhikAra hai / aura aisA honA hI cAhiye seThAnI-striyoM ke to eka hI pati hai para puruSa to aneka patniyoM kara sakate haiM aisA bahuta bAra zAstroM meM AtA hai to Apako dUsarI sAdI karane meM kyA harja hai| seThajI-hA~ zAstroM meM jAtA hai aura Apana sunate bhI haiM isake liye maiM inkAra nahIM karatA hU~ para kudaratI kAnUna se dekhA jAya to yaha pakSapAta ke alAvA kucha nahIM hai jaba striyoM ke liye eka patni kA niyama hai to puruSoM ke liye bhI aisA hI honA cAhiye agara puruSa eka se adhika patni karatA hai vaha sarAsara anyAya karatA hai kyoMki eka puruSa pAMca striyoM se sAdI karatA hai vaha cAra puruSoM ko kuMvArA rakhatA hai| isase saMsAra kA patana aura vyabhicAra kA pracAra bar3hatA hai / dUsare saMsAra meM prabhutva puruSoM kI hI raha thI unhoMne svArtha ke basa mana mAMne kAnUna banA liye / yadi striyoM kI prabhutva rahatI to kyA striyAM yaha kAnUna na banA letI ki striyAM aneka pati banA sakatI hai| para puruSa eka patni se adhika na banA sake yA puruSa mara jAne para strI eka do bAra vivAha kara sake para puruSa ke pani mara jAne para vaha tamAma jindagI vidura hI rahe para dUsarI sAdI nahIM kara sake jaise puruSoM ne striyoM ke liye niyama banAye haiM / seThAnI jii| maiMne to merA hRdaya eka Apako de cUkA hU~ aba isa bhava meM to dUsarI striyoM ko hargija nahI diyA jA sake bhalo / Apa sociye ki zAyad koI puruSa apanA vrata bhaMga kara dUsarI sAdI kara bhI le to kyA putra honA [ seThajI aura seThAnI kA saMbAda
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 usake hAtha kI bAta hai pUrva bhava kI antarAya ho to eka kyoM para dasa patniyeM kara lene phira bhI putra nahIM hotA hai / phira vrata bhaMga karane meM kyA lAbha hai ? ___ seThAnI-maiMne to Aja paryanta aisA koI puruSa nahIM dekhA hai ki isa prakAra kA patnivrata dharma pAlana kiyA evaM karatA ho jaise Apa pharamAte ho ? seThajI-Apane vyAkhyAna meM yugala manuSyoM kA adhikAra nahIM sunA hai ki ve apane dIrgha jIvana aura baRSabhanArAja saMhanana meM bhI eka pani ke alAvA dUsarI patnI nahIM kI thii| ve hI kyoM para karma bhUmi meM bhI ese bahuta se puruSa hue haiM dekhiye-maiMne sunA hai eka saMTha disAvara jAne kA vicAra kiyA to usakI pani ne kahAki acchA Ama vApisa kaba AyeMgeM ? seThajI ne kahA ki maiM tIna varSa ke bAda aauuNgaa| seThAnI ne kahA ki merI yuvAvasthA hai yadi tIna varSa ke bAda bhI Apa nahIM padhAroM to maiM kyA karU yaha batalA jAo ? seThajI ne kahA yadi maiM tIna varSa taka meM nahIM AU~ to nagara se do mAIla TI jAne vAle ke pAsa apanI kAma vAsanA zAnta kara sakatI hai / basa seThajI disAvara cale gaye para kisI jarUrI kArya evaM lobha dasA ke kAraNa seThajI tIna varSa ke bAda bhI vApisa nahIM Aye / seThAnI ne tIna varSa to ThIkAni kAla diye kyoMki usake pati ne vAyadA kiyA thaa| seThAnI ne apanI dAsI se kahA ki yadi koI nagara se do mAIla bhara dUrI TaTI jAne vAlA ho usako apane yahAM le AnA / seThAnI ne snAna majjanAdi solaha zrRMgAra kiyA zayyA palaMgAdi saba sajAvaTa acchI taraha se kI idhara dAsI eka seTha jo dUra jaMgala jAne vAlA thA usakoM bulAkara le AI seThajI ko isa bAta kI mAluma nahIM thI unhoMne socA ki seThajI bahuta dinoM se disAvara gaye haiM to koI patra likhane vagairaha kA kAma hogA ve cale Aye parantu makAna para jAkara vahA~ kA raMgaDhaMga dekhA to unhoMne socA kI mere to patnivata hai / seTha ne apane hAtha meM jo miTTI kA loTA thA usako bhUmi para DAlA ki vaha phUTa gayA jisako dekha seThajI bahuta pazcatApa kiyA / kAmAtura seThAnI ne kahA seTha jI isa miTTI kA baratana ke liye itanA bar3A pazcAtApa kyoM karate ho maiM Apako cAndI yA sonA kA loTA degI Apa andara padhAriye / seThajI ne kahA ki maiM miTTI kA varatana ke liye ye duHkha nahIM karatA hU~ para merA guMjapradeza merI pani yA isa miTTI kA loTA ne hI dekhA hai yaha phUTa gayA taba dUsare ko dIkhA nA par3egA isa bAta kA mujhe bar3A bhArI duHkha evaM lajjAAti hai / seThAnI ne sunate hI vicAra kiyA ki eka marda hai vaha bhI apanA guMja sthAna nirjIva varatana ko dIkhAne meM itanI lajjA evaM duHkha karatA hai to maiM eka kulInastrI merA guMma pradeza dUsare puruSa ko kaise dIkhA sakatI hU~ / basa seThAnI kI akala ThIkAne ogaI aura seThajI ko apanA pitA banA kara jAne kI rajA dii| isa udAharaNa se Apa ThIka samajha sakate ho ki saMsAra meM puruSa bhI patnivrata dharma ke pAlane vAle hote hai priya saMThAnI jI ! Apato vidyAmAna hai parantu kabhI ApakA dehAnta bhI ho jAya to maiM mana se bhI dUsarI pani kI icchA nahIM kruuNgaa| seThAnI seThAjI kI dRr3hatA dekha bahuta khuzI huI / aura seThajI prati unakA sneha aura bhI bar3ha gyaa| seThAnI ne kahA-patideva Apake kahane se mujhe acchI taraha se saMtoSa ho gayA hai aura maiM samajha bhI gaI hU~ ki pUrva saMcita karmoM kI antagaya hai vahA~ taka kitane hI prayatna kare kucha bhI nahIM hogaa| khaira seThAnI ne seThajI ko kahA ki jo piche nAma rahane ke lie do kArya batalAye hai ve to prArambha kara dIjiye ki isake andara thor3I bahuta lakSmI lagAkara bhavAntara ke seThajI kI dRr3hatA kA seThAnI para prabhAva ] 851
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa liye to kucha punya saMcaya kiyA jAya / aura Apake kathanAnusAra piche nAma bhI raha jAyagA vs| meM itanA se hI saMtoSa karalaMgI--- sThajI-bahuta khuzI kI bAta hai maiM Aja hI isa bAta kA prabandha kara duuNgaa| mere dila meM mandira banAne kI bahuta dinoM se abhilASA thI para vicAra ho vicAra meM itane dina nikala gaye phira bhI maiM ApakA upakAra samajhatA hU~ ki Apane mujhe isa kArya meM sahAyatA dI arthAt preraNA kI hai basa / seThAnI ne apane anucaroM dvArA zilpa zAstra ke jAnakAra kArIgaroM ko bulA kara kahA ki eka acchA mandira kA nakazA kara ke batAlAoM mujhe eka acchA mandira banavAnA hai / kArIgaroM ne kahA zrApako dravya kitanA kharca karanA hai ? saMThajI ne kahA~ dravya kA savAla nahIM hai mandira acchA se acchA bananA cAhiye kaI zilpAjJa ekatra hokara caurAsI deharI vAle vizAla mandira kA nakazA banA kara seThajI ke sAmane rakhA jisako dekha kara seThajI khuza ho gaye acchA muhUrta meM mandira kA kArya prArambha kara diyA / idhara jo-jyoM muniyoM kA padhAranA hotA gayA tyoM-tyoM zrAgama likhanA bhI zuru kara diyA evaM donoM zubha kArya khUba vaiga se cala rahe the jisase seTha seThAnI dIlacaspI se evaM khulle hAtha dravya vyayakara rahe the| nagarI meM saMThajI kI acchI prazaMsA bhI ho rahI thii| eka samaya seThAnI mainA apane raMgamahala meM sorahI thI arddha nizA meM kucha nidrA kucha jAgRta avasyA meM svapna ke andara eka siMha muMhase jibhyA nikAlatA huA dekhA / seThAnI caTa se sAvadhAna hokara apane patideva ke pAsa AI aura apane svapna kI bAta sunAI jisapara seThajI bar3I khuzI manAte hue kahA seThAnIjI Apake manoratha saphala hogayA hai isa zubha svapna se pAyA jAtA hai ki koI bhAgyazAlI jIva Apake garbha meM avatIrNa huA hai vasa ! Aja seTha seThAnI ke harSa kA pAra nahIM thA bhalA ! jisa vastu kI atyadhika utkaNThA ho aura anAyAza vaha vastu milajAya phira to harSa kA kahanA hI kyA hai subaha hote hI seThajI ne saba mandiroM meM snAtra mahotsava kiyaa-krvaayaa| jyoM jyoM garbha vRddhi pAtA gayA tyoM tyoM seThAnI ko acche acche dohale manortha utpanna hotAga yA arthAt paramezvara kI pUjA karanA gurumahArAja kA vyAkhyAna sunanA supAtrameM dAna sAdharmI bhAI aura bahinoM ko ghara para bulAkara bhojanArda se satkAra karanA garIba anAtho ko sahAyatA aura amarI par3Adi jisakoM maMtrI yazoditya sAnanda pUrNa karatA rahA jaba garbha ke dina pUre hue to zubha rAtri meM seThAnI ne putra ratnako janmadiyA jisakI khabara milate hI seThajI ne mandiroM meM aSTanhikA mahotsava va yAcakoM ko dAna sajjanoM ko sammAna diyA aura mahotsava pUrvaka putra kA nAma 'zobhana' rakkhA / idhara to mandirajI kA kAma ghUma dhAma se bar3hatA jArahA thA udhara zobhana lAlana pAlana se vRddhi pAne lgaa| seThajI ne bhagavAna mahAvIra kI sarvadhAtamaya 1.6 AMgula pramANa kI mUrti banAI jinake netroM ke sthAna do maNiya lagavAI joki rAtri ko dina banA detI thI tathA eka pArzvanAtha kI mUrti pannA kI AdIzvara kI horA kI aura zAntinAtha kI mANaka kI mUrtie~ bana I dUsarI sava pASANa kI mUrtiyA~ banAI isa mandira kA kAma meM solaha varSa lagagaye isa solaha varSa meM bhAtA mainA ne kramazaH sAta putroM kA janma dekara apane jIvana ko kRtArtha banA diyA thaa| nara kA nasIba kisane dekhA hai eka dina vaha thA ki mAtA maiMnA putra ke laye tarasa rahI thI Aja seThAnI ke sAmane deva ku~vara ke sadRza sAta putra khela rahe haiM / aba to seTha seThAnI kI bhAvanA mandirajI kI pratiSTA jaldI karavAne kI ora laga gii| zreSTi kuMvara zobhana eka samaya ArbudA calA gayA thA vahA~para AcArya yakSadeva sUri kA dazana kiye 852 (seThajI ke putra honA aura mandira
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ AsavAla saMvat 840-880 sUrijI ne zobhana kI bhAgya rekhA dekha usako upadeza diyA zobhana ne sUrijI ke upadeza ko zirodhArya kara zivapuri padhArane kI prArthanA kI sUrijIne zobhana kI vinatI svIkAra karalI aura apanI yoga sAdhanA samApta hone ke pazcAt bihAra kara kramazaH zivapurI padhAre vahA ke zrI saMgha evaM maMtrI yazoditya evaM zobhana ne sUrijI kA sundara svAgata evaM nagara praveza kA bar3A bhArI mahotsava kiyA, sUrijI ne mahAmaMgalIka evaM sAragarbhita dezanAdI bAda sabhA visarjana huI / Aja to zivapurI ke ghara-ghara meM AnaMda evaM harSa manAyA jA rahA hai kAraNa gurumahArAja kA padhArane ke alAvA Ananda hI kyA hotA hai| AcArya zrI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisameM saMsAra kI asAratA, lakSmI kI caMcalatA, kuTambakI svArthatA, zarIrakI kSaNa bhaMguratA aura AyuSya kI asthiratA para acchA prakAza DAlA jAtA thA Atma kalyANa ke liye saba se bar3hiyA sAdhana dIkSA lenA agara gRhasthAvAsa meM rahakara kalyANa karane vAloM ke liye yo to pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya sAmAyika pratikramaNa upavAsa vrata pauSadha vagairaha dainika kiyA hai para vizeSatA sAdhana sAmagrI ke hote hue nyAyopArjita dravyase trilokyapUjanIya tIrthaGkaradevoM kA mandira banAnA caturvidha saMgha ko tIrthoM kI yAtrA karane ko saMgha nikAlanA aura mahA prabhAvika paMcamAGga bhagavatI jI satra kA mahotsava kara zrIsaMgha ko sUtra sunAnA ityAdi punyakArya karake dIkSA le to sonA aura sugandha vAlI kahAvata caratArtha ho jAtI hai ityAdi sUrijI ne bar3AhI hRdayagrAhI upadeza diyA jisakA janatA para acchA prabhAva par3A kyoM nahIM halukarmI jIvoM ke liye to kevala nimitta kAraNa kI hI jarUrata hai maMtrI yazoditya aura seThAna mainA ke mandira kI pratiSTA karavAnI hI thI unheMne socA ko sUrijI kA vyAkhyAna khAsa apane liye hI huA hai tava zobhana ke dila meM tyAgakI taraMgeM uTha rahI thI usane socA kI aAjakA vyAkhyAna khAsa mere liye hI hai eka samaya maMtrI yazoditya sUrijI ke pAsa AyA aura prArthanA kI ki pUjyavara / mandira taiyAra ho gayA hai kRpA kara isake muhUrta kA nirNaya kara evaM pratiSThA karavAkara hama logoM ko kRtArtha banAveM / sUrijI ne kahA yazoditya tu bar3A hI bhAgyazAlI hai / mandira banAne kA zAstroM meM bar3A bhArI punya batalAyA hai kAraNa eka punyavAna ke banAye mandira se aneka bhAvuka aneka varSoM taka apanI AtmAkA kalyANa kara sakate haiM / jaba mandira taiyAra ho gayA hai to pratiSThA meM bilakula bilamba nahIM honA cAhiye / muhUrta ke liye maiM prAjahI nirNaya krduugaa| maMtrazvara to vandana kara claagyaa| para bAda meM zobhana AyA sUrijI ko vandana kara arja kI ki pUjyavara ! Apane vyAkhyAna meM pharamAyA vaha solaha AnA satya hai merA vicAra nizcaya ho gayA hai ki maiM a.pake caraNabinda meM dIkSya lUgA / sUrijI ne kahAM zobhana manuSya janmAdi uttama sAmagrI milane kA yahI sAra hai pUrva jamAnA meM bar3e bar3e cakravartiyoMne rAjaRddhi para lAta mAra kara bhagavatI dIkSA kI zaraNa lI taba hI jAkara unakA udvAra huA thA yadi tumhArI bhAvanA hai to vilamba nahIM karanA / zobhana ne guru mahArAja ke vacana ko 'tathA'stu' kahakara apane ghara para AyA aura apane mAtApitA ko svaSTazabdoM meM kaha diyA ki merI icchA sUrijI ke pAsa dIkSA lene kI hai ataH pratiSThA ke sAtha merI dIkSa bhI ho jAnI cAhiye / putra ke vacana sunate hI mAtA pitA ko mUrchA Agai aura ve bhAna bhulakara bhUmipara gira pdd'e| jaba jala vAyu kA prayoga kiyA to ve rote hue gada-gada zabdoM se kahane lage ki beTA ! Aja to aise zabda nikAle hai para AIndA se hamAre jIte hue kabhI aise zabda na nikAlanA kAraNa hama aise zabda kAnoM meM bhI sunanA nahIM cAhate hai| beTA tu mere sabase bar3A putra hai tere vivAha ke lie bar3I ummeda hai kai sAhUsarijI kA vyAkhyAna aura zobhana kA gherAgya ] 853
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 440-480 varSe [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAroM kI lar3akiyoM ke lie prastAva A rahe hai ataH beTA hama nahIM cAhate ki tUM dIkSA lene kI bAta taka bhI kare ? zobhana ne kahA~ ki mAtA saMsAra meM moha karma kA aisA hI naza hai ki jisa kAma ko loga acche samajhane hue bhI mohakame ke jora se antarAya dene ko taiyAra ho jAte hai / Apa jAnate ho ki isa saMsAra meM janmamaraNa kA mahAna duHkha hai aura binA dIkSA liye ve duHkha chuTa nahIM sakate hai / aura dIkSA bhI acchI sAmagrI ho taba pA sakatI hai / mAtA pitA apane vAla baccoM ke hita ciMtaka hote hai ataH Apa hamAre hita cinake hai phira hamAre hita meM zrApa antarAya kyoM karate ho ? ityAdi namratAse arja kI ki Apa AjJA pradAna kare ki maiM sUrijI ke pAsa dIkSA le kara Atma kalyANa karU~ ? __mAtA ne kahA-beTA abhI dIkSA lene kA samaya nahIM hai abhI to tuma vivAha karo mAtA pitAkI sevA karo jaba tumAre bAla baccA ho jAya hama loga apanI saMsAra yAtrA pUrNa karaleM bAda dIkSA lekara apanA kalyANa karanA isameM tumako koI roka Toka nahIM kreNgaa| beTAne kahA- mAtAjI vaha kisako mAlUma hai ki mAtApitA pahale jAyageM yA putra pahale jAyagA / mAtA ! vivAha sAdI karanA yaha to eka moha pAsa meM bandhanA hai aura viSaya bhoga to saMsAra meM rulAne vAle hai jina jina puruSoM ne viSaya bhoga sevana kiyA hai ve narakAdi gati meM duHkha sahana kiyA hai ve unakI AtmAhI jAnatI hai / kyA brahmadatta cakravartikA vyAkhyAna Apane nahIM sunA hai ? ataH Apa kRpA kara zrAjJA de dijiye-- mAtAne kahA-beTA tumako kisIne bahakA diyA hai ataH tu dIkSA kA nAma letA hai| para dIkSA pAlana karanA sahaja nahIM hai jisameM bhI tuM isa prakAra kA sukhamAla hai kSudyA pIpAsA zIta uSNAdi 22 parisaha sahana karanA kaThina hai jo tu sahana nahIM kara sakeMgA ityAdi zobhana ke mAtA pitA ne bahuta kucha samajhA diyaa| beTAne kahA-mAtAjI naraka aura tiryaMca ke duHkhoMki sAmane dIkSA ke parisaha kisa gInatI meM hai jo ekeka jIva anaMtI anaMtIvAra sahana kara AyA hai / jaba dIkSA meM to sAdhu ulTe udiraNA kara ke duHkha sahana karane kI koziza karate hai / mAtA dekha sUrijI ke sAtha pAMcasau sAdhu hai aura ve bhI acche 2 gharAnA ke devatA ke jaisI sukha sAhabI chor3akara dIkSA lI hai aura Apake sAmane dIkSA pAlatehaiM / itanA hI kyoM para ve saba sAdhanoM vAle nAgaroMkoM chor3akara pahAr3oM meM jAkara kaThora tapasyA karate haiM to kyA tere jaisI matA ke stana pAna kara ne valA maiM dIkSA pAlana nahIM kara sakU~gA ataH Apa pUrNa vizvAsa rakhe aura kRpA kara AjJA dIjiye ki maiM dIkSA lekara apanA kalyANa karU~ / ityAdi bahuta prazrottara hue arthAt mAtA pitA ne zobhana kI kasoTI lagAkara khUba jA~ca evaM parIkSA kI para zobhana to eka apanI bAta para hI aDiga rahA / maMtrI yazoditya ne kahA ki tuma donoM cUpa raho maiM kala sUrijI ke pAsa jAkara unakoM kahadUgA ki zobhanakoM dIkSA na deN| basa mAM beTA cupa ho gaye / dUsare dina maMtrI sUrijI ke pAsa gayA aura vandana karake arja kI ki guru deva zobhana abhI vacA hai kisI kI bahakAvaTa meM Akara haTa pakar3a liyA hai ki maiM dIkSA lugA / para hamAre sAta putroM meM yaha saba se bar3A hai isakI sAdI karanI hai isakI mAtA rotI hai ityAdi hamAre pratiSThA kArya meM eka bar3A bhArI vinna khar3A ho jAyagA ataH Apa zobhana ko samajhAdeM ki abhI dIkSAkI bAta na kre| sUrijI ne kahA yazoditya tumhArA gharAnA upakeza gaccha kA upAsaka hai jisameM bhI tu hamAre apresara 854 [ zobhana kI dIkSA ke liye mAtA pitA kA
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 bhakta zrAvaka hai tumhArI AjJA vino to hama zobhana ko dIkSA de hI nahIM sakate haiM zobhana Aja hI kyoM para ArbudAcala AyA thA aura merA upadeza sunAyA thA taba se hI kaha rahA hai ki mujhe dIkSA lenI hai dUsare zrApa yaha bhI soca sakate ho ki isa kArya meM sAdhuoM ko kyA svArtha hai mere sAdhuoM kI koI kamI nahIM hai tathA zobhana vinA hamArA kAma bhI rukA huA nahIM hai ki hama isa ke liye kozIza kare / hA~ kaI bhI bhavya jIva apanA kalyANa karanA cAhe to hamArA kartavya hai ki hama usako dIkSA dekara mokSamArga kI ArAdhanA karAve / maMtrIzvara bAlAavasthAmeM dIkSA lenA to amUlya ratna ke tulya haiM kAraNa eka to isa avasthA meM dIkSA lene vAle ke brahmacaryaguNa jabaradasta hotA hai dUsarA par3hAI bhI acchI hotI hai tIsarA cirakAla saMmaya pAlane se svapara AtmA kA adhika se adhika kalyANa kara sakatA hai| tathA zobhana kI mAtA phikra kyoM karatI hai jaba ki usake eka bhI putra nahIM thA Aja sAta putra hai usameM eka putra zAsana kA uddhAra ke lie dede to usake kaunasA ghATA par3a jAtA hai aura zobhana jAtA bhI kahA~ hai vahA~ tumhAre pAsanahIM to tumArA guru ke pAsa raheMge / maMtrI - mugdhapura ke zrAvako ne zAsana zomA ke lie apane putroM ko AcArya zrI kI sevA meM arpaNa kara diye the yadi zobhana dIkSA legA to ApakA kula evaM mAtA mainA kI kukSako ujjvAla banA degA ataH zobhana kI icchA ho to tuma vica meM antarAya karma nahIM bAndhanA ityAdi / sUrijI ne madhura bacanoM se aisA hitakArI upadeza diyA ki yazoditya kuccha bhI nahIM bola skaa| thor3I dera vicAra kara kahA acchA guru mahArAja maiM zobhana kI mAtA ko samajhA dUgA aura Apa zrI vyAkhyAna meM aisA upadeza dIrAve ki usakA cita zAnta ho jAya / maMtrIzvara sUrijI ko bandana kara apane makAna para AgayA / seThAnI ne puchA ki zrApa sUrijI ko kaha pAye ho na ? seThajI ne kahA ki maiM sUrijI ke pAsa gayA thA para sUrijI ne kahA hai ki yadi zobhana dIkSA lenA cAhatA ho to tuma bica meM antarAya karma nahIM bandhanA zobhana dIkSA legA to tumhArA kula aura usakI mAtA kI kukSa ko ujjvala banA degA aura zobhana jAtA kahA~ hai tumhAre pAsa nahIM to guru ke pAsa rahegA ityAdi / seThAnI ne kahA ki phira Apane kyA kahA? seThajI ne kahA maiM guru mahArAja ke sAmane kyA kaha sakatA / seThAnI ne kahA kyA guru mahArAja zobhana ko dIkSA de dege| seTha ne kahA hA~ unake to yahI kAma haiM / seThAnI ne kahA unake to yahI kAma hai para Apa iMkAra kyoM nahIM kiyA / seThajI ne kahA ki guru mahArAja ne kahA thA ki antarAya karma nahIM bAndhanA / jaba zrApa zobhana ko dIkSA lene doge ? seThajI-hA~ apane cha putra rahegA yadi baTavAra kiyA jAyagA to tInatIna putra donoM ke raha jAyagA phira apane kyA cAhiye / jaba ki tumhAre eka bhI putra nahIM thA zobhana dIkSA legA to bhI cha evaM tIna putra raha jAyagA ataH guru mahArAja kaha diyA to lene do zobhana ko dIkSA seThAnI ne socA ki sUrijI ne zobhana para to jAdU DAla hI thA parantu zobhana ke bApa para bhI jAdU DAla diyA aisA mAlUma hotA hai taba maiM ekalI kara hI kyA skuu| maMtrIzvara ne mandira kI pratiSThA kA muhUrta nikalavAyA jo vaizAkha zukla 3 akSaya tRtIya ke dina mukarrara huA aura usa dina hI zobhana kI dIkSA kA muhUrta nikalA basa / zivapurI meM jahA~ dekho vahA~ zobhana ke dIkSA kI hI bAteM ho rahI thI tathA inake anukaraNa meM kaI nara nArI dIkSA kI taiyAriyA~ bhI karane lage idhara mantrIzvara ne pratiSThA evaM putra kI dIkSA ke liye Asa pAsa hI nahIM para bahuta dUra dUra AmantraNa patrikAe bhejavAdI jisase kyA sAdhu sAdhviyA~ aura zrAvaka zrAvikAe~ khuba geharI tAdAda meM zivapurI kI zobhana kI dIkSA aura pratiSThA kA muhUrta ]
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ora A rahe the jina mandiroM meM aSThalihakA mahotsava ho rahA thA vairAgI zobhana vagairaha baMdole khA rahe the jinake vaigagya ke bAje cAroM ora baja rahe the eka karor3apati seThake solaha varSa kA putra dIkSA le jisako dekha kisake dila meM vairAgya nahIM AtA ho nagarI ke to kyA para kaI bAhara se Aye hue mahamAnoM ko aisa vairAgya ho AyA ki ve bhI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / ThIka muhUrta para 42 nara nAriyoM ke sAtha zobhana ko dIkSA dekara sUrijI ne zobhana kA nAma somaprabhA rakha diyA vAda mUrtiyoM kI aMjanasilAkA evaM pratiSThA karavAI isa punIti kArya meM maMtrIzvara ne pUjA prabhAvanA svAmIvAtsalya aura sAdharmIbhAiyoM ko peharAmaNi vagairaha dene meM eka karor3a rupaye vyaya kiyaa| isa punIti kArya se jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huI thI muni somaprabha kramazaH dhuraMdhara vidvAna evaM sarva guNa sampanna ho gayA Apake akhaNDa brahmacAcarya aura kaThora tapazcarya ke prabhAva se rAjamahArAja to kyA para kaI devadeviyoM bhI Apake caraNoM kI sevA kara apanA jIvana ko saphala manA rahe the yahI kAraNa hai ki AcArya yakSadevasUri ne upake zapura ke zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka Apako AcArya pada se alaMkRta banAyA thaa| isa kalikAla meM satyayuga ke sadRza kArya bana jAnA kudarata se dekhA nahIM gayA bhalo / krUra prakRti ke kalikAla meM karIba 900 varSa taka isa prakAra kA sampa aikyatA ke sAtha hajAroM sAdhu sAdhviyoM aura karor3a zrAvaka zrAvikAe~ eka prAcArya kI AjJA meM calanA yaha kyA sAdhAraNa bAta hai ? kali ke liye ye eka vaDI bhArI kalaMka evaM lajjA kI bAtathI parantu itane a6 taka usakA kahA~ para hI jora nahIM cala skaa| yaha apanA dAva peca khelatA rahA aura chendra dekhatA rahA para kahA~ hai ki duSThoM kA manoratha kabhI kabhI saphala ho hI jAtA hai yahI kAraNa thA ki bhinnamAla meM rahA huA muni kuMkuMda ne sunA ki upadezapura meM prAcArya yakSadevasUri ne apane paTTapara upAdhyAya somaprabha ko AcArya banA kara usakA nAma kakkasUri rakhadiyA aura yakSadevasUri kA svargavAsa bhI ho gayA hai ataH bhanna mAla ke saMgha ko isa prakAra samajhAyA ki unhoMne muni kuMkuda ko AcArya pada dekara upakezagaccha kI cirakAla se calI AI maryAdA kA bhaMga kara diyA / jaba idhara AcArya kakasUri ne yaha samAcAra sunA ki bhinnamAla meM muni kukuda AcArya banagayA to apako vaDA hI vicAra huA ki pUrvAcArya vaDe hI bhAgyazAlI hue ki apanA zAsana eka chatra se hI calA kara zAsana kI unnati kI java meM hI eka aisA nikalA ki isa gaccha meM do AcAryoM kA nAma suna rahAhu khaira bhavitavyato ko kauna miTA sakatA hai parantu aba isa mAmale ko kisa prakAra nipaTAyA jAya ki bhaviSya meM isake bure phala kA anubhava nahIM karanA par3e aura gaccha ko nukazAna na phuNce| prAcArya kakka sUri ne aneka ora dRSTi lagA kara dekhA jisase yaha jJAna huA ki jaba eka bar3A nagara kA saMgha ne AcArya banA diyA hai vaha anyathA to ho hI nahIM sakegA / yadi maiM isakA virodha karU~gA yA saMgha ko utejita karU~gA to yaha natIjA hogA ki merA upadeza mAnane vAle unako prAcArya nahIM mAnegA para isase gaccha meM evaM saMgha meM phUTa kusamya bar3hane ke AlAvA koI bhI lAbha na hogA / kAraNa jaba bhinnamAla kA saMgha ne yaha kArya kiyA hai to ve unake pakSa meM ho hI gaye hai dUsA kuMkuMdamuni viddhAna bhI hai aura karIba eka hajAra sAdhu bhI unake pAsa meM hai isase do pArTI avazya bana jAyagI / ityAdi zAsana kA hita ke liye Apane bahuta kuccha socA Akhira Apane AcArya ratnaprabhasUri aura koraMTa saMgha evaM kanakaprabhasUri kA itihAsa kI ora apanA lakSa pahu~cAyA ora yaha nizcaya kiyA ki mujhe bhinnamAla jAnA cAhiye parantu isa viSaya meM devI saccAyikA kI sammati lenAbhI Apane [bhinnamAlakA saMgha aura kuMkuMdAcArya
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 Avazyaka samamA ata: Apa ne devI kA smaraNa kiyA aura devI Akara sUrijI ko vandana kiyA sUrijI ne dharmalAbha dekara saba hAla devI ko nivedana kiyA aura apanA vicAra bhI kaha sunAyA tathA ApakI isameM kyA rAya hai / devI ne kahA pUjyavara ! bhavitavyatA ko kauna miTA sakatA hai para yaha bhI acchA huA ki yaha jhamelA Apake sAmane AyA yadi kisI dUsare ke sAmane AtA to gaccha meM bar3A bhArI mattabheda khar3A ho jAtA para zrApa bhAgyazAlI evaM atizaya prabhAvazAlI hai isa jhamelA ko AsAnI se nipaTA sakoMge / yaha hI kAraNa hai Apa apane mAna apamAna kA nayAla na karake bhinnamAla padhArane kA vicAra kara liyA hai| isa liye hI zAstrakAroM ne kahA hai ki jAtivAna kulavAna dIrghadarzI evaM ucca saMskAra vAle koM AcArya banAyA jAya / pratyekSa meM dekha lIjiye ki yadi muni kuMkunda thor3A bhI vicArajJa hotA to kevala apanI thor3I sI mahimA ke liye pUrvAcAryoM kI maryAdA kA bhaMga kara gaccha evaM zAsana meM isa prakAra phUTa kusampa ke bIja kabhI nahIM bote / khaira, pUjyavara ! Apake isa zubha vicAroM se maiM sarvathA sahamatta hUM aura maiM Apako koTIza dhanyavAda bhI detI hU~ ki Apane dharma evaM gaccha ke gaurava kI rakSA ke liye cala kara bhinnamAla jAne kA uttama vicAra kiyA hai| aura Apa apane vicAroM meM saphalatA bhI paaogeN| devI sUrijI ko vandana karake calI gaI para devI ko Azcarya isa bAta kA thA ki isa yuvaka vyaya meM nUtanAcArya kitane dIrghadarzI hai kitane dhairya evaM garbhirya hai ? AcArya kakkasUri apane ziSyoM ke sAtha vihAra kara vinA vilamba calate hue bhinnamAla kI ora padhAra rahe the| usa samaya koraMTagaccha ke AcArya nannaprabhasUri bhI bhinnamAla meM virAjate the jinhoM ko bhinnamAla kA saMgha AmantraNa karake bulAye the zAyad isameM bhI kuMkundAcArya kI hI karAmAta ho ki koraMTagaccha ke AcAryoM ko apane pakSa meM le le kahA hai ki vidvAna jitanA upakAra karatA hai utanA hI apakAra bhI kara sakatA hai khaira bhinnamAla kA saMgha evaM koraMTagaccha ke AcArya nannaprabhasUri ne sunA ki AcArya kakasUri bhinnamAla padhAra rahe hai isase to pratyeka vicArajJa ke hRdaya meM nAnA prakAra kI kalpanAe~ ne janma lenA zurU kara diyaa| kaI vicAra kara rahe the ki kakkasUri yahAM kyoM A rahe hai ? kaine socA ki muni kuMkunda ko AcArya banA kara pUrvAcAryoM kI maryAdA kA bhaMga kiyA isaliye kakkasUri A rahA hai kaI yaha bhI vicAra kara rahe the ki yahAM donoM AcAryoM kA bar3A bhArI kleza hogA ? isa prakAra muNDe muNDe matibhinnA evaM jitane magaja utane hI vicAra aura jitane muMha utanI bAteM kahA hai ki ghara hAnI aura duniyA~ kA tamAsA jaba jainoM kA yaha hAla thA to jainettaroM ke liye to kahanA hI kyA thA pAThaka pichale prakaraNoM meM par3ha Aye hai ki marudhara meM eka bhinnamAla hI aisA kSetra thA ki vahAM ke brAhmaNa zuru se hI jainoM ke sAtha dveSa rakhate Aye haiM jaba unako aisI bAta mila gaI taba to kahanA hI kyA thaa| ve loga bhI vicAra karane lage ki ThIka hai Aja jainoM ke virodha pakSa ke do AcArya yahAM zAmila ho rahe hai / dekhate hai kyA hogA AcArya nannaprabhasUri ne saMgha ko kahA ki AcArya kakkasUri padhAra rahe hai hama svAgata ke liye jAyeMge Apako aura kuMkundAcArya ko bhI sUrijI kA satkAra evaM svAgata karanA cAhiye / kAraNa kakkalarijI AcArya hone ke bAda Apake yahAM pahile pahila hI padhAra rahe hai / isa para zrI saMgha aura kuMkundAcArya ne ekAnta meM vicAra kiyA jisameM do pArTI bana gaI eka pArTI meM kuMkundAcArya aura kuccha unake dRSTirAgI bhakta taba dUsarI AcArya kakkasari kA bhinnabhAla AnA ] 857 108 Jain Education Interratonal
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440 - 480 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pArTI meM zeSa zrI saMgha thA para AcArya nannaprabhasUri kA kahanA saMgha ko ThIka lagA ataH sakala zrIsaMgha ne yaha nizcaya kiyA ki AcArya kakkasUri kA khUba dhUmadhAma ke sAtha nagara praveza kA mahotsava pUrvaka svAgata karanA cAhiye Akhira kuMkundAcAryako saMgha ke sahamata honA par3A kAraNa Apake liye abhI to kevala eka bhinnamAla kA saMgha hI thA dUsare koraMTagacchAcArya kA mata svAgata karane kA hI thA ataH sakala zrI saMgha aura AcArya nannaprabhasUri evaM kuMkundAcArya milakara zrAcArya kakkasUri kA mahAmahotsava pUrvaka nagara praveza karavAyA zrAcArya zrI bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara dharmazAlA meM padhAre tInoM AcArya eka hI pATa para virAjamAna hue usa samaya upasthita janatA ko yahI bhA~na ho rahA thA ki ye tInoM zrAcArya jJAna darzana cAritra kI prati mUrti hI dIkha rahe hai| AcArya kakkasUri ne AcArya nannaprabhasUri se savinaya arja kI ki pUjyavara ! dezanA dIrAve / isa para nannaprabhasUri ne kahA sUrijI sakala zrI saMgha aura hama Apake mukhArvinda kI dezanA ke pIpA hai Apa apane jJAna samudra se saba logoM ko zramRtapAna karAve / vakkasUri ne kahA ki Apa hamAre vRddha evaM pUjyAcArya hai ataH Apako hI dezanA denI cAhiye ? maiM ApakI dezanA kA pyAsA hU~ punaH nannasUri ne kahAM sUrijI saMsArI loga kahate hai ki 'paraNI jo so gAIje' Aja to saba loga ApakI hI dezanA sunanA cAhate hai / isa para ka+kasUri ne kuMkundAcArya ko kahAM sUrijI Apa pharamAve | kuMkundAcArya lajjA ke mAre mu~ha nIcA kara liyA aura kahAM ki pUjyavara ! Aja kI dezanA to ApakI hI honI cAhiye ityAdi / isa vinayamaya pravRti dekha duniyA~ kA dIla palaTA khAgayA aura unake jo vicAra pahile the ve nahIM rahe / zrAcArya kakasUra ne apanI ojasvI girA se dezanA denI prArambha kI jisameM maMgalAcaraNa ke pazcAt zAsana kA mahatva batalAte hue kahA ki bhagavAna mahAvIra kA zAsana 21000 varSa paryanta calegA ! isameM zraneka prabhAvazAlI zrAcArya hue aura hogA AcArya kA cunAva zrI saMgha karatA hai eka AcArya kI Avazya katA ho to eka aura adhika AcAryoM kI jarUrata ho to adhika AcArya bhI banA sakate haiM isake liye vyavahArAdi sUtra meM vistAra se ullekha milatA hai parantu isakA yaha artha kadApi nahIM ho sakatA hai ki kisI grAma nagara kA saMgha svacchadatA pUrva kisI ko AcArya banA kara zAsana kA saMgaThana bala kATukar3A Tukar3A kara ddaale| pUrvAcAryoM ne mahAjana saMgha sthApana karane meM tathA usa mahAjana saMgha kI vRddhi karane meM jo saphalatA pAi thI usameM mukhya kAraNa saMgaThana kA hI thA dekhiye eka gRhastha ke cAra putra haiM para eka saMgaThana meM granthita hai vahA~ taka unakA prabhAva kucha aura hI hai yadi ve cAroM putra alaga alaga ho jAya to unakA uttanA prabhAva nahIM raha hai yahI hAla zAsana nAyakoM kA samajha lenA cAhiye / eka samaya koraMTa saMgha ne pArzvanAtha sanAtiyoM meM AcArya ratnaprabhasUri jaise prabhAvazAlI AcArya hote hue bhI baiga meM Akara kanakaprabhasUri ko AcArya banA diyA para zrAcArya ratnaprabhasUri itane dIrgha darzA evaM zAsana ke zubhaciMtaka the ki ve calakara zIghra hI koraMTapura pdhaare| isa bAta kI khabara milate hI koraMTasaMgha evaM kanakaprabhasUri ne ApakA svAgata kiyA itanA hI kyoM para kanakaprabhasUrijI itane yogya evaM zAsana ke hitaiSI the ki koraMTasaMgha kI dI huI zrAcArya padavI ratnaprabhasUri ke caraNoM meM rakhadI parantu ratnabhasUri bhI itane dIrgha darzI the ki apane hAthoM se kanakaprabhasUri ko AcArya pada dekara koraMTasaMgha evaM kanakaprabhasUri kA mAna rakhA isa prakAra donoM ora kI vinayamaya pravRti kA madhura phala yaha huA ki kevala nAma mAtra ke ( upakezagaccha- koraMTagaccha ) do gaccha kahalAte haiM para vAstavataH donoM gaccha eka hI hai usa bAta ko karIbana 840 varSa hI gujarA hai para ina donoM gaccha meM itanA prema sneha aikyatA 858 [ AcArya zrI kA prabhAvazAlI vyAkhyAna
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamUri kA jIvana / osavAla saMvat 840-880 rammar hai ki koI yaha nahIM kaha sakatA hai ki ye do gaccha haiM / ityAdi madhura evaM mArmika zabdoM meM janatA para isa kadara prabhAva DAlA ki kunkundAcArya pATa para se utara kara sabake samIkSA kahA~ pUjyavara ! merI galatI huI hai ki maiM ajJAnatA ke kAraNa pUrvAcAyoM kI maryAdA kA ullaMghana kiyA hai jisako to Apa kSamA karAveM aura yaha prAcArya pada meM pUjya ke caraNoM maiM rakha detA huuN| Apa hamAre pUjya haiM AcArya haiM aura gaccha ke nAyaka hai / ityAdi ahA hA Apa ke alaukika guNoM kA maiM kahA~ taka varNana kara sakatA hU~-pUjyavara ! Apa vAstavika zAsana ke zubhaciMtaka evaM hitaiSI haiM / sAtha meM bhinnamAla ke zrI saMgha ne bhI kahA~ pUjyavara ! isa kArya meM adhika galatI to hamArI huI hai isa para prAcArya kakkasUri ne kahA ki kunkundAcArya yogya hai vidvAna hai itanA hI kyoM para Apa AcArya pada ke bhI yogya haiM aura bhinnamAla saMgha ne bhI jo kucha kiyA hai vaha yogya hI kiyA hai guNIjana kI kadara karanA yaha zrI saMgha kA kartavya bhI hai yadi yahI kArya hamAre pUjyAcArya yakSadevasUri evaM nannaprabhasUri zrAdi kI sammati se kiyA gayA hotA to adhika zobhanIya hotA / khaira maiM kankundAcArya ko koTiza dhanyavAda detA hU~ ki isa kalikAla meM bhI Apane satyayuga kA kArya kara banalAyA hai yaha kama mahatva kA kArya nahIM hai sAtha meM bhinnamAla kA zrI saMgha bhI dhanyavAda kA pAtra hai kAraNa jaina dharma kA mama yahI hai ki apanI bhUla ko Apa svIkAra karale / tatpazcAt AcArya kakkasUri ne AcArya nannaprabhasUri ko prArthanA kI ki pUjyAcArya deva yaha caturvidha zrI saMgha vidyamAna hai Apake vRddha hastakamaloM se kunkundAcArya ko prAcArya pada arpaNa kara mere kandhe kA AdhA vajana halakA kara dirAve / kunkundAcArya ne kakkasUri se arja kI ki pUjyavara ! Apa hamAre prabhAvazAlI prAcArya haiM aura maiM AcArya banane ke bajAya AcArya kA dAsa bana kara rahane meM hI apanA gaurava samajhatA hU~ ityAdi / kakkasUri ne kahA priya aAtma bandhu ! maiM bhinnamAla zrIpaMdha kI dI huI AcArya padavI lene ko nahIM AyA hU~ para bhinnamAla zrI saMgha kA kiyA huA kArya kA anumodana kara apanI sammati dene ko hI AyA hU~. bhaviSya ke lie janatA yaha nahIM kaha deM ki upakeza gaccha meM binA AcArya ko sammati AcArya bana gaye / ataH maiM Agraha pUrvaka kahatA hU~ ki Apa AcArya pada ko svIkAra kara lo| zrAcArya nannaprabhasUri aura upasthita zrI saMgha ne bhI bahuta Agraha kiyA ataH prAcArya nannasUri evaM kakkasUri ke vAsakSepa pUrvaka muni kunkunda koM AcArya pada dekara kunkundAcArya banAyA usa samaya zrI saMgha ne bhagavAna mahAvIra kI jayadhvani se gaMgana ko gujAya diyA thaa| tatpazcAta AcArya kakkasari ne kunkundAcArya aura bhinnamAla ke zrIsaMgha ko kahA ki saMgha pacavIsavA~ tIrthaGkara hotA hai magara Aja maiMne 'choTe muMha bar3I bAta' vAlI dhRSTatA karatA huA Apako upAlamba diyA haiM isake liye maiM Apase kSamA cAhatA huuN| mujhe yaha ummeda nahIM thI ki yahA~ isa prakAra kI zAnti rahagA / Apake dhairya evaM gAbhirya aura sahanazIlatA kA varNana maiM vANidvArA kara hI nahIM sakatA hU~ ApakI samyagdRSTi bar3I alaukIka hai mujhe adhika harSa to mahAnubhAva kuMkuMdAcArya ke komalatA para hai ki Apane kalikAla ke unnata hRdaya para lAta mAra kara sAkSAta satyuga kA namUnA batalA diyA hai sajjanoM apanI bhUla ko bhala svIkAra kara lenA isake barAbara koI guNa hai hI nahIM isa guNa kI jitanI mahimA kI jAya utanI hI thor3I hai maiM to yahAM taka khayAla kara sakatA hai ki jitane jIva mokSa meM gaye haiM ve saba isa punita guNa se hI gaye haiM kyoMki jIva saMsAra meM paribhramana karato hai vaha apanI bhUla se hI karatA hai jaba apanI bhUla ko bhUla samajhatA hai taba usa jIva kI mokSa ho jAtI hai| sad gRhasthoM Apake liye bhI yaha eka amUlya zikSA hai jitanA rAga dveSa kleza kadAgraha hote haiM usameM muni kukunda ko AcArya padAparNa ] 859
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa maukhya roga apanI bhUla svIkAra nahIM karanA hI hai / eka tarapha yA donoM tarapha se bhUla hone ke kAraNa hI rAga dveSa paidA hotA hai yadi apanI apanI bhUla ko svIkAra kara letA hai taba rAgadveSa cauroM kI bhAMti bhAga chuTatA hai ityAdi sUrijI ne apane vicAroM kA janatA para isa kadara pramAva DAlA ki jisase sabako saMtoSa ho gyaa| kuMkuMdAcArya aura bhinnamAla ke saMgha ne kahA pUjyavara! mvargastha zrAcArya yakSadevasUri ne Apako AcArya padApaNa kara gaccha kA saba bhAra Apako suparda kiyA hai yaha khUba dIrgha vicAra karake hI kiyA thA aura ApazrI jI isa pada ke pUrNa yogya bhI hai vaidyarAja kI davAI lete samaya bhale kaTuka lagatI ho parantu isa prakAra kI kaTuka davAI binA roga bhI to nahIM jAtA hai yadi Apa dIrgha vicAra kara yahA~ na padhArate to na jAne bhaviSya meM inake kaise jeharIle viSa phala lagate para Apake padhArane se kitanA phAyadA huA hai ki bhavi kSetra bilakula niSkaNTaka banagayA hai hamAre vizeSa zubhakarmoM kA udaya hai ki udhara se AcArya nannaprabhasUri kA aura idhara se ApakA padhAranA ho gyaa| ityAdi ApasameM vinaya vyavahAra karake bhagavAna mahAvIra kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI zrahA-hA-Aja bhinnamAla meM jahA~ dekho vahA~ jainAcAryoM kI bhUri bhUri prazaMsA ho rahI hai| Aja jainoM ke harSa kA pAra nahIM hai parantu bAdI loga dAntoM ke tale aMguliye dabAkara nirAza ho gaye hai unake cehare phike par3agaye hai unake dila meM bUrI bhAvanAe thI jinako jainAcAryoM ne mithyA sAbita karadI hai aura jahA~ dekho vahA~ jainadharma ke hI yazogAyana ho rahA hai| AcArya kakasUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisakA janatA para acchA prabhAva par3atA thA / eka dina bhinnamAla ke zrIsaMgha ne tInoM prAcAryoM ke caturmAsa ke liye AcArya nannaprabhasUri se sAgraha vinatI kI aura kahA ki pUjyavara! yahA~ ke zrIsaMgha kI yaha abhilASA hai ki Apa tInoM AcAryoM kA yaha catumAsa bhinnamAla meM hI ho / isakI maMjurI pharamA kara yahA~ ke zrIsaMgha ko manoratha pUrNa karAve / sUrijI ne kahA~ zrAvakoM ! yadi tInAcArya tInakSetra meM caturmAsa kareMge to tInakSetroM kA upakAra hogA ataH Apake yahA~ kakkasUrijI kA caturmAsa honA acchA hai / zrIsaMgha ne kahA pUjyavara ! Apa jahA~ virAje vahA~ upakAra hI hai para yaha caturmAsa to yahA~ hI honA cAhie sUrijI ne donoM AcAryoM kI sammati lekara zrIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra karalI basa / phiratoM kahanA hI kyA thA bhinnamAla ke zrIsaMgha kA utsAha khUba bar3hagayA / zramaNasaMgha meM sarvatra dharmasneha aura saMgha meM zAnti kA samrAjya chAyAhuA thA kuMkuMdAcArya kA gata caturmAsa bhinnamAla meM hI thA ataH muniyoM ko vAcanA kA kAma Apake jummA kara diyA ki tInoM AcAryoM ke yogya sAdhuoM ko Agama vAcanA evaM vartamAna sAhityAkA adhyayana karavAyA kare AcArya nannasUri avasthA meM vRddha the ve muniyoM kI sAra saMbhAla evaM apanI salekhanA meM lagarahe the taba AcArya kakkasUri vyAkhyAna de rahe the / zrImAlavaMzIya zAha durgA ne mahAprabhAvika paMcamAMga zrI bhagavatIjI sUtra ko mahAmahotsava pUrva apane makAna para lejAkara pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyAdi kara hasti para virAjamAna kara varaghor3A car3hAyA aura hIrA pannA mANaka muktAphala se pUjA kara sUrijI ke karakamaloM meM arpaNa kiyA jisako sUrijI ne vyAkhyAna meM vAcanA prArambha kara diyA jisakoM sunane ke liye kevala bhinnamAla ke loga hI nahIM para Asa-pAsa evaM dUra dUra prAma nagaroM ke jaina jainattara loga AyA karate the sUrijI mahArAja kI tAtvika viSaya samajhAne kI zailI itanI sarala sarasa aura hRdayagrAhI thI ki zrotAjanoM ko bar3A hI Ananda ArahA thaa| jisa samaya [ tInoM AcAryoM kA bhinnamAla meM caturmAsa
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 Apa tyAga vairAgya kI dhUna meM saMsAra ke duHkhoM kA varNana karate the taba acche acche loga kAMpa uThate the aura unakI bhAvanA saMsAra tyAga ne kI ho jAti thI / itanA hI kyoM para kaI mahAnubhAvoM ne to sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene kA bhI nizcaya kara liyaa| eka samaya AcArya kakkasUrijI Atma dhyAna meM ramaNatA ke anta meM jainadharma kA cAra ke nimita vicAra kara rahe the ThIka usI samaya devI saccAyika ne Akara vandana kI utara meM sUrijI ne dharmalAbha diyA / devI ne kahA~ pUjyavara ! Apa bar3he hI prabhAvazAlI hai Apake pUrNa brahmacarya aura kaThora tapazcarya kA tapateja bar3A hI jabardasta hai ki bhinnamAla jaise jaTila mAmalA ko zrApazrI ne bar3e hI zAMti ke sa tha nipaTA diyA yaha Apake gaccha kA bhAvi abhyudaya kA hI sUcaka hai / pUjyavara ! yaha bhI Apane acchA kiyA ki tInoM zrAcAryoM ne zAmila caturmAsa kara diyA, ityAdi / sUrijI ne kahA devIjI Apa jaisI deviyoM isa gaccha kI rakSikA hai phira hamako phikra hI kisa bAta kA hai / prAcArya ratnaprabhasUri ke punyapratApa se saba acchA hI hotA haiM / devI jI aAja merI yaha bhAvanA huI hai ki maiM Aja se pAMcoM vigaI kA tyAga kara chaTa chaTa pAraNa (AMbila) karU kAraNa duSTa kamoM kI nirjaga tapa se hI hotA hai ? -devI ne kahA prabho ! ApakA vicAra to atyutama hai para Apa para akhila gaccha kA uttaradAyitva haiM Apake vihAra evaM vyAkhyAna se janatA kA bahuta upakAra hotA hai yadi Apa AhAra karate ho to bhI Apake to tapasyA hI hai ityAdi ! isapara sUrijI ne kahA~ devIjI merI tapasyA meM vihAra aura vyAkhyAna kI rukAvaTa nahIM hogA ataH merI icchA hai ki maiM Aja se hI chaTa chaTa pAraNa karanA prAramma kara, / devIne kahA~ ThIka haiM gurudeva karma puMja jalAne ke liye tapa agni samAna haiM hama loga to sivAya anumodana ke kyA kara sakatI hai| para Apa apane zarIra kA hAla dekha lirAve sUrijI ne kahA ki zarIra to nAzamAna hai isake andara se jitanA sAra nikala jAya utanA hI acchA hai devI ne sUrijI kI khUba prazaMsA karatI huI vandana kara calI gaI aura AcArya zrI ne usI dina se chaTa chaTa yAni do dina ke aMtara pAraNa karanA zuru kara diyaa| jisakI kisI ko mAluma nahIM par3ane dii| parantu bAda meM AcArya nannaprabhasUri ko mAluma huA to sUrijI ne pharamAyA ki Apa hamAre zAsana evaM gaccha ke stambha hai Apake to hamezA tapa hI hai yadi Apa vihAra kara bhavyoM ko upadeza kareMge to aneka jIvoM kA uddhAra kara sakoge ityAdi / kakasUri ne kahA ki zrApakA kahanA bahuta acchA hai maiM zirodhArya karane ko taiyAra hU~ para jaba taka mere vihAra evaM vyAkhyAna meM harjA na par3e vahA~ taka nizcaya kiyA huA tapa karatA rhuuNgaa| AcArya kamAsUri tapake sAtha yoga Asana samAdhi aura svarodaya ke bhI acche vidvAna the itanA hI kyoM para apane sAdhu troM ke alAvA dUsare gaccho ke evaM anya dharma ke mumukSu loka bhI yoga evaM svarodaya jJAna ke abhyAsa ke liye ApazrI kI sevA meM rahA karate the-jaise Apa jJAnI the vaise jJAna dAna dene meM bar3e hI udAra the Aye hue mahamAnoM kA acchA mAna pAna rakhate the aura unake saba aAvazyakatA ko bhI zrApazrI acchI suvidhA se pUrNa karate the| ataH Apake pAsa rahane se kisI ko bhI takalIpha nahI rahatI thii| bhinnamAla kA zrIsaMgha tInoM prAcAryoM kA caturmAsa kara. vAne meM khUba hI saphalatA prApta kI thI pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya tapa japAdi sada kAryoM se dharma kI evaM zAsana kI khUba hI unnati kI itanA hI kyoM para sUrijI kA vairAgya maya vyAkhyAna sunakara kai 18 nara-nArI dIkSA lene ko bhI taiyAra ho gayA caturmAsa samApta hote hI sUrijI ke kara kamaloM se una sabakoM bhava bhaMjanI dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA / AcAryazrI kI jJAnadAna kI uddhAratA ] nainamammine
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ____ tatpazcAt AcArya nannaprabhasUri ne koraMTapura kI aura vihAra kiyA taba kuMkuMdAcArya ko upakezapura kI aura vihAra kA Adeza diyA aura Apa svayaM zivapurI candrAvatI kI ora vihAra kara diyaa| AsapAsa ke prAmoM meM bhramana kara zivapurI padhAra rahe the yaha Apake janma bhUmi kA sthAna thA yoM hI zivapurI ziva (mokSa) purI hI thI parantu Aja to AcArya kakkasUri kA zubhAgamana ho rahA hai aisA kauna hRdaya zUnya manuSya hogA ki jisako apane nagarI kA gaurava na ho kyA rAjA kyA prajA kyA jaina aura kyA janettara saba nagarI hI sUrijI ke svAgata meM zAmila hokara mahAmahotsava pUrvaka sUrijI kA nagara praveza karavAyA sUrijI ne mandiroM ke darzana kara dharmazAlA meM padhAre aura thor3I para sAragarbhita bhavabhaMjanI dezAdI maMtrI yazoditya aura Apake gRhadevI seThAnI mainA apane putra kA atizaya prabhAva dekha paramAnanda ko prApta hue / tatpazcAt pariSada visarjana huI aura makAna para Ane ke bAda maMtrI ne apanI orata ko kahA dekha liyA nI apane putra ko / putra ko pUchate to sahI ki Apa sukha meM haiM yA duHkha meM / seThAnIjI Apake kukSa se itane putra hue haiM para ApakI kukSa aura hamArA kulakoM eka zobhana ne hI ujvala banAyA hai ityAdi / jisako sunakara seThAnI bar3e hI harSa evaM Ananda meM magna hogayI / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisa koM jaina jainetara sunakara sUrijI nahIM para maMtrI maMtrI kA kuna aura zivapura nagaroM kI prazaMsA kara rahe the / eka samaya maMtrI apanI strI evaM putroM ko lekara sUrijI ke pAsa Aye vandana kara mAtA bhainA ne kahAM ki Apa hama logoM ko chor3a gaye evaM bhUla bhI gaye / Apake to naye 2 nagara hajAroM ziSya aura lAkhoM bhakta hai jahAM jAte vahA~ khamA khamA hotI hai phira hama loga Apako yAda hI kyoM AveM khaira, aba thor3A bahuta rAmtA hamako bhI batalAve ki jisase hamArA bhI kalANa ho ye Apake bhAI hai aura ye inakI binaNiyAM hai ye saba Apako vandana kara sukha sAtA pUchatI haiM sUrijI ne sabako dharmalAbha diyA aura dharma kArya meM udyamazIla rahane kA upadeza diyaa| sAtha meM mAtA mainA ko kahA ki aba ApakI vRddhAvasthA hai ghara aura kuTumba kA moha chor3ha do aura Atma kalyANa karo kAraNa yaha dhana mAla aura kuTumba saba yahIM raha jAyagA aura akelA jIva para bhava jAyagA ityAdi seThAnI mainA ne kahA ki usa samaya Apa apane mAtA pitA ko bhI dIkSA dede to hamArA bhI uddhAra ho jAtA ? sUrijI ne kahA~ ki aba bhI kyA huA hai lIjiye dIkSA maiM ApakI sevA karane ko taiyAra hU~ / seThAnI ne kahA aba to hamArI avasthA AgaI hai tathApi Apa aisA rAstA batalAoM ki ghara meM raha kara bhI hama hamArA kalyANa kara sakeM khaira sUrijI ne gRhasthoM ke karane kAbila kalyANa kA mArga batalAyA jisako maMtrI ke kuTumba ne svIkAra kiyaa| kucha dinoM ke bAda zrApa caMdrAvatI padhAre / vaha bhI kai arsA taka sthiratA kI sarijI ke vyAkhyAna kA janatA para bahuta prabhAva huA kaI logoM kI icchA huI ki garamI ke dina evaM jeTha kA mAsa hai bArbudA lajI kI yAtrA kara kucha samaya vahA~ Thahara kara nirvRti se jJAna dhyAna kare ataH unhoMne sUrijI se prArthanA kI aura sUrijI ne svIkAra bhI karaliyA candrAvatI meM jainoM ki lAkhoM manuSyoM kI AbAdI thI zivapurI padamAvatI vagairaha nagaroM meM khabara milane se ve loga aisA suvarNa avasara hAthoM se kaba jAne dene vAle the basa hajAroM bhAvuka guru mahArAja ke sAtha cha rI pAlI yAtrA karane kI prasthAna kara diyA hai Abu kA car3hAva bhI bAraha kausa kA thA rAstA bhI yenA'rbuda girosaddho, jyeSTha mAsi, samAruhana / pipAsitaH prANatulAH mArUr3ha maur3hazaktinA [ AcArya zrI kA apane kuTumba ko upadeza 862
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakka sUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840 - 880 vikaTa thA idhara garamI bhI khUba par3atI thI yAtrI loga sAtha meM pAnI liyA vaha bica meM hI pIkara khatma kara diyA thA / vizeSatA yaha thI ki aisA garamI kA vAyu calA ki pAnI ke vinoM logoM ke prANa jAne lage jibhyAtAluke capa gaI unakI bolane taka kI zakti nahIM rhii| isa hAlata meM saMgha aprezvaroM ne Akara sUrIzvarajI se prArthanA kI ki he prabho ! Apa jaise jaMgama kalpavRkSa ke hote hue bhI zrIsaMgha isa prakAra akAla meM hI kAla ke kavaliye bana rahe haiN| pUrva jamAnA meM Apake pUrvajoM ne aneka sthAnoM para saMgha ke saMkaToM ko dUra kiyA hai AcArya braja svAmI ne dukAla rUpa saMkaTa se bacAkara saMgha ko sukAla meM pahu~cA kara unakA rakSaNa kiyA to kyA Apa jaise pratibhAzAliyoM kI vidyamAnatA meM saMgha pAnI binA apane prANa chor3a deMge, ityadi / zrAcArya kakkasUrijI ne saMgha kI isa prakAra karUNAmaya prArthanA suna kara apane jJAna evaM svarodaya bala jAna kara kahA ki mahAnubhAvoM ! maiM yahAM baiThakara samAdhi lagAtA hU~ yahA~ eka pAkSI kA saMketa hogA / vahA~ para Apako puSkala jala mila jAyagA basa / itanA kaha kara sUrijI ne samAdhi lagAI itane meM to eka supeta pAkhoMcAlA pAkSI vyAkAza meM gamana karatA huA AyA aura eka vRkSa para baiThA jala kI AzA se saMgha ke loga isa saMketa ko dekhA aura vahAM jAkara bhUmi khodI to svaccha, zItala, nirmala pAnI nikala AyA vaha pAnI bhI itanA thA ki akhUTa basa phira to thA hI kyA saba saMgha ne pAnI pIkara arer ko zAnta kI aura Apake sAtha jala pAtra the ve saba pAnI se bhara liye para yaha kisI ne bhI paravAha kalikAla hai| khaira saba kAma nipaTa lene ataH saba kI sammati huI ki kI ki sUrijI samAdhi samApta kI yA nhiiN| isI kA hI nAma to ke bAda sUrijI ne apanI samAdhi samApta kI / bAda saMgha agrezvaroM ne ekatra hokara yaha vicAra kiyA ki yahA~ para Aja zrIsaMgha ke prANa bace aura sUrijI kI kRpA se saba loga nUtana janma meM Aye haiM to isa sthAna para eka aisA smRti kArya kiyA jAya ki hamezoM ke liye sthAyI bana jAya / yahA~ eka kuMDa aura eka mandira banAyA jAya aura prati varSa vahA~ melA bharA jAya / basa yaha nizcaya kara liyA caritrakAra likhate haiM ki usa sthAna Aja bhI kuMDa hai aura prati varSa melA bharatA hai khaira saMgha ArbudA cala gayA aura bhagavAn AdIzvarajI kI yAtrA kI / AhAhA - pUrva jamAne meM jainAcArya kaise karUNA ke samudra the aura saMgha rakSA ke liye ve kisa prakAra prayatna kiyA karate the taba hI to saMgha harA bharA gula camana rahatA thA aura AcArya zrI kA hukma uThAne ke liye hara samaya tatpara thA astu / saMgha yAtrA kara apane 2 sthAna ko lauTa gayA aura sUrijI mahArAja vahA~ se lATa pradeza kI ora padhAra gaye kramazaH vihAra karate hue bharoMca nagara kI ora padhAre vahA~ kA zrIsaMgha sUrijI kA acchA svAgata kiyA sUrijI mahArAja ne bharoMca nagara ke saMghAgraha se vahA~ kuccha arsA sthiratA kI ApakA vyAkhyAna hamezA hotA thA mAroTakoTa nagara meM upakezavaMzIya zrAvakoM kI bahuta acchI AbAdI thI jisa meM eka zreSTiva padyAdhaHstha vaTasyAdho, daMra sandarzya vAyutam / sarvo'pyujjI vyAJcakre, kimasAdhyaM tapasvinAm sahasrasaMkhyai stallokaiH pIyamAna manekazaH / jagAma na kSayaM vAri, saGghaH svasthaH kSaNAdabhUt tatkuNDa vAri sampUrNa, madyApyasti tadAdyapi / pratyabdavAsare tasminnRkeza gaNasevinaH zrAddhA candrAvatI satkA, statra padyAvaTasthitAH / sAdharmikAnAM, vAtsalyaM kurvate bhojanairjalaiH "upakezagaccha racatri" 3 arbudAcala kI yAtrA aura saMgha uddhAra ] 863
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa somAzAha nAma kA zraddhA sampanna zrAvaka bhI basatA thA Apa dhana meM kubera aura kuTamba meM zreNika hI kahalAte the| jaina dharma meM to ApakI hAr3a hAr3ha kI mIjI raMgI huI thI Apane kaI bAra zrAvaka kI pratimA kA bhI ArAdhana kiyA ataH Apa sivAya devaguru ke kisI ko zira nahIM jhukAte the phira bhI Apa saMsAra meM baiThe the| bahu kuTambI bhI the / kahAM hI jAtA AnA par3a jAya to apane hAtha kI mudar3I meM AcArya kakkapUri kA choTAsA citra banAkara maMDavA liyA thA kabhI kahIM zira jhUkAne kA kAma par3atA to usa mudar3I ko Age kara apane guru deva ko namaskAra kara lete the| isa bAta kI prAyaH dUsaroM ko mAluma nahIM thii| kahA hai ki kabhI kabhI sonA kI parIkSA ke liye usako agni meM tapAyA jAtA haiM tAr3anA pITanA aura zUnAka bhI lagAI jAtI haiN| isI prakAra dharmI puruSoM kI parIkSA kA samaya bhI upasthita hojAtA hai kisI chedragaveSI ne somAzAha kI bAta ko jAna lI aura isa phirAka meM samaya dekha rahA thA ki kabhI mokA mile to so zAha ko khabara luuN| mAroTa koTa ke zAsanakartA ke putra nahIM thA jisakA rAjA aura prajA saba ko bar3A bhArI phikra thA kaI samaya nikala cukA thA antarAya kSaya hone se evaMkudarata kI kRpA se rAjA ke putra huA jisa bAta kI gaja prajA meM bar3I khuzI huI / nagara ke saba loga rAjA ke pAsa gaye aura rAjA ko namaskAra kara apanI apanI bheTa najara kI usa samaya somAzAha bhI gayA usane rAjA ko namaskAra kiyA para vaha citrarAlI muMdar3I usake hAtha meM pahanI huI thI bhAgyavasAt vaha chedragaveSI bhI vahAM hAjara thA saba logoM ke jAne ke bAda gajA ko kahA ki Apake putra hone kI saba nagara vAloM ko khuzI hai aura sabane Apako bhakti ke sAtha namaskAra bhI kiyA hai para eka somAzAha nAma kA seTha hai yoM to vaha bar3A hI dharmI kahalAtA hai para usake dila meM itanA ghamaMDa hai ki vaha kisI ko namaskAra nahIM karatA hai dUsaroM ko to kyA para vaha to Apako bhI namaskAra nahIM karatA hai ? rAjA ne kahA ki tumArA kahanA galata hai kAraNa abhI somAzAha AyA thA aura usane mujhe namaskAra bhI kiyA thA chedragaveSI ne kahA hajUra yaha to Apako dhokhA diyA hai namaskAra Apako nahIM kiyA para usake hAtha meM mudar3I hai usameM unake guru kA citra hai unako namaskAra kiyA hai Apako nahIM 1 yaha sunakara rAjA ko bar3A hI gussA AyA tatkAla hI dUta bheja kara somAzAha ko bulAyA / somAzAha samajha gayA parantu vaha dharma kA pakkA pAbaMda thA hAtha meM muMdar3I pahana kara rAjA ke pAsa jAkara namaskAra kiyA to rAjA ne muMdar3I dekhI aura pucchA ki somA tu namaskAra kisako kiyA ? somAne kahA ki parama pUjanIya guru deva ko / rAjAne kahA~ ki kyA tu tere guru ke alAvA dUsare ko namaskAra nahIM karatA hai ? somA ne kahA namaskAra karane yogya eka gurudeva hI hai / dekhatA hU~ tumAre guru tumArI kaisI sahAyatA karatA hai gajAne apane anucaro koM hukama diyA ki isa somA ko sAta zAMkaloM meM jakar3akara bandha do aura aMdherI koTarI meM DAlakara pakkA tAlA lagAdo / basa phira to kyA deraM thI anucaroM ne somAzAha ko sAta zAMkaloM se bandha kara andherI koTarI meM DAla kara koTarI ke eka bar3A tAla lagA diyA aura cAbI lAkara rAjA ke sAmane rkhdii| thor3I dera ke liye duzamanoM ke manoratha saphala ho gaye dharmI logoM ko bar3A bhArI raMja huA para rAjA ke sAmane kisakA kyA calane vAlA thA kAraNa usa jamAnA ke kAnUna to una sattAdhAriyoM ke mu~ha meM hI rahate the arthAt ve bhalA burA jo cAhate the ve va.ragujarate the| khair| somAzAha kArApaha meM baiThA huA yaha soca rahA thA ki pUrva bhavameM saMcita kiye hue zubhAzubha karma bhogavate meM to mujhe tanaka bhI duHkha nahIM hai para mere kAraNa jainadharma kI niMdA hogA isa bAta kA mujhe vaDA hI duHkha hai gurudeva bar3e hI atizayavAle hai isameM kisI prakAra kA [ zreSThivarya somAzAha kI dharma parIkSA
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 saMdeha nahIM para ve nispahI hai unako ina saMsArI bAteM se kuccha bhI prayojana nahIM hai parantu somAzAha ko guruvaryya kakkasUrijI mahAgaja kA pakkA iSTa thA usane kArAgraha meM rahA huA AcArya kakkasUri ke guNoM kA eka aSTaka sarasa kavitAmaya banAyA jyoM jyoM eka eka kAvya banatA gayA aura eka eka zAMkala tuTatI gaI ataH sAta zAMkaloM sAta kAvyoM banAne se tuTa gaI aura AThavA kAvya banAte hI koTharI kA tAlA tuTa par3A aura dvAra ke kapaTa svayaM khula gaye somAzAha rAjA ke sAmane aAkara khar3A huA jisako dekha rAjA aura rAja sabhA ke loga Azcarya meM mugdha banagaye aura somAzAha ke iSTa kI bhUri bhUri prazaMsA kara somAzAha ko lAkha rupayoM kA inAma dayA ! somAzAha rAjA ke pAsa se calakara apane ghara para nahIM pAyA para sIdhA hI bharoMca nagara kI ora ravAnA hogayA kyoMki usane pahile hI pratijJA karalI thI ki maiM guru kRpA se isa upasarga se baca jAu to pahile gurudeva ke caraNoM kA sparza karake hI ghara para jaaugaa| hAM duHkha meM pratijJA karane vAle bahuta hote hai para duHkha jAne ke bAda pratijJA pAlana karane vAle somAzAha jaise virale hI hote hai| somAzAha apanI pratijJA ko pAlana karane ke liye calakara bharoMcanagara AyA jo mAroTakoTa se bahuta dUra thA parantu usa saMkaTa ko dekhate vaha kuccha bhI dUra nahIM thA pAThakoM ! Apa AcArya ratnaprabhasUri ke jIvana meM par3ha Aye haiM ki AdyacArya ratnaprabhasUri ne dIkSA lI thI usa samaya Apa eka pannA kI mUrti sAtha meM lekara hI dIkSA lI thI aura vaha mUttiM kramazaH zrApake paTadharoM ke pAsa rahatI AI hai aura jitane AcArya upakezagaccha meM hue hai ve saba usa pArzvanAthamUrti kI bhAva pUjA arthAt upAsanA karate Aye haiM vaha mUrti zrAja AcArya kakkasari ke pAsa hai jisa samaya AcArya zrI mUrti kI upAsanA karane ko virAjate the usa samaya devI saccAyikA bhI darzana karane ko AyA karatI thii| bhAgya visAt udhara to somAzAha sUrijI ke darzana karane ko AtA hai aura idhara bhikSA kA samaya hone se sAdhu nagara meM bhikSArtha jAte haiM devI saccAyikA ekAnta meM sUrijI ke pAsa baiThI hai aura sUrijI mUrti kI upAsanA kara rahA hai somAzAha ne upAzraya sAdhuoM se zunya dekhA tathA eka aura rUpa yovana lAvaNya saMyukta yuvA strI ke pAsa "tatpaTTe kakasari dvAdaza varSayAvat paSTatapaM AcAmba sahitaM kRtavAn tasyasmaraNa stetiNa maroTakoTe somaka zreSTisya zRMkhalA truTitA tena ciMtitaM yasya guronAma smaraNena bandhana rahito jAtaH ekavAraM tasya pAdau vndaami| sa bharUkacche AgataH aTaNa velAyAM sarve munIzvarA aTanArtha gtaasti| saccAkA guru agresthitAste dvAro datosti tene vikalpaM kRtaM / saccAyikA zikSA dattA mukhe rUdharo vamati / munIzvarA AgatA vRddhagaNezena jJAtaM bhagavan dvAre somaka zreSTi patitosti AcArya jJAtaM ayaM sacikA kRtaM, saccikA AhutA / kathitaM tvayA kiM kRtaM ? bhagavAna mayA yogyakRtaM re pApiSTa yasya gurU nAma grahaNe vandhanoni zRMkhalAni truTitAni saMti sa anAcAre rato na bhaviSyati paraM etena AtmakRta labdhaM / gurUNA prakto kopaM tyaja zAnti kuru ? tayA kathitaM yadi asau zAnti bhaviSyati tadA asmAkaM Agamana na bhaviSyati pratyakSaM / guruNAciMtitaM bhavitavyaM bhavatyeva sa sajjI kRtaH saccAyakA vacanAt dvayAnAma bhaNDAre kRtaH zrI ratnaprabhasari apara zrI yakSadevasUri ete saprabhAvA etadane hAsi "upakegaccha paTTAvalI" somAzAha ke guru aSTaka kA prabhAva ] Jain Education Internatio179 865
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrAcArya ko ekAntameM beThe hue dekhe usake pariNAmoMne palaTA khAyA vaha dila meM socane lagA ki merI samajha meM dhA~ ti hai kyA ekAntameM yuvAstrI lekara baiThane vAloM kA itanA prabhAva ho sakatA hai ki lohA kI zAMkale TUTa jAya ? nahIM ! kadApi nahIM !! vaha to mere punyakA hI prabhAva thA ki zAMkale TUTa gii| jaise hI somAzAha vApisa lauTane ke liye kadama uThAyA vaise hI vaha bhUmi para gira par3A aura unake muMhase rakta dhArA bahane laga gayI aura zAha muJchita bhI ho gyaa| jaba muni bhikSA lekara Aye to upAzrapake dvAra para somAzAha burI hAlata meM par3A huA dekhA muniyoM ne saba hAla sUrijI se nivedana kiyA isa para sUrijI ne socAkI yaha devI kA hI kopa hai ataH sUrijI ne devI se kahA devIjI somAzAha gaccha kA parama bhavya zrAvaka hai isa para itanA kopa kyo hai ? devIne kahA prabho ! isakI matimeM bhraoNti hogai hai jisake hI phala mukta rahA hai pUjya vara ! isa duSTane Apa jaise mahAn prabhAvika AcArya ke liye vinA vicAra duSTa bhAva le AyA to dUsaroM ke liye to kahanAhI kyA hai ? sUrijI ne kahA devIjI! Apa isakA aparAdha ko mApha karo aura isako punaH sAvaceta karado ? devIne kahA~ pUjya ! yaha duSTa buddhi vAlA manuSya sAvaceta karane kAvila nahIM hai isa durmati ko to inase bhI adhika sajjA milanI cAhiye / sUrijI ne sobhAzAha para dayA bhAva lAkara devIko punaH sAgraha kahA~ debIjI Apa apanA krodha ko zAnta kareM aura isa soma ko sAvaceta karado kAraNa uttama janakA yaha kartavya nahIM hai ki duSTa kI duSTatA para khayAla kara usake sAtha duSTatA kA varatAva kare yadi aisA kiyA jAya to duSTa aura sajjana meM antara hI kyA raha jAtA hai ataH zrApa mere kahane se hI zAnta hokara isako sAbaceta kara do ityAdi devIne krodha meM apane Apa ko bhala kara kaha diyA ki yA to ApakI sevAmeM maiM hI pratyakSa rUpa meM AugI, yA somAzAha / yadi Apa somAko sAvaceta karAveMgeM to maiM aba pratyakSa rupameM nahIM pAugI arthAt "devatA'vasarasIna, sUrINAM purataH sthitam / strIrUva satyakAMdevIM, vIkSA sAdyonya vartate / vyAcintaya cA hA kaSTaM, yadevaM vidhi sUrayaH / abhUvan vazagAH strINaM, dhuryAzcari triNAmapi / vaMdyAH kathaM bhavantye te vicintyetinya vartate / yAvatAvat papA tovyoM, mukhena rUdhiraM vaman // vaddho mayara baMdhena rAra TItisma kaSTataH aMtaH sthAH sUrayaH zrutvA, sadyo pahi pupA gatAH vilokya taM tathA vasva, hetu jijJA sAguruH yAsad domarI tAvat satyakAguru mabravIt prabho durAtmA zrAdaura'sA veva cintita vAnataH / mayaMdRzI dazAMnI to mAriyaSyapi mAM pratam sakalo'pi paura loke labdho into'stiyo'milat so'pivijJA payamAsa devI bhUnyaratta mstkH|| prasIda devI ! te dAso bhakto'yaM sadA'vihi / kRtA'parAdha majJa tvAd vimuca bhagavatya mum / devI pocena mucAmi pApinaM khabhra gAmina paraM karImi kiM pUjya dezo vArameta balAt / / iti sUrigirAdevI tuMmoca tamuparasakam sau'pi natvAguru pAdau, jJamA mAla sAla sAdaraM / ataHmUrisurI muce sAMprataM viSamapuge / viparI taM ciMtayataH kimataH zikSayiSyasi // tataH pratyakSa rUyeNa nAgaMtavya mataH parama kArya mAdeza dAnena proktavyaM smRtaya tvayA / devatA vasare tubhyaM dharma lAbhaM mudA vayam dAsyAma dUyatI dAnI vyavasthA'stusadA'vayo / "upakeza gaccha caritra" 866 [ devI kA prakopa aura somAzAha ____
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840 - 880 donoM meM se eka hI AtregA ? sUrijI ne socA ki aba dina dina giratAkAla zrA rahA hai loga tuccha buddhi aura chATAvAle hoNge| jaba mere liye eka zraddA sampanna zrAvaka ke vicAra badala gaye to bhaviSya meM na jAne kyA hogA ataH devI ko pratyakSa rUpa meM na AnA hI acchA hai vasa sUrijI ne kaha diyA devIjI Apa pratyakSa rUpa se Ave yA na yAve para somAzAha ko to sAvaceta karanA hI par3egA / devIne sUrijI kA deza ko zirodhArya kara somA ko sAvaceta kara diyA / somAzAha ne AcArya zrI ke caraNoM meM zira rakha kara gadagada svara se apane aparAdha kI mAphI mAMgI sAtha meM devI saccAyikA se bhI apane ajJAnatA ke basa kiyA huA aparAdha kI kSamA karane kI bArabAra prArthanA kii| sUrijI mahArAja bar3e hI dayAlu evaM udAravRti vAle the somA ko hita zikSA dete hue usake aparAdha ki mAphi baksIsa kI tathA devI ko bhI kahA devIjI ye somA ApakA sAdharmI bhAI hai ajJAnatA se zrApakA aparAdha kiyA hai para ye aparAdha pahilI vAra hai ataH isako kSamA karanA cAhiye ataH sUrijI ke kahane se devI zAnta hokara somAzAha ko mAphi dI / bAda somAzAha sUrijI ko bandana aura devI se zreSTAcAra kara apane sthAna ko gayA aura devIne kahA pUjyavara ! maiM hita bhAgyanI hU~ ki Aveza meM Akara pratijJA karalI ki aba maiM pratyakSa meM nahIM AugI zrataH maiM ApakI sevA se vaMcita rahUgI yaha bhI kisI bhava ke antarAya karma hogA / khaira prabho ! maiM ApakI to sadA kiMkarI hI hU~ pratyakSa meM nahIM to bhI parokSapanA meM gaccha kA kArya karatI rahU~gA / sUrijI ne kahA devIjI yaha loka yukti ThIka hai ki 'jo hotA hai vaha acchA ke liye hI hotA hai' aba giratA kAla zrAvegA durbuddhiye aura chegaveSI loga adhika hoNge| isa hAlata meM ApakA pratyakSarUpa meM AnA acchA bhI nahIM hai / Apa parokSapane hI gaccha kA kArya kiyA karo aura maiM devatA ke avasara para Apako dharmalAbha detA rahU~gA / devIne sUrijI ke bacanoM ko 'tathAstu' kahakara sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! Apake dIrghadRSTi ke vicAra bahuta uttama haiM bhaviSya kAla aisA hI AvegA kAraNa vaha hunDA sarpiNI kAla hai na hone vAlI vAle hogA ataH maiM eka arja aura bhI ApakI sevA meM kara detI hU~ ki apane gaccha meM AcArya ratnaprabhasUri aura yakSa devasUri Aja paryanta mahAprabhAvika hue hai aba aise prabhAvika AcArya hone bahuta muzkila haiM ataH ina donoM nAmoM ko bhaMDAra kara diye jAya ki bhaviSya meM hone vAle AcAryoM ke nAma ratnaprabhasUri evaM yakSadevasUri nahIM rakkhA jAya aura dUsarA isa gaccha meM upakezavaMza meM janmA huA yogya muni ko hI AcArya banAyA jaay| devI kA kahanA sUrijI ke bhI jacagayA aura ApazrI ne kahA~ ThIka hai devIjI apakA kahanA maiM svIkAra karatA hU~ aura hamAre sAdhuoM tathA zrI saMgha ko sUcIna kara dU~gA ki aba bhaviSya meM hone vAle zrAvAyoM ke nAma. ratnaprabhasUri evaM yakSadevasUri nahIM rakhegA / aura upakeza vaMza meM age yogya muni ko AcArya banAne kA pUrvAcAryoM se hI calA A rahA hai aba aura bhI vizeSa niyama banA diyA jAyagA tatpazcat sUrijI ko bandana kara devI apane sthAna ko calI gaI bAda AcArya zrI ne vicAra kiyA -- ki bhagavAn mahAvIra kA zAMsana 21000 varSa taka calegA jisameM abhI to pUrA 1000 varSa bhI nahIM huA hai jisameM bhI zAsana kI yaha hAlata ho rahI hai jaise eka ora to mahAvIra ke santAniyoM meM kaI gaccha alaga alaga ho kara saMgaThana bala ko chinna bhinna kara rahA hai dUsarI tarapha pArzvanAtha samtAniyoM kI bhI alaga alaga zAkhAe~ nikala rahI haiM jo upakeza aura koraMTa gaccha hI thA jisameM kuMkuMdAcArya nayA zrAcArya bana gayA / bhaje vaha vidvAna evaM samajhadAra hai para unakI santAna meM na jAnane bhaviSya meM yaha sampa banA rahegA yA nahIM ! idhara devI pratyakSa meM AnA bhI bandha ho gayA hai ityAdi dina bhara Apane zAsana kA ratnaprabhasUri yacadevasUri ke do nAma ] 867
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 840 - 480 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa hita cintavana meM hI vyatIta kiyA / zrAkhira zrApane socA ki "jaMjaM bhagavayA / diThA taMtaM paNami saMti" para hI saMtoSa karanA par3A dUsarA to upAya hI kyA thA ? jisa samaya kuMkudAcArya huA thA usa samaya zrAcArya kakkasUri kI AjJA meM pAMca hajAra muni aura paiMtIsa sau ke karIbana sAdhviyA~ thIM aura ve muni kaI zAkhAoM meM vibhakta the jaise 1 - sundara 2 prabha 3 kanaka 4 merU 5 candra 6 mUrti 7 sAgara 8 haMsa 9 tilaka 10 kalasa 11 ratna 12 samudra 13 kallola 14 raMga 15 zekhara 16 vizAla 17 bhUSaNa 18 vinaya 19 rAja 20 ku~vAra 21 Ananda 22 rUcI 23 kumbha 24 kIrti 25 kuzala 26 vijayAdi / zAkhA kA matalaba yaha hai ki muniyoM ke nAma ke anta meM yaha vizeSaNa lagAyA jAtA hai jaise ki- 1 somasundara 12 sumati prabha 3 rAja kanaka 4 jJAnabherU 5 kuzala candra 6 tapomUrti 7 darzana sAgara 8 dIpahaMsa 9 sAgara tilaka 10 kIrtikalasa 868 15 zAntizekhara 16 dharmavizAla 17 jJAna bhUSaNa 11 zobhAgyaratna 18 sumativinaya 12 zrArya samudra 13 cAritra kallola 14 vijaya raMga 19 sadArAja 70 sumatikuMvAra 21 lokAnanda ityAdi nAma ke sAtha vizeSaNa ko zAkhA kahate hai isa prakAra muniyoM kI vizAla saMkhyA hone se hI se dUra dUra prAnta vihAra kara jaina dharma kA pracAra evaM jaina dharmopAsako ko dharmopadeza dekara dharma bagIcA ko harAvara evaM phalA phUlA rakhate the / jaba se jaina zramaNoM kA vihAra kSetra saMkIrNa huA taba se hI jaina saMkhyA ghaTane kA zrIgaNeza hone lagA aura unakA ugrarUpa Aja hamArI dRSTi ke sAmane vidyamAna haiM / zrAcArya kasUri ke muniyoM kA vihAra pUrva se pazcima aura uttara se dakSiNa taka hotA thA itanA hI kyoM para svayaM AcArya bhI eka vAra pRthvI prakSiNA diyA hI karate the isakA kAraNa unake aMtarAtmA meM jaina dharma kI lagna thI / bharoMca meM isa prakAra kI ghaTanA ghaTane ke bAda sUrijI kA vicAra vahAM se vihAra karane kA huA para vahAM kA zrIsaMgha ghara AI gaMgA ko kaba jAne dene vAlA thA / unhoMne caturmAsa kI vinati kI para sUrijI kA dila vahAM ThaharanA nahIM cAhatA thA ataH vahAM anya muniyoM ko caturmAsa kA nirNaya kara Apa vihAra kara diyA aura kramazaH kAMkaraNa prAnta meM padhAra kara sopArapaTTana meM Apane caturmAsa kiyA Apa ke virAjane se vahAM kI janatA ko bahuta lAbha huA para AcArya zrI ke manamaMdira meM bhaviSya ke liye kaI prakAra ke vicAra horahA thA / eka samaya devI satyakA sUrijI ko vandana karane ko AI parIkSa pane raha kara vandana kiyA / sUrijI dharmalAbha dekara apane dila ke vicAra devI ko vahA~ isa para devI ne kahA~ prabho ! yaha kAla hunDAsarpiNI haiM isameM kaI bAra udaya asta huA kregaa| phira bhI Apa jaise zAsana ke zubhaciMtaka evaM zAsana ke stambha zrAcAryoM se zAsana calatA hI rhegaa| aba zrApakA vihAra dakSiNa evaM mahArASTrIya kI aura ho to vizeSa lAbha kA kAraNa hogA / ityAdi vArtAlApa ke anta devI sUrijI ko vandana kara calI gii| sUrijI ne socA ki ThIka hai idhara to bahuta muni vahAra karate hI haiM kuMkuMdAcArya bhI idhara hI haiM bahuta arsA huA dakSiNa meM abhI koI zrAcArya nahIM gaye haiM vahAM para bahuta se sAdhu bhI vihAra karate haiM ataH devI kA kathAnusAra merA vihAra dakSiNa 22 vinayarUcI 23 maMgalakumbha 24 dhanakIrti 25 zAntikuzala 26 kaSAyavijaya [ upakezagaccha meM 26 zAkhAeM ke suni
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 hI meM lAbha kArI hai ataH caturmAsa samApta hote hI Asa pAsa ke saba sAdhu ekatra hogaye 500 muni to Apa apane sAtha meM calane vAloM ko rakkhaliye zeSa sAdhuoM ko kuMkuMdAcArya ke pAsa jAne kI AjJA dedI aura bhI kuMkuMdAcArya ko samAcAra bahalAdiyA ki saba sAdhuoM kI sArasaMbhAla kA bhAra Apake AdhIna hai ityAdi / bAda sUrijI ne dakSiNa kI aura vihAra kara diyaa| Apake vihAra kI padvati aisI thI ki eka gastA se jAte the taba vApisa lauTate samaya dUsare hI mArga Ate the ki idhara udhara ke saba kSetroM kI sparzanA evaM janatA ko upadeza kA lAbha mila jAtAthA paTTAvalI kara likhate haiM ki AcArya zrI ne tIna varSa taka udhara vihAra kiyA jisase jainadharma kA khUba pracAra bar3hAyA aura vahAM vihArakarane vAle muniyoM kA utsAha bhI bddh'gyaa| tatpazcAt Apane AvaMti pradeza meM padhAra kara ujjainanagarI meM caturmAsa kiyaa| vahA~ para khaTakuMpanagara kA zAha rAjasI aura ApakA putradhavala AyA aura usane prArthanA kI ki prabho! Apa marudhara kI ora pdhaare| sUrijI ne kahA~ rAnasI marudhara meM kuMkuMdAcArya vihAra karate haiM merI icchA pUrva kI yAtrA karane kI hai saba sAdhu bhI pUrva kI yAtrA karane ke icchuka haiN| rAjasI ne kahAM pUjyavara / aApake isa laghu ziSya ne mandira banAyA hai usakI pratiSThA karavAnI hai hama logoM ne kuMkuMdAcArya se prArthanA kI para Apane pharamAyA kI mUrtiyoM kI aMjanasilAkA jaisA vRhad kArya to hamAre gaccha nAyaka sUrIzvarajI hI karavA sakate haiM ataH hama ApazrI kI sevA meM upasthita hue hai sUgjiI ne dhavala kI aura dekhA to dhavala kI bhAgya rekhA honahAra kI sUcanA derahI thii| rAjasI cAradina Thaharakara sUrijI kA amRta evaM tyAgavairAgya maya vyAkhyAna sunA / para sUrijI ke vyAkhyAna kA dhavala para to itanA prabhAba huA ki vaha saMsAra se virakta hokara sUrijI se prArthanA kI ki prabho! Apa zIghahI khaTakapa padhAre jisase hamalogoM ko AtmakalyANa kA samaya mile / sUrijI ne kahA kyoM dhavala ! hama loga tumhAre vahAM zrAveM to saccahI tu AtmakalyANa sampAdana karegA ? dhavala ne kahA pUjya pAda ! Apake padhArane kI hI derI hai pAsa meM baiThA rAjasI bhI suna rahA thA para usane kucha bhI nahIM khaaN| tathA sUrijI ne rAjasI evaM dhavala ko vizvAsa dilAdiyA ki kSetra sparzanA huito hama zIghrahI marUdhara meM aaveNge| rAjasI evaM dhavala sUrijI ko vandana kara vApisa lauTagaye / bAda sUrijo ko kuMkundAcArya kI vinayazIlatA ke liye acchA saMtoSa huA / khaira ujjaina kA caturmAsa se sUrijI ko aneka prakAra se lAbha huA caturmAsa samApta hote hI Apane vahAM se vihAra kara diyA aura rAste ke prAma nagara meM dharmopadeza dete hue| marudhara evaM SaTkUpa nagara kI ora padhAre vahAM kA zrIsagha evaM zAha rAjasI evaM dhabala ne sUrijI kA bar3A bhArI svagata kiyaa| udhara se kuMkundAcAya ne sunA kI gacchanAyaka zrAcArya kakkasUrijI mahArAja khaTakUpa padhAra gaye hai ataH ve bhI apane ziSyoM ke sAtha sUrijI ko vandana karane ko TakUpa nagara padhAre / sUrijI ne ApakA yogya satkAra kiyA aura Apake kArya kuzalatA kI sarAhanA kara ApakA utsAha meM khUba vRddhi kI donoM prAcAryoM kA milApa evaM vAtsalyA janatA ke dIla ko praphUllita kara rahA thaa| donoM AcAryoM ke adhyakSatva meM mumukSu dhavala ko dIkSA dekara usakA nAma rAjahaMsa rakkha diyA bAda idhara udhara bhramaNa kara punaH khaTakuMpa padhAra kara zAha rAjasI ke banAye mandira kI evaM mUrtiyoM kI pratiSThA dhAma dhUma se karavAI tatpazcAta kaI arsA se donoM prAcArya apane ziSyoM ke sAtha upakezapura pdhaare| vahAM ke zrIsaMgha ko bar3I khazI huI unhoMne sUrijI kA acchA svAgata kiyA bhagavAn mahAvIra evaM AcAya ratnaprabhasUri kI yAtrA kI / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA~ hotA thaa| vahA~ para bhinnamAla kA saMgha darzanArtha AyA thA aura unhoMne caturmAsa kI AcArya zrI ke kara kamaloM se dIkSAeM ]
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vinati kI para upakezapura kA saMgha ghara AI gaMgA ko kaba jAne dene vAlA thA ataH kuMkundAcArya ko bhinnamAla caturmAsa kI AjJA dI aura Apane upakeza pura meM caturmAsa karane kA nizcaya kiyaa| bAta kucha nahI thI para bhavinavyatA balavaMtI hotI hai bhinnamAla saMgha ke dila meM kucha dvitIya bhAva paidA hogaye / ataH unhone socA ki kuMkuMdAcArya koM bhinnamAla saMgha ne AcArya banAye the vaha bAta kakkasUrijI ke dila meM abhI nahIM nikalI hai ki apane liye kuMkaMdAcArya ko AjJA milI hai| ataH ve isa vigraha meM hI calakara apane nagara ko zraye / bAda kuMkuMdAcAya bhI vihAra karane kI AjJA mAMgI to kakasUri ne kahA ki merA vihAra pUrvakI aura karane kA hai ataH piche sAdhuoM kI sArasaMbhAra Apake jummA karadI jAtI hai kAraNa merI dakSiNa kI yAtrA ke samaya bhI Apane pIche kI vyavastha acchI rakhI thii| kuMkuMdAcArya ne kahA~ pUjyavara / maiM itanA to yogya nahIM hU~ para zrApazrI kA hU~kama zirodhArya kara mere se banegI maiM sevA avazya karU~gA isa prakAra vArtAlApa huA bAda surijI kI AjJA lekara kakuMdAcArya ne bhinnamAla kI aura vihAra kara diyA evaM vahA~ jAkara caturmAsa bhI karadiyA / AcArya kakkasUri kA caturmAsa upakezapura meM hoMgayA jisase dharma kI khUba jAgRti evaM prabhAvanAhuI / bAda caturmAsa ke apane pAMcasau ziSyoM ke sAtha pUrva kI yAtrArtha bihAra kara diyaa| bhinnamAla kA saMgha kuMkuMdAcArya ko zrAcArya kakkasUrI ke virUda meM kaI ulTa pulTa bAteM kahI para kaMkuMdAcArya ne unakI bAtoM para khayAla nahIM kiyA itanAhI kyoM para unakoM yahA~ taka samajhAyA ki isa prakAra matabheda karane se bhaviSya meM hitanahIM para ahita hogaa| maiMne AcArya padvI lekara bar3I bhArI bhula kI thI para gacchanAyaka AcArya kakkasUri ne apanI gaMbhIratA se unako sudhAralI ataH aba vaha bhUla yahI khatma karadenA cAhiye naki inako Agebar3hAI jAya / aura yahI bAta kuMkuMdAcArya ne kakkasUri ko kahI thI ki maiM mere paTTapara koi bhI AcArya nahIM banAUMgA ki yaha matabheda yahIM samApta hojAya / Akhira kuMkuMdAcArya vidvAna thA kahA hai kiduzmana bhI ho para vidvAna ho / ityAdi para kukudAcArya ke kahane para bhinnamAla saMgha ko saMtoSa nahI huA phira bhI unhoMne apanA prayatna ko nahIM chor3A khaira caturmAsa ke bAda kuMkuMdAcArya bhinnamAla se vihAra kara diyA aura Asa pAsa ke pradeza meM bhramana karane lage / ApakA prabhAva janatA para bahuta acchA par3A thaa| Apane kaI bhAvukoM ko dIkSA bhI diithii| Apake pAsa kaI 2000 sAdhu sAdhvi hogaye the / zrApa kI avasthA vRddha hogayI thI Apa kaI caumAsa karane ke bAda punaH bhinnamAla padhAre to bhinnamAla kA zrIsaMgha phira sUrijI se prArthanA kI ki prbho| aba ApakI vRddhAvasthA hai to hamAre liye Apake hAthoM se kisI yogya muniko prAcArya banA dijiye / kuMkuMdAcArya ne kahA~ ki maiM Apase pahale hI kahacUkA thA ki maiM AcArya kakkasUrijI ko bacana decUkA hU~ ki maiM kisI ko paTTadhara nahIM bnaauuNgaa| ataH Apa isa Agrahako chor3a dIjiye aura ekahI gaccha nAyaka kI AjJA kA ArAdhana kIjiye / zrIsaMgha ne kahA~ pUjyavara ! ApazrI ke Agraha se yahAM kA zrIsaMgha gaccha kI badanAmI uThAkara Apako prAcArya banAyA aura ApahI isa gAdI ko khAlI rakhanI cAhate ho yaha to aika vizvAsaghAta jaisI bAta hai khaira / Apa nahIM banAveMge to bhI yahAM kA zrIsaMgha apanI bAtako kabhI nahIM jAne degA / kisI dUsare ko lAkara gAdIdhara to avazya banAveMge / bhIsaMgha kA kathana suna sUrijI ko bahuta dukha huA para ve kara kyA sakate the Akhira bhavitavyatA para saMtoSa kara apanI antima salekhanA meM laga gaye aura anta samaya 21 dina kA anasana kara svarga padhAra gaye bhinnamAla zrIsaMghane kukudAcArya ke kaI muniyoM ko apane vicAroM ke zAmila vanA kara unake andara [khaTapa nagara ke rAjasI ke banAyA mandira
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [osavAla saMvat 840-880 muni kalyANasundara ko kukudAcArya ke paTTapara AcArya banAkara unakA nAma devaguptasUri rakkhadiyA jaba jAkara unakoM saMtoSa huA / vahA re kalikAla tumako bhI namaskAra hai eka apanI bAta ke liye dharma-zAsana evaM gancha ke hitAhita kI kucha bhI paravAha nahIM kI itanA hI kyoM para svayaM kukudAcArya ke kahane ko bhI ThukarAdiyA isa zAkhA ke bIja to kukudAcArya ne hI boye the para bhinnamAla zrIsaMgha ne usameM jaoNnaDAlakara cirasthAyI banAne kA duHsAhasa karake upakezagaccha ke do Tukar3e karadiye jo paramparA se cale Arahe the ve upakezapura kI zAkhA aura kukudAcArya ke anuyAyiyoM kI bhinnamAla zAkhA nAma par3a gaye Age calakara ina donoM zAkhAoM ke prAcAryoM ke nAma kakkasUri devagupta sUri aura siddhasUri rakhejAne lge| jisase paTTAvalI meM itanA mizraNa evaM gar3abar3a ho gaI ki jisakA patA lagAnA kaThina hogyaa| kAraNa pichale lekhakoM ne upakezapura zAkhA meM bhinnamAla zAkhA ke prAcAryoM kI kaI ghaTanA likhadI aura kaI bhintamAla zAkhAkI paTAvalI meM upakezapura zAkhA ke prAcAryoM kI ghaTanA likhadI hai itanA hI kyoM para Age calakara eka siddhasUrijI se khaTakUpanagara kI aura kakkasUrijI se candrAvatI zAkhA nikAlI unake AcAryoM ke bhI ve hI tInanAma rakhA gayA ki jisase mizraNa kI kaThinAiyoM aura bhI bar3hagaI jisakoM hama Age calakara batAyeMge ki isa ulajhanoM ko sulamAne meM aneka prakAra bArIkI se gaveSanA karane para bhI pUrNa saphalatA milanI muzkila hogaI hai| prAcArya kakkasUrijI mahAgaja pUrva kI yAtrA kI jisameM Apako pAMca varSa vyatIta hogayA bAda vahAM se banArasa hastanApura vagairaha kI yAtrA kara paMcAla kunAla hote hue sindha meM padhAre vahA~ Apako khabara milI ki kukudAcArya kA svargavAsa hogayA aura bhinnamAla saMgha ne Apake paTTa para devaguptasUri nAma kA AcArya banA diyA hai ityAdi jipsako suna kara AcAryazrI ko bahuta raMja huA ! para ApakI pahile se hI dhAraNA thI ki kukuMdAcArya bhale vidvAna ho para pIche zAyada koI aisA nikala jAya ityAdi / Akhira ApakI dhAraNA satya hI nikalI / sUsjiI ne bhavitavyatA para hI saMtoSa kiyA / ApazrI ne kancha bhUmi kI sparzanA karate hue saurASTra meM padhAra kara tIrtha zrIzatrujaya kI yAtrA kI aura vahAM se marudhara meM padArpaNa kiyA aura candrAvatI ke zrIsaMgha kI Agraha se candrAvatI meM caturmAsa kara diyA / candrAvatI kA zrIsaMgha zurU se hI upakezagaccha kA anurAgI thA sUrijI vahAM ke zrIsaMgha se parAmarza kiyA ki upakezagaccha kI zAkhA do hogaI yaha to eka hone kI nahIM hai para bhaviSya meM jaisA upakezagaccha aura koraMTagaccha meM sampa aikyatA rahI isI mAphika ina donoM zAkhA ke Apasa meM sampa aikyatA rahe to acchI taraha mela milApa se zAsana sevA bana sake ityaadi| saMgha aprezvaroM ne kahA pUjyavara ! zrApa zAsana ke hitaciMtaka haiM ApakI udAratA kA pAra nahIM hai hama loga acchI taraha se mAnate haiM ki zrApa bhinnamAla padhAra ke aikyasA banI rahane ke liye bar3A prayatna kiyA para vaha kami kI karatA ko pasanda nahIM humA pAkhira usane apanA prabhAva DAla hI diyaa| aba isake lie vo vala eka hI mArga hai ki caturmAsa ke bAda vahAM para eka zramaNa sabhA kI jAya aura zramaNa saMgha ekatra ho usako bhaviSya kA hita samajhAyA jAya ityAdi / sUrijI ne svIkAra kara liyaH / sUrijI kA caturmAsa acchI taraha se hogayA vizeSa upadeza sampa aikyatA sagaThana ke viSaya kA diyA jAtA thA idhara zrIsaMgha ne saMgha saMbhA kI taiyAriyoM karanI prArambha karadI / aura sAmantraNa patrikAe~ najadIka evaM dUra dUra bhejavA dI tathA muniyoM ke liye khAsa khAsa zrAvakoM ko bheje gaye the vahI mAgha zukla pUrNima kA zubha dina sabhA ke liye mukarrara kara diyA jisase najadIka evaM dUra dUra prAntoM se bhI muniyoM ke Ane meM suvidhA rhe| bahuta varSa hue zrAcAryazrI bhramaNa karane meM candrAvatI kA zrI saMgha aura zramaNa sabhA ] 871
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hI rahe the kAraNa ApazrI kA vizvAsa kukudAcArya para thA aura unhoMne gaccha kI sAra sabhAla bhI acchI taraha se kI thI para saba to saba vyavasthA Apako hI karanI par3egI ThIka samaya para upakezagaccha koraMTagaccha vIra santAniyoM meM candra nAgendra nivRti vidyAdhara kuna ke tathA anya bhI AsapAsa meM vihAra karane vAle munigaNa khUba gaharI tAdAda meM Aye kyoMki usa samaya muniyoM kI saMkhyA bhI hajAroM kI thI para kukudAcArya ke pada dhara apane kaI sAdhuoM ko lekara pUrva kI aura yAtrArtha prasthAna kara diyA thaa| zeSa rahe hue muni candrAvatI A bhI gaye the isI prakAra bhinnamAla kA saMgha bhI svalpa saMkhyA meM hI AyA thA sUrijI aura candrAvatI kA saMgha samajha gayA ki isameM adhika kAraNa bhinnamAla saMgha kA hI hai khair| ThIka samaya para sabhA huI jisameM anyonyA muniyoM ke vyAkhyAna ke pazcAt AcArya kA sUri kA vyAkhyAna huA jisameM Apane AcArya svayaMprabhasUri ratnaprabhasUri ke samaya kA itihAsa bar3e hI mahatva pUrNa evaM mArmika zabdoM meM kaha kara yaha batalAyA ki lana mahApuruSoM ne hajAroM kaThanAiyoM ko sahana kara aneka pradezoM meM dharma ke bIja boye aura pichale AcAryoM ne jalasiMcana kiyA jisase mahAjana saMgha rUpI eka kalpavRkSa Aja phalA phUla evaM harAvara vidyamAna hai isameM mukhyakAraNa premasneha aikyatA kA hI hai AcArya ratnaprabhasUri ke samaya pArzvanAtha saMtAniyoM kI do zAkhAe ho gaI thI jo upakezagaccha aura koraMTagaccha ke mAma se kahalAI jAtI thI bAda meM pUrva pradeza meM vihAra karane vAle mahAvIra saMtAniyoM kA bhI zrAvati lATa saurASTa evaM marUdhara meM pradhAra nA huA para ina saba gacchoM meM dharmasneha aura aikyatA isa prakAra kI rahI ki anya logoM ko yaha bAta nahIM huA ki ye do pArTi evaM do gaccha-samudAya ke sAdhu hai| yahI kAraNa hai ki ve vAmamArgiyoM ke a tor3a diye zAstrArtha meM boddhoM ko evaM yajJAdiyo ko natamastaka kara diye aura lAkhoM karor3o jainettaroM ko jainadharma meM dIkSita kara cAroM aura jainadharma kA jhaMDA phaharA diyA / pyAre Atmabandhu zramaNa zramaNiyoM yaha ApakI kasoTI kA samaya hai kalikAla ApakI kaI prakAra kI parIkSA kareM ke kaI aise kAraNa bhI upasthita kareMge jo Apasa meM phUTa DAlane ke agrezvara hoMge / para ApakI nasoM meM bhagavAna mahAvIra kA khUna hai to tuma eka kI paravAha mata karo aura kalikAla ke zirapara lAta mAra kara batalA do ki hama saba jaina eka hai hamArA kartavya hai ki hama kisI prakAra kI kaThanaI kI paravAha na karake prANapraNa se dharmapracAra meM laga jaaveNge| itanA hI kyoM para dharma ke liye hama hamAre prANoM kI bhI paravAha nahIM kareMge / hamAre andara gaccha samudApa zAkhA bhale nAmamAtra se pRthakpRthaka ho para hama sabakA dhyeya eka hai !lakSa eka hai !! kArya eka hai !!! hama bhagavAna vIra kI santAna eka hai ityAdi ataH hama saba eka sutara meM pranthita raheMge taba hI zAsana kI sevA kara skeNge| pyAre muni puMgaoM / pUrva jamAnA ke aneka janasaMhAraka dukAla aura vidharmiyoM ke saMgaThita akramaNa evaM videziyoM ke kaThora atyAcAra kA itihAsa par3hane se rUvATA kApane laga jAtA hai para dhanna hai una zAsana saMrakSakoM ko ki usa vikaTa samaya meM bhI ve kaTivaddha taiyAra rahate the itanA hI kyoM para unhoMne jainadharma ko jIvita rakhA hai ataH Apa ke liye to samayAnukula hai saba sAdhana maujUda hai jahA~ dekho vahA~ ApakA hI jhaMDA phaharAha rahA hai ataH Apa logoM ko zIghratizIghra kamara kasa kara taiyAra ho jAnA cAhiye majhe AzA hI nahIM para dRr3ha vizvavAsa hai ki jainadharma kA pracAra ke liye Apa eka kadama bhI pIcche na haTakara utsAha pUrvaka Age bar3hane kI koziza kreNge| vasa sUrijI kI aujasvI bANI kA caturvidha zrIsaMgha aura vizeSa zramaNasaMgha para isa kadara kA prabhAva par3A ki unakI antarAtmA meM eka nayI vijalI kA hI saMcAra ho 872 sUrijI kA aikyatA ke viSaya upadeza
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 gayA kahA hai ki vIroM kI santAna vIra hI huA karatI hai siMha bhale thor3I dera ke liye guphA meM baiTha jAya para jaba hAtha lapaTaka kara garjanA karatA hai taba sabake dila kI bijalI jagRta ho jAtI hai sainA kA saMcAlaka vIra hotA hai vaha kevala apane vIra zabdoM se hI sainikoM ke hRdaya meM vIratA kA saMcAra kara detA hai Aja hamAre sUrIzvarajI ne bhI upasthita zramaNa gaNa ke hRdaya meM dharma pracAra kI vijalI bhara dI hai yahI kAraNa hai ki una logoM ne usI sabhA meM khar3e hokara arja kI ki pUjyavara / zrAja ApazrI ne soye hue zramaNa saMgha ko ThIka jAgRta kara diyA hai Apa vikaTa se vikaTa pradeza meM jAne kI AjJA pharamAve hama jAne ko taiyAra hai| sUrijI ne kahA mahAnubhAvoM vikaTa pradeza to pUrvAcAryoM ne rakhA hI nahIM hai phira bhI ApakA utsAha bhAvi abhyudaya kI badhAI de rahA hai Apake ina zabdoM se candrAvatI ke saMgha kA yaha bhAgIratha kArya saphala ho gayA hai / sUrijI ne zramaNa saMgha ke sAtha do zabda zrAdda saMgha ke liye bhI kaha diyA ki ratha calatA hai vaha do pahiyoM se calatA hai ataH zramaNa saMgha ke sAtha Apako bhI taiyAra ho jAnA cAhiye tana mana aura dhana se zAsana sevA hI karanA ApakA bhI karttavya hai kahA~ para bhI muni ajainoM ko jaina banAve to zrApakA bhI kartavya hai ki unake sAtha sahAnubhUti evaM saba prakAra kA vyavahAra aura unakI sahAyatA kara unakA utsAha ko bar3hAve ityAdi zrAdavarga ne sUrijI kA hukma ziradhArya kara liyA bAda bhagavAna mahAvIra kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| dUsare dina idhara to zrIsaMgha kI aura se AgantukoM kA bahumAna svAmivAtsalya paharAmaNi kA ayojana ho rahA thA idhara Aye hue zramaNasaMgha meM yogya muniyoM ko pada pratiSThita karane kA prayatna ho rahA thA surijI ne binA kisI bheda bhAva ke yogya muniyoM ko padaviyo pradhAna kara unako pratyeka prAnta meM vihAra kI AjJA dedI jisako unhoMne bar3e hI harSa ke sAtha svIkAra kara prasthAna kara diyA yoM to pratyeka AcArya ke zAsana meM dharmapracAra ke nimita sabhAe~ hotI hI AI thI para isa sabhA kA prabhAva kucha ajaba hI thaa| isakA kAraNa eka to AcArya zrI kaI varSoM se bhramaNa meM lage hue the yaha bAta svabhAvika hai ki binA nAyaka ke senA meM zithilatA A hI jAtI hai dUsarA sabhA karane se saba sAdhuoM ko upadeza milA ataH ve apane karttavya ko samajhakara svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa evaM zAsana kI sevA ke kArya meM laga gaye ityAdi sabhA hone se dharma kI bahuta jAgRti huii| ___AcArya kakkasUri eka mahAn dharma pracAraka AcArya hue haiM Apake zAsana meM kalikAla ne aneka prakAra se AkramaNa kiye para ApakI vidvatA evaM kArya kuzalatA ke sAmane unako hAra khAkara nattamastaka honA pdd'aa| Apake sAmane anekAneka kaThinAiyoM upasthita huI para Apane unakI thor3I bhI paravAha na karate hue apane pracAra kArya ko Age bar3hAte hI rahe hajAroM nahIM para lAkho ajainoM ko jaina banAkara tathA aneka mahAnu bhAvoM ko jaina dharma kI dIkSA de kara caturvidha zrIsaMgha kI vRddhi kI kA mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe karavA kara jaina dharma ko cirasthAyI banAyA Apane tIrtha yAtrArtha dezATana bhI bahuta kiyA evaM Apa zrI ne apane 40 varSa ke zAsana meM jaina dharma kI bahuta kImatI sevA kI ataH ApakI amara kIrti aura dhavala yazaH itihAsa ke pRSToM para suvarNa akSaroM se likhA huA camaka rahA haiM / jaina saMsAra para ApakA mahAn upakAra huA hai jisako hama eka kSaNa mAtra bhI bhUla nahIM sakate hai / yadi hama hamArI ajJAnatAse aise paramopakArI mahA puruSa ke upakAra ko eka kSaNa bhara bhI bhUla jAya to hamAre jaisA kRtanI saMsAra meM kauna ho sakegA / ataH candrAvatI nagarI meM zramaNa sabhA ] 873 Jain Education Internal
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440 - 480 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaina samAja kA sabase pahalA karttavya hai ki aise mahAn upakArI puruSoM ke upakAra ko hamezA~ smaraNa meM rakhe aura sAlosAla unakI jayantiyA manAtre - vArya zrI kasUrijI mahArAja apanI vRddhAvasthA meM upakezapura ke zreSTigotrIya zAha maMgalA ke saMghapatitva meM prasthAna hue zrIzamu~jaya ke saMgha meM padhAre the saMgha zrIzatruMjaya pahu~cA usa samaya rAtri meM devI cAyikA ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! kahate bahuta dukha hotA hai para kahe binA bhI rahA nahIM jAtA hai ki ApakA AyuSya aba sirpha 33 dina kA rahA hai ataH Apa apane paTTapara yogya muni ko AcArya banAkara yahIM para salekhanA karAve ityAdi / sUrijI ne kahA devIjI Apane bar3I bhAvI kRpA kI haiM ki mujhe sAvadhAna kara diyA hai maiM ApakA bar3A bhArI upakAra mAnatA hU~ / devIne kahA pUjyavara ! isameM upakAra kI kyA bAta hai yahato merA kartavya hI thA jisameM bhI Apa jaise vizvopakArI mahAtmA kI jitanI sevA kI jAya utanI hI kama haiM ApakA aura Apa ke pUrvajoM kA merepara jo upakAra huA hai usakI aura dekhAjAya to usa karja kA vyAja bhI mere se adA nahIM hotA hai ityAdi sUrijI kA antima 'dharmalAbha' prApta kara devIto apane sthAna para calI gaI aura subaha upakezapura ke saMgha evaM upasthita sakala zrIsaMgha ke adhyakSasva meM mahA punIta siddhagiri kI zItala chAyA meM upAdhyAya rAjahaMsa ko apane paTTapara AcArya banAkara apanA sarvAdhi kAra zrAcArya devaguptasUri ke suparda kara diyA / adhikAra kA artha itanA hI thA ki jo AcArya ratnaprabhasUra ke pAsa dIkSA lete samaya pannAmaya pArzvamUrti thI aura vaha paramparA paTTAnukrama zrAcArya kI upAsanA ke liye rahatI thI kakkasUri ne nUtanAcArya devaguptasUri ko dedI tatpazcAt samaya jAna kara kakkasUri ne anazana kara diyA aura 27 dina ke anta meM pAMca parameSTIke dhyAnapUrvaka samAdhi ke sAtha svargavAsa padhAragaye / devI sacAyikA se zrI saMghakoM jJAta huA ki AcArya zrI dUsare IzAna devaloka meM maharddhika do sAgaropama kI sthiti vAle devatA hue haiM / zrAcAryazrI ke svargavAsa kA samaya paTTAvalI kArane vi0 saM0 480 caitrazukta caudasa kA likhA hai ataH caitrazukla caudasa kA dina hamAre liye una paramopakArI AcArya ke smRti kA dina haiN| paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM meM Apake 40 varSa ke zAsana ke zubha kAryoM kI vistAra se noMdha kI hai para maiM mere uddezyAnusAra yahA~ para saMkSipta hI nAmAvalI likhadetA huuN| 1 - upakezapura - 2- mADavyapura 3 - kSatrIpurA 4 -- ke ke ke mANakapura ke 5- benApura 6- rAjapura 7--- dhanAr3I 8--carapaTa 9 - pAlhikA AcAryazrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ zreSTigo zAha sUrijI ke pAsa bAppa nAgagau malla gau0 carar3agau 874 ru 2 ke ke bhUrigau0 sughar3agau0 boharAgau0 ke luMgagautra 0 zradityanAga0 $3 92 39 "" 33 93 39 59 devAne jakhar3ane jogar3Ane bhAkharane kalhaNane sAraNane sahajapAla ne harapAlane depAlane 19 " 19 93 93 22 " "3 dIkSAla 19 " " "" "" 22 "" "" [ AcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana [ osavAla saMvat 840-880 dIkSA lI kAjAmAlA rANAne sUrijI ke pAsa jAkhar3ane pethAne pAtAne jodhAne zaMkarane rUpaNasIne rAvalane bhAkharane bhairAne pAtAne kuberAne sAraMgane 10-nAradapurI ke sucaMtigI0 11-badhosI ke zrI zrImAla 12- kAloDI ke prAgvaTavaMzI 13-mAdarI ke prAgvaTavaMzI 4-koraMTapura ke zrImAlavaMzI , 15 -siddhapura ke brAhmaNa 16 - TelIgrAma ke laghuzreSTi 17 --zivapurI ke karaNATagau0 18-bharoMca nagara ke kuMmaTago) / 19-sopAra paTTana ke kanaujiyA0 , 20-hAkor3I ke bhAdragau0 21-haSapura ke zreSTigau0 , 22-ujjaina zreSTigau0 23-mADavyapura ke ciMcaTagau0 24-khaTakUpa nagara ke puSkaraNAgau0 , 25-mugdhapure ke kulabhadragola , 26-melasarA ke virahaTagau0 , 27-AzikA durga ke bhAdragau0 zAha 28-nAgapura ke ciMcaTagauH / , 29-haMsAvalI ke DiDUgotra , 30-zAkambharI ke bAppanAga0 , 31-padmAvatI ke zreSTigaura / 32-rohatI ke corliyaa| 33-puSkara 34-mathurA ke prAgvaTago , 35-garageTI salakhaNane saravaNane pRthulenane DAyarane nAgasenane surajaNane hAppAne haragajane polAkane mukandane jorAne kummAne khetasI ne ___ yahAM kevala eka eka nAma dekhake pAThaka yaha nahIM samajha le ki uparalikhI nAmAvalI vAle eka eka vyakti ne hI dIkSA lI thI para inake sAtha bahuta se bhAvukoM ne dIkSAlI thI para yahA~ vaMzAvaliyoM ke lekhA nusAra mukhya puruSa kA hI nAma likhA hai yadi sUrijI aura Apake muniyoM ke hAthoM se sekar3oM naranAriyAM kI dIkSA huI una saba nAma likhA jAya to eka khAsA prantha una nAmAvaliyoM se hI bhara jAya ataH yahA para to prAyaH upakezavaMziyoM ke hI nAma ullekha kiye hai ataH isa namUne se pAThaka svayaM samajha leNge| AcAryajI ke zAsana meM bhAvu koM kI dIkSA ] 875
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 440-480 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcAryazrI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha 1-zAkambharI se bhUriMgautrI zAha nAgar3ane zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA 2-padmAvatI se bApanAgagau0 , durgAne , dugoMne .. " " " " 3-ratnAvatI se bhAdragau0 ,, rUgAne , " " " 4-kIrATaMkupa se adityanAga0 , mAlAne , 5-mathurA se zreSTigotrAya polAkane , 6-DAmarela se zreSTigotrIya yazodityane ,, 7-vIrapura se bhAdragotrIya nArAyaNane ,, 8-sovaTI se tptbhttttgii| , lumbAne , 9-bharocanagarase karaNAgoTa0 , hemAne , 10-stambhanapura se prAgvaTa vaMzI , catArAne , 11-candrAvatI se prAgvaTa vaMzI gamanAne , 12-dazapura se bApanAgagI0 gomAne " " " 13-mAlapurA se laghuzreSTigau0 , varadhAne " " " " 14-zrAghATanagara se luMgagaura , umAne , " " 15-upakezapura se zreSTigo0 ,, maMgalAne , , , inake alAvA bhI kaI choTe bar3e tIrthoM ke saMgha nikale the aura bhAvuka bhaktalogoM ne saMghasvAgata evaM paharAmaNI dene meM khulledIla se lAkhoM rUpaye kharcakara apanI AtmA kA kalyANa sampAdana kiyA thA-- prAcAryazrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ 1-mugdhapura ke mallagautrI zAha cenake banAye mahAvIra maM0 6-nArAyaNapura ke zreSTigau0 zAha phUvAke 3-phapIlapura ke zreSTigau0 , , pAva 4-hAtaravA ke bhUrigau0 , 5-durgapura ke coraliyA. karaNake zAnti 6-virATapura ke bApanAga0 kSemAke AdIzvara 7-kaMdoliyA ke sucaMtigI0 khUmAke sImaMdhara 8- dAntIpura ke zrIzrImAla0 , dhIgAke zraSTApadaka 9-rovATa ke laghuzreSTi devAke mahAvIra 10-dasapura ke balAhagau0 " dhavala ke 11-naMdarola ke kumaTago. pomAke 12-kopasI ke ciMcaTagau0 , mAlAke " [AcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe cUr3Ake lumbAke " " 876
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 840-880 .... " mahAvIra 13-zrInagara ke caraDagau0 , nArAke banAye mahAvIra maM. 14-durgApura ke bhAdragau , golhAke 15-- hA~sIpura ke lagagau0 , sukhAke 16--kuMntinagarI ke karaNATagau0 , bAgAke neminAtha 17-saupArapaTana ke kulahaTagau0 , bhairUke zAntinAtha 18-candrAvatI ke virahaTagI0 , vijAke saMbhavanAtha 19-dholapura ke morakSagau0 ,, navalAke zItalanAtha 20-bhAdalira ke balAhagau0 , pokarake 21-ghaghanera ke prAgavaTavaMzI , noMdhaNake 22-bAlApura ke prAgvaTa , , tAlhAke padmanAbhAdi 23-campAra ke prAgvaTa , karamaNake , sImaMdhara 24-caMderI ke zrIzrImAla , madAke , mahAvIra inake alAvA bhI Apake zrAjJAvartI muniyoM ne bhI bahuta mandiroM kI pratiSTAe karavAI thI usa samaya janatA kI mandira mUrtiyoM para aTala zraddhA evaM alokika bhakti thii| paTTa tetIsave kakkasari Aditya nAga prabho bar3hAI thI kukuMda AcArya banake gaccha meM zAkhA doya banAI thI ___arbudAcala jAte zrIsaMgha ke jIvana Apa bacAye the somAzAha ke baMdhana TUTe, sahAyaka Apa kahalAye the iti bhagavAn pArzvanAtha ke 33 veM paTTadhara AcArya kakkasUri mahAn pratibhAzAlI prAcArya hue dara _AcArya zrI ke zAsana meM ma0 mU0 pratiSTAe ] 877
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 480-520 varSe [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 34-prAcArya bhI devaguptasUri (paSTasa) AcAryastu sa devagupta padayug vIro viziSTo guNaiH / gautre sve karaNATanAmakayute jJAnapradAnena yH|| devarddhiM ca muni kAmAzramaNa nAmnA bhUSayA mAsa ca / saMkhyAtIta munIn vidhAya kuzalAn jAto yazasvI svataH // httpse. da batatase 2 cArya zrI devaguptasUrIzvara-parama vairAgI, mahAn vidvAna, utkRSTa tapasvI, atizaya. prabhAvazAlI upabihArI dharmapracArI suvihitazirImaNi mithyAtvarUpI andhakAra koM nAza karane meM sUrya kI bhAMti prakAza karane vAle devatAoM se paripUjita pUrvadhara eka yugapravRtaka mahAn AcArya hue hai ApazrI jaise sAhitya samudra ke pAragAmI the vaise hI jJAnadAna dene meM kuvera kI bhAMti udAra bhI the Apake punIta jIvana ke zravaNa mAtra se pApiyoM ke pApa kSaya ho jAte hai / yoM to ApakA jIvana mahAn evaM alaukika hai jisakA sampUrNa varNana to vRhastapati bhI karane meM asamartha hai tathApi bhavya jIvoM ke kalyANArtha paTTAralyAdi granthoM ke AdhAra para saMkSipta se yahAM para likha diyA jAtA haiN| marUdharadeza meM khaTakupa nAma kA prasiddha nagara thA vaha nagara U~ce 2 zikhara aura suvarNamaya daMDakalasa vAle mandiroM se acchA zobhAyamAna thA vahA~ para mahAjana saMgha evaM upakezavaMza ke bahuta se dhanavAna evaM vyApArI sAhukAroM kI ghanI vasati thI jahAM vyApAra kI bahulatA hotI hai vahAM saba loga sukhI rahate hai kAraNa manuSyoM kI unnati mApAra para hI nirbhara hai khaTkuTa nagara ke vyApAra sambandha bhArata aura bhArata ke bAhara pAzcAtya pradezoM ke sAtha bhI thA jisameM ve puSkaladravya paidA karate the jaise ve dravyoMpArjana karane meM kuzala the vaise hI usa nyayopArjita dravya kA sadupayoga karane meM bhI dakSa the aura una punya kAryoM se pasaMda hokara lakSmIdevI bhI unake gharo meM sthira vAsa kara rahatI thii| prAcAryaratnaprabhasUri sthApita mahAjana saMgha ke aSTA. daza gotroM meM karaNATa nAma kA unnata gotra thA usa meM rAjasI nAma kA eka seTha thA Apake gRhadevI kA nAma rUkamaNI thA zAha rAjasI ke terahaputra aura cAra putriyAM thI jisameM eka dhavala nAmakA putra acchA honahAra udAra evaM tejasvI, thA vaccapana se hI usakI dhavala kIrti cAro ora pasarI huI thI zAha rAjasI ke yoM toM bahata vyApAra thA parantu deza meM Apa ke ghRta aura tela kA puSkala vyApAra thA rAjasI ke eka hajAra gAyoM OMse vagairaha to hamezA rahatI thI aura usake vahAM khetI bhI khUba gehare pramANa meM hotI thI / usa jamAne meM jitanA mahatva vyApAra kA thA utanA hI khetI kA bhI thA aura gau dhana pAlana karane kA mahatva bhI vyApAra se kama nahIM thA itanA hI kyoM para zAstrakAroM ne to vyApAra khetI aura gaudhanakA pAlana karanA khAsa vaizya kA kartavya hI batalAyA haiM kyoMki khetI vaizyavarNa kI unnati kA mukhya kAraNa hai jabase vaizyavarNa kA khetI kI aura durlakSa huA tava se hI vaizyavaNe kA patana hone lagA thA khetI karane vAlA hajAroM gAyoM kA sukha parvaka nirvAha kara sakatA hai aura gAyoM ko pAlana karane se dUdha dahI ghRta chAsa vagairaha pracUranA se milatI hai -auwomanramm-... 878 [khaTakUmpa nagara kA zAha rAjasI
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devagupta kA jIvana ] [ osavAla saMvat 880 - 920 jisase zarIra kA svAsthya acchA rahatA hai dUsarA khetI se gRhasthoM ke AvazyakatA kI tamAma vastuoM sahaja hI meM paidA ho sakatI haiM jaise gehU~ bAjarI jvAra muga moTa caulA canA tuvara gavAra tila saba taraha ke zAka pAta aura kapAsa gur3a vaha ataH khetI karane vAle ko gRhakArya ke liye prAyaH eka paisA kATane kI jarUrata nahI rahatI hai itanA hI kyoM para darajI suthAra nAI telI dhobI DholI vagairaha jitane kAma karane vAle haiM unakoM sAla bhara meM dhAna ke dinoM meM dhAna dediyA jAtA thA ki sAla bhara meM tamAma kAma kara diyA karate the / yaha to huI gaurakSaNa aura khetI kI vAta aba rahA vyApAra jaba vyApAra meM jitanA dravya paidA kiyA jAtA thA vaha sabakA saba jamA hotA thA ki jisakoM samajha dAra trAstika loga deza samAja evaM dharma jaise paramArtha ke kAryoM meM lagA kara bhaviSya ke liye kalyANa kArI punyopArjana karate the / ataH unakA jIvana bar3A hI zAnti maya gujaratA thA / yahI hAla rAjasI kA thA zAha rAjasI jaise khetI aura gau rakSaNa karatA karavAtA thA vaise vyApAra bhI bar3e pramANa meM karatA thA usake vyApAra meM mukhya ghRta taila kA vyApAra thA aura lAkhoM maraNa ghRtataila kharIda kara ke videzo meM le jAkara vecatA thA isakA kAraNa yaha thA ki bhArata meM itanA gaudhana thA ki bhArata kI janatA puSkala dUdha dahI ghRta kAma lene para bhI lAkhoM mana ghRta baca jAtA thA isase anumAna lagAyA jA sakatA hai ki usa jamAnA meM bhArata meM gauvana kA rakSaNa bahuta saMkhyA meM hotA thA zrI upAsaka dazAMgasUtra meM bhagavAna mahAvIra ke daza gAthApati ( vaizya ) zrAvakoM kA varNana kiyA hai jisameM kisI ke eka gaukula, kisI ke cAra, kisI ke cha, kisI ke ATha gokula the eka gokula meM daza hajAra gAye thI bhale picchale jamAnA meM kAla dukAla ke kAraNa jaise manuSyoM kI saMkhyA kama huI vaile gAyoM kI saMkhyA bhI kama ho gaI hogI parantu ve kitanI kama ho sake 1 mAnoM ki daza hajAra gAyoM rakhane vAlA eka hajAra to rakhatA hogA yA eka hajAra nahI to bhI eka sau to rakhatA hI hogI ? x + eka anubhavI kA kahanA hai ki adhunika artha zAstra ke abhijJa logo ne khetI meM pApa batalA kara vaizyavargako khetI karane ke tyAga karavA diye hai / aura bhadrika janatA pApa ke Dara se khetI se hAtha bhI dho baiThI hai / isase pApa kama nahIM huA para kaI guNA bar3ha gayA haiM eka to zarIra se parizrama kiyA jAtA thA jisase zarIra kA svAsthya acchA rahatA thA para parizrama kama hone se zarIra aneka prakAra kI vyathiyoM kA ghara bana cukA hai| isase santAna bhI kama ho gii| dUsarA gRha kArya ke liye tamAma Avazyaka padArthaM khetI se prApta hotA thA vaha banda ho jAne se paisA kATa kara mUlya se kharIda karanA par3atA hai isase vyApAra se prApta hue paise jamA nahIM hote haiM balki kabhI kabhI kharca kI pUrti na hone se ArtavyAna karanA par3atA hai aura usa pUrti ke liye vyApAra meM jhUTha bolanA, mAyA kapaTAI karanA, dhokhAbAjI, aura vizvAsaghAtAdi aneka prakAra se pApa evaM adharma kArya karanA par3atA hai jisase pApakarmoM kA saMcaya to hotA hI hai para sAtha meM saMsAra evaM dharmaM pakSa kI niMdA bhI hotI hai jaba manuSya jhUTha bolatA hai to AAmika dharma ko kho baiThatA hai / samadAra manuSya to yahA~ taka kahate haiM ki eka ora khetI kA pApa aura dUsarI aura jhUTha bolane kA pApa tarAju meM rakha kara tole to jhUTha bolane ke sAmane khetI kA pApa kucha ginatI meM nahIM hai kAraNa khetI karane vAlA irAdA pUrvaka pApa nahIM karatA hai para jhUTha bolane vAlA irAdA pUrvaka jhUTa bolatA hai isase jhUTa bolane vAlA kA pApa kaI guNA bar3ha jAtA haiM tIsa eka nukazAna aura bhI huA hai ki jo khetI gaurakSaNa aura vyAgara ekahI sthAna para the taba ina tInoM ko Apasa meM madada milatI thI jaise khetI karane se gaucara bhUmi raha jAtI tathA khetI meM ghAsa kauraha ho jAtA ki gAyoM ko takalIpha nahIM hotI thI taba gAya kA dUdha dahI ghRta hAsa manuSyoM ko mila jAtA unako bhI kisI prakAra kI takakapha nahIM uThAnI par3atI aura vyApAra meM dravyopArjana hotA thA usase khetI ke satra sAdhanoM kI pracUratA rahatI thI aura zarIra acchA rahane se ve khetI evaM vyApAra meM cAhiye utanA parizrama tathA puruSArtha kara sakate the khetoM koM puSphala khAta mila jAtA zAha rAjasI kA vyApAra aura gaudhana pAlana ] 879
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa khaira pratyeka manuSya eka gAya ko rakhate to bhI karoDoM manuSya dvArA karor3oM gAyA kA rakSaNa avazya hotA thA bhArata meM ghRta kha.ne pIne ke bAda bhI karor3o mana ghRta kI bacata hotI thI taba videzoM ke loga bhArata kA ghRta Ane se hI ghRta ke darzana karate the| zAha rAjasI choTe bar3e grAmoM ke loga ghRta lAte the usako bhI khIda kara liyA karatA thA eka saya kA jikra hai ki eka gAmar3e ko aurata ghRta kA ghar3A lekara rAjaso kI dukAna para AI aura usane kahA seThajI maiM Avazyaka kArya ke liye zAra meM jAtI huuN| Apa mere ghRta ke ghar3e se ghRta talakara le lira ve maiM vApisa AtI vakhta merA ghar3A aura ghRta ke rupaye le jaauNgii| yaha jamAnA vizvAsa kA, nya ya kA, nIti kA, aura dharma kA thA prAyaH kisI para kisI kA avi nIM thA jisameM bhI vyApArI logoM kA to sarvatra vizvAsa thA / basa seThajI ghRta ke ghar3e se ghRta nikAla kara tolane lage kintu ghRta nikAlane para bhI ghar3A khAlI nahIM huA jyoM-jyoM ghRta nikAla kara tolatA gayA tyoM-tyoM ghar3e meM ghRta AtA gayA isako dekha seThajI Azcarya meM DUba gaye ki kyA bAta hai karIba Adha maNa ke ghar3e se maiMne maga bhara ghRta tola liyA phira bhI ghar3A rotA nahI huA para bharA hI par3A hai isa para seThajI ne : panI akala daur3AI para unako kucha bhI patA nahIM lagA pAsa hI meM seThajI kA putra dhavala baiThA thA usane vicAra kiyA to mAlUma huA ki isa ghar3e ke nIce ArI hai zAyada yaha citrAvalI to na ho ? maiMne citrAvalI dekhI to nahIM hai para vyArayAna meM kaI bAra sunI thI ki jisa baratana ke nIce citrAvalI rakha dI jAya vaha vastu akhUTa ho jAtI hai dhavala ne apane pita jI se kahA aura pitAjI kI surata usa ArI kI ora phuNcii| rAjasI ne socA ki ghRta vAlI to isa ArI ko idhara udhara DAla deMgItaH usako mUlya de diyA jAyagA ataH rAjasI ne usa citrAvalI vAlI ArI ko uThAkara apane khajAnA ke nIce rakhadI jA ghRtavAlI aurata rAjasI kI dukAna para AI aura kahA seThajI ghRta ke rupaye do / rAjasI ne kahA mAtA hamezA tere ghRta ghar3e ke jitane rupaye hote haiM utane mere se le jaao| kAraNa maiM tere saba ghRta ko tola nahI sakA?isa para DokarI ne jitane rupaye mAMge utane rAjasI ne de diye / jaba ghar3A hAtha meM liyA to usake nIce kI ArI nahIM pAI DokarI ne kahA seThajI mere ghar3e kI bharI kahA~ gaI ? seThajI ne kahA bhArI to maiMne le laM hai / DorI tere to aisI AriyA~ bahuta hoMgI yadi tUM kahe tI maiM tujhako paise de dU jo terI icchA ho utane hI mA~ga le| DorI ne eka mAmUlI jaMgala kI llI tor3akara ArI banAi thI ataH usane kahA lIjiye isake Apase kyA paira seThajI ne kahA nahIM DorI maiM terI bhArI muphta nahIM rakha sakatA hU~ jo tU maha se mA~ge vahI maiM dene ko taiyAra haiN| DokarI ne kahA acchA ApakI yahI icchA hai to thor3AsA gur3a mujhe de dIjiye / seThajI ne uThA kara pA~ca sera gur3a de diyaa| parantu DokarI itanA guDa kaise le sake kAraNa vaha jAnatI thI ki merI bhArI kucha mUlyavAna nahIM hai phira maiM seThajI kA itanA gur3a kaise lU~ ataH usame inkAra kara diyA / seThajo ne kahA mAtA tero ArI mere liye bahuta kAma kI hai maiM khuzI se detA hU~ tUM gur3a lejaa| thA ki eka mana bIja kA saumaNa mAla paidA kara sakate the jaise Aja yUropa meM karate haiM jaba khetI gaurakSaNa aura vyApAra alaga alaga ho gaye to sabakI durdazA ho gaI kAraNa khetI karane vAlA khetI zikSA se anabhijJa-anapar3ha hai aura na unako itane sAdhana hI milate hai ataH ve RNa cukAne ke bAda apanA peTa bhI muzkila se bharate haiM aura gAyoM kI bhI baDI bhArI durdazA hotI hai kyoMki mUlya kA lAyA huA cArA-ghAsa DAlane vAlA una kharcoM kI pUrti karane ke pahile na to dUdha dahI ghRta apane kAma meM le sakatA hai aura na unako purI khurAka hI de sakatA hai yahI kAraNa hai ki yUropa meM eka gAya kA eka mana na hotA hai taba hamAre yahA~ do sera dUra hotA hai pUrva jamAne meM eka eka gAthApati ke vahA~ hajAroM gAyoM rahatI thI taba Aja hamAre bhArata meM ginatI ko gAyeM raha gaI hai tIsarA vyApAra kA bhI adho patana ho gayA abvala to hamAre andara purupArtha nahIM rahA ki hama svayaM vyApAra kara sake / dUsare hamAre pAsa vyApAra karane jitanA nyabhI nahIM rahA ataH saTTA dalAlI mIzana hI hamArA vyApAra raha gayA arthAta 6za gAMTha dUsaroM se lAye aura daza gAMTha beca dii| sau borI lAye aura sauborI degii| yahI hamArA vyApAra rahA hai bhalA / isameM kyA munAphA mila sake ki jisase apane kharcA kI pUrti ho sake / jaba ghara khacarcA kA bhI yaha hAla hai to deza samAja evaM dharma kAryoM ke liye to hama kara hI kyA sakate haiM ? 880 [ vaizya varNana kA karttavya khetI vANajya gaudhana pAlana
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devagupta sUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 880-920 DokarI bahuta khuza hokara gur3a le gaI / basa seThajI ke bhAgya khula gaye isameM mukhya kAraNa seThajI kA putra dhavala hI thA ataH rAjasI neapane putra dhavala ko brahmacArI bhAgyazAlI samajhA aura kahA beTA tere punya se yA citrAvalI apane gharameM AI hai| isakA kucha sadupayoga kiyA jAya to acchA hai va nA jaise jaMgala meM par3I thI vaise hI apane ghara meM par3I rhegii| dhavalane kahA pUjya pitAjI Apa hI puna vAna haiM aura Apake punya pratApa se hI citrAvalI AI aura ApakA kahanA bhI acchA hai ki isakA sadupayoga karanA hI kalyANakArI hai merA khyAla se to jina mandira banAnA tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlanA mahAprabhAvika bhagavatyAdi sUtra kA mahotsava kara saMgha ko sunAnA sAdharmIbhAiyoM ko sahAyatA denA aura garIba jIvoM kA uddhAra karanA isameM lakSmI vyaya kI jAya to citrAballI kA sadupayoga ho sakatA hai| rAjasI ne dhavala ke vacana sunakara pUchA ki beTA ! tujhe yaha kisane sikhAyA ? beTe ne kahA ki guru mahArAna hamezAM vyAkhyAna meM pharamAte haiM ki zrAvaka ke karane yogya ye kArya haiN| tAjI aba ina kAryoM meM bilamba nahIM karanA caahiye| kyoMki pratyeka vastu kI sthiti hotI hai vaha apanI sthiti se adhika e. kSaNa bhara bhI nahIM ThaharatI hai dUsarA manuSya kA AyuSpakI anizcita hotA hai isaliye sAdhana ke hote hue kArya zIghra hI kara lenA cAhiye / rAjasI ne kahA ThIka hai bettaa| para isa bAta ko abhI kisI ko bhI nahIM khnaa| beTA ne kahA ThIka hai pitaajii| __ mAgya vazAt idhara se dharmaprAga labdha pratiSThita kunkundAcArya mahArAja upakezapura se vihAra karate hue khaTakumpa nagara kI ora padhAra rahe the jisake zabha samAcAra sunate hI nagara bhara meM Ananda, maMgala aura sarvatra harSa chA gayA jisameM bhI zAharAjasI ke to harSa kA pAra nahI thA kyoMki unako isa samaya AcArya devakI pUrNa jarUrata thI zAha rAjasI ne apane zubha kArya ke maMgalAcaraNa meM sUrijI mahArAja ke nagara prayeza kA mahotsava kiyA jisameM naulAkha rupaye vyaya kara diye kAraNa sAdharmI bhAIyoM ko sonA muharoM evaM vastroM kI prabhAvanA aura yAcakoM ko puSkala dAna diyaa| sUrijI mahArAja ne thor3I bahuta hRdaya grAhI dezanAdI tatpazcAta pariSadA visarjana huI / eka samaya zAharAjasI apane putra dhavala ko sAtha lekara surijI ke pAsa AyA vandana kara arja ki bhagavAn dhavala kA irAdA hai ki eka mandira banavAu aura tIrthoM kI yAtrArtha eka saMgha nikAlU ataH isake liye khAsa ApakI sammati lenI hai ki Apa hamako acchA rAstA batalAve sUrijI ne kahA rAjasI pahile to yaha nirNaya ho jAnA cAhiye ki tumako isa zubha kArya meM kitanA dravya vyaya karanA hai kyoMki hinA dravya vyaya karanA ho utanA hI kArya uThAyA jAya / rAjasI ne kahA prabho ! Apa gurudevoM kI kRpA se saba Ananda hai kArya acchA se acchA kiyA jAya usameM jitane dravya kI AvazyakatA hogI utanA hI dravya maiM lagA sduuNgaa| basa phira to thA hI kyA / sUrijI ne kahA rAjaso tUM aura terA putra dhavala bar3A hI bhAgyazAlI hai saMsAra meM janma lekara marajAne vAle to bahuta haiM para apane kalyAga ke sAtha zAsana kA udyota karane vAle virale manuSya hote haiN| mandira banAnA eka jainadharma ko sthira karanA hai jana saMhAra dukAla aura bar3I bar3I AphatoM ke samaya jainadharma jIvita raha sakA hai isameM mukhya kAraNa mandiroM kA hI haiM saMgha nikAla kA saMgha ko tIrthoM kI yAtrA karavAnA yaha bhI eka puNyAnubandhI punya kA kAraNa hai isameM utkRSTa bhAvanA Ane se tIrthakara nAra karma bhI upArjana kara sakatA hai tumane ina donoM punIta kAryoM kA nizcaya kiyA hai ataH tuma bar3e hI punyarAna ho| rAjasI ne kahA pUjyavara ! yaha Apa jaise gurudevoM ke upadeza kA hI phala hai AdyAcArya ruprabhasUri ne hamAre pUrvajoM ko mithyAva se bacAkara jainadharma meM dIkSita kara mahAna upakAra kiyA hai ki unakI santAna paramparA meM Aja hama isa sthiti ko prApta hue haiM / kRpA kara Apa acchA dina dekhakara pharamAyeM ki kisa tIrthaGkara kA maMdira banAyA jAya? aura ApazrI yahAM para caturmAsa karAveM ki saMgha nikAlane kA kArya bhI zIghra hI bana jAya ? sUrijI ne kahA caturmAsa kI to kSetra sparzanA hai para vaizAkha zuklA tRtIyA kA zubha dina acchA hai / zAha rAjasI ne zilpajJa kArIgaroM ko bulAyA aura bar3hiyA se bar3hiyo mandira kA nakazA banavA kara sUrijI kI sevA meM hAjira kiyA jisake pAsa ho jAne se mandira kArya prArambha kara diyaa| tatpazcAt zrI saMgha ne sAgraha caturmAsa kI vinatI kI aura AcArya zrI ne lAbha kA kAraNa jAna svIkAra karalI basa rUTakara nagara meM bar3A hI harSa umar3a uThA / zAha rAjasI ke manoratha saphala ho gye| sUrijI kuMku'dAcArya kA khaTakUpa nagara meM padhAranA ] 881 Jain Education Internal
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSa 1 [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kucha arse ke liye Asa pAsa ke pradezoM meM vihAra kara vApisa khaTakupa nagara padhAra kara catumasa kara diyA / zAharAjasI evaM dhavala ne mahA mahotsava pUrvaka Agama bhakti evaM hIrA pannA mANaka motiyoM se jJAna pUjA kara mahA prabhASika zrI bhagavatIjI sUtra sUrijI ke kara kamaloM meM arpaNa kiyA aura Apane usako vyAkhyAna meM bAMca kara zrI saMgha ko sunAnA prArambha kara diyA jisase jaina jainetara zrotAjana ko bar3A bhArI Ananda AyA / sUrijI ke virAjane se kevala khaTaku nagara ko hI nahIM para bhAsapAsa ke jainoM ko bhI acchA lAbha milA vizeSa dhavala ko to jJAna par3hane kI itanI suvidhA mila gaI ki kaI ase se unake dila meM rUcI thI ataH sUrijI ke virAjane se usane acchA lAbha uThAyA idhara rAjasI sUrimI se parAmarza kara zrI sammeta zikharajI ke saMgha kI taiyAriyAM karane laga gyaa| khUba dUra-dUra pradezoM meM AmantraNa patrikAeM bhijavA dI / marudhara se sammetazikharajI kA saMgha kabhI kabhI hI nikalatA thA ataH saMgha kA acchA utsAha thA ThIka samaya para khUba gaharI saMkhyA meM saMgha kA zubhAgamana huA jisakA rAjasI ne sundara svAgata kiyA aura sUrijI kA diyA huA zubha muhUrta mArgazIrSa zukla paMcamI ko zAha rAjasI ke saMghapatitva evaM sUrijI kI adhyakSatra meM saMgha ne prasthAna kara diyA jo AsapAsa meM sAdhu sAdhviyAM thI vaha zurU saMgha ke sAtha aura bhI Ane vAle the unake liye rAste meM do tIna aise sthAna mukarrara kara diye ki vahAM Akara saMgha meM zAmila ho jAya / mArga meM kaI tIrtha Aye jinhoM kI yAtrA aSTAnhikA evaM dhvajamahotsava svAmivAtsalya vagairaha zubha kArya karate hue aura ina kAryoM meM puSkala dravya vyaya karate hue saMgha zrI vIsa tIrthaGgaroM kI nirvANa bhUmi sammetazikharajI pahu~ca gayA dUra se tIrtha kA darzana hote hI saMgha ne apanA ahobhAgya mnaayaa| bIsa tIrthaGkaroM ke caraNa kamaloM kI sparzanA pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya aSTAnhikA evaM dhvaja mahotsava auraha kiyA rAjasI kI ora se dravya kI khale dila se cha. thI kyoM na ho jisake pAsa citrAvallI ho aura citta udAra ho phira kabhI hI kisa bAta kI zrI saMgha ne pUrva ke aura bhI karane yogya tIrtha the una sabakI yAtrA kara vApisa lauTA aura kramazaH rAste ke tIrthoM kI yAtrA kara punaH khaTakupa nagara kI bhora A rahA thA vahAM ke zrI saMgha ne saMgha kA acchA svAgata kara vadhAkara saMgha ko nagara praveza krvaayaa| isa virATa saMgha kA kevala jainoM para hI nahIM para bar3e bar3e rAjA mahArAjA evaM jainetara janatA para bhI kAphI prabhAva par3A thA jIrNoddhAra aura jIvadAya kI ora saMghapati kA adhika lakSa thA aura sahadharmI bhAiyoM ke liye to kahanA hI kyA thA saMva lekara vApisa bhAne ke bAda rAjasI ne tIna dina taka saMgha aura tamAma nagara ke liye jImaNavAra kara sabako miSTAnnAdi se tRpta kiye bAda puruSoM ko sone kI kaMThiyAM aura bahinoM ko sone kA cUr3A aura vastrAdi kI paharAmaNi dI aura yAcakoM ko to itnA dravya diyA ki unake gharoM kA dAridraya Ipa karake coroM kI bhAMti nagara se hI nahIM para deza se muMha lekara bhAga gayA zAha rAjasI ke pAsa rahane vAlI lakSmI aura sarasvatI deviyoM kA svAgata dekhakara kIrti devI koSita ho arthAt ISAM kara bhAga chUTI ki pada deza videza meM ghUmane evaM phirane lgii| zAha rAjasI ke dvArA Arambha kiyA huA maMdira khUba joroM se taiyAra ho rahA thA maMdira itanA vizAla thA ki jisake caurAsI dehAriyAM aura kaI raMga maNDapa bana rahe the kArIgara aura majadUra bahuna saMkhyA meM lagAye gaye the tathApi zilpa kalA kA kAma sundara evaM vizeSa hone ke kAraNa abhI usake liye samaya lagane kI saMbhAvanA thI kuMkuMdAcArya khaTakupa nagara se vihAra kara zaMkhapura AzikA durga vagairaha grAma nagaroM ko pavitra banAte hue nAgapura padhAre aura vaha caturmAsa nAgapura meM kara diyA nAgapura meM jainoM kI saMkhyA vizeSa thI Apa zrI ke virAjane se jainadharma kI khUba prabhAvanA evaM jAgRti huI caturmasa ke bAda kaI mumukSuoM ne sUrijI ke caraNa kamala meM bhagavatI jaina dIkSA grahaNa kI tadanantara sarijI mugdhapura, phalAvRddhi, haMsAvalI, padmAvatI, medinIpura, bhavAnIpura aura zAkambharI di choTe bar3e grA magaroM meM bihArakara bhavya jIvoM ko dharmopadeza diyA jisase dharma kA khUba hI udyona huaa| zAha ra jasI ne sakuTumba sarijI kI sevA meM jAkara khaTakumpa nAra padhArane kI sAgraha vinatI kI ataH sUrijo khaTakuMpa pdhaare| aura mandirajo kI dekha-rekha ko zAharAjasI ne prArthanA kI ki pUjyavara ! aba mandirajI taiyAra hane meM haiM zeSa kAma raha jAyagA to maiM karavAtA rahU~gA para isakI pratiSThA pUjya ke karakamaloM se ho jAya to maiM mere jIvana ko saphala huA samajheM? AcArya 882 [ zAha rAjasI evaM dhavala sarijI kI sevA meM Jain Education international
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jovana } [ osavAla saMvat 880-120 zrI ne pharamAyA rAjasI ! isa mandirakI pratiSThA vagairaha kA kArya to hamAre gaccha nAyaka AcArya kakkasUrijI mahArAja ke kara kamaloM se karavAnA acchA hai| rAjasI ne kahA prabho! pUjyAcArya isa samaya na jAne kahA~ para birAjate hoMge hamAre liye to Apa hI kakasUrijI hai kRpAkara Apa hI pratiSThA karavA dirAve ? sUjiI ne kahA rAjabhI yaha vRhada kArya to vRddha puruSoM ke bRhad hAthoM se hI honA vizeSa zobhA degA dUsare nUtana mUrtiyoM kI janazilAkA karavAnA koI sAdhAraNa kAma nahIM hai / AcAryazrI jI dakSiNa kI ara padhAre the jinhoM ko tIna varSa ho gayA aba ve idhara padhArane vAle haiM yadi Apa koziza kareMge to aura bhI jaldI padhAra jAveMge aura abhI tumhAre mandira meM kAma bhI bahuta zeSa rahA hai| itanI jaldI kyoM karate ho aura hamAre gaccha kI maryAdA bhI hai ki aJjanazilAkAdi kArya gaccha nAyaka hI karavA sakate haiM usa maryAdA kA mujhe aura tujhe pAlana karanA hI cAhiye kAraNa tUM bhI gaccha meM agrasara evaM zraddhA sampanna zrAvaka hai / sUrijI kA kahanA rAjasI ke samajha meM A gayA aura usake dila meM yaha bAta laga gaI ki AcArya kakkasUrijI kI khabara maMgAnI cAhiye ki Apa kahA~ para virAjate haiM rAjasI ne apane AdamiyoM ko idhara-udhara bheja diye unameM se kaI AvaMtI pradeza kI ora gaye the unhoMne sunA ki sUrIzvarajI mahArAja isa samaya ujjaina meM virAjate haiM basa phira to kyA derI thI zAha rAjasI evaM dhavala cala kara ujjaina gayA aura vahA~ sUrijI kA darzana evaM vaMdana kiyA aura khaTakupa nagara ke saba hAla kaha kara udhara padhArane kI prArthanA ko| jisako sunakara sUrijI mahArAja ko bar3A hI harSa huA vizeSa kukuMdAcArya kI gaccha maryAdA ko pAlana aura vinapamaya prabRti para prasannatA huI / sUrijI ne kahA rAjasI tUM bar3A hI bhAzAlI hai isa prakAra zAsana kI prabhAvanA karane se terI jitanI prazaMsA kI jAya thor3I hai| rAjasI ne kahA pUjyavara ! maiMne mere kartavya ke arAvA kucha bhI nahIM kiyA hai jo kiyA hai vaha bhI Apa jaise gurudeva kI kRpA kA hI kAraNa hai bhApa sAhibajI meharabAnI kara khaTakupaja padhAre aura yaha saba dharma kArya karavA ra mujhe kRtArtha kareM kAraNa AyuSya kA kSaNabhara bhI vizvAsa nahIM hai ? sUrijI ne kahA rAjasa ! hamAre sAdhu bahuta bihAra kara Aye haiM aura khaTakupa nagara yahA~ se najadIka bhI nahIM hai yaha caturmAsa to hamArA idhara hI hogA caturmAsake bAda hama avazya avasara dekheMge aisI hamArI vartamAna bhAvanA hai| rAjasIne cAra dina sUrijI kAvyAkhyAna sunA dhavala para sUrijI kA khUba hI prabhAva par3A itanA ho kyoM para vaha saMsAra se virakta bhI ho yA khaira. bApa beTA sUrijI ko bandana kara vApisa lauTa Aye aura sUrijI ne yaha caturmAsa ujjaina meM kara diyA jisase jainadharma kI khUba prabhAvanA huI bAda caturmAsa ke vahA~ se vihAra kara choTe-bar3e grAma nagaroM meM dharmaupadeza karate hue bhAcArya zrI medapATa evaM citrakoTa nagara ke najadIka padhAra rahe the vahAM ke zrI saMgha ko mAlUma par3o to harSa kA pAra nahIM rahA / sUrijI mahArAja bar3e hI atizayadhArI the jahAM Apa padhArate vahA~ bar3A hI svAgata hotA ora darzanArthiyoM ke riye to eka tIrtha dhAma hI bana jAtA thA citrakoTa meM kucha dina sthiratA kara vahA~ se bihAra kara marudhara kI bhora padhAra rahe the zAha rAjasI ne manuSyoM kI DAka hI baiThA dI ki eka eka bihAra ko khabara Apake pAsa pahu~ca jAtI thI jaise rAjA koNika bhagava na mahAvIra ke vihAra kI khabara maMgavA kara hI anna-jala letA thA kalikAlameM rAjasIne bho usakA eka aMzato batalA hI diyA / kramazaH sUpijI mahArAja khaTakupa nagara ke najadIka padhAre to zAi rAjasI ne sUrijI kA nagara praveza mahotsava isa prakAra kiyA ki rAjA darzana bhadra ke svAgata ko janatA yAda karane lagI / zrImAn pUjyavara sUrijI mahArAna mandira jI ke darzana karake dharmazAlA meM padhAre aura maMgalAcaraNa ke pazca t thor3I para sAra garmita evaM prabhAvasAlA dezanA dI jisakA prabhAva janatA para bahuta hI acchA pdd'aa| idhara kuMku dAcArya jisakA catumosa bhinnmAla meM thA bihAra karate hue sunA ki AcArya kakkasUri khaTakupa nagara meM padhAra gaye haiM ve bhI calakara khaTakuMpa nagara padhAra gaye zrI saMgha ne acchA svAgata kiyA AcArya kakkasUri ne kukuMdAcArya kA yathAyoga satkAra kiyA kyoMki kamAU putra kisako pyArA nahIM lagatA hai donoM AcArya Apasa meM mile AcArya kakasari ne kukudAgarva ko khUba hI prazaMsA kI aura kahA ki Apane jaimadharma kI acchI unnati ko hai lo aba rAjasI ke kAma ko saMbhAlo / kukuMdAcArya ne kahA pUjyavara / maiM to ApakA anucara hU~ yaha kArya to Apa jaise pUjya puruSoM kA hai / aura jo mere yogya kArya ho AjJA dirAveM maiM karane ko taiyAra hU~ arthAt donoM ora se vinaya bhakti isa prakAra se huI ki jisase jainadharma kI zobhA, saMgha meM zAnti, zramaNa saMgha meM prema kI vRddhi Adi huii| AcArya kakasari aura kukuMdAcArya kA milApa ] 883
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tatpazcAt zAha rAjasI evaM dhavala catura zilpajJa kArIgaroM ko lekara AyA sUrijI ne apane sAdhu dharma kI maryAdA meM raha kara jo upadeza denA thA vaha de diyA rAjasI kI icchA 96 aMgula kI suvarNa maya bhagavAna mahAvIra kI mUrti banAne kI thI, parantu sUrijI ne kahA rAjasI terI bhAvanA aura tIrthaGkaradeva prati bhakti to bahuta acchI hai para dIrgha dRSTi se bhaviSya kA vicAra kiyA jAya to suvarNAdi bahumUlya dhAtu kI mUrti banAnA kabhI AzAtanA kA bhI kAraNa ho sakatI hai kAraNa kaI ajJAnI jIva lobha ke vaza mUrtiyoM ko le jAkara tor3aphor3a ke paise kara lete haiM yahI kAraNa hai ki pUrva maharSiyoM ne maNi kI mUrtiyoM ko bhaNDAra kara suvarNAdi dhAtuoM kI mUrtiyAM banAI aura isa paMcamaAre ke liye to ghAtu padArtha ko baMda kara pASANa evaM kASTAdi kI mUrtiyA~ banAne kA rakhA hai| rAjasI ! jaina loga suvarNa pASANAdi ke upAsaka nahIM para vItarAga deva ke upAsaka hai mUrti cAhe suvarNa pASANa kASTAdi kI kyoM na ho para upAsanA karane vAloM kI bhAvanA vItagaga kI ArAdhanA karane kI rahatI hai hA~ kahIM kahIM bhakta loga apanI lakSmI kA aise kAryoM meM sadupayoga karane kI bhAvanA se suvarNAdi dhAtu padArthoM kI mUrtiyAM banAte bhI haiM para unakI dRSTi levala bhakti kI ora hI rahatI hai unake bhAvoM kA lAbha to unako mila hI jAtA hai para bhaviSya kA vicAra kama karate haiM eka tarapha bhArata meM matamatAntaroM kI dvandvatA dUsare bhArata para videziyoM kA AkramaNa aura tIsarA dina dina giratA kAla pA rahA hai jo mandira aura mUrtiyoM kA prabhAva evaM gaurava hai vaha ajJAnI jIvoM kI AzAnatA se kama nahIM hotA hai para bAla evaM bhadrika jIvoM ke lie zraddhA utarane kA kAraNa bana jAtA hai ve apanI alpajJatA se kaha uThate haiM ki jisa deva ne apanI rakSA nahIM kI vaha dUsaroM kA kyA bhalA kara sakegA ? yadyapi yaha kahanA ajJAna pUrNa hai kAraNa vItarAga kI mUrtiyoM rakSA va rakSaNa ke liye nahIM para Atma kalyANa ke liye hI sthApita kI jAtI hai ityAdi sUrijI ne bhaviSya ko lakSa meM rakha rAjasI ko upadeza diyA aura yaha bAta rAjasI evaM dhavala ke samajho bhI AgaI ataH unhoMne apane vicAroM ko multavI rakha kara pASANa kI mUrtiyA~ banAne kA nizcaya kara liyA aura catura zilpakAroM ko bulavA kara sUrijI kI sammati lekara mUla nAyaka zAsanAdhIza bhagavAna mahAvIra kI 120 aMgula kI parakara arthat aSTa mahApratihArya saMyukta mUrtI banAne kA nizcaya kara liyA jo mUla gumbhAga meM eka hI mUrti rahai jisako arihantoM kI mRtti kahI jAtI hai bahuta sI mUrtiyAM pahale se hI bana cukI thIM / aura bhI jo zeSa kAma rahA thA vaha bhI khUba jaldI se hone lgaa| sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM Atma kalyANa para hotA thA jisa samaya sRrijI janma maraNa ke evaM saMsAra ke duHkhoM kA varNana karate the usa samaya zrotAgaNa kAMpa uThate the jisameM zAha rAjasI kA putra dhavala ne to saMsAra se bhaya bhrAMta hokara sUrijI ke caraNa kamaloMmeM dIkSA lene kA nizcaya kara liyA usane sUrijI se prArthanA kI ki prabho ! ApakA pharamAnA sarva satya hai saMsAra duHkhoM kA ghara hai jaba jIvoM ke svAdhIna sAmagrI hotI hai taba to moha meM andhA bana jAtA hai jaba azubha karmoM kA udaya hotA hai taba ronA pITanAdi keza meM Dabala kopAjana kara letA hai ataH isa cakrabAla saMsAra kA kabhI anta nahIM hotA hai gurudeva maiMne to nizcaya kara liyA hai ki maiM pUjya ke caraNoM meM dIkSA lekara Atma kalyANa karU~ jo pahilA ujjaina meM bhI Apase arja kI thI sUrijI ne kahA dhavala tU bar3A hI bhAgyazAlI haiM terI vicAra zakti evaM prajJA bahuta acchI haiM dhavala ! cAhe Aja lo cAhe bhavAntara meM lo para pinA dIkSA liye sampUrNa nivRti mila nahIM sakatI hai aura binA niti Atma kalyANa ho nahIM sakatA hai yahI kAraNa hai ki cakravarti jaise 8.4 [ dhavala kA vairAgya aura mAtapitA kA samajhAnA
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 880-620 atUla Rddhi vAloM ne bhI usa Rddhi para lAta mAra kara dIkSA lI hai / ata: terA vicAra bahuta acchA hai para isa kArya meM vilamba nahIM honA cAhiye / dhavala ne kahA 'tathA'stu' guru mahArAja maiM isa mandira kI pratiSThA ke pUrva hI dIkSA grahaNa kara luuNgaa| basa mRrijI ko vandana kara dhavala apane makAna para aayaa| dhavA aura usake mAtA pitAdi meM isa bAta kI khuba carcA evaM javAba savAla hue para Akhira jinako vairAgya kA saccA raMga laga gayA hai vaha isa saMsAra rUpI kArAgRha meM kaba raha sakatA hai usane apane mAtA pitAoM ko bahuta samajhAyA para ve apane dhavala jaise suyogya putra ko dIkSA dIlAnA kaba cAhate the rAjasI ne kahA beTA apane ghara meM citrAvallI hai isakA dharma kAryoM meM sadupayoga kara kalyANa kro| yaha mandira taiyAra ho rahA hai isakI pratiSThA kraao| zrIsaMgha ko apane prAMgaNe (ghA para) bulA kara unakA satkAra pUjana kara khUba paharAmaNIdoM ityAdi para dIkSA kA nAma to bhUla cUka kara bhI nahIM lenA / beTA dekha terI mAtA ro rahI hai isane jaba se rorI dIkSA kI bAta sunI taba se hI anna jala kA tyAga kara diyA hai beTA jaisA dIkSA lenA dharma hai vaisA mAtA pitA kI AjJA pAlana karanA bhI dharma hai ata: tu dIkSA kI bAta ko chor3a de aura mandira kI pratiSThA ke kArya meM laga jAya ? dhavala ne apane pitA se vinaya pUrvaka kahA pUjya pitAjI mandira banAnA, zrI saMgha kA satkAra karanA yaha bhI dharma kA aMga hai para dIkSA isase bhI vizeSa hai maiM kSaNa bhara bhI saMsAra meM rahanA nahIM cAhatA hU~ yadi Apa loga bhI dIkSA leM to maiM ApakI sevA karane ko taiyAra huuN| rAjasI ne dhavala ke antaHkaraNa ko jAna liyA ata: unhoMne bar3e hI lamAroha se dIkSA mahotsava kiyA aura AcArya kakkasUri ne dhavala ko unake 14 sAthiyoM ke sAtha bhagavatI jainadIkSA de dii| sUrijI ne dhavala ko dIkSA dekara usakA nAma muni rAjahaMsa rakha diyA abhI pratiSThA ke kArya meM kucha dera thI ataH sUri jI Asa pAsa ke pradeza meM vihAra kara zrIupakezapura sthita bhagavAna mahAvIra aura AcArya ratnaprabhasUri ke darzanArtha upakezapura padhAra gaye taba kukudAcArya ne sUrijI kI AjJA se nAgapura kI ora vihAra kara diyA / idhara zAharAjasI apanA kArya khaba jaldI se karavA rahA thA jisake vahAM citrAvallI ho dravya kI khule hAthoM se chuTa ho vahA~ kArya hone meM kyA dera lagatI hai jaba kArya sampUrNa hone meM AyA to zAha rAjasI ne donoM prAcAryoM ko AmantraNa bheja kara bulAye aura sUrijI mahArAja padhAra bhI gaye zAha rAjasI ne pratiSThAke liye khUba bar3e pramANa meM taiyAriyoM kI thI Asa pAsa hI nahIM para bahuta dUra dUra ke pradezoM meM AmantraNa bheja caturvidha zrI saMgha ko bulAyA jina mandiroM meM aSTAnhi kA mahotsava karavAyA AcArya kakkasUri ke adhyatattvameM nUtana mUrtiyoM kI aMjanazilAkA karavAI aura khUba dhAmadhUma se mandira kI pratISTA bhI karavAdI zAhagajasI ne saMgha ko sone muharoM aura laDhDhU evaM vastroM kI paharAmaNI dI aura yAvakoM ko mana icchita dAna diyaa| idhara caturmAsa kA samaya bhI najadIka AgayA thA zAha rAjasI evaM khaTakupa nagara ke zrIsaMgha ne mila kara sUrijI se vinatI kI ataH kuMkuMdAcArya ko nAgapura aura dUsare nagaroM, meM thor3e thor3e sAdhuoM ko caturmA kA Adeza de khuda sUrijI mahArAja ne khara kuMpa nagara meM caturmAsa karanA svIkAra kara liyA muni rAjahaMsa bhI sUrijI ke sAtha meM hI the| ___ yoM to khaTakupanagarameM bar3ebar3e bhAgyazAlI evaM sampattizAlI zrAvaka the para isa avasara para to zAha rAjasI ne hI lAbha uThAyA mahAmahotsava evaM hIrApannA mANaka muktaphalAdi se pUjana kara sUrijI se vyAkhyAna meM mahA prabhAvazAlI sthAnAyAMgajI sUtra bacAyA aura bhI aneka prakAra se bahuta sajjanoM ne lAbha liyaa| zAha rAjasI ke banAyA mandira kI pratiSThA ] 885
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSa / [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka samaya sUrijI ne taMthoM kI yAtrAkA varNana isa prakAra kiyA ki zAharA nasI kI bhAvanA zrIzatrujaya tIrtha kA saMgha nikAlakara yAtrA karane kI huI ataH usane sUrijI kI sammati lI to sUrijI ne pharamAyA rAjasI tere kevala zatrujaya kA saMgha nikAlane kA kAma hI zeSa rahA hai kAraNa gRhastha ke karane yogya kArya mandira banAnA sUtra bAMcanA aura saMgha nikAlanA ye tInoM kArya to tuM karahI liyA hai vizeSatA meM tere putra ne dIkSA bhI lI hai ataH tu var3A hI bhAgyazAlI hai phira vaha eka saMgha kA kArya zeSa kyoM rakhatA hai / rAjasI ne nizcayakara liyA aura saMghakI saba taiyAriyAM karanI prArambha karadI caturmAsa samApta hote hI saba prAntoM meM AmantraNa patrikA bhejavAdI / sAla bhara meM eka do saMgha to nikala hI jAtA thA taba bhI dharmajJa puruSoM kI tIrtha yAtrA ke liye bhAvanA kama nahIM para bar3hatI hI jArahI thI isa kA kAraNa yaha thA ki usa samaya gRhasthoM ke baDA hI saMtoSa thA samaya bahuta milatA thA parivAra bhI bahuta thA aura dharma bhAvanA bhI vizeSa thii| tIrtha yAtrA ke liye bahuta se sAdhu sAdhviyoM aura lAkhoM zrAvaka zravikAeM khaTakUpanagara ko pAvana banA rahe the| AcArya kakasUri ne zAha rAjasIko saMghapati pada arpaNa kara diyA aura mArgazIrSa zukla pUrNimA ke zubha muhUrtameM saMgha ne prasthAna kara diyA rAste meM bhI bahuta se loga milate gaye aura grAma nagaroM ke mandiroM ke darzana karate hue kramazaH saMgha tIrthAdhirAja zrI zatrujaya pahu~ca gayA dUra se tIrtha kA darzana karate hI muktAphala se pUjana kiyA aura yugAdidevakI yAtrA kara pApoMkA prakSAlana kiyA / aSTAnhika mahotsava dhaja ucchava pUjAprabhAvanA svAmivAtsalyAdi zubhakAryoM meM zAharAjasI ne puSkaladravyavyaya kiyA vahA~ se saMgha vApisa loTane vAlA thA usa samaya muni gajahaMsa ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara / merI icchA hai ki isa tIrtha bhUmipara zAharAjasI aura unakI patni ko zrApa upadeza dirAve ki unhoMne pravRti kArya to saba kara liyA hai aba nirvRti kArya kara apane manuSya janma ko vizeSa saphala banAve / sUrijI ne kahA muni rAjahaMsa --tuM saccA kRtajJa hai ki apane mAtApitA kA kalyANa cAhatA haiM / sUrijI ne saMghapati rAjasI aura upakI pani ko bulAkara kahA ki saMghapati tere putra muni rAjahaMsa kI icchA hai ki Apa donoM isa punIta tIrtha para dIkSA lekara Atma kalyANa kareM / vAstava meM muni kA kaha / satya bhI hai jaba gRhasthoM ke karane yogya saba kArya tumane kara liyA hai to aba nivRti yAni dIkSA lekara kalyANa karanA jarUrI hai ityAdi sAthameM munirAjahaMsane bhI jora dekara kahAki jisane janma liyA hai usako, maranA to nizcaya hI hai to phira suavasara ko kyoM jAnA dete haiM merA anubhava se to dIkSA pAlana kara maranA acchA hai ityAdi rAjasI ne apanI patni ke sAmane dekhA itane meM puna: muni rAjahaMsa bolAki isameM vicAra karane kI kyA bAta hai yaha to apane hI kalyANa kA kAma hai anantakAla ho gayA jIva saMsAra meM paribhramana kara rahA hai kisI bhava ke punya se yaha avasara milA hai ityAdi / jina jIvoM ke mokSa najadIka ho unako adhika upadeza kI AvazyakatA nahIM rahatI hai usa jagaha baiThe hI dampati ne sUrijI evaM apane putra ke kahane ko svIkAra kara liyA aura saMghapati kI mAlA apane putra khetasI ko pahanA kara zAha rAjasI aura usakI strI ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA svIkAra krlii| ahAhA beTA ho to aisA hI hoki Apato tarehI para sAtha meM apane mAtApitA ko bhI tAra deve aura mAtApitA ho to bhI aise ho ki putra ke thor3e se kahane para ghara chor3a de rAjasI ne ghara aura citravallI jaisI akhUTa lakSmI koM bAtahI bAta meM tyAga kara dIkSA le lI-isa AzcaryaH janaka ghaTanA ko dekha saMgharme kA bhAvukoM kI bhAvanA saMghapati kA anukaraNa karane kI hogaI vahA~ ATha dinoM meM 28 naranAriyoMne sUrijI ke hAthoM se dIkSA grahaNa karalI / 886 . [ zrI zatrujaya para zAha rAjasI kI dIkSa
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 880-120 ___ zAha khetasI ke saMghapatitva meM saMgha vApisa lauTakara khaTakupa AyA aura sUrijI mahArAja ne saurASTraprAnta meM vihAra kara sarvatra dharma pracAra bddh'aayaa| bAda Apane kaccha bhUmi ko pAvana kI vahA~ se sindha bhUmi meM padArpaNa kiyA isa prakAra aneka prAntoM meM bhramaNa karate hue sUrijI mahArAja ne jainadharma kI khUvahI prabhAvanA kI jo zrApa zrI ke jIvana meM likhA gayA hai aura anta meM zrI zatrujaya kI zItala chAyA meM aSTigautrIya zAha devarAja ke mahAmahotsava pUrvaka AcArya kakkasUrine devI saccAvikA kI sammati pUrvaka muni rAjahaMsa ko apane paTTapara acArya banAkara ApakA nAma devaguptasUri rakhadiyA bAda 27dina kA anazana evaM samAdhi ke sAtha svarga padhAra gaye zrAcArya devagumasUri mahAn prabhAvika ugate sUrya kI bhAMti jJAnaprakAza karane vAle dhuraMdhara AcArya hue Apane gaccha nAyakatva kA bhAra apane sira para lete hI vijayI subhaTakI bhA~ti cAroM ora vihArakara Apane vijaya DaMkA vajA diyA thA ApazrI jI zatrujaya tIrtha se 500 muniyoM ke sAtha vihArakara kramazaH kaI prAntoM meM bhramana kara vApisa marudharakoM pAvana banAte hue khaTakupanagara padhAre jo ApakI janma-bhUmi thI vahA~ ke rAjA-prajA ne ApakA acchA sanmAna kiyA kAraNa eka to Apa isa nagara ke suputra the dUsare Apa svamataparamata ke sAhitya kA gaharA abhyAsa kara dhuraMdhara vidvAna banAyethe tIsarA AcAryapadase zobhAyamAna the bhalA nagara meM aisA kauna hatabhAgya hogA ki jisako apane nagara kA gaurava na ho ataH kyA rAjA kyA prajA kyA jaina aura kyA jainatara saba loga sUrijI ke svAgata meM zAmila the jaba sUrijI ne nagara praveza kara sabase pahile dharma dezanA dI to saba loga eka Avaja se kahane lage ki vAhare dhavala tUM ! isa nagarameM janma liyA hI pramANa hai are dhavala ne apane mAtApitA kA kalyANa to kiyA hI hai para isane to khaTakuMpanagara hI nahIM para marudhara bhUmi ko ujjavala mukhI banAdI hai| prAcArya devaguptasUri ne mAravAr3a ke choTe bar3e grAma nagaroM meM sarvatra vihAra kara apanI jJAnaprabhA kA acchA prabhAva DAlA aApane kaI mandiroM kI pratiSTAe~ karabAI kaI mumukSuoM ko jainadharma kI dIkSAdI aura kaI jainetaroM ko jainadharma kI rAhapara lagAkara mahAjanasaMgha kI bhI khUba vRddhi kI ityAdi ApazrI ne jainadharma kI khUba hI tarakkI kI / jisa samaya Apa zrI kA caturmAsa padmAvatI puSkara meM huA usa samaya vahA~ sanyAsiyoM kI jamAta AI sUrijI ne unake sAtha zAstrArtha kara unameM se kai 300 sanyAsiyoM ko jainadharma kI dIkSA dekara zramaNa saMghameM vRddhi kI thii| isa prakAra sanyAsiyoM kI dIkSA hone kA mukha kAraNa vedAntiyoM kI hiMsAvRti hI thI kAraNa jyoM jyoM jainoMne ahiMsAkA pracAra ko khUba joroM se bar3hAyA tyoM tyoM brAhmaNoM ne jahA~ vahA~ yajJAdi meM pazubalI dene rUpa kriyA kANDa ko itanA bar3hA diyA thA ki janatA ko,arucI evaM ghRNA Ane laga gai thI itanA hI kyoM para sanyAsI loga to isa prakAra kI ghorahiMsA se cirakAla se hI virodha karate Aye ye ataH jahA~ jainAcArya kA saMyoga milatA ve jainadharma kI dIkSA svIkAra kara hI lete the| picchale prakaraNa meM Apa par3ha Aye hai ki bahuta se sanyAsiyoM evaM tApasoM ne jainadIkSA svIkAra kara ahiMsA evaM jainadharma kA khUba joro se pracAra kiyA haiM / astu / prAcAryazrI ne eka samaya kArtikakRSNAamAvasyA ke dina vyAkhyAna meM bhagavAna mahAvIra ke nirvANa viSayaka vyAkhyAna karate hue, pUrva ke punIta tIrthoM ke varNana meM vIsatIrthaGkaroM ke nirvANa bhUmi tathA campApurI pAvApurI aura rAjagraha nagara ke pAMca pahAr3oM kA varNana khUba vistAra se kiyA aura vahA~ kI yAtrA kA mahatva AcArya devaguptasari aura sammeta sikhara kA saMgha 887
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vatalAte hue kahA ki pUrva jamAne meM isa marudhara bhUmi se kaI bhAgyazAliyo ne pUrvakI yAtrArtha bar3e bar3e saMgha nikAla kara caturvigha zrIsaMgha ko yAtra karAI aura pu yAnubandhI punyopArjana kiyA ityAdi ApazrI ke upadeza kA janatA para acchA prabhAva huA aura bhAvuko kI bhAvanA tIrthoM kI yAtrA karane kI hogaI / usI sabhAme zreSTigautrIya maMtrI arjuna bhI thA usake dila meM AI ki jaba sUrijI ne upadeza diyA hai to yaha lAbha kyoM jAne diyA jAya ataH usane khar3e hokara prArthanA kI ki pUjyavara / yadi zrIsaMgha mujhe Adeza dirAve to merI icchA pUrva ke tIrthoM kI yAtrArtha saMghanikAlane kI haiN| saMgha nikAlane kA vicAra to aura bhI kaI bhAvukoMke the para ve isa vicAra maiM the ki gharavAloM kI sammati lekara nizcaya kareMge kintu matrIzvara itanA bhAgyazAlI nikalAki sUrijIkA upadeza hote hI hukma uThAliyA Akhira zrI saMghane maMtrI arjuna ko dhanyavAda ke sAtha Adeza de diyA aura bhagavAna mahAvIra evaM AcArya deva kI jayadhvani ke sAtha sabhA visajjita huii| ___ maMtrIarjuna ke aThAraha putra the kaI gaja ke uccapada para kArya karate the taba kaI vyApAra meM lage hue bhI the zAmakoM jabasaba ekatrita hue to maMtrIne sabakI sammati lI para usameM ekabhI putra aisA nahIM nikalA ki jisane isa punIta kArya ke khilApha apanA mata pragaTa kiyA ho arthAt sabane bar3I khuzI se apanI sammati dedI / basa phira to thA hI kyA maMtrI ke sava kAma hukama ke sAtha hone laga gaye aura dUra-dUra ke zrIsaMgha ko AmaMtraNa mija vA diye / pUrvakA saMgha kabhI va mI hI nikalatA thA ataH janatA meM utsAha bhI khUba bar3hagayA thaa| usa samaya isa prakAra ke dhArmika kAryoM meM janatA kI rUcI bhI bahuta thI ataH caturvidha zrIsaMgha ke Ane se padmAvatI nagarI eka yAtrA kA dhAma bana gayI / sUrIzvarajI ne saMgha prasthAna kA muhUrta bhI najadIka hI diyA kAraNa mAmalA bahuta dUra kA thA aura rAste meM bhI kaI tIrtha bhUmiyoM AtI hai samayAnukula ho to sthiratApUrvaka yAtrA bar3e hI Ananda se hosake / paTTAvalIkAra likhate hai ki mArgazIrSa zukla trayodazI ke zubha dina maMtrI arjuna ke saMghapatitva meM saMgha prasthAna kara tInadina taka saMgha nagarI ke bahAra Thahara gayA pUjA bhAvanA svAmi vAtsalya vagairaha saMghapati kI ora se hotA rahA aura bhI bahuta se loga sagha meM zAmila hogathe tatpazcAta AcArya devaguptasUri ke nAyakatva meM saMgha ne prasthAna kara diyA rAstoM ke mandiroM ke darzana jaise mathurA zaurIpura hastanApura siMhapurAdi tIrthoM kI yAtrA pUjA kara saMghane vIsatIthaGkaroM ko nirvANa bhUmi kI sparzanA evaM darzana kara pUrva saMcita kai bhavoM ke pAtaka kA prakSAlana kara diyA / tIrtha para dhvajA aSTAndikA mahotsava pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyAdi dharma kAryoM meM saMghapati ne khUba khulle dila se dravya vyaya kara punyopArjana kiyA / bAda vahA~ se campApurI pAvApurI rAjagRha vagairaha pUrva ke saba tIrthoM kI yAtrAkara saMgha vApisa lauTakara padmAvatI AyA aura maMtrIzvara ne savAsera laDDu ke andara paMca pAMca suvarNamudrikAe~ tathA vastrAdi kI saMghakoM paharAmaNidI tathA yAcako ko dAna diyA bAda saMgha visarjana huA-- ahAhA usa jamAne meM janatA ke hRdaya meM dharma kA kitanA utsAha dharma para kitanI zraddA bhakti thI ve jo kuccha samajhate ve dharma ko hI mamate the| kaI muni to saMgha ke sAtha vApisa lauTa Aye the parantu AcArya devagupta sUri apane pArasau muniyoM ke sAtha pUrva meM dharmapracAra ke nimita raha gaye the unhoMne pUrva meM zrIsammeta zekhara ke AsapAsa kI bhUmi meM vikAra kara janatA ko dharmopadeza diyA aura jaina zrAvako kI saMkhyA ko khUba bar3hAI jo Aja sarAka jAti ke nAma se prasiddha hai vahA~ se baMgala kI ora vihAra kara hemAcala ke madiroM ke darzana kiyA tatpazcAt Apa vihAra karate hue kaliMga kI ora padhAre aura khaNDagiri udayagiri tIrtha jo zatruJjaya giranAra avatArake nAma se khUba . [ AcArya devaguptasari kA pUrva meM vihAra ........................
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [saM0 480 - 520 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mazahUra the bhagavAn pArzvanAtha aura ApakI santAna paramparA ke zrAcAryoM ne vahAM para aneka vAra padhAra kara dharma kA pracAra kiyA thaa| vahAM se vihAra karate hue bhagavAn pArzvanAtha ke kalyANaka bhUmi kI sparzanA karate hue karU- paMcAla aura kunAla pradeza meM padhAre vahAM pahale se hI upakeza gaccha ke bahuta se muni gaNa vihAra karate the ApazrI ne unake dharma pracAra para khUba prasannatA pragaTa kI aura kaI aseM taka vahAM vihAra kara jaina dharma ko khUba bar3hAyA vahAM para Apa zrI ne kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSTA karavAI kaI jainoM ko jaina banAye aura kaI mahAnubhAvoM ko dIkSA bhI dii| bAda vahAM se Apa ne sindha bhUmi kI sparzanA kI to sindha kI janatA ke harSa evaM Ananda kA pAra nahIM rahA usa samaya sindha meM upakeza vaMziyoM kI ghanI bastI thI bahuta se sAdhu sAdhviyAM vihAra kara upakeza rUpI bagIce ko dharmopadeza rUpI jala kA sIMcana bhI karate the sUrijI ke padhArane se sarvatra zrAnanda kA samudra hI umar3a uThA thA jahAM jahAM Apake kuMkuma maya caraNa hote the vahAM vahAM darzanArthiyoM kA khUba jamaghaTa laga jAtA thA saba loga yahI cAhate the evaM prArthanA karate the ki gurudeva pahale hamAre nagara ko pAvana banAveM ityAdi / sUrijI ne sindhadharA meM kaI arse taka bhramaNa kara kaI mandiroM kI pratiSTAe karavAI, kaI bhAvakoM ko dIkSA dI kaI mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kara unakA uddhAra karate hue jainoM kI saMkhyA meM khUba gaharI vRddhi kI / vahA~ se AcArya deva kaccha bhUmi kI ora padhAre vahAM bhI zrApazrI ke AjJAvartI bahuta se muni vihAra kara rahe the prAyaH vahA~ kI janatA upakezagacchopAsaka hI thI kyoMki ina prAntoM meM jainadharma ke bIja upagacchAcAryo ne hI boyA thA itanA hI kyoM para upakezagacchAcArya evaM muniyoM ne ina prAntoM meM vAra bAra vihAra kara dharmopadezarUpI jala se siMcana kara khUba harAbharA gulacamana banA diyA ki jainadharma rUpI vagIcA sadaiva phalAphUlA rahatA thA AcAryazrI ne apanI sudhA vAri se vahA~ kI janatA ko khUba jAgRta kara dI thii| kaI arse taka Apane kaccha bhUmi meM vihAra kara ke janatA para khUba upakAra kiyA bAda vahA~ se Apake caraNa kamala saurASTra bhUmi meM hue sarvatra upadeza karate hue Apane tIrthAdhirAja zrI zatru jaya tIrtha ke darzana evaM yAtrA kara khUba lAbha kamAyA / kahane kI zrAvazyakatA nahIM hai ki una paramopakArI pUjya AcArya deva kA jaina samAja para kahA~ taka upakAra huA hai ki jisako na to hama jihvA dvArA varNana kara sakate haiM aura na isa chohe kI tuccha lekhanI se likha bhI sakate haiM arthAt ApakA upakAra akathanIya haiM / zrAcArya devaguptasUra ke zAsana ke samaya jaina zramaNoM meM ekAdazAMga ke alAvA pUrvI kA bhI jJAna vidyamAna thA / svayaM AcArya devaguptasUri sArtha do pUrva ke pAThI evaM marmajJa the ataH ApakI sevA meM svagaccha evaM paragaccha ke aneka jJAnapIpAsu jJAnAdhyayana karane ke liye AyA karate the unameM Arya deva vAcaka bhI paka the ApakI vinaya zIlatA aura prajJA se sUrijI sadaiva prasanna rahate the / sUrijI kI icchA thI ki maiM merA saba jJAna Arya devavAcaka ko de jAUM para kudarata isase sahamata nahIM para pratikUla hI thI jaba Arya devavAcaka DeDha pUrva sArtha par3ha cuke to unako thakAvaTa AgaI / pramAda ne ghera liyA unhoMne zrAcArya zrI se prArthanA kI ki pUjyavara ! aba zeSa jJAna kitanA rahA hai / isa para sUrijI ne kahA ki vAcakajI Apa par3hate raheM kyoMki isa jJAna ke liye eka Apa hI pAtra haiM ityAdi para vAcakajI apane dhairya ko kAbU meM rakha nahIM sake jisakA zrAcAryazrI ko bar3A hI duHkha huA ki paramparA se AyA dRSTivAda evaM caturdaza pUrva kA jJAna 889 AcArya devavAcaka ko do pUrva kA jJAna ] 112
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana / [ osavAla saMvat 880-920 pAtra ke prabhAva se AcArya apane sAtha le gaye aura zeSa do pUrva kA jJAna rahA hai isako lene meM bhI eka devavAcaka ke alAvA koI dIkhatA nahIM hai taba devavAcaka kA bhI yaha hAla hai to maiM kyA kara sakatA huuN| isa hAlata meM Apake hastadIkSita eka maMgalakumbha nAma kA bar3A hI prabhAvazAlI muni thA unako zrApa eka pUrva mUla jJAna par3hA cuke the punaH una maMgalakumbha ko usakA artha, par3hAnA prArambha kiyA to devavAcaka kI AtmA meM jJAna kI vizeSa jijJAsA paidA huI ataH devavAcaka ko deDapUrva sArtha aura zrAdhApUrva mUla evaM do pUrva kA adhyayana karavAyA / bAda sUrijI mahArAja bihAra karate hue bharoMca nagara meM padhAre to Apake upadeza se vahAM ke zrIsaMgha ne vahAM para eka zramaNa sabhA kI jisameM bahuta dUra dUra se zramaNa saMgha tathA zrAddha varga bharoMca nagara meM ekatrita hue pAye ThIka samaya para sabhA huI prAcArya devaguptasUri ne Aye hue caturvidha zrIsaMgha ko zAsana hita dharmapracAra evaM jJAna vRddhi ke liye khUba hI zrojasvI vANI se upadeza diyA aura pUrvAcAryoM kA itihAsa sunAkara upasthita janatA para acchA prabhAva DAlA / tadanantara caturvidha zrIsaMgha kI samakSa muni maMgalakummAdi 11 muniyoM ko upAdhyAya pada, munidevavAcakAdi tIna muniyoM ko gaNipada ke sAtha kSamAzramaNa pada, muni devasundarAdi 15 muniyoM ko paNDitapada muni zrAnaMdakalasAdI 15 muniyoM ko gaNi evaM gaNaviccheda ka pada munisumatitilakAdi 15 muniyoM ko vAcanAcArya pada se vibhUSita kara unakI yogyatA kI kadara kara utsAha ko vizeSa bar3hAyA ityAdi isa sabhA se jaina dharma kI unnati zramaNa saMgha meM jAgRti aura svadharma kI rakSA evaM pracAra kArya meM acchI saphalatA milI tatpazcAt bharoMca zrIsaMgha ne sammAnapUrvaka zrIsaMgha ko visarjita kiyA aura sUrijI ke AdezAnusAra padavIdharoM ne bhI pratyeka prAntoM kI aura vihAra kara diyA aura bharoMca saMgha kI zrAgraha pUrNa vinaMtI se prAcArya devaguptasUri ne bharoMca nagara meM cAturmAsa karane kA nizcaya ka liyaa| jaba sUrijI ne bharoMca nagara meM caturbhAsa kiyA to anya sAdhuoM ko Asa pAsa ke grAmanagaroM meM caturmAsa kI AjJAdedI ataH usa prAnta meM sarvatra jainadharma kA bijaya DaMkA bajane laga gyo| sUrijI ke virAjane se kevala eka bharoMcanagara kI jaina janatA ko hI lAbha nahIM huA para jainetara logoM ko bhI bar3A bhArI lAbha milA zrApazrI ke mukhAravinda se tAtvika dArzanika adhyAtma yoga samAdhi vagairaha aneka viSayoM para hamezA vyAkhyAna hotA thA ki jisako zravaNa kara vahAM ke rAjA evaM prajA apanA ahobhAgya samajhate the aura jainadharma kI muktakaNTha se bhUri bhUri prazaMsA karate the jisa samaya Apa bharoMca meM virAjate the usa samaya vahA~ boddhoM ke bhI kaI bhikSu Thahare hue the para sUrijI ke sUrya sadRza tapa teja ke sAmane ve cUM taka bhI nahIM karate the itanA hI kyoM para eka vidvAna bauddha sAdhu ne sUrijI ke pAsa jaina dIkSA bhI svIkAra karalI thI jisase bauddhoM meM ThIka halacala maca gaI thii| sUrijI ne jainadharma kA pracAra karate hue bharoMca se bihAra kara zrAvaMti pradeza meM padArpaNa kiyA to vahA~ kI janatA ke harSa kA pAra nahIM rahA ujjaina mANDavagar3ha, madhyamikA,maheMdrapura, khIlacIpura, dazapura hote hue meda pATa meM padhAre vahAM para bhI citrakoTa nagarI aghATa devapaTTanAdi nagaroM meM dhUmate hue Apa marUdhara meM padhAre aura anukrame upakezapura padhAra rahe the usa samaya marUdhara bAsiyoM ke utsAha kA pAra nahIM thA upakezapura ke zrIsaMgha ne sUrijI ke nagara praveza kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA surijI ne bhagavAna mahAvIra evaM prAcArya ratnaprabhasUri kI yAtrA kara apanA aho bhAgya samajhA devI saccAyikA parokSapane ApakI sevA meM hAjara ho vandana kiyA karatI thI zrIsaMgha kI Agraha bharI vinatI se vaha caturmAsa sUrijI ne upakezapura meM kara diyA jisase janatA ko bar3A bhArI lAbha milA aura dhA Jain Edul Oternational For Private & Personal of AcArya zrI kA upakezapara meM vatarmAsa org
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480-520 varSa / bhagavAn pArzvanAtha kI paramarA kA itihAsa kA bhI acchA udyota huaa| eka samaya sUrijI ne apane AyuSya ke liye devI ko pUchA to devI ne kahA pUjyavara ! kahate hue bar3A hI duHkha hotA hai ki zrApa kI AyuSya pA~ca mAsa aura teraha dina kI rahI hai Apa apane ziSya upAdhyAya maMgalakumbha ko paTTadhara vanA kara antima salekhanA meM laga jAiye / sUrijI ne devI ke Sacana ko 'tathA'stu' kaha kara upAdhyAya maMgalakumbha ko pada pratiSThita karane kA zrI saMgha ko sUcita kara diyA ki zrIsaMgha ke Adeza se kumahagotrIya zAha varadhA ne sUripada ke mahotsava meM pA~ca lakSa dravya kharca kara ucchava kiyA aura AvAryazrI ne caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya maMgalakumbha ko apane paTTapara prAcArya banA kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyA tathA usa avasara para aura bhI yogya muniyoM ko padaviyAM pradAna kI / bAda cAturmAsa ke vahA~ se bihAra kara Apa khaTakUpa nagara padhAra rahe the vahA~ ke zrIsaMgha ne ApakA sundara svAgata kiyA / vizeSatA yaha thI ki yaha Apake janmabhUmi kA nagara thA janatA meM bahuta harSa evaM utsAha thA sUrijI antima sa~lekhanA to pahale se hI kara rahe the para jaba devI ke kathanA. nusAra Apake AyuSya ke zeSa 32 dina rahe to sUrijI ne caturvidha zrI saMgha ke sAmane anazana karane kA kahA jisako suna kara saMgha ke hRdaya ko bar3A hI AghAta pahu~cA para kAla ke sAmane ve kara kyA sakate the bhAkhira sUrijI mahArAja ne AlocanA pUrvaka anazana kara liyA aura samAdhi pUrvaka 32 dinoM ke anta meM pAMca parameSTI ke smaraNa pUrvaka svarga dhAma padhAra gaye / usa samaya sakala zrI saMgha hI nahIM para nagara bhara meM zoka ke kAle bAdala chA gaye the zrI saMgha ne nirAnanda hote hue bhI sUrijI ke zarIra kA saMskAra kiyA jisa samaya zrApake zarIra kA agni saMskAra prArambha huA usa samaya AkAza se kesara ke raMga kA thor3A thor3A barasAda huA thA tathA citA para kucha puSpa bhI gire jisakI saurama vAyu se mizrita ho cAroM aura phaila gaI thI zrI saMgha ke duHkha nivAraNArtha adRzya rahakara devI ne kahA ki AcArya devagupta sUri mahAn prabhAvazAlI hue haiM Apa saudharma devaloka ke sudarzana vimAna meM padhAre aura ekAva karake mokSa padhAra jaayNge| jisako sunakara bhIsaMgha meM bar3A hI Ananda manAyA gayA aura Apake agnisaMskAra ke sthAna eka sundara bahumUlya stambha banAyA gayA jo Apake guNoM kI smRti karavA rahA thA--- sUrIzvarajI ke zAsana me bhAvuko kI dIkSAe~ 1-khaTakUpanagara ke bAppanAga gau0 zAha bhAlA ne sUri0 2-rAhopa ke zreSTi gau0 rAmA ne 3-roDIgrAma ke bhUri gau0 kAnA ne 5-sindhor3I ___ ke bhUri gau0 kalhaNa ne 5-mugdhapura ke kumaTa gau0 6-gilaNI ke knojiye| catarAne 7-mukanapura ke corar3iyA0 cur3A me 8-nAgapura ke nAhaTA gau. jaitA ne 9-netAr3I ke golecA0 jasA ne 10-padmAvatI ke taptabhaTTa gau0 , geMdA ne sarijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe cunar3a ne
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] 11 - rAjolI 12 --rUNAvatI 13 - medanIpura 14 - jogaNIpura 15 - virATapura 16 - govIndapura 17- candrAvatI 18 - zivapurI 19 - pAlhikA 20- stambhanapura 21- bharoMca 22- varddhamAnapura 23- rAjapura 24-karaNAvatI 25- sopArapaTTana 26--bhadrapura 27 - bhojapura 28 - kharakhoTa 29 trIpura 30 -- hApI 31 - DAmarela 32- naravara 33- mAroTakeTa ke bAppanAga ke ke ke 4- DiDUpura 5 - phalavRddhi Jain Educ892emational ke ke ke corar3iyA0 ke ke ke ke ke ke sucaMti gau virahaTa gau0 zreSTa gau0 ke ke kulabhadra gau0 zrI zrImAla AdityanAga0 bhAdra gau karaNATa gau0 luMga gau0 luMga gau0 malla gau0 sughar3a gau0 laghuzreSTi DiDU gau prAgvadavaMzI "3 99 w " 93 "" 95 ke zrImAla vaMzI ke ke 99 93 zrIzrImAla gau0 1 - mADavyapura se DihUgotrI zAha 2 - medanIpura se karaNATagautrI zAha 3 - ruNAvatI se ciMcaTagautrI zAha upakezavaMza evaM mahAjana saMgha ke alAvA bhI pAsa puruSa evaM striyoM ne gaharI tAdAda meM dIkSA lI thI sAdhviyoM aneka prAntoM meM vihAra kara rahe the / zAha se balAhagotrI zAha se cAr3agautrI zAha 39 33 39 35 39 19 19 91 33 99 "" 99 35 19 99 39 39 "" 99 39 19 rAvala ne rAmA ne rAMgA ne sAraMga ne guNapAla ne sulanA ne nArA ne saravaNa ne saMgaNane sAza ne moTA ne mekaraNa ne mAllA ne lAkhaNa ne lAlA ne karamaNa ne dhannA ne [ osavAla saMvat 880 - 920 dIkSA sUri "" 39 39 99 "3 99 "1 33 "1 " "9 63 "" 13 19 "" sAlaga ne dhaMdhala ne dhUrar3a ne DAbara ne bAlhaNa ne phAguM ne zrAkhA ne vAgA ne 19 "" 39 bhUtA ne kaI prAntoM meM sUrijI evaM Apake ziSya samudAya ke yahI kAraNa hai ki Apake zAsana meM hajAroM sAdhu "" 33 $3 " "" "" "" 39 "1 79 19 19 39 33 99 99 19 19 19 39 "" "" AcArya deva ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdisada kArya kAliyA ne zrIjaya kA saMgha nikAlA punar3ane "" "" 13 93 39 "" 33 19 " 39 " 99 [ sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 480 - 520 varSe ] 6 - devapaTTana seluMgagotrI 7 - zrAghATa nagara se zreSTigautrI se bAlanAga0 8-dazapura 9 - canderI 10 -hAsArI 11 - vIrapura 12 - kITakUpa se 13 - sopArapaTTana se 14 - mathurA se 15-sajanapura 16 - gaganapura 17 - sonapurA 18 - upakezapura 19 - harSapura 20 - kSatrIpura se balAdagau0 se sucaMtI gau se se se zAha zAha zAda se zAha zAha morakSa gau0 zAha prAgvaTa vaMzI prAgvaTa vaMzI zrImAla vaMzI zAha se bhAdra gautrIya zAha kumaTa gau0 zAha sucaMtI gau0 zAha zrIzrImAla gau0 zAha zAha zAha 1 - zAkambharI nagarI ke DiGgautrI 2 - haMsAvalI nagarI ke bAppanAga0 13- padamAvatI nagarI ke zreSTi gau0 4 - rUpanera ke AdityanAga gau0 5 - haranAI ke caraDa gautrIya 6- gholApura ke luMga gotrIya 7 - candrapura ke bAppanAga gau0 33 maMtrI kAnar3a 99 dharamaNa ne phUvA ne zAha khumANa rAjasI 39 lAkhaNa ne bhImadeva ne pUrNa ne mukunda ne nAgadeva ne khetasI ne [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrI zatruMjaya kA saMgha nikAlA saharaNa ne gokala ne khImasI ne nAthA ne nArAyaNane " sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~ gopAla ke zAMkhalA ke 99 " tribhuvana ke " 39 99 99 95 "" lAlA yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI "3 39 39 "3 "3 " " kA kulacandragautrI maMtrI kA zreSThi gautrI kA malla gautrI zAha rAdho 21- rAjapura 22 -- candrAvatI kA prAgvaTa vaMzI 23 - upakezapura kA balAha gotrI 24 - nAradapurI kA prAgvaTavaMzI zAha jujAra 25- zivagar3ha kA zreSTha gautrI salakhaNa 26-nAgapura kA aditya nAga--maMtrI dUdhA kI strI revatI ne talAba khudAyA 27 - vijayapura kA sucaMti zAha vIrama kI vidhavA putrI ne talAba khudAyA "" 39 ityAdi janopayogI kAryoM meM jaina zrAvakoM ne lAkhoM karor3oM rUpaye kharca kara deza sevA kI jinakA upakAra kabhI bhUlA nahIM jA sakatA hai / 99 "" 39 "" " 33 19 zrAcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThA eM zAha rUdhA ke banAye mandira kI pratiSThA mAllA ke mahAvIra khemA ke deza ke 33 39 "" 99 39 99 pArzva " " 39 "" "" g " 19 "" 39 99 39 " " 99 99 "9 33 " "" === " 39 "" 19 29 "" 33 29 35 "" 99 39 " "2 karavAI "" "2 19 39 "" 19 863
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devagupta sUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 880-120 pAva 8-lAsor3I ke nAhaTA jAti zAha pAtA ke banAye / mandira kI pratiSThA karAI 9-rUNAvatI ke golecA jAti , pethA ke zrAdi. 10-dAdotI ke rAMkA jAti ,, ThAkurasI ke zAnti 11-potanapura ke bhadragotrIya khIvasI ke neminAtha 12-khIkhor3I ke bhUrigotrIya rAjar3A ke mahAvIra 13-uccakoTa ke kumaTagotrIya ___ bhAdU ke 14-coTa ke karaNATa gaura jinadeva ke 15-kAlor3I ke sucaMti gau0 nAnaga ke 16-nAgapura ke DiDU gautrI0 polAka ke candraprabha 17-upakezapura ke zreSThigautrI0 harapAla ke vAsupUjya 18 - devapaTTana ke bhAdragotrIya bhAda ke ajita 19-prAghATa ke taptabhaTTa go. UkAra ke mahAvIra 20-zrInagara ke prAgvaTa gau0 pArasa ke 21- zAlIpura ke prAgvaTa gautrI Ananda ke 22-jAgor3A ke zrI zrImAla gaura , AkhA ke , zrI sImaMdhara ,, 23-cenApura ke zrISTigotrI , ciMcagadeva , nandIzvara para , 24-polIsA ke pokaraNA jAti , phUlANI ke , mahAvIra , ityAdi yaha to kevala nAmamAtra vaMzAvaliyoM paTTAvaliyoM se hI likhA hai para usa jamAne ke jainiyoM kI mandira mUrtiyoM para itanI zraddhA bhakti aura pUjya bhAva thA ki pratyeka vyakti apanI jindagI meM choTA bar3A eka do mandira banA kara darzana pada kI ArAdhanA avazya kiyA karatA thA yahI kAraNa thA ki usa samaya ucca 2 zekhara aura suvarNamaya daMDa kalasa vAle mandiroM se bhArata kI bhUmi sadaiva svarga sadRza camaka rahI thii| prAcArya devaguptasUri eka mahAn yugapravartaka yugapradhAna AcArya hue haiM inhoMne 40 varSa ke zAsana meM jo zAsana ke kArya kiye haiM unako vRhaspati bhI kahane meM samartha nahIM hai| yaha kahanA bhI atizaya yukti pUrNa na hogA ki usa vikaTa paristhiti meM jainAcAryoM ne jaina dharma ko jIvita rakhA thA ki Aja hama mukha-pUrvaka jaina dharma kI ArAdhanA kara rahe haiM aise mahAn upakArI AcAyoM kA jitanA hama upakAra mAne thor3A hai maiM to aise mahApuruSoM ko hArdika koTi koTi vAra dhanyavAda detA hU~ evaM vandana karatA huuN| cauMtIsave paTTadhara devaguptasari, sUri sUriguNa bhUri the| pUrvadhara the jJAna dAna meM kIrti kuvera sama pUri the / devavAcaka ko do pUrva de pada kSamAzramaNa pradAna kiyaa| karake Agama pustakArUr3ha, jaina dharma ko jIvana diyA / itizrI bhagavAna pArzvanAtha ke 34veM paTTa para AcArya devagupta sUri mahA prabhAvI prAcArya hue / Jain Education Engional For Private & Personal use only [ AcArya devagupta sUri kA svarga PARAMPARAN
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 35-prAcAryazrI sidhdasUrIzvarajI (SaSTam) siddhAcArya ihAbhavadvirahaTe gautre suzobhAyuta : / sammetaM vidadhau dhanena zikhiraM saMghaM tu koTyAsudhIH / nirvANAlaya nAke cama vihito dIkSAyuto yaHsvayaM / nityaM jainamataM pracArya bahudhA ravyAto'sako jAtavAn / ADS OD . (SEDIO cArya siddhasUrIzvarajI mahArAja eka prabhAvotpAdaka siddhapuruSa AcArya the ApazrI ..apane kArya meM bar3ehI siddhahasta evaM jainadharma ke prakhara pracAraka the / ApazrI yA vartamAna jaina sAhitya evaM vyAkaraNa nyAya tarka chanda kAvya alaGkAra jyotiSa gaNita aura aSTamahAnimita ke pAragata the Asana yoga samAdhI evaM svarodaya tathA @@ aneka vidyA labdhiyoM ko Apane hastAmalaka kI taraha kara rakkhI thI / ApazrIjI HW jaise jJAnake samudra the vaise hI jJAnadAna karane meM dhana kubera bhI the yahI kAraNa thA ki svagaccha paragaccha ke alAve bahuta se jainetara vidvAna bhI ApazrI kI sevA meM rahakara rUci pUrvaka jJAnA dhyayana kiyA karate the| zAstrArtha meM to ApazrIjI itane nipuNa the ki kaI rAjA mahAgajAoM kI sabhAoM meM vAdiyoM ko parAsta kara aisI dhAka jamAdIthI ki ve siddhasUri kA nAma zravaNamAtra se dUradUra bhAgate the| Apake pUrvajoM se sthApita kI huI zuddhi kI mazIna calAne meM to Apa catura DrAivara kA hI kAma karate the, ApazrI kA vihAra kSetra itanA vizAla thA ki pratyeka prAnta meM ApakA vihAra huA karatA thA zrApane aneka bhAvukoM ko dIkSA dI lAkhoM mAMsamadirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kiye aura bhaviSya kI prajA ke liye kaI pranthoM kI racanAeM bhI ApazrI ne kI AcArya siddhasUri apane samaya ke eka yugapravartaka AcArya hue hai ApakA punIta jIvana pUrNarahasyamaya evaM janakalyANArtha hI huA thA paTTAvalIkAroM ne zrApazrI kA jIvana khUSa vistAra se likhA hai para prantha bar3ha jAne ke bhaya se maiM yahAM para kevala ApazrI ke jIvana kA saMkSipta digdarzana karavA detA huuN| bhArata ke vibhUti rUpa vIraprasUta medapATa bhUmi ke bhUSaNa citrakoTa nAmakA ramya evaM vizAla nagara thA kaviyoM ne to yahAM taka opamA de DAlI hai ki citrakoTa sadaiva svarga kI hI spardhA karatA thA parantu jahA~ aneka prakAra kA rasavatI-khAdApadArtha paidAhotA ho vyApAra kA kendra ho aura jahA~ ke nivAsI para dravyagrahaNa karane meM paMgu, para ramaNI dekhane meM prajJAcakSu, para niMdA karane meM mUka aura para apavAda sunane meM behare ho vahA~ svarga kyA adhikatAi rakhatA hai kAraNa svarga meM ina saba bAtoM kA Astitva vidyamAna hai ataH citrakoTa kI vagavarI svarga syAtahI karasake ? vahAM ke prajAjana acche likhepar3he udyogI evaM parizrama jIvI apanA jIvana sukhazAnti se vyatIta kara rahe the citrakoTa kI janatA ke kalyANa ke liye ucca 2 zikhara va sone ke daMDakalasa vAle jinamandira the unakI sevA pUjA bhakti karane vAle hajAroM lAkhoMbhaktaloga tanadhana se samraddhazAlI basate the ve kaI gajake maMtrI mahAmaMtrI sainApati vagairaha pada pratiSThita bhI the aura adhika loga vyApArI the unakAvyApAra kevala AcArya zrI siddha sarikA jIvana ] 895
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 apane picche rahe hue dhana dilAyA aura kahAki 'jo bhArata meM hI nahIM para pAzcAtya pradezoM meM yathyAbaddha calatA thA aura usameM ve puSkaladravyopArjana karate the yahI kAraNa hai ki ve eka eka dharma kArya meM lAkhoM karor3oM dravya lagAkara jainadharma kI vRddhi evaM prabhAvanA kiyA karate the una vyApAriyoM meM virahaTa gautrI divAkara zAhA UmA bhI eka thA ApakA vyavasAya vahuta vizAla thA zrApa ke 12 putra ra 8 putriyAM tathA aura bhI bahutasA kuTamba parivAra thA ApakA vyApAra bhArata ke alAvA pAzcAtya pradezoM meM bhI thA kaI dvIpoMmeM to ApakI dukAneM bhI thI arthAta zAha UmA eka prasiddha puruSa thA zAha UmAke gRhadevI kA nAma thA nAthI zAhaUmAke 12 putroM meM eka sAraMga nAma kA putra bar3A hI bhAgyazAlI evaM honahA thA sAraMga vyApArArtha kaI vAra videzoM kI musApharI kara AyA thA aura usane karor3oM rupaye vyApAra meM paidA bhI kiye thA ekabAra sAraMgane jahAjoM meM karor3oM rupayoM kA mAla lekara videzameM jAne ke liye prasthAna kara diyA jaba unakI jahAja samudra ke bIcaAI to eka dama samudra tUphAna para A gayA sAraMgane socAkI vAyu vagairaha kA koI bhI kAraNa nahIM phira yaha upadrava kyo ho rahA hai ? sAraMga apane dharma meM khUbadRr3ha zraddhAvAlA thA deva guru dharma para usakA pUrNa vizvAsa thA devI saccAyikA kA zrApako iSTa bhI thA jahAjoM ke saba loga ghabarAne lage aura ve cala kara sAraMga ke pAsa Aye sAraMga ne una adhIra logoM koM dhairya dilAte hue kahA mahAnubhAvoM ! Apa jAnate ho ki "jaM jaM bhagavayAddIdvA taM taM paNamisanti" isameM koI saMdeha nahIM hai ki jo jo bhagavAna bhAva dekhA hai vaha to hue vigara nahIM rahegA phira soca kikra karane se kyA hone vAlA hai vyartha zrArtadhyAnakara karma kyoM bAMdhA jAya / jahAja ke logoM ne apane kuTamba kI cintA kA hAla sAraMga ko sunaayaa| sAraMga ne una saba ko punaH dhairya hotA hai vaha acche ke liye hotA hai" kisI ne kahA seTha sAhiba zrApakA kahanA bhale ThIka ho parantu kevala nizcaya para baiTha jAne se hI kAma nahIM calatA hai para sAtha meM udyama bhI to karanA cAhiye / sAraMga ne kahA ki udyama bhI to nizcaya ke pIche hI hotA hai maiM ThIka kahatA hU~ ki "jo hotA hai vaha acche ke liye hI hotA hai" lIjiye maiM Apako eka udAharaNa sunAtA hU~ basaMtapura nagara ke rAjA jayazatru kI kisI samaya hAtha kI eka aMgulI kaTagaI jisake liye rAja sabhA ke logoM ne bahuta phikra kiyA parantu rAjAke eka zubhacintaka maMtrI ke muMhase sahasA nikala yA "jo hotA hai vaha acche ke liye" sau sajjanoM meM eka do durjana bhI mila jAte hai ataH eka durjana ne rAjA se kahA ki ApakI aMgulI kaTajAne kA sabako duHkha hai para Apake zubhacintaka maMtrI ko thor3A bhI duHkha nahIM huA hai itanA hI kyoMpara maMtrI to zrApakI aMgulI kaTane ko acchA batalAtA hai isa para rAjA maMtrI para nArAja ho gayA kintu rAjA ke hRdaya meM maMtrI ke liye itanA sthAna avazya thA ki maMtrI jJAnI hai zAstroM kA jAnakAra evaM dharmISTa hai ataH vaha maMtrI ko kuccha bhI nahI kahasakA / eka samaya rAjA evaM maMtrI jaMgala kI ora havA khorI ke liye gaye para ve eka ujAr3a meM jA par3e to rAjAko pyAsa lagI maMtrI rAjA ko eka mAr3a kI zItala chAyA meM baiThAkara Apa pAnI lene ko gayA / bhAgyavazAt usa hI dina devI kI kamala pUjA thI zUdra loga eka batIsa lakSaNa vAle puruSa kI khoja meM ghUma rahe the ve calate calate rAjA ke pAsa Aye aura rAjA kI sUrata dekha nizcaya kara liyA ki yaha batIsa lakSaNa vAlA puruSa devI ko bali dene yogya hai vasa ghAtakI loga rAjA ko pakar3a kara devI ke mandira para le Aye usa jaMgala meM saikar3oM nirdaya daityoM ke sAmane rAjA kara bhI to kyA sakatA thA ? parantu picche se maMtrI ne Akara dekhA to rAjA nahIM usane utpAtika buddhi se saba hAla jAna liyA usane dUra se hI veza chor3a kara eka bhIlasA rUpa banA kara devI ke mandira meM calA gayA aura Jain Educa96mational For Private & Personal use [ sAraMga kI pratijJA aura deva kA upasarga
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520 - 558 varSa 1 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa una ghAtakI logoM ke sAtha mila gayA / jaba devI ke sAmane rAjA kI bali dene kI taiyArI huI to mainA ke veza vAle maMtrI ne kahA ki jisakI bali dI jAtI hai usa ke saba gopAga to dekha liye haiM yA nahIM ? yadi koI aMgopAMga khaNDita huA to devI kopa kara sava mAra ddaalegii| basa itanA sunakara rAjA kA zarIra dekhane lage to usakI eka aMgulI kaTI huI pAI taba sabane kahA ki isa khaNDita puruSa kI bali devIko nahIM dI jA sakatI hai isako jaldI se nikAla do / basa phira to kyA derI thI rAjA ko zIghra hI haTA diyA / jaba rAjA apanI jAna bacAne kI garaja se devI ke mandira se cUpacApa cala par3A tathA avasara kA jAna maMtrI bhI kisI bahAne se as se nikala gayA aura Age cala kara ve donoM mila gaye / rAjAne kahA maMtrI tU ne Aja merI jAna bacAI hai| maMtrI ne kahA nahIM hajUra 'jo hotA hai vaha acche ke liye hI hotA hai' rAjAkI akala ThIkAne gaI aura nagara meM Akara maMtrI ko ekalakSa suvarNamudrikA inAma meM dI / ThIka hai dukhI logoM kA samaya aisI bAtoM meM hI vyatIta hotA hai / sAraMga ne kahA mahAnubhAvoM ! Apa ThIka samajha lIjiye ki 'jo hotA hai vaha acchA ke liye hai' isa para Apa vizvAsa rakkheM yaha ApakI kasauTI parIkSA kA samaya hai / jahAja ke saba logoM ne sAraMga ke kahane para vizvAsa kara liyA aura yaha dekhane kI utkaNThA lagane lagI ki dekheM kyA hotA hai ? - thor3I dera huI ki upadrava ne aura bhI jora pakar3A aba to loga vizeSa ghabarAye / sAraMga ne socA ki dhanya hai saMsAra tyAgiyoM sAdhuoM ko ki jo saMsAra kI tRSNA tyAgakara va dIkSA lekara apanA kalyANa kara rahe hai| yadi maiM bhI dIkSA le letA to isa prakAra kA anubhava mujhe kyoM karanA par3atA yadyapi mujhe to isa upadrava se koI nukasAna nahIM hai kAraNa yadi isa upadrava meM dhana yA zarIra kA nAza ho bhI jAya to yaha merI nijI vastu nahIM hai tathA inakA eka dina nAza honA hI hai parantu vicAre jahAja ke loga jo mere vizvAsa para Aye haiM; ArtadhyAna kara kamoMpArjana kara rahe hai yadyapi isa prakAra ke ArtadhyAna se honA karanA kuccha bhI nahIM hai para abhI inako itanA jJAna nahIM hai| khaira merA kartavya hai ki maiM inakoM ThIka samajhAU~ / ataH sAraMga ne una logoM ko saMsAra kI asAratA evaM upadrava ke samaya majabUtI rakhane ke bAre meM bahuta samajhAyA para vipatti meM dhairya rakhanA bhI to bar3A hI muzkila kA kAma hai itanA hI kyoM para isa vikaTAvasthA ko dekha sUryanArAyaNa bhI astAcala kI ora zIghra palAyana karagayA jaba eka ora to rAtri ke samaya andhakAra ne apanA sAmrAjya cAroM ora phailA diyA taba dUsarI ora jahAjoM kA kampanA evaM cAroM ora gotA lagAnA tIsarI ora kisI dhArmika deva kA aTTahAsya karanA ityAdi kI bhayaMkaratA se sabake kaleje kAmpane laga gaye jaba logoM ne prArthanA kI ki yadi koI deva dAnava ho to hama unake hukma uThAne ko taiyAra haiM ? isa para deva ne kahA ki tuma logoM ne jahAjoM ko calAyA parantu prasthAna ke samaya hamAre bala bAkula nahIM diyA hai ata: tumhArI kisI kI kuzala nahIM hai aba to saba loga sAraMga ke pAsa Aye aura bali dene kI prArthanA kI isa para sAraMga ne kahA hama aneka bAra jahAja ko lAye aura legaye para bali kabhI nahIM dI aura aba bhI nahIM dI jAyagI hA~ jisako bali kI AvazyakatA ho vaha hamAre zarIra kI bali le sakatA hai deva ne kahA tuma aneka vAra jahAjoM ko lAye hoMge para isa rAste se jo koI jahAjoM ko lAtA yA lejAtA hai vaha vinA bali diye kuzala nahIM jAtA hai ataH aba bhI samaya hai yadi tuma kuzala rahanA cAhate ho to bali car3hA do / jahAja ke logoM ne kahA sAraMga ! yadi eka jIva kI bali ke kAraNa saba jahAja ke loga sukhI hote hoM to Apako haTa nahIM karanA cAhiye aura isa kArya meM Apa logoM ko pApa lagane kA bhaya ho to 1. samudra meM sAraMga kI kasoTI kA samaya ] Jain Education Intonal 867
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920 - 958 vaha saba pApa hamako lagegA Apa bali dekara hama sabako sukhI banAiye / sAraMga ne kahA ki Apako abhI na to tAtvika jJAna hai aura na pApa punya kA bhI bhAna hai / Apato kevala apanA svArtha karanA hI jAnate haiM bhalA maiM Apase hI pUchatA hU~ ki Apake andara se apane prANoM kI bali dene ko kauna 2 tayyAra haiM ? basa sabane muMha mor3a liyA / sAraMga ne kahA dekhiye jaise Apako apane prANa priya haiM vaise hI saba jIvoM ke prANa unako bhI priya hai bhalA kevala apane svalpa svArtha ke liye dUsaroM ke prANa naSTa kara denA kitanA anyAya hai isa prakAra bAteM ho rahI thI itane meM to deva hAtha meM talavAra lekara sAraMga ke pAsa AyA aura kahA ki - are merI AjJA kA bhaMga karane vAlA sAraMga ! bola terA kitanA khaNDa karU ? aura tere jahAja ko abhI samudra meM DubA dUMgA, ityAdi bhayaMkara zabdoM se sAraMga para joroM se AkramaNa kiyA / sAraMga ne kahA ki merA khaMDakhaMDa karade isakA to mujhe tanika bhI raMja nahIM hai para deva ! ApakI mujhe bar3I dayA zrA rahI hai ki pUrva janma meM to bahuta jIvoM ko ArAma pahu~cAyA hai ki jisa punya se tumane devayoni ko prApta kI hai aura isa devayoni meM isa prakAra krUra karma karate ho to isase na jAne ApakI kyA gati hogI ? maiM jAnatA hU~ ki deva dAnava isa prakAra na to bali lete haiM aura na aise ghRNita padArtha devatAoM ke kAma hI Ate haiM phira samajha meM nahIM AtA hai ki yaha nirarthaka karma kyoM bAndhA jAtA hai ityAdi mArmika zabdoM meM aisA upadeza diyA ki jisase deva kA bhrama dUra ho gayA aura usane kahA sAraMga ! Aja pratijJA karatA hU~ ki aba maiM kisI jIva kI bali nahIM lUMgA aura Aja se maiM Apako apanA guru samaraMgA | kRpA kara Apa mujhe aisA kArya pharamAveM maiM usako karake Apake upakAra rUpI RNa ko thor3A halakA kara dUM / sAraMga ne kahA deva ! Apa svayaM jJAnavAna haiM phira bhI Apa ne bali na lene kI pratijJA kI hai yaha hamArA bar3A se bar3A kAma kiyA hai dUsarA to mere nija ke liye kuccha bhI aisA kAma nahIM hai ki zrApa se karavAyA jAya / tathApi devatA ne kRtArtha banane ke liye eka divya hAra sAraMga ko de diyA aura kahA khAraMga isa hAra ke prabhAva se jahAja samudra meM DuvegA nahIM, cora pAsa meM zrAvegA nahIM, aura saMgrAma meM kabhI parAjita hogA nahIM bAda devatA sAraMga ko namaskAra kara ke calA gayA / jahAja vAle saba loga sAraMga kI dRr3hatA se usakI vijaya ko dekha mugdha bana gaye aura sAraMga ke caraNoM meM namana kara ke unakI bhUri bhUri prazaMsA karane lage / sAraMga ne kahA ki Apa loga bhI apane dharma para isI prakAra dRr3hatA rakhA karo kAraNa saba padArtha milate haiM para eka dharma milanA muzkila hai ityAdi upasarga zAnta hone ke bAda jahAjeM calI saba loga icchita sthAna para pahu~ca gaye una jahAjoM ke mAla vikraya se sAraMga evaM anya vyApAriyoM ko bahuta munAphA rahA aura sakuzala saba loga apane nagara ko pahu~ca gaye - evaM sukha se rahane lage / AcArya deva guptasUri dharmopadeza karate hue eka samaya citrakoTa kI ora padhAra rahe the vahAM ke zrI saMgha ko khabara milI to unake harSa kA pAra nahIM rahA kramazaH zrIsaMgha ora se sUrijI kA nagara praveza mahotsava kiyA gayA sUrijI ne maMgalAcaraNa ke bAda thor3I para sAra garbhita dezanA dI zAha UmA evaM sAraMga vagairaha meM to sUrijI kI sevA meM raha kara apanA kalyANa sampAdana karane lage eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna saMsAra kI asAratA lakSmI kI caMcalatA kuTamba kI svArthatA AyuSya kI asthiratA aura zarIra kI kSaNa bhaMguratA para bar3A hI prabhAvotpAdaka vyAkhyAna diyA / sAtha meM yaha bhI batalAyA ki mahAnubhAvoM ! zrAma kalyANa ke liye jo isa samaya sAmagrI milI hai vaha bAra bAra milanI bahuta kaThina hai| yadi uttama sAmagrI 868 Jain Education international [ sAraMga kA upadeza aura hAra kI prApti
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke hote hue bhI Atmahita na kiyA jAya to lohAbaniyaM kI bhAMti pazcAtApa karanA par3egA ataH samaya jA rahA hai jisa kisI ko cetanA ho ceta lo hama loga pukAra pukAra ke kaha rahe haiM ityAdi / yoM to sUrijI ke upadeza kA bahuta bhAvukoM para asara huA para vizeSa zAha UmA ke putra sAraMga para to itanA prabhAva par3A ki saMsAra se virakta ho sUrijI ke caraNoM meM dIkSA lene kA usane nizcaya kara liyA / idhara zAha UmA ko bhI vairAgya ho AyA para jaba usane kuTumba kI ora dRSTi DAlI to usako moha rAjA ke dUtoM ne dhAra liyaa| khaira vyAkhyAna samApta hone para saba loga cale gaye / sAraMga bhI apane ghara para AyA aura apane mAtApitA se kahA ki merI icchA sUrijI ke pAsa dIkSA lene kI hai yaha devadatta hAra vagairaha saba saMbhAle / UmA kI zrAtmA meM punaH vairAgya kI jyoti jAga uThI aura usane kahA sAraMga ! maiM dIkSA lUgA tUM ghara meM raha kara kuTumba kA pAlana kara ? sAraMga ne kahA pUjya pitAjI ! bahuta khuzI kI bAta hai ki Apa dIkSA le rahe hai para merA bhI to kartavya hai ki maiM ApakI sevA meM rahU~ / tathA Apa kuTuMba kA phikra kyoM karate ho saba jIva apane-apane punya sAtha meM lekara hI Aye haiM inake liye ApakA moha vyartha hai Apa to dIkSA lekara apanA kalyANa kare / basa zAha UmA aura sAraMga ne dIkSA lene kA nizcaya kara liyA isa bAta kI khabara kuTumba bAloM ko milI to ve kaba cAhate the ki zAha UmA evaM sAraMga jaise hamako tathA hamAre sava kAryoM ko chor3a kara dIkSA leleM / seThAnIjI ne apane pati evaM putra ko samajhAne kI bahuta koziza kI para jinhoMne jJAna dRSTi se saMsAra ko kArAgraha jAna liyA ho ve kaba isa saMsAra rUpI jAla meM phaMsa kara apanA ahita kara sakate haiM, Akhira zAha UmA ke cAra putra aura strI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye itanA hI kyoM para kaI 37 nara-nArI aura bhI dIkSA ke liye ummedavAra bana gaye zAha UmA ke putra ne lAkhoM kA dravya vyaya kara dIkSA kA bar3A hI samAroha se mahotsava kiyA aura zubha muhUrta evaM sthira lagna meM sAraMgAdi 42 naranArI ko bhagavatI jaina dIkSA dekara una sabakA uddhAra kiyA aura sAraMga kA nAma muni zekharaprabha rakha diyA isa prabhAvazAlI kArya se jainadharma kI bar3I bhArI prabhAvanA huI aura isa prabhAvanA kA prabhAva kaI jainettara janatA para bhI huA ki bahuta se logoM ne jainadharma ko svIkAra kara liyA una sabako mahAjana saMgha meM sammilita kara diyA / ahA-hA vaha kaisA jamAnA thA ki jainAcArya jisa prAnta meM padArpaNa karate usI prAnta meM jaina dharma kA bar3A bhArI udyota hotA thA jainetaroM ko jaina vanAnA to unake guru paramparA hI se calA A rahA thA yahI kAraNa hai ki mahAjana saMgha kI saMkhyA lAkhoM kI thIM vaha karor3oM taka pahu~ca gaI thI aura zramaNa saMgha kI saMkhyA bhI bar3hatI gaI ki koI bhI praoNta aisA nahIM rahA ki jahA~ jainazramaNoM kA bihAra nahIM hotA ho kyA Aja ke sUrIzvara isa bAta ko samajheMge ? jisa samaya zAha UmA aura sAraMga gRhastha vAsa meM the usa samaya unakI icchA zrIsammetazikharajI kA saMgha nikAla yAtrA karane kI thI parantu sUrijI ke upadeza se unhoMne vairAgya kI dhUna meM dIkSA le lI phirabhI Apake dila meM yAtrA karane kI utkRSTatA jyoM kI tyoM vRddhi pA rahI thI zAha UmA ne dIkSA lI to usakA nAma uttamavijaya rakhA gayA thA usane apane putra punar3a ko upadeza diyA aura usane bar3I khuzI ke sAtha sammeta zikharajI kA saMgha nikAlanA apanA ahobhAgya samajha kara svIkAra kara liyA basa phira to kahanA hI kyA thA ? zAha punar3a bar3A hI udAra dila vAlA thA usane zrAcArya devaguptasUri kI sammati lekara saMgha AmantraNa kI patrikAe khUba dUra-dUra bhijavAdI paTTAvalIkAra likhate haiM ki zAha punar3a ke saMgha sAraMga kA vairAgya aura pitA ke sAtha dIkSA ]
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-658 meM karIba Der3ha lakSa yAtrI, ekabIsa hastI, tIna rAjA, aura cAra hajAra sAdhu-sAdhviyeM thIM zAha punar3a ne isa saMgha ke nimitta eka karor3a dravya vyaya kara jainadharma kI unnati ke sAtha Atma kalyANa kiyA saMgha sAnaMda yAtrA kara vApisa lauTa AyA aura AcArya devaguptasUri ne zrI sammetazikhara kI yAtrA kara apane muniyoM ke sAtha pUrva baMgAla kaliMga meM kaI arse taka bihAra kiyA jisase jainadharma kA pracAra huA aura kaI bauddhoM ko jainadharma kI dIkSA bhI dii| muni zekharaprabha ne sUrijI kI sevA meM rahakara vartamAna sAhitya kA gaharA adhyayana kara liyA itanA hI kyoM para Apa sarvaguNa sampanna ho gaye yahI kAraNa hai ki AcArya devaguptasUri bhU bhramaNa karate hue mathurA meM padhAre aura vahAM devI saccAyikA kI sammati se evaM vahAM ke zrIsaMgha ke prati aAgraha se muni zekharaprabha ko sUri maMtra kI ArAdhanA karavA kara sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyA / __ zrAcArya siddhasUri eka mahAn pratibhAzAlI zrAcArya hue Apake zAsana samaya meM jainadharma acchI unnati para thA jainoM kI saMkhyA bhI karor3oM kI thI vizeSatA yaha thI ki Apake AjJAvartI hajAroM sAdhusAdhviyeM aneka prAmto meM bihAra kara dharma-pracAra bar3hA rahe the aisA prAnta zAyada hI bacA ho ki jahA~ jaina sAdhu sAdhviyoM kA vihAra na hotA ho / dUsarA usa samaya ke AcAryoM evaM sAdhuoM meM gacchabheda matabheda kriyAbheda bhI nahIM thA aura kisI kA lakSa bhedabhAva kI ora bhI nahIM thA ve Apasa meM mila-mula kara dharma pracAra ko bar3hA rahe the vAdiyoM ko parAsta karane meM ve sabake saba eka hI the yahI kAraNa hai ki aisI bikaTa paristhiti meM bhI jainadharma jIvita rahakara garjanA kara rahA thA usa samaya upakezagacchAcAyoM kA vihAra kSetra bahuta vistRta thA marudhara lATa saurASTra kaccha sindha paMjAba zUrasena paMcAla matsya bulaMdakhaNDa zrAvaMtI aura medapATa taka upakezagacchIya sAdhuoM kA vihAra hotA thA kabhI-kabhI mahArASTra tilaMga bidarbha zrIra pUrva taka bhI upake zagacchA. cArya vihAra kiyA karate the taba vIra santAniyoM kA vihAra zrAvaMtI saurASTra medapATa marudhara vagairaha pradezoM meM hotA thA aura koraMTagacchAcAryoM kA vihAra AbU ke Asa-pAsa kA pradeza aura kabhI kabhI mathurA taka bhI hotA thA bahuta bAra ina sAdhuoM kI Apasa meM bheMTa hotI aura paraspara zAmila bhI rahate the parantu janatA yaha nahIM jAna pAtI ki ye pRthaka 2 samudAya ke sAdhu haiM kAraNa unake bAraha hI saMbhoga zAmila the vinaya bhakti kA vyavahAra to itanA uttama thA ki pRthaka pRthak prAcAryoM ke ziSya hone para bhI ve eka guru ke ziSya hI dIkha par3ate the ThIka hai jisa gaccha samudAya vyakti ke udaya ke dina prAte haiM taba aisA hI sampa aikyatA rahatI hai / prAcArya siddhasUrijI mahArAja dharmapracAra karate hue eka samaya candrAvatI kI aura padhAra rahe the yaha saMvAda vahAM ke zrIsaMgha ko milA to unake utsAha kA pAra nahIM rahA ataH unhoMne sUrijI ke nagara praveza kA bar3e hI samAroha se mahotsava kiyA sUrijI ne mandiroM ke darzana kara sAragarbhita dezanAdI jisakA janatA para kAphI prabhAva huA isa prakAra sUrijI kA vyAvyAna hamezA hotA thA candrAvatI nagarI meM eka sAlaga nAmakA apAra sampati kA mAlika vyApArI seTha rahatA thA vaha thA vaidikadharmAnuyAyI / usako aisI zikSA milatI thI ki jaina dharma nAstika dharma hai vaidikadharma kI jar3a ukhAr3ane meM kaTTara hai ataH jainoM kI saMgata karanA bhI naraka kA mehamAna bananA hai ityAdi seTha sAlaga bhadrika thA una upadezakoM kI bhrAnti meM Akara vaha jainoM se bahuta napharata karatA thaa| jaba siddhasUri nagarI meM padhAre aura unakI prazaMsA sarvatra phaila gaIthI taba kai jaina vyApAriyoM ne seTha sAlaga ko kahA ki eka dina calakara vyAkhyAna to suno ? ataH unakI lihAja se seTha sAlaga vyAkhyAna meM AyA [ mathurA meM munizekhara ko saripada wwruinne................. 800
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usadina sUrijI khAsa taura para dharmoM ke liye hI vyAkhyAna derahe the ki isa bharatakSetra meM dharma kI nAva calAne vAle sabase pahale bhagavAna RSabhadeva hue haiM aura unakI zikSA ko grahanakara cakravartI bharata ne cAravedoM kA nirmANa kiyA thA aura una vedoMkA adhikAra nilobhI nirahaMkArI paropakAra parAyaNa brAhmaNoM ko isa garajase diyA ki tuma ina vedoM kI zikSA dvArA janatA kA kalyANa kro| jabataka brAhmaNoM ke hRdaya ke andara nispRhatA aura upakAra buddhi rahI vahAM taka to una vedoM dvArA janatA kA upakAra hotA rahA para jabase brAhmaNoM ke mana mandira meM lobha rUpI pizAca ghusA una dinoM se hI brAhmaNoM ne una pavitra vedoM kI zrutiyoM ko rahabadala kara apanA svArtha siddha karane ke liye duniyA ko lUTanA zurU karadiyA itanA hI kyoM para pUjya paramAtmA ke nAma se vedoM meM yajJAdi kA aisA kriyAkANDa raca liyA ki vicAre nirAparAdhI mUka prANiyoM ke mAMsa se apanI udara pUrti karanA zurU kara diyA parantu yaha bAta eka sAdI aura sarala hai ki kyA paramAtmA aisA niSThura hukma kabhI desakate hai ki tuma ina prANadhArI prANiyoM ke mAMsa se tumhArI udarapUrti karo? nahIM;jaba koI dayAvAn una prANiyoM para dayA lAkara una ghAtakI vRti kA niSedha karate hai to apanI AjIvikA ke dvArabandha na hojAya isa hetu se ve brAhmaNa una satyavaktAoM ko nAstika pApI pAkhaMDI kaha kara apane bhadrika bhaktoM ke hRdaya meM bhaya utpanna kara dete haiM ki tuma jainoM kI saMgata hI mata kro| yahI kAraNa hai ki vaha bhadrika aise pApAcAroM meM zAmila ho kara athavA una yajJakartA hiMsakoM ko madadakara apanA ahita kara DAlate haiM para jinako parabhava kA Dara hai satya asatya kA nirNaya kara satya svIkAra karanA hai ve parAdhIna nahIM para svataMtra nirNaya kara AtmA kA kalyANa karane meM samartha hai ataH unakoM usI dharma ko svIkAra karalenA cAhiye jisase apanA kalyANa ho ? pyAre sajjanoM / satyadharma svIkAra karane meM na to paramparA kI paravAha rakhanI cAhiye aura na lokApavAda kA bhaya hI rakhanA cAhiye / carama cakSuvAlA pratyakSa meM dekha sakatA hai ki Aja janatA kA adhika bhAga ahiMsA dharma kA upAsaka bana cukA hai aura jahA~ dekho ahiMsA kA hI pracAra horahA hai aura ve bhI sAdhAraNa loga nahIM para cAraveda pATharaha purANa ke pUrNAbhyAsI baDebaDe vidvAna brAhmaNa evaM rAjA mahArAjA haiM dUra kyoM jAteho Apake zrImAlanagara kA rAjA jayasena evaM isI candrAvatI nagarI ko AbAda karanevAlA rAjA candrasenAdi lAkho manuSyoM ne dharmakA ThIka nirNaya kara ahiMsA bhagabatI ke gharanoM meM siramukA diyA thA ataH pratyeka manuSya kA kartavya hai ki ve Atma kalyANArtha dharmakA nirNaya avazya kareM ityAdi sUrijI ne veda purANa zruti smRti upaniSadoM kI yuktiyoM aura AgamoM ke sabala pramANoM dvArA upasthita janatA para ahiMsA evaM jainadharma kA khUbahI prabhAva DAlA sUrijI kI ojasvI vANI meM na jAne jAdU sA hI prabhAva thA ki zravaNa karane vAloM ko ghRNita hiMsA ke prati aruci hogaI aura ahiMsA ke prati unakI adhika ruci bar3a gaI astu / seTha sAlaga ne sUrijI kA vyAkhyAna khUba dhyAna lagAkara sunA aura apane dila meM vicAra kiyA ki zAyada AjakA vyAkhyAna sUrijI ne khAsa taura para mere liye hI diyA hogA khaira kuccha bhI ho para mahAtmAjI kA kahanA to saulaha AnA satya hai ki dayAlu Izvara ne jina jIvoM ko utpanna kiyA hai ve saba Izvara ke putratulya haiM unakI hiMsA kara hama Izvara ko kaise khuzakara sakate haiM aura isa kArya se Izvara kaise prasanna ho sakatA hai / khaira jaba kabhI samaya milegA taba mahAtmAjI ke pAsa Akara nirNaya kreNge| sabhA visarjana huI aura seTha sAlaga bhI apane ghara para calA gayA para usake dilameM sUri ke vyAkhyAna ne bar3I halacala macA dI seTha sAlaga para sUrijI kA prabhAva ]
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 120-658 seTha sAlaga brAhmaNoM ke upadeza se usa samaya eka vRhad yajJa karane vAlA thA brAhmaNa logoM ko bar3I var3I AzAeM thI para jaba brAhmaNoM ne sunA kI seTha sAlaga Aja jainoM ke vyAkhyAna meM gayA hai to unake dila meM kaI prakAra kI zaMkAeM udbhava hone lagI ki seTha jainoM ke vahAM jAkara kahIM nAstika na bana jAya ataH ve cala kara seTha ke vahA~ Aye aura AzIrvAda dekara kahane lage kyoM seThajI ? Apa Aja jainoM ke vahA~ vyAkhyAna sunane gaye the ? seThajI-hA~ mahArAja ! maiM Aja bahuta logoM ke Agraha se vahA~ gayA thA--- brAhmaNa--bhalA ! Apa hamAre dharma ke agresara hokara una nAstika jainoM ke vyAkhyAna meM cale gaye taba sAdhAraNa loga vahA~ jAveM isameM to kahanA hI kyA hai ? aura vahA~ sivAya vedadharma evaM yajJa kI niMdAke alAvA hai kyA ? jaina eka nAstika dharma hai ataH Apa jaise zrahAsampanna agrasaroM ko nAstikoM ke pAsa jAnA ucita nahIM hai| seThajI--maiMne karIba do ghaMTe taka mahAtmAjI kA vyAkhyAna sunA para aisA eka bhI zabda nahIM sunAki jisako niMdA kahI jAsake / brAhmaNa-yajJa meM dI jAne vAlI bali ko hiMsA vatalAkara unakA niSedha to kiyA hI hogA 1 vaha veda dharma kI niMdA nahI to aura kyA hai ? isako hI Apa jaise zraddhAsampanna ne kAnoM se sunii| seThajI -prANiyoM kI hiMsA kA to veda purANa bhI niSedha karatA hai aura 'ahiMsAparamodharma' saba dharmoM kA mukhya siddhAnta hai isameM kyA veda dharma kyA jainadharma saba ekamata haiN| brAhmaNa- ahiMsA paramodharma ke liye koI inkAra nahIM karatA hai para yajJa karanA vede vihita hone se usameM jo bali dI jAtI hai vaha hiMsA nahI parantu ahiMsA hI kahI jAtI hai| seThajI--kyA yajJa meM bali diye jAne vAle pazuoMko duHkha nahI hotA hogA ? taba hI to una jIvoM kI bali dene para bhI hiMsA nahI kintu ahiMsA hI kahI jAtI hai ? brAhmaNa-aisI tarke karane kA Apa logoM ko adhikAra nahIM hai jaise veda pAThI brAhmaNa kahe vaisA Apa logoM ko svIkAra karalenA cAhiye / vatalAiye ApA vicAra azvamedha yajJa karane kA thA usake liye aba kyA derI hai samaya jA rahA hai jaldI kIjiye seThajI-mahArAja abhI to maiMne nizcaya nahIM kiyA hai aura bhI vicAra karUMgA-- brAhmaNoM ko jo pahile se zaMkA thI vaha prAyaH satyasI hogaI ataH unhoMne kahA ki seThajI zrApa kahate the ki maiM eka karor3a rUpaye yajJa meM kharca karUMgA phira Apa pharamAte haiM ki nizcaya nahIM tathA bicAra karUMgA to kyA Apako nAstika jainAcArya se salAha lenI hai ? seThajI-kyA jainAcArya kI salAha lenA lAcchana kI bAta hai ki Apa tAnA de rahe haiM jainAcArya ko rAjA mahArAjA aura lAkho karor3oM manuSya pUjyadRSTi se dekhate haiM aura mAna rahe haiN| brAhmaNa -- para isase kyA huA ve hai to veda niMdaka evaM yajJa vidhvaMsaka; unakI salAha lene para ve kaba kaheMge ki tuma yajJa krvaao| yadi Apako yajJa karavAnA ho to vilamba karane kI AvazyakatA nahIM hamAre kahane mutAbika yajJa kA kArya prAraMbha kara denA caahiye| 102 . [ seTha sAlaga aura brAhmaNoM kA saMvAda
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa seThajI-ThIka hai mahArAja ! isake liye maiM vicAra kara Apako javAba duuNgaa| brAhmaNa-nirAza hokara vahA~ se cale gaye seThajI-samaya pA kara sUrijI ke pAsa gaye aura namaskAra kara pUchA ki mahAtmAjI ! AtmakalyANa ke liye dharma duniyAM meM eka hai yA aneka-? sUrijI-mahAnubhAva ! Atma kalyANa ke liye dharma eka hI hotA hai aneka nahI / hA~ eka dharma kI ArAdhanA ke kAraNa aneka huA karate haiN| ___ seThajI-phira Aja saMsAra meM aneka dharma, dRSTi gocara ho rahe haiM jisameM bhI pratyeka dharma vAle apane dharma ko saccA aura dUsare dharma ko jhUThA vatalAte haiM phira hama kisa dharma para vizvAsa rakha kara apanA kalyANa kareM? sUrijI-aneka dharma eka dharma kI zAkhArUpa hai aura apane apane svArtha ke liye zuru se to thor3A thor3A bheda DAla kara alaga akhAr3e jamAye para bAda meM kaI logoM ne bilakula ulTA rastA pakaDa liyA aura dharma ke nAmapara adharma aura pAkhaNDa calAdiye jaise vAmamArgiyoM kA evaM yajJa havanAdi / khaira dUsarI taraha se kahA jAya to isameM Apa jaisoM kI kasoTI bhI hai kahA hai ki "buddhi phalaM tatva vicAraNaMca" Apa svayaM vicAra kara sakate hai ki aneka dharmoM meM se kaunasA dharma kalyANa karane meM samartha hai khaira jaina dharma ke viSaya meM Apa jAnate hI hoMge nahI to maiM saMkSipta meM paricaya karavA detA hU~ ! jaina sAdhuoM meM saba se vizeSatA to tyAga vairAgya kI hai ve kanaka aura kAminI se bilakula mukta hai kaMkara patthara unake kAma A sakate hai para rupayA paisA unake kAma meM nahI Ate haiM chamAsa kI lar3akI ko bhI ve nahIM chUte haiM kisI bhI jIvakoM ve kaSTa nahIM pahuMcAte haiM arthAt Apa svayaM kaThinAiyoM ko sahana jo karalete haiM para dUsare carAcara jIvoM ko kaSTa nahIM pahu~cAte haiM ahiMsA satya asteya brahmacarya aura akiMcana dharma ko ve mana vacana kAyA se karaNa karAvaNa aura anumodana evaM naukoTI parivizuddha pAlana karate haiM tapa tapane meM ve vaDe hI zuravIra hote haiM paropakAra ke liye to ve apanA jIvana arpaNa kara cuke haiN| saMsAra kI upAdhi se ve sarvathA mukta hai apane kartavya pAlana meM ve kisI prakAra kA mAna apamAna evaM sukha duHkha kA khayAla nahIM karate haiM kisI padArtha kA saMcaya evaM pratibandha nahIM rakhate haiM unake pAsa rAjA raMka koI bhI Ave dharmopadeza dene meM thor3A bhI bheda bhAva nahIM rakhate haiM ityAdi yaha to unakA AcAra vyavahAra hai / tatvajJAna meM unakA syAdvAda nayabAda pramANavAda karmavAda AtmAbAda kriyAvAda sRSTivAda paramANuvAda yoga bhAsana samAdhi vagairaha sarvotkRSTa hai ki dUsare kahIM para vaise nahIM mila sakeMge ataH Atma kalyANa ke liye jainadharma kI ArAdhanA karanA hI sarva zreSTha hai / mahAnubhAva ! jainadharma kisI sAdhAraNa vyakti kA calAyA huA dharma nahIM hai para yaha dharma anAdi ananta hai / isa dharma ke pravAraka bar3e bar3e tIrthakara hue haiM eka samaya jainadharma eka vizva dharma thA aura Aja bhI yaha sarva prAntoM meM prasArita hai hA~ jisa prAnta meM jaina muniyoM kA bihAra evaM upadeza nahIM huA hai vahA~ svArthI logoM ne apane svalpa svArtha ke liye vicAre bhadrika logoM ko dharma ke nAma ulTe rAste lagA diye haiM bhApa svayaM soca sakate haiM ki eka yajJa karane meM brAhmaNoM kA thor3A sA svArtha hai para lAkhoM prANiyoM kI nirdayatA pUrvaka bali car3hAkara hajAroM lAkhoM jIvoM ke karma bandhakA kAraNa kara mAlate haiM ityAdisUrijI ne seTha ko acchI taraha samajhAyA / seThajI-mahAtmAjI ! ApakA kahanA bahuta ThIka evaM apakSapAta pUrNa bhI hai para mere vaMza paramparA se seTha sAlaga aura lohA baniyA kA u0 ] 6.3
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 620 - 658 cale Aye dharma kA tyAga kaise kiyA jAya isase merI mAna pratiSThA kA bhI bhaMga hotA hai ? phira bhI maiM ma kalyANa to karanA cAhatA hU~ ? sUrijI -- seThajI ! mujhe yaha ummeda nahIM hai ki Apa jaise vicarajJa puruSa kevala mAna pratiSThA evaM vaMza paramparA kI dAkSiNyatA se apanA hita karane ko taiyAra hai jaise zAstroM meM lohA baniyA kA udAharaNa lAyA hai vaha bhI suna ' lIjiye - eka nagara se kaI vyApAriyoM ne kirANe ke gADe bhara kara vyApArArtha anya disAvara ke liye prasthAna kiyA ve saba calate jA rahe the ki rAste meM bar3hiyA lohe kI khAneM zraI to saba vyApAriyoM ne lAbha jAna kara kirANA vahAM DAla diyA aura lohe se gADe bhara liye phira AMge cA~dI kI khAne AI to eka baniye ke alAvA saba ne lohA DAla kara cAMdI lelI / jisa eka baniye ne lohA nahIM DALA usako sabane kahA bhAI lohA kama mUlya vAlA hai ataH isako yahAM DAla kara bahumUlya cAMdI le le | hama sabane lI hai tU hamAre sAtha AyA hai ataH tere hita ke liye hI hama kahate haiM lohAbaniyA ne javAba diyA ki maiM Apake jaisA asthira bhAva vAlA nahIM ki bAra bAra badalatA rhuuN| maiMne to jo liyA vaha le liyA khaira Age calane para suvarNa kI khAne AI to sabane cAMdI DAla kara suvarNa le liyA / lohA baniye ko aura bhI samajhAyA gayA para vaha to thA vaMza paramparA vAdI usane eka kI bhI nahIM sunI phira Age calane para hIrepanne kI kha. ne dekhI to saba gADe vAloM ne sone ko DAla kara hIre panne bhara liye! aura lohA baniyA ko bahuta samajhAyA ki abhI taka to kucha nahIM bigar3A hai aba bhI Apa isa tuccha lohe ko DAla do aura ina hIre panne ko lelo ki apana sava eka se hojAya varanA tumako bahuta pazcAtApa karanA par3egA / para lohA baniyA ne eka kI bhI nahIM sunI aura jisa lohA ko pahale prahana kiyA usako hI pakar3a rakhA khaira saba vyApArI cala kara apane bAsa sthAna para Aye sabane ratna beca kara acche makAna aura saba sAmagrI kharIda kara devatAoM ke sadRza Ananda se sukha bhogane lage tatra lohAbaniyA usI hAlata meM rahA ki jaisI pahile thI ba dUsare vyApAriyoM ke ve alaukika sukha dekha kara pazcAtApa karane lagA aura apanI kI huI zuru se bhUla para rone lagA para aba kyA ho sakatA ? seThajI kabhI Apako bhI lohA baniyA kI bhA~ti pazcApa na karanA par3e ? seTha sAlaga to sUrijI ke pahile hI vyAkhyAna maiM samajha gayA thA para sUrijI ke upadeza evaM udAharaNa ne to itanA prabhAva DAlA ki vaha jainadharma svIkAra karane ko taiyAra ho gayA aura kahA pUSya gurudeva ! maiM mere saba kuTumba vAle ko lekara kala vyAkhyAna meM Akara Ama pablika meM jaina dharma svIkAra karU~gA ki mere kuTumba meM do mata na ho sake ? sUrijI ne kahA " jahA sukham " seThajI apane makAna para Aye aura rAtri ke samaya apane sava kuTumba vAloM ko ekatrita kiyA aura unako yaha samajhAyA ki manuSyabhava aura Rddhi to aneka bAra milI aura milegI hI para dharma kI ArAdhanA binA jIva kA kalyANa nahIM hotA hai ataH maiMne dharma kA acchI taraha se nirNaya kara ke jainadharma ko pasaMda kiyA hai aura kala subaha jaina dharma svIkAra karane kA ataH Apa logoM kA kyA bicAra hai ? isa para bahuta logoM ne to seThajI kA loga paramparA dharma ko kaise chor3A jAya bhI kahA para seThajI ne hetu yukti se unako samajhA bujhA kara apane sahamata kara liyA aura subaha hote hI bar3e hI samAroha se sakuTumba seThajI cala kara AcArya zrI kI sevA meM upasthita ho gaye 3ghara nagara bhI nizcaya kara liyA hai anukaraNa kiyA para kaI 604 [ seTha sAlaga ke jainadharma svIkAra kA nirNaya
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa [ bhagavAn pAzrvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhara meM bar3I bhArI halacala maca gaI hajAroM nahIM balki lAkhoM manuSya seThajI ko dekhane ke liye upasthita ho gaye / kAraNa eka koTyAdhIza seTha apane vizAla parivAra ke sAtha eka dharma chor3a kara dUsare dharma ko svIkAra karatA hai yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM thI brAhmaNoM ke to pairoM tale se bhUmi khisaka rahI thI unake Asana calAyamAna hogaye unhoMne daur3a dhUpa karane meM kucha bhI uThA nahIM rakhA para kahA ki sau varSa kA gumAstA aura bAraha varSa kA ghara dhaNI / Akhira sUrijI mahArAja ne usa vizAla samudAya meM apane maMtroM dvArA una vizAla kuTumba ke sAtha seTha sAlaga ko jaina dharma kI zikSA dIkSA dekara jaina banA liye isa prakAra seThajI ke dharma parivartana ko dekha anya bhI bahuta se logoM ne jainadharma svIkAra kara liyA una sabakI saMkhyA paTTAvalIkAroM ne 5000 naranArI kI batalAI hai vahAM ke upakezavaMzI saMgha ne seTha sAlagAdi sabako apane sAtha milA liyA aura unake sAtha usI dina se roTI beTI vyavahAra zurU kara diyaa| __ jisa dina se seTha sAlagAdi ko jainadharma kI dikSAdI usa dina se hI brAhmaNoM kA jainoM ke prati adhika dveSa bhabhaka uThA thA para isase honA karanA kyA thA jainoM kI zAnti ne aura bhI brAhmaNa dharma para prabhAva DAlA thA ki aura loga aura bhI jainadharma svIkAra karate gaye isa kArya meM vizeSa preraNA seTha sAlaga kI hI thii| seTha sAlaga thA bhI bar3A bhArI vyApArI evaM koTIdhaja inakA vyApAra bhArata aura bhArata ke bAhara pAzcAtya saba dezoM ke sAtha thA / eka bar3e AdamI kA isa prakAra prabhAva par3atA ho to bhI koI Azcarya kI bAta nahIM hai| yoM to AcArya siddhasUri bar3e hI prabhAvazAlI the hI para isa ghaTanA se ApakA prabhAva aura bhI bar3ha gayA candrAvatI aura usake AsapAsa ke pradeza meM jainadharma kA bar3A bhArI pracAra huaa| eka samaya parama bhakta sAlaga ne sUrijI kI sevA meM arja kI ki gurudeva! maiMne yajJa ke liye eka karor3a dravya vyaya karane kA saMkalpa kiyA thA para ApakI kRpA se maiM usa anartha se to baca gayA para aba vaha saMkalpa kiyA huA dravya kisa kArya meM lagAnA cAhiye / kAraNa ki saMkalpa kiyA huA dravya maiM mere kAma meM to lagA hI nahIM sakatA hU~ ataH Apa AjJA pharamA usI kArya meM lagAkara saMkalpa ke vikalpa se mukta ho skuu| sUrijI ne kahA sAlaga tU bar3A hI bhAgyazAlI hai tere zubha karmoM kA udaya hai saMkalpa kiye huye dravya ke liye yA to triloka pUjya tIrthaGkaradeva kA mandira banAne meM yA tIrthayAtrArtha saMgha nikAlane meM yA zrAgamavAcanA Agama likhAne evaM vidyA pracAra karane meM lagAnA hI kalyANa kA kAraNa ho sakatA hai jainadharma kA pracAra bar3hAnA svadharmI bhAiyoM ko sahAyatA pahu~cAnA bhI zAsana ke kArya kA eka aMga hai para saMkalpa kiyA huA dravya punaH gRhastha ke kAma nahIM AtA hai aba jisa kArya meM tumhArI rucI ho usameM hI dravya vyaya karake lAbha uThAnA cAhiye ityAdi ____sAlaga ne socA ki sUrijI kitane nirlobhI, kitane paropakArI hai ki karor3a rupayoM se eka paisA bhI apane kAma yA apane ziSyoM ke liye nahIM batalAyA kyA pustaka panne yA vastra pAtra kI inako jarUrata nahIM hogI para paropakArI mahAtmAoM kA yaha khAsa taura se lakSaNa huA karate hai ki "paropakArAyasatAM vibhuutyH"| yadi sUrijI mahArAja yahAM caturmAsa karadeM to maiM tInoM kArya kara sakatA hU~ ataH zAha sAlAgAdi sakala zrI saMgha ne sAgraha sUrijI se prArthanA kI ki pUjyezvara ! aApake virAjane se zAsana kA acchA udyota huA hai para kRpAkara yaha caturmAsa yahAM karAve ki zAha sAlagAdi kaI loga lAbha uThA skeN| sUrijI [ seTha sAlaga ko jainadharma kI dIkSA Jain Education Integegnal
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920 - 958 ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna caturmAsa kI svIkRti dedI basa phira to kahanA hI kyA thA saba kA utsAha khUba bar3ha gayA / zAha sAlaga ne catura zilpajJa kArIgaroM ko bulAkara bhagavAna mahAvIra kA bAvana deharI vAlA AlIzAna mandira banAnA zuru kara diyA dUsarI tarapha lipIkAroM ko bulAkara zrAgama likhAnA prArambha kara diyA aura caturmAsa kI Adi meM mahA mahotsava pUrvaka paMcamAMga zrI bhagavatI sUtra vyAkhyAna meM baMcavAnA zurU karavA diyaa| sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM Atmika kalyANa para hI hotA thA jisase janatA ko bar3A bhArI Annada AyA karatA thA zAha sAlaga to sUrijI kA itanA bhakta bana gayA ki unakA mana bhramarA sUrijI ke caraNoM se eka kSaNa bhara bhI pRthaka rahanA nahIM cAhatA thA usake liye kevala eka tIrthoM kA saMgha nikAlanA hI zeSa kArya raha gayA to eka dina sAlaga ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! hamAre do kAma to ho rahe haiM para kRpAkara saMgha ke liye batalAiye kyA kiyA jAya sUrijI ne kahA sAlaga " zreyAMsa bahu vighnAni" acche kArya meM kaI vighna AyA karate haiM isaliye zAstrakAroM ne kahA ki " dharmasya tvaritAgatiH" dharma kArya meM vilamba nahIM karanA cAhiye ataH pahile yaha vicAra karale ki saMgha zatru - jaya kA nikalanA hai yA sammeta zikharajI kA, isapara sAlaga ne kahA yadi donoM tIthoM kI yAtrA ho jAya to acchA hai sUrijI ne kahA sAlaga eka sAtha donoM tIthoM kI yAtrA honA to saMbhava hai kAraNa ina donoM tIrthoM meM antara vizeSa hone se sAdhu loga pahu~ca nahIM sakate haiM hA~ eka bAra eka tIrtha kI ora dUsarI bAra dUsare tIrtha kI yAtrA ho sakatI hai philahAla eka tIrtha kI yAtrA kA nirNaya karaleM? sAlaga ne kahA ki pahile sammeta zikhara kI yAtrA karanI ThIka hogI sUrijI ne apanI sammati de dI aura sAlaga ne apane 19 putroM ko bulAkara saMgha sAmagrI ekatrita karane kA Adeza de diyA aura cAturmAsa samApta hone ke pUrva hI saba prAntoM meM AmantraNa bheja diyA sAdhu sAdhviyoM kI bhI vinatI karalI jaba cAturmAsa samApta huA to mArgazIrSa zuklA paMcamI ko sAga ko saMghapati padArpaNa kara zrAcArya siddhasUri ke adhyakSatva meM saMghane prasthAna kara diyA saMgha bar3A hI vizAla thA kaI pAMca hajAra sAdhu sAdhviyoM eka lakSa se adhika naranArI 84 derAsara caudaha hastI 11 AcArya tInasau digambara sAdhu 700 anya matta ke sAdhu ityAdi kramazaH rAste ke tIrthoM kI yAtrA karatA huA saMgha sammetazikhara jI pahu~cA vahA~ kI yAtrA kara sabako bar3A hI Ananda huaa| eka samaya sUrijI ne kahA sAlaga aba avasara zrAgayA hai yaha bIsa tIrthakaroM kI nirvANa bhUmi hai cetanA ho to cetalo jo samaya gayA vApisa nahIM AtA hai basa / sAlaga kI AtmA pahile se hI nirmala thI usa para bhI sUrijI kA saMketa, phira to kahanA hI kyA; sAlaga ne apane saba putroM ko bulAkara kaha diyA ki merA vicAra to dIkSA lene kA hai putroM ne bahuta kahA ki Apako dIkSA hI lenA hai to punaH saMgha sahita candrAvatI padhAreM vahAM dIkSA rAveM para sAlaga kA Agraha tIrtha para hI thA sAlaga ke bar3e putra saMgaNa ko saba ghara kA bhAra evaM saMghapati kI mAlA dekara zAha saliga ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA svIkAra karalI ahAhA - ke zubha karmoM kA udaya hotA hai taba kisa prakAra kalyANa ho jAtA hai, eka yajJa karane vAlA itanA bar3A seTha jisakI bhAvanA badala jAne se kitane ke kalyANa kA kAraNa banA hai / se sAdhviyoM ke pAsa adhyakSatva meM pUrva ke tIthoM kI yAtrA karate hue bahuta sAdhu saMgha lauTakara punaH marUdhara evaM candrAvatI AyA aura sAMgaNa ne svAmivAtsalya karake saMgha ko pratyeka lAdU meM pAMca-pAMca suvarNa mudrikA aura bar3hiyA vastroM kI prabhAvanA dekara visarjana kiyA / manuSya saMghapati sAMgaNa Jain Educal seTha sAMgaNa kI aura se tIrthoM kA saMgha ]late & Personal Use Only 906
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520 - 558 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya siddhasUri apane 500 ziSyoM ke sAtha jisameM nUtana munirAja zekhara haMsa ( sAlaga ) bhI zAmila the; pUrva prAnta meM rahakara vahA~ kI janatA ko dharmopadeza dene lage tIrtha zrI sammetazikharajI ke AsapAsa ke pradeza meM bahuta jainoM kI basatI thI Apake pUrvajo ne kaI bAra vahA~ ghUma ghUma kara una logoM ko dharma meM sthira kiye the una logo ne kaI jaina maMdira banAye jisakI pratiSThAeM AcArya siddha sUrine karavAI kaibAra saMgha nikAla kara bIsa tIrthaMkaro ke nirvANa bhUmi kI yAtrA kI / ityAdi jisa samaya sUri jI kA bihAra pUrvaprAnta meM ho rahA thA usa samaya boddhoMkA pracAra bhI ho rahA thA para sUrijI ke pracAra kArya ke sAmane bauddhoM kI kucha bhI cala nahI sakatI thI Apa zrI ne tIna cAturmAsa pUrva meM karake jainadharma ke prabhAva ko khUba bar3hAyA thA bAda kaliMga kI kumAra kumArI tIrthoM kI yAtrA karate hue punaH bhagavAn pArzvanAtha ke kalyANaka bhUmi kAzI padhAra kara vahA~ tathA unake Asa pAsa ke tIthoM kI yAtrA kI aura vaha cAturmAsa banArasa nagarI meM kiyA Apake virAjane se jainadharma kI acchI unnati evaM prabhAvanA huI inatA hI kyoM para vahAM do brAhmaNa aura 5 zrAvakoM ko dIkSA bhI dI jisakA mahotsava zreSTigautrIya zAha salakhAne savAlakSa rupaye vyaya karake isa prakAra kiyA ki jisakA prabhAva vahA~ kI janatA para kAphI huA thA / vahA~ se sUrijI mahArAja bihAra kara paMjAba kI aura padhAre Apake munigaNa pahale se hI vahA~ bihAra karate the jaba unhoMne sunAki AcArya siddhasUrijI mahArAja paMjAba meM padhAra rahe hai to unakA dIlaharSa ke mArA umar3a uThA basa sUrijI mahArAja jahA~ padhArate vaha caturvidha zrIsaMghakA kA eka khAsA melA ho lagajAtA thA kramazaH Apa lohAkoTa padhAre vahA~ ke zrI saMgha ke zrAgraha se sUrijI ne vahA~ caturmAsa bhI kara diyA bAda caturmAsa ke vahA~ eka saMgha sabhA kI gaI jisameM usake bahuta se sAdhu sAdhviyoM tathA zrAddha varga upasthita hue| sUrijI ne apanI ojasvI vANa se jainadharma kI paristhiti aura pracAra ke viSaya meM baDA hI jozIlA vyAkhyAna diyA ki jisane upasthita janatA ke hRdaya meM dharma pracAra kI eka nayI bijalI paidA ho gaI yoM to paMjAba pahile se hI vIra prasUta bhUmi thI phira sUrijI jaise dharma pracAraka ke vIratA kA upadeza tatra to kahanA hI kyA thA ? vIroM kI santAna vIra huA hI karatI haiM muniyoM ne sUrijI ke upadeza ko zirodhArya kara kartavyamArga meM ka Tebaddha hogaye sUrijIne vahA~ se bihAra karane vAle yogya muniyoM ko padaviyAM pradAna kara unake utsAha meM aura bhI vRddhi kara dI tatpazcAta saMgha bisarjana huA sUrijI mahArAja do varSa paMjAba meM ghUmakara siva kI ora padhAre sindha meM Apake bahuta se muni vihAra kara rahe the eka caturmAsa DAmarela nagara meM kiyA vahA~ bhI dharma kI acchI prabhAvanA huI / 7 nara nAriyoM ko dIkSA dI ora kaI ajainoM ko jaina banAye bAda Apake caraNa kamala nor bhUmi meM hue vahA~ bhadrezvaratIrtha kI yAtrA kara vahA~ kI janatA ko dharmopadeza diyA vahA~ bhI Apake kaI muni vihAra karate the unakI sAra saMbhAla kI bAda sarauSTra pradeza meM padArpaNa kara tIrthAdhirAja zrI zatruMjaya kI yAtrA kI tadAnantara saurASTra meM bhramana karate hue bharoMca nagara meM padhAra kara vaha caturmAsa vahIM kiyA jisase vahA~ ki janatA meM dharma kI khUba hI jAgRti huI bAda caturmAsa ke arbudAcala kI sparzanA kI isa bAta kI khabara candrAvatI, padmAvatI, zivapurI meM milate hI hajAroM loga devagurU ke darzanArtha arbudAcala para Aye aura apane apane nagara kI ora padhArane kI binatI kI sUrijI vahA~ se vihAra kara saMgha ke sAtha eka makAna jalakuNDa para kiyA ki jahA~ AcArya kakkasUrijI dvArA saMgha ke prANoM kI rakSA hui thI vahA~ para eka mahAbIra deva kA maMdira banAyA gayA thA AcArya zrI jaba candrAvatI nagarI kI aura padhAra rahe the to vahA~ ke zrIsaMgha 607 [ AcArya siddhasUri kA pUrva meM vihAra
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 120-958 meM itanA utsAha evaM harSa chA gayA thA ki jisakA tuccha lekhanI dvArA varNana hI nahIM kiyA jA sakatA kAraNa eka to sUrijI kA padhAranA dUsarA muni zekharahaMsa sAtha meM joki candrAvatI nagarI kA koTyAdhIza seTha sAlaga ke nAma se mazahUra thA / candrAvatI nagarI ke zrIsaMgha aura vizeSa meM seTha sAMgaNa ne nagara-prabeza kA isa kadara se mahotsava kiyA ki jisameM unhoMne savAlakSadravya vyaya kara DAlA / isase pAThaka samajha sakate hai ki usa samaya kI janatA ke hRdaya meM dharma bhAvanA kahA~ taka bar3I huI thii| AcArya siddhasUri kA dhArAvAhI vyAkhyAna hamezA hotA thA, jisameM dArzanika tAtvika AdhyAtmika viSaya ke sAtha meM adhika jora tyAga vairAgya para diyA jAtA thA jisakA prabhAva janatA para isa kadara par3atA thA ki ve kSaNika saMsAra se virakta bana sUrijI ke caraNoM meM dIkSA le apanA kalyANa karane kI bhAvanA kiyA karate the sUrijI ke vyAkhyAna kA lAbha kevala sAdhAraNa janatA hI nahIM letI thI para vahAM ke rAjA evaM rAjakarmacArIgaNa bhI upasthita hote the aura ve sUrijI ke vyAkhyAna kI sadaiva bhUri bhUri prazaMsA bhI kiyA karate the| ___ seTha sAlaga ke dvArA prAraMbha kiyA gayA bAvana deharI vAlA vizAla mandira taiyAra hone AyA ataH seTha sAMgaNa ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! pUjya pitAjI kA prArambha kiyA mandira taiyAra ho gayA hai ataH isakI pratiSThA karavA kara hama logoM ko kRtArtha banAveM hameM vizeSa harSa isa bAta kA hai ki isa samaya hamAre pUjya pitAjI (zekhara haMsa muni) ApakI sevA meM yahAM vidyamAna haiM aura yaha hamArA ahobhAgya hai ki inake hAthoM se prArambha kiye hue mandira kI inake hI hAthoM se pratiSThA ho jAya ? sUrijI ne kahAM sAMgaNa tumhAre pitA to bhAgyazAlI haiM hI para tU bhI bar3A hI puNyazAlI hai ki pitA kA Arambha kiyA kArya bar3e hI udAra dila se sampUrNa karavA kara pratiSThA karavA rahA hai / sAMgaNa ! mandira banAnA yaha sAdhAraNa kArya nahIM hai yaha eka vizeSa kArya hai zAstrakAroM ne kahA hai ki maMdira banAne vAlA bArahavAM svarga taka pahu~ca kara zIghra hI mokSa prApta kara letA hai kAraNa eka mahAnubhAva ke banAye mandira se aneka bhavya apanA kalyANa kara sakate haiM jaise eka manuSya kUpa banAtA hai usa samaya usako kaI prakAra ke kaSTa uThAne par3ate haiM para jaba kUpa meM pAnI nikala pAtA hai taba usakA saba kaSTa dUra ho jAtA hai, thakAvaTa utara jAtI hai aura usa kUve kA pAnI hajAroM loga pIkara apanI tRSA rUpI AtmA ko zAMta karate haiM, itanA hI kyoM para kuvA banAne vAle ko AzIrvAda bhI diyA karate haiM isI prakAra maMdira ko bhI samajha lIjiye ki mandira banAne meM jala patthara cUnA vagairaha lagate haiM para jaba bhagavAna kI mUrti takhta nizAna hotI hai taba ve saba Arambha eka kSaNa kI bhAvanA se vizuddha banA dete haiM aura jahAM taka vaha maMdira vidyamAna rahatA hai hajAroM lAkhoM aura karor3oM bhAvuka usa mandira se bhI apanI AtmA kA kalyANa kara sakatA hai isaliye maMdira banAne vAlA zIghra mokSa prApta kara sakatA hai yadi tumhArI bhAvanA hai to dharmakArya meM vilamba nahIM krnaa| saMTha sAMgaNa ne kahA pUjyavara ! Apa isa kArya ke liye zubha muhUrta dirAve itanA hI vilamba hai zeSa saba kArya taiyAra haiM sUrijI ne mAgha zuklA paMcamI kA muhUrta de diyA jisako seTha sAMgaNa ne bar3e hI harSa ke sAtha badhA kara le liyA aura karane lagA pratiSThA kI taiyAriyAM seTha sAMgaNa ko bar3A hI utsAha thA usane najadIka aura dUra dUra pradezoM meM AmaMtraNa patrikAeM bhijavA dii| usa samaya kA candrAvatI eka samRddhazAlI nagarI thI / rAjA prajA prAyaH jainadharmopAsaka the Asa pAsa ke pradezoM meM bhI jainoM kA hI sAmrAjya thA aura seTha sAlaga ke pra0 mandira kI pratiSThA 608
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa siddhasUri jaise prabhAvazAlI prAcArya ke adhyakSatva meM pratiSThA kA honA jisameM bhI vizeSatA yaha ki eka koTyAdhIza jainetara jaina bana kara tatkAla hI jaina maMdira kI pratiSThA karavAnA phira to kahanA hI kyA thaa| muni zekharahaMsa ke upadeza se seTha sAMgaNa ne eka ghara derAsara bhI banavAyA thaa| unake liye mANaka kI pArzvamUrti tathA nagara mandira ke liye 120 aMgula pramANa suvarNa kI mahAvIra mUrti banAI isa mUrti ke netroM ke sthAna do bar3hiyA maNiyAM lagavAI ve gatriko bhI dina banA detI thI zeSa sarva dhAtu evaM pASaNa kI mUrtiyAM bhI taiyAra karavA lI thI isa pratiSTA evaM svadharmI bhAiyoM ko paharAmaNi meM seTha sAMgaNane ekakoTi dravya vyayakara khUba punyAnubandhI punyopArjana kiyA pratiSTA bar3e hI dhAma dhUma ke sAtha ho gaI jisase jainadharma kA bar3A bhArI udyota huA sUrijI candrAvatI se bihAra kara zivapurI koraMTapura, bhinnamAla, satyapura, zivagar3ha, pAlhika, dholagar3ha carapaTa mADavyapura hote hue jaba upakezapura padhAra rahe the taba isa khabara ko suna upakezapura saMgha ke harSa kA pAra nahIM rhaa| Aditya nAga gautrIya gulecchA zAkhA ke zAha purA ne tInalAkha drabya vyayakara sUrijI ke nagara praveza kA mahotsava kiyA / "Adhunika zraddhA bihIna sAdhuoM ke sAmane prAdhA mIla bhI nahIM jAne vAle yaha savAla kara baiThate haiM ki eka nagara praveza ke mahotsava meM eka do aura tIna lakSa rUpaiye kyoM aura kisameM kharca kiyA hogaa| yadi itanA hI dravya kisI anya kArya evaM sAdharmI bhAiyoM kI sahAyatA meM lagAyA hotA to kitanA upakAra hotA ? ityaadi| ___ "isa nirdhanatA ke yuga meM aisA savAla utpanna honA svAbhAvika hai para usa samaya kA itihAsa par3hane se mAluma hogA ki usa samaya aisA koI kSetra hI nahIM thA ki jisake liye kisI se yAcanA kI jAya tathA aisA koI sAnI bhAI bhI nahI thA ki vaha dUsaroM ko AzA para apanA jIvana gujAratA ho aura na koI sAdharmI bhAIyoM ko isa prakAra maMgatA banAnA hI cAhatA thA yadi koI kisI nirbala sAdharmI bhAI ko dekhate to usako dhaMdhe rUjagAra meM lagA kara apanI barAbarI kA banA lete the| mandiroM kA nirmANa evaM jIrNoddhAra eka eka vyakti karavA detA thA vidyA evaM jJAna pracAra bhI eka eka bhAvuka karatA thA tIrthoM kI yAtrArtha eka eka dharma premI bar3e bar3e saMghanikAla kara yAtrA karavA detA thA kAladukAla meM bhI eka eka dhanADhya karor3oM dravya vyaya kara dete the phira aisA kaunasA kSetra raha jAtA ki jisameM ve apanA dravya kA sadupayoga kareM / AcAryoM ke nagara praveza mahotsava meM do tIna lakSa dravya vyaya karanA to unake liye eka mAmUlI bAta thI para isa prakAra kI udAratA se usa samaya ke dharmajJoM ke aMdara rahI huI devaguru dharma para zraddhA kA patA cala sakatA hai ki unakI devaguru dharma para kitanI zraddhA thI ki mAmUlI bAta meM ve lAkhoM rupaye vyaya kara dete the-yahI kAraNa thA ki isa prakAra zubha bhAvanA se unake gharoM meM lakSmI dAsI bana kara rahatI thI va apane videzI vyApAra meM itanA dravya paidA karate the / isa prakAra dhana vyaya karate hue bhI unake khajAne bhare hue rahate the una logoM ke punya kitane jabardasta the Apa pichale prakaraNoM meM par3ha Aye ho ki kisI ko pArasa milA to kisI ko citrAvalI milI kisI ko tejamaturI milI to kisI ko suvarNa rasa milA kisI ko devatAne nidhAna vatalAyA to kisI ko devI ne akhUTa thelI dedii| isapara bhI ve kitane nispRhI the ki apanA jIvana sAdA aura sarala rakhate the 909 [ mArmika prazna kA ucita uttara
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana | [ osavAla saMvat 920-958 jitanA dravya deva gurudharma kI bhakti meM kharacate utane ko hI ve apanA samajhate the ve pichale kuTamba ke liye na to itanA phikra karate the aura na itanA saMcaya hI karate the kAraNa unako yaha vizvAsa thA ki jIva saba apane 2 punya lekara Ate hai 'pUta sapUto kyA dhanasaMcaya pUta kapUto kyoM dhanasaM ce ? isa siddhAnta para unakI aTala zraddhA thI itanA hI kyA para usa jamAne ke putrAdi kuTamba bhI nizcaya vAle the ve apane pUrvajoM kI sampati para mamatva yA AzA taka nahIM rakhate the para apane takadIra para vizvAsa rakhate the / hamane saikar3oM dAnezvariyoM ke jIvana par3he hai para eka bhI udAharaNa aisA nahIM milA ki kisI dAnezvara pitA ko apanA dravya zubhakArya meM vyaya karate samaya putra ne inkAra kiyA ho itanA hI kyoM para aise bahuta se putra the ki Apane pitA ko dAna karane meM utsAhita karate the ityAdi vaha jamAnA hI aisA thA ki janatA apane kalyANa kI ora adhika lakSa diyA karatI thI / " AcArya zrI ne caturvidha zrI saMgha ke sAtha bhagavAna mahAvIra aura AcArya ratnaprabhasUri kI yAtrA kara thor3I para sAragarbhita dezanAdI jisakA upasthita janatA para acchA prabhAva huA jisa samaya sUrijI upazapura nagara meM padhAre the usa samaya upakezapura ke zAsana karatA mahArAjA utpaladeva kI santAna para - sparA meM rAva hullA rAjA thA rAvahullA ke pitA dohar3a jainadharma kA upAsaka thA para vAmamArgiyoM ke saMsarga se rAhullA vAmamArgiyoM kI upAsanA kara mAMsa madirA evaM vyabhicAra sevI bana gayA thA bahuta se logoM ne samajhAyA para usane kisakI bhI nahIM sunI eka javAnI dUsarI rAja sattA tIsarA sadaiva bAmamArgiyoM kA paricaya | upakezapura ke zramezvara logoM ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! upakezapura kA rAjagharAnA zurU se jaina dharmopA ka thA aura isase yahAM ke jainoM ko jainadharma kI ArAdhanA meM bar3I hI suvidhA thI para rAva hultA vAmanAgiyoM ke adhika paricaya meM Akara mAMsa madirA sevI bana gayA abhI to yaha jainadharma se vizeSa khilApha nahIM hai para bhaviSya meM na jAne inakI saMtAna jainadharma ke sAtha kaisA bartAva rakhegI ataH parAva hullA ko kabhI ekAnta meM upadeza dIveM ityAdi / sUrijI ne kahA ThIka hai kabhI rAvajI veMge to maiM avazya upadeza karUMgA / para vAmamArgI isa bAta ko ThIka samajhate the ki rAvajI jainAcArya ke pAsa jAveMge to na jAne ve jAdUgara rAvajI para jAdUkara apanA banA banAyA kAma miTTI meM na milA de ? ataH unhoMne rAvajI para aisA paharA rakhA ki unako kSaNa bhara akelA nahIM chor3ate kabhI ramata gammata to kabhI sikAra kabhI khela tamAze meM sAtha hI sAtha meM rakhate yathA rAjA tathA prajA / rAva hullA kA thor3A thor3A prabhAva janatA para bhI par3ane lagA rAjA ke mukhya kAryakarttA (dIvAna) bApanAga gautrIya zAha mAladeva thA aura bhI rAjakarmacArI saba mahAjana hI the para ve rAvajI ko samajhA nahIM sakate the / eka samaya kisI mleccha logoM kI senA deza meM lUTa mAra karatI huI upakezapura kI ora A rahI thI, jisakoM suna kara rAvajI ghabarAye vAmamArgiyoM se parAmarza kiyA to unhoMne samaya pAkara kahA, rAvajI Apa zAkabhAjI ke khAne vAle mahAjanoM ke bharose para rAja ko chor3a diyA hai para sivAya kalama calAne ke ke ye loga kyA kara sakate haiM Apako rAjya kI rakSA ke liye mAMsa bhogI vIroM ko acche padoM para upazapura kA rAhullA ko jaina dharma kI dikSA 910
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0-520-558 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa niyukta karanA cAhiye taba hI rAjya kI rakSA ho skegii| basa rAjA kAnoM ke kacce to hote hI haiM una vAmamArgiyoM ke kahane se tamAma mahAjanoM ko haTA kara mAMsa bhogI arthAt vAmamArgiyoM ko ucca ucca pado para niyukta kara diye basa vAmamArgiyoM ke manoratha saphala ho gye| para mahAjanoM ko isa bAta kA tanika bhI duHkha nahIM huA ve sUrijI kI sevA meM adhika avakAza milane se apanA ahobhAgya samajhane lge| mlecchoM kI senA ne najadIka Akara upakezapura para dhAvA bola diyA idhara rAvahullA kI ora se bhI senA taiyAra kara mlecchoM kA sAmanA kiyA gayA para ve usameM saphala na ho sake kyoMki pahalA to unameM zikSA kA abhAva thA dUsare senA kA saMcAlana karane vAlA bhI itanA buddhimAna nahIM thA pahilA dina to jyoM tyoM kara bitAyA para rAvahallA ghabarA gayA aura usako vijaya kI bhAzA bhI nahIM rahI ataH vaha hatAza hokara vicArane lagA ki aba kyA karanA cAhiye jaba rAvajI ne vAmamArgiyoM se parAmarza kiyA to ve vicAre kyA karane vAle the phira bhI unake kahane se utsAhita ho dUsare dina svayaM rAvajI senA ke saMcAlaka bana mlecchoM se lar3ane lage para usameM bhI mlecchoM kI parAjaya nahI huI jaba rAvajI ratavAsa meM gaye to unake cehare para gaharI udAsInatA thii| rAniyoM ne pUchA to rAvajI ne saba hAla sunAyA isa para eka rAnI jo 'jainadharmopAsikA thI usane kahA ki Apane mahAjanoM ko rajA dekara bar3I bhArI bhUla kI hai jisakA hI pariNAma hai ki Aja Apako hatAza honA par3A hai merA to khayAla hai ki aba bhI Apa mahAjanoM ko bulavAkara yaha kArya unake suparda kara dIjiye ? rAvajI ne kahA ki mahAjana loga zAkabAjI ke khAne vAle yuddha meM kyA kara sakeMge ve kevala hukUmata kI bAteM kara jAnate haiM / rAnI ne kahA khAvandoM ! yaha to Apa kA vyartha bhrama hai mahAjana loga khAsa to gajapUta hI haiM sAtha meM kArya kuzala bhI haiM dUsare mAMsa bhojiyoM meM tAkata honA aura zAkamojiyoM meM na honA yaha bhI bhrama hI hai| samaya para bala kAma nahIM detA hai utanA kAma akala buddhi de sakatI hai ataH zrApa mahAjanoM ko bulAkara yaha kArya unako sauMpa dIjiye ityAdi / rAvajI ne rAnI ke kahane para dhyAna dekara mahAjanoM ko bulAkara kahA ki nagara para Aphata A par3I hai isameM Apa loga kyA madada kara sakate ho ? mahAjanoM ne kahA ki hamArI nazoM meM jaise rAjapUtI kA khUna bharA hai vaise rAja kA annajala bhI hamArI nazoM meM bharA huA hai Apane to hama logo ko bulAkara kahA hai para hama logoM ne kala ke liye taiyAriyAM kara rakhI haiM ityAdi mahAjanoM ke kathana ko sunakara rAvajI ko bar3I khuzI huI aura vAmiyoM ke kahane se mahAjanoM ko rajA dene kA bar3A pazcAtApa karanA par3A khaira rAvajI ne kahA Apa svAmI dharmI hai zrApa para hamAre paramparA gata pUrvajoM kA pUrNa vizvAsa bhI thA aura kaIbAra Apake pUrvajoM ne raNa bhUmi meM vIratA pUrvaka vijaya bhI prApta kI thI aba Apa apane 2 Asana ko saMbhAlo aura yaha rAja Apake hI bharose hai ityAdi sanmAna pUrvaka mahAjanoM ko punaH adhikAra supurda kiyaa| basa phira to thA hI kyA mahAjana mutsahiyoM ne apanI senA ko saja-dhaja kara moracA bAMdhA aura Apa usake saMcAlana bana gaye sUryodaya hote hI eka ora mandiroM meM rAvajI kI ora se snAtra mahotsava zurU karavA diyA aura dUsarI ora amala kI gIraNiye car3hA dI basa sainika loga khUba amala pAna kara kezariyA jAmA pahana kara raNabhUmi meM isa prakAra TUTa par3e par3e ki jaise bAja ke Upara tItara TUTa par3atA hai idhara raNabherI aura yuddha ke jhUmAoM bAjA bAja rahe aura udhara cAraNa bhATa jozIle zabdoM meM virUdAvalI bola rahe the mahAjanoM ke hAthoM se jaisI kalama jora se calatI thI Aja raNabhUmi meM talavAra evaM bANa cala rahe the basa dekhate dekhate meM duzmanoM ke paira chur3A diye kitaneka bhAga [ upakezapura para mlecchoM kA AkramaNa
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 chUTe taba kitaneka ko jakar3a kara bAMdha liyA unakA saba sarAjAma chIna liyA basa cAroM ora se vijaya bherI bAjane lagI jisako dekhakara rAvajI ko bahuta harSa huA aura yaha vizvAsa ho gayA ki jitanI vIratA evaM kArya kuzalatA mahAjanoM meM hai utanI kSatriyoM meM nahIM hai jina mlecchoM ko pakar3a liye the ve dAMtoM meM tRNa lekara hinduoM kI gaU bana gaye ki unako bandhana mukta kara chor3a diye / tatpazcAta mahAjanoM kI vIratA ke upalakSa meM rAvahullA ne kaIekoM ko jAgIriyoM aura kaIekoM ko inAma dekara unako jo pada pahale the una para niyukta kara diye| ___ eka samaya rAvahullA pAcArya siddhasUri ke byAkhyAna meM AyA thA sUrijI bar3e hI samayajJa the Apane mahArAjA utpaladeva maMtrI UhaDAdi kA itihAsa sunAte hue una kI paramparA ke bhUpatiyoM maMtriyoM dvArA kI huI jainadharma kI sevA kA khUba jozIlI vANI dvArA varNana kiyA aura sAtha meM yaha bhI pharamAyA ki jainadharma vIroM kA dharma hai aura vIra hI mohanIya karma rUpI pizAca kA parAjaya kara mokSa rUpI akSaya sthAna ko prApta kara sakate haiM ityAdi rAvahullA samajha gayA ki merI bhUla huI hai maiMne vAmamArgiyoM ke dhokhe meM Akara apanA hI ahita kiyA hai khaira jo huA so huA para aba to usa bhUla ko sudhAra lenI cAhiye usI vyAkhyAna meM uTha kara rAvahRllA ne sUrijI ke sAmane namratApUrvaka prArthanA kI ki pUjya gurudeva zrApa zrI kA pharamAnA sattya hai ki saMgata se jIva sudharatA hai aura saMgata se jIva bigar3atA hai usameM maiM bhI eka hU~ Apake parvajoM ne hamAre pUrvajoM ko satyamArga kI rAha para lagAye para mere jaise mohita ne usa rAha ko chor3a anya pantha kA phAvalambana kara sacamuca hI bhUla kI hai khaira phira bhI Apa jaise paropakAra parAyaNa mahAtmA jagata ke aura vizeSa mere bhale ke liye hI yahA~ padhAre yaha me| ahobhAgya hai / kRpA kara mujhako ghora naraka meM par3ate hue ko zrApa bacA lIjiye, arthAt mujhe jainadharma kI zikSA dIkSA dIjiye / sarijI ne kahA ki zAstrakAra pharamAte haiM ki "vatthu sahAvodharmo" vastu ke svabhAva ko hI dharma kahA jAtA hai thor3I dera ke liye usameM bhale vikAra ho jAya para Akhira vastu apane dharma ko prApta kiye binA nahIM rahatI hai Apa bhI una vIroM kI santAna ho ki jinhoMne pUrNa zodha khoja ke pazcAt AtmakalyANa ke liye na rakhI paramparA kI paravAha narakhI lokApavAda kI dAkSinyatA aura na rakhA, pAkhaNDiyoM kA lihAja unhoMne toniDAtA ke sAtha jainadharma ko svIkAra kara liyAthA itanA hI kyoMpara unhoMne to cAroM ora DaMke kI coTa jaina dharma kA pracAra bhI kiyA thA jisakA hI phala hai ki Aja marudhara sadAcAra evaM sukha zAnti aura ahiMsAmeM pUrNa bana gayA hai itanA hI kyoM para marudhara ke Asa pAsa ke pradezoM meM bhI marudharoM kA kAphI pracAra hA hai maiM Apako dhanyavAda detA hU~ ki Apa binA kuccha koziza ke apane prAtmA kA kalyANa karane ko nirDaratA pUrvaka taiyAra ho rahA huuN| rAvajI ! pUjyavara! isameM koziza kI to jarUrata hI kyA hai dUsarA ApakA upadeza hI itanA prabhAvo. pAdaka hai ki sunane vAlA kA bana jasA hRdaya ho to bhI pigale binA nahIM rahatA hai yadi koI sahRdaya vyakti tulanAtmika dRSTi se dekhe to usako bhI bhU zrAsamAna sA antara mAlUma hogA ki vahA~ ahiMsA pradhAna dharma aura kahAM mAMsa madirA evaM vyabhicAra rUpa ghRNita dharma ataH aisA kauna mUrkha hogA ki amUlya ratna milane para bhI kaMkara ko pakar3a rakhatA ho ? ataH ApazrI kRpA kara mere jaise pAmaraprANI kA uddhAra karAve / jaina vIroM kI vIratA] 912
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ne usa Ama sabhA ke andara rAvahullA aura unake kaI sAthiyoM ko pUrva sevita mithyAtva kI bAlocanA karavA kara devagurudharma kA svarUpa batalA kara vAsakSepa ke vidhi vidhAna se jaina dharma kI dIkSA de dii| isase jainadharma kA bar3A bhArI udyota huA aura jo pAkhaNDiyoM kA pracAra bar3hatA jA rahA thA vaha ruka gyaa| itanA hI kyoM para rAvahullA ne to apane rAja meM koI jIva kI hiMsA na kare aisA amara paDahA bhI piTavA diyA / ahA-hA kae setAdhIza ko pratibodha karane se kitane jIvoM kA kalyANa ho sakatA hai jisake liye rAvahullA kA udAharaNa hamAre sAmane vidyamAna hai| rAvahullA sUrijI kA parama bhakta bana gayA eka samaya zrIsaMgha ke sAtha rAvahullA ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! aba Apa kI vRddhAvasthA hai kRpA kara yaha caturmAsa yahI karAveM aura bAda bhI Apa yahI sthiravAsa karAveM ki Apa ke virAjane se hama logoM ko bar3A bhArI lAbha hogA ? isa para sUrijI ne pharamAyA ki ApakI itanI Agraha hai to isa cartumAsa kI svIkRti maiM de sakatA hU~ Age ke liye jaisI kSetra sparzanA / straira abhI to zrIsaMgha ne itane se hI saMtoSa kara liyA / sUrijI kA caturmAsa upakezapura meM mukarrara hone se yoM to sakala zrIsaMgha ko bar3A hI harSa thA para rAva. hullA ke to harSa evaM utsAha kA pAra taka nahIM thA aura ve hara prakAra se jainadharma kI unnati evaM pracAra ke liye kozisa kara rahe the| para kudarata kucha aura hI ghaTanA ghar3a rahI thI jisakI sUcanA dene ke liye devI saJcAyikA ne eka samaya sUrijI kI sevA meM Akara parokSapane vandanA ke sAtha arja kI ki prabho! zrApa zAsana ke bar3e hI prabhAvika zrAcArya hai| Apane apane paropakArI jIvana meM bahuta upakAra kiyA hai vizeSa isa upakezapura para so zrApakA mahAna upakAra huA hai parantu kahate hue duHkha hotA hai ki aba ApakA AyuSya kevala eka mAsa aura 13 dina kA hai ataH Apa apane paTTadhara banA diijiye| devI ke vacana suna kara sUrijI ne kahA devIjI Apa ne mujhe sAvaceta kara bar3A hI upakAra kiyA hai mere ziSyoM meM upAdhyAya vinaya sundara isa pada ke yogya hai aura usako hI maiM mere pada para sUri banAnA cAhatA hU~ isameM ApakI kyA rAya hai ? devI ne kahA pUjyavara ! Apane jo nizcaya kiyA vaha bahuta hI acchA hai u. vinaya sundara sarvaguNa sampanna evaM isa pada kI jummevArI saMbhAlane ke liye samartha bhI hai kRpA kara Apa to inako hI sUri banA dIjiye / basa dUsare dina sUrijI ne zrIsaMgha ko sUcita kara diyA ki merI icchA vinaya suMdara ko sUri banAne kI hai / zrIsaMgha itanA to jAnatA hI thA ki isa gaccha meM AcArya banAyA jAtA hai vaha prAyaH devI kI sammati se hI banAyA jAtA hai para devI ne isa caturmAsa ke andara yaha sammati kyoM dI hogI ataH saMgha ne prArthanA kI ki gurudeva ! u0 vinayasundara ko AcArya pada diyA jAya isameM to zrIsaMgha ko bahuta khuzI hai para isa prakAra caturmAsa ke andara itanI jaldI se kArya honA kucha vicAraNIya hai ataH caturmAsa ke pazcAt kiyA jAya to hama logoM ko vizeSa lAbha milegA ? sUrijI ne pharamA diyA ki merA aAyuSya najadIka hai ataH yaha kArya mere hAthoM se zIghra hI ho jAnA cAhiye / zrIsaMgha aura rAvahullA bahuta udAsa ho gaye para isakA upAya bhI to kyA thA zrIsaMgha ne jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsavAdi jo isa kArya meM kiyA jAya yaha saba vidhAna kiyA aura zrAvaNa zuklA pUrNimA ke zubha dina meM u, vinayasundara ko AcArya pada tathA anyamuniyoM ko upAdhyAya gaNi vAcaka paNDita vagairaha padaviyeM pradAna kii| u0 vinayasundara kA nAma kakka harijI kA catu0 upakezapura ] 913 Jain Education Inte? Anal
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-658 sUri rakhA gayA tatpazcAt sUrijI ne salekhanA evaM anazana vrata dhAraNa kara liyA aura vi0 saM0 558 kI bhAdrapada zukla ekAdazI ke dina nAzavAna zarIra kA tyAga kara svarga kI ora prasthAna kara diyA sUrijI ke svargabAsa se upakezapura meM sarvatra zoka ke kAle bAdala chA gaye the zrIsaMgha nirAnanda ho gayA thA vahullA kI ora se sUrijI ke zarIra ko vimAna meM baiThA kara zAnadAra julUsa nikAlA tathA kevala candana evaM agara tagara ke kASTha se AgnisaMskAra kiyA aura ucchalA vagairaha meM pAMcalakSa dravya vyaya kiyA thA sUrijI ke zarIra ke agni saMskAra ke samaya sarvatra kezara kI barasAta huI aura jalatI huI citA para paMca varNaM ke puSpoM kI varSA bhI huI thI devI saccAyikA dvArA zrIsaMgha ko yaha bhI jJAta ho gayA ki sUrIzvarajI kA jI saudharma devaloka meM mahARddhivAn do sAgaropama kI sthiti vAlA devatA huA hai| jaba AcArya zrI ke mRta zarIra kA agni saMskAra kara sakala zrIsaMgha zrAcArya kakkasUri ke pAsa Aye usa samaya AcArya kakkasUri bar3e hI udAsAvasthA meM baiThe hue the ki unako saMghake Ane kI khabara taka na rhii| sAdhu yadyapi nirAgI evaM nisnehI hote haiM para chadamasthoM kA svabhAva hotA hai ki ve guru viraha ko sahana nahIM karate haiM muni siMhA ko mahAvIra ke bImArI kI khabara milate hI vaha rone laga gayA gautama svAmI ko mahAvIra nirvANa samaya kaI prakAra ke vilApAta karanA par3A kAlakAcArya; sAdhvI sarasvatI ke kAraNa pAgala se bana gaye prakAra AcArya kakasUri kA apane guru ke viraha se udAsIna bana jAnA svabhAvika hI thA pahale to zrIsaMgha AcArya kakasUra ko kahA guru mahArAja zrAja hama zAsana kA eka jagamagAtA sitArA kho baiThe haiM jisakA mahAn duHkha hai aura vahI duHkha Apako bhI hai parantu yaha bAta nijora hai isameM kisI kI bhI cala nahIM sakatI hai tIrthaMkara mahAvIra aura AcArya ratnaprabhasUri jaise mahApuruSa bhI cale gaye kAla aisA nirdaya hai ki isako kisI kI bhI dayA nahIM AtI hai ityAdi zrIsaMgha ke zabda suna sUrijI sAvadhAna hokara zrIsaMgha ko dhairya evaM zAnti kA upadeza dekara anta meM maMgalIka sunAyA aura saMgha udAsa apane apane sthAna para calA gayA / AcArya sUrIzvarajI mahArAna ke zAsana meM eka nidhAnakuzala nAmaka prabhAvika upAdhyAya the zrAcArya devagupta sUri ne Apako upAdhyAya padArpaNa kiyA thA Apake ziSya samudAya meM vIrakuzala aura rAjakuzala nAma ke do dhuraMdhara vidvAna aura vidyAbalI munithe ApakI yogyatA para mugdha hokara zrAcArya siddhasUrine zrApa donoM ko paNDita pada se bhUSita kiye the zrApakA vihAra kSetra prAyaH sindha bhUmi thA isa prAMta meM ApakA jabardasta prabhAva bhI thA kyA rAjA aura kyA prajA Apako apanA guru mAna kara acchA satkAra kiyA karate the bAta bhI ThIka hai camatkAra ko sarvatra namaskAra huA hI karatA hai / ina yugala munivaroM ne sindha dharA meM bhramana kara aneka mAMsa madirA seviyoM ko upadeza evaM camatkAroM se jaina dharma ke upAsaka banA kara jainoM kI saMkhyA meM vRddhi kI / jisa samaya paNDitajI reNukoTa nagara meM virAjate the usa samaya mahArASTra prAnta kA vAdI kunjara kesarI viruda dhAraka eka vAdI vijaya patAkA ke cinha ko lekara sindha dharA meM pahu~cA aura ghUmatA ghUmatA reNukoTa meM AyA usake sAtha meM khAsa ADambara bhI thA rAjA ne ApakA acchA svAgata kiyA / vAdI ne rAjA se kahA ki Apake nagara meM yadi koI bAdI ho to lAiye usake sAtha vAda vinoda kare jisase Apako mahArASTra ke sArvabhaumya vAdiyoM kA jJAna ho jAya / rAjA ne apane guru vIra kuzala va rAjakuzala se prArthanA 614 [ sUrijI kA svargavAsa aura reNu koTa
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhI kI paNDitajI ne kahA-nareza ! hama zAstrArtha karane ko taiyyAra haiM para yAda rahe ki vAda kA viSaya dharma se sambandha rakhane vAlA ho kAraNa isase ubhayapakSa ko tatva nirNaya hI kA samaya milatA hai aura saba taraha se hitAvahI siddha hotA hai / rAjA ne kahA- ThIka hai, maiM jAkara unase nirNaya kara luuNgaa| rAjA vahA~ se uThakara vAdI ke yahAM AyA aura kahane lagA-yahAM para vAda karane bAle paNDitajI taiyAra haiM, para ve, zuSkavAda na karake dhArmika vAda kI kreNge| vAdI ne pahile to kucha AnAkAnI kI para Akhira unhoMne dharmavAda karanA svIkAra kara liyaa| isa zAstrArtha nirNaya ke liye kaI yogya puruSoM ko madhyastha mukarrara kiye gaye / rAjA ne donoM ora sammAna pUrvaka AmantraNa patra bheja diyA / idhara vAdI, prativAdI, ke Ane ke pUrva hI nAgarikoM evaM darzakoM se sabhA khacAkhaca bhara gaI kAraNa, janatA ko vAdiyoM kI vidvattA evaM vAda vivAda kI kuzalatA dekhane kI pUrNa utkaNThA thii| idhara to paM0 vIrakuzala, gaja kuzala apane ziSyoM evaM bhaktoM ke sAtha aura udhara vAdI ne apane ADambara ke sAtha rAja sabhA meM praveza kiyA aura pUrva nirdiSTa sthAnoM para apane 2 zrAsana lagAkara baiTha gaye / vAdI ne maMgalAcaraNa meM hI zuSkavAda karanA prArambha kiyA, isa para paM0 rAjakuzala ne kahA-aise zuSkavAda se ApakA kyA prayojana aura kyA lAbha siddha hone vAlA hai ? vAda aisA kIjiye jisase janatA ko tattvavAda kA jJAna ho evaM saba ora se lAbha pahu~ce / ataH zAstrArtha meM isa viSaya kI carcA kI jAya ki AtmA se paramAtmA kaise ho sakate haiM ? vAdI ne kahA-AtmA hai yA nahIM hama isa viSaya kA zAstrArtha karanA nahIM cAhate haiM hama to kevala camaskAra vAda hI karanA cAhate haiM / yA to Apa isako svIkAra karo yA apanI parAjaya mAna lo / paM0 rAjakuzala ne kahA ki hama pahile hI batA cuke haiM ki dhArmika viSaya ke vivAda se jana samAja satya dharma kI ora pravRtta hotA hai jisase janatA kA kalyANa aura dharma kA mAna bar3hatA hai| indrajAliyoM kI bhAMti bhautika camatkAra batalA kara janatA ko khuza karanA unase mAnapatra lenA yA kautuka batA kara dravya ekatrita karanA, inameM Atmika kyA lAbha hai ? vAdI-yaha to ApakI kamajorI hai| mAlUma hotA hai Apa janatA ke liye bhArabhUta hI haiM, yadi aisA hI hai to Apa spaSTa zabdoM meM kyoM nahIM kaha dete ho ki hama vAda vivAda karane ko taiyyAra nahIM hai| zAyada Apa apanI parAjaya svIkAra karane meM zaramAte haiM / paM0 rAjakuzala-hama kamajora nahIM haiM, hamAre pAsa saba kucha hai para hameM Apa para dayA pAtI hai / kAraNa, Aja taka chala, prapaJca dvArA janatA ko dhokhA dekara jisa dravya ko lUTA hai va bhautika camatkAroM se jo pratiSThA prApta kI hai, usa zrAjIvikA kA bhaMga ho jAne se kahIM duHkhI na ho lAmo isakA hameM bhaya hai / vAdI ne kahA-aisA vitaNDAvAda karanA vidvAnoM ke liye ucita nahIM hai| yaha to kevala dharma kI bhAr3a meM bhadrika janatA ko apanI jAla meM phaMsAne kA eka mAtra sarala upAya hai| hama to dAve ke sAtha kahate haiM ki na to AtmA hai aura na zrAtmA se paramAsmA hI banatA hai| dUsarI bAta, isa viya ke viSavAda se janatA ko lAbha hI kyA hai ? yaha to bhinna bhinna mata vAloM ne apanI 2 dukAnadArI jamAne ke liye zAstrArtha kI carcA ] 615
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 bhinna bhinna kalpanA kara DAlI hai| yadi Apake andara thor3I bhI yogyatA ho to janatA ke sAmane kucha camatkAra batalAiye | paM0 rAjakuzala ne kahA- bar3A hI aphasosa hai ki Apa jaise vidvAnoM kI aisI mAnyatA kina AtmA hai aura na zrAtmA se paramAtmA hI banatA hai phira AtmA ko svIkAra kiye binA camatkAra kI AzA rakhanA AkAza kusuma vata hI samajhanA cAhiye / kAraNa 'mUlaM nAsti kutaH zAkhA' camatkAra AtmA se pedA hotA hai, jaba AtmA hI nahIM to camatkAra kaise ho sakatA hai ? mahAtmAjI ! yA to Apako AtmA ke viSaya meM paryApta jJAna nahIM hai yA jAna bUjha kara dhokhA khA rahe haiN| yadi aise zabda kisI mUrkha evaM ajJAnI ke muMha se nikala jAte to kSatavya the para Apa jaise vijayAkAMkSI vidvAnoM ke muMha se aise zabda zobhA nahIM dete haiM / isa prakAra paNDitajI ke niDaratA pUrvaka vacanoM ko sunakara saba loga paNDitajI ke sAmane TakaTakI lagAkara dekhane lage / itanA hI kyA ? vAdI svayaM vicAra sAgara meM nirmagna ho gayA / zAyada vAdI ke liye yaha eka bhISaNa samasyA bana gaI hogI ki isakA kyA uttara diyA jAya ? kucha samaya ke pazcAt mauna lyAga kara vAdI ne kahA- mujhe duHkha isa bAta kA hai ki svayaM vivAda ke liye ayogya hote hue bhI dUsaroM kI mImAMsA karane jA rahe haiN| mahAtmAjI ! kevala vAgyuddha se hI manuSya ko vijaya nahIM milatI hai para saMsAra meM kucha karake batalAne se hI duniyAM ko vizvAsa hotA hai / yadi Apa meM kucha yogyatA ho to lIjiye maiM vAda kA prathama prayoga karatA hU~ / Apa isakA pratikAra kIjiye | aisA kahakara vAdI ne sabhA meM jitanA avakAza thA utane sthAna para bicchuoM kA Dhera kara diyA / isako dekhakara sabhA Azcarya ke sAtha bhaya bhrAnta ho gaI / paNDitajI ne apanI vidyA se mayUra banAye ki bicchU ko pakar3a 2 kara AkAza meM le gaye jisako dekha bAdI ko kopa huA usane sarpa banAye paNDitajI ne nakula banAye ki sarpoM kA saMhAra kara diyA / bAdI mUSaka banAye paNDitajI ne maMjhAra banAye / bAdI ne vyAghra banAye paNDitajI ne siMha banAye ityAdi bAdI jisane prayoga kiye paNDitajI ne una saba kA pratikAra kara diyA jisako dekha vAdI kA mAna gala gayA aura rAjA prajA ko gurumahArAja ke liye bar3I khuzI huI ki hamAre deza meM evaM hamAre dharma meM aise-aise vidvAna vidyamAna haiM ki videzI vAdiyoM kA parAjaya kara sakate haiM / basa ! sabhA kA samaya A gayA paNDitajI kI vijaya ghoSaNA ke sAtha sabhA visarjana huI / bAdI ke dila meM kuccha bhI ho para Upara se paNDitajI kA satkAra karane ke liye paNDitajI ke upAzraya taka pahu~cAne ko gayA paNDita vIrakuzala ne vAdI kA satkAra kiyA aura sAtha meM zrAtma kalyANa ke liye upadeza bhI diyA ki isa prakAra kI vidyAoM se jana mana raMjana ke alAvA kuccha bhI lAbha nahIM hai yadi jitanA parizrama ina kAryoM meM kiyA jAtA hai utanA Atma kalyANa ke liye kiyA jAya to jIva sadaiva ke liye pUrNa sukhI bana jAtA hai ityAdi / bAdI kaI arsA taka reNukoTa meM Thahara kara paNDitajI ke pAsa se AtmIya jJAna hA~sila kara Akhira apane chAtroM ke sAtha paNDitajI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSa svIkAra kara lI jisakA nAma satyakuzala rakhA tadAnantara paNDitajI ko lekara mahArASTrIya prAnta meM gaye 16 [ zAstrArtha meM paMDitajI kI vijaya
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nArA ne aura apanI vidyA evaM jainadharma ke siddhAnta kA upadeza kara aneka bhavyoM ko jaina dharma kI dIkSA dI sUrijI ke zAsana meM aise aneka muni ratna the ve sadaiva zAsonnati kiyA karate the| AcArya siddhasUri ne apane 38 varSa ke zAsana meM jainadharma kI kImatI sevA kI unhoMne pUrva se pazcima aura uttara se dakSiNa taka vihAra kara jainadharma kA khUba pracAra bar3hAyA aneka bhAvukoM ko dIkSA dI kaI ajainoM ko jaina banAye jisameM seTha sAlaga aura rAbahullA kA varNana pAThaka par3ha cuke haiM phira sAdhAraNa janatA kI to saMkhyA hI kitanI hogii| tathA kaI bAra yAtrArtha tIyoM ke saMgha aura aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI ina saba bAtoM kA paTTAvalI zrAdi pranthoM ke vistAra se varNana milatA hai unake andara se maiM yahA~ katipaya nAmollekha kara detA hU~ jisase pAThaka AsAnI se samajha sakeMge ki pUrvAcArya ke mana mandira meM jainadharma kA pracAra evaM unnati karane kI kitanI lagna thI kyA vartamAna ke sUrIzvara unakA thor3A bhI anukaraNa kareMge ? prAcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ / 1-upakezapura ke zraSTigotra zAha jehala ne sUrijI. dIkSA 2-mADavyapura ke virahaTagau0 , khumANa ne , 3-kSatrIpurA ke bhUrigau0 , dezala 4-AsikAdurga ke zreSTigo0 , 5-khaTakuMpa nagara ke AdityanAga zAha nArada ne 6-mugdhapura bAppanAga rAvala ne 7-nAgapura ke coraliyA. puga 8-padmAvatI __ ke sucaMtigI0 khUmA ne 9-harSapura ke mallagI0 dedA ne 10- kurcarapura caraDagI. nAthA ne 11-zAkambharI ke balahAgau0 12-medanIpura ke sughar3a gau0 colA ne 13-phala vRddhi ke rAMkA jAti 14-virATanagara ke taptabhaTTagau0 lAlA ne 15-mathurApurI ke karaNAdRgau0 kubhA ne 16-banArasa ke pokaraNA jAti , kAlhaNa ne 17-tAkolI ke kulabhadrago. nAgadeva ne 18-jAvosI ke zrIzrImAla cAmpA ne 19-lohAkoTa ke zreSTigau0 , vIradeva ne 20-zAlIpura ke bhAdra gautra , kAnar3a ne 21-DAmarela ke cicaTagI0 , nAgar3a ne sarijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAeM ] 617 dudhA ne hIrA ne
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamrari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 punar3a ne geMdA ne pAtA ne 22-bIrapura ke bhUri gau0 , 23-ucakoTa ke kanojiyA pomA ne 24-hAppA ke DiDugautra lAkhaNa ne 25-zivanagara ke laghuSTi raNadeva ne 26-bhujapura ke kumaTa gau0 polAka ne 27-nAgaNA ke karaNAdRgau. aruNadeva ne 28-zatrujaya ke balAhA gau0 , harSadeva ne 29-- barddhamAnapura ke morakSa gau0 , cur3A ne 30-khokhala ke coraliyA. , 31-~bharoMca ke bApya nAga gotra ,, golha ne 32-sopAra ke rAMkA jAti , pIroja ne 33-lohArA / ke zreSTi gau0 , phUvA ne 34-mokhalI ke adityanAga0 , 35-kulorA ke sucaMtIgau0 jekaraNa ne 36 -- ujjaina ke boharAjAti nAyaka ne 37-mANDavadurga ke zrImAla vaMza , jAkaNa ne 38-candrAvatI ke prAgvaTa vaMza zAha bodu ne 39-caMderI ke prAgvaTa vaMza , 40-cApar3a ke kSatrI vaMza vIra khetasI ne 41-koraMTapura ke brAhmaNa zivadAsa ne 42-satyapura ke zrIvaMza jAti zAha karamaNa ne 43-pAlihakA ke sucaMti gautra , bhaiMsA ne 44-carapaTa ke kulabhadra gau0 , sAMjaNa ne inake alAvA pUrva evaM dakSiNa meM bhI sUrijI ke caraNa kamaloM meM bahutasI dIkSAe~ huI thI tathApi yahA~ para to prAyaH upakeza vaMziyoM kI jo vaMzAvaliyoM meM nAmAvalI dI hai unake thor3e se nAmollekha kiye hai: prAcAryazrI ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi sadkArya:1--pAhika nagarI se sucaMti gau0 zAha dedene zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA 2-koraMTa pura se prAgvaTa nenA ne 3-candrAvatI se seTha sAlaga ne zrI sammeta zikharajI kA , " 4-padmAvatI se zreSTi gau0 meharAja ne zrI zatruJjaya tIrtha kA , , 5-nAgapura se AdityanAga. zAha dhannA ne 6-medanIpura se kumaTa gau0 jaitasI ne 618 [sarijI ke zAsana meM tIrthoM kA saMgha rAjA ne
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] 7 -- ujjaina nagarI se bAppanAga gau0 gokala ne 8- AghATa nagara se viMcaTa gau0 pethA ne 9 - kITakuMpa se zreSTa gau0 zAha suMghA ne 10 - khaTakupa se sucaMtI gau0 zAha cainA ne 11- vIrapura nagara se bhAdra gau0 zAha sAMkalA ne [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa " 27 "" "" " "" "" "" " "" " " " 35 "1 19 11 12 -- stammanapura se zrImAla zAha pUraNa ne 15 37 13 - upakezapura ke zreSTa gautrIya rAvanArAyaNa ne dukAla meM zatrukAra diyA 14 -- candrAvatI kA prAgvaTa kAnA dukAla meM zatrukAra diyA 15 - satyapura ke bhUri gau bhAvaDA ne dukAla meM zatrukAra diyA 7 usakI strI 16 - bhinnamAla ke zrImAla kerA kI putrI hAlA ne eka tAlAba khudAyA 17- nAgapura ke AdityanAga cAhaDa kI strI cahADI ne eka tAlAba banAyA 18 - upakezapura ke bAppanAga UmA yuddha meM kAma AyA 19 - mADavyapura ke DiDU gau depAla saMgrAma meM kAma AyA 20 - mugdhapura ke sucaMtI gau0 maMtrI mokala 21 - koraMTapura ke prAgvaTa0 TAvA 22 - bhinnamAla ke carar3a gau0 lAr3haka 23- candrAvatI ke bhAdra gau0 jaitA 24 - citrakoTa ke kumaTa gau 0 bhUkAra 25 - zrAghATa nagara ke balAha gau0 zAha bhAdU 26 - jAvalIpura ke zreSTha gau: zAha noMdhaNa 27- nAradapurI ke prAgvaTa maMtrI jinadAsa 35 ityAdi paTTAvalIkAro ne aneka udAra nararatnoM kI udAratA aura vIra yoddhoM kI vIratA kA pUrNa paricaya karavAyA hai isase pAThaka samajha sakeMge ki pUrva jamAne kA jainasamAja vartamAna jainasamAja ke jaisA nahI thA para ve jisa kAma ko hAtha meM lete the usako sarvAMga sundara banA dete the dhana meM to ve kuberahI kahalAte the taba yuddha rAma lakSmaNa kA kArya kara batalAte the vyApAra meM to ve itane siddha hasta the ki unakI barAbarI karane vAlA saMsAra bhara meM khojane para bhI zAyada hI milA sakatA thA ? yahI kAraNa hai ki usa vyApAra meM nyAyopArjita dravya ko ve sadkArya meM khulle dila se vyaya kiyA karate the usa samaya dharma kAryo meM mandira banAnA, saMgha nikAlanA, dukAla Adi meM deza vAsI bhAiyoM kI sahAyatA karanA hI vizeSa samajhA jAtA thA zrava yahAM para una udAra puruSoM kI udAratA kA thoDA paricaya karavA diyA jAtA hai / 19 19 " "" 27 "" 27 " "3 "" 39 33 " 29 19 17 "" "" " " 33 prAcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ 1 - zAkambharI ke bhAdragautrIya 2 - posanapura ke zreSTigo 0 zAha zramara ke ke " surajana sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThA ] " "" " 39 "" 29 22 satI huI "" "" " 19 33 "1 ran 39 35 banAye mahAvIra kI pratiSThA karavAI banAye pArzva0 "" 19
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] zradityanA 3 - medanIpura ke 4 -- joganIpura ke sucaMtI gau 5 - nAradapurI ke sughar3agautrI 6 -- kaMTaka ke zradityAnagAgau0 7 - bolAkI zreSTigau 8 - zrarahaNI 9 - mAdarI 16 - mAnapura 17- ratnapura 18 - rAvolI 19 - kaNDanera ke 10 - jovAsA 11 - vallabhIpurI ke 12 - rAjavAr3I ke 13 - ucakoTa ke 14- mAroTakoTa ke 15--- dhaulaunA ke ke ke ke ke ke ke ke 20 25- bhAvanIpura ke 26 -- satyapura ke 27- - koraMTanagara ke 2 bhUriMgo bhAdragau0 kumaTagau kanojiyA DiDU gau0 bAppanAga0 coraliyA jAti 2 20 - dAntipura ke balAhagau 0 morakSagau0 12 - vizoNI ke 22 - virATanagara ke bhUrigo0 23- nAgapura ke virahaTagau 24 - patoliyA ke phulabhadrago rAMkArajAti pokararaNA jAti laghuzreSTi taptabhaTTagau0 bAppanAgagau0 "" ,, khumANa durgA mAMdA ke sAMgaNa ke :" ,, sahajapAla ke yazoditya ke "" ,, yazapAla ke " mukanda "" 19 ,, mathurA rAmadeva rAjasI ke "1 59 " catarA ke ke 29 "" UmA arjuna somA " " zAdUlA " pannA " mannA dhIrA kamalA "1 " AidAna ke " AsA banAye ,, kR.ppA " jasA " "" "" "" "" 33 33 39 33 99 "" "" 33 "" [ osavAla saMvat 620-658 "" mahAvIra 0 mahAvIra 0 39 13 "" "" AdIzvara "3 mahAvIra "3 99 "9 19 "" 10. pAzvanAtha "" "" bimala "" mahAbIra 12 19 " " "" "" 99 " 19 19 "" 99 59 59 39 33 19 "" " 99 27 "" 33 "" "3 19 " 91 "9 17 19 " 19 39 ") 19 19 11 "" 97 35 "" 19 prAgvaTavaMzI prAgbaTavaMzI zrImAlavaMzI " kAla ke inake alAvA aura bhI kaI prAntoM meM kai muniyoM dvArA vizAla mandiroM kI evaM ghara derAsara kI pratiSTAe~ huI thI kyoMki vaha jamAnA hI aisA thA ki pratyeka manuSya apane jIvana meM choTA baDA eka mandira banAnA avazya cAhatA thAH--- paTTa paitIsave siddhasurozvara, virahaTagautra vara bhUSaNaye / candra sparddhA kara nahIM pAtA, kyoki usameM dUSaNa // sAla seTha aura vIra hullAkI, jainadharma meM dIkSita kiye / krAntIkArI udyota kiyA guru, yugapradhAna bahulAma liye || iti bhagavAn pArzvanAtha ke 35 ve paTTadhara AcArya siddhasUri mahAprabhAvika AcArya hue| "" "" " 11 "" "" " "" [ sUrijI kA svargavAsa
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana bhagavAna mahAvIra kI paramparA 21 AcArya mAnatuMga sUri ke paTTa para zrAcArya vIra sUri hue| Apa zrI ke jIvana ke viSaya kA vizeSa vivaraNa paTTAvaliyoM evaM prabaMdhoM meM nahIM miltaa| hAM, itanA avazya ullekha hai ki AcArya vIra sUri ne nAgapura meM bhagavAn neminAtha kI pratimA kI pratiSThA karavA kara apanI dhavala yaza candrikA ko caturdika meM vistRta kI / isa ghaTanA kA samaya vIra vaMzAvalI meM vikrama saM0 300 kA likhA hai / nAgapure namibhavane -pratiSThayA mahita pANi saubhAgyaH abhavadvIrAcArya strIbhiH zataiH sAdhike rAjJaH // 1 // isa pratiSThA ke samaya Apake dvArA bahuta se ajainoM ko jaina banA kara upakeza vaMza meM milAne kA bhI ullekha hai, isase pAyA jAtA hai ki, AcArya vIrasUri jaina dharma ke pracAraka mahAprabhAvika zrAcArya hue the I 22 AcArya vIra sUri ke paTTa para AcArya jayadevasUri hue| Apa zrI bar3e hI pratibhAzAlI evaM jaina dharma ke prakhara pracAraka the / zrAcArya zrI ne raNathaMbhora nagara ke uttuMgagiri para bhagavAn padmaprabha tIrthaMkara ke mandira kI pratiSTA karavAI, tathA devI padmAvatI kI mUrti kI bhI sthApanA kii| ApakA vihAra kSetra prAyaH marudhara hI thA / zrapazrI ne apane prabhAvazAlI upadezAmRta se bahuta se kSatriyoM ko pratibodha dekara upakezavaMza meM sammilita kiye / usa samaya jaise upakezagacchAcArya evaM koraMTagacchAcArya ajainoM kI zuddhi kara, jaina dharma kI dIkSA dekara upakeza vaMza kI saMkhyA bar3hA rahe the vaise hI, vIra saMtAniye bhI unameM satata prayatnoM dvArA hAtha baTA rahe the aisA, uparokta zrAcAryoM ke saMkSipta jIvana se spaSTa jJAta hojAtA hai / 23 AcArya jayadeva sUri ke paTTadhara AcArya devAnaMda sUri hue| Apa zrI atizaya prabhAvazAlI the | Apake caraNa kamaloM kI sevA kaI rAjA mahArAjA hI nahIM apitu kaI devI devatA bhI kiyA karate I 1 ApazrI ne deva ( kI ) paTTana meM zrIsaMgha ke Agraha se bhagavAn pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA karavAI sAtha hI hI kaccha sutharI prAma ke jaina maMdira kI pratiSThA bhI bar3e hI samAroha ke sAtha krvaaii| ina suavasaroM para bahuta se kSatriya vagairaha ko jaina banA kara upakezavaMza meM sammilita kiye| 24 AcArya devAnaMda sUri ke paTTa para AcArya vikrama sUri hue| Apa dharma pracAra karane meM vikramazAlI arthAt midhyAtva, ajJAna aura kurUr3hiyoM kA unmUlana karane meM bar3e hI vIra the| Apa zrI kA vihAra kSetra marudhara, medapATa, AvaMtI, lATa aura saurASTra thA / eka samaya Apa gurjara prAnta meM vihAra karate hue svarasAr3I grAma jo sarasvatI nadI ke kinAre thA; pdhaare| vahAM acche nirvRti ke sthAna meM raha kara sarasvatI devI kA ArAdhana prArambha kiyA / ukta ArAdhana kAla meM Apa zrI ne pAnI rahita cauvihAra tapa pUre do mAsa taka kiyA / jisase devI sarasvatI ne prasanna ho AcArya zrI ke caraNoM meM namaskAra kiyA aura kahA zrAcArya deva ! ApakI bhakti pUrNa ArAdhanA se maiM bahuta prasanna huI hU~ aura zrApako varadAna detI hU~ ki jJAna meM ApakI sadaiva vijaya hogI / AcArya zrI ne devI ke varadAna ko tathAstu kaha kara svIkAra kara liyA / AcArya zrI ke tapaH prabhAva se samIpastha pIpala kA vRkSa jo kaI aseM se zuSka prAya thA harA bharA nava pallavita hogayA / isase jana samAja meM zrAcArya zrI ke camatkAra kI khUba prazaMsA evaM kIrti phaila gii| tatpazcAt zrAcArya zrI ne dhajadhAra gola Adi kaI sthAnoM meM vihAra kara, aneka jainetaroM ko jaina dharma kI zikSA dIkSA bha0 mahAvIra kI paramparA ] Jain Education In 116onal [ bhosavAla saMvat 620 - 958 a 921
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dekara, upakezavaMza ( mahAjana saMgha ) meM milA kara jainiyoM kI saMkhyA meM khUba vRddhi kii| Apa zrI ne apane jJAna rUpI kiraNoM kA prakAza cAroM ora phailAte hue, zrajJAnAMdhakAra kA nAza kara dharma ke pracAra kSetra ko vizAla banAyA | Apa zrI ke itane prabhAvazAlI hone para bhI Apake jIvana ke viSaya ke sAhitya kA to bhAva hI hai| isa ( sAhityAbhAva ) kA kAraNa ( musalamAnoM kI dharmAndhatA rUpa ) hama Upara likha Aye haiM / 25 AcArya vikrama sUri ke paTTa para prAcArya narasiMha sUri dhuraMdhara AcArya hue| zrApa zrI ne kaI prAntoM meM vicara kara jaina dharma kA khUba pracAra kiyaa| eka samaya Apa narasiMhapura nagara meM pdhaare| yahAM para eka mithyAtva yakSa bhaiMse bakaroM kI bali liyA karatA thA / aura tadgrAmavAsI bhI maraNamaya se bhayabhIta ho isa prakAra kI jIva hiMsA kiyA karate the / astu, AcArya narasiMhasUri eka samaya yajJAyatana meM rAtra paryanta rahe jisase yakSa kupita ho sUrijI ko upasarga karane ke liye udyata huA / para AcArya zrI ne yakSa ko isa prakAra upadeza diyA ki usane apane jJAna se socakara jIvahiMsA chor3a dI / tataH prabhRti vaha yakSa zrAcArya zrI kA anucara hokara upakAra kArya meM sahAyatA pahu~cAne lagA / isa camatkAra ko dekha bahuta se kSatriya vagairaha jaina loga sUrijI ke bhakta bana gye| sUrijI ne bhI ina sabako jainadharma kI dIkSA dekara upake vaMza meM milA diye / isake sivAya bhI sUrijI ne aneka sthAnoM meM vihAra kara kSatriyoM ko jaina banAye | unameM, khumANa kula ke kSatrIya bhI the| itanA hI kyoM para usI rAjya kulIya samudranAma ke kSatriya ko honahAra samajha apanA ziSya banAyA aura apane paTTapara AcArya banAkara apanA sarvAdhikAra usake suparda kiyA / AcArya narasiMhasUri ne 'yathA nAma tathA guNa' bAlI kahAvata ko caritArtha kara apanA nAma sArthaka kara diyA / 26 AcArya narasiMha sUri ke paTTa para AcArya samudra sUri bar3e hI camatkArI zrAcArya hue| Apa eka to kSatriya kula ke the dUsare kaThora tapake karane vAle / tapasyA se aneka labdhiyAM prApta hotI hai| tathA devI deva prasanna ho tapasvI mahAtmA kI sevA meM rahane meM apanA ahobhAgya samajhate haiM / tapasvI kA prabhAva sAdhAraNa janatA para hI nahIM para bar3e 2 rAjA mahArAjAoM para bhI par3atA hai | AcArya samudrasUri jaise tapasvI the baise sAhitya ke va jJAna ke samudra bhI the / ApazrI ne aneka grAma nagaroM meM bihAra kara jainadharma kA acchA udyota kiyaa| bhaiMse aura bakare kI bali lene vAlI cAmuNDA devI ko pratibodha dekara mUka prANiyoM ko abhayadAna dilAyA / jisa samaya zrAcArya samudrasUri kA zAsana thA usa samaya digambaroM kA bhI thor3A 2 jora bar3ha gayA thA para AcArya samudrasUri ne to kaI sthAnoM para zAstrArtha kara, digambaroM ko parAjita kara zvetAmbara saMgha ke utkarSa ko khUba bddh'aayaa| itanA hI kyoM para zvetAmbaroM ke nAgRhada nAma ke tIrtha - jisako ki digambaroM ne davA liyA thA; zrAcArya samudrasUri ne punaH ( usa tIrtha ko ) zvetAmbaroM ke kabje meM karavA diyaa| zrAcArya samudrasUri ne apane zAsana samaya meM jainadharma kI acchI unnati kI / "khomANa rAjakulajospi samudrasUri gacche, zazAMkakalpaH pravaNaH pramANI / jitvA tadA kSapaNakAn svavaMza vitene nAgahRde bhujaganAtha namastIrthe / " 27 AcArya samudrasUri ke paTTadhara AcArya mAnadevasUri (dvitIya) hue| Apa zrI bar3e ha 922 [ AcArya vikramasU
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 pratibhAzAlI the | Apane zraneka grAma nagaroM meM vihAra kara jaina dharma kI khUba prabhAvanA kI / Apake zAsana samaya kA hAla jAnane ke liye bhI sAhitya kA abhAva hI dRSTigocara hotA hai / kevala paTAvaliyoM meM thor3A sA ullekha milatA hai tadanusAra--Apa apane zarIra kI asvasthatA ke kAraNa sUri maMtra ko vismRta kara cuke the| para jaba ApakA svAsthya acchA huA to Apako bar3A hI pazcAtApa huA / zrataH punaH sUri maMtra prApti ke liye Apa zrI ne giranAra tIrtha para jAkara cauvihAra tapazcaryA karanA prArambha kiyaa| pUre do mAsa ta hone ke pazcAt Apa zrI ke tapaH prabhAva se vahAM kI adhiSThAtrI devI ambikA ne ApakI prazaMsA kI va sUri maMtra kI punaH smRti karavAdI / vIra zAsana paramparA meM Apa prabhAvika AcArya hue haiM / bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA evaM upakezagacchAcAyoM ke sAtha sambandha rakhane vAle vIra paramparA ke 27 acAryoM ke jIvana kramazaH likhe haiM / para isase pAThaka yaha na samajha leM ki mahAvIra kI paramparA meM kevala ye sattAvIsa hI paTTadhara AcArya hue haiM / kAraNa, hama Upara likha Aye haiM ki, gaNadhara saudharma se zrArya bhadrabAhu taka to ThIka eka hI gaccha calA AyA thA para zrAryabhadrabAhu ke zAsana samaya se pRthaka 2 gaccha nikalane prArambha ho gaye / tathApi - Arya saMbhUti vijaya aura bhadrabAhu ke paTTadhara sthUlabhadrAcArya hue para usI samaya Arya bhadrabAhu ke eka ziSya gaudAsa se gaudAsa nAmaka eka gaccha pRthaka nikalA thA ataH usa gaccha kI zAkhA kahAM taka calI yaha to abhI ajJAta hI hai / Age calakara zrArya sthUlabhadra ke paTTadhara bhI do AcArya hue ( 1 ) mahAgirI ( 2 ) suhastI / mahAgiri zAkhA ke AcArya balirasaha hue| inakI paramparA hama Age calakara likheNge| dUsare Arya suhastI - inake ziSyoM kI saMkhyA bahuta adhika thI ataH inake zAkhArUpa pRthaka 2 gaccha bhI nikale jo Apa zrI ke jIvana ke sAtha Upara likhe jA cuke haiN| Arya sustI paTTadhara do mukhya AcArya hue ( 1 ) Arya susthI (2) zrArya supratibuddha / evaM kramazaH Arya vajrasena ke cAra ziSyoM se cAra zAkhAeM nikalI aura bAda caMdrAdi cAra ziSyoM se caMdrAdi cAra kula sthApita hue / isameM Upara jo 27 paTTadharoM kA jIvana hama likha Aye haiM ve kevala eka caMdrakula kI paramparA ke hI haiM / inake alAvA nAgendra, nirvRtti, vidyAdhara ye tIna kula to vajrasena ke ziSyoM ke hI the tathA zrArya sumthI kI jo gaccha zAkhAeM nikalI unakA parivAra tathA Arya mahAgiri evaM gaudAsa gaccha kA parivAra kitanA hogA; isake jAnane ke liye jitanA cAhiye utanA sAdhana nahIM milatA hai| khaira, merI zodha khoja se etadviSaka jitanA sAhitya mujhe hastagata huA vaha yahAM saMgrahita kara likhA jA cukA hai| Arya devarddhigaNikSamAzramaNaH - zrApa AgamoM ko pustakArUr3ha karane vAle ke nAma se jaina saMsAra meM mazahUra hai / Apa zrI ne naMdIsUtra aura naMdIsUtra kI sthavirAvalI kI racanA bhI kI thii| ukta sthavirAvalI ke ghara para kaI lekhakoM ne Apako Arya duSya gaNi ke ziSya likhA hai taba kaI logoM ne Apako lohityAcArya ke ziSya batAye haiN| para vAstava meM Apa zrArya saMDilya ke ziSya the aisA kalla sUtra kI sthavirAvalI se pratIta hotA hai / isa prakAra kI vibhinnatA kA khAsa kAraNa hamArI paTTAvaliyAM sthavirAvaliyAM hI hai| kAraNa, ye paramparA ko lakSya maiM rakhakara likhI gaI haiM / jaise ( 1 ) guru ziSya paramparA (2) yugapradhAna paramparA | guru ziSya paramparA meM kramazaH gaNa kula zAkhA aura guru ziSya kA hI niyama hai tava yugapradhAna sthavirAvalI meM gaNakula evaM guru ziSya kA niyama nahIM hai kintu jisa kisI gaNa kula zAkhA meM yuga pravartaka prabhAvika AcArya hue hoM unakI hI kramazaH nAmAvalI AtI hai| nandI sUtra kI sthavirAvalI gurukrama bahuta ke bha0 mahAvIra kI paramparA ] 923
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI nahIM para yuga pradhAna krama kI sthavirAvalI haiM / isameM eka zAkhA ke nahIM para kaI zAkhAe~ ke AcAryoM ke nAma haiN| yahI kAraNa hai ki naMdI sthavirAvalI meM duSya gaNi ke bAda devarddhigaNi kSamAzramaNa kA nAma AtA hai| yaha yaga pradhAna krama kI gaNanA se hI hai| kalpa sthavirAvalI meM Apako saMDilyAcArya ke ziSya kahA hai| dUsare AcArya malayAgiri vagairaha ne to Arya devarddhigaNi kSamaNa jI ko Arya mahAgiri kI paramparA ke sthavira batalAye haiM para, Apa the Arya suhastI kI paramparA ke / zrApazrI se karIba 150 varSa pUrva bhAgama vAcanA huI thI eka mathurA meM Arya skAMdila ke adhyakSatva meM dUsarI vallabhI nagarI meM Arya nAgArjuna ke nAya. katva meM / Arya skAMdila Arya suhastI kI paramparA meM the taba Arya nAgArjuna, Arya mahAgiri kI paramparA ke prAcArya the / ina donoM sthaviroM ne do sthAnoM para zrAgabhavAcanA kI para chadasthAvasthA ke kAraNa kahIM 2 aMtara raha gayA vAda na to ve donoM prAcArya Apasa meM mila sake aura na usakA samAdhAna ho sakA ataH una pAThAntaroM ke sAmAdhAna ke liye hI punaH ballabhI nagarI meM saMgha sabhA kI gaI aura sabhA meM donoM ora ke zramaNoM ko ekatrita kiye gaye / zrArya suhastI evaM skAMdilAcArya kI saMtAna ke mukhya sthavira the Arya devarddhigaNi kSamAzramaNa aura Arya mahAgiri evaM Arya nAgArjuna kI paramparA ke zramaNoM meM mukhya Arya kAlakAcArya the / ina donoM paramparAoM meM Agama vAcanA ke antara ke sivAya eka dUsarA bhI antara thA vaha, bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke samaya kA / Arya devaddhigaNi kI paramparA meM apane samaya ( Arya devarddhi gaNi ke samaya ) taka mahAvIra nirvANa ko 980 varSa hue aisI mAnyatA thI taba, kAlakAcArya kI mAnyatA 993 varSa kI thI / ataH ye donoM sthavira pRthak pRthak zAkhA ke hI the| tIsarA-AcArya merutuGgasUri ne apanI sthavirAklI meM Arya devarddhigaNi ko Arya mahAgiri kI paramparA ke sthavira kahakara vIgat sattAvIsaveM paTTadhara likhA hai / jaise-- "sari balissaha sAI sAmajjo saMDiloya jIyadharo' ajja samuddo maMgu naMdillo nAgahatthi ya revaisiMho khaMdila himavaM nAgajjuNA ya goviMdA siribhUidina-lohicca dUsagaNiNoyaM devddddh'o|" asau ca zrI vIrAdanusaptaviMzattamaH puruSo devarddhigaNiH siddhAntAn avyavacchedAya pustakAdhirUDhAnakArSIt / -merutugIya sthAvirAvalI TIkA 5 arthAt--(saudharma1, jambu2, prabhava3, zayyaMbhava4, yazobhadra'5, saMbhUti , sthUlabhadra, mahAgiri8, balissaha9, svAti 10, zyAmAcArya 11, saMDilya 12, jItadhara 13 samudra 14, maMgU15, naMdila 16, nAgahAsti 7, revati 18, siMha19, skaMdila 20, hemavaMta21, nAgArjuna 22, goviMda23, bhUtadinna24, lohita25, duSyagaNi26 aura devarddhigaNi kSamAzramaNa 27 / Arya devarddhigaNi ne naMdI sthavirAvalI likhI usameM duSyagaNi ko 31 vA paTTadhara likhA hai isase devaddhi 32 veM sthavira the / tathAhi (1) Arya sudharmA, (2) jambu, (3) prabhava, (4) zayyaMbhava, (5) yazobhadra, (6) saMbhRtavijaya, (7) bhadraghAhu, (8) sthUlabhadra, (9) mahAgiri, (10) suhasti, (11) balissaha, (12) svAti, (13) zyAmAcArya, (14) sAMDilya, (15) samudra. (16) maMgu, (17) Arya dharma, (18) bhadragupta (19) va (20) rakSita (21) AnaMdila 924 [ Arya devaRddhigaNi
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 920-958 (22) nAgahasti (23) revati nakSatra (24) brahmadvIpa siMha (25) skaMdilAcArya (26) himavaMta (27) nAgArjuna (28) goviMda (29) bhUtadinna (30) lauhitya (3 ) duSya gaNi (32) devaddhigaNi / ___ ina donoM sthapirAvaliboM meM guru ziSya kI nAmAvalI nahIM para yuga pradhAna paTTakrama hai| yahI kAraNa hai ki, uparokta sthavirAvaliyoM meM Arya mahAgiri aura Arya suhasti nAmaka donoM paramparA ke jo yuga pradhAna sthAvira hue haiN| unhIM kA samAveza dRSTigocara hotA hai / jaise naMdI sthAvirAvalI meM Arya nAgahasti kA nAma AyA hai para ve vidyAdhara zAkhA ke prAcArya the-yathAhiAsItkAlika sUriH zrI zrutAmbhonidhi pAragaH / gacche vidyAdharAkhthe Arya nAgahasti sUrayaH // prabhAvaka caritra pAdalipta prabaMdha 48 vidyAdhara zAkhA Arya suhasti ke paramparA kI hai jo Arya vidyAdhara gopAla se pracalita huI thii| dUsarA Arya AnaMdila kA nAma bhI uparokta naMdIsUtra sthavirAvalI meM AtA hai ve bhI suhasti kI paramparA ke AcArya the"Arya rakSita vaMzIyaH sa zrImAnAryanaMdilaH / saMsArAraNya nirvAha sArthavAhaH punAtu vaH // 'prabhAvaka caritra Age naM0 25 meM brahmadvIpI siMha kA nAma AyA hai / brahmAdvIpI zAkhA Arya suhasti kI paramparA ke zrI siMhagiri ke ziSya samiti se nikalI thii| ataH zrApa bhI suhasti kI paramparA ke AcArya (sthavira) the ! isI prakAra Arya skaMdila aura bhUtadinna bhI Arya suhasti kI paramparA ke prAcArya the| ___ uparokta parampa aa se naMdI sUtra kI sthavigavalI na to Arya mahAgiri ke paramparA kI sthavirAvalI hai aura na Arya devarddhigaNi kSamAzramaNa Arya mahAgiri kI paramparA ke sthabira hI the| naMdIsUtra kI sthavirAvalI to yugapradhAna AcAryoM kI sthavirAvalI hai ! svayaM kSamAzramaNajI ne naMdI sUtra meM apanI guru paramparA kA nahIM kintu anuyogadhara yugapradhAna paramparA kA hI varNana kiyA hai / dekhiye sthavirAvalI ke aMtima zabdaje anna bhagavante kAlipa sua aNuyogadharA dhiire| te paNimiUNa sirasA nANassa parUvaNaM vocchN|| isa gAthA se pAyA jAtA hai ki Apane anuyogadhAraka yugapradhAnoM ko namaskAra karane ke liye hI sthavirAvalI likhI hai| ___ zrAya devaddhi ,Ni kSamAzramaNa Arya suhasti kI paramparA ke Aryavajra ke tIsare ziSya Aryaratha se nikalI huI jayaMtI zAkhA ke AcArya the| isakA ullekha svayaM kSamAzramaNajI ne kalpasUtra kI sthavirAvalI meM kiyA hai / yadyapi usa sthavirAvalI meM kSamAzramaNajI kA nAma nirdeza nahIM hai para usa gadya ke anta kI eka gAyA kisI kSamAzramaNajI ke ziSya yA anuyAyI kI likhI huI pAI jAtI hai / jaise"sutattharayaNabharie, khamadamabhaddavaguNehiM saMpanne / devar3iDha khamAsamaNe kAsavagutta paNivayAmi // isa (kalpasUtra) sthavigavalI se kSamAzramabhajI bhagavAn mahAbIra ke 27 veM paTTadhara nahIM kintu 34 veM sAbita hote haiM / jaise (1) Arya sudharmA (2) jambU (3) prabhava (4) zayyaMbhava (5) yazobhadra (6) sabhUti vijaya-bhadrabAhu (7) sthulabhadra (8) suhasti (9) Arya susthita suprati buddha (10) indradinna (11) dinna (12) siMhagiri (13) bha0 mahAvIra kI paramparA ] 925
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bajra (14) ratha (15) puSpagiri (16) phalgumitra (17) dhanagiri (18) zivabhUti (19) bhadra (20) nakSatra (21) rakSa (22) nAga (23) jehila (24) viSNu (25) kAlaka (26) saMghapalita bhadra (27) vRddha (28) saMghapAlita (29) hasti (30) dharma (31) siMha (32) dharma (33) sAMDilya (34) davaddhigaNi / isa guru kramAvalI ke anusAra devaddhi gaNi 34 ve puruSa the aura Arya sAMDilya ke ziSya the / zrI kSamAzramaNajI aura kAlakAcArya ke Apasa meM matabheda thaa| jaba kSamAzramaNajI Arya suharita evaM skAMdilAcArya kI paramparA ke the to kAlakAcArya kisI dUsarI paramparA ke hone caahiye| paTTAvaliyoM se pAyA jAtA hai ki kAlakAcArya Arya mahAgiri evaM nAgArjuna kI paramparA ke prAcArya the| paTTAvalI nimnalikhita hai (1) Arya sudharmA ( 2 ) jambU ( 3) prabhava (4) zayyaMbhava ( 5 ) yazobhadra (6) saMbhUtavijaya (7) bhadrabAhu (8) sthUlabhadra (9) mahAgiri (10) suhasti ( 11 ) guNa suMdara ( 12) kAlakAcAya (13) skAMdilAcArya ( 14 ) revatimitra (15) AryamaMgu (16) dharma ( 17 ) bhadragupta ( 18 ) vajra ( 19) rakSita (20) puSyamitra ( 21 ) va pena ( 22 ) nAgahasti ( 23 ) revatimitra (24) siMhasUri (25) nAgArjuna ( 26) bhUtadinna (27 ) kAlakAcArya / ___kAlakAcArya bhagavAn mahAvIra ke 27 veM paTTadhara hone se Apake samakAlIna kSamAzramaNajI ko bhI sattAvIsavAM paTTadhara, likha diyA gayA hai / para Upara kI tAlikA se kSamAzramaNajI aura kAlakAcArya ke samakAlIna hone para bhI zramaNajI cauMtIsaveM aura kAlakAcArya sattAvIsaveM paTTadhara the| kSamAzramaNajI aura kAlakAcArya ke paraspara Upara batAyI huI mukhya do bAtoM kA hI matabheda thaa| eka Agama vAcanA meM rahA huA aMtara, dUsarA bhagavAna mahAvIra ke nirvANa samaya ( 980-993 ) meM / ukta donoM viSayoM meM paraspara paryApta vAda vivAda bhI huA hogA kAraNa, apanI 2 paramparA se calI AI mAnyatAoM ko sahasA chor3a denA jarA aTapaTAsA jJAta hotA hai / jaba vartamAna meM bhI choTI 2 nirjIvI bAtoM ke liye vAda nahIM para vitaMDA vAda maca jAtA hai aura saccI bAta ke samamameM Ane para bhI mata durA. praha ke kAraNa pakar3I huI bAta ko nahIM chor3I jA sakatI hai to usa samaya ke ukta donoM prazra to atyanta pecIle evaM vikaTa mahatpUrNa samasyA ko liye hue khar3e the| ataH binA vAda vivAda ke sahaja meM hI praznoM kA hala honA mAnA jAnA jarA aprAsaMgika sA hI jJAta hotA hai tathApi usa samaya ke sthaviroM kA hRdaya atyanta nirmala evaM zAsana hita kI mahatvapUrNa AkAMkSAoM se bharA huA hotA thA / yahI kAraNa hai ki ve apanI bAta ko pakar3ane yA chor3ane ke pahile zAsana ke hita kA gambhIratA pUrvaka vicAra karate the| do vyaktiyoM ke pArasparika matabheda ke samAdhAna ke liye eka tIsare madhyasya puruSa kI bhI Ava. zyakatA rahatI hai / tadanusAra hamAre yugala nAyakoM ke liye gandharvavAdI vaitAla zAntisUri kA madhyastha bana kara samAdhAna karavAne kA ullekha milatA hai / jaise : "vAlabbhasaMghakajje, ujjamiaM jugappahANa tullehiM / gandhabavAiveyAla saMtisUrIhiM lahIe / " 926 [ Aryadeva RddhigaNi
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 920-958 isakA bhAva yaha hai ki yuga pradhAna tulya gandharvavAdI vetAla zAMtisUri ne vAlabhya saMgha ke kArya ke liye vallabhI nagarI meM udyama kiyaa| gandharva vAdI zAntisUri ne kisa taraha samAdhAna karavAyA isa viSaya kA to kucha bhI spaSTIkaraNa nahIM milatA hai parantu anumAna se pAyA jAtA hai ki isa matabheda meM kSamAzramaNajI kA pakSa balavAna rahA thaa| yahI kAraNa hai ki, donoM vAcanA ko eka karane meM mukhyatA mAthurI vAcanA kI rakkhI gii| jo vallbhI vAcanA meM mAthurI vAcanA se pRthak pATha the unameM jo-jo samAdhAna hone kAbila the unako to mAthurI vAcanA meM milA diye aura zeSa vizeSa pATha the unako vAcanAntara ke nAma se TIkA meM aura kahIM mUla meM rakha diye| isake kucha udAharaNa maiMne isI prantha ke pRSTha 458 para uddhRta kara diye haiN| isase vAcanA sambandhI donoM pakSoM kA samAdhAna ho gayA / zrI vIra nirvANa ke samaya ke matabheda kA samAdhAna to nahIM kiyA jA sakA phira kSamAzramaNajI kA pakSa balavAna hone se 980 ko mUla sUtra meM aura 993 ko vAcanAntara meM likhakara isakA bhI samAdhAna kara diyA gayA / jaise: "samaNassabhagavao mahAvIrassa jAva savvadukkhapahINassa navavAsasAyaiM vaikkaMtAI, dasamassa vAsasayassa ayaM asIime saMvacchare kAle gcchi|" iti mUla paatthH| "vAyaNAMtare puNaM teNaue saMvacchare kAle gcchd|" isa prakAra vIra nirvANa sambandhI matabheda kA samAdhAna kara zAsana meM zAnti kA sAmrAjya sthApita kara diyA / basa, usa samaya se hI mAthurI vAcanA ko agrasthAna milaa| yahI kAraNa hai ki kSamAzramaNajI ne apane nandI sUtra kI sthA virAvalI meM mAthurI vAcanA ke nAyaka skaMdilAcArya ko namaskAra karate hue likhA hai ki Aja unakI vAcanA ke Agama ardha bhArata meM prasarita haiM: yathA "jesi imo aNuogo payarai ajjavi aDDabhArahammi / bahunayaraniggayajase te vaMde khNdilaayrie||" -"nimitta vettA AcArya bhadrabAha svAmIH aura varAhamihira" caturdaza pUrvadhara zrutakevalI bhadrabAhuke varNana meM hama likha Aye haiM ki kaI logoM ne varAhamihira ke laghubhrAtA nimittavettA AcArya bhadrabAhu ko hI zruta kevalI bhadrabAhu svIkAra kara liyA hai para zruta kevalI aura nimitta vettA donoM pRthaka 2 bhadrabAhu nAma ke AcArya hue / zrutakevalI bhadrabAhu kA astitva vIra nirvANa kI dUsarI zatAbdI kA hai taba varAha mihira ke laghu bhrAtA bhadrabAhu kA samaya vikrama kI chaTThI zatAbdI kA hai ataH yahAM maiM varAhamihira aura bhadrabAhu ke viSaya meM ullekha kara detA hU~ --- pratiSThitapura nAmaka nagara ke rahane vAle vipravaMzIya varAhamihira va bhadrabAhu nAmaka do sahodaroM ne Arya yazobhadra ke upadeza se pratipodha pAkara bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kI thii| ye yugala bandhu veda, vedAMga purANa, jyotiSAdi vipradharmIya zAstroM ke to pahile se hI parama vicakSaNa jJAtA the| jaina dIkSA aGgIkAra karane ke pazcAt jaina zAstroM kA abhyAsa bhI bahuta manana pUrvaka karane lage ataH kucha hI samaya meM jaina darzana ke bhI ananya vidvAn ho gye| itanA hone para bhI varAhamihira kI prakRti caMcala, adhIra evaM abhimAna pUrNa thI aura bhadrabAhu kI zAnta, dhairya, gambhIrya, dUradarzitA guNoM se yukta thI ataH guru mahArAja ne vaya meM laghu kintu guNoM meM vRddha bhadrabAhu muni ko hI AcArya pada diyaa| yaha bAta abhimAna ke putale varAhamihira bha0 mahAvIra kI paramparA] 927
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArvanAtha kI paramparA kA itihAsa muni ko kaba sahana hone vAlI thI ? ve to krodha evaM abhimAna ke vaza meM bhaviSya kA bhI bhAna bhUla gaye / jaina dIkSA kA tyAga kara punaH pUrvAvasthA ko prApta ho apane mahAn upakArI guru evaM bhadrabAhusUri kI bhalatI nindA karane lage evaM AcArya zrI ko dveSa buddhi pUrvaka nukasAna pahu~cAne kA sAhasa karane lage para AcArya zrI kI pratibhA ke sAmane unakI nindA ne jana samAja para utanA asara nahIM DAlA / kramazaH udara pUrtyartha va sAMsArika pratiSThA ko prApta karane ke liye varAhamihira ne eka varAhI saMhitA nAmaka jyotiSa viSayaka anya bnaayaa| isa taraha nimitta vidyA bala se udara pUrti va kucha pratiSThA ke pAtra bhI bana gaye / varAhamihira ke jyotiSa viSayaka agAdha pANDitya ko dekha kara kaI loga unase pUchate bhaTTajI ! Apane jyotiSa kA itanA jJAna kisa taraha se prApta kiyA hai uttara meM bhaTTajI eka aisI kalpita bAta kahate ki eka dina maiM nagara ke bAhira gyaa| vahAM bhUmi para maiMne eka kuDalI ko likhii| para nagara meM Ate samaya usa kuNDalI ko miTAnA maiM bhUla gyaa| jaba mujhe usa kuNDalI ko nahIM miTAne kI smRti AI to maiM tatkAla vahAM gyaa| vahAM jAte hI siMha lagna para sAkSAt siMha ko khar3A dekhA / maiMne bhI niDaratA pUrvaka yA bhaktivaza siMha ke pAsa jAkara siMha ke nIce kI kuNDalI ko miTA diyaa| isase prasanna ho siMha ke svAmI sUrya ne mujhe kahA-maiM terI kuzalatA para bahuta hI santuSTa hU~ terI icchA ke anusAra tU kucha bhI mAMga, maiM tere mana kI abhilASA ko pUrNa kruuNgaa| maiMne kahA mujhe Apake jyotiSa maNDala kI gati-cAla dekhanI hai / basa, sUrya deva mujhe apane jyotiSa maMDala meM le gaye / aura kramazaH saba praha nakSatroM ko mujhe batalA diye / isaliye aba maiM tInoM kAloM kI bAtoM ko hastAmalaka vat spaSTa rUpeNa jAnatA huuN| vicAre bhadrika loga varAhamihira kI bAta para vizvAsa kara pUjA karane lge| yaha bAta kramazaH phailatI huI nagara ke rAjA ke pAsa bhI pahuMca gaI aura rAjA bho usakA acchI taraha se satkAra karane lgaa| eka samaya AcArya bhadrabAhu svAmI phirate hue usI nagara meM padhAra gaye jahAM para varAhamihara rahatA thA / zrAvaka samudAya ne bar3e hI utsAha se nagara praveza mahotsava kiyaa| isako dekha varAhamihara kI irSAgni punaH bhabhaka utthii| bhadrabAhu svAmI ko apamAnita karane kI icchA se vaha eka dina rAjA ke pAsa jAkara kahane lagA-rAjan ! Aja se pAMcaveM dina pUrva dizA se varSA aavegii| tIsare prahara meM varSA kA prArambha hogaa| isake sAtha maiM yahAM kuNDalI karatA hU~ isameM 52 pala kA eka mancha bhI par3egA mere isa nimitta ko zrApa dhyAna meM rakhane kI kRpA kreN| itanA kaha kara varAha mihira svasthAna calA gayA jaba yahI bAta kramazaH AcArya zrI bhadrabAhu svAmI ke karNa gocara huI to Apane spaSTa pharamAyA ki varAhamihara kA kathana sarvathA satya nahIM hai kAraNa, varSA pUrva dizA se nahIM para izAna kone se shraavegii| tIsare prahara nahIM para tIna muhUrta dina zeSa rahegA taba brsegii| macchA 52 pala kA nahoM para 5 // pala kA giregA / basa, zrArakoM ne bhadrabAhu svAmI ke bhaviSya ko va varAhamihara va Apake nimitta ke pArasparika antara ko tannagarAdhIza ke pAsa meM jAkara sunA diyA / rAjA ne bhI parIkSArtha donoM ke bhaviSya ko apane pAsa meM likhavA liyA / kramazaH pAMcavAM dina AyA to Arya bhadrabAhu svAmI kA saba kathana yathAvat satya ho gayA aura varAhamihara kA nimitta jhUThA nikala gayA / isase nagara bhara meM varAhamihara kI bhartsanA evaM nindA hone lgii| rAjA ke hRdaya meM bhI varAhamihara ke prati utanA sanmAna kA sthAna nahIM rahA / Arya bhadrabAhu kI jaga vizruta satya tAne varAhamihara ke pratiSThA mArga ko eka dama avaruddha kara diyaa| vAstava meM bAta bhI ThIka hI hai sUrya 928 [ AcArya zrI bhadrabAhu svAmI
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 para thUkane vAle kA thUka usI ke muMha para giratA hai; burA karane vAle kA hI burA hotA hai / jo dUsaroM ke liye kUpa khodatA hai usake liye khAI apane Apa taiyyAra milatI hai / jaba rAjA ke putra huA to varAhamihara ne navajAta zizu kI janma-patrikA banA kara usakA zrAyuSya sau varSa kA batalAyA isase rAjA ko bahuta hI prasannatA huI / idhara rAjA ke putra hone se nAgarika loga bheMTa lekara rAjA ke pAsa gaye; brAhmaNAdi AzIrvAda dene gaye para Arya bhadrabAhu svAmI jaina zAstra ke niyamAnusAra kahIM para bhI nahIM gye| varAhamihara to irSyA ke kAraNa pahale se hI chidrAnveSaNa kara rahA thA ataH usa ko yaha acchA maukA hAtha laga gyaa| usane ekAnta meM rAjA ko vizeSa bhrama meM DAlate hue kahA-rAjan / zrApa zrI ke putra janmotsava kI saba nAgarikoM ko khuzI hai para eka jaina sAdhu bhadrabAhusvAmI ko prasannatA nahIM hai / vaha Apa ke nagara meM rahatA huzrA bhI abhimAna ke vaza zubhAzIrvAda dene ke liye rAja sabhA meM nahIM aayaa| rAjA ne bhI varAhamihira kI bAta sunalI para kucha bhI pratyuttara nahIM diyaa| jaba yaha bAta kramazaH zrAvakoM ke dvArA bhadrabAhu svAmI ko jJAta huI to Arya bhadrabAhu ne kahA-rAjakumAra kA AyuSya sAta dina kA hai / sAtaveM dina vaha billI ( maMjArI) se mara jaaygaa| isaliye maiM rAjA ke pAsa nahIM gyaa| zrAvakoM ne isa bAta ko bhI rAjA ke kAnoM taka pahu~cA dI ataH rAjA ko isa viSaya kI bahuta hI cintA hone lgii| rAjA ne kumAra ko surakSita rakhane ke liye saba mArjAroM ko zahara se bAhira kara diyA aura rAjakumAra ko aise surakSita makAna meM rakha diyA ki maMjArI A hI nahIM ske| makAna ke bAhira pahiredAroM ko baiThA diye jisase maMjArI ke Ane kA kiJcinmAtra bhI bhaya nahIM rahA / para bhAvI prabala hai; jJAniyoM kA nimitta kabhI jhUThA nahIM hotA ataH bhadrabAhu svAmI ke kathanAnusAra hI sAtaveM dina daravAje ke kivAr3a kI argala nUtana rAjakumAra ke mastaka para par3I aura vaha tatkAla mara gyaa| isa para varAhamihara ne kahA-merI bAta saccI nahIM hai para bhadrabAhu kI bAta bhI to saccI nahIM hai kAraNa usane bhI kahA thA ki kuvara bilAr3I ( maMjArI) ke yoga se maregA-para aisA to huA nhiiN| taba bhadrabAhu ne kahA-jisa lakar3I ke yoga se kuvara kI mRtyu huI hai usa para bilAr3I kA muMha khudA huA hai dekha kara nirNaya kara liijiye| basa, bhadrabAhu svAmI kA kahanA satya hogayA / becArA varAhamihira lajjita ho vahAM se calA gayA / bAda meM tApasa ho, kaThora tapazcaryA karake niyANe sahita mara kara varAhamihara vyantara deva huA para saMskAra to bhavAntara meM bhI sAtha hI calatA hai ataH apane duSTa svabhAvAnusAra vyantara deva ke rUpa meM bhI varAha mihara ne jaina saMgha para dveSa kara sarvatra marakI kA roga phailA diyA / saMgha ne jAkara bhadrabAhu svAmI se prArthanA kI to zrAcArya zrI ne roga nivAraNArtha "uvasaggahara" cha gAthA (kahIM para sAta gAthA bhI likhI hai) kA eka stotra banAyA jisako par3hane se saba upadrava zAnta ho gayA / para thor3e samaya ke pazcAta to jana samudAya ne usakA durupa-yoga karanA prArambha kara diyA / jaba kisI ko choTA bar3A jarAsA kAma par3A-maTa svasaggaharaM ko smaraNa kara apanA kAma nikAlane laga gyaa| kisI kI gAya ne dUdha nahIM diyA ki par3hA uvasaggaharaM strotra / kisI ko jaMgala meM kASTa kA bhArA uThAne vAlA nahIM milA ki-par3hA utsaggaharaM strotra / aise aneka kAma zrI dharaNendra devatA se karavAne laga gaye / strotra ke vAstavika uccatama mahatva ko smRti se vismRta kara dharaNendra devatA ko bulAne meM zizu kIr3Avat bAlakautUhala karane laga gaye / eka samaya kI bAta hai eka strI rasoI banA rahI thii| itane meM usakA choTA baccA TaTTI gayA aura - bha0 mahAvIra kI paramparA ] ___929 117 www.janelibrary.org
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rone lagA / strI ne socA-yadi isa samaya maiM jAU~gI to roTI jala jAyagI ataH usane baiThe baiThe hI uvasaggaharaM stotra par3hanA prArambha kiyA / stotra ke samApta hote hI dharaNendra devatA apanI pratijJAnusAra tatkAla vahA~ para upasthita huye aura kahane lage--kaho kyA kAma hai ! strI ne kahA-kyA tujhe dIkhatA nahIM hai-merA baccA ro rahA hai| indra ne bacce ko zauca kriyA se nivRtta kara usake rone ko banda kiyaa| pazcAt dharaNendra deva prAcArya zrI ke pAsa meM Akara nivedana karane lage-prabho ! aba to maiM bahuta hI taMga ho cukA huuN| isa stotra ke vAstavika mahatva kA durupayoga kara jana samAja jaghanya se jaghanya kArya ko karavAne ke liye isa maMtra kA smaraNa karatI hai ataH maiM na to eka miniTa hI deva bhavana meM Thahara sakatA hU~ aura na mantra kI mahattA hI rahatI hai / manuSyoM ke tuccha se tuccha kArya bhI mujhe karane par3ate haiM / indra kI ukta vAstavika bAta ko smaraNa kara AcArya zrI ne uvasaggaharaM strota ko jalazaraNa karane ko kahA para indra ne kahA-pUrva kI pAMca gAthA to rahane dIjiye sirpha eka chaTTI gAthA hI bhaNDAra kara dIjiye ki -- jisase jarUrI kAma hone para maiM samayAnukUla upasthita ho sakUgA / bhadrabAha svAmI ne bhI aisA hI kiyA / ___ isa prakAra Arya bhadrabAhu svAmI jaina saMsAra meM parama prabhAvaka nimitta vettA AcArya hue| ApakA samaya vikrama kI chaTTI zatAbdI kA kahA jAtA hai / isa prantha meM jina 2 prabhAvika zrAcAryoM kA jIvana caritra likhA gayA hai unameM kaI eka aise bhI prAcArya haiM ki jina ke nAma ke kaI zrAcArya ho gaye haiM / isa saboM ke samaya meM pRthakatA hone para bhI pUrva lekhakoM ne jo AcArya vizeSa prasiddha the unake nAma para anyAcAryo ( tannAma rAziyoM) kI ghaTanAeM ghaTita karadI haiM / jaise:--bhadrabAhu nAma ke tIna AcArya hue / eka vIra nirvANa kI dUsarI zatAbdI meM, dUsare digambara matAnusAra vikrama kI dUsarI zatAbdI meM, tIsare bhadrabAhu vikrama kI chaTTI zatAbdI meM hue| kintu pichale lekhakoM ne ina tInoM bhadrabAhu kI pRthaka 2 ghaTanA ko eka hI bhadrabAhu ke sAtha ghaTita karadI / isI prakAra pAdalipta mAnadeva, mAnanuGga, mallavAdI, vagairaha prAcAryoM kI vidyamAnatA kA samaya nirNaya eka bar3I vikaTa samasyA sA dRSTi gocara hotA hai / maiMne pUrvokta AcAryoM ke jIvana likhate samaya jina AcAryoM kA ThIka nirNaya thA unakA samaya to usI samaya likha diyaa| kintu, jinake viSaya meM vizeSa zodha khoja karane kI jarUrata thI, unako chor3a diyA thA / kAraNa, usa samaya na to itanA samaya thA aura na the itane sAdhana hI ataH zeSa rahe hue zrAcAryoM kA samaya yahAM likha diyA jAtA hai| sabase pahile to hama yugapradhAna prAcAryoM kA samaya jo, duSamakAla zramaNa saMghAdi nAmaka pustaka meM likhA milatA hai, yaMtra dvArA likha dete haiM / jisase, zeSa AcAryoM ke samaya nirNaya meM suvidhA ho jAya Jain Educatio nal [ Arya devaRddhi gaNi
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 "siri dusamA kAla samaNa saMgha thurya" (duSamA kAla zrI zramaNa saMgha stotram ) [kartA-zrI dharmaghoSa sUriH] vIrajiNa bhuvaNa vissua pavayaNa gayaNikadiNamaNi samANo / vanta suanihANe thuNAmi sUri jugappahANe // 1 // vIsa tivIsa TanavaI aDasayarI paJcasayarI guNa nvii| sau sagasI paNanaui sagasI chayassarI aDasayarI2 caunavai aTha tia saga cau pannuruttarasayaM / tittisasayaM sau paNanauI navanavaI catta tevIsudaya mrii||3 aha udayANaM paDhame,jugapavare paNivayAmi teviisN| sirisuhamma vayara paDivaya harissayaM naMdimittaM ca // 4 // siri sUraseNa ravimitta siripahaM maNirahaM ca jsmittN| dhaNasiMhaM saccamitta dhammillaM sirivijayANaMdaM5 vaMdAmi sumaMgala dhammasiMha jayadevasari sUradinnaM / vaisAhaM koDilaM mAhura vaNiputta siridattaM // 6 // udayAMtima mUrI pusamitta marahamitta vaisAhaM / vaMde sukItti thAvara rahasua jayamaMgalamuNidaM // 7 // siddhatthaM IsANaM rahamitta bharaNimittaM dadamitta / sirisaMgayamitta siridharaM ca mAgaha mmrsuugi8|| siri revaimitta kittimitta suramitta phaggumitta cAkallANa devamittaM NamAmi duppasaha muNivasahaha vaMde suhammaM jaMbU pabhavaM sijjaMbhavaM ca jasabhadaM / saMbhUya vijaya siribhadda-bAhu sirithUlabhaddaca 10 mahagiri suhatthi guNasuMdaraM ca sAmajja khNdilaayriu| revaimitta dhammaM ca bhaigutta sirigutt||11|| sirivayaramajarakkhi amariM paNAmAmi pUsamitta c| ia sattakoDinAme par3hamamudae vIsa juga pvre||12|| bIe tivIsa vairaM ca nAgahatthi ca revaimitta / sIhaM nAgajjuNaM bhUidinniyaM kAlaya vaMde // 13 // sirisaccamita hArilaM jiNabhadaM vaMdimo umAsAI ! pusamitta saMbhUI mAdara saMbhRi thammarisiM // 14 // jiga phaggumittaM dhammadhosaMca viNayamitaM c| siri sIlamitarevaimittaM sUri sumiNamittaMharimittaM15 iya sabbodaya jugapavara sUriNo caraNasaMjUe vaMde / cautara dusahassA duppasahate suhammAi // 16 // iya suhamma jaMbU tabbhavasiddhA egAvayAriNo sesA / saDDhdujoaNamajhe jayaMtu dubhikkhaDamaraharA // 17 jugapavara sarisa sUrI durIkaya bhabiyamoha tamapasare / vaMdAmi sola suttara igadasa lakkhe sahasseya // 18 // paMcamaarammi paNavannalakkha paNananna sahasa koDINaM / paMcasayakoDipannA namAmi sucaraNa sayalasUrI19 taha satarikoDilakkhA navakoDisaya bArakoDiyaM / chappana lakkha battIsa sahassa egUNa dunnisyaa||20|| tahasola koDilakkhA,tiyakoDisahassA tinnikoddisyaa| satarasa koDiculasI lakkhA susAvagANaM tu 21 paNatIsakoDilakkhA susAviyA koDisahassa bANauI / paNakoDisayA batIsa koDi taha bArambhahiyA22 evaM deviMdanayaM sirivijayANaMda dhanmakItipayaM / bIrajiNa pavayaNa ThiI dUsamasaMgha Namaha nica // 23 // // iya dusamA kAla siri samaNa saMgha thuyaM // duSabha kAla zrI zramaNasaMgha stotra ]
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 sa0 520-558) / bhagavAna pAzvanAtha kA paramparA kA hAtahAsa trayoviMzatyudayayugapradhAna kAla yaMtram yuga pradhAnAH udayavarSa pramANa saMkhyA / mAsa dina 27+ 23 29 9 1380 1500+ 1545 1900 1 1010 85 880 Error wr 2 v u eAAM.32222 87 850 78 445 223 vro 0 crorm o 9 ru our or MP4 108 592 103 965 710 105 490 356 ++ 570 440 yuga pradhAna 2004 madhyama guNasUri 3304491 yugapradhAna sAmanA 1116000 * 1360 va 1346 bhI hai + 1464 bhI hai : 489 bhI hai + 17 bhI hai * 7 bhI hai 932 [ yugapradhAnAcAryoM kA sama
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAya siddhanAra kA jAvana / [ AsavAla sa0 920-958 'udayAdima 23 yugapradhAna-yaMtra' gRhavAsa vrataparyAya yugapradhAna kAla sarvAyuH 42 M AyasUrinAmAni sudharmA svAmI . vayara sena pADivaya harissaha naMdimitra sUrasena ravimitra zrIprabha maNiratha yazomitra dhaNasiMha satyamitra dhammila vijayAnanda uM22. vvv 22 sumagaMla . dharmasiMha jayadeva suradinna vaizAkha kauDilya mAthura vANiputta zrI datta * * 15 * 5 25 x 11 bhI hai * 27 bhI hai * 11 bhI hai + 18 bha0 mahAvIra kI paramparA ] 933
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 13 * * * * udayAntima yugapradhAna 23-yaMtram sUri nAmAni gRha vAsa / vrata paryAyaH yuga pradhAna kAla sarvAyuH durbalikA puSyamitra araha mitra vaizAkha satkIrti thAvara rahasuta jaya maMgala siddhArtha IzAna sthamitra bharaNimitra dRr3ha mitra saMgata mitra zrIdhara mAgadha amara revati mitra kIrti mitra siMha mitra phalgu mitra kalyANa mitra deva mitra duppasaha sUri 20 120 bhI hai, 2 45 bhI hai, 3 10 bhI hai, 4 20 bhI hai, 529 bhI hai, 6 67 bhI hai, * 81 bhI hai, 8 40 bhI hai, 9 56 bhI haiM, 10 69 bhI hai| IFIonr Mor ur 9 vu2MAm22222 AMAR * * * * * * * * * * * * * * 134 [yuga pradhAna AcAryoM kA samaya
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] udaya 1 3 4 5 9 10 11 12 13 14 prathamodaya yuga pradhAna 6 7 8 sthUlabhadra mahAgiri suhasti 15 16 17 18 19 20 sudharmA svAmI jaMbusvAmI prabhava 11 zayaMbhava sUri yazobhadra saMbhUti vijaya bhadrabAhu guNasuMdarasUri zyAmAcArya skaMdila revatimitra dharma bhadragupta zrIgupta vajrasvAmI Arya rakSita durvAlakA puSpamitra 1 64 bhI hai 12 105 bhI hai 3 ma0 mahAvIra kI paramparA ] prathamodaya yugapradhAna - yaMtram bhI hai 8 108 bhI hai 9 18 bhI hai 10 hai 14 67 bhI hai ! gRhavAsa vatapraryAya yuga pradhAna 50 8 16 30 28 22 42 45 30 30 303 24 20 22 5 14 149 21 35 8 22 11 17 42 20 44 1 11 14 40 17 24 40 24 4 32 35 48 6 48 4010 45 50 44 40 12 30 44 11 23 50 [ osavAla saM0 920 - 958 8 14 45 30 46 44 41 36 7 36 44 39 15 36 13 13 13 sarvAyuH 100 80 3 & 8512 62 86 76 99 100 100 100 96 106 8 98 102 105 100 88 75 60 14 mAsa | dina 3 mr S MY 201 3 7 or e or or 10 e 1 1 1 24 bhI hai 4 30 bhI hai 5 12 bhI hai 6 58 bhI hai 7 38 44 bhI hai 11, 11 bhI hai 12 51 bhI hai 13 20 bhI 635
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dvitIyodaya yugapradhAna-yaMtram udaya gRhavAsa yugapradhAna orrr-sur 2014 27% dvitIyodaya yuga pradhAna vayarasena nAgahasti revatImitra siMhasUri (brahmadIpaka) nAgArjuna bhUti dinna kAlikAcArya satya mitra hArila jinabhadragaNitamAzramaNa umAsvAti vAcaka puSSa mitra saMbhUti mAdara sabhUti gupta dharma RSi ( rakSita) jyeSThAMgagaNi phalgumitra dharmaghoSa vinaya mitra zIlamitra revati mitra sumiNamitra hari mitra mor:09ur or 0 1 54 / 112+ 104 110 010 mrrrrr Dr ur r 0 0 r9999 0 0 0 60 49 78x 100 m 9999 0 0 0 78 * 17 bhI hai + 30 bhI hai + 150 bhI hai x 79 bhI hai + 101 bhI hai| 936 Jain Education international [yugapadhAna AcAryoM kA samara www.janelibrary.org
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 yugapradhAna samaya samaya kahAM se kahAM taka 148 148 156 yuga pradhAna gautama zrI sudharmA svAmI , jambu , prabhavAcArya ,, zayyaMbhavAcArya ,, yazobhadAcArya ,, saMbhUtivijaya ,, bhadrabAhu , sthUlabhadra , mahAgiri , suhasti ,, guNasundara ,, zyomAcArya skaMdilAcArya , revatImitra 156 215 15 245 245 291 291 335 335 376 414 450 376 414 494 464 ,, dharmAcArya ,, bhadraguptAcArya , guptAcArya , bajrAcArya 533 548 533 548 584 597 , AryarakSita |, dubaMlikApuNya 597 617 yugapradhAna samaya nirNaya ] 118
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAra yugapradhAna samaya 20 07 e % 620 689 748 748 826 904 983 a 9 : e 904 983 994 1801 994 1801 1055 1115 zrI vajrasena , nAgahasti revatImitra , siMhasUri nAgArjuna bhUtadina kAlakAcArya satyamitra harilAcArya .. jinabhadrAca ye , umAsvAti ., puSpamitra , saMbhUti , saMbhUtigupta , dharmasUri jyeSThAgaNa phalgumitra dharmamUri .. vinayAcArya zIlAcArya revatI sumiNa harilAcArya 1115 1190 1250 1300 1190 1250 1360 1360 1400 ng ae 3 aes 5 5 5 5 5 5 5 5 5 1471 1520 1598 1400 1471 1520 1598 1684 1763 1841 1919 1763 1841 1916 1964 bha0 mahAvIra kI parampa 938
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 prAcArya umAsvAti-nAma ke do prAcArya hue haiN| eka Arya mahAgiri ke ziSya balispaha aura balissaha ke ziSya umAsvAti / dUsare yugapradhAna paTTAvalI ke dUsare udaya ke AThaveM AcArya umAsvAti jo Arya jinabhadra ke bAda aura puSpamitra ke pahile hue haiN| yahAM para to balissaha ke ziSya umAsvAti ke lie hI likhA gayA hai / paTTAvalI meM ApakA samaya nahIM batAyA gayA hai tathApi, Artha mahAgiri kA samaya vIrAt 215 se.45 taka kA hai taba Apake ziSya zyAmAcArya kA samaya vorAt 335 se 376 kA likhA hai / 245 se 336 ke bIca 90 varSa kA antara hai| aura isI bIca balissaha evaM upAsvAti nAma ke do AcArya hue haiN| yadi 45 barSa kA samaya balissaha kA mAna liyA jAya to 290 bajissaha aura 335 taka umAsvAti kA samaya mAnA jA sakatA hai| yaha to kevala merA anumAna hai para itanA to nizcaya hai ki vIra ni0 245 se 335 taka meM do AcArya hue haiN| zyAmAcArya:---zrApa AcArya guNa sundara ke bAda aura skAMdilAcArya ke pUrva yugapradhAnAcArya hue / ApakA samaya vIra ni. 335 se 376 taka kA hai / zrApakA apara nAma kAlakAcArya bhI hai| AcArya vimalamUri- Apane vikrama saM0 60 meM "pauma cariya" padama caritra kI racanA kI thii| AcArya susthI aura suprativuddha ---Apa donoM prAcArya Arya suisti ke paTTadhara the / ApakA samaya bhI paTTAvalIkAroM ne nahIM likhA hai kintu kaliMgapati rAjA khAravala ke jIvana meM likhA hai ki usane apane rAjya ke bArahava varSa meM magadha para AkramaNa kiyA va kaliMga se nanda rAjA ke dvArA le jAI gaI jinapratimA ko punaH lAkAra Arya supratibaddha ke dvArA pratiSThA krvaaii| astu gajA,khAravala kA samaya vIra ni0 330 se 367 taka kA hai isase yaha kahA jA sakatA hai ki vIra ni0 367 meM Arya supratibuddha vidyamAna the / Arya suhasti kA samaya vIra ni0 291 kA hai isase, Arya susthI kA samaya vIra ni. 292 se prArambha hotA hai / jaise sthulabhadra ke paTTadhara do zrAcArya hue aura susthI ke gaccha nAyaka ho jAne ke bAda supratibuddha nAyaka hue inhoMne 366 meM mUrti kI prAtiSThA karavAI ho to Arya susthI aura supratibuddha kA samaya bIra ni0 292 se 366 taka kA mAnA yuktiyukta hI hai / AcArya indradinna-zrApa Arya susthI aura supratibuddha ke paTTadhara the| Aryadinna-zrApa Arya dina ke paTTadhara the| Arya siMhagiriH-Apa Arya dinna ke paTTadhara the| Arya vajra-Apa Arya siMhagiri ke paTTadhara the aura ApakA samaya vIra nirvANa saM0 548 se 584 taka batalAyA jAtA hai| __AcArya bana ke pUrva aura Arya supratibRddha ke bAda meM 182 varSoM meM ukta tIna AcArya hue para yaha nizcita rUpa se nahIM kahA jA sakatA hai ki kauna se AcArya kitane varSoM taka AcArya pada para rhe| ___ Arya samiti aura dhanagiri-ina donoM kA samaya Arya siMhagiri aura Arya vana ke samaya ke aMtargata hI hai| AcAryoM kA samaya nirNaya ] 939
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ... Arya kAlakaH-kAlakAcArya nAma ke pAMca AcArya hue haiM jinameM - 1-rAjA datta ko yajJa phala kahane vAle kAlakAcArya kA samaya vI0 ni. 300-335 / 2-nigoda kI vyAkhyA karane vAle kAlakAcArya kA samaya vI0ni0 335.376 / 3-gardabhallivicchedaka kAlakAcArya kA samaya vI0 ni0 453-465 / 4-ratna saMcaya kI gAthAnusAra kAlakA vArya kA samaya vI0ni0 720 / 5--vallabhI meM AgamavAcanA meM sammilita hone vAle kAlakAcArya kA samaya vI0 993 / zrI khapaTAcAryaH-zrApakA samaya vI0 ni0 484 kA batalAyA jAtA hai| zrI mahendropAdhyAya-zrApa khapaTAcArya ke ziSya the aura khapaTAcArya kI vidyamAnatA meM hI Apane kaI camatkAra batalA kara bahutasI janatA ko ( rAjA prajA ko ) jaina banAye the| prAcArya khapaTa ke svarga vAsa ke pazcAt Apa unake paTTadhara hue ataH Apake sUri pada kA samaya vIra ni0 484 se prArambha hotA hai| AcArya rudradeva aura zramaNasiMha kaba hue isakA patA nahIM para prAcArya pAdalipta sUri ke jIvana meM inakA ullekha hone se anumAna kiyA jA sakatA hai ki khapaTAcArya aura pAdalipta ke bIca meM ye donoM AcArya hue hoNge| __ AcAryapAdaliptamari-Apa Arya nAgahasti ke ziSya the aura Arya nAgahasti the kAlakAcArya kI saMtAna paramparA ke AcArya / phira bhI paTTAvaliyoM meM Apake liye pRthak 2 ullekha milate haiM-- (1) mAthurI paTTAvalImeM AryAnaMdilakebAdaaura revatimitrake pUrva Apako 22 veM paTTadhara likhA hai| (2) naMdIsUtrakI sthavirarAvalImeM zrAnaMdila ke bAda aura revatimitra ke pUrva 17 vA sthaviramAnA hai / (3) Arya mahAgiri kI sthavirAvalI meM 17 vAM paTTadhara mAnA hai|| (4) vallabhIsthavirAvalImeM ApakovajrasenakebAda aurarevatimitra ke pUrva 22saveM sthavira mAnA hai| (5) yugapradhAna paTTAvalI meM Apako Arya vajrasenakebAdaaura revatimitra ke pUrva 22 30 / / ukta paTrakama meM 22-18-17 jo pharaka hai isakA kAraNa kevala pRthaka 2 padAvaliyoM kA likhanA hI hai / jaise kaI paTTAvaliyoM meM Arya yazobhadra ke paTTapara saMbhUtivijaya ora bhadrabAhu kA eka nambara hI likhA hai, taba kaI paTTAvaliyoM meM (yu0 pra0) saMbhUtivijaya ke paTTa para bhadrabAhu ko likha diyA / isI prakAra bhArya sthUlabhadra ke paTTapara Arya mahAgiri aura Aya sahastI ke liye likhA hai taba anya paTTAvaliyoM meM ina donoM ko alaga 2 paTTadhara likhA hai / astu ukta kAraNa ko lekara paTTakrama nambara meM pharaka pAtA hai para vAstava meM vaha pharaka nahIM hai / dUsarI kaI pa TAvaliyoM Aya AnaMdila ke bAda to kaI meM Arya vanasena ke bAda nAga hasti kA nambara AyA hai para, ina donoM zrAcAryoM kA samakAlIna honA hI pAyA jAtA hai / kAraNa, Arya AnaMdilo ko // pUrvadhara kahA taba Arya vajrasena ke guru Arya vajrasUri ko daza pUrvadhara / ataH vanasena ke samaya daza pUrva yA nava pUrva kA jJAna avazya thA hI / astu, ukta bhAdhAra se Arya nAgahasti kA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI mAnA jA sakatA hai pAdalipta sUri kA samaya nAgahasti ke bAda kA hai para, kaI cUrNiyoM evaM bhASyoM meM pAdaliptasUri ko Arya khapaTa ke samakAlIna honA liyA hai / yahI nahIM, khapaTAcArya kI sevA meM raha pAdalipta ko aneka camatkArI vidyArtha 640 [ bha0 mahAvIra kI paramparA
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 ke prApta hone kA bhI paTTAvaliyoM meM ullekha milatA hai taba khapaTAcArya kA svargavAsa to vIra nirvANa 484 meM hI ho gayA thA | isa kAraNa yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki khapaTAcArya se vidyA hAsila karane vAle pAdaliprasUri pahale hue haiM aura nAgahasti ke ziSya pAdalipta bAda meM hue / eka hI nAmake aneka AcAyoM ke hone se una AcAryoM ke nAmoM ke sAmya ko lakSya meM rakha pichale lekhakoM ne donoM pAdaliptasUri ko eka hI likha diyA ho jaise ki bhadrabAhu ke liye huA hai ThIka hai nAgahastisUri ke paTTadhara pAdaliptasUri kA samaya vikrama kI dUsarI yA tIsarI zatAbdI mAnanA hI / kAraNa, khapaTAcArya ke samaya pAdalipta ke guru nAgahasti kA bhI astitva nahIM thA to pAdalipta kA to mAnA hI kaise jAya ? nAgArjuna -- ye pAdaliptasUri ke gRhastha ziSya the / jaba pAdaliptasUrivi kI tIsarI zatAbdI ke AcArya the to nAgArjuna ke liye svataH siddha hai ki ve bhI tIsarI zatAbdI ke eka siddha puruSa the / AcArya vRddhavAdI aura siddhasena divAkara vRddhavAdI ke guru AryaskaMdila the aura Apa pAdaliptasUra kI paramparA meM vidyAdhara zAkhA ke the / isase pAyA jAtA hai ki Apa pAdaliptasUri ke bAda ke AcArya haiM / skaMdila nAma ke bhI tIna AcArya hue haiM jinameM saba se pahile ke skaMdalAcArya yugapradhAna ke prathamodaya ke 20 AcAryoM meM 13 veM yugapradhAna mAne jAte haiM / ye zyAmAcArya ke bAda aura revatimitra ke pUrva ke AcArya haiM ataH inakaH samaya 376 se 414 kA hai / dUsare skaMdilAcArya kA ullekha hemavaMta paTTAvalI meM hai / inakA svargavAla vi0 202 meM honA likhA hai ataH ye bhI vRddhavAdI ke guru nahIM ho sakate haiM kAraNa, skaMdila pAdalipta ke pUrva ho gaye the / mAthurI vAcanA ke nAyaka tIsare skaMdilAcArya kA samaya vi 357 se 370 taka kA hai / ye vidyAghara zAkhA tathA pAdaliptasUri kI paramparA meM the / ina skaMdilAcArya ko hI vRddhavAdI ke guru mAna liyA jAya to aura to saba vyavasthA ThIka ho jAtI hai para hamArI paTTA valiyoM, caritroM, prabandhoM tathA khAsakara vRddhavAdI ke jIvana para jisako ki vikrama ke samakAlIna honA likhA hai- kucha AghAta pahu~catA hai / sAtha hI paramparA se cale AyA ullekha meM "paMcasaya varisaMsi siddhaseNo divAyaro jAo" arthAt - vIra ni0 saM0 pAMcasau meM siddhasena divAkara hue- avazya vicAraNIya bana jAtA hai / ina sabakA samAdhAna taba hI ho sakatA hai jaba ki hama rAjA vikrama ke sthAna dUsare vikrama kI cauthI zatAbdI meM honA mAna leM tadanusAra guptavaMzIya rAjA caMdragupta bar3A parAkramI rAjA huA aura usako vikrama kI upAdhi bhI prApta thI ataH isa samaya meM ( caMdragupta vikrama ke vakta meM ) siddhasena divAkara ko samajha liyA jAya to ukta virodha kA pratikAra sugamatayA ho sakatA hai / samvatsara pravartaka rAjA vikrama ke lie dekhA jAya to - itihAsakAroM kA mata hai ki usa samaya na koI vikrama nAma kA rAjA hI huA aura na vikrama ne saMvata hI claayaa| isakA vizada ullekha hamane isI pRSTha 467 meM kiyA hai / prantha AcAyoM kA samaya nirNaya ] 941
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAyada siddha sena nAma ke aura bhI kaI Arya hue haiM ataH sAmya nAmadhArI prAcAryoM kI ghaTanAeM aura vRddhavAdI ke viSaya siddhasenadivAkara kI ghaTanAoM kA ekIkaraNa kara diyA gayA ho to bhI koI Azcarya nahIM / kAraNa, bharoMca aura ujjaina nagarI meM balamitra bhAnumitra nAma ke bar3e hI vIra parAkramI vikrama rAjA hue ye kAlikAcArya ke bhAneja aura kaTTara jaina the| Arya khapaTa evaM anya bahuta se AcArya bharoMca ujjaina nagara meM rahate the| bauddhAcAryoM kI parAjaya bhI unhIM ke rAjya meM huI thii| usa samaya bhI koI siddhasenAcArya hue hoM jinhoMne ki, balamitra, bhAnumitra ko upadeza dekara zatru'jaya saMgha kA nikalavAyA ho aura dharma kI unnati karavAI ho| parantu isa viSaya kA koI Thosa sAhitya haragata na ho jAya vahAM taka jora dekara kucha nahIM kahA jA sakatA hai| uparokta pramANa se yaha to nizcita hI hai ki prAcArya vRddhavAdI evaM siddhasena divAkara vikrama kI cauthI zatAbdI ke AcArya mAne jA sakate haiM / jIvadevamUri-prabandhakAra likhate hai ki rAjA vikrama ke maMtrI limbA zAha ne vAyaTa nagara ke mahAvIra mandira kA jIrNoddhAra karavAyA thA aura vi0 saM0 7 meM jIvadevasUri ne usa mandira kI pratiSThA krvaaii| isase pAyA jAtA hai ki jIvadevapUri vikrama ke samakAlIna hue hoNge| jIvadevasUri kI prAthamika dIkSA kSapaNa ( digambagacArya ) ke pAsa huI thI aura usa samaya ApakA nAma suvarNakIrti rakkhA gayA thaa| jaba hama dekhate haiM ki digambara mata kI utpatti hI vikrama kI dUsarI zatAbdI meM huI to jIvadeva kI dIkSA isa samaya ke bAda hI huI hogI / itanA hI kyoM para digambara samudAya meM zrutakIrti yA suvarNa kIrti jaise nAma bhI pichale samaya meM rakkhe jAne lage the| dUsarA yaha bhI kAraNa hai si prabandhakAra ke lekhA. nusAra jIvadevasUri ke samaya yajJopavIta dhAraNa kara abhiSeka kI vidhi se zrAcArya pada diyA jAtA thaa| isase pAyA jAtA hai ki usa samaya jaina zramaNoM meM zithilAcAra kA praveza ho gayA thaa| isa prakAra zithilAcAra kA samaya vikrama kI cauthI pAMcavI zatAbdI se prArambha hotA hai / ina saba bAtoM kA vicAra karate hue hama isa nirNaya para Asakate haiM ki zrAcArya jIvadevasUri kA samaya vikrama kI cauthI pAMcavI zatAbdI kA honA cAhiye / vikrama ke samaya mandira kI pratiSThA karane vAle jIvadevasUra anya jIvadevasUri hoNge| zrI vanasena sUri kA samaya bIra nirvANa se 620 kA hai| zrI caMdrasUri kA samaya vIra nirvANa 628-643 taka kA hai / zrI sAmaMtabhadra ,, , 643-675 taka kA hai| zrI pradyotana sUri ,, , 675-728 taka kA hai| laghuzAMtikartA zrImAnadevasUri kA samaya vIra nirvANa se 728-750 taka kA hai| bhaktAmara kartA mAnatugasUri kA , , , 826 taka kA hai| mallavAdI sUriH-AcArya mallavAdI kA samaya maiMne vikrama kI chI zatAbdI likhA hai para sambandha dekhane yA anya granthoM ke avalokana se pAyA ja tA hai ki mallavAdI kA samaya ThIka vikrama kI pAMcavI zatAbdI kA hI thaa| kAraNa, prAcArya vijayasiha sUri prabandha meM isakA ullekha milatA hai kizrI vIravatsarAdatha zatASTa ke caturazIti saMyukte / jigye samallavAdI boddhastad vyaMtarAMzcApi // isasa spaSTa ho jAtA hai ki prAcArya mallavAdI ne vIra nirvANa saM0 884 meM zAstrArtha kara boMddho ko
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 parAjita kiyA thaa| ataH ApakA samaya vIra nirvANa kI navamI zatAbdI aura vikrama kI pAMcavI zatAbdI mAnanA yukti saMgata hai / prastuta mallavAdI sUri ne hI nyacakra prantha kI racanA kI thii| yadyapi vaha prantha vartamAna meM kahIM nahIM milatA hai para usa para likhI huI TIkA to Aja bhI milatI hai / prAcArya haribhadra sUri ne bhI apane pranthoM meM mallavAdI kA nAmollekha kiyA hai| eka mallavAdI vikrama kI dasavIM zatAbdI meM hue / unhoMne bauddha prantha dhammottara para TIkA racI thii| zAyada bAda meM aura bhI mallavAdI nAma ke prAcArya hue hoMge para yahAM para to pahile mallavAdI kA samaya likhanA hai ataH aopakA samaya vikrama kI pAMcavI zatAbdI hai| zeSa ke liye Age-~ jainAgamoM ko pustakoM para likhanApUrva jamAne meM AgamoM ko pustaka para likhane kI paripATI ke viSaya meM hamane Agama vAcanA prakaraNa meM bahuta kucha spaSTIkaraNa kara diyA hai para ve jitane bhAgama likhe gaye the; eka tarapha kI vAcanA ke anusAra hI likhe gaye the / jaba zrI kSamAzramaNajI evaM kAlakAcArya ke zrApasa ke matabheda kA samAdhAna ho gayA to una donoM vAcanA ko eka karake punaH AgamoM ko pustaka rUpa meM likhavA diye gye| yaha bRhada kArya kitane samaya paryanta calA hogA isake lie nizcayAtmaka to kucha bhI nahIM kahA jA sakatA para anumAnataH kaI varSoM taka calA hogaa| yaha kArya kevala zramaNoM dvArA hI nahIM para vaitanI lahiyoM ke dvArA bhI karavAyA gayA hogA / para duHkha hai ki usa samaya kA likhA huA eka Agama yA eka patra bhI Aja upalabdha nahIM hotA hai / isakA eka mAtra kAraNa yahI ho sakatA hai ki musalamAnoM ne dharmAndhatA ke kAraNa bhArata kA amUlya sAhitya naSTabhraSTha kara ddaalaa| isase bhI adhika duHkha to isa bAta kA hai ki kitanA hamArA upayogI prAcIna sAhitya hama logoM kI beparavAhI ke kAraNa jJAna bhaNDAroM meM hI sar3a gyaa| jo kucha huA so to ho gayA para aba bhI rahe hue sAhitya kI sambhAla rakheM to hamAre liye itanA hI paryApta hogaa| ___"Namo suyadeva yA bhagavaIe" ahAhA ! una zAsana zubhacintakoM kI kitanI dIrgha dRSTi thI ki saikar3oM varSoM se cale Aye jaTila matabheda ko miTA kara pRthaka 2 hue do pakSoM ko minaToM meM eka kara diye / yoM to hama donoM adhinAyakoM kA hRdaya se abhinaMdana karate haiN| para vizeSa ye pUjya kAlakAcArya kI kSamAvRtti ko koTi 2 vaMdana karate haiM / yadi isI taraha ke udAra kSamAbhAvoM kA hamAre pAmaraprANiyoM ke hRdaya meM thor3A bhI saMcAra ho jAya to zAsana kA kitanA hita ho sake ? jo Aja hama thor3I 2 bAtoM meM matabheda dikhAkara zAsana ke Tukar3e 2 karane meM apanA gaurava samajha baiThe haiM zAsana deva kabhI hamako bhI sadbuddhi pradAna kara una mahApuruSoM ke caraNa raja kA sthAna baksIsa kareM-yahI Antarika manobhAvanA hai|| __"jaina zramaNoM ne pustakeM rakhanA kaba se prArambha kiyA" yoM to zrAgama vAcanA prakaraNa meM isa viSaya meM bahuta kucha likhA jA cukA hai para kucha jAnane yogya aisI bAteM bhI zeSa raha gaI haiM ki pAThakoM kI jAnakArI ke liye nIce likhI jAtI hai| jaina niprantha nispRhI evaM nirmohI hote haiM; ataH na to unako pustakeM rakhane kI AvazyakatA hI thI jaina zramaNoM ke pustakakAla ] 643 - ~ - ~ ~ ~ - ~ ~ - ~ - .. ....... ...
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura na likhane kii| kAraNa pustakoM ko likhane ke liye unake sAdhanoM kI yAcAnA karanA, unheM sambhAla kara surakSita rakhanA, pustakoM ko bAMdhanA chor3anA yaha saba una nirgranthoM ke liye saMyama kA palimaMthu arthAt cAritra guNa vidhataka kahA jA sakatA hai / ukta viSaya kA spaSTIkaraNa karate hue zAstrakAra pharamAte haiM :-- ___ "potthaga jiNa diTTato vaggura leva jAla cekka ya" nizIrNa cUrNI arthAt-zikAriyoM ke jAla meM phaMsA huA mRga, maccha, tathA ghRta tailAdi dravyoM meM par3I huI makSikA to yena kena pAyena nikala sakatI hai kintu pustaka rakhane rUpa pAza meM phaMsA huA jIva kadApi vimukta nahIM ho sakatA hai / isase zAyada zAstrakAroM kA abhiprAya yaha ho ki mRga, maccha evaM makSikAdi jIva to apane 2 prANa bacAne ke liye pAza ke saMkaTa se baca sakate haiM kintu pustaka rakhane vAle zramaNoM ko aisA duHkha evaM saMkaTa nahIM haiM ataH ve adhika se adhika mamatva ke kIcar3a meM phaMsate jAte haiM * isa prakAra manAI hone para bhI yadi koI sAdhu pustakeM rakkhe to zAstrakAroM ne usake liye sakhta daNDa kA vidhAna kiyA hai :-- 'jattiya metA vArA muMcati bandhati va jattiya vArA / jati akkharANi va lihati tati lahugA jaM ca Avajje // ' nizItha cUrNI isase spaSTa hai ki sAdhu pustakeM rakkhe yA jitanI bAra bAMdhe chor3e utanI bAra sAdhu ko laghu prAyazcita AtA hai / Age dekhiye| "potthaema gheppaMtaesu asaMjamo bhavaI" dazavakAlika cUrNI arthAt--pustakeM rakhane se asaMyama hotA hai / jaba pustakeM rakhane yA likhane kI sakhta manAI hai to kyA saba hI sAdhu prajJAvana vidvAna hI hote the ki zAstrIya sabajJAna ve kaNThastha rakha sakate the ? ___ saba jIvoM ke karmoM kA kSayopazama ekasA nahIM hotA hai para usameM buddhi bheda se tAratamya rahatA hI hai| phira bhI chaThe guNa sthAna ko sparza karane vAle ko dIkSA kyA vastu hai ? itanA jJAna to hotA hI hai| jisako dIkSA kA svarUpa hI mAlUma nahIM usako dIkSA denA zAstra viruddha hai / hama dekhate haiM ki usa samaya sAdhu to kyA para sAdhviya bhI ekA dazAMga par3hatI thI : jaise-devAnandAdi sAdhyA ke liye - ___"samAimAi ekkArassAMga ahijai" zrI bhagavatIstra" jaba sAdhviya hI ekAdazAMga par3hatI thI taba sAdhuoM kA to kahanA hI kyA thA ? ve to ekAdazAMga ke alAvA caudaha pUrva kA adhyayana bhI karate the / inake alAvA aSTa pravacana par3hane ke liye ArAdhika hote the para yaha saba jJAna kaNThastha hI rakhate the| yadi usa samaya kisI alpajJa ko bhI dIkSA dI jAtI to vaha akelA nahIM raha sakatA thaa| jaina zramaNoM ke liye gaNa kula, saMgha kI vyavasthA bhI isI uddezya ko lakSya meM rakhakara kI gaI thii| inake agragaNya puruSa AcArya kahalAte the jaise gaNacArya, kulAcArya, vAcanAcArya (r) trikAla darzI zAstrakAroM kA kathana bhAja solaha AnA satya ho rahA hai| hama pratyakSa dekhate haiM ki kevara maMdabuddhi evaM vAcanA se jJAnavRddhi ke hetu pustakeM rakhanA svIkAra karane vAloM kI saMtAnoM ke pAsa lAkhoM rUpayoM kI pusta maujUda haiM jinakA na to Apa upayoga karate haiM aura na kisI ko par3hane ke liye hI dete haiN| para una pustakoM ke bhanda asaMkhya kIr3oM kA kalyANa (1) avazya hotA hai644 [bha0 mahAvIra kI parampara Jain Education international
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 ina saba ke Upara eka saMghacArya hote the / una AcAryoM kI zrAjJA se kucha sAdhuoM ko lekara pRthak vihAra karane vAle gaNAvacchedaka kahe jAte the / gaNAvacchedaka pada bhI kisI gItArtha sAdhuko hI diyA jAtA thA aura ve kama se kama do sAdhuoM ke sAtha vihAra karate the aura sAtha meM rahane vAle sAdhu ko jJAna par3hA sakate the / dUsarA kAraNa yaha bhI thA ki dIkSA jaisI pavitra vastu kI jimmevArI kisI calate phirate vyakti ko nahIM dI jAtI thI kintu AtmakalyANa kI utkRSTa bhAvanA vAle evaM sAdhutvAvasthA ke liye Avazyaka jJAna ko karane vAle vyakti ko hI dIkSA dI jAtI thI / ataH unako pustakeM likhane yA rakhane kI AvazyakatA hI pratIta nahIM hotI thI / Arya bhadrabAhu ke samaya dvAdaza varSIya duSkAlAntara pATalIputra meM eka zramaNa sabhA kI gaI jisase, zrAgata muniyoM ke avaziSTa kaMThastha jJAna kA saMgraha kara ekAdazAMga kI saMkalanA kI gii| diSTivAda nAmaka bArahavAM aMga kisI ko kaMThastha nahIM thA ataH sAdhuoM ke eka siMghAr3e ko nepAla bheja bhadrabAhu svAmI ko bulAyA gayA / * Arya bhadrabAhu ne sthUlabhadra ko daza pUrva sArtha evaM cAra pUrva mUla aise caudaha pUrva kA . abhyAsa krvaayaa| yahAM taka to jaina sAdhuoM ko saba jJAna kaNThastha hI rahatA thA ataH pustakAdika sAdhanoM kI jarUrata hI nahIM thI / Age calakara Arya mahAgiri evaM suhasti ke samaya tathA unake bAda Arya vajrasUri + evaM vajrasena ke samaya Uparopari duSkAla par3ane se sAdhuoM ko bhikSA milanI bhI duSkara ho gaI thI to usa hAlata meM zAstroM kA paThana pAThana baMda ho jAnA to svAbhAvika bAta hI thii| itanA hI nahIM para bahuta se gItArtha evaM anuyoga ghara bhI isa karAla duSkAla- kAla ke kavala bana gaye the / tathApi duSkAloM ke anta meM sukAla ke samaya AgamoM kI vAcanA barAbara hotI rhii| zrI Arya rakSita ne avaziSTa zrAgamoM ko cAra vibhAgoM meM vibhakta kiye, + tathAhi - 1 dravyAnuyoga 2 gaNitAnuyoga 3 caraNa karaNAnuyoga 4 dharmakathAnuyoga / inake pUrva eka hI sUtra ke artha meM cAroM anuyogoM kA artha ho sakatA thA para alpajJoM kI prajJA maMdatA ko dhyAna meM rakha zramaNoM kI artha sulabhatA ke liye cAroM anuyoga pRthaka 2 kara diye jo adyAvadhi vidyamAna haiM | yugapradhAna paTTAvalI ke anusAra ApakA samaya vIrAt 584 se 597 kA hai / zrI ke pUrva bhI kahIM 2 para Agama likhane kA ullekha milatA hai / jaise zrAcArya yadevasUri ke samaya Agama vAcanA aura pustaka likhane kA ullekha milatA hai| yahI nahIM paTTAvaliyoM ke lekhAnusAra + vIra svAmino mokSaMgatasya duSkAlo mahAn saMvRtaH / tataH sarvo'pi sAdhuvargaH ekatra militaH / bhaNitaM ca parasparaM kasya kimAgacchati sUtraM ? yAvanna kasyApi pUrvANi samAgacchAnti / tataH zrAvakai rvijJAte bhaNitaM taiH yathA kutra sAmprataM pUrvANi saMti ? tairbhaNitam - bhadrava hu svAmini / tataH sarva saMva samudAyena paryAlocya preSitaH tatsabhIpe sAdhu saMvAdakaH ityAdi // " jIvAnuzAsana gAthA 84 kI TIkAsaM pRSTha 45 + itoya varasAmI dakkhiNAvahe viharati / dubbhikkhaMca jAyaM bArasa varisagaM / savvato samaMtAchinnapaMthA / nirAdhAraM jAtaM / tAhe vairasAmI vijjAe AhaMDa piMDaM taddivasaM ANoti / Avazyaka cUrNI bhAga 1 lA * tatazcaturvidheH kAryo'nuyogo'taH paraMmaya / ta toMge pAMga mUDhAkhya graMthaccheda kRtAgamaH // jaina zramaNoM aura pustakakAla ] Jain Education Interna&00 945
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Arya pAdalipta sUri evaM siddhasenadivAkara ko prAya rakSita ke pUrva mAnA jAya to inake samaya meM likhI huI pustakeM milane kA pramANa mila sakatA hai jaise siddhana divAkara jaba cittaur3a gaye taba vahAM ke eka stambha meM Apane bahutasI pustakeM dekhii| usake andara se eka pustaka Apane par3hI tathA AyapAdaliptasUri kI taraMga lola nAma kI kathA kA thor3A 2 bhAga kavi paMcAla ne rAjA ko sunAyA isakA ullekha pAdalipta ke jIvana se milatA hai| isase pAyA jAtA hai ki usa samaya pustakoM para likhanA prArambha ho gayA thaa| hemavaMta paTTAvalI ke anusAra prAya skaMdila ke upadeza se osavaMzIya polAka nAmaka zrAvaka ne gaMdha hasti vivaraNa sahita AgamoM kI pratiya likhakara jaina zramaNoM ko bheMTa kii| isakA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI hai, ataH yaha ThIka hai to mAnanA cAhiye ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM jainAgamoM ko pustaka rUpa meM likhanA prArambha ho gayA thaa| antima dvAdaza varSIya duSkAla vikrama kI cauthI zatAbdI meM par3A thaa| jaba duSkAla ke aMta meM sukAla huA to ArSa skaMdila sUri ne mathuga meM aura Arya nAgArjuna ne vallabhI meM zramaNoM ko AgamoM kI vAcanA dii| usa samaya bhI AgamoM ko pustakoM para likhA gayA thaa| ___ Arya devaddhi gaNi kSamAkSamaNajI aura kAlikAcArya ke samaya punaH vallabhI nagarI meM mAthurI aura vallabhI vAcanA ke aMdara jo-jo pAThAntara raha gaye the; unako ThIka vyavasthita karane ke liye sabhA kI gii| ___eka samatha vaha thA jaba ki jaina zramaNa pustakoM ko likhane evaM rakhane meM saMyama virAdhanA rUpa pApa samajhate the parantu samaya ne palaTA khAyA aura kramazaH buddhi kI maMdatA hone lagI / ataH jJAni ko sthira rakhane ke liye pustaka likhanA evaM rakhanA anivArya samajAne lgaa| itanA hI kyoM para pustakeM saMyama kI rakSA ke aMga bana gaye the / 3 / __ jaba pustakeM likhane rakhane kI AvazyakA pratIta huI aura inheM jJAna kA sAdhana va saMyama kA aMga samajha liyA taba yaha savAla paidA huA ki pustake kisa lipi meM kina sAdhanoM dvArA likhI gaI ? sAtha hI isa viSaya kA zAstroM meM kahAM 2 ullekha hai ? 1, asthi mahurAurIe suya samiddho khaMdiloM nAma sUri tahA balahi nayarIe nagajjuNo nAma sUri / tehiya jAe bArasa varisie dukkAle nivva ubhAvoM viphuTi (1) pAUNa paMsiyA diso disi sAhavo / gamiuMca kaha vidusthate puNo miliyA sugAle / jAva saHjhAyaMti tAtra khaMDukhuru DIhUyaM pUccAhIyaM / tatomA suya vocchitti houtte pArado sUrIhiM siddhatuddhAro / tattha vijaM na visariyetaM taheva saMThaviyaM / pamhaTThANaM uNa puvAvarAvadaMtu suttattthANusAraoM kayA saMghaDaNA, kahAvalI likhita prati' 2-vallahi puramminayare deviDDI pamuha sayaLa saMdhairhi / puttheAgama lihio navasaya asiyAo vIrAbho // 3 (ka) gheppati porasthaga paNagaM, kAligaNija tti kosaTaThA // nizItha bhASya-3.12 (kha) mehA ogahaNa dhAraNAdi parihANi jANiThaNa kAliyasUyaNijju ttiNimittaM vA potthaga paNagaM gheppati / koso ttisamudAbho // nizItha cUrNI. (ga) kAlaM puNa paDucca caraNa karaNaThA avocchitti nimitaMca geNha mANassa potthae saMjamoM bhavai / dazavai kAlika cUrNI. [bha0 mahAvIra kI parampara
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamuri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 tionasiamanantara..MAAR isake liye sabase rahale hama zrIrAjapraznIyasUtra ko dekhate haiM / usameM sUryAbhadeva ke adhikAra meM pustaka ratna aura unake sAdhana nimna batalAye haiN| "tasseNaM pottharayaNassa imeyA rUve vaNNa vAse paNNatte taMjahA rayaNAmayAiMpattagAI, riTTAmaiokaviAo, tavaNijjamaedore, nANAmaNimaegaMThI, veruliyamaNilippAsaNe, riTTAmae chaMdaNe; tavaNijjamaisaMkalA, riTTAmaimasI, vairAmailehaNI, riTTAmayAIakkharAI dhammie satthe "zrIrAja praznI sUtra" prastuta ullekha se lekhana kalA ke sAtha sambandha rakhane vAle sAdhanoM meM se patra kambikA ( kAMbI ) DorA, gAMTha, davAta, ghAta kA Dhakkana, sAMkala, syAhI, lekhanI Adi pramukha sAdhana batalAye haiN| inhI sAdhanoM ko jainazramaNoM ne pustaka likhane ke upayoga meM liye| jaise Aja mudrita pustakoM kI sAija royala suparavAila, DemIila, krAuna hai vaise hI hasta likhita pustakoM kI sAija ke liye nimna pATa hai:-- "potthagapaNagaM-dIhobAhallapuhajeNa tullo cauraMso gaMDIpotthago aMtesutaNuo majjhe pihulo, appabAhallo kaccha bhI, cauraMgulo dIhovAvattA kati muTTi potthago, ahavA cauraMgala dIho cauraMso muTTipotthago / dumAdi phalagA saMpuugaM / dIho hasso vA pihulo appabAhullo chivAr3I, ahavAtaNu patehi ussio chivAr3I" gaMDI pustaka-jo pustaka jAr3AI aura caur3AI meM sarIkhI arthAta caukhaMDI lambI ho vaha gaMDI pustaka / kacchapI pustaka-jo pustaka do bAjU se saMkar3I aura bIca meM caur3I ho vaha kacchapI pustaka / muSTi pustakaH-jo pustaka cAra aMgula lambI hokara gola ho caur3I vaha muSTi pustaka / saMpuTa phalakaH-lakar3I ke paTiyoM para likhI huI pustaka kA nAma saMpuTa phala hai / chedapATI:-jisa pustaka ke patra thor3e hoM Uce bhI thor3e hoM vaha chedapATI pustaka hai / ina pAMcoM ke alAve bhI kaI prakAra ke sAija meM pustakeM likhI gaI thii| pustakoM kI lipi-aise to akSara likhane kI bahuta sI lipiyAM haiM parantu jaina zAstra likhane meM prAyaH brAhmI lipi hI kAma meM lI gaI thii| yahI kAraNa hai ki zrIbhagavatIsUtra ke Adi meM grantha kartA ne 'namo baMbhIe libIe" arthAt brAhmI lipi ko namaskAra kiyA hai| zrI samavAyAMgajI sUtra meM brAhmI lipi ke 1. bheda batalAye haiM / yathA :-- "baMbhaNNaM livIe aTThArasa vihelekha vihANe paM0 taMbaMbhI, javaNAliyA ( javaNANiyA ), dosAuriyA, kharoTTiA, pukkharasAriA, parAhaiyA ( pahArAiyA), uccatariyA, akkharapuTTiyA, bhogavayatA, veNatiyA, NiNhaiyA, aMkAlavI, gaNialibI, gaMdhavya lavI, bhraalivI AdaMsalivI, mAhesarI livI, dAmilIlivI poliMdIlivI " "samavAyAga 18 samavAyeM " isa sUtra kI TIkA meM prAcArya abhayadevasUri ne brAhmI lipi kA artha nimna prakAreNa kiyA hai :jaina zramaNoM aura pustaka kAla]
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 'tathA bhitti-brAhmI Adidevasya bhagavato duhitA brAhmI vA saMskRtAdibhedA vANI, tAmAzritya tenevayA darzitA akSara lekhana prakriyA sA brAhmI lipiH / ' ___ ukta lekha se siddha hotAhai ki jaina zAstra brAhmI lipi meM hI likhe gaye the| jaina zAstra kisa para likhe gaye ? isake liye bhojapatra, tAr3apatra, kAgaja, kapar3A, kASTa phalaka, patthara Adi para likhe ja.ne ke pramANa milate haiM / sathAhi: bhojapatra:-isakA upayoga adhikatara yantra mantrAdi meM hI huA parantu zAstra likhA huA kahIM dRSTigocara nahIM hotA hai / hAM, hemavanta paTTAvalI meM ullekha milatA hai ki kaliMgAdhipati mahArAjA khAravela ne bhojapatra para zAstra likhavAye the| tAr3apatraH -isake do prakAra hote haiM ( 1 ) kharatAr3a ( 2 ) zrI tAr3a / kharatAr3a pustakAdi lekhana kArya meM nahIM pAtA hai kyoMki yaha barar3a hone se jaldI TUTa jAtA hai / dUsarA zrItAr3a narama aura TikAU hotA hai isako saMkucita karane meM ( maror3ane meM ) bhI TUTatA nahIM hai ataH yaha hI pustaka likhane meM kAma meM AtA hai * tAr3apatra para likhanA kaba se prArambha huA ? isake liye nizcayAtmaka nahIM kahA jA sakatA hai aura na koI prAcIna likhI huI hI prati hI hastagata hotI hai| parantu jaba pustaka likhanA vikrama kI 1-2 zatAbdI se prArambha hotA hai to vaha tAr3a patra para hI likhA gayA hogaa| bhAratIya prAcIna lipimAlA ke kartA zrImAn zromAjI likhate haiM ki-'tAr3apatra para likhI huI eka truTaka nATaka kI prati milI hai vaha IsvI san dUsarI zatAbdI ke pAsa pAsa kI hai|" bhArata kI prAcIna lipi mAlA meM zrImAn ojhAjI likhate haiM ki bhojapatra para likhA huzrA 'dhammapada va saMyuktA gama' nAmaka bodha graMtha mile haiM ve kramazaH i0 saM0 ko dUsarI tIsarI aura tIsarI cothI zatAbdI ke hai tAr3a patra eka prakAra kA mAr3a ke patte hote haiN| ve lambAI meM khUba lambe hote haiM para cor3AI meM bahuta kama hote haiM / vartamAna jaina jJAna bhaMDAroM meM kaI tAr3a patra para likhI huI jAtiyAM haiM unameM kaI kaI to 37 iMca lambI aura 5 iMca caur3I hai para aisI bahuta kama saMkhyA meM milatI haiN| choTI se choTI cAra pAMca inca lambI aura tIna inca caur3I purataka bhI milatI hai / tAr3apatra para bahuta gaharI saMkhyA meM pustakeM likhI jAtI thI cInI yAtrI phAhiyAna i0 saM0 cauthI saddI meM bhArata kI yAtrA ke liye AyA thA / vaha 1520 pratiyA~ tAr3apatra para likhI huI bhArata se cIna jAte samaya le gayA tathA / i. saM0 kI sAtavI sahI meM cInI yAtrI rAyasena bhI 150. pratiyeM tAr3apatra kI bhArata se legayA inake alAvA jarmanI evaM yUropa ke vidyA premI hajAroM tAr3apatra para evaM kAgajoM para likhI huI pratiyAM le gaye the aura vaha pratiyAM adyAvadhi una dezoM meM vidyamAna haiN| tAr3a patra likhane kA samaya vikrama kI bAharavIM zatAbdI taka to acchI taraha rahA kintu bAda meM kAgajoM kI bahulatA se tAr3apatra para likhanA kama hogyaa| phira bhI thor3A bahuta likhanA pandrahavI zatAbdI taka 6 vairisaM imaM tAlimAdipatta lihitaM te cedha tAlimAdipattA potthagatA tesu lihitaM vanthe vA lihitaM / a0 cU0 (kha) iha patrakANI talatAlyAdi sambandhIni tatsaMdhAta niSpannAstu pustakA vastrANipphaNNe ityanye / anuyogadvAra sUtra hAribhadro TIkA 948 [bha0 mahAvIra kI paramparA
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 920-958 rahA thA | pATaNa jJAna bhanDAra meM caudahavIM zatAbdI kA eka TUTA huA tAr3apatra kA pAnA hai jisameM tAr3apatra kA hisAba likhA hai usa samaya eka tAr3apatra ke pAne para cha Ane kA kharca lagatA thA / yahI kAraNa hai ki sAr3apatra kA likhanA kama hogyaa| pATaNa, khambAta, limbar3I, ahamadAbAda, jaisalamera Adi ke jaina jJAna bhaNDAroM meM tAr3apatra kI pratiyeM haiM, una meM vikrama kI bArahavIM zatAbdI se prAcIna koI prati nahIM milatI he / isakA kAraNa zAyada musalamAnoM kI dharmAMdhatA hI honI cAhiye / AcArya mallavAdI ne jo vikrama kI pAMcavIM zatAbdI meM hue; nayacakra prantha banAyA thA / usa prantha ko hasti para sthApana kara julUsa ke sAtha nagara praveza karavAyA, isakA ullekha prabhAvika caritrAdi meMmilatA hai isase pAyA jAtA hai ki usa samaya yA usake pUrva bhI prantha lekhana kArya prArambha ho gayA thA / kAgajaH -- isa viSaya meM nirkasa, aura megasthanisa ve iMDiyA nAmaka pratyeka pustaka meM likhate haiM ki bhArata meM IsA se tIna so varSa pUrva rUI aura purAne kapar3oM ko ( cithar3oM ko ) kUTa kUTa kara kAgaja banAnA prArambha ho gayA thaa| dUsarA jaba araboM ne IzvI san 704 meM samarakaMda nagara vijaya kiyA taba rUI aura cithadoM se kAgaja banAnA sIkhA / parantu isakA pracAra sarvatra na hone se jainoM ne pustaka likhane meM isakA upayoga nahIM kiyA / kAgaja para likhatA jainiyoM meM vikrama kI bAharavIM zatAbdI se prArambha huA parantu ukta samaya kI to koI bhI pustaka jJAna bhaNDAra meM upalabdha nahIM hotI hai| hAM caudahavIM zatAbdI kI kaI 2 pratiyeM milatI haiM / prAcIna bhAratIya lipi ke kartA zrImAn omAjI likhate haiM ki - DA0 bebara ko kAgaja para likhI huI 4 pratiyeM milI ve IsA kI pAMcavIzatAbdI kI likhI huI haiM / parantu jaina granthoM ke liye zrIjina maNDana gaNi kRta kumArapAla prabandha jo saM0 1492 meM ullekha milatA ki AcArya hemacaMda sUri ne kAgajoM para prantha likhAye the / jaise ki - 'ekadA prAtarUna sarva sAdhUcaM vaMditvA lekhaka zAlAvilokanAya gataH lekhakAH kAgada patrANi likhato dRSTAH / tato guru pArzve pRcchA - gurubhirUce zrI caulukyadeva ! samprati zrI tAr3apatrANAM truTirahita jJAna koze, ataH kAgada patreSu grantha lekhana miti / isI prakAra zrI ratnamandira gaNi ne upadeza taraGginI grantha meM vastupAla tejapAla ke liye likhA hai ki unhoMne kAgaja para zAstra likhavAye / tathAhi : " zrI vastupAla mantriNA sauvarNamasimayAkSarA ekA siddhAnta pratirlekhita : aparAstu zrI tAr3a kAgada patreSu maSIvarNAJcitAH 6 pratayaH / evaM sapta koTidravya vyayane sapta sarasvatI kozAH lekhitAH / ' " u0 ta0 patra 142" kapar3A : -- yadyapi zAstra likhane ke kArya meM isakA vizeSa upayoga nahIM huA tathApi nizItha sUtra uddezA 11 kI cUrNI meM likhA hai ki "pustakeSu vastreSu vA potthaM" isase pAyA jAtA hai ki kabhI 2 vastroM para bhI pustaka lekhana kArya kiyA jAtA thA / samprati, pATaNa meM vakhtAjI kI zerI meM jo jaina jJAna bhaNDAra hai usameM " dharmavidhiprakaraNa" vRtta sahita, kacchulI rAsa aura triSaSTizalAkApuruSacaritra (AThavAM parva) ye tIna pustakeM vikrama kI paMdrahavIM zatAbdI kI kapar3e para likhI huI pAyI jAtI haiM jinakA sAija 25x5 iMca kI hai| pratyeka pAne meM saulaha 2 lakIre haiM / inake sivAya kapar3e para ar3hAIdvIpa, jambudvIpa, naMdIzvara jaina zramaNoM aura pustaka kAla ] 949
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa dvIpa, navapada hrIMkAra, ghaNTAkarNa, evaM jaMtra, maMtra, citrapaTa vagairaha bhI likhe gaye haiM; jo kaI jJAna bhaNDAroM meM milate haiN| kASTa phalakaH - kASTa phalaka arthAt lakar3e kI pATI para prantha likhA hai yaha to asambhava hai phira bhI nizItha sUtra kI cUrNo meM "dummAdi phalagA saMpuDaga" kA ullekha milatA hai; isase pAyA jAtA hai ki kabhI kabhI sAdhAraNa kAryoM meM--yatra maMtra citrAdikoM meM lakar3e kI pATiyAM kAma meM lI gaI haiN| pASANaH-pUrva jamAne meM bar3I 2 zilAoM para pranya likhe jAte the| jaise cittaur3a ke mahAvIra maMdira ke dvAra para donoM bAjU jinavallabhasUri ne saMgha paTTaka va dharmazikSA nAma ke graMtha pattharoM para khuda vAye the / inake sivAya zilAlekha, tapa paTTaka, kalyANaka bhI pattharoM para khude hue milate haiM / isake prAraMbha kAla ke liye kahA jA sakatA hai ki samrATa samprati evaM svArabela ke samaya ke zilAlekha isake AdikAla haiM / inake sivAya tAmrapatra raupyapatra, svarNapatra bhI likhane ke kAma meM liye jAte the| jaise vasudeva hiMDa prathama khaNDa meM tAmra patra para likhane kA ullekha milatA hai:-"iyareNa taMpattesu taNugesu rAyalakkhaNaM raeUNa tihalAraseNa timmeUNa taMSa bhAyaNe potthabho pavitratto, nikkhitto, na paravAhiM dubvAmer3ha majjhe ." __ prabhAsa pATana meM khudAI kA kAma karate samaya bhUgarbha se eka tAmra patra milA hai vaha IsvI sana pUrva cha zatAbdI kA batalAyA jAtA hai / usakI lipi itanI durgamya hai ki sAdhAraNa vidvAna vyakti to ThIka taura se par3ha hI nahIM sakate tathApi hindU vizva vidyAlaya ke adhyApaka prakhara bhASA zAstrI zrImAn prANanAthajI ne bar3e hI parizrama pUrvaka par3ha kara yaha batalAyA hai ki revA nagara ke rAjya kA svAmI su0.....'jAti ke deva, ne busadanejhara hue ve yadurAja (kRSNa ) ke sthAna ( dvArikA ) aayaa| usane eka maMdira sUrva * deva nemi' jo svarga samAna revata parvata kA deva hai| usane mandira banAkara sadaiva ke lie arpaNa kiyA ? isake sivAya raupya svarNa patra prAyaH yaMtra maMtra likhane ke kAma meM Ate the / syAhI-vartamAna meM blyU syAhI ke sivAya dIpamAlikA para kAlI syAhI banAI jAtI hai, vaha na to bahuta camakadAra hI hotI hai aura na TikAU hii| itanA kyoM para vaha thor3e varSoM ke bAda phIkI bhI par3ha jAtI hai ! taba cha sAta sau varSa pUrva kI tAr3a patrAdi para likhI huI syAhI bahuta camakadAra evaM kAlI dikhAI par3atI hai ataH yaha jAnane kI jijJAsA avazya hotI hai ki pUrva jamAne meM syAhI kina 2 padArthoM se banAI jAtI hogI ? isake lie prAcIna pranthoM meM ullekha milatA hai ki(ka) "niryAsAt picumaMdajAd dviguNito bolastataH kajjalaM, saMjAtaM tilatailato hutavahe tIbrAtape marditam // pAtre zUlvamaye tathA zana ( ? ) jalailAkSAra sairbhAvitaH ! sadbhallAtaka bhRGga rAjarasayuk samyag raso'yaM maSI / / (kha) madhyarthe kSipa sadgudaM gundAdhe bolameva ca / lAkSAvIyArasenocairmadayet tAmrabhAjane // (ga) jitanA kAjala utanA bola, tethI dUnA gUMda jhakola / jo rasa bhAMgarAno par3e, to akSare akSare dIvA bale // [ bha0 mahAvIra kI paramparA
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ AcArya siddhari kA jIvana (gha) bIAbola anaI lakkhArasa kajjala vajjala (1) naI aMbArasa / 'bhojarAja ' misI nipAI, pAnaU phATaI misI na vijAI / (Ga) lAkha TAMka bIsa mela svAga TAMka pAMca mela, nIra TAMka do so leI hAMDI meM car3hAiye / jyoM loM Aga dIje tyoMlo ora khAra saba lIje, lodara khAra bAla vAla, pIsa ke rakhAiye || mIThA tela dIpa jAla kAjala so le utAra, nokI vidhi pichAnI ke aise hI banAiye // cAhaka catura nara, likha ke anUpa grantha, bAMba bAMca bAMca rijha, rijha bhoja pAiye || (ca) bolasya dviguNo gundo gudasya dviguNA maSI / madayed yAtrayugmaMtu maSI vajrasabhAbhavet // "sonerI ( sunahalI ) rUperI syAhI " [ osavAla saMvat 620 - 958 sone kI athavA cAMdI kI syAhI banAne ke liye sonerI rUperI baraka lekara kharala meM DAlane cAhiye | phira usameM atyanta svaccha binA dhUla-kacare kA dhava ke goMda kA pAnI DAlakara khUba ghoTanA cAhiye jisase baraka baMTAkara ke cUrNabata ho jAve / isa prakara hue bhUke meM zakkara kA pAnI DAlakara khUba hilAnA cAhiye / jaba bhUkA barAbara Thahara kara nIce baiTha jAve taba Upara ke pAnI ko dhIre 2 bAhara pheMka denA cAhiye kintu pAnI pheMkate hue yaha dhyAna avazya rakhanA cAhiye ki pAnI ke sAtha sone cAMdI kA bhUkA na nikala jAya / isa prakAra tIna cAra bAra karane se goMdA dhoyA jAkara sonA cAMdI kA bhUkA raha jAve use kramaza: sonerI rUperI syAhI samajhanA / kisI ko anubhava ke liye thor3I sonerI rUperI gyAhI banAnI ho to kAca kI rakAbI meM dhavake goMda kA pAnI copar3a kara usa para chUTe varaka DAla aMgulI se ghoTa kara ukta prakAreNa dhone se sonerI rUperI syAhI ho jAyagI / lAla syAhI - acche se acchA hiMgalU, jo gAMgar3e jaisA ho aura jisameM pAre kA aMza rahA huA ho usako kharala meM DAla kara zakkara ke pAnI ke sAtha khUba ghoTanA caahiye| pIche hiMgalU ke Thahara jAne para jo pIlA par3A huA pAnI Upara taira kara prajAve usako zanaiH zanaiH bAhara pheMkanA caahiye| yahAM bhI pAnI pheMkate hue yaha dhyAna rakhanA cAhiye ki pAnI ke sAtha hiMgalU kA aMza nahIM calA jAve / usake bAda usameM phira se zakkara kA pAnI DAlakara ghoTanA aura Thaharane ke bAda Upara Aye hue pIle pAnI ko pUrvavat bAhira pheMka denA / isa prakAra jabataka pIlApana dRSTigocara hotA rahe taba karate rahanA cAhiye / dasa paMdraha bAra aisA karane se zuddha lAla sUrkha diMgala taiyAra ho jAyagA / phira ukta svaccha hiMgala meM zakkara aura goMda kA pAnI DAlate jAnA aura ghoTate jAnA cAhiye / barAbara ekarasa hone ke pazcAt hiMgala taiyAra ho jAtA hai / aSTagaMdha: - 1 agara 2 tagara 3 gorocana 4 kastarI 5 rakta caMdana 6 caMdana 7 siMdUra 8 kezara / ina ATha dravyoM ke sammizraNa se yaha aSTagaMdha syAhI banatI hai / athavA, kapUra 2 kastUrI 3 gorocana 4 saMgharapha 5 kesara 6 caMdana 7 agara aura 8 gehUlA ina ATha dravyoM ke sammizraNa bhI zraSTagaMdha bate haiM / jaina zramaNoM aura pustaka kAla ] 951
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yakSa kardama:--caMdana 1 kesara 2 agara 3 barAsa 4 kastUrI 5 maracakakosu 6 gorocana 7 hiMgaloka 8 ratajaNI 9 sonerI varaka 10 aura aMbara 11 ina gyAraha sugaMdhI dravyoM ke mizraNa se yakSakardama syAhI banatI hai / ina syAhiyoM ke sivAya citra kAryoM meM pIlI syAhI ke liye har3atAla sapheda ke liye saphedaza tathA harA raMga bhI banAyA jAtA thaa| vartamAna meM kalpasUtra Adi meM ukta syAhI ke citra pAye jAte haiM / davAtaH - syAhI rakhane ke bhAjana (masi pAtra ) davAta ( khar3iyA ) ke nAma se prasiddha hai / pahale ke jamAne meM masi bhAjana pItala, tAmra aura miTTI ke hote the| koI 2 DibiyoM meM bhI syAhI rakhate the / isa masibhAjana ke eka Dhakkana bhI hotA hai tathA davAta ke andara eka sAMkala bhI DAlI jAtI hai ki idharaudhara lAne le jAne meM aura Upara laTakAne meM suvidhA rahe / lekhanI: -- likhane ke liye lekhanI basa (nejA) baMza-dAlacInI, dAr3ama zrAdi kI banAI jAtI thI / kintu isameM bhI lekhanI kaisI honI ? kitanI lambI honI ? aura kisa prakAra se likhanA ? isameM bhI zubhA zubhapanA rahA huA hai| tathA hi : / 1 brAhmaNI zvetavarNA ca raktavarNA ca kSatriNI / vaizyaNI pItavarNA ca asurI zyAma lekhanI // 1 // zvete sukhaM vijAnIyAt ratai daridratA bhavet / pIte ca puSkalA lakSmIH asurI kSaya kAriNI // 2 // cittA harate putraM madhomukhI harate dhanam / vAme ca harate vidyaM dakSiNA lekhanI likhet ||3|| agragranthiharedAyurmadhyagrAnthihareddhanam / pRSTagranthirharet sarva nigranthilekhanI likhet // 4 // navala mitA zreSTha aSTau vA yadi vAdhikA / lekhinI lekhayennityaM dhanadhAnya samAgamaH ||5|| inake alAvA jujavala, prAkAra aura kambika bhI hotI thI ki jo phAMTiyA pAr3ane meM yA citra karane meM kAma Ate the / DorA : : - tAr3a patra kI pustakoM ke bIca chidra kara donoM aura lakar3e kI paTTI lagA kara eka DorA jisase ve patra pRthaka na ho sakeM aura kramazaH barAbara raheM / inake alAvA pustaka likhane vAle lahiye ke pAsa nimna sAmagrI bhI rahatI thI-kupI 1 kajjala 2 keza 3 kambala maho 4 madhyeca zubhrakuzaM 5 / kAmbI 6 kalma 7 kRpANikA 8 kataraNI 9 kASThaM 10 tathA kAgalaM 11 kIkI 12 koTari 13 kalamadAna 14 kramaNe 15 kaTTi 16 stathA kAMka 17, ete ramyaka kAkSaraizca sahitaH zAstraM ca nityaM likhet // ye sataraha kakAra lekhaka ke pAsa rahane se likhane meM acchI suvidhA rahatI hai / 952 [ bha0 mahAvIra kI paramparA
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 lipi aura lekhaka ke Adarza guNaH-- akSarANi samazIrSANi vartulAni dhanAnica / paraspara malagnAni yo likhet sahi lekhakaH // 1 // samAni zamazIrSANi vartulAni dhanAni ca / mAtrAsu prati baddhAni yo jAnAti sa lekhakaH // 2 // zIrSopetAn susaMpUrNAna zubhazroNigatAn smaan| akSarAn vai likhed yastu lekhakaH sa varaH smRtaH // 3 // sarvadezAkSarAbhijJaH sarva bhASArvivizAradaH / lekhakaH kathito rAjJaH sarvAdhikaraNeSu vai // 4 // medhAvI vAkATu/ro laghuhasto jitendriyaH / parazAstra parijJAtA eSa lekhaka ucyate // 5 // lekhaka ke doSaH-- iliyA ya masimaggA ya lehiNI kharaDiyaM catalava / dhiddhitti kUDa lehaya ! ajja vilehattaNe taNhA,, pihulaM masi bhAyaNayaM atthi masI vitthayaM sitalavaTTa / amhArisANa kajje tae lehaya ! lehiNI bhaggA" masigahiUNa na jANasi lehaNagahaNeNa muddha ! kaliosi osarasu kUDalehaya ! sulaliye patta viNAsesi,, ____ jo lekhaka syAhI DholatA ho, lekhanI tor3atA ho, AsapAsa kI jamIna bigAr3atA ho, khar3iyA kA bar3A muMha hone para bhI jo usameM DAlate hue lekhanI ko tor3a DAlatA ho, kalama pakar3anA va davAta meM paddhati. sara DAlanA na jAnatA ho phira bhI, lekhanI lekara likhane baiTha jAte ho to use kUTa lekhaka arthAt apalakSaNa vAlA lekhaka jAnanA / vaha lekhaka to kevala suMdara pAnoM ko bigAr3ane vAlA hI hai| lipi lekhana prakAraH lipi do prakAra se likhI jAtI hai 1 apra mAtrA 2 par3I mAtrA / zrama mAtrA-paramezvara / par3I mAtrA-pagamazvara / lekhaka-jaipa jaina zramaNoM ne pustakeM likhI hai vaise kAyastha, brAhmaNa, vagairaha vetanadAroM ne bhI likhI hai| unakA vetana zrAvakoM ne dekara apanA nAma amara kiyA hai / yathAH-- zrI kAyastha vizAlavaMza gaganAdityo'tra jAnAmidhaH / saMjAtaH sacivAgraNIguruyazAH zrIstambhanatIrthe pure // tatsanurlikhana kriyaikakuzalo bhImAbhidho maMtrIrAT / tenAyaM likhito budhAvalimanaH prItipradaH pustakaH // zrIsUyaghaDAMga prazasti. aNahila pATaka nagare, saurNika nemicandra satkAyAm / bara pauSadha zAlAyA~ rAje jayasiMha bhUpasya" ( pAkSika sUtra TIkA yazodevIya 1180 varSekRta ) "aNahila pATaka nagare, zrImajjayasiMhadeva nRpa rAjye / Azadhara sauvarNi vasatau vihita" (bandha svAmitva haribhadrIya kRtiH) "ali vADapurammI, siri kanna narAhibammi vijayante / dohaTTikAriyAe vasahIe saMThie pAMca" ( mahAvIra caritra prAkRta 1141 varSakRtam ) / "zrImadaNahila pATaka nagare, kezIya vIra jina bhuvne| raciyatamadaH, zrI jayasiMha deva nRpatezca saugajje" ( navatatva bhASya vivaraNa yazodevIya 1174 varSe ) jaina zramaNoM ke prastaka lekhana kAla ] 653
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mANe" " aNahila baDApatane, tayaNu jiNavIra mandire / siri siddharAya jayasiMha deva rAjye vijaya ( candraprabha caritra prAkRta yazodevIya 1978 varSe ) "ahila pATaka nagare, dohaTTi saccheSTi satkavasatauca / saMtiSThatA kRteyaM nava kara haravatsare 1126 varSe kRtam" (uttarA0 laghu TIkA nemi candrIya ) zrImajjayasiMhadevanRpa rAjye / AzApura vasatyAM vRti stenaya " aNahilla pATakapure, ( zrAgamika vastuvicAra sAra prakaraNa haribhadrIya 1172 varSe ) aNahila pATaka nagare, kRteya macchupta ( bhagavatI kRti : abhaya devIya ) ( kha ) kAsahRdIyagacche, vaMze vidyAdhare samutpannaH sadguNa / vigraha yuktaH sUriH zrI sumati vikhyAtaH // tasyAsti pAdasevI susAdhujana seSito vinItazca / dhImAnupAdhiyuktaH sadvRttaH paNDito vIraH // karmacayasya hetoH, tasyacchivI (1) matA vinItena / madanAga zrAvaNaiSA likhitA cArupustikA // mAracita" "aSTAviMzati yukta, varSa sahastre zatenacAbhyadhike / dhani vasatau " karmastava karmavipAka TIkA / (gha) viduSAjalhaNenedaM jinapAdAmbujAlinA / praspaSTaM likhitaM zAstraM vaMdyaM karmakSaya pradam 11 gaNadhara sArdhaM zatakavRtti / lekhaka kI nirdoSatAH - adRSTa doSAnmati vibhramAd vA yadarthahInaM likhitaM mayA'tra / tatsarvamAyaiH parizodhanIyaM kopaM na kuryAt khalu lekhakasya // yAdRzaM pustake dRSTaM tAdRzaM likhitaM mayA / yadizuddhamazuddhaM vA mama doSo na dIyate // bhagnapRSTi kaTi grIvA vakradRSTiradhomukham / kaSTena likhyate zAstraM yatanena paripAlayet || baddhamuSTi kaTigrIvA maMdadRSTiradhomukham / kaSTena likhyate zAstra yatnena paripAlayet // lekhanI pustakaM rAmA parahaste gatA gatA / kadAcit punarAyAtA kaSTA bhRSTA ca cumbitA // laghu dIrgha pada hI, vaMjaNahINa lakhANuhui / ajANa paNai mUDhapaNai, paMDita hui te sudhakara bhaNajyo / isake sivAya bhI lekhana kalA ke viSaya meM bahutasI jAnane yogya bAte haiM ve bhAratIya jaina zrama saMskRti aura lekhanakalA nAmaka pustaka jo, prakhara vidvAna purAtatvavettA munirAja zrI punyavijayajI ma sA0 ke dvArA sampAdita hai - vistAra se jAna sakate haiM / yaha lekha bhI ukta pustaka ke AdhAra pr| likhA gayA hai| 954 [ jaina zramaNoM kA pustaka lekhana kA
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 920 958 wmawwwimwwwarunawwarwwwwwor jya--prakaraNa isa prantha ke pUrva prakaraNoM meM zizunAgavaMzIya, nandavaMzIya, mauryavaMzIya, ceTakavaMzIya cedIvaMzIya rAjAoM kA varNana kara AyA hU~ / unake jIvana vRttAnta va ghaTanAoM ko par3hane se yaha suNTha prakAreNa jJAta ho jAtA hai ki ve sabake saba ahiMsA dharma ke paramopAsaka va jaina dharma ke prakhara pracAraka the / unhoMne kevala bhArata meM hI nahIM apitu pAtrAtya pradezoM meM bhI jainadharma kA paryApta pravAra kiyA thApAzcAtya pradezoM meM bhUgarbha se prApta mandira mUrtiyoM ke khaNDahara Aja bhI pukAra 2 kara isa bAta kI sAkSI de rahe haiM ki ve jina dharmAnuyAI parama bhakta ke kAravAye hue aura eka samaya vahAM jainoM kI kApI vasati thii| jaba mauryavaMzIya rAjA vRhadratha ke senApati suMguvaMzIya puSyamitra ne apane svAmI ko dhoke se mAra kara rAjasiMhAsana le liyA taba se hI jaina aura bauddhoM para ghora atyAcAra prArambha hone lgaa| rAjA puNyamitra vedAnuyAyI thaa| usane dharmAntA ke kAraNa anya dharmAvalamviyoM para julma DhonA zuru kara diyA / apane sampUrNa rAjya meM yaha ghoSaNA karavA dI ki " jaina gaura bauddha zramaNoM ke sira ko kATa kara lAne vAle bahAdura (!) vyakti ko eka mastaka ke pIche 100 sau-svarNa dInAreM pradAna kI jAyagI" isa nirdayatA pUrNa ghoSaNA ne yA rupayoM ke kSaNika lobha ne kaI nirdoSa jaina, bauddha bhikSuoM ko mastaka vihIna kara diye / kramazaH isa atyAcAra kA patA mahAmeghavAhana cakravartI mahArAjA khAravela ko milA to unhoMne magadha para car3hAI kara puSpamitra ke dAruNa pApo kA badalA bahuta joroM se cukaayaa| use natamastaka banA kara mAphI maMgavAI / isase puSya mitra khAravela kI zakti ke sanmukha kucha samaya taka to mauna avazya rahA para usake mAnasa meM ukta dono dharmoM ke prati rahe e dveSa kovara tyAga nahIM sakA / usakA krodha andara hI andara prajjavalita hotA rahatA para cakravartI khAravela kI sainyazakti ko smRti ho punaH usake krodha ko eka dama dabA detii| kramazaH dveSAgni kI bhayaGkara jvAlA jyAdA samaya taka dabI na raha sakI ora puSyamitra ne apanA pUrva kA kArya krama punaH prArambha kara diyA * mahAmedhavAhana cakravarti mahArAjA khAravela ne bhI dUsarI vAra phira magadha para AkramaNa kiyA ! gajA puSyamitra ko parAjita kara magava prAnta ko khUba lUTA / rAjAnanda dvArA kaliGga se lAI huI jina pratimA ko uThAkara vaha vaha panaH kaliGga meM laayaa| isa AkramaNa ke pazcAt rAjA khAravela eka varSa se jyaa| jIvita nahIM raha sakA yahI kAraNa thA ki puSpamitra kA atyAcAra aba to nirbhayatA pUrvaka hone laga gayA / isa atyAcAra kI bhayaGkaratA evaM nirdayatA ke kAraNa jaina evaM bauddha bhikSuoM ko vivaza, pUrva pradeza kA tyAga karanA pdd'aa| pazcima uttara ora dakSiNa meM pahile se hI jainadharma kA paryApta pracAra thaa| hajAroM jaina zramaNa una prAntoM meM vicaraNa kara jainadharma kI nIMva ko dRr3ha bhI banA rahe the / rAjaputAnA-marubhUmi meM prAcArya svayaM prabhasUri aura ratnaprabha sUri ne jainadharma kI nIMva DAla kara isakA khUba pragara kiyA thaa| mahArASTra prAnta meM lohilyAcArya ne jaitadharma ke bIjAropaNa kara hI diye the| samrATa samprati aura khAravela ke samaya bhArata ke adhi| zi-yA sabake saba pradeza prAyaH jaina dharmAnuyAyI the ataH pUrva prAntIya munivarga, puSpamitra ke yamagaja ko kaMpAne vAle atyAcAroM se --jahAM anukUlatA dRSTigocara huI; cale gaya / yadyapi unhoMne pUrva pradeza kA rAjya-pakaraNa] 955
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa auraniuminarmawin tyAga avazya kiyA thA para isa tyAga se pUrva prAMta meM jainazramaNoM kA prabhAva nahIM huaa| hAM, utanI saMkhyA meM va utanI nirbhayatApUrvaka ve usa prAnta meM jinadharma kA pracAra nahIM kara sake / jaina tIrthaMkaroM kI prAyaH janma aura nirvANabhUmi pUrva prAnta hI thA ataH jainadharma kA usa prAnta meM jyA pracAra honA bhI svAbhAvika hI thA / yahI kAraNa thA ki puSpamitra ke rAkSasIya atyAcAra bhI jainiyoM ke astitva ko sarvathA miTAne meM asaphala hI rhe| puSpamitra kA rAjya bhI 26 varSa paryanna hI rahA ataH usakI mRtyu ke pazcAt to jainazramaNoM ko pUrva prAnta meM vicaraNa karane meM itanA vighna kA sAmanA nahIM karanA pdd'aa| jina zramaNoM ne puSpamitra ke upadrava se pUrva prAnta kA tyAga kara anya prAnnoM kI ora vihAra kiyA thA ve jina jina prAntoM meM gaye vahAM jainadharma kA pracAra kara apanA vihAra kSetra banA liyA vahAM ke rAjA prajA para dharma kA prabhAva DAla unako jainadharma ke upAsaka banA diye idhara marudharAdi prAMtoM meM pahale se hI bhagavAna pArzvanAtha ke santAniye vihAra karate the vahAM bhI lAkhoM kI saMkhyA meM jaina vidyamAna the isase pUrva se Ane vAle zramaNoM ko saba taraha kI suvidhA bhI thii| jaba puSpamitra kA dehAnta ho gayA aura sAtha hI meM upadrava kI bhI zati ho gaI / isa hAlata meM kaI zramaNa bar3e-bar3e saMba nikalavA kara pUrva ke tIrthoM kI yAtrA karane ko punaH pUrva meM gayA aura *I nigraMthoM ne pUrvavat pUrva pradezoM ko sthAyI rUpa se apanA vihAra evaM dharma pracAra kA kArya karane laga gaye ityAdi pAThaka soca sakate haiM ki dharma rakSA ke liye jaina munayoM ne kaise-kaise saMkaToM kA sAmanA kiyA thA- ? paTTAvalIkAra likhate haiM ki prAcIna jamAne meM marubhUmi ke gajA kaI vibhAgoM meM vibhakta the jaise--bhinnabhAla, upake zapura, koraMTapura, nAgapura, candrAvatI, nAradapurI. zivapurI, mANDavyapura, zaMkhapura vagairaha sthAnoM meM pRthaka 2 rAjAoM kA rAjya thA / ina saba rAjAoM para jainAcAryoM kA paryApta prabhAva thaa| ukta jina dharmAnu yAyI narezoM meM se kaI to jinadharma ke upA ka hI nahIM para kaTTara pracAraka bhI the / usa samaya meM jainadharma kA caturdika meM itanA vistRta pracAra hone kA ekamAtra kAraNa jainadharma ke siddhAntoM kI pavitratA ahiMsA, syAdvAda karmavAdAdi akATaya siddhAntoM kI prAmANikatA hI thaa| vAmamArgiyoM ke atyAcAra evaM yajJa kI gahiMda hiMsA se saba hI ghRNA karane lage the| mAMsa, madiga, vyabhicAra Adi pApa rUpa vAmamArgiyoM ke dhArmika siddhAntoM ko adharma samajha janasamAja usase ghRNA karane laga gayA thA / dharma kI Ar3a meM pApa kA poSaNa unheM arucikara pratIta huA, yahI kAraNa thA ki jainiyoM kI pavitratA evaM uccatA ne unakA pracAra mArga eka dama avaruddha kara diyA / vAmamAgiyoM kI jugupsanIya pravRtti ke ekadama viparIta jaina zramaNoM kI kaThora tyAga parAyaNatA, AcAra vyavahAra evaM niyamoM kI dRr3hatA, zAstra jJAna anya viSaya pratipAdana zailI kI apUrvata ne jainadharma ke prati sabake hRdaya ko AkarSita karane meM cumbaka kA kAma kiyaa| basa eka bAra jainiyoM kA vikraya DaMkA sAre bhAratavarSa meM hI nahIM apitu prAzcAtya pradezoM meM bhI baja gyaa| jainiyoM kI saMkhyA meM dina prati dina abhivRddhi hotI gii| ina rAjAMoM meM se kaI to aise bhI the jinakI kaI pIr3hiyoM paryanta jaina dhartI kA pAlana barAbara calatA AyA / inameM upakezapura, cadrAvalI, zaMkhapura, vijayapura zivapurI, koraMTapura, DAmarela, vIrapura Adi 656 [ rAjya-prakaraNa
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla 90 927.958 kI vaMza paramparA vizeSa ullekhanIya hai / inapAntoM meM jainazramaNoM kA vihAra bhI adhika thA aura jainadharma ke pavitra siddhAntoM kA upadeza bhI barAbara milatA rahatA thA ataH ina prAntoM meM jainadharma ka rAja dharma banacukA thaa| kheda hai ki etadviSayaka jitane aitihAsika puSTa pramANa cAhiye the utane samprati, udhdha nahIM ho sake tathApi jo kucha hameM prApta e haiM unhIM ke AdhAra para yatkaJcita rUpa meM yaha likhA lA rahA hai / hamArI vaMzAva layoM evaM padAvaliyoM meM yatra tatra kucha pramANa avazya milate hai para ye zeiSa prAcIna nahIM kintu avIna samaya ke hone kAraNa una para isanA bhAra nahIM diyA jA sakatA hai| ve vidvAnoM kI dRSTi se kama vizvAsanIya hai phira bhI vaMzAliyAM paTTAvaliyAM sarvathA nirAdhAra bhI nahIM hai / usoM pUrva parampaga, guru kathana aura dhAraNa. se jo kaNThastha jJAna calA AyA thA vaha hI lipibaddha kiyA gayA hai ataH ye sarva / satya se parAGamukha yA yukti zUnya bhI nahIM hai| vatamAna meM gavarna eTa sarakAra ke purAtatva zodha-khoja vibhAga ne bhUmi ko khoda kara prAcIna aitihAsika vastuoM ko prApta karane kA eka paramAvazyaka kArya prArambha kiyA hai / isa khoda kAma ko prAmA. NikatA evaM saphalatA ra rUpa bhUgarbha se aneka tAmrapatra, dAnapatra, sikke, mUrtiyAM, khaNDahara tathA kaI prAcIna nagara bhI mile haiM / isa sUkSma anveSaNa kArya se aitihAsika kSetra evaM prAInA ko zodha nikAlane ke kArya meM bar3I hI sahAyatA milI hai / itanAhI nahIM hamArI vaMzAvaliyoM evaM paTTAva layoM para bhI prAmANikatA kI khAsI chApa par3agaI hai / jinapaTTAvaliyoM ke pramANika thana para arvAcInatA ke kAraNa saMdeha karate the; Aja ve prAyaH nissadeha bana gye| udAharaNArtha dikhiye| ( 1 ) hamArI paTTAvaNiyoM meM kaliGga pati bhikSurAja kA varNana vistAra se milatA hai pa vidvAnoM kA usa para ( bhikSurAja ke jIvana vRtta para ) utanA hI vizvAsa thA jitanA ki unakA ina paTTAvaniyoM para thA arthAt lanheM aitihAsika manISI prAyaH aprAmANika evaM yukti zunya samajhate the para jaba kaliGga kI udayagiri, khaNDagirI pahAr3iyAM para mahAmeghavAhana cakravartI mahArAjA khAravela (bhikSurAja ) kA zilAkha jo 15 phITa lambA 5 phITa caur3A hai --prApta huA to usameM vahIM ba ta pAI gaI jo hamArI guru paramparA se AI paTTAvaliyoM meM vartamAna hai| (2) hamArI paTTAliyoM vatalA rahI thI ki mathurA meM saikar3oM jaina mandira evaM jaina stUpa the aneka vAra jainAcAryoM ne mathuga meM caturmAsa kiye the itanAhI kyoM para jainAgamoM kI vAcanA bhI mathurA ngr| meM huI thI para vartamAna meM koI bhI cinha nahI pAne se vaMzAvaniyoM meM zaMbha kI jAti thI parantu mathurA ke kaMkAlI TIle ke khoda kAma se vahAM aneka pratimAeM evaM ayaga paTTAdi nikale isasa siddha huA ki mathurA aura usake Asa pAsa ke pradezoM meM jainadharma kA paryApta pracAra thaa| (3 : ajamera ke pAsa bI nAmaka grAma meM bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke 85 varSa ke pazcAt kA zilA lekha milA hai| isase pAyA jAtA hai ki, vIgat 84 varSa meM isa pradeza meM jainadharma kA bahuta pracAra thA / hamArI paTTAvaliyAM bhI batAtI hai ki vIrAt 70 varSa meM AcArya ramaprabha sUrine marudhara meM jainadharma kI nIMva DAlI aura vIrAt 84 veM varSa meM AcArya zrI kA svargavAsa huaa| zAyad unakI smRti kA hI yaha zilAlekha ho|| rAjya-prakaraNa]
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa (4) saurASTra prAnta ke prabhAsa paTTana meM khudAI kA kAma karate hue eka tAmra patra milA hai jisameM likhA hai ki rAjA ne busadanemara ne eka mandira banavA kara giranAra maNDana neminAtha bhagavAn ko arpaNa kiyaa| isakA samaya vikrama pUrva pAMca, cha zatAbdI kA hai isase pAyA jAtA hai ki isake pUrva bhI vahAM jainadharma kA pracAra thA hamArI paTTAvaliyAM bhI isI bAta ko pukAra pukAra kA kaha rahI hai ki lohityAcArya ne pazcima se dakSiNa takake pradezoM meM jainadharma kA pracAra kiyA thaa| (5) mahArASTra prAnta meM bahuta se tAmrapAtra dAna patra bhUgarbha se mile haiM, taba hamArI paTTAvaliye kahatI haiM ki vikrama kI chaTTI, sAtavIM zatAbdI pUrva lohityAcArya ne mahArASTra prAnta meM jainadharma A pracAra kiyA thaa| (6) takSa zilA ke khoda kAma se vahAM aneka jaina mUrtiyeM evaM jaina mandiroM ke khaNDahara mile haiM taba jaina paTTAvaliyAM batAtI hai ki eka samaya takSazilA meM 5 . jaina mandira the / (7) kevala AryAvarta meM hI nahIM; pAzcAtya pradezoM meM bhI jaina pratimAoM evaM khaNDaharoM ke akhaNDa cinha mile haiN| abhI hI AsTriyA prAnta ke bur3ha prasta prAma ke eka kRSaka ke kheta meM bhagavAna mahAvIra kI akhaNDa mUrti upalabdha huI hai| amarikA meM siddhacakra kA tAmra maya ghaTTA va maMgoliyA pradeza meM aneka jaina mandiroM ke khaNDahara prApta hue haiN| isI bAta ko hamAre paTTAvalI nirmAtAoM ne likhA hai ki samrAT samprati ne pAzcAtya pradezoM meM jainadharma kA vistRta pracAra karavAyA thaa| ityAdi / / amveSaNa ke aise saikar3oM aitihAsika sAdhana hamArI paTTAva layoM evaM vaMzAvaliyoM kI satyatA ko aba bhI siddha kara rahe haiN| na jAne aise kitane hI sAdhana bhU garbha meM aba bhI gupta par3e hoMge ? para jyoM-jyoM zodha-khoja evaM anveSaNa kArya tIvratA se bar3hatA jA rahA hai tyoM 2 prAcIna evaM aitihAsika puNya sAdhana bhI upalabdha hote jA rahe haiM / ina prAcIna satya pramANoM ke AdhAra para hamArI padAvaliyoM kI prAmANikatA evaM satyatA apane Apa hI siddha hotI jA rahI hai / ataH hamArA kartavya hai ki, hama hamArI vaMzAvaliyoM meM vizvAsa rakhate hue aitihAsika sAdhanoM ke dvArA paTTAvaliyoM kI prAmANikatA ko janatA ke sanmukha rakhane kA prayatna karate rheN| hamArI paTTAvaliyoM, vaMzAvaliyoM kI satyatA meM saMdeha rakhane kA kAraNa-ve ghaTanA samaya ke saiMkar3oM varSoM ke pazcAt lipibaddha kI gaI haiM / dusarA-itane dIrgha samaya ke bIca eka hI nAma ke aneka rAjA evaM AcArya ho gaye haiM ataH pIche ke lekhakoM ne nAmakI samAnatA ke kAraNa eka dUsare prAcAryoM kI ghaTanA eka dUsare samAna nAma vAle zrAcAryoM ke sAtha jor3a dI hai| eka rAjA kI ghaTanA dUsare rAjA ke sAtha sambandhita karadI hai / udAharaNArtha dekhiye (1) utpaladeva nAma ke kaI rAjA hue haiM ataH bhAToM cAraNoM ne bAbU ke paramAra rAjA utpaladeva ke sAtha osiyAM basAne bAle rAjA utpaladeva kI ghaTanA ko jor3a dI hai kI vAstava meM osiyoM ko zrAbAda karane vAle to bhinnamAla ke sUryavaMzI rAjA uspala deva the| zrAbU ke utpala deva vikrama kI dazavIM satAbdoM meM hue taba bhinnamAla ke sUryavaMzIya utpaladeva vikrama ke cAra sau varSa pUrva hue haiN| (2) jaina saMsAra meM pancamI kI samvatsarI ko caturthI ke dina karane vAle kAlikAcArya hue haiM para kAlakAcArya nAma ke kaI prAcAryoM ke ho jAne se paMcamI kI samvatsarI ko caturthI ke dina karane vAle Amature rAjya-prakaraNa]
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 kAlakAcArya kI ghaTanA dUsare kAlakAcArya ke sAtha jor3a dI hai / vAstava meM to caturthI ko samvatsarI karane vAle kAlakAcArya vikrama ke samakAlIna hue haiM para pIche ke lekhakoM ne dhIrAt 993 varSa meM hue kAlakAcArya ke sAtha ukta ghaTanA ko jor3a dI hai tathA AcArya mAnatuMga mallavAdI jIvadeva haribhadrAdi ke samaya meM bhI bahuta sA antara hai| isa prakAra nAmoM kI samAnatA se ghaTanAoM kI satyatA eka dUsare nAma vAloM ke sAtha avazya jor3a dI gaI hai para ghaTanAe sarvathA asatya nahIM hai / nAma ke sAmya ke kAraNa isa prakAra kI ulajhana meM par3a jAnA naisargika hI thA ataH aisI truTiyoM ke AdhAra para paTTAvaliyoM ke mahAn upayogI sAhitya kA anAdara va avahelanA kara, apramANika kaha denA to kartavya parAr3a mukha honA hI hai / para hamArA yaha pharja hai ki aisI truTiyoM ke lie anyAnya sAdhanoM dvArA ghaTanAoM kA samvata nizcita kara etadviSabaka ThIka saMzodhana kareM na ki itihAsa ke eka prAmANika puSTa aMga ko hI kATa deN| merA to yahAM taka khayAla hai ki paTTAvalI Adi sAhitya ko aprAmANika kaha kara usako alaga rakha diyA jAyagA to hamArA itihAsa sadaiva ke liye adhUrA hI raha jAyagA / jaba aitihAsika samaya meM yA viziSTa ghaTanAoM meM jhamelA par3atA hai taba una ulajhanoM ko sulajhAne ke liye hamako una paTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM kI hI zaraNa lenI par3atI hai / abhI taka jaina samAja ke prAcIna itihAsa yA bhAratavarSa ke itihAsa ko DhUMr3hane ke khiye jitane prabala sAdhanoM kI AvazyakatA hai unameM se eka zatAMza bhI upalabdha nahIM hue haiM jo kucha prApta hue haiM ve bhI silasile vAra-- kramAnukUla nahIM hai ataH ina truTiyoM kI pUrti to paTAvaliyAM hI kara sakatI haiN| aba jarA itihAsa kI ora bhI A~kha uThA kara dekhiye / pahAvaliyoM ke samAna itihAsoM meM bhI paryApta matabheda hai / eka aitihAsika vyakti bar3I zodha khoja ke sAtha itihAsa likhA hai taba, dUsarA usake sAmane virodha ke rUpa meM khar3A ho hI jAtA hai| udAharaNArtha-mauryavaMzI samrATacandragupta ke rAjyArohaNa ke viSaya meM jo samaya kA matabheda hai vaha abhI taka miTa nahIM sakA hai| isI taraha azoka ke zilAlekhoM evaM dharmaloM ke viSaya meM bhI matabheda hai-koI ina dharmaleNoM ko samrATa azoka ke batalAte haiM to koI samrATa samprati ke evameva irAnI bAdazAha ne jisa samaya bhArata para AkramaNa karake pATalIputra ke pAsa apanI chAvanI DAlI usa samaya gatri ke bakta eka yuvaka chAvanI meM jAkara irAnI bAdazAha se milA thaa| milane vAlA yuvaka candragupta thA taba koI itihAsa kAra kahate haiM ki vaha azoka thaa| aise eka do hI nahIM para paraspara virodha pradarzaka hajAroM udAharaNa vidyamAna haiN| ukta udAharaNoM ko likhane se merA yaha tAtparya nahIM ki-aitihAsika sAdhana ekadama nirupayogI hI haiM / prApta sAdhana bhArata ke liye bar3e upayogI evaM gaurava ke haiM, para aitihAsika sAdhanoM meM rahI huI truTiyAM jaise anya sAdhanoM se sudhArI jAtI hai usI taraha pramANoM ke AdhAra para paTTAvalI sAhitya meM rahI huI truTiyAM bhI sudhArate rahanA cAhiye / dekhiye purAtatva marmajJa rA0 ba0 paM: gaurIzaMkarajI zromA kahate haiM ki___"itihAsAva kAvyoM ke atirikta vaMzAvaliyoM kI kaI pustakeM milatI haiM xx tathA jainoM kI kaI eka paTTAvaliyAM Adi milatI hai, ye bhI itihAsa ke sAdhana haiN|" rAjapUtAne kA itihAsa pR.1. rAjya-prakaraNa] 959
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrImAn omAjI ke matAnusAra i ihAsa likhane ke anyAnya sAdhanoM meM jaina paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyAM bhI eka pramukha sAdhana haiN| jainAcAryoM ne aneka prAntoM meM bihAra kara kaI choTe bar3e rAjAoM ko upadeza dekara asA paramodharma evaM jaina dharma ke paramopAsaka evaM jainadharma ke pracAraka banAye isI prakAra yathA rAjAstathA prajA isa nyAya se jahAM rAjA dharmISTa hote haiM vahAM prajA bhI usI zrama kI vizeSama A dhinA karatI hai aura yaha bAta saMbhava bhI hai ki jisa dharma ke upAsaka ra jA haiM vaha dharma pra / meM khUba phaila jAtA hai / yahI kAraNa thA ki usa samaya jainadharma kI ArAdhanA karane vAloM kI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thI i ko mukhya kAraNa rAjAoM ne jainadharma ko khUba apanAyA evaM cAra bar3hAyA thA jaba me rAjAoM ne jainadharma se kinArA liyA taba se hI jainoM kI saMkhyA kama hone lagI aura kramazaH Aja bahuna alpa saMkhyA raha gaI / hamArI paTTAvaliyoM vazAvaliyoM meM aise aneka pramANa upalabdha haiM ki pUrva jamAne meM aneka rAjA mahArAjA jainadharma ke upAsaka evaM pracAraka the itanA hI kyoM para kaI rAjAoM kI saMtAna paramparA taka bhI jainadhama pAlana kiyA hai jinhoM kA caritra tohuta vistRta hai para maiM yahAM para saMkSipta se hI likha detA huuN| 1-rAjA utpaladeva-Apa sUryavaMzI mahArAjA bhImasena ke putra evaM upavezapura AbAda Apane hI kiyA thA AcArya ratnaprabhasUri ne upadeza dekara Apake sAtha lAkhoM kSatriyoM evaM jAroM brAhmaNoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dI thI aura Apake nAyakatva meM hI mahAjana saMgha kI sthApanA kI thii| rAjA utpaladeva ne jaina dharma kA pracAra karane meM khUba madada kI thii| apane marUdhara prAnta se sava se pahalA tIrtha zrI zatrujaya kA virATa saMgha nikAla tIrthayAtrA kA mArga khola diyA thA zahara ke najadIka pahAr3I para bhagavAn pAzvanAtha kA utaMga jinAlaya banA kara usako pratiSThA bar3e hI ma dhUma se karavA kara janatA meM bhakti bhAva utpanna kiyA thA itanA hI kyoM para prAcArya jI yakSadevasUri jisa samaya sindha dharA ma padhArane kA vicAra kiyA usa samaya bhI apane hI salAha evaM sahAyatA dI thI ityAdi Apa apanA zeSa jIvana jaina dharma kA pracAra karane meM vyatIta kiyA thA ___ mahAgajA utpaladeva ke pradhAna maMtrI candravaMzIya Uhar3a the rAjA ke dharma pracAra kArya meM ApakI vizeSa madada thI ApakA jIvana rAjA ke jIvana ke sAtha likhA gayA hai Apake jIvana meM vizeSa ghaTanA yaha banI thI ki kezara kI 'natA para zrImAla ke brAhmaNoM ke lAgana-dApA kA jabardasta Teksa thA usako haTA kara upakezapura ke logo ko usa julmI Teksa se zukta kara diyA jo Aja paryanta upakeza vaMzI ( osavAla jAti ) svataMtra evaM suba se jIvana vyatita kara rahA hai maMtrI UhaDa deva ne bhI jaina dharma kA pracAra kArya meM pUjyAcArya deva evaM rAjA kA hAtha beTAyA thA maMtrezvara ne upake !pura meM bhagavAna mahAvIra pA mandira banavA kara evaM AcArya ratnaprabhasUri ke kara kamaloM se pratiSThA karavA kara apanI dhavala kIrti ko amara banA dI jisa mandira kI pAtra sevA pUjya kara aneka bhAvuka apanA kalyANa kara rahe hai| jinakA vistRta varNana pichale pRSThoM meM hama kara Aye haiM maMtrI Uhar3a ke putroM se jisa samaya eka putra ne AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa dIkSA lI thI usa samaya 'vezvara ne usa ko manA nahIM kara lAkhoM rupaye vyaya kara dIkSA kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA thA yahI kAraNa thA ki maMtrezvara ko dharma kA saccA raMga thaa| 960 [rAjya-prakaraNa
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 (anusaMdhAna isI prantha ke pRSTa 735 (kha ) se AyA hai) naM0 / rAja kA nAma samaya kahAM se kahAM taka rAjakAla 60 vikramAditya dharmAditya i0 saM0 pUrva-57 se i. saM03 3 ,, 43 43 , 54 54 , 68 // 40 11 vaMzAvalI kA samaya tri0 le0 zAha ke pustakAnu sAra diyA hai| bhAila nAila nAiDa zrAvatI pradeza para vikramavaMzI rAjAoM ke pazcAta caSTAnavaMzI rAjAoM kA samaya AtA hai caSTAnavaMzI rAjAtroM ko kSatrapa mahAkSatrapa kI upAdhi thI aura takSazilA mathurA aura ujjaina meM inakA rAja rahA thA yadyapi jitanA cAhiye utanA itihAsa ina vaMza kA nahIM milatA hai tathApi ina rAjAoM kA katipaya zilAlekha aura kaI sikke jarUra milate haiM jisase pAyA jAtA hai ki isa jAti ke loga bAhara se bhArata meM Aye the aura apane mujavala se bhArata meM rAja kiyA thA inake sikkAoM para bahuta se aise cinha pAyA gayA ki jisase be jainadharma pAlana karanA sAbita ho sakate haiM DAkTara sara keniMgahoma ne bhI una cinhoM ko bauddhoM kA hone meM zaMkA avazya kI hai tathApi kaI vidvAnoM kI yaha bhI rAtha hai ki caSTAnavaMzI rAjA bauddha dharmI the isakA kAraNa kaI pAzcAtya vidvAna bauddha dharma aura jainadharma ko eka hI samajhate tathA kaI loga jainoM ko eka bauddhoM kI zAkhA hI samamalI thI yadyapi bahuta vidvAnoM kA yaha bhrama dUra ho gayA hai aura ve niHzaMka mAnane laga gaye haiM ki jainadharma eka svatantra evaM bahuta prAcInadharma hai tathApi abhI aise logoM kA bhI prabhAva nahIM hai ki una purANI lakIra ke phakIra bana baiThe hai isa viSaya meM sikkA prakaraNa meM khulAsA kiyA jAyagA yahA~ to sirpha itanA hI likhA jAtA hai ki mathurA kA stUpa ko vidvAnoM se jainadharma kA stUpa hone kI udghoSanA kI hai usa stUpa kI pratiSThA mahAkSatrapa rAjA rAjubula kI paTTarANI ne karavAI thI aura usameM mahAkSatrapa bhUmaka nahapANa vagairaha saba zAmila hokara pratiSThA mahotsava kiyA thA yadi kSatripa mahAkSatripa bauddha haM te to itanA vizAla jaina stUpa banA kara ve pratiSThA kaba karavAte ? dUsarA enake sikkoM para bhI jo cinha hai ve saba jainadharma se hI sambandha rakhate haiM na ki bauddha dharma ke sAtha / ataH yahAM para una caSTAna vaMzI kSatripa mahAkSatripa rAjAoM kI vaMzAvalI dedI jAtI hai / AvaMtI deza ke nareza 961
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa varSa 263 265 185 naM0 rAjA samaya I0 saM0 varSa naM0 rAjA samaya I0 saM0 1 Samiti 117 14 / 9 dAmasena 248 263 2 caSTAna 117 152 35 | 10 yazodamana 265 3 rudradamana 152 185 33 / 11 vijayasena 275 4 dAmajAda zrI 21 / 12 dAmajAda zrI 275 280 5 rudrasiMha 206 222 16 | 13 rudrasena (2) 280 301 21 6 jIvadamana 225 3 | 14 vizvasiMha 301 304 7 rudrasena 225 247 22, 15 bhartRdAmana 304 320 16 8 saMghadamana 247 248 1 -tri0 le0 zAha ke pustakAnusAra pazcima ke kSatripo kI vaMzAvalI 1-nahApana 15-vijayasena 239-249 2-casathAna 130-140 | 16-damajAdI 250-255 3-jayadamana 140-143 17-rudrasena 256-272 4-rUdradamana 143-158 18-vizvasiMha 272-278 5-dAmajAdazrI 158-168 19-mata damana 278-294 6-jIvadAmana 168-181 20-vizvasena 294 -300 7- rUdRsiMha (2) 181-196 21- rUdrasiMha 000-311 8.-rUdrasena 203-220 22-yazadamana 806-320 9-tRthvIsena 22-223 23-dAmazrI 320 10-saMghadamana 222-226 24-rUdrasena 348-376 11-dAmasena 226-236 25-rUdrasena 378-388 12- dAmajAdazrI 236 26-siMhasena 13-vIradamana 236-238 27-rakanda 14- yazaHdamana 238-239 | "baMbAI pra. jai0 smAraka pR. 182 para se maiMne isa viSaya kI kaI vazAvaliyoM dekho para usameM samaya kA antara sarvatra pAyA jAtA hai| + zrI vizvezvaranAtha reU likhita 'bhArata kA rAjavaMza' nAmaka pustaka meM caSTAnavaMzI rAjAoM kI vaMzAvalI dai hai para Upara likhe samaya se kucha antara hai isakA mukhya kAraNa usa samaya ke itihAsa kA abhAva hai| caSTAnavaMzI kSatripa mahAkSatripa ke pazcAta zrAvatI kI gAdI para guptavaMzI rAjAoM ne bhI rAja kiyA hai ina guptavaMzI rAjAoM ke bhI bahuta se sikke mile haiM jisako hama sikA prakaraNa meM nallekha kareMge ki guptavaMzI rAjAoM meM bhI jainadharma ko acch| sthAna milA thA una rAjAoM kI vaMzAvaliyAM nimna likhita hai962 kSatrapoM kI vaMzAvalI
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 RAAMAYAsmrushArAARMAnnar 320 455 0 rAjAoM ke nAma I0 saM0 samama 1 zrI guptarAjA 2 ghaTotkaccha 2. isa samayAvalI ke sAtha zrImAn 3 candragupta 320 330 10 | paM0 gaurIzaMkarajI zromA kI dI huI 4 samudragupta 330 375 45 | samayAvali kA milAna karane meM bahuta 5 candragupta (2) 675 413 38 | antara pAtA hai zAyada zAha ne anumAna 6 kumAra gupta 413 42 | se samayAvali likhI hogI vidvAna varga 7 rakanda gupta 455 480 25 | isa para vicAra kregaa| 8 kumAra gupta (2) 480 490 9 buddha gupta 1. bhAnu gupta guptoM ke bAda AvaMtI pradeza para hUNoM ne bhI rAja kiyA thaa| 1-hUNa rAjA toramANa I0 sa0 490 520 2-,, mihirakula , 520 530 hUNoM ke pazcAta AvaMtI para pradeziyoM kI hukUmata bilakula uTha gaI aura paramAra jAti ke rAjapUtoM ne siMhAsana ko saMbhAlA ve vartamAna samaya taka rAja karate hI Aye haiM jinhoM kI vaMzAvalI phira Age ke pRSThoM para dI jaaygii| -guptavaMzI rAjAoM ne apanA saMvat bhI calayA thA vidvAnoM kA mata hai ki I0 saM0 319.20 meM guptoM ne apanA saMvat calAyA DA0 bulAra kahanA hai ki guptavaMza ke rAjAoM ke tIna lekha milA hai kisameM eka zilAlekha athurA ko jainamUrti para hai jisakA bhAvArtha yaha hai ki "jaya ho koTiyagaNa vidyAdhara zAkhA ke ittilAcArya ke upadeza se varSa 3 mahAna zAsaka vikhyAta cakravartI rAjA kumAragupta ke rAjakAla ke bIsaveM dina kArtika mAsa ke dina bhaTTI bhavAno kI putrI aura khAravA gRha mitra hAlIta kI patni samADacA ne yaha pratimA padharAI thI" dUsare lekhoM kI sthiti aisI nahIM ki vaha sApha par3hA jAya sathApi usameM mandira banAne kA tathA jIrNoddhAra karane kA ullekha hai| -guptavaMza ke rAjA harigupta maura devagupta ke sikke mile haiM harigupta-devagapata me jaimadharma kI zramaNa dIkSA lI thI aura hariguptasUri ke upadeza se hUNa toramaNa jainadharma kA anurAgI banA thA tathA daivaguptAcArya eka bar3A bhArI vidvAna evaM kavi thA inake liye kuvalayamAlA kathA meM ullekha milatA hai 4-aMgadeza isa deza kI rAjadhAnI campA nagarI kahI jAtI hai jahAM bArahaveM tIrthakara bha0 vAsapUjya kA nirvANa kalyANaka huA thA para vartamAna meM kaI logoM ne magada deza kI campA nagarI ko hI aMga deza kI campA nagarI mAnalI hai vAstava meM magada deza kI campA nagarI alaga hai aura aMga deza kI campA nagI alaga hai ata: yaha kalpanA kI gaI hai aura isa prakAra apanI suvidhA ke liye sthApanA nagariyA mAnalI jAtI hai varanA aMga deza magada se pRthaka ebaM magada ke par3osa meM pAyA huA hai aura aMga deza kI campA nagarI ke sthAna vartamAna meM bhArahUta nAma kA eka choTA sA prAma hai jahAM para jainoM ke bahuta se stUpa vartamAna meM bhI vidyamAna hai kaI logoM kA mata hai ki bhArahUta stUpa bauddha dharma kA hai para zrImAn zAha ne guptavaMzI rAjAoM kI vaMzAvalI
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ourn. .. . .m orem.m wear-wrr www.www.www.wmmmmmon bahuta pramANoM se usa stUpa ko jaina stUpa sAbita kiyA hai itanA hI kyoM para zAha ne to yahAM taka batalAyA hai ki bha0 mahAvIra ko kevala jJAna isI sthAna para utpanna huA thA aura usakI smRti ke liye hI bhakta bhAvukoM ne yaha stUpa banAyA thA rAja prasenajita aura samrATa kUNika ne vahAM para stambha banA kara zilA lekha khudavAyA thA vaha Aja bhI vidyamAna hai ataH usa stUpa ko jaina stUpa mAnane meM kisI prakAra kI zaMkA nahI raha jAtI hai isa stUpa ke viSaya meM hama Age calakara stUpa prakaraNa meM vizeSa ullekha kreNge| rAjA zroNika ne apanI rAjadhAnI rAjagRha nagara meM sthApana kI thI jaba rAjA. kUNika magada pati banA saba usane apanI rAjadhAnI campA nagarI meM le AyA thA isakA kAraNa rAjA kUNika ke jariye rAjA zroNika kI mRtyu bahuta burI hAlata meM huI thI ataH kUNika kA dila rAjagRha nagara meM nahIM lagatA thA dUsarA campA nagarI eka tIrtha rUpa bhI thA kAraNa bha0 vAsupUjya kA nirvANa kalyANaka to thA hI para najadIka ke samaya meM bha0 mahAvIra kA kevala kalyANaka bhI vahI huA thA ataH usane apanI rAjadhAnI ke liye campA nagarI ko hI pasanda kI para usa samaya campA nagarI eka bhagna nagara ke khaNDahara ke rUpa meM thI isakA kAraNa yaha thA ki canpA nagarI meM rAjA dadhivAhana rAja karatA thA usakA vivAha bhI vaizAlA nagarI ke rAjA ceTaka kI putrI padmAvatI ke sAtha huA thA jaba rAnI padmAvatI garbhavatI huI to usako dohalA utpanna huA ki maiM rAjA ke sAtha hastI ko aMbADI para baiTha kara jaMgala kI saira karUM / jaba rANI ne apane dohalA kA hAla rAjA ko kahA to rAjA ne saba taraha se taiyArI karavA kara rAnI ke sAtha hastI para baiTha kara jaMgala kI saira karane ko gaye para na jAne kyA bhavitavyatA thI ki hastI mada meM zrAkara jaMgala meM isa prakAra daur3anA zurU kiyA ki usane mahAvata ke aMkuza kI bhI paravAha nahIM kI aura khUba joroM se daur3ane lagA jaba eka vRkSa AyA to rAjA ne usakI zAkhA pakar3a kara haratI se utara gayA para rAnI to hastI kI aMbADI meM baiThI ho rahI aura hastI jyoM kA tyoM mada meM daur3atA hI rahA __ jaba aMga deza kI sImA ko ullaMgha hastI vaMzadeza kI sImA meM pahu~ca gayA to thakAvaTa ke mArA hastI svayaM khar3A raha gayA rAnI utara kara nIce AI to bhayaMkara jaMgala hI jaMgala dIkhane lagA thor3I dUra gaI to tApasoM ke Azrama Aye rAnI tApasoM ke pAsa jAkara apanI saba hAlata sunAI isa para tApasoM ne rAnI ko neka salAha dI ki mAtA tuma yahAM se vaMza deza kI rAjadhAnI dAntIpura nagara cale jAo vahAM se aMgadeza jAne meM Apako suvidhA rhegii| rAnI tApasoM ke kahane para usI rAste ravAnA ho gaI bhAgyavasAta rAste meM sAgviyAM milI rAnI ne unako bhakti ke sAtha vandana kiyA bAda rAnI ko yogya gharAne kI jAna sAdhvI ne upadeza diyA jisameM saMsAra kA asAratva aura dIkSA kI upAdayatva batalAyA jisakA prabhAva ganI kI AtmA para isa kadara huA ki usane usI samaya sAdhviyoM ke pAsa jaina dIkSA svIkAra karalI aura sAdhviyoM ke sAtha bihAra kara diyA para kucha samaya se sAdhvI padmAvatI ke zarIra meM garbha ke cinha prakaTa hone lage taba guruNI ne use pUchA sAdhvI ne apanI saba hisTrI kaha sunAI isa para guruNI ne kahA ki bahina ! aisA hI thA to hamako pahale kahanA thA ? padmAvatI ne kahA ki yadi maiM pahale kaha detI to zrApa mujhe dIkSA kaba de dete yadi mujhe dIkSA nahIM dete to mere jaisI nirAdhAra rUpa sampanna yuvA strI kA kyA hAla hotA ityAdi / khaira guruNI acchI samayajJa thI ki kisI yogya gRhastha ko sUcita kara usakA prabandha karavA 964 campA nagarI kA rAjA karakaMDa
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamuri kA jIvana ] [ osavAla saM0 120-158 diyA jaba padmAvatI ne garbha ke dina pUrA hone se putra ko janma diyA tathA usakA kucha pAlana kara usake sAtha kucha cinha rakha usako zmazAna meM rakha diyA aura padmAvatI ne punaH dIkSA le lI aura anyatra vihAra kara diyaa| idhara jaba smazAnarakSaka smazAna meM Akara dekhA to mahAna krAnti vAlA deva kuMvara sadRza baccA usakI najara AyA vaha bhI bar3I khuzI se use uThA kara apanI orata ko sauMpa diyA caNDAla aputriyAM hone se usa navajAta putra ko apanA putra samajha kara pAlanapoSaNa kiyA aura usakA nAma karakaMDu rakha diyA jaba vaha bar3A huA to eka samaya jaMgala meM anya bAlakoM ke sAtha khela rahA thA usa samaya do vidvAna bhaviSyavettA usa rAste se nikala Aye unhoMne lar3akoM ko kahA ki isa vaMza jAla ko chedane vAlA bhaviSya meM rAjA hogA ? basa rAja kI AkAMkSA se ve lar3ake vaMza jAla chedane kI koziza kI jisameM karakaMDu ne vaMza jAla chedana karadI para dUsare bhI saba lar3ake bola uThe ki vaMza jAla maiMne chedI 2 isase Apasa meM lar3AiyAM hone lagI yahAM taka ki una lar3akoM ke vArasa bhI lar3ane laga gaye mAmalA rAjA ke pAsa gayA to rAjA ne phaisalA diyA ki yadi karakaMDu rAjA ho to eka prAma brAhmaNoM ke lar3ake ko deN| brAhmaNoM ke lar3ake karakaMDu caMDAla ke lar3ake se grAma mAMgane lage karakaMDu ne kahA ki mujhe rAja milegA taba maiM tumako grAma dUMgA 1 para anya lar3ake to prAma kA takAjA karate hI rahe isa kAraNa caNDAla sakuTumba dantipura kA tyAga kara anyatra vAsa karane ko ravAnA ho gaye calate 2 kAMcanapura ke pAsa Aye vahA~ kAMcanapura meM aputriyA rAjA mara gayA jisake pIche rAjA banAne ke liye eka hastinI kI sUDa meM vara mAlA DAla ghama rahe the bhAgyavasAta hastinI ne AtA huA karakaMDu ke gale meM vara mAlA DAla usako sUMDa meM uThA kara apanI pITha para baiThA liyA basa phira to thA hI kyA rAja karmacArI aura nAgarika mila kara karakaMDu kA rAAbhiSeka kara diyA aba to kara. kaMDu kAMcanapura kA rAjA hokara rAja karane lgaa| isa bAta kI khabara jaba dAntipura ke brAhmaNoM ko milI taba pahile to unhoMne kAMcanapura ke logoM ko kahalAyA ki karakaMDu jAti kA cANDAla hai jisase nagara meM kAphI carcA phaila gaI para devatA ne AkAza meM raha kara kahA are nagara ke logoM tuma vyartha hI kyoM carcA karate ho karakaMDu rAja ke sarva guNa sampanna hai ityAdi jisase logoM ko saMtoSa ho gyaa| phira dAntipura ke brAhmaNa gajA kara kaMDu ke pAsa pAkara grAma kI yAcanA kI usa samaya rAjA karakaMDU ne brAhmaNoM ko kahA ki tuma campA nagarI meM jAkara rAjA dadhibAhana ko merA nAma lekara kaho jisase tumako eka prAma dedegaa| brAhmaNa campA nagarI meM jAkara rAjA se prAma mAMgA isa para rAjA dadhivAhana ko bahuta gussA AyA aura kahane lagA ki eka cANDAla kA lar3akA calatA phiratA rAja bana kara mere para hukma calAtA hai jAzro brAhmaNoM tuma usa cANDAla ko kaha denA ki prAma lenA ho to saMgrAma karane ko taiyAra ho jAnA ? brAhmaNa kAMcanapura pAkara saba hAla rAjA karakaMDu ko kaha diyA jisase karakaMDu krodhita ho apanI senA lekara campA nagarI para dhAvA bola diyaa| udhara se dadhibAhana rAjA bhI senA leka sAmane A gayA sAdhvI padmAvatI ne donoM rAjAoM kI bAteM suna kara socA ki binA hI kAraNa pitA putra yuddha kara lAkhoM ke prANa gavA degA ataH sAdhvI guruNIjI se AjJA lekara pahale karakaMDu ke pAsa gaI aura unako apanA saba hAla kaha sunAyA aura kahA ki tuma ki pake sAtha yuddha karane ko taiyAra hue ho ? karakaMDu sAdhvI evaM apanI mAtA ke vacana suna kara pazcAtApa karane lagA aura kahA ki maiM pitA se mile para sAdhvI ne kahA karakaMDukoM kaliMga kA rAja 965
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520-558 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ki Apa Thahara jAiye pahale maiM jAkara rAjA se milU / sAdhvI cala kara rAjA dadhivAhana ke pAsa AI aura rAjA se bhI saba hAla kahA rAnA apanI gaNo ko pahacAna bhI lI / basa / phira to thA hI kyA donoM rAjA arthAt pitA putra kA milApa huA jisase donoM ko bar3A hI harSa huA donoM ora ke sainikoM evaM nAgarikoM kA bhaya dUra huzrA aura harSa kA pAra nahIM rahA tatpazcAta saba loga campA nagarI meM gye| rAjA ne apane rAja kA uttarAdhikArI karakaMDu ko banA diyA kAraNa dUsaga putra rAjA ke thA nahIM khaira kucha arsA Thahara kara karakaMDu kAMcanapura A gyaa| samayAntara kosaMbI nagarI kA rAjA saMtAnika caMpA para car3ha AyA donoM gajAoM meM ghora yuddha huA dadhibAhana rAjA mArA gayA nagara ko dhvaMsa kiyA aura dhana mAla khaba lUTA / sAtha meM rAnI dhAraNI aura usakI putrI vasumatI ko bhI pakaDalI rAnI dhAraNI to apanI zIla ko rakSA ke lie jabAna nikAla kara prANoM kI AhutI de dI aura vasumati ko kosuMbI nagarI meM le gAye aura usako bAjAra meM pazu kI bhA~tI beca dI jisako eka dhannA seTha ne kharIda kI aura apane ghara para lAkara putrI kI taraha rkhii| para dhannA seTha ke mU lA nAma kI bhAryA thI usane kuMvArI kanyA vasumati kA rupa lAvaNya dekhakara vicAra kiyA ki seThajI isako apanI zraddhauganI banA legA to merA mAnapAna nahIM rahegA isa garaja se eka dina seTha jI kisI kAraNa vasAta bAhara grAma gaye the piche saMThAnI ne vasumati kA siramaMDavA kAchoTA pahanA hAthoM pAvoM meM ber3iyA~ DAla kara eka gupta ghara meM baMdakara Apa apane pIhara calI gaI jisako tIna dina vyatIta ho gae jaba seThajI prAma se zrAe to ghara meM seThAnI nahIM va vasumati nahIM pAI isa hAlata meM idhara udhara dekhA to eka baMda makAna meM vasumati ke rudana kA zabda sunA basa seThajI ne makAna kA kapATa khola vasumati ko bAhara nikAla kara hAla pUchA to usane kahA maiM tIna dina kI bhUkhI pyAsI hU~ mujhe kucha khAne ko do phira pUchanA seThajI ne udhara idhara dekhA para khAne ke lie kucha bhI nahIM milA sirpha tatkAla ke kiye ur3adoM ke bAkula dekhe para paruSane ko koI bara* tana nahI thA seThajI ne sUpar3A meM ur3adoM ke bAkule DAla vasumati ko diyA ki beTI / tUM ise khA maiM terI ber3iyA~ kATane ke lie luhAra ko le pAtA hU~ / seThajI luhAra ko lAne ke lie gae piche va sumati ne socA ki maiMne pUrvabhava meM kucha sukRta nahIM kiyA ataH Aja koI mahAtmA A jAya to maiM use dAna dekara hI bhojana karU~ / isalie daravAje ke eka paira andara eka paira bAhara khar3I raha kara mahAtmA kI pratIkSA karane lagI idhara bha0 mahAvIra ne aisA abhigraha kiyA thA ki jisako pA~ca dina kama cha mAsa vyatIta ho gayA saphala nahIM huA vaha abhiprada aisA thA ki jisakA maiM AhAra leU ki -1 subaha kI TAima ho 2 rAjakanyA ho 3 tIna dina kI bhUkhI pyAsI ho 4 sira muMDA ho 5 kAloTA pahanA huA ho 6 hAthoM meM hathakar3I ho 7 pairoM meM ber3iyA~ ho 8 chAja kA konA meM 9 ur3adoM ke bAkula ho 10 eka paira daravAje ke aMdara ho 11 dUsarA paira daravAje ke bAhara ho 12 eka A~kha meM harSa ho 13 dUsarI A~kha meM rUdana ke A~sU par3ate ho aisI hAlata meM maiM AhAra le sakatA huuN| vasumati ke nasIva ne na jAne bha0 mahAvIra ko kheMca lAe bha0 mahAvIra ke uparokta abhigraha ke 12 bola to mila gae para eka A~kha meM A~sU nahIM pAye kAraNa vaha bahuta duHkho hone para bha0 mahAvIra ke Ane kI khuzI thI jaba abhigraha pUrA nahIM dekhA to bha0 mahAvIra vApisa lauTa gara jisase vasumati ko itanA duHkha huA ki A~khoM meM A~sU par3ane lage phira bhI vasumati rUdana karatI bolI are prabhu Aye hue khAlI kyoM jAte ho eka bAra merI ora dekho to sahI bhagavAna phira ke vasumati kI ora dekhA to __bhagavAna mahAvIra aura candanavAlA
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 eka A~kha meM A~sU gira rahe dUsarI A~kha meM harSa thAjo bhagavAna punaH padhAre basa bhagavAna ne vasumati se ur3adoM ke bAkule le liyA kavi ne apanI yukti lagAI ki vasUmati kanyA hone para bhI kitanI huziyAra nikalI ki bhagavAna ne to sAdA bAraha barSa ghora upasarga sahana kiyA taba mokSa milI taba vasumati ne eka muTThI bhara ur3adoM ke bAkule dekara bhagavAna se mukti le lii| khaira bhagavAna to bAkulA lekara cala diyA para pAsa hI meM rahane vAle devatAoM ne sAr3hA bAraha karor3a sonaiyoM kI tathA paMca varNa puSpa aura sugandhI jala vastroM kI vRSTI kI aura AkAza meM udaghoSanA kara dAna aura basumati ke yaza gAna gaaye| itane meM idhara to seThajI zrAye udhara se mUlA ko tathA rAjA prajA ko khabara huI ki seTha dhannA ke yahA~ sonaiyoM vagairaha kI vRSTi huI saba loga zrAkara dekhA to bar3A hI Azcarya huA devatAoM ne kahA are logoM ? yaha vasumati satI hai dIrgha tapasvI bha0 mahAvIra ko dAna diyA hai yaha vasumati caMdanabAlA bhagavAna kI pahale ziSyanI hogI yaha sonaiyA inake dIkSA ke mahotsava meM lagAnA ityAdi nagara bhara meM ati maMgala ho ge| __ jaba bhagavAna mahAvIra ko kaivalya jJAna huA to udhara to indrabhUti zrAdi 11 gaNaghara aura 4400 brAhmaNoM ko dIkSA dI aura idhara caMdanabAlAdi ko dIkSA dI tathA zrAvaka zrAvikA mila kara caturvidhasaMgha kI sthApanA kI usa caMdanabAlA sAdhvI ke mRgAvatyAdi 36000 ziSyariNayA~ huI jisameM 1400 lAviyA~ to usI bhava meM mokSa ho gaI thii| isa prakAra rAjA dadhibAhana kI caMganagarI kA dhvasa huA thA bAda jaba magada kA rAjamukATa kUNika ke sira camakane lagA taba rAjA kUNika ne punaH caMpAnagarI ko AbAda kara apanI rAjadhAnI kA nagara banAyA jaina zAstroM meM caMpAnagarI kA bAra bAra varNana AtA hai / isake kaI kAraNa haiM abala to bhagavAna vAsupUjya ke nirvANa kalyANa huA dUsarA bhagavAna mahAvIra ko yahA~ devala jJAna hone se vahA~ eka vizAla stUpa banAyA thA aura rAjA prasenajita - ajAta zatru vagairaha vaha ratha yAtrAdi mahotsava karate the tathA unhoMne apanI ora se stambha vagairaha banAye the tathA bhagavAna mahAvIra bhI yahA~ aneka bAra padhAra kara usa bhUmi ko apane caraNa kamala se pavitra banAI thI aura rAjA zreNika kI kAli Adi rAniyoM ne isI nagarI meM bha0 mahAvIra ke pAsa dIkSA lI thI ityAdi kAraNoM se caMpAnagarI janoM ke lie eka dhAma tIrtha mAnA jAtA thaa| 5- vatsadeza-isa deza kI rAjadhAnI kausubI nagarI meM thI isa deza para bhI jaina rAjAoM ne rAja kiyA thA jisameM rAjA sahasrAnika, saMtAnika aura udAi rAjA jaina zAstroM meM prasiddha hai| rAjA saMtAnika kA vivAha vizAla ke rAjA ceTaka kI putrI mRgAvatI ke sAtha huA thA rAjA saMtAnika ko vahina kA nAma jayaMtI thA aura vaha jaina zramaNoM kI parama upAsika bhI thI usane apanA eka makAna zramaNoM ke Thaharane ke lie hI rakha chor3A thA yahI kAraNa hai ki jaina zAstroM meM jayaMtI ko prathama sejjAtarI arthAt sAdhuoM ko pahalA makAna dene vAlI batalAyA hai vAI jayaMtI vidhavA thI aura acchI dharma tatva jAnakara viduSI zrAvikA bhI thI bhagavAna mahAvIra deva ke pAsa jAkara kaI prakAra ke prazna pUchA karatI thI aura anta meM usane bhagavAna mahAvIra ke pAsa zramaNa dIkSA bhI le lI thii| rAjA saMtAnika kI rANI bhRgAvatI bar3o satI sAdhvI thI usakA rUpa lAvaNya para ujjaina kA rAjA caNDapradyotana mohita ho usako prApta karane ke lie kaI SaTyaMtra racA thA para usameM vaha saphala nahIM huvaa| mRgAvatI kA pati rAjA saMtAnika kA dehAnta huA thA usa samaya usakA putra badAi bAlaka hI thA ataH rAja kA saSa prabandha rANI mRgAvatI hI kiyA karatI thii| rAjA saMtAnika apanI vatsadeza--kAzubI nagarI 967
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa maujudagI meM eka bAra caMpA nagarI para car3hAI kI thI aura caMpA nagara ko bahuta burI taraha se dhvaMsa karake usako khUba lUTI thI unake atyAcAroM se rANI dhAraNI ne apaghAta kara prANa chor3a diyA thA ora usakI putrI vasumatI ko kosubI lejA kara bAjAra meM beca dI thI jisakA varNana hama aMga deza kA varNana karate samaya likha pAye haiM rAnI mRgAvatI ne apanI antimAvasthA meM bha0 mahAvIra ke pAsa dIkSA lI thI ityAdi ina rAja kA jaina zAstroM meM vistRta varNana milatA hai para maiM to yahA~ para kevala rAjAoM kI nAmAvalI hI likha detA huuN| - naM0 | rAjAoM ke nAma samaya sutIrtha i0saM pU.796 736 ""736 696 citrakSa ina rAjAoM kI samayAvalI maiMne zAha ke pustaka se likhI hai| sukhIlala ""611 sahasrAnika saMtAnika "" 566 543 udAi "" 543 maNiprabha , 485 462 zrImAn zAha ne apane prAcIna bhArata varSa meM rAjA udAi ke lie likhA hai ki jaina zAstroM meM zizu nAgavaMzI rAjA udAi kI mRtyu eka duSTa ke Sar3ayaMtra se khUna ke tora para huI aura vaha aputriyA maga thA para zAha kahatA hai ki-yaha ThIka nahIM hai para mere matAnusAra rAjA udAi zizunAga baMzI nahIM para upara batalAyA vatsapati hI thA aura SaDayaMtra kI ghaTanA isake hI sAtha huI thI dUsarA magada kA udAi rAjA aputriyA bhI nahIM thA usake anurUddha aura mudA evaM do putra the aputriyA kahA jAya to vatsapati hI thA jo ina ke bAda maNiprabha kA nAma AyA hai yaha rAjA udAi kA putra nahIM para dataka liyA huA putra thA ataH merA anumAna ThIka hai aisA zAha likhatA hai para jaina paramparA meM Sar3ayaMtra se khana magada ke rAjA udAi kA honA hI likhA hai phira to pramANika ho vahI mAnanA caahie| 6- kauzaladeza-isa deza kI rAjadhAnI kusthala nagara meM thI aura isa deza ke rAjAoM meM rAjA prasenajita kA adhikAra jaina zAstroM meM milatA hai ki vaha ma0 pArzvanAtha ke caturtha paTTa para AcArya kezI bhamaNa kA bhakta rAjA thA rAjA prasenajita ke pUrva ke rAjA kisa dharma ko mAnane vAle the isake lie nizcA kozala deza kA rAjavaMza
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 smika kucha bhI nahIM kahA jAtA hai para yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki jisake pAr3osa meM kAzI deza kA rAjakumAra pArzvanAtha ne dIkSA lekara tIrthaGkara pada ko prApta kiyA thA to unake upadeza kA prabhAva kauzala rAjA oM para avazya huA hogA ata: ve bhI jaina dharmopAsaka hI hogA kauzala narezoM kI vaMzAvalI nimnalikhita hai rAjAvalI samaya i0 saM0 pUrva | varSa 0 rAjAvRta-baMka 790 "ratnajaya 690 , divasena 690 640 ,, saMjaya 640 585 , prasenajita 585 526 kauzala deza eka samaya jainoM ke tIrtha dhAma kahalAtA thA aura khUSa dUra dUra se loga yAtrArtha AyA karate the dUsarA vyApAra ke lie bhI yaha deza bahuta prasiddha thA ataH jaina sAhitya meM kauzala kA bhI acchA sthAna hai| , viduratha 526 , kusulika "suratha , sumitra 470 460 460 450 prastuta kauzaladeza kI rAjadhAnI ke samaya samayAntara kA nAma rahe haiM kusthala ke alAvA ayodhyA avasti nAma bhI rahe haiM vartamAna meM saheTa maheTa kA killA ke nAma se prasiddha hai isakA itihAsa yatra tatra kA sthAnoM para chApA gayA hai para una sabako eka sthAna saMkalita karane kI AvazyakatA hai| vahA~ kI bhUmi khoda kAma se kaI smAraka cinha prApta hue haiM jisameM kaI I0 saM0 pUrva ke haiM tathA abhI kaI zatAbdiyoM kI mUrtiyA~ bhI milI haiM usameM pA~va mUrtiyoM para zilAlekha hai jisameM nimna likhita saMvat hai:jaina tIrthakaroM kI mUrtiyA~ jaina rAjAoM ke nAma 1 ma0 vimalanAtha kI mRti saM0 1123 1 mayUradhvaja saM0 900 2 ma0 , 1182 2 haMsadhvaja saM0 925 3 ma0 neminAtha kI mUrti saM0 1125 3 makaradhvaja saM0 950 4 spaSTa nahIM mAluma huA saM0 1112 4 sudhAnadhvaja saM0 975 5 bha0 RSabhadeva kI mUrti saM0 1124 5 suharIladhvaja saM0 1000 ... yaha nAmAvalI jaina satya prakAza varSa 7 aMka 4 se likhI gaI hai| bhUgarbha se milI huI mUrtiyAM 969
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 7-sindhu sauvIra deza-isa deza kI rAjadhAnI vItamaya pATaNa meM thI aura rAjA udAI vahA~ para rAja karatA thA rAjA udAI kA vivAha bhI vizAlA nagarI ke rAjA ceTaka kI putrI prabhAvatI ke sAtha huA thA rANI prabhAvatI bAlapane se hI jainadharma kI upAsanA karane meM sadaiva tallIna rahatI thI rANI prabhAvatI ke antevara gRha meM eka jaina mandira thA jisake andara devakRta bhagavAna mahAvIra kI gosIsa candana mayamUrti thI isa mUrti ke viSaya eka camatkArI kathA likhI hai vaha anyatra likhI gaI hai yahA~ to itanA hI kaha diyA jAtA hai ki rAjA udAi aura rANI prabhAvatI usa mahAvIra mUrti kI trikAla sevA pUjA kiyA karate the kabhI kabhI rANI nRtya karatI aura rAjA bInA bajAyA karatA thA rAnI prabhAvatI ke eka kubjA dAsI thI jisakA rupa to aisA sundara nahIM thA para usake andara guNa acche sundara the vizeSa meM kubjA dAsI jina tibhA kI bhakti tana mana se karatI thI bhAgyavasAt eka zrAvaka ne sAdharmIpane ke nAte usa dAsI ko deva camatkRta aisI guTakA ( goliyA~) dI ki jisake khAne se dAsI kA rUpa devAMganA jaisA ho gayA thaa| rAjA udAi aura rANI prabhAvatI ke eka abhIca nAma kA ku~vara thA tathA rAjA udAi ke bahina kA putra kezIkuvAra nAma kA bhAneja bhI thA / jaba rAnI prabhAvatI ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa jaina dIkSA svIkAra karalI tagha mahAvIra mUrti kI sevA pUjA kubjA dAsI kiyA karatI thI jaba usakA rUpa suMdara ho gayA to usakA nAma badala kara suvarNagulekA rakha diyA thA ujjaina kA rAjA caNDa pradyotana ne suvarNa gulikA dAsI ke rUpa kI bahuta prazaMsA sunI to usakA dila dAsI ko apane vahA~ bulAne kA huA rAjA ne kisI dUtI ke sAtha kahalAyA to dAsI ne kahA ki rAjA svayaM yahA~ Ave to maiM usase vArtAlApa kruuN| khaira garjavAn darjavAn kyA kyA nahIM karatA hai| rAja caNDa pradyota hastI para savAra ho gupta rUpa se vItabhaya paTTana gayA aura saMketa kiyA sthAna para dAsI se mila rAjA ne dAsI kA rUpa dekha vizeSa mohita ho gayA aura usase ujjaina calane ke liye prArthanA kI dAsI rAjA kI bAta to svIkAra karalI kAraNa rAjA udAI ko to dAsI bhapane pitA tulya samajhatI thI jaba caNDa pradyotana jaisA rAjA prArthanA kare dAsI ko aisA gj| kaba milane kA thA phira bhI dAsI ne kahA maiM Aparya sAtha calane ko taiyAra hU~ para maiM bhagavAna mahAvIra kI mUrti kI pUjA karatI hU~ aura mujhe aTala niyama bhii| ataH maiM mUrti ko chor3a kara kaise cala sakU~ ? isa para rAjA ne kahA ki mUrti ko bhI sAtha meM lelo| mari sAtha meM lene se tatkAla hI rAjA udAI ko mAlUma ho jAyagA ataH isa mUrti ke sadRza dUsarI mUrti banavAda jAya ki isa asalI mUrti ke sthAna nakalI marti rakhadI jAya gajA ne dAsI kA kahanA svIkAra kara bApira ujjaina pAyA aura candana maya mahAvIra mUrti banA kara hastI para lekara punaH vItavayapaTTaNa pAyA asata mUrti ke sthAna nakalI bhUrti rakha dAsI aura mUrti ko lekara ujjaina A gaye / pIche dUsare dina rAjA daza karane ko gayA to mUrti ke kaNTha meM puSpoM kI mAlA kumalAI huI dekhI to use mAlUma huA ki yaha mU asalI nahIM hai jaba dAsI ko bulAyA to vaha bhI na milI rAjA udAI ne socA ki sivAya caNThapradyota rAjA ke dAsI evaM mUrti ko lejA nahIM sake khaira rAjA udAI ne isako khabara maMgAI to usakI dhAraNA sA hI nikalI rAjA udAI apanI senA tathA dasa mukaTabandha rAjA jo apane adhikAra meM the unake sAtha bhAva pradeza para car3hAI karadI / rAjA caNDa ko khabara huI to vaha bhI apanI sainA lekara sAmanA kiyA ve 970 sindhu deza kA rAjA uda
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 rAjAoM ke bIca ghamAsAna yuddha huA Akhira rAjA udAI ke yoddhoM ne rAjA caNDa ko jIvita pakar3a liyA bAda mUrti aura dAsI ko lekara vApisa apane deza ko A rahe the para varSA Rtu hone ke kAraNa rAste meM jIvoM kI utpatti bahuta ho gaI tathA varSA bhI barasa rahI thI jahA~ para Aja mandasaura nagara hai yahA~ zrAye ki rAjAne calanA banda kara jaMgala meM par3Ava kara diyA daza rAjAoM ne pRthak 2 apanI chAvaniyAM DAladI aura varSAkAla vahI vyatIta karane lage / jaba vArSika parva saMvatsarI kA dina AyA to rAjA vagairaha saba logoM ne savatsarI kA upavAsa kiyA hAlata meM rasoiyA ne rAjA caNDa jo najara kaida meM thA ko jAkara pUchA ki Apake liye Aja kyA bhojana isa banAU N ? rAjA ne pUchA ki itane dinoM meM kabhI nahIM pUchA zrAja hI kyoM pUchA jA rahA hai ? rasoIyA ne kahA ki zrAja hamAre savatsarika parva hai sabake upavAsa vrata haiM kevala Apa hI bhojana karane vAle haiM isase Apako pUchA hai isa para rAjA ne socA ki hamezA rAjA udAI ke sAtha baiThakara bhojana karate the ataH kisI prakAra kA avizvAsa nahIM thA para Aja to kevala mere hI lie bhojana banegA zAyada rasoiyA bhojana meM kucha viSAdina milAde ityAdi vicAra kara rAjA caNDa ne kahA ki jaba sabake parva kA vrata hai to maiM bhI vrata kara lUMgA mere liye rasoI banAne kI jarUrata nahIM hai / rasoiyA ne jAkara rAjA udAi ko samAcAra kaha diyA jaba sAvatsarika pratikramaNa kA samaya huA to rAjA caNDa ko bhI bulAyA aura kSamApanA ke samaya rAjA udAi rAjA caNDa ko kSamApanA karane ko kahA para usane kahA maiM Apase kSamApanA nahIM karUMgA / yadi zrApa dAsI aura mUrti dekara mujhe chor3ade to maiM kSamApanA kara sakatA hU~ / rAjA udAi ne sAcA ki yadi rAjA caNDa kSamApanA na karegA to isakA pApa to mujhe nahIM lagegA para rAjA caNDa Aja parva kA vrata kiyA hai jisase yaha merA sAdharmI bhAI bana gayA hai kevala mere hI kAraNa isake karma bandhana kA kAraNa hotA hai to mujhe dAsI aura mUrti dekara isako bandhana mukta karake bhI kSamApanA karavA lenA cAhiye - dusarA rAjA udAI ne nimitiyA se yaha bhI suna rakhA thA ki paTTana daTTana hone vAlI hai, phira usa hAlata meM mUrti kaise surakSita raha sakegA / tIsarA jaba dAsI apanI icchA rAjA caNDa ke sAtha AI hai / yaha bAta pAThaka pahale paDha Aye haiM ki rAjA udAi aura caNDa donoM rAjA, rAjA ceTaka kI putriyoM ke sAtha lagna kiyA / ataH ve Apasa meM sAdu bhI lagate the / ityAdi kAraNoM meM vizeSa sAdharmI bhAI ke kAraNa ko lakSa meM rakha bar3A yuddha kara dAsI aura mUrti ko lAyA thA para apanI udAratA se rAjA ghaNDa ko dekara kSamApanA karavAyA / 'paNa moTo sAdharmIto' isa kahavata ko rAjA uzai ne ThIka caritArtha kara batalAyA / rAjA caNDa dAsI aura mUrti ko lekara ujjaina gayA aura rAjA udAi apane nagara AyA / rAja udAi saMsAra se udAsa rahatA huA dharma kArya sAdhana kI ora vizeSa lakSa diyA karatA thA / eka bAra rAjA udAi zraSTama tapa kara pauSadha kiyA thA, usameM rAjA kI bhAvanA aisI huI ki yadi bhagavAn mahAvIra yahA~ padhAra jAya to maiM dIkSA lekara Atma kalyANa karUM / bhagavAna mahAvIra ne apane kevala jJAna se rAjA udAi ke bhAvoM ko jAnakara eka rAtri meM pandraha yojana kA vihAra kara subaha vItabhayapaTTana ke udyAna padhAra gaye / rAjA udAi ko khabara milI to usane pAraNA nahIM kiyA aura bhagavAna ko vandana karane ko AyA / bhagavAna mahAvIra aisI dezanA dI ki jisase rAjA kI bhAvanA kArya rUpa meM pariNita hogaI aura dIkSA lene kA aTala nizcaya kara liyaa| jaba rAjA bhagavAna ko vandana kara vApisa nagara meM zrA rahA thA, sAvatsarika parva kA kSamApanA 971
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa to usako vicAra huA ki abhIca ku~vara mere eka hI putra hai, yadi isako rAja de diyA jAya to yaha bhoga vilAsa evaM rAja meM mUcchita hokara saMsAra meM paribhramaNa karegA, isase to ucita hai ki mere bhAneja kezIkumAra ko rAja dekara maiM bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA le luuN| yadi isa bAta kA khulAma kara detA taba to kucha bhI nahIM thA para binA kisI ko kahe apane sthAna para kezIkumAra ko rAja dekara rAjA udAI bar3e hI samAroha se magavAna mahAvIra ke kara kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kara lI / yaha bAta rAjakumAra abhIca ko sahana na huI / kAraNa jaba rAjA kA putra hakkadAra to baiThA rahe aura jisakA rAja ke lie kucha bhI haka nahIM vaha rAjA bana jAya | para abhIcakumAra vinayavAna putra thA, usa samaya kucha bhI nahIM kahA / bAda meM bhI jaba usase dekhA nahIM gayA to vaha apanA kuTumbAdi sabako lekara aMga deza kI campA nagarI jahAM apanI mAsI kA beTA rAjA RNika rAja kara rahA thA, vahAM calA gayA / RNika ne abhIca kumAra kA acchA svAgata kiyA aura Adara satkAra ke sAtha apane pAsa rakha liyaa| abhIcakumAra RNika ke pAsa Ananda meM rahatA thA, jainadharma meM usakI aTala zraddhA thI para rAjarSi udAi ke sAtha unakA thoDA bhI sadbhAva nahIM rahA / yoM bhI kahA jAtA hai ki abhIcakumAra jaba navakAra mantra kA jApa karatA thA taba kahatA thA ki "namoloe savva sAhU~Na" udAi sAdhu ko varja kara saba sAdhuoM ko namaskAra ho / cauthA ArA meM bhI paMcama zrArA kI prabhA par3a gaI thI ki upakAra ke badale meM apakAra se peza aayaa| Age rAjarSi udAi siddha hogaye to bhI abhIca kA unake prati dveSa kama nahIM hushraa| yaha siddhoM ko namaskAra karate samaya bhI udAi siddha ko varja kara ho saba siddhoM ko namaskAra karatA thA / yahI kAraNa thA ki abhIca kumAra ko abhogI deva kA bhava karanA par3A / bAda meM vaha mahAvidaha kSetra meM mokSa ko jaaygaa| rAjarSi udAI dIkSA lekara anyatra bihAra kara diyA kitaneka samaya ke bAda rAjA udAI ke zarIra meM bImArI ho gaI aura vaha cala kara punaH vItamaya paTTaNa meM Akara eka kumbhakAra ke makAna meM ThaharA rAjA kezI Adi bandana karane ko Aye aura prArthanA kI ki Apa rAja makAna meM padhAra jAiye Apake bImArI kA bhI ilAja karavAyA jAyagA vaidya hakImoM ko bhI le gayA vaidyoM ne rAjA kI bImArI dekha kara dahI kA prayoga batalAyA para kaI dharma dvaSo logoM ne rAjarSi udAI ko maravA dene kA duSTavicAra kara ke rAjA kezI ke pAsa Akara kahA ki rAjarSi duSkAra saMyama pAlana karane se parAGmukha ho vApisa rAja lene ke liye Aye haiM ataH inako maravA denA hI acchA hai ? isa para rAjA kezI ne kahA ki aisA ho nahIM sakatA hai isa para bhI yadi rAja lenA cAhe to yaha rAja unakA hI hai khuzI se le para muni hityA karanA to kyA para kAnoM meM sunane se bhI pApa lagatA hai ataH aisI bAta mere sAmane kabhI nahIM karanA tathApi una dveSiyoM ne dahI ke andara viSa dilA dene kI nIcatA kara DAlI jaba rAjarSi udAI dahI lAkara khAyA to usake saba zarIra meM viSa vyApaka ho gayA usa samaya devatA ne Akara rAjarSi ko kahA ki Apa isake liye prayoga kare ki viSa apanA asara nahIM kare para rAjarSi ne isako svIkAra na kara apane karma bhogane ke liye usa parisaha ko samyak prakAra sahana kara zeSa kamoM kI nirjarA karate hue nAzamAna zarIra ko chor3a mokSa meM padhAra gaye-- isa akRtya kArya se devatA kupita ho aisI dhUla kI vRSTi kI ki eka kumbhakAra kA ghara chor3a kara saba nagara dhUla ke nIce daba gayA jisako paTTana daTTana kahate haiM / jaba paTTana TTana ho gaI to sindhu sauvIra kA rAja rAjA kUNika ne apane magada sAmrAjya meM milA liyaa| 972 devakopa se paTTana daTTana
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 120-958 ___ kalikAla sarvajJa bhagavAn hemacandra sUri ke samaya rAjA kumArapAla sindhu sau vIra ke bhUmi garbha se eka mUrti prApta kI thI jisako hemacandra sUri ne rAjA udAI ke mandira kI mahAvIra mUrti batalAI thii| tathA vartamAna sarakAra ke purAtatva vibhAga kI ora se bhUmi kA khoda kAma huA jisameM sindhu sauvAra kI bhUmi se eka nagara nikalA hai / jisakA nAma mohanajAdarA evaM dUsarA nagara kA nAva 'harAppA' rakhA hai yaha vahI nagara hai jo rAjA udAi ke bAda devatAoM kI dhUla vRSTi se bhami meM dakha gaye the vidvAnoM ne una nagaroM ko I0 saM0 pUrva kaI pA~ca hajAra pUrva jitane prAcIna batalAye haiN| una nagaroM ke andara se nikalate hue prAcIna aneka padArthoM ne bhArata kI sabhyatA para acchA prakAza DAlA hai vizeSa meM una nagaroM kA hAla par3hane kI sUcanA kara isa lekha ko samApta kara detA huuN| 8--zUrasena deza-isa deza kI rAjadhAnI mathuga nagarI meM thI mathuga bhI eka samaya jainoM kA bar3A bhArI kendra thA kaI jainAcAryoM ne mathurA meM caturmAsa kiye the aura mathurA nagarI meM jaina mandira evaM stUpa saikar3oM kI saMkhyA meM the jinakI yAtrArtha kaI AcArya bar3e 2 saMgha lekara Ate the| mathurA nagarI meM eka samaya bauddhoM ke bhI bahuta se saMghArAma the aura saikar3oM bauddha sAdhu vahA~ rahate the kaI bAra jainoM aura bauddhoM ke bIca zAstrArtha honA bhI jaina paTTAvaliyoM meM ullekha milate haiM digambara jainoM meM eka mAthura nAma kA saMgha hai aura zvetAmbara samAja meM mathurA nAma kA gaccha bhI hai jaina zvetAmbara meM Agama vAcanA mathurA meM huI thI aura Aja bhI maha mAthurI vAcanA ke nAma se mazahUra hai / mathurA meM kSatrapa aura mahAkSatrapa rAjAoM ne bhI rAja kiyA thA unake banAyA huA jaina stUpa Aja bhI vidyamAna hai aura una rAjAoM ke kaI sikke bhI mile haiM una para bhI jaina cinha vidyamAna hai jisako hama stUpa evaM sikkA prakaraNa meM likheMge / mathurA para guptabaziyoM kA bhI rAja rahA hai unakA zilAlekha eka jaina mUrti para milA hai / mathurA para kuzAna vaMziyoM kA bhI zAmana rahA hai unake zilAlekha evaM sikke bhI mile haiM unake sikkoM para bhI jaina cinha khude hue pAye jAte haiM para kheda hai ki kaI vidvAnoM ne jaina aura bauddhoM ko eka hI samajha kara una stUpa evaM sikkoM ko bauddhoM ke ThaharA diye haiM para vAstava meM unake cinhoM se ve jainoM ke hI siddha hote haiM mathurApati mahAkSatrapa rAjubula kI padarAnI meM jaina stapa kI bar3A hI samAroha se pratiSThA karavAI thI jisameM bhUmika mahAkSatripa ko bhI zrA. maMtraNa kiyA thA aura nahapANa vagairaha bhI usa pratiSThA meM zAmila hue the phira samajha meM nahIM AtA hai ki yaha sUrya jaisA prakAza hote huye bhI una jaina stUpa evaM sikoM ko bauddhoM kA kaise banAye jAte haiM khaira isa viSaya meM hama agale pRSThoM para likheMge yahA~ para to kevala mathurA ke kuzAnavaMziyoM kI vaMzAvalI hI dedI jAtI hai| naM0 | rAjAoM ke nAma | samaya I0 saM0 varSa | naM0 | rAjAoM ke nAma | samaya I. saM0 | varSa kaDaphasIma (1) 31 se 71 40 5 duniSka 132 se 143 / 11 kaDaphasIma (2) 71 se 103 6 / kaniSka (2) 143 se 196 ! 53 kaniSka 103 se 126 vAsudeva 96 se 234 | 38 4 vasiSka 156 se 132 8 sAta gajoM kA | 234 se 280 / 46 zrImAn tri0 le0 zAha ke prAcIna bhAratavarSa pustaka ke AdhAra para / zUrasena-mathurA nagarI 973 32 23
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 9 kaliMgadeza - isakI rAjadhAnI prAcIna samaya kAMcanapura nagara meM thI isa kaliMgadeza kI sImA sadaiva eka sI nahI rahI thI kisI samaya isa deza ke sAtha aMgadeza baMzadeza aura kaliMgadeza evaM tIna deza eka samA ke nIce rahane se kaliMga ko trikaliMga bhI kahA hai / isa deza ko cedI ke nAma se hI olakhAyA hai ataH isa deza para rAja karane vAle cedI baMzI bhI kahalAte haiM isa baMsakI sthApanA karane vAlA mahAmeghavAhana rAjA karakaMDu thA, jisakA caritra zraMgadeza kA varNana meM likha diyA gayA thA ki rAja karakaMDu aMgadeza kI caMpAnagarI kA rAjA dadhivAhana kI rAnI padmAvatI kA putra thA / aura eka bhaviSyavetA muni kA bhaviSya vANI se hI Apa kaliMgadeza ke siMhAsana ko prApta kiyA thaa| isa baMza meM zrAge calakara mahAmeghabAhana cakravartI rAjA bela bar3A hI nAmI rAjA huA thA jisakA khudavAyA vizAda zilAlekha uDIsA prAnta kI khaeDagiri pahAr3I ke hastI guphA se milA thA jisake liye vidvAnoM ne karIba eka zatAbdI ke kaThina parizrama se patA lagAyA ki yaha zilAlekha rAjA khAravela kA hai aura rAjA khAravela jaina rAjA thA isa viSaya meM hamane isa pustaka ke pRSTa 357 para vistRta varNana kara diyA hai para vartamAna viddhAnoM ke nizcita kiyA samaya aura zrImAn zAha ke diye hue samaya meM bar3A bhArI aMtara hai viddhAnoM kA nirNaya kiyA huA samaya to hama Upara likha Aye haiM para zrImAna zAha kA samaya vaMzAvalI ke sAtha yahA~ de diyA jAtA hai jisase pAThaka nAna sekeMge ki ina donoM meM kitanA aMtara hai / naM0 rAjAoM ke nAma i0 saM0 pUrva samaya 1. 2 3 4 5 6 7 8 9 kara kaMDu suratha zobhanarAya caNDarAja khemarAja buddharAja khAravela vikarAya maliyA ketu 99 974 39 " :9 93 "+ 39 " "" ;, :" 93 "" " 33 19 39 "" 558 537 509 492 475 439 429 393 372 537 509 492 475 439 429 393 372 362 varSa 21 28 17 17 36 10 36 21 10 10 zrAMdha deza - yaha bhArata kA dakSiNa vibhAga kA deza hai kAraNa vindyAcala parvata se bhArata ke do vibhAga hojAte haiM eka uttara bhArata dUsarA dakSiNa bhArata jisameM uttara bhArata ke zrAvaMtI deza se magada evaM kAzmIra gandhAra taka ke dezoM kA hAla saMkSipta se hama Upara likha Aye haiM aba dakSiNa kI ora ke dezoM ke lie likhA jArahA haiM jisameM adhika prasiddha mA~ deza hai isa pradeza para saba se pahalA rAjA zrImukha kA nAma zrAtA hai jo nandavaMzI rAjA mahApadmAnanda kI zUdrANI kA putra thA usane dakSiNa meM jAkara apanA rAjya sthApita kiyA thA inake vaMzaja itavAhana evaM zatakaraNI rAjAoM ke nAma se prasiddha the rAjA khArabela mahArAja karakaMDu ko mahAmegha bAhAna kI upAdhi thI aura usane kAMcanapura nagara meM bha0 pArzvanAtha kA vizAla mandira banAyA thA / kaliMga deza kA rAjavaMza
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 samaya zilAlekha meM bho A~dhra ke rAjA zatakaraNI kA ullekha pAtA hai inake alAvA A~dhra deza ke rAjAoM ke zilA lekha tathA sikke bhI mile haiM jisake kucha blaoNka yaha de diye gaye haiM isa deza kA Adi rAjA zrImukha nandavaMzI thA jaba nandavaMzI rAmA jaina the to rAjA zrImukha jaina hone meM kisI prakAra kI zaMkA ko sthAna hI nahIM milatA hai aura unakI vaMza paramparA meM bhI jaina dharma calA hI ArahA thA jo unake zilAlekhoM aura sikkoM se pAyA jAtA hai dUsarA dakSiNa deza meM rAjA zrImukha se pUrva kaI zatAbdiyoM se jaina dharma kA pracAra ho cukA thA jisake pracAraka bha0 pArarvanAtha ke paramparA meM lohityAcArya the| ina A~dhra vaMzI rAjAoM ke pazcAt bhI dakSiNa bhArata meM jaina dharma kA pracAra bahuta lambA samaya taka calA pAyA thA vahA~ ke rAjavaMza jaise kadama vaMza kalacUrIvaMza gaMgavaMza, pallavavaMza pADyavaMza rASTrakUTavaMza vagairaha bhI jaina dharma pAlana karane vAle the jo unake zilA lekhoM dAna patroM evaM sikkoM se spaSTa pAye jAte haiM jinakI nAmAvalI Age ke pRSThoM para dI jAyagI yahA~ para to pahale A~dhna vaMza ke rAjAoM kI vaMzAvalI dI jAtI hai:naM0 rAmA samaya (I. saM0 tUrva) varSa / naM0 rAjA 1 zrImukha 42:414 13 17 bariSTa karNa 72-47 2 gotramIputra yajJazrI 414.383 31 / 18 hAla sAlivAhana 47-18 3 kRSNa-vaziSTha putra 382-373 9 / 19 maMtalaka 18-25 4 mallikabhI 353-317 56 / 20 puridrasena 26-32 5 pUrNotsaMga 317-299 21 sundara 32.32 // 6 skanda staMbha 299.281 22 cakora 7 vasTiputra 281-225 1 23 zivasvAti 35-78 (zatakaraNI) 24 gotamIputra 7899 8 lambodara 225.207 / (zatakaraNI) 9 zrApilika 207-195 25 catrapaNa 99-122 10 Avi 195-183 | 26 pulumAvI 122.153 11 meghasvAti 183-145 27 zivazrI 153-180 12 saudAsa-saMghasvAti 145-115 28 ziva skanda 180-187 13 meSa svAti (2) 115-113 | 29 yajJazrI 187-217 14 mRgendra 113. 92 21 / 30 ) tIna rAjA 217-252 15 svAti karNa 92-75 31 aMtima rAjA ko kSatriya saradAra AMmira Izva 16 mahendra 75-72 | 32 ) datta ne harA kara dakSiNa kI ora nikAla | diyA usane vijayanagara meM apanI sattA jamAI / 11 vaslabhI nagarI ke rAjAoM kI vaMzAvalI-ballabhI nagarI ke rAjAoM kA jainadharma ke sAtha acchA sambandha rahA hai, jainadharma ke kaI mahatvapUrNa kArya isI vallabhI nagarI meM hue haiN| vaslabhI nagarI tIrthadhirAja bhI zatrujana ke bahuta nikaTa bhAI huI hai| kisI samaya vallabhI nagarI zatrujaya kI taleTI bhI mAnI jAtI AMdhra deza kA rAjavaMza 975
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa thI / zrAcArya siddhasUri ne vallabhI ke rAjA zilAditya ko pratibodha kara jainadharma kA zraddhAsampanna zrAva banAyA thA aura usane zatruMjaya tIrtha kI bhaktipUrvaka yAtrA kI tathA vahAM kA jIrNoddhAra bhI krvaayaa| vallabhI nagarI ke zAsana kartA zilAditya nAma ke kaI rAjA hue the / zrAcArya dhanezvarasUri ne bhI zilA ditya rAjA ko pratibodha kara zatruMjaya tIrtha kA uddhAra karavAyA thA tathA zrAcAryazrI ne vallabhI nagarI meM raha kara zatruMjaya mahAtma prantha kA nirmANa bhI kiyA thA jo isa samaya vidyamAna hai / rAjA zilAditya kI bahina durlabhA devI ke putra jinAyaza, yakSa aura malla ina tInoM putroM ne jainAcArya jinAnandasUri ke pAsa jaina dIkSA prahaNa kI thI aura ye tIna muni bar3e hI vidvAna hue, jisameM bhI zrAcArya mallavAdI sUri kA nAma to bahuta prakhyAta hai / AcArya mallavAdIsUri ne bauddho ke sAtha zAstrArtha kara unako parAjaya kiyA aura zatru jaya tIrtha bauddhoM kI dAr3oM meM gayA huA puna: jainoM ke adhikAra meM karavA diyaa| AcArya nAgArjuna kI zrAgama vAcanA isI vallabhI magarI meM huI thI / jisa samaya AcArya nAgArjuna ne vallabhI meM zramaNa saMgha ko Agama vAcana | thI usI samaya khandila sUri ne mathurA meM Agama vAcanA kI thI arthAt ye donoM vAcanA samakAlIna huI thI / tadAntara Arya devadhigaNi kSamAzramaNajI aura kAla-kAcArya ne isI vallabhInagarI meM eka saMgha sabhA kara pUrvokta donoM vAcanAyeM meM rahA huA antara evaM pAThAntara kA samAdhAna kara AgamoM ko pustakoM para likhavAye gaye / upakezagacchAcAyoM ne isa vallabhI ko kaI bAra apane caraNa-kamaloM se pAvana banAI aura kaI bAra cAturmAsa bhI kiye tathA kaI bhAvuko ko dIkSA bhI dii| isI prakAra aura bhI aneka mahAtmAoM ne labha nagarI ko pavitra banAI thI usa samaya saurASTra evaM lATa deza meMjainadharma kA acchA pracAra thA rAjA prajA jainadharma kA hI pAlana karate the / yahI kAraNa hai ki brAhmaNa-dharmAnuyAyoM ne isa deza ko nlecchoM kA vAsasthAna batalAkara apane dharma ke anuyAyiyoM ko vahAM jAne Ane kI manAI karadI thI / isa viSaya meM eka sthAna para aisA bhI ullekha milatA hai ki "hindU dharma zAstroM meM gujarAja ko mleccha deza likhA hai aura manA kiyA hai ki gujarAta meM na jAnA cAhiye (dekho - mahAbhArata anuzAsana parva 2958-59 va a0 sAta 72 va viSNu purANa a0 dvitIya 37) bhArata ke pazcima meM yavanoM kA nivAsa batAyA hai| J. R. A. S. S. IV 468 ) / prabandha candrodaya kA 87vA~ zloka kahatA hai ki jo koI yAtrA ke sivA aMga, baMga, kaliMga saurASTra thA magadha meMta jAyagA usako prAyazcita lekara zuddha honA hogA / x x aisA samajha meM AtA hai ki ina dezoM meM jainarAjA the va jainadharma kA bahuta prabhAva thA isaliye brAhmaNoM ne manA kiyA hogA / baMbaI prAnta ke prAcIna jaina smAraka pRSTha 177 / ballabhI narezoM ke tAmrapatroM se unake rAjya prabandha aura vaMsAvalI kA patA milatA hai jisakA vivaraNa uparokta pustaka meM kiyA gayA hai pAThakoM kI jAnakArI ke lipe usake andara se vizeSa jJAtavya vivaraNa yahA~ uddhRta kara diyA jAtA hai: 1 zrAyuktika yA viniyuktika- mukhya adhikArI 2 iMgika- nagara kA adhikArI 13 mahattarI - grAmapati 976 bhI nagarI kA rAjavaMza
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 anwwwwwwwwwimm 4 caTabhaTa-pulisa sipAhI 5 dhruva-prAma kA hisAba rakhanA vAlA navaMzaja adhikArI valaTIyA kulakaraNI ke samAna 6 adhikaraNika-mukhya jaja 7 DaMDa pAsika-mukhya pulisa saAphira 8 cauraddharNika-cora pakar3ane vAlA 9 rAjasthAniya-videzI rAjamaMtrI 10 amAtya-rAja maMtrI 11 anutpannA samudrAhaka-picchalA kara vasUla karane vAlA 12 zaukika-cuMgI zrAphisara 13 bhogika yA bhogorNika-AmadanI yA kara vasUla karane vAlA 14 varmapAla-mArga nirIkSaka savAra 15 pratisaraka-kSetra yA prAmoM ke nirIkSaka 16 viSayapati-prAnta kA Aphisara 17 rASTra pati-nilA kA aphasara 18 prAmakUTa-grAma kA mukhiyA isase anubhava lagAyA jA sakatA hai ki usa samaya rAja vyavasthA kitanI acchI thii| vallabhI rAjavaMza kI nAmAvalIina rAjAoM kA cinha vRSabha kA hai tathA I0 saM0 319 se ballabhI saMvat bhI calAyA thaa| 1 senApati bhaTTAraka I0 saM0 509-520 (chaH varSa kA patA nahIM) 2 dhruvasena (1) 526-535 (cAra varSa kA patA nahIM) 3 prahasena 539-569 4 dhArasena 569-589 naM. 3 kA putra 5 zilAditya (1) 590-609 naM. 4 kA putra 6 kharagraha 610.615 naM. 5 kA bhAI 7 dhArasena 615.620 naM0 6 kA putra 8 dhruvasena (2) 620-640 naM0 7 kA bhAI 9 dhArasena (4) 640-649 naM. 8 kA putra 10 dhruvasena 650-656 derA bhaTTa kA putra 11 kharagraha (2) 656-665 naM0 10 kA bhAI 12 zilAditya (3) naM0 11 kA bhAI 13 zilAditya (4) 675.691 naM0 12 kA putra 14 zilAditya (5) 691.722 naM0 13 kA putra vallabhI kA rAjavaMza 977 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mirmananasnaamanarrrrrromentummanman.. 15 zilAditya (6) , 722-760 maM014 kA putra 16 zilAditva (7) , 760-766 naM0 15 kA putra __ marudhara deza ke jaina narezamarudhara pradeza meM prAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja ne padArpaNa kara jaina dharma kI nIMva DAlI taka se hI vahA~ ke narezoM para jaina dharma kA bAcchA prabhAva par3A saba se pahalA upakezapura ke rAjA utpaladeva ne jaina dharma ko svIkAra kiyA bAda to kramazaH anya nareza bhI jaina dhama ko apanAte gaye aura samayAntara sindha kaccha saurASTra lATa medapATa zrAvaMtI zUrasena aura pAMcAlAdi dezoM meM bhI una prAcAryoM ne ghUma ghama kara sarvatra jaina ke pracAra ko khUba bar3hAyA jisakA ullekha vaMzAvaliyoM evaM paTTAvaliyoM meM vistAra se milatA hai upakezapura ke rAjAoM kI nAmAvalI 1-rAva utpaladeva-zrApa zrImAla nagara ke rAjA bhImasena ke putra the Apane hI upakezapura ke AvAda kiyA thA AcArya ratnaprabhasUri ne saba se pahalA Apa ko hI vAsakSepa ke vidhi vidhAna se jaina banAye the aura jaina dharma ke pracAra meM bhI Apa kA hI sahayoga thA zrApane upakezapura kI pahAr3I para bha0 pArzvanAra kA vizAla evaM utaMga mandira banAyA tathA marubhUmi se sabase pahalA tIrtha zrIzatru jaya kA saMgha bhI nikAlA tha ityAdi marudhara meM yaha sabase pahalA jaina nareza huaa| 2-rAva somadeva-Apa rAva utpaladeva ke pAMca putroM meM bar3A putra hai isane bhI jaina dharma kI unnati evaM pracAra ke liye bar3A hI bhAgIratha prayatna kiyA thaa| 3-rAva kalhaNadeva-yaha rAva somadeva kA putra hai Apane jaina dharma kI prabhAvanA bar3hAte hue upa kezapura meM bha0 RSabhadeva kA mandira banAyA thaa| ___ 4ra-va vijayadeva-yaha rAva kalhaNa kA laghu putra hai isane upakezapura se eka virAT saMgha tIrtha kI yAtrArtha nikAla kara zatrujayAdi tIrthoM kI yAtrA kI thii| 5-rAva sAraMgadeva-yaha rAva vijayadeva kA putra hai isake zAsana kAla meM upake zapura meM eka zramaNa evaM saMgha sabhA huI thI jisameM jaina dharma kA pracAra ke liye khUba joroM se upadeza evaM prayatna kiyA gayA thA 6-rAva dharmadeva-yaha rAva sAraMga kA choTA bhAI thA aura bar3A hI vIra thA jaina dharma kA pracAra ke liye zrAcArya evaM zramaNoM kA khUba hAtha baTAyA thaa| 7-rAva khetasI-zrApa rAva dharmadeva ke putra haiM isane bhI jaina dharma kI unnati ke liye tana mana aura dhana se khUba koziza kI thI aMta meM Apa apane lautAsA putra ke sAtha prAcArya kakasUri ke pAsa jaina dIkSa svIkAra kI thii| 8-rAva jetasI-zrApa rAva khelasI ke putra the Apane apane pitA kA prAraMbha kiyA bha0 mahAvI ke mandira ko pUrA karavA kara pratiSThA karavAI thii| 9-rAva mohaNasI-Apa rAva jetasI ke putra haiM Apake zAsana samaya eka jana saMhAra dukAla para thA rAvajI ke prayatna se upakezapura ke mahAjanoM ne eka eka dina kA kharcA dekara dezavAsI bhAiyoM kI pazuoM kA pAlana kiyaa| upakezapura kA rAjavaM
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 10-rAva ratnasI-zrApa rAva mohaNasI ke putra haiM Apake zAsanakAla meM kaI videziyoM ke Akra. maNa hue the Apake senApati zrAdityanAga gautrIya vIra bhAdU thA aura unakI vIratA se hI pApa vijayI huye the| 11-rAva nAisI-zrApa rAva ratnasI ke laghu putra haiM Apake zAsana samaya jaina dharma acchI unnati para thA Apa ke eka putra do putriyoM ne jaina dIkSA lI thii| 12-rAva hullA -yaha rAva nAukSI ke putra haiM Apake paramparAse calA AyA dharma meM AzaMkA karake pAkhaMDiyoM ke adhika paricaya ke kAraNa jaina dharma se parAMmukha hogaye the para AcArya siddhasUri ke sad upadeza se punaH jaina dharma meM sthira ho jaina dharma kI khUba prabhAvanA kI Apake eka putra ne jaina dIkSA bhI lI thii| 13-rAva lAkho-Apa rAva hallA ke putra aura bar3e hI pratApI rAjA the / 14-rAva-dhUna-Apa rAva lAkhA ke putra haiM Apake samaya eka dezavyApI duHkAla par3A thA jisameM Apane bahuta dravya vyayakara apanI prajA ke prANa bacAye the aura bahuta logoM ko jainadharma meM sthira rakhe / 15-rAva ketu-Apa rAva dhUma ke putra haiM Apa bar3e hI dharmAtmA the jaina zramaNoM kI upAsanA meM Apa hamezA upasthita rahate the Apane tIrtha thI zatrujaya kA saMgha nikAla kara yAtrA kI tathA vahA~ para eka jaina mandira banavAyA aura sadharmI bhAiyoM ko eka eka laDDU meM pAMca pAMca sonA muharoM ko prabhAvanA dI thI 16-rAjA mUladeva-Apa rAva ketu ke putra haiM Apane jainadharma kA pracArArtha upakezapura meM eka zramaNa sabhA bulAkara bar3A hI svAgata kiyA thA evaM parAmaNI dI thii| 15-rAjA karaNadeva-Apa mUladeva ke laghu bAndhava the Apake pradhAna maMtrI zreSTi gautrIya vIra rAnasI thA aura senApati bAppanAga gautrIya zAha surajana the inake prayatnoM se Apa apane gaja kI sImA bahuta bar3hAyI aura jainadharma kA bhI kAphI pracAra bar3hAyA thaa| 18-rAjA jinadeva-pApa karaNadeva ke putra the ApakA zAsana bar3A hI zAntamaya thaa| ApakA lakSa rAjakI apekSA dharma kI ora adhika mukA huA thaa| 19-rAja bhImadeva-zrApa jinadeva ke putra the / Apane saMgha ke sAtha zarbujaya giranAra kI yAtrA kI aura bArahaprAma tIrtha kharca ke liye bheMTa kiye the| 20-rAva bhopAla-aApa bhImadeva ke putra the / Apake zAsana samaya videziyoM ke deza para hamale hote the eka jatthA upakezapura para bhI AkramaNa kiyA kintu rAva bhopAla usakA sAmanA kara bhagA diyA thA jaise rAva bhopAla vIra thA vaise hI usakI senA bhI bar3I lar3AkU thI senA meM adhika sipAhI upakesavaMza ke hI the| isanA hI kyoM para senApati vagairaha bhI upakezavaMza ke vIra rahe the| 21- rAva tribhuvanapAla-Apa rAva bhopAla ke putra the Apa bhI jainadharma ke pracAraka the Apane bhAcAryadeva ko bahuta aAgraha se upakezapura meM caturmAsa karavAyA thA aura Apane khUba mana tana aura dhana se lAbha uThAyA ApakA sadharmI bhAiyoM kI ora bahuta adhika lakSa thaa| 25 - rAva rekho-Apa rAva tribhuvanapAla ke putra the| ApakI mAtA vAmamArgiyoM kI upAsakA thI jisase Apa para bhI thor3A bahuta asara hogayA thA para upakezapura ke rAjA prajA kA prAyaH dharma eka upakezapura kA rAjavaMza 979
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jainadharma hI thA ve kaba cAhate ki hamAre rAjA vAmagArmI ho para rAjA ke sAmane calatI bhI kisakI tho eka bAra vihAra karate AcArya ratnaprabha sUri kA padhAranA upakezapura meM huA aura logoM ne rAjA ke liye arja bhI kI / idhara vAmamArgiyoM kA bhI upakezapura meM zrAnA hogayA / basa phira to thA hI kyA unhoMne rAjAzrama lekara apanA pracAra bar3hAne kA prayatna karanA prAraMbha kiyA isa vAda vivAda ne itanA jora pakar3A ki jisakA nirNaya rAjA kI rAjasabhA meM honA nirdhArita huA rAjA ne bho donoM pakSa ke agrezvara netAoM ko AmaMtraNa bulAyA aura aura una donoM kA ApasI zAstrArtha karavAyA jisameM vijaya mAlA jainoM ke hI kaNTha meM zobhAyamAna huI aura rAvajI apanA laghu putra - RSabhasena ke sAthajaina dharma ko svIkAra kiyA phira to thA hI kyA rAjA ne jainadharma kA khUba pracAra bar3hAyA / kara sabhA 23 - rAva siho- zrApa rAva rekhA ke putra the ApabhI bar3e hI dharmAtmA rAjA hue Apane upakezapura eka zAntinAtha kA mandira banAkara sAlamAma pUjA ke liye bheMTa dete the aura Apako jinadeva kI pUjA kA aTala niyama thA / 24 - rAva mRlIdeva ( 2 ). zrApa siMhasena ke putra the Apake sAta putriyAM hone para bhI koI putra naI thA | Apake saccAdhikA devI kA pUrNa iSTa thA putra cintA ke kAraNa zrApa devI ke sAmane prANoM kA bali dAna dene ko taiyAra ho gaye ataH devI apane jJAna bala se jAnakara varadAna diyA ki he bhakta ! tere eka I kyoM para sAta putra hoMge para koI dIkSA le to rukAvaTa na karanA phira to thA hI kyA rAjA ke kramazaH sAta putra hogaye jisameM pAMca putroM ne jaina dIkSA le lI thI rAjA mUladeva ne pAMca lakSa dravya vyaya kara apane pAMca putroM ko jaina dIkSA dilAdI thI / 25 - rAva bhImadeva ( 2 ) Apa rAjA mUladeva ke sAta putroM meM sabase bar3e putra the Apa dIkSA raMga meM raMge huye the | bhogAvalI karma zeSa raha jAne ke kAraNa Apa dIkSA to nahIM le sake para ve rAja karate hue bhI jaina dharma ke abhyudaya ke liye ThIka prayatna kiyA Apane zrAcArya kakasUri kA upakezapu meM caturmAsa karavAkara eka virAT zrI saMgha sabhA karavAI jisase jaina dharma kI bahuta bar3I unnata huI / 26 - rAva aruNadeva- - Apa rAva bhImadeva ke putra the Apa bar3e hI zAnti priya the / 27 - rAva - khamANa - Apa aruNadeva ke putra the ApakI vIratA kI Apane kaI yuddhoM meM apanI vIratA kA paricaya diyA thA dAnezvarI to Apa Age picche kA koI vicAra nahIM karate the / 28 - rAva mAlo - yaha rAva khumANa ke putra the zrApa jaina dharma pAlana evaM pracAra karane meM apane jIvana kA adhika hissA diyA thA / vaMzAvaliyoM meM zrAcArya siddhasUri ke samaya taka upakezapura ke rAjAoM kI vaMzAvalI rAva mAlA taka hI hai jisako hamane yahA~ darja kara dI hai hA~ vaMzAvaliyoM meM ina rAjAoM kA vistAra se varNana likhA hai prantha bar3ha jAne ke bhaya se maiMne yaha saMkSipta meM nAmAvalI hI likhA hai / candrAvatI ke rAjAoM kI vaMzAvalI -- 1- rAjA candrasena - Apa rAjA jayasena ke putra the pAThaka ! pUrva prakaraNoM meM par3ha Aye haiM ki AcArya svayaMprabhasUri ne zrImAlanagara ke rAjA jayasena ko prativAda dekara jaina dharmI banAyA rAjA jayasena ke do putra 980 bar3I bhArI dhAka jamI huI thI itane the ki dAna dete samaya candrAvatI nagarI kA rAjavaMza
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920 - 958 the bhImasena - candrasena bhImasena ne zrImAla kA rAja kiyA aura candrasena ne candrAvatI nagarI basA kara vahA~ kA rAja kiyA ina nayA rAja AbAda karane kA kAraNa Apasa meM dharma bheda ho thA rAjA candrasena jaina dharma kA upAsaka thA taba bhImasena brAhmaNa dharmI evaM vAmamArgI thA bhImasena jainoM para atyAcAra karane ke kAraNa candrasena ne jainoM ke liye nayA nagara ko AbAda kara usakA nAma candrAvatI rakha vahAM kA rAja kiyA candrAvatI meM usa samaya rAjA prajA jaina hI the aura bAda meM bhI jainoM kA hI agrezvara banA rahA thA rAjA candrasena ne jaina dharma kA pracAra ke liye khUba bhAgIratha prayatna kiyA apane nUtana nagara ke sAtha bhagavAna pArzvanAtha kA mandira bhI banavAyA itanA hI kyoM para usa nagara ke jitane vAsa - muhala basAyA pratyeka vAsa meM rahane vAle seTha sAhukAroM kI ora se eka eka jaina mandira banA diyA thA / 2 - dharmasena - Apa rAjA candrasena ke putra the - Apane apane pitA kI taraha jaina dharma kI khUba sevA kI isa dharma bhAvanA ke hI kAraNa ApakA nAma dharmasena par3A hai / 3 - arjuna sena -- Apa rAjA dharmasena ke putra the zrapane candrAvatI se zatruMjaya kI yAtrArtha eka virAT saMgha nikAlA thA aura sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mudrakAeM kI parAmaNI tathA vastroM kI lena dI thI 4--RSabhasena-zrApa rAjA arjunasena ke putra the 5 rupasena - Apa rAjA RSabhasena ke putra the 6 - Ananda sena - zrApa rAjA rUpasena ke putra the Apane candrAvatI ke pAsa eka tAlAba khudAyA thA jisakA nAma zrAnanda sAgara thA 7 - vIrasena - zrapa rAjA zrAnandasena ke putra the 8- bhImasena - zrApa rAjA vIrasena ke putra the zrApane yAtrArtha tIrthoM kA saMgha nikAla kara sAdharbhI bhAiyoM kA suvarNa mudrikAoM se satkAra kiyA thA / 9 - vijayasena -- Apa rAjA bhImasena ke putra the / apane AbU parvata para bhagavAna pArzvanAtha kA mandira banA kara pratiSThA karavAI 10 - jinasena - zrApa rAjA vijaya sena ke putra the apane zrAbu ke mandira ke liye cAra grAma dAna meM diyA tathA kucha vyApAra para bhI lagAna lagAyA thA 11 - sajjanasena - Apa rAjA jinasena ke putra the apane tIthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA aura pratyeka yAtrI ko pAMca pAMca tolA kI kaTorI bhAvanA meM dI thI 12 deva sena - Apa rAjA sajjanasena ke putra the 13 - ketusena -- Apa rAjA devasena ke putra the Apake prayatna se saMgha sabhA huI thI 14 -- madanasena - Apa rAjA ketusena ke putra the Apane eka mandira banavAyA thA the zrApa bar3e hI dAnezvarI the 15 - bhImasena ( 2 ) Apa rAjA madanasena ke putra 16 -- kanakasena - Apa rAjA bhImasena ke putra Apane tIrtha yAtrArtha eka virATa saMgha nikalA jisameM kaI pAMca lAkha gRhastha the 152 derAsara 1000 sAdhu zrAcArthadi saMgha bar3A ThATha se nikalA sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mudrikAe kI parAmaNI dI Apane aura bhI jaina dharma ke cokhe aura anokhe kArya kiye the candrAvatI nagarI kA rAjavaMza 981
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520-558 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 17-guNasena-Apa rAjA kanakasena ke putra the Apake do putra prAcArya ke pAsa dIkSA lI jisake mahotsava meM zrApane nIlakSa dravya vyaya kara jaina dharma kI acchI prabhAvana kI thI 18- durlabhasena-Apa rAjA guNasena ke putra the Apake zAsana samaya meM eka akAla paDA thA jisameM chApane lAkhoM rUpaye vyaya kiye aura prajA kA pAlana kiyA 19-chatrasena-zrApa durlabhasena ke putra aura vIra prakRti ke the 20-rAjasena-zrApa rAjA chatrasena ke putra the 21-pRthusena-Apa rAjA rAjasena ke putra the 22-ajitasena-zrApa rAjA pRthusena ke putra the 23-devasena-(2) Apa gajA ajitasena ke putra the 24-bhUlasena- zrApa rAjA devasena ke putra the / 25-rAva noDhA-Apa rAjA mUlasena ke putra the 26-rAva norA-Apa rAvanoDhA ke putra the 27-rAvanArAyaNa-Apa rAvanorA ke putra the 28-rAva surajaNa-zrApa rAvanArAyaNa ke putra the ___ mAMDavyapura kI rAja vaMzAvalI zrImAla kA rAjakumAra utpaladeva ne upakezapura ko zrAbAda kiyA thA usa samaya mAMDalapura (maMDAvara) meM rAva mAMDA kA rAja thA aura rAva mAMDA ne utpaladeva ko zrApakI putrI paraNAI thI jisase usake Apasa meM sambandha hogayA thA rAva mAMDA ne utpaladeva ko acchI madada dI aura kucha bhUmi mI dI thI jisase rAva utpaladeva apanA nayA rAja jamAne meM acchI saphalatA prApta karalI thI mAMDavyapura ke rAjagharAnA para bhI prAcArya ratnaprabhasUri kA acchA prabhAva par3A thA usa samaya kI janatA eka ora to vAmamArgiyoM ke atyAcAroM se trasita thI dUsarI ora U~ca nIcake jaharIle bheda bhAvoM se ghRNA karatI thI usa samaya jainAcAryoM kA upadeza ne una para jaldI se prabhAva DAla diyA thA kucha eka dUsaroM ke sambandha kA bhI kAraNa huzrA karatA hai kucha bhI ho para usa samaya jaima dharma kA prabhAva janatA para jabaradasta par3A thaa| 1-rAva mAMDo-isane mAMDavyapura meM saba se pahalA ma0 mahAvIra kA mandira bnaayaa| 2-suhar3a-isane zatrujayAdi tIrtha yAtrArtha saMgha nikaalaa| 3-cuNDA4-dharamaNa- isane zrAcArya ke nagara praveza mahotsava meM puSkala dravya vyaya kiyA / 6-pAsalya-yAtrArtha tIrthoM kA saMgha nikaalaa| 7- phAgu-yaha jaina dharma kA pracAra karane meM tatpara rahatA thaa| 8-murUdeva-isane tIrtho ko yAtrArtha saMgha nikAlA thaa| 9-mAMDaNa-isane kilA ke andara 2 maMjila kA maMdira banavAyA thaa| 10-rAmo-isakA maMtrI zreSTi rAyamalla thA vaha bar3A hI vIra thaa| 982 mADavya pura kA rAjaza
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana [ osavAla saM0 120-658 11-hAnA-isake zAsana meM eka zramaNa sabhA huI thii| 12-karaNadeva-isane bha0 pArzvanAtha kA mandira banAyA thaa| 13-mahIpAla-isane dukAla meM puSkala dravya vyaya kara zatrukAra diyA thaa| 14-de do-isane tIrthoM kA saMgha nikAla yAtrA kI thii| 15- kAnar3a-isane sUrijI ke praveza mahotsava meM nau lAkha dravya kharca kiyA / 16 -- lAkho-rAva lAkhA ke putra punar3a ne bar3e hI samAroha se dIkSA lI thii| 17-dhuhar3a-isane bAraha vrata evaM caturtha vrata prahaNa kiyA thaa| 18-rAjala-rAva rAjala bar3A hI vIra zAsaka thA / 19-mukanda-isane jaina dharma kI acchI prabhAvanA kI thii| bhInamAla ke rAjAoM kI vaMzAvalI 1-rAjA jayasena-svayaM prabhasUri ke upadeza se jaina banA / 2-rAjA bhImasena - brAhmaNoM kA pakSakAra vAmamArgI rahA / 3-ajitasena-( yuvarAjapada ke samaya isakA nAma zrI pU~ja thA) 4-zatrusena-isane ziva mandira banAyA thaa| 5-kumbhasena--yaha jaina zramaNA se dvaSa rakhatA thA / 6-zivasena-isane eka vRhada yajJa karavAyA thaa| 7-pRthusena-isake zAsana meM jaina aura brAhmaNoM ke bIca zAstrArtha huA thaa| 8- gaMgasena- isane AcArya ke upadeza se jaina dharma svIkAra kiyaa| 9-raNamalla-isane zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 10-jagamAla - isane zrImAla meM bha0 mahAvIra kA mandira bnaayaa| 11-sAraMgadeva-isane punaH brAhmaNoM ko sthAna diyA thaa| 12-caNoTa-yaha rAjA kaTTara jainadharmI thA aura jaina dharma kA qhaba pracAra kiyaa| 13-jogar3a-isane tIrthoM kA virATa saMgha nikAlA / 14-kAnar3a-isake zAsana meM videziyA kA hamalA zrImAlapura para hue 15-rAvala-isane bha0 mahAvIra kA mandira banAyA 16-dohar3a-isane zrAbudAcala kA saMgha nikAla yAtrA kI thI 17-ajitadeva-inake samaya candrAvatI ke rAjA guNasena ke sAtha lar3AI huI 18-mujala-yaha bar3A hI vIra rAjA thA aura jainadharma kA kaTTara anuyAyI bhI thA 19-mAladeva20-bhImadeva21-juMjAra-isake samaya gujaro ne bhIlamAla para AkramaNa kara rAja chIna liyA bAda gujaroM ne rAja kiyA wwwimmm mIzamAla kA rAjavaMza 983
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ bi0 saM0 520-558 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vijaya paTTaNa ke rAjAoM kI vaMzAvalI rAva utpaladeva ke pAMca putroM se vijayarAva ne upakezapura se kaI 40 mIla kI dUrI para registAna bhUmi meM eka nUtana nagara AbAda kiyA jisakA nAma vijaya nagara rakkhA thA jaba nagara acchA zrAbAda ho gayA aura vyApAra kI eka khAsI maMDI bana gaI taba loga use vijayapaTTana ke nAma se pukArane laga gaye / 1 vijayarAya yaha mahArAjA utpaladeva kA putra thA aura isane hI vijayanagara ko AvAda kiyA thA pArzvanAtha kA mandira banAyA aura apane pitA kI taraha jaina dharma kA kAphI pracAra karAyA / 2-- rAva surajaNa - Apa vijayarAva ke putra aura bar3e hI vIra rAjA hue Apane rAjya kI sImA registAna kI ora khUba bar3hAI thI Apa jainadharma ke pracAra meM jaina zramaNoM ke hAtha baTAye tathA zrI zatru jayadi tIthoM kI yAtrArtha saMgha bhI nikAlA thA / 3----rAva kumbhA-Apa naM0 2 ke putra the ApakI vIratA ke sAmane anya loga ghabarAte the / 4 -- rAva mAMDo -- zrApa naM 3 ke putra the zrApa bar3e hI dharmAtmA the kaI bAra tIrtha kI yAtrA kara bhApa apane ko pavitra hue samajhate the / 5 -- zava dAhar3a - zrApa naM0 4 ke putra the 6 -- rAva kalA- Apa naM015 ke laghu bhrAtA the 7-- rAva jalhaNa - Apa naM0 ke 6 putra the 8-- rAva devo- Apa naM0 7 ke putra the 9 -- rAva vasurAva- Apa naM0 8 ke putra the Apake putra na hone se dharma kI ora adhika lakSa diyA karate the apane zrI zatru jaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrA meM puSkala dravya zubha kSetra meM vyaya kiyA thA rAva vasu kA dehAnta hone ke bAda vijayapaTTana kA rAja upakezapura ke zrI ratnasI ne chIna kara upakezapura ke andara milA liyA ataH usa samaya se vijaya paTTana kA rAja upakezapura ke antargata samajhA jAne lagA / zaMkhapura nagara ke rAjAoM kI vaMzAvalI zaMkhapura nagara rAva utpala deva ke putra zaMkha ne AbAda kiyA thA vaMzAvaliyoM meM isa nagara kA nAma zaMkhapura likhA hai varttamAna meM zaMkhavAya kahA jAtA hai rAva zaMkha ne nagara ke sAtha bha. pArzvanAtha kA mandira bhI banAyA 984 WAKAAN VAN ki nayA nagara vasAve to pahalA deva sthAna tathA jainoM ko upadeza dekara jaina banAyA vahA~ bhI jaina dharma kA staMbha hai isa nirmita kAraNa AramA thA pahale jamAnA meM yaha to eka paddhati hI bana cukI thI nayA makAna banA ve to prAyaH pahalA gharamandira tathA jahA~ mandira tatkAla hI banA diyA jAtA thA kAraNa mandira eka meM hamezA dharma kI bhAvanA banI rahatI hai zrataH rAva utpaladeva kA putra nayA nagara AbAda kare vahA~ mandira kA nirmANa karAve isameM aisI koI vizeSatA kI bAta nahIM kahI jA sakatI hai zaMkhapura rAjAoM kI nAmAvalI vaMzAvaliyoM meM nimnalikhita dI hai / 1- zaMkha rAva isane zaMkhapura meM pArzvanAtha kA mandira banAyA / R - joghaDa isane tIthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA / 3 - nAro -- yaha baDA hI vIra rAjA thA / vijaya paDUna kA rAjavaMza
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 4-punar3a-isake putra rAmAne jaina dIkSAlI thii| 5-ghuvada- isane apane rAja meM amara paDahA kI udghoSaNA kii| 6-bAhar3a-... 7--kAnaDa-isane zatrujaya para mandira bnaayaa| 8--kaka- isane zaMkhapura meM mahAvIra kA mandira bnaayaa| 9--jahela-yaha baDA hI vIra rAjA huA thaa| 10--nAhaDa ( 2) yaha rAjA vilAsI thaa| rAva nAhar3a kA rAjA upakezapura kA rAva ratnasI ne chIna kara usaka upakezapura kI sImA meM milA liyA usa samaya se hI zaMkhapura ke gaja kI gaNanA upakezapura meM hone lagI-upakezapura kA rAva ratnasI bar3A hI vIra rAjA huA aura vaha thA bhI bar3A hI vica ra dakSa usane yaha socA hogA ki isa samaya videziyAM ke AkramaNa bhAratapara huA karate hai ataH Apasa meM bhinna bhinna zaktiyoM ko ekatra kara apanA saMgaThana bala majabUta karane kI AvazyakatA hai| vIrapura ke rAjAoM kI vaMzAvalI-- vikrama kI dUsarI zatAbdI meM AcArya ratnaprabhasUri ( solahaveM paTTadhara ) ne vIrapura meM padArpaNa kara ghAma mArgiyoM ke sAtha rAja sabhA meM zAstrArtha karake unako parAjaya kara vahA~ ke rAjA vIradhavala rAjaputra vIrasenAdi rAjA prajA ko jaina dharma kI dIkSA dI thI isa zubha kArya meM vizeSa nimita kAraNa upakezapura kI rAja kanyA sonaladevI kA hI thA usane pahale se hI kSetra sApha kara rakhA thA ki AcAryazrI kA dharma vIja tatkAla phala dAta bana gayA itanA hI kyoM para rAjaputra vIrasena apane kuTumba ke sAtha sUrIzvarajI ke caraNAvinda meM jaina dharma kI dIkSA grahaNa kI thI rAjAoM kI nAmAvalI 1 rAjA vIradhavala-Apake bar3e putra vIrasena ne jaina dIkSA lI thI 2 devasena- isane vIrapura meM jaina mandira banA kara pratiSThA karavAI thI 3 ketusena-isake putra hAlu ne muni vIrasena ke pAsa dIkSA lI thI 4 gayasena-isane tIrthoM kA saMgha nikAlA thaa| 5 dharmasena-isane vIrapura meM mahAvIra kA mandira banavAyA yA 6 durlabhasena-durlabhasena-brAhmaNoM kA paricaya se jaina dharma ko choDa vAmamargiyoM ke pakSa meM ho gayA thA vaha bhI yahAM taka ki binA hI kAraNa jainoM ko takalIpha dene meM tatpara ho gayA naba isa bAta kA patA upaphezapura ke nareza ko milA to usane tatkAla hI bIrapura para car3hAI kara dI aura yuddha kara gava durlabha ko pakar3a kara upakezapura le AyA aura vIrapura para apanI hakUmata kAyama kara dI nAgapura ke rAjAoM kI vaMzAvalI nAgapura--jisako Aja nAgora kahate haiM marudhara pradeza meM eka samaya nAgapura bhI svataMtra rAja kA nagara thA isa nagara ko upakezapura ke rAjA ke senApati zivanAga ne zrAvAda kiyA thaa| zivanAga--zrAdityanAga kI santAna paramparA meM the zrApakI raNa kauzalya se prasanna ho rAva hulA ne yaha pradeza zivanAga ko baknAgapura kA rAjavaMza 985 anAAAAAAp-nanMAAVARANAuuN
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sosa ke taura para diyA thA aura usane devI saJcAyikA kI sahAyatA se isa nagara kA nirmANa kiyA thA jisake liye vaMzAvaliyoM meM vistAra se likhA hai isakA samaya vikrama kI pahalI zatAbdi kA hai| AdityanAga ke jaina dharmI hone ke bAda 413 varSa meM terahavIM puzta meM zivanAga hue| zivanAga kI vaMza paramparA 12 puzta taka nAgapura meM rAja kiyA thA jinhoMkI nAmAvalI isa prakAra hai-- 1 zivanAga- isane nAgapura AbAda kiyA aura bhagavAna mahAvIra kA mandira banA kara AcArya kaka sUri ke kara kamaloM se pratiSThA krvaaii| 2 bhojanAga-isane tIrthoM kI yAtrArtha nAgapura se saMgha nikaalaa| 3 vabhUnAga-yaha bar3A hI vIra zAsaka hue aura dharma kA bhI pracAraka thaa| 4 satya nAga-prAcArya zrI ratnaprabha sUri ke svAgata meM eka lakSya dravya vyaya kiyA thA / 5 sahasanAga-isane bha0 AdIzvara kA mandira banA kara pratiSTA karavAI / .6 bhUlanAga-yaha baDA hI yuddha kuzala rAjA thA isane apanI rAja sImA ko thalI meM bahuta bddh'aaii| 7 aruNanAga-isane zrI zatrujaya kA saMgha niklaa| 8 bholAnAga-isake zAsana meM eka zramaNa sabhA huii| 9 ketunAga-isake 11 putra the jisameM hallA ne sUrijI ke caraNoM meM dIkSA lI jisake mahotsava meM pAMca lakSya dravya vyava hue| 10 dAhaDanAga-isane zrI zatrujayAdi tIrtha kI yAtrA kii| 11 mAguM isakI-rANI chogAi ne eka talAba khudAyA thaa| 12 zivanAga (2)-yaha rAnA vilAsI thA rAja kI apekSA bhoga vilAsa meM magna rahatA thA aura janatA ko baDI trAsa detA thA ataH upakezapura ke rAva mUladeva ne isa para car3hAI kara zivanAga ko parAjaya kara nAgapura kA rAja apane rAja meM milA liyA taba se nAgapura upakezapura ke adhikAra meM AgayA nAgapura meM AdityanAga gautra vAloM kI bahuta vizAla saMkhyA thI kahate haiM ki nAgavaMzI ne nagara basAyA, devI sAcala AzI zrAdhA meM AdityanAga, AdhA meM purabAsI / nAgapura kI hakIkata meM adhika AdityanAga vaMziyoM kI hI milatI hai coraDiyA gulecchA gadAiyA pArakha yaha saba AdityanAga vaMza kI shaakhaaeN| haiM pandrahavIM solahavIM zatAbdI nAgapura meM AditvanAga-coraDiyoM ke tIna cAra hajAra ghara bar3e hI samRddha the aisA vaMzAvaliyoM meM pAyA jAtA hai inake alAvA siMdha meM rAva rudrAT usake putra kaka ne AcArya yakSadeva sUri ke pAsa dIkSA lI aura unake uttarAdhikAriyoM ne bhI kaI puzta taka jaina dharma kA vIratA pUrvaka pAlana kiyA tathA kaccha bhadrAvatI nagarI ke rAjaputra devagupta ne AcArya kakasUri ke pAsa jaina dIkSA lI thI aura bhadrAvatI kA rAjagharAnA jaina dharma ko svIkAra kara usakA hI pracAra kiyA thA tathA usa samaya ke aura bhI aneka rAjAoM ne jaina dharma ko apanA kara usakA hI pAlana evaM pracAra kiyA thA itanA hI kyoM para usa samaya bhArata meM pUrva se pazcima evaM uttara se dakSiNa taka jaina dharma kA kAphI pracAra thaa| nAgapura kA rAjavaMza
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhahari kA jIvana osavAla saM0 920-958 sikkA-prakaraNa jaba se aMgreja sarakAra ke purAtva vibhAga dvArA zodha khoja evaM khudAI kA kArya prArambha huA taba se hI bhUgarbha meM rahe hue bhAratIya bahumUlya sAdhana evaM vipula sAmagrI upalabdha hone lagI hai jisameM prAcIna mandira mUrtiyoM stUpa stambha zilAlekha AjJAlekha khaNDagalekha tAmrapatra dAnapatra aura prAcIna sikke mukhya mAne jAte haiM aura itihAsa ke liye to ye apUrva sAdhana samajhe jAte haiM ina sAdhanoM dvArA prAcIna samaya kI rAjanaitika sAmAjika dhArmika evaM rASTrIya tathA usa samaya ke rIti rivAja hunnarodyoga zilpa vagairaha 2 aura kisa kisa rASTrIya kA patana evaM utthAna kA pattA hama sahaja hI lagA sakate haiM ina sAdhanoM ke abhAva kaI kaI dezoM ke rAjAoM kA nAma nizAna taka bhI hama nahIM jAna sakate the hama yaha bhI nahIM jAnate the ki kauna kauna Ati yA bAhara se Akara apanI rAjasatA jamA kara rAja kiyA thaa| para uparokta sAdhanoM ke AdhAra para vidvAnoM ne aneka vaMzoM ke rAjAoM ke itihAsa kI imArateM khar3I karadI hai / phira bhI ve sAdhana paryApta na hone ke kAraNa vidvAnoM ne apanA bhAnubhava evaM kaI prakAra ke anumAnoM kA mizraNa karake itihAsa likhaka janatA ke sAmane rakkhA hai hA~ una vidvAna lekhakoM ke Apasa meM kahIM kahIM matabheda bhI dRSTi gocara hotA hai isakA mukhya kAraNa sAdhanoM kI truTI hI samajhanA ca hiye kAraNa itanA svalpa sAdhano para prAcIna samaya kA itihAsa likhanA koI sAdhAraNa bAta nahIM hai khaira vidvAnoM ke Apasa meM kitanA hI matabheda ho para hamAre liye to unhoM kA likhA itihAsa eka patha pradarzaka evaM mahAn upakArika hI hai jisakA hama hArdika svAgata ___uparokta prAcIna sAdhanoM ke andara se hama yahA~ para prAcIna sikkoM ke viSaya hI kucha likhanA cAite haiM jo itihAsa ke liye paramopayogI sAdhana samajhA jAtA hai| prathama to yaha kahA jAtA hai ki sikkAoM kI utpatti kaba se huI ? isa viSaya meM vidvAnoM kA mata hai ki sikkAoM kI zuruAta zizu ga. vaMzI samrAT biMbasAra ke zAsana samaya meM huI thI aura isa mAnyatA kI sAbUti ke liye yaha bhI kahA jAtA hai ki bhArata ke cAroM ora kI zodha khoja karane para hajAroM sikke mile haiM jisameM i0 saM0 kI chaTI zatAbdI ke pUrva kA eka bhI sikkA nahIM milA hai ataH + numAna karane vAloM ko kAraNa milatA hai ki sikkA kI zuruAta i0 saM0 pUrva kI chaTI zatAbdI meM hI huI ho sAtha meM yaha bhI kahA jAtA hai ki samrAT biMbasAra ne apane zAsana meM vyApAra kI suvidhA ke liye pRthaka 2 vyApAra kI zreNiyAM banA dI thI-jaisevaNika, sunAra, luhAra, suthAra, ThaTherA, darjI, banakara telI, taMbolI, nAI gAndhI vagairaha 2 ve zreNiyAM apanA apanA kArya kiyA kare isa prakAra zreNiyAM banAne ke kAraNa hI rAjA biMbasAra kA apara nAma zreNika par3a gayA thA aura jainazAstroM meM to vizeSa isa nAma kA hI prayoga huA dRSTigocara hotA hai kaI pazcAtya vidvAnoM kA bhI yahI mata hai ki sabase pahale sikkA vyApAriyoM ne apane vyApAra kI suvidhA ke liye hI banAye the bAda meM jaba sikkAoM kA pracAra bar3hane lagA taba usa para rAja ne apanI prabhutva jamAnI zurU karadI 'Wealth in those early times being computed in cattle, it was only natural, the ox or cow should be employed for this purpose, In Europe then, and also in India, the cow stood as the higher unit of Barter. ( Barter exchang in kind ). At AnnnnnnwrARNandavimnew sikkA-prakaraNa 987
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa svaira ! yaha mAna liyA jAya ki sikkAoM kA banAnA samrAT zreNika ke samaya se hI prArambha huA thA para eka savAla yaha paidA hogA ki usa samaya ke pUrva vANijya vyApAra tathA mAla kA lenA vecanA kaise hotA thA tathA zAstroM meM yaha bhI kahA jAtA hai amuka seTha daza karor3a kI amuka 50 karor3a kI AsAmI thA sikkA binA yaha ginatI kaise lagAI gaI hogI ? isake liye kahA jAtA hai ki sAmAna mAla kA lena dena to mAla ke badale mAla hI diyA jAtA thA jaise dhAna dekara gur3a lenA ghRta dekara kapar3A lenA tathA gAya bachA dekara mAla lenA aura vizeSa vyApAra tathA dUra dUra dezoM meM thoka vaddha mAla becanA usake liye tejamaturI tathA ratna motiyoM se bhI vyApAra kiyA jAtA thA aura usa sonA ratna mAraeka motiyoM kI bajAya se anumAna kiyA jAtA thA ki isa vyakti ke pAsa itanA dravya hai aura Aja bhI jahA~ pAzcAtya vidyA kA adhika pracAra nahIM hai vahA~ ke kisAna loga dhAna gAya bachar3A dekara mAla kharIda kiyA karate haiM tathA jaina zAstroM meM dhannA seTha jAvar3azAha jagaDuzAha sajjana pethA vagairaha vahuta vyApAriyoM ke varNana meM tejamaturI kA ullekha milatA hai ki ve tejamaturI dekara lAkhoM kA mAla kharIda kiyA thA / isase pAyA jAtA hai ki sikkA kA calana samrAT zreNika ke zAsana meM hI prArambha huA hogA / dUsarA abhI thor3e samaya meM sindha evaM paMjAba deza ke bIca meM bhUgarbha se do nagara nikale haiM ve nagara i0 saM0 pUrva kaI pAMca hajAra varSa jitane prAcIna hone batalAye jAte haiM una nagaroM ke andara bahuta prAcIna padArtha nikale haiM para prAcIna eka bhI sikkA nahIM nikalA yadi prAcIna kAla meM sikkA kA calana hotA to thor3I bahuta saMkhyA meM sikke avazya milate 1 jaba taka koI prAcIna sikkA nahIM mila jAya taba taka to vidvAnoM kI yahI dhAraNA hai ki sikkAoM kI zuruAta i0 saM0 pUrva chaTI zatAbdI meM huI thI phira bhI anumAna vAlA nizcayAtmika nahIM kaha sakatA hai| samaya vartamAna meM jitane sikke mila haiM ve tIna prakAra ke haiM 1 - dhAtu ke krATe hue Tukar3e jisa para airana aura hathor3A se sikkA kI chApa par3I huI 2- dhAtu ko gAla kara bhUmi para choTe-choTe sikkAkAra khAr3A kara usameM gAlA huA dhAturasa DhAla kara sikkA banAnA 3-- TakasAla ke jariye sikkA par3anA / ina tIna prakAra ke sikkoM meM pahalA dhAtu ke kATe hue Tukar3oM ko airana hathor3A se chApa lagAnA samrATa biMbasAra ke tathA dhAtu kA rasa banA kara bhUmi para DAla kara sikkA banAnA naMdavaMza evaM mauryavaMza ke rAjA ke samaya ke haiM aura samrATa samprati ke samaya samrATa ne TaMkasAloM kA nirmANa kara una TakasAloM dvArA sikke pADe gaye the tathA rAjA saMprati ke samaya ke bAda bhI jahAM para TakasAleM sthApita nahIM huI thI vaha para DhAla meM sikke hI par3Aye jAte the / vartamAna meM mile hue sikkAoM meM kaI sikke to aise haiM ki jisake eka ora chApa hai aura dUsarI ora sApha cIpaTe haiM ve sikke samrAT zreNika ke samaya ke haiM kAraNa airana hathor3A se sikke pADane meM eka hI ora chApa par3a sakatI hai dUsarI ora sApha hI rahate haiN| kaI the lower end of the scale, for smaller purchases stood another unit, which took Various forms among different peoples. Shells, beads, knives and where those matals were discovered. Bars of Copper and iron". (See the Book of "Coins of India" of "the Heritage of India Series" written by C. J. Brown M. A Printed in 1922. P. 13) 988 sikkAoM kI zuruAta
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kauzAMbo (cAlu) 27 21 34 23 28 avaMtipati- kSaCATa 44 29 22 4 37 magadha-deza 45 31 38 paracuraNa anaiti bhUgarbha se mile hue prAcIna sikke 25 32 33 avaMtipati-hidu 41 42 kauzAMbI, avaMtI,magadha tathA paracuraNa. 39 TE. 26 34 40 43 pi cru For Priva('rAzi ta da dampanI vaGIyA je saumya se )
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 sikke aise bhI haiM ki do sike sAtha meM jur3e hue haiM ve DhAla meM sike haiM kAraNa jisa bhUmi para dhAtu rasa DhAle the usa bhUmi meM do sikkoM ke bIca jo thor3I sI bhUmi rakhA gaI thI usa bhUmi meM thothI-khAlamI jamIna raha gaI ho ki ve do sike sAtha meM Dhala gaye aura sAtha meM hI raha gaye zeSa sikke donoM ora chApa khudI huI aura eka-eka judA 2 hai jisameM TaMkasAloM aura DhAla meM donoM prakAra ke sikke haiM / prApta hue sikkAoM para cinha ke lie zAyada usa jamAne meM AtmAzlAghA ke bhaya se apanA nAma nahIM cudavAte hoge ? yahI kAraNa hai ki adhika sikkAoM para narezoM kA nAma evaM saMvat nahIM pAyA jAtA hai para una sikkAoM para sajAyoM ke vaMza yA dharma ke cinha khudavAye jAte the zAyada ve loga apane nAma kI bajAya vaMza evaM dharma kA hI adhika gaurava samajhate the| udAharaNa ke taura para katipaya narezoM ke sikkAoM para aMkita kiye jAne vAle cinhoM kA ullekha kara diyA jAtA hai ki jisase yaha suvidhA ho jAyagI ki amuka cinha vAlA sikkA amuka deza evaM amuka vaMza ke rAjAoM kA paDhAyA huzrA sikkA hai tathA ve gajA kisa dharma kI ArAdhanA karane vAle the| 1 zizu nAgavaMzI rAjAoM kA cinha nAga (sarpa) thA tathA nandavaMzI rAjA bhI zizunAga vaMza kI eka choTI zAkhA hone se unakA cinha bhI nAga kA hI thA vizeSa itanA hI thA ki zizunAga vaMza bar3I zAkhA hone se bar3A nAga athavA do sarpa aura nandavaMzI laghu zAkhA hone se choTA nAga tathA eka nAga kA cinha khudAte the / ina donoM zAkhAoM ke sikke mila gaye aura unake Upara batalAye hue cinha bhI haiM / 2--mauryavaMza ke rAjAoM ke sikkoM para vIratA sUcaka azva tathA azva ke mayUra kI kalaMgI kA bhI cinha hotA thaa| 3--samrAT samprati thA to mauryavaMzI para ApakI mAtA ko hastI kA svapna AyA thA ataH samrATa ne apanA cinha hastI kA rakhA aura aise bahuta se sikke mila bhI gaye haiN| 4 takSazila ke rAjAoM kA cinha dharma cakra kA thA aise bhI sikke upalabdha hue haiM / 5 aMgadeza ke narezoM kA cinha svAstika kA thaa| 6 vatsadeza ke rAjAoM kA cinha choTA vacchar3A kA thaa| 7 AvaMti-ujjaina nagarI ke bhUpatiyoM ke sikke para eka cinha nahIM kAraNa isa deza para aneka narezoM ne rAja kiyA aura ve apane apane cinha khudAye the tathApi rAjA caNDapradyotana ke sikkAoM para --C-J. B. P. 18:-The earliest of there copper coins, some of which may be as early as fifth centuary B. C. were cast P. 19. We find such cast coins being issued at the close of the third centuary by kingdoms of kaushambi, Ayodhya and Mathura. 2--C.J. B. P. 18:-The earliest diestruch coins with a device of the coin unly, have been assigned to the end of the & 4th Century B. C. Some of these with a lion device, were certainly struck at Taxilla where there are .chiefly found P. 19.-The method of striking these carly coins was peculiar, ia that the dits was impressed on the metal when hof So that a deep square incure which contains the device, appears on the coin. sikAoM para cinha 989
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa talavAra kA cinha kahA jAtA hai jo vIratA kA cinha thA / 8 kozala deza ke rAjAoM kA cinha vRSabha tathA tAvRkSa kA thaa| 9 paMcAla deza ke narezoM kA ciha eka deha ke pAMca mastaka kAraNa isa deza meM rAja kanyA draupadI ne pAMca pANDavoM ko vara kiye the| 10 Ayuddhama deza ke rAjAoM kA cinha zUravIra kA thaa| 11 gardabha bhIlavaMzI kA cinha gardabhI kA jo unako vidyAsiddha thii| 12 caSTAnavaMzI rAjAoM kA cinha caitya sUrya candra yA unake nAma 13 kuzAna vaMzI narezoM kA cinha caitya yA hastI siMha kA thA / 14 guptavaMzI rAjAoM kA cinha svastika evaM caitya kA thA / 15 AMghavaMzI narezoM kA cinha tIra kabANa kA thA / inake alAvA choTe bar3e rAjAoM ne bhI apane sikkoM para saMketika tathA apane apane dharma kA cinha khudAyA karate the / isase pAyA jAtA hai ki usa samaya ke rAjAoM ko apane nAma kI apekSA apane dharma kA gaurava vizeSa thA / jaba hama jainadharma kA itihAsa kA avalokana karate haiM to I. saM. kI chaThI zatAbdI se I0 saM0 kI tIsarI caturthI zatAbdI taka thor3A sA apabAda chor3a ke saba ke saba rAjA jaina dharma pAlana karane vAle hI dRSTi gocara hote haiN| aura una narezoM ne apane 2 sikkAoM para jo cinha khudAye haiM ve saba jaina dharma se hI sambandha rakhate haiM jaina dharma ke mukhya cinhoM ke liye kahA jAya to vartamAna kA pekSA caubIsa tIrthakara hue una tIrthaGkaroM kI jaMghA para eka eka zubha lakSaNa hotA hai jisakoM laMchana evaM cinha kahA jAtA hai aura vrtmaa| meM jainoM kI mUrtiyoM bhI para ve hI cinha aMkita haiM jaise tIrthaGkaroM ke kramazaH 1 vRSabha 2 hastI 3 azvara 4 baMdara 5 koca pAkSI 6 padmakamala 7 svastika 8 candra 9 magara 10 vatsa 11 gaiMDA 12 bhesA 10 barAha 14 siMcAnaka 15 bana 16 mRga 17 bakarA 18 nandAvartana 19 kalasa 20 kAchapa 21 kamala 22 zaGka 23 sarpa 24 siMha jisameM vRSabha hastI azva stika nAga aura siMha yaha bahuta prasiddha haiM inake alAvA tIrthakaradeva kI mAtA ko garbha samaya caudaha svapna ke darzana bhI hote haiM jaise - vRSabha, siMha, hastI, puSpamAla, lakSamIdevI, sUrya, candra, dhvaja, kalasa padamasarovara vimAna khIrasamudra ratnoM kI rAsI aura nidhUma agni / ataH jainadharma ke bhakta rAjA uparokta cinhoM se yathA rucI koI bhI cinha apane sikkAoM para aMkita karavA sakate the aura aisA hI unhoMne kiyA hai| ____ vartamAna samaya jitane sikke mile haiM unameM se bahuta se sikkAoM para Upara batalAye hue cinha vidyamAna haiM isase pAyA jAtA hai ki ve nareza prAyaH jainadharma ke hI upAsaka the aura apane dharma gaurava ke kAraNa hI apane sikkoM para dharma kI pahacAna ke liye ve cinha khudAye gae the| para duHkha hai ki kaI vidvAnoM ne una sikkAoM ko bauddha dharmopAsaka narezoM kA likha diye / isakA mukhya kAraNa yaha thA ki unhoMne jainadharma ke sAhitya kA pUrNataya adhyayana nahA kiyA thaa| para bAda meM jaba una vidvAnoM ne jainadharma ke sAhitya kA dhyAnapUrvaka adhyayana kiyA to unakA bhrama kucha aMza meM dUra ho gayA jaise mathurA kA siMha stambha ko pahalA pAzpratya vidvAnoM ne boddhadharma kA ThaharA diyA thA para bAda meM usako jainadharma kA sAbita kara diyA / isa tIrthaMkaroM ke cinha 960
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 prakAra aneka galatiyAM raha gaI haiM jisako maiM yahAM para yukti evaM pramANoM dvArA sAbita kara batalAUMgA ki ve nirpakSa vidvAna kisa kAraNa se bhrAMti meM par3a kara jainoM ke liye isa prakAra anyAya kiyA hogA ? bhAratIya dharmoM meM kevala do dharma hI prAcIna mAne jAte haiM 1--jainadharma 2 vedAntika dharma / aura 30 saM0 pUrva chaTI zatAbdI meM eka dharma aura utpanna huA jisakA na'ma bauddhadharma thA jisake janmadAtA the mahAtmA buddha / ina tInoM dharmoM meM jaina aura bauddha dharma ke Apasa meM tAtvika dRSTi se to bahuta antara hai para bAhya rUpa se ina donoM dharma kA upadeza milatA julatA hI thA ina donoM dharma ke mahAtmA oM ne yajJa meM dI jAne vAlI pazu balI kA khUba joroM se virodha kiyA thA itanA hI kyoM para una donoM mahApuruSoM ne yajJa jaisI kuprathA ko jar3AmUla se ukher3a dene ke liye bhAgIratha parizrama kiyA thA aura usameM unako saphalatA bhIacchI milI thI yahI kAraNa hai ki una mahApuruSoM ne bhArata ke cAroM ora ahiMsA paramodharmaH kA khUba pracAra kiyA ataH vedAntika mata vAle ina donoM dharmoM jaina-boddha ko nAstika kaha kara pukArate the itanA hI kyoM para una brAhmaNoM ne apane dharma granthoM meM aneka sthAnoM para jaina aura bauddhoM ko nAstika honA bhI likha diyA aura apane dharmAnuyAyiyoM ko to yahAM taka Adeza de diyA ki jahAM jahAM dharma kA pravalyatA hai vahA~ brAhmaNoM ko sivAya yAtrA ke jAnA hI nahIM cAhiye dekho 'prabandha candrodaya kA 87 vA~ zloka kI usameM spaSTa likhA hai ki aMga baMga kaliMga saurASTra evaM magada deza meM jAne vAlA brAhmaga ko prAyazcita lekara zuddha honA hogaa| padma purANa meM likhA hai ki kaliMga meM jAne vAle brAhmaNoM ko patita samamA naaygaa| mahAbhArata kA anuzAsana parva meM gujara ( saurASTra ) prAntoM ko mlecchoM kA nivAsa sthAna batalAyA hai ityAdi / isase pAyA jAtA hai ki ina dezoM meM jaina rAjAoM kA rAja evaM jaina dharma kI hI prabalyatA thii| dUsarA eka yaha bhI kAraNa thA ki brAhmaNoM ne varNa jAti upajAti Adi ucca nIca kI aisI var3A bandhI jamA rakkhI thI jisameM vicAre zUdroM kI to ghAsa phUsa jitanI bhI kImata nahIM thI dharma zAstra sunane kA to unako kisI hAlata meM adhikAra hI nahIM thA yadi kabhI bhUla cUka ke bhI dharma zAstra sunale to unako prANadaMDa diyA jAtA thA aura ina bAtoM kA kebala jabAnI jamA kharca hI nahIM rakhA thA para satAdhArI brAhmaNoM ne apane dhArmika grantha meM bhI likha diyA thA dekhiye namUnA / "atha hAsya vedamupa zRNva tastra pujutumyAM zrotagrati puraNa mudAraNe jihvAkchedo dhAraNe bhedaH "gautama dharma sUtram 195" arthAt veda sunane vAle zUdra ke kAnoM meM sIsA aura lAkha bhara diye jAya, tathA veda kA uca vAraNa karane vAle zUdra kI jabAna kATa lI jAya aura vedoM ko yAda karane evaM chUne vAlA zUdra kA zarIra kATa diyA jaay| na zudrAya mati dadyAnnocchiSTaM na haviSkRtam, nacAsyopaditheddharma na cAsyavratamAdizet // 14 // "vAziptadharma sUtra" arthAt zUdra ko buddhi na deM use yajJa kA prasAda na deM aura use dharma tathA vrata kA upadeza bhI na deN| . isase kyA adhika kaThoratA ho sakatI hai isakA artha yaha huA ki vicAre zU dra loga manuSya janma lekara bhI apanI AtmA kA thor3A bhI vikAza nahIM kara sake ? parantu bhalA ho bhagavAna mahAvIra evaM pAzcAtyoM ke saMskAra 991
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAn pAzvanAtha ko paramparA kA itihAsa mahAtmA buddha kA ki unhoMne ucca nIca varNa jAtioM upajAtiyoM kA phailA huA viSa vRkSa ko jar3A mUla se ukher3a kara pheMka diyA aura dharma mokSa ke liye sabako sama bhAvI banAkara sabake liye dharma kA dvAra khola diyA / yaha kevala kahane mAtra kI hI bAta nahIM thI para una mahAtmAoM kA prabhAva unake bhaktoM para itanA jaldI evaM jabardasta par3A ki samrATa zreNika ne apanI zAdI eka vaizya kanyA ke sAtha kI tathA apanI eka putrI ko vaizya ke sAtha taba dUsarI putrI ko zUdra ke sAtha paraNA dI yaha prathA kevala rAjA zreNika ke samaya pracalita hokara bandha nahIM ho gaI para bAda meM bhI jainoM ne khUba jora se jahArI rakkhI thI jaise dUsarA naMhI rAjA ne do zUdra kanyA ke sAtha vivAha kiyA, maurya candragupta ne yUnAnI bAdazAha kI kanyA ke sAtha zAdI kI samrATa azoka vidazA nagarI ke vaizya kanyA se vivAha kiyA AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura ke kSatriyoM aura brAhmaNoM ko pratibodha kara jaina banAye unhoMne bhI brAhmaNoM kI anucita sAtA ko unmUlana kara sabako samabhAvI banA diye isakI nIMva DAlane vAle bhagavAna mahAvIra hI the aura yaha kArya brAhmaNa dharma ke khilApha hI the ataH ve brAhmaNa jaina aura bauddhoM ko nAstika mAne evaM likha deM to isameM Azcarya jaisI bAta hI kyA ho sakatI hai usa samaya eka ora to brAhmaNoM kI anucita sattA tathA yajJAdi kriyA kANDa meM asaMkhya mUka prANiyo kI balI se janatA trAsita ho uThI thI taba dUsarI aura jaina evaM boddhoM kI zAnti evaM samabhAva kA upadeza phira to kyA derI thI kevala sAdhAraNa janatA hI nahIM para bar3e bar3e rAjA mahArAjA bhagavAn mahAvIra ke zAnti jhaMDA ke nIce Akara zAnti kA zvAsa liyA jisameM bhI mahAtmA buddha kI bajAya janatA kA jhukAva mahAvIra kI ora adhika rahA thA isakA kAraNa eka to jaina dharma prAcIna samaya se hI calatA AyA thA bhagavAna mahAvIra ke pUrva bha0 pArzvanAtha ke saMtAniya kezIzramaNAcAya ne bahuta sA kSetra sApha kara diyA thA taba mahAtmA buddha jaina dharma kI dIkSA chor3a apanA nayA mata nikAlA thA ataH janatA kA sadbhAva unakI aura kama honA svAbhAvika thA khaira kucha bhI ho para usa samaya vekSandika dharma bahuta kamajora ho cukA thA vidvAnoM kA kahanA hai ki yadi zRMgavaMzI puSpamitra ne janma nahIM liyA hotA to saMsAra meM vaidika dharma kA nAma zeSa hI raha jAtA yahI kAraNa hai ki jitane prAcIna smAraka jaina evaM bauddhoM ke milate haiM vedAntiyoM ke nahIM milate haiN| mere isa lekha kA sArAMza yaha hai ki uparokta kathanAnusAra zrAmaNa dharma vAle jaina aura bauddha ko apane pratipakSI eka se hI samajhate the ataH unhoMne apane virodha meM jaina aura bauddhoM ko eka hI samajha kara jahA~ jainoM kI ghaTanAe thI una sabako bauddho ke nAma para car3hA dI arthAt bauddha dharma ke pakSapAta ne jainoM kI prAcInatA ko prakaTa karane se roka diyA phala yaha huA ki pAzcAtya vidvAnoM ne vedAntiyoM kA anukaraNa kara unhoMne bhI aisI hI bhUla kara DAlI aura bahuta se jainoM ke smAraka the unako bauddhoM ke ThaharA diye / aba jaina aura bauddhoM ke viSaya meM bhI jarA dhyAna lagAkara dekheM ki jaina evaM bauddhoM kA ahiMsA ke viSaya meM upadeza to milatA jhUlatA hI thA para jaina jaisA ahiMsA kA upadeza dete the vaise hI AcaraNa meM pAlana bhI karate the para bauddhoM ne aisA nahIM kiyA bAda meM ve ahiMsA kA upadeza karate hue bhI mAMsAhArI bana gaye yahI kAraNa hai ki jisa bhArata bhUmi para buddha dharma kA janma huA thA usa bhArata ko chor3a bauddho ko pAzcAtya pradezoM meM jAnA pdd'aa| hA~ bauddha dharma ke niyama gRhasthoM ke saba taraha se anukUla hone se vahA~ ke lonoM ne 992 pAzcAtyoM ke saMskAra
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 unako zIghra hI apanAliyA zrataH pAzcAtya dezoM meM bauddha dharma kA kAphI pracAra bar3ha gayA / hA~ jaina zramaNa bhI pAzcAtya dezoM meM apane dharma pracArArtha samrAT samprati kI sahAyatA se gaye the aura apane dharma kA pracAra bhI kiyA thA jisakI sAbUti meM Aja bhI vahA~ jaina dharma ke smAraka rUpa mandira mUrtiyoM upalabdha hotI hai| para jaina dharmaM khAsa tyAgamaya dharma hai isa dharma ke niyama bahuta zakta hone se saMsAra lubdha jIvoM se palane kaThina hai / yahI kAraNa hai ki pAzcAtya loga jitane bauddha dharma se paricita the utane jaina dharma se nahIM the itanA hI kyoM para kaI kaI vidvAnoM ne to yahA~ taka bhUla kara DAlI ki jaina dharma eka bauddha kI zAkhA hai tathA jaina dharma bauddha dharma se nikalA huA nUtana dharma hai| dUsarA pAzcAtya vidvAnoM ko jitanA sAhitya bauddha dharma kA dekhane ko milA utanA jaina dharma kA nahIM milA thA zrataH bhArata meM jitane prAcIna stUpa sikke mile unako bauddhoM hI ThaharA diyaa| phira ve smAraka cAhe bauddhoM ke hoM cAhe jainoM ke hoM / aura sikkoM para khude hue cinhoM ke liye bhI cAhe ve jaina dharma ke sAtha sambandha rakhane vAle bhI kyoM na hoM para una vidvAnoM ke to pahale se hI saMskAra jame hue the ki ve yukti saMgati evaM pramANa mile yA na mile| sIdhA artha hotA ho yA idhara udhara kI yukti lagAkara hI una sabako bauddhoM kA hI ThaharAne kI ceSTA 1 kara DAlI / eka aura bhI kAraNa mila gayA hai ki i0 saM0 kI pAMcavI zatAbdI se sAtavIM AThavIM zatAbdI taka ke samaya meM jitane atrat yAtrI bhArata meM Aye aura unhoMne bhArata meM bhramaNa kara apanI noMdha DAyarI meM jo hAla likhA ve bhI isI prakAra se kAma liyA ki bahuta se jaina smArakoM ko bauddha ke likha diye ve pustakoM ke rUpa meM prakAzita hone se pAzvAtya vidvAnoM ko ora bhI puSTI mila gii| phira bhI itanA kahA jA sakatA hai ki pAzcAtya evaM paurvAtya vidvAnoM ne yaha bhUla jAna bUjha evaM pakSapAt se nahIM kI thI para isa bhUla meM adhika kAraNa jainoM kA hI hai ki unhoMne apane sAhitya ko bhaMDAro kI cAra dIvAroM meM bAndha kara rakhA thA ki una vidvAnoM ko dekhane kA avasara hI nahIM milA vasa unhoMne jo insApha diyA vaha saba eka tarapho hI thA -- jaba se kudarata ne apanA rukha jainoM kI ora badalA aura vidvAnoM kI sUkSma zodha ( khoja ) evaM jaina dharma kA prAcIna sAhitya kI ora dRSTipAta huA jisase ve hI vidvAna loga apanI bhUla kA pazcAtApa karate hue isa nirNaya para Aye ki jaina dharma na to bauddha dharma se paidA huA na jaina dharma bauddha dharma kI eka zAkhA hI hai pratyuta jaina dharma eka svataMtra evaM prAcIna dharma hai itanA hI kyoM para buddha dharma ke pUrva bhI jaina dharma ke tevIsaveM tIrthaGkara pArzvanAtha hogaye the aura mahAtmA buddhadeva ke mAtA pitA bha0 pArzvanAtha saMtAniyoM ke upAsaka arthAt jaina dharma kA pAlana karate the vizeSataH mahAtmA buddha ko vairAgyotpanna hone kA kAraNa hI pArzvanAtha saMtAniye the aura buddha ne sabase pahalI dIkSA jaina zramaNoM ke pAsa hI lI thI aura karIbana 7 varSa Apane jaina dIkSA pAlI thI bAda jaba unakA tapa karane se mana haTa gayA to unhoMne apanA nayA dharma nikAlA ataH bauddha dharma kA janma jaina dharma se huA kaha diyA jAya to bhI atizayokti nahIM kahI jAtI hai / idhara ur3IsA prAnta kI khaNDagiri udayagiri pahAr3iyoM kI guphAoM kA zodha kArya karane para mahAmegha The gains appear to have originated in sixth or seventh century of our era to have become oonspicuous in the eight or ninth century, got the highest prosperity in the eleventh and declined after the twelth." ( Elphistone History of India page 121 ) jaina dharma prati anyAya 993
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520 - 558 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAhana cakravarti mahArAjA khArabela kA eka vistRta zilAlekha kA patA lagA jisako eka zatAbdi ke pUre parizrama dvArA par3hA gayA to mAlUma huA ki kaliMgapati khAravela rAjA jaina dharmopAsaka evaM pracAraka thA sAtha meM yaha bhI nirNaya hogayA ki magada ke nandavaMzI rAjA bhI jaina the kyoMki zilAlekha meM aisA bhI ullekha hai| ki magada kA rAjA nanda kaliMga deza se jina mUrti legayA thA vaha mUrti punaH rAjA khAravela kaliMga meM le zrAyA thA Age usI pahAr3I kI eka guphA meM eka patthara para bhagavAn pArzvanAtha kA caritra bhI khudA huA milA jisase yaha bhI siddha hogayA ki bha0 mahAvIra ke pUrAgAmI bha0 pArzvanAtha hue the ataH jaina dharma bauddha dharma se bahuta prAcIna evaM svataMtra dharma hai / Age cala kara hama rAjAoM kI ora dekhate haiM ki I0 saM0 pUrva kI chaThI zatAbdi se lagAkara I0 saM0 kI tIsarI caturthI zatAbdi taka thor3e se apavAda ko chor3a kara jitane rAjA hue ve saba satra jaina dharmoM hI the kevala azoka bauddha aura zuMgavaMzI puSpamitrAdi vedAntI the jaba rAjA jaina dharmI the taba unake banAye smAraka evaM sikke dUsare dharma ke kaise ho sakate haiM ? vidvAnoM kA to yahAM taka mata hai ki kyA mandira mUrtiyA~, kyA stUpa - stambha aura kyA sikke ina saba kI zurUAta jainoM kI ora se hI huI hai dUsare dharma vAloM ne to jainoM kI dekhA-dekhI hI kiyA hai / ataH upalabdha sikkAoM meM adhikAMza sikke jaina dharmopAsaka rAjAoM ke banAye hue haiM aura isa bAta kI sAbUtI una una sikkAoM para ke cinha hI de rahe haiN| pAThakoM kI jAnakArI ke liye katipaya sikkoM kA blaoNka yahA~ para dediye jAte haiM jisase jijJAsu pAThaka ThIka nirNaya kara sakegA / stUpa - prakaraNa picchale prakaraNa meM hama sikAoM ke viSaya meM saMkSipta se likha Aye haiM aba isa prakaraNa meM prAcIna stUpoM ke liye ullekha kareMge / para pahale yaha kaha denA ThIka hogA ki pAzcAtya vidvAnoM ne jaina sAhitya ke abhAva prAcIna sikkAoM ke nirNaya karane meM bhUla kI thI isI prakAra stUpoM ke viSaya bhI ve sarvathA baca nahIM gaye haiM aura isa bhUla kA kAraNa hameM sikkA prakaraNa meM vistAra se batalA diyA hai ataH yahA~ para pISTapeSaNa karane kI AvazyakatA nahIM hai| phira bhI jamAnA kAma karatA hI rahatA hai bAdala kitane hI ghana kyoM nahIM ho para usameM sUrya chIpA nahIM raha sakatA hai isI prakAra kitanI hI kalpanA kI jAya para satma kadApi chIpA nahIM raha sakatA hai / vartamAna kI zodha khoja se jaise zranyonya prAcIna smAraka upalabdha hue hai vaise prAcIna stUpa bhI mile haiM para pAzcAtya vidvAnoM ne una saba stUpoM ko bauddha dharma ke ThaharA diye haiM kintu vAstava meM adhika stUpa jaina dharma ke hI the / hA~ boddha dharmiyoM ne bhI kaI stUpoM kA nirmANa karavAyA thA para pAzcAtya vidvAnoM ke pAsa jaina sAhitya kA abhAva hone se unhoMne jitane stUpa unakI dRSTi meM Aye una saba ko hI bauddha dharma ke chAne likha diye| yaha eka jainoM ke liye bar3A se bar3A anyAya kahA jA sakatA hai| phira bhI hama itanA kaha sakate haiM ki una vidvAnoM ne yaha anyAya jAnabUka evaM pakSapAta se nahIM kiyA thA para jaina dharma ke viSaya jitane sAdhana zrAja unako mile haiM utane usa samaya nahIM mile the yahI kAraNa hai ki zrAja kaI vidvAnoM ne usameM huI bhUla kA pazcAtApa karate haiM jo jo stupa jainoM ke haiM unako svIkAra bhI karate haiN| pAThakoM kI 994 stUpa - prakaraNa
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 620-658 jAnakArI ke liye evaM hindI bhASA bhASiyoM ke liye katipaya prAcIna stUpoM ke liye yahA~ para ullekha kara diyA jAtA hai| 1-mathurA kA-siMha stUpa jisakoM vidvAnoM ne 'lAina kepoTala pIlara' nAma se bolanAyA hai pahale to isa stUpa ko vidvAnoM ne boddhadharma kA ThaharA diyA thA para bAda meM sUkSama dRSTi se zodha khoja kI to unakA dhyAna jainadharma kI ora pahu~cA aura unhoMne yaha udghoSanA kara dI ki yaha prAcIna stUpa jaina dharma kA hai itanA hI kyoM para vidvAnoM ne yahA~ taka patA lagAyA ki isa stUpa kI pratiSThA mathurApati mahAkSatraya rAjubAla kI eka paTTarANI ne bar3e hI samAroha se karavAI thI aura usa pratiSTA mahotsava meM kSatraya nahapANa aura mahAkSatraya rAjA bhUmaka ko bhI AmaMtraNa diyA thA aura usa mahotsava meM sabhApati kA Asana nahapANa ne grahaNa kiyA thA pAThaka samajha sakate haiM ki yadi prastuta stUpa bauddhoM kA hotA yA kSatraya mahAkSatraya rAjA bauddha dharmI hote to jainadharma kA itanA vizAla stUpa banA kara ve kaba pratiSThA karavAte ? ataH aba isa kathana meM kisI prakAra kA saMdeha nahIM raha jAtA ki kSatrapa-mahAkSatrapa vaMza ke rAjA jainadharmopAsaka the aura unhoMne apane dharma ke gaurava ko bar3hAne ke liye hI stUpa banA kara bar3e hI mahotsava ke sAtha pratiSTA karavAI thii| yahA~ para maiM eka do pAzcAtya vidvAnoM ke zabda jyoM ke tyoM undhRta kara detA huuN| DA-phlaTa sAba ne kahA hai ki The prejudice that all stipes and stone railings, must necessarily be Buddhist has probably prevented the recognition of Jain sfructures as such, and up to the present only two undonbted Juin stupas have been recorded. arthAt samasta stUpa aura pASANa ke kaTadhare avazya boddha hI honA cAhiye isa pakSapAta ne jainiyoM dvArA nirmApita stUpoM Adi ko jainoM ke nAma se prasiddha hone se rokA aura isaliye aba taka niHsandeha rUpa meM kevala do hI jainastUpoM kA ullekha kiyA jA sakatA hai| para mathurA ke stUpa ne nissaMdeha unake bhrama ko dUra kara diyA hai| smitha sAhaba likhate haiM / In some cases, monument which are really Jain, have been erroneously deseri ted as Buddhist. By Doctor poorer Sahib * The Stupa was so ancient that at the time when the inscription was incised, its origin had been forgotten. Onthe evidence of the cbaracters, the date of the inscription may be referred with certainty to the Indo Scythian era and is equivalent to A. D.156 * The Stupa must therefore have been built several centuries before the begining of the Christian era, for the name of its builders would assuredly have been known it it had been erected during the period when the Jains of Mathura carefully kept record of their donations" ( Mesum Report 1890-91) jainadharma ke stUpa 995
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 520-558 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa arthAt kahIM kahIM yathArtha meM jaina smAraka galatI se boddha varNana kiye gaye haiM / isase spaSTa ho jAtA hai ki vidvAnoM ne kaI jainoM ke smArakoM ko boddhoM ke ThaharA diye gaye the para hama likha Aye haiM ki satya chIpA nahIM rahatA hai / mathurA meM yaha eka hI stUpa jainoM kA nahIM thA para jaina zAstroM meM ullekha milatA hai ki eka samaya mathurA meM jainoM ke saiMkar3oM stUpa evaM jaina maMdira the aura jainAcArya bar3e bar3e saMgha lekara mathurA kI yAtrA karate the jainAcAyau~ ne mutharA meM kaI bAra caturmAsa bhI kiye the aura kaI bAra vAdiyoM se zAstrArtha kara vijaya bhI prApti kI thii| jainoM meM Agama vAcanA kA bar3A hI gaurava hai aura eka vAcanA mathurA meM bhI huI thI jo vartamAna meM jainAgama hai vaha mathurA vAcanA ke nAma se khuba prasiddha hai jainoM ke aneka gaccha hai usameM mathurA gaccha bhI eka hai isase pAyA jAtA hai ki eka samaya mathurA meM jainoM kI bahuta acchI AvAdI thI aura usa samaya mathurA eka jainoM kA kendra samajhA jAtA thA vartamAna mathurA kA kaMkAlI TIlA kA khudAI kAma se bahuta sI prAcIna mUrtiyA~ stUpa ayagapaTTa Adi smAraka cinha-khaNDahara mile haiM ataH mathurA se milA huzrA prAcIna stUpa jaina dharmiyoM ke banAyA huA arthAt jainoM kA gaurava prakaTa karane vAlA stUpa hai / mathurA ke liye pahale bahuta kucha likhA jA cukA hai| -sAMcIpura stUpa-yaha sthAna prAvaMtI prAnta meM AyA huA hai / zrAvaMti (mAlavA) prAnta do vibhAgoM meM vibhAjita haiM 1-pUrvAvaMtI 2-pshcimaavNtii| jisameM pazcima kI rAjadhAnI ujjaina nagarI taba pUrva kI rAjadhAnI vidizA nagarI thii| vidizA nagarI usa samaya khUba dhanya dhAnya samRddha evaM vyApAra kI maMDI ginI jAtI thI vidizA ke pAsa meM hI sAMcIpurI A gaI hai vahA~ para jainoM ke 60-62 stUpa haiM jisameM bar3A se vaDA stUpa 80 phiTa lambA 70 phiTa caur3A tathA choTA se choTA stUpa 30 phiTa lambA aura 20 caur3A itane vizAla saMkhyA meM evaM vizAla stUpa hone se hI isakA nAma saMcayapurI sAMcIpura huA thA aura eka samaya isa sAMcIpurI ko jaina apanA dhAma tIrtha bhI mAnate the pAsa meM hI vidizAnagarI thI aura usa vidizA nagarI meM bha0 maha vIra ke maujUda samaya kI mahAvIra mUrti bhI thI jisakI yAtrArtha sAdhAraNa jaina hI nahIM para bar3e bar3e prAcArya mahArAja bhI padhAra kara yAtrA karate the isa viSaya ke jaina za stroM meM yatra tatra ullekha bhI milate haiM evaM eka samaya Arya mahAgiri aura Arya suhastisUri vidiza nagarI meM una stUpa aura jIvita bhagavAna kI mUrti ke darzanArtha padhAre the jaise "do vi jaNa vatidisaM gayA tattha jiyapaDitamaM vaMditA, ajja mahAgirI elakaccha gayA, gayaggapatha vaMdiyA, tassa elakacchaM vAmaM taM pUbvaM daMsANNapuraM nayara AsI,+ ++ tAhe daMsANNapurassa, elakaccha nAmajAyaM tattha gayaggapayago pabbao+++tattha mahAgirI bhataM paccakkha devataMgayA+ x suhatthI vi ujjeNi jiyapaDimaMbaMdiyA" "Avazyaka sUtra cUrNi" isa lekha se pAyA jAtA hai ki vidizA evaM sAMcIpurI jainoM kA eka dhAma tIrtha thA / ujjaina nagarI se pUrva dizA karIba 80-90 mIla ke phAsale para vidizAnagarI thI aura ujjanI nagarI se vidizA kA mahattva kama nahIM para kisI apekSA adhika thA yahI kAraNa hai ki samrAT samprati kA janma ujjainI meM huA kaI aryA taka ujjaina meM rahakara rAjataMtra calAyA para bAda meM usane apanI rAjadhAnI ujjainI se uThA kara vidizA meM . 996 sAMcIpura ke stUpa
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Education International sAMcI meM bhagavAn mahAvIra ke mUla stUbha kA dRzya sAMcI meM mahAvIra stUbha kA mUla siMha dvAra kA dRzya ( zazikAnta eNDa kampanI bar3odA ke saujanya se )
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920 - 958 gayA thA aura kaI jaina zAstroM meM to yahAM taka bhI likhA milate hai ki AcArya suhastisUri ne rAjA samprati ko jainadharma kI dIkSA vidizA nagarI meM hI dI thI jaise ki " aNNAya Ayariya vitidisaM jiyapaDimaM vaMdiyA gataH tattha rahagujjAte raNNA gharaM rahavari ti saMpatiraNa alaiya gaeNa ajjasuhatthI diTThoM jAisaraNa jAtaM Agacche paDito paccaTTio viNaoNao bhAMti bhayavaM ahaMtehiM diTThoM ? sumaraha | AyariyA upauta amaMdiTho tumaM mama siso AsI pUvva bhavo kahIto AuTho dhammaM paDivaNo ativa parasparaMNe jAto" " nizItha cUrNi" isa lekha se pAyA jAtA hai ki AcArya suhastisUri ne samrAT samprati ko sabase pahalA jainadharma kI dIkSA vidizA nagarI meM hI dI thii| para kaI-kaI sthAnoM para ujjainI nagarI bhI likhI milatI hai| isakA kAraNa yaha ho sakatA hai ki rAjA samprati kA varNana bahuta karake ujjaina nagarI ke sAtha hI AyA karatA hai ataH lekhakoM ne ujjaina nagarI kA hI ullekha kara diyA ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai / aba isa bAta ko dekhanA cAhiye ki rAjA samprati ujjaina nagarI ko chor3a apanI rAjadhAnI vidizA kyoM legayA hogA ? kAraNa binA koI khAsa kAraNa ke ujjainI jaisI prasiddha nagarI chor3I nahIM jA sakatI hai / jisameM bhI rAjA samprati kA janma ujjainI meM tathA ujjaina meM rahakara saurASTra evaM mahArASTra jaise dezoM para vijaya kI aura bhI bhArata kA rAjatantra calAne meM ujjaina nagarI sarva prakAra se anukUla hone para bhI vidizA nagarI meM rAjadhAnI kyoM le gayA thA ? isake liye koI jabaradasta kAraNa avazya honA cAhiye ? ina saba bAtoM kA vizeSa kAraNa sAMcIpurI ke stUpoM kA saMcaya evaM bha0 mahAvIra kA siMha stUpa hI ho sakatA hai / isa viSaya meM DA0 tribhuvanadAsa leharacanda zAha bar3odA vAlA apanA 'prAcIna bhArata varSa' nAmaka pustaka meM aneka dalIloM aura pramANa evaM yuktiyoM ke sAtha likhA hai ki bha0 mahAvIra kA nirvANa isI sthAna para huA thA aura Apake zarIra kA agni saMskAra ke sthAna para hI yahAM bhakta bhAvukoM ne siMhastUpa banAyA thA aura yaha stUpa sthala vidizA nagarI ke ThIka pAsa meM Ane se vidizA kA eka pUrA evaM vAsa tarIke samajhA jAtA thA jaise vidizAnagarI ke nAma vezanagara puSpapuranAma the vaise hI sAMcIpura bhI eka nAma thA aura isa dhAma tIrtha kI yAtrArtha bar3e 2 jainAcArya yAtrArtha zrAyA karate the jaise zrarthya mahAgirI aura suhastIsUri zrAye the inake alAvA zAha yaha bhI likhatA hai ki sara kaniMgahoma ke matAnusAra maurya samrAT candragupta ne sAMcIpura ke stUpa meM dIpakamAla hamezA hotI rahe usake liye pacavIsa hajAra sonA muharoM kA dAna diyA thA jisake karIbana pAMca lakSa rupaye ho sakate haiM isa rakama ke byAja meM usa stUpa meM hamezA dIpaka kiye jAya isase pAyA jAtA hai ki vahAM kitanI bar3I saMkhyA meM dIpaka hote hoMge ? yahI bAta hamAre kalpasUtra aura dIpamAlakA kalpAdi graMthoM meM likhI huI milatI hai ki bhagavAn mahAvIra kA kArtika amAvasyA kI rAtri meM nirvANa huA thA usa samaya bhakta loga ne socA ki Aja bhAva udyota calA gayA hai ataH hama dopakramAlA karake dravya udyota kareMge aura aisA hI unhoMne kiyA tathA yaha pravRti eka dina ke lie to adyAvadhi bhI calI zra rahI hai yadi usa samaya bhakta logoM ne hamezA ke liye dIpaka karate ho to bhI koI Azcarya kI bAta nahIM hai sannAT candragupta ne itanI bar3I rakama sadaiva dIpaka ke liye hI dI hogI / yadi vartamAna meM mAnI jAne bAlI magada deza kI pAvApurI meM hI bha0 mahAvIra kA nirvANa huA hotA to magada kA samrAT magada deza bha0 mahAvIra kA nirvANa 997
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSaM ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI pArI ko chor3a ati dUra AvaMti pradeza meM jAkara itanA bar3A dAna kevala dIpaka ke lie kabhI nahIM detA / dUsarI zAha ne eka bAta aura bhI likhI hai ki samrAT candragupta ne vidizA nagarI ke pAsa sAMcIpura meM eka rAjamahala banAyA thA aura varSa bhara meM kucha samaya isa nirvRti sthAna meM Akara rahatA bhI thA isase bhI yahI siddha hotA hai ki sAMcIpura ke stUpa jainoM ke liye eka tIrthadhAma avazya mAnA jAtA thA kAraNa magada jaise dUra deza meM raha kara bhArata kA rAjataMtra calAne vAlA eka samrAT rAjamahala banA kara nirvRti sthAna meM rahe vaha vizeSa tIrtha dhAma avazya honA cAhiye itihAsa se yaha bhI patA milatA hai ki samrAT azoka bhI sAMcIpUra kI yAtrArtha AyA thA usa samaya vidizA nagarI dhana dhAnya se samRddha evaM vyApAra kI bar3I maMDI thI itanA hI kyoM para vidizA ke eka vyApArI seTha kI kanyA ke sAtha samrAT azoka ne vivAha bhI kiyA thA zAyada koI vyakti yaha savAla kare ki azoka bauddha dharmI thA vaha jaina tIrtha kI yAtrArtha kaise AyA hogA ? uttara meM yaha kahA jA sakatA hai ki samrAT azoka ke pitA bindusAra aura pitAmAha samrAT candragupta kaTTara jaina dharmopAsaka the ataH unake ghara meM janma lene vAlA putra jaina ho isameM naI bAta nahIM samajhI jAtI hai hA~ bAda meM azoka bauddha dharma kA svIkAra kiyA thA yadi bauddha dharma svIkAra karane ke pUrNa azoka sAMcIpurI yAtrArtha gayA ho taba to koI savAla hI nahIM hai yadi bauddha dharma svIkAra karane ke bAda bhI gaye ho to bhI unake pitA pitamAhA kA dharma tIrtha para jAya isameM koI virodha kI bAta nahIM tathA azoka bauddha hone para bhI jaina zramaNoM kA acchA Adara satkAra karatA thA ataH azoka kA sAMcIpura yAtrArtha jAnA yathArtha hI thA / dekhiye - prophesara karna likhate haiM / "His (Asoka's) ordinances concerning the sparing of animal life agree much more closely with the ideas of heretical gains than those of the Buddhist. 1 -- kalhaNa kavi jo gyAravIM zatAbdI kA vidvAna apanI saMskRta bhASA kI rAjataraMgiNa nAmaka grantha ke prathama adhyAya meM likhA hai ki azoka ne kazmIra meM jaina dharma kA acchA pracAra kiyA "ya: zAntavRjino rAjA prapannojinazAsanam, zuSkale'tra vitastAco tastara stUpa paNDale " The Bhilsa topes. P. 154 :-- His (Chandragupta's gift to the Sanehi tope for its regular illumination and for the perpetual service of the sharamans or ascetices was no less a sum then twenty-five thousand Dinnars ( PS 25000 is equal to two lacs and a half rupees ) Chandragupta was a member of the Jain community (from R. A. S. 1887 P. 175 In:--- Age cala kara yaha bhI kahA gayA hai ki 'jagacintAmaNi' caityavandana meM 'jaya uvIra sacca uri maNDayA' aisA ullekha AyA hai jagacintAmaNi' kA cetyavandana gaNadhara gautama svAmI ne aSTApada kI yAtrA ke samaya nirmANa kiyA thA zAyad 'jayausAmi' vAlA pATha picche bhI milAyA ho to bhI usake prAcIna hone meM to kisI prakAra kA sandeha nahIM ho sakatA hai isa caityavandana meM saccAuri maNDaNa mahAvIra kA tIrtha ko nama - skAra kiyA hai usa saMcauri ko mAravAr3a kA sAcaura hI samajhA jAtA thA / kAraNa vahA~ mahAvIra kA maMdira hai aura caudahavIM zatAbdI ke prAcArya jinaprabhasUri ne apane vividha tIrtha kalpa meM mAravAr3a ke sAcaura kA 998 samrATa azoka ko jaina
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 camatkArika varNana bhI kiyA hai para paTTAvaliyAdi graMthoM se yaha bhI jJAta hotA hai ki sAcaura meM mahAvIra kA mandira koraMTapura kA maMtrI nAhar3a ne vIra kI chaTI zatAbdI meM banAyA thA aura jisa samaya yaha mandira banAyA thA usa samaya to yaha eka grAma kA mandira hI kahA jAtA thA yadi sAcaura kA mandira ko hI tIrtha rUpa samajhA jAya to usase bhI prAcIna samaya meM osiyAM aura koraMTapura ke mahAvIra mandira camatkAra se bane hue the unako bhI tIrthoM kI ganatI meM gi te zrataH jaga cintAmaNi kA caityavandana meM 'jayavIra 'cauri ' maNDaNa vAlA sthAna mAravAr3a kA sAcaura nahIM para vidizAnagarI kA sAMcIpura hI honA cAhiye aura isake liye upara batalAye hue pramANoM meM zrA mahAgirI aura suhastIsUri kA yAtrArtha jAnA, samrATa candragupta kA vahA~ dIpaka ke liye bar3A bhArI dAna denA tathA vahA~ rAja mahala banA kara kuccha samaya nirvRti se rahanA / samrAT azoka kA bhI yAtrArtha jAnA, samrAT samprati kA ujjaina ko chor3a apanI rAjadhAnI vidizA meM le jAnA ityAdi aise kAraNa hai ki vidizA evaM sAMcIpura ko sahaja hI meM eka dhAma tIrtha honA sAbita karate haiM / dhArAnagarI kA mahA kavi dhanapAla eka jainadharma kA parama bhakta zrAvaka thA jaba dhanapAla aura gharA pati rAjA bhoja ke Apasa meM manamalyanatA ho gaI to dhanapAla dhArA kA tyAga kara sAMcaura - satyapura meM jAkara mahAvIra kI bhakti kI aura vahA~ para isa viSaya ke prantha bhI bnaayaa| isake liye bhI bahuta logoM kI hI mAnyatA hai ki dhanapAla mAravAr3a ke sAcaura meM rahA thA para aba isa bAta meM bhI vidvAnoM ko zaMkA hone lagI hai kAraNa dhanapAla mAlavA kA rahane vAlA aura mAlavA meM sAMcIpurI bha0 mahAvIra kA eka prasiddha tIrtha jisako chor3a vaha mAravAr3a ke sAcaura meM jAya yaha saMbhava nahIM hotA hai jaba ki magada deza meM rAja karane vAlA samrAT candragupta nirvRti ke liyA sAMcIpurI AyA thA taba paM0 dhanapAla ke to pAsa hI meM sAMcIpurI tho vaha vIra tIrtha sAMcIpurI ko chor3akara mAravAr3a ke sAMcaura meM kaise jA sakate / isa samaya relvA tathA posTa vagairaha ke sAdhanoM se mAravAr3a kA sAcaura bhale prasiddha ho para pahale jamAnA meM to isakI prasiddhi bhI zAyada hI mAlavA prAnta taka ho khaira kuccha bhI ho para paM0 dhanapAla mAravAr3a kI apekSA mAlavA kI sAMcIpurI jAnA vizeSa pramANita ho sakatA hai / vizeSa meM eka yaha bhI batalAyA gayA hai ki bhArata meM kaI videzI loga yAtrArthaye karate the jisameM cInI logoM ke liye adhika pramANa milate haiM kyoMki 1 - trInI phahiyana ( i0 saM0 411 ) 2 - sa~gayuna ( i0 saM0 518 ) 3 - itsaMga ( i0 saM0 671) 4 - huyaMtsaga ( i saM0 675 ) meM bhArata meM zrAye the aura ye cAroM cInI boddha dharma ko mAnane vAle the aura inakA AnA bhI boddha dharma ke prAcIna smArakoM kI zodha khoja karane kA hI thA aura unhoMne apane 2 samaya bhArata meM bhramana kara jo kucha boddha dharma sambandhI unako jAnane yogya milA unakI unhoMne apanI DAyarI meM noMdha karalI thI aura bAda apane deza meM jAkara una labdhapadArthoM ko eka sthAna lipibaddha karane ko pustaka ke rUpa meM likha lI thI aura ve pustakeM vartamAna meM mudrita bhI hogaI unakI pustakoM meM bahuta kucha varNana milatA hai, para sAMcI stUpa ke liye thor3A bhI IzArA nahIM milatA haiM ki sAMcI meM boddha dharma kA koI bhI stUpa hai| yadi sAMcI ke stUpa boddha dharma ke hote to ve cInI muzAphira apanI DAyarI meM noTa karane se kabhI nahIM cUkate ? zAyada koI sajjana yaha savAla kareM ki ve cInI yAtru sAMcI evaM mAlavA meM bhramana nahIM kiyA ho ? bhalA cInI yAtrI bhArata meM 999
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yaha kaba ho sakatA hai tathA mAlavA koI bhArata ke eka kone meM chipA huA prAnta nahIM hai tathA sAMcI meM koI eka do choTA bar3A stUpa nahIM ki unake kAnoM yA najaroM se chipA raha sake dUsarA unako pustakoM meM mAlavA prAnta ke boddha stUpoM kA ullekha bhI milatA hai para sAMcI stUpa ke liye thor3I bhI jikra nahIM milatI hai isase spaSTa ho jAtA hai ki boddha dharma ko mAnane vAle mAlavA prAnta meM gaye the para sAMcI ke stUpoM ko unhoMne boddhadharma ke nahIM para jainadharma ke samajha kara apanI DAyarI meM nauMdha nahIM kI thI isase sAMcI ke stUpa jainadharma ke hone hI spaSTa siddha hote haiN| inake alAvA sAMcI stUpa meM kaI kaTagharoM para 'mahAkAzyapa' nAma bhI khude dRSTi gocara hote haiM yaha bha0 mahAvIra ke baMza kI smRti karavA rahe haiM bha0 mahAvIra kA kAzyapagotra thA jaba samAna puruSoM ke liye kAzyapa zabda kAma meM liyA jAtA taba mahApuruSoM ke liye mahA kAzyapa likhA ho to yaha yathArtha hI kahA jA sakatA hai| ityAdi pramANoM evaM sabala yuktiyAM dvArA prAmAn zAha ne apanI mAnyatA ko paripuSTa kara batalAI hai / aura ApakA vizvAsa hai ki bha0 mahAvIra kA nirvANa isI pradeza meM huA thA aura Apake mRta zarIra kA agni saMskAra ke sthAna bhakta logoM ne jo stUpa banAyA thA vahI mUla stUpa siMha stUpa ke nAma se zrola snAyA jAtA hai| zrImAn zAha ke kathana meM kaI loga yaha savAla paidA karate hai ki yadi bha0 mahAvIra kA nirmANa vidizA nagarI meM huA mAnA jAya to phira bartamAna jaina samAja kI mAnyatA pUrvadeza kI pAvApurI kI hai yaha kyoM aura kaba se huI ? jaba ki kalpasUtra jaise prAcIna graMthoM meM likhA milatA hai ki pAvA parI ke hastapAla rAjA kI rathazAlA meM bhagavAna mahAvIra ne antima caturmAsa kiyA aura vahIM para ApakA nirvANa huA tathA vikramIya solahavI zatAbdI ke vidvAnoM ne bhI yahI kahA ki "pUrvadizI pAvApurI, Rddhi bharIre, mukti gaye mahAvIra, tIrtha te namUre" ityAdi isa savAla ke uttara meM zAha samAdhAna karatA hai ki pUrva dizA kA matalaba pUrva deza se nahIM para ujjaina nagarI se hai kAraNa vidizA nagarI ujjaina se pUrva dizA meM hai aura bhagavAna mahAvIra jaise mahAna puruSa ke deha kA dAhana hone se usa nagarI ko pApApurI kahI hai (zAyada usa samaya vahA~ hastapAla nAma kA koI rAjA rAja karatA ho) aba vartamAna kI mAnyatA ke liye yaha samajhanA kaThina nahIM hai ki bhArata meM kaI bAra aise aise mahA bhayaMkara jama saMhAraka dukAla par3e the ki kaI nagara smazAna bana gaye the aura bAda meM kaI naye nagaroM kA nirmANa ho gaye the aura yAtru logoM kI suvidhA ke liye kaI sthApanA nagariyoM bhI mAna lI gaIthI jaise bha0 vAsapUjya kA nirvANa aMgadeza ko campAnagarI meM huA thA para vartamAna meM magada deza kI campAnagarI ko bArahaveM vAsapUjya tIrthakara kI kalyANa bhUmi samajha kara yAtrA karate haiM jaba kalyANaka bhUmi kA tIrtha thA aMgadeza kI campAnagarI meM parantu yAtru logoM kI suvidhA ke liye magada deza kI campA ko hI aMgadeza kI campAnagarI mAna lI hai isI prakAra bha0 RSabhadeva kA janma kalyANaka ayodyA nagarI meM huA thA aura usa ayodyA ke pAsa aSTApad tIrtha honA zAstra meM likhA hai taba vartamAna meM pUrva deza kI ayodyA ko hI RSabhadeva ke janma kalyANaka mAna liyA gayA hai isI prakAra nAma kI sAmyatA ke kAraNa vidizA kI pAvApurI ke sthAna pUrvadizA kI pavApurI ko bha0 mahAvIra kA nirvANa kalyANaka bhUmi mAna lI ho to bhI koI Azcarya kI bAta nahIM hai. aura sohalavIM zatAbdI meM racI gaI kavito meM usa samaya kA pracalita sthAna ko hI tIrtha likhA ho to yaha bhI saMbhava bha0 mahAvIra kI nirvANa bhUmi
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa, Jateducation International bhagavAna mahAvIra ke bhakta kauzalapati RYPNOT HERETTER cint 4011 HON PLE a SAMA / Frrul IN unt LORTUAL PANthA FREEEEEEEEEEEEEE rAjA prasenajita samrAT ajAtazatru kA banAyA stambha ' rAjA prasenajita kA banAyA stambha ( zazi kAnta eNDa kampanI bar3odA ke saujanya se)
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 ho sakatA hai ata: usa para itanA jora nahIM diyA jA sakatA hai para aitihAsika pramAgoM kI ora dekhA jAya to bha0 mahAbIra kI nivArNa bhUmi ke liye jitane pramANa vidizA evaM sAMcI nagarI ke liye milate haiM utane pUrva dizA kI pAvApurI ke liye nahIM milate haiN| zrImAn zAha kI uparokta mAnyatA abhI taka jaina samAja meM sarvamAnya nahIM huI itanA hI kyoM para kaI loga uparokta mAnyatA kA virodha bhI karate haiM aura aisA honA kisI apekSA se ThIka bhI hai kAraNa cirakAla se calI AI mAnyatA evaM jame hue saMskAroM ko ekadama badala denA koI sAdhAraNa bAta nahIM hai para zAha kI zodha khoja ne itihAsa kSetra para eka jabardasta prakAza DAlA hai| isameM kisI prakAra kA saMdeha nahIM hai phira bhI isa bAta ko meM bha0 mahAvIra ke antima bihAra para hI chor3a detA hU~ ki ve apane antima varSa kA bihAra kisa ora kiyA thA jisase patA laga jAyagA ki ApakA aMtima caturmAsa tathA nirvANa pUrva deza kI pAvApurI meM huA thA yA AvaMtI pradeza kI vidizA nagarI kI pAvApura meM ? sAMcI stUpa-ke viSaya cAhe bha0 mahAvIra kA nirmANa vidizA kI pAvApurI meM huA ho cAhe. pUrva deza kI pAvApurI meM huA ho para ve stUpa bha0 mahAvIra ke nAma para banAye gaye haiM isameM kisI prakAra kA saMdeha nahIM hai kAraNa eka pUjya puruSa kI smRti ke liye eka sthAna para hI nahIM para aneka sthAnoM para smAraka khaDe karAye jA sakate haiN| 3-bhArahUta stUpa-yaha stUpa aMgadeza kI rAjadhAnI campA nagarI ke pAsa isa samaya khaDA hai parantu campA nagarI ke sthAna isa samaya bhArahUta nAma kA choTA sA prAma hI raha gayA hai isa kAraNa se usa stUpa kA nAma bhArahUta rakhA gayA hai aura isa stupa ke liye DaoN-sara kaniMgahoma ne eka pustaka likhakara khuba vistAra se acchA prakAza DAlA hai para sara kaniMgahoma ne bhArahUta stUpa ko bhI boddha dharma kA stUpa honA likha diyA hai jo vAstava meM vaha stUpa jaina dharma kA hai / isake liye yaha prazna honA svabhAvika hI hai ki jaba stUpa jaina dharma kA hai saba nirpakSa pAzcAtyoM ne usa stUpa ko bauddhoM kA honA kyoM likha diyA hogA ? isake liye maiMne sikkA-prakaraNa meM ThIka vistAra se khullAsA kara diyA hai ki pAzcAtya vidvAnoM kI isa bhUla kA khAsa kAraNa unake pAsa usa samayajainadharma ke sAhitya kA abhAva hI thA aura boddhadharma keliye unake manamandira meM pahale se hI sajar3a saMskAra jame hue the ataH unhoMne eka bhArahUta stUpa hI kyoM para jitane prAcIna stUpAdi jo kucha smAraka milA una saMvakoM boddhoM ke hI TharAya diye-para khayAla karake dekhA jAya to prastuta stUra ke sAtha bauddhoM kA thor3A bho sambandha nahIM thA para jainadharma kA ghanISTa sambandha pAyA jAtA hai jaise prathama to campAnagarI jainoM ke bArahavA~ tIrthaGkara kI nirvANa kalyANaka bhUmi eka dhAma tIrtha rUpa hai jaise maSTApada zikhara giranAra pAvApurI yAtrA ke dhAma hai vaise campAnagaro bhI hai / dUsarA zrImAn zAha ke kathanAnusAra bha0 mahAvIra ko kevala jJAna bhI isI pradeza meM huA thA yahI kAraNa hai ki samrAT ajAtazatru ApanI rAjadhAnI magara deza se uThAkara campAnagarI meM lAyA thA inanA hI kyoM para itihAsa se yaha bhI patA milatA hai ki kauzala pati rAjA prasenajita campAnagarI meM Akara bha0 mahAvIra kI rathayAtrA kA mahotsava kiyA thA jisameM bha0 mahAvIra kI savArI nikAlI usa samaya ratha ke azva evaM balada na jota kara bhakti se zrApa svayaM ratha ko kheMcA thA aura rAjA ne apanI ora se eka stambha bhI banAyA thA satrATa kUNika ne bhI isa dhAma tIrtha kI bhakti bhAvanA kara vahAM para eka stambha Apane bhI banAyA jisa para apane nAma kA zilAlekha bhI khudavAyA jo bhAja bhI "bhagavAna vaMde. ajAtazatruH vidyamAna hai ataH campAnagarI jainoM kA eka dhAma tIrtha hAne meM mArahuta stapa
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kisI prakAra kA saMdeha nahIM raha jAtA hai jaba uparokta aitihAsika pramAnoM se campAnagarI jaina tIrtha siddha ho gayA to vahA~ kA snUpa kisakA ho sakatA hai ? pAThaka! svayaM vicAra kara sakate haiM jaba boddha sAhitya meM campA nagarI ke prati koI bhI aisA sambandha nahIM pAyA jAtA hai ki jisake jariye bhArahUta stUpa kA bauddha stUpa ThaharAyA jA sake ? ityAdi kAraNoM se spaSTa siddha ho jAtA hai ki campApurI jainoM kA ekadhAma tIrtha hai aura jaina loga prAcIna samaya se adyAvadhi campAnagarI ko tIrthoM kI gaNanA meM ginate bhI hai jaise jaina loga hamezA tIrthoM kA vandana karate haiM jisameM bolate haiM ki "aSTApada zrI Adi jinavara, vIra pAvApurI varo, vAsapUjya campAnagarI siddhA, nema revA giritraro sammeta zikhare vIsa jinavara, mokSa pahuta munivaro, cauvIsa jinavara nityavandU sakala saMghe sukha karo" isa kathanAnusAra campApurI tIrtha hone se jaina stUpa hI ho sakatA hai / campApurI bha0 mahAvIra kI kevala kalyANaka kI bhUmi hone meM zrImAn zAha kA kathana sarvamAnya nahIM huA hai para isameM kisI kA bhI matabheda nahIM hai ki campApurI jainadharma kA eka tIrtha hai yadi zAha kA kathana pramANoM dvArA siddha ho jAyagA to eka vizeSatA samajhI jaaygii| kucha bhI ho para campAnagarI ke pAsa AyA huA bhArahUtAdi stUpa jaino ke hone meM kisI prakAra kI zaMkA nahIM hai / 4-amarAvatI stapa-yaha stupa bar3A hI vizAla hai aura mahArASTra prAnta arthAta dakSiNa bhArata meM AyA huA hai jahAM benAkaTaka kI rAjadhAnI amarAvatI thI aura samrATa mahAmeghavAhana cakravartI rAjA khArabela ne apanI dakSiNa vijaya ke upalakSa meM ar3atIsa lakSa dravya vyaya karake vijaya mahA caitya banavAyA thA isa viSaya kA ullekha samrATa kA khudAyA huzrA vistRta zilAlekha meM bhI milatA hai jo ur3IzaprAnta kI khaNDagiri pahAr3I kI hastI guphA se prApta huA thA samrATa khArabela ke jaina hone meM to aba kisI vidvAnoM meM do mata nahIM haiM ve eka hI svara se svIkAra karate haiM ki samrAT khAravela jaina nareza thA usakA banAyA huA mahAvijaya caitya (stUpa) dUsarA dharma kA ho hI nahIM sakatA hai tathApi kaI vidvAnoM ne isa stUpa ko bhI boddhadharma kA honA likha mArA hai isakA mUla kAraNa hama sikkA prakaraNa meM likha Aye haiM ki una vidvAnoM ke pAsa jainadharma sambandhI sAhitya kA hI abhAva thA aura unhoMne vedAntiyoM ke alAvA jitane smAraka mile una sabako eka bauddhoM kA ThaharA dene kA apanA dhyeya hI banA liyA thA phira ve dUsare dharma kI zodha-khoja hI kyoM kare jabaki ve usa samaya jainadharma kA svataMtra astitva hI svIkAra nahIM karate the taba janadharma ke smArakoM kA honA to mAna hI kaise sakate / khaira, vartamAna meM to sUrya ke sahaza prakAza ho cukA hai ki eka samaya bhArata ke pUrva se pazcima aura uttara se dakSiNa taka jainadharmI rAjAoM kA hI rAja thA taba unake banAye stUpa evaM unake paDAye sikke jainadharma kA gaurava bar3hAne vAlA ho to isase thor3A bhI Azcarya karane kI kyA bAta hai| ___ isa prakAra bhArata meM jaina dharmI rAjAoM ke karAye bahuta se stUpa evaM mandira mUrtiyoM ayagapaTTa stambho evaM sikkAoM vagairaha bahuta prAcIna sAdhana upalabdha hue haiM para sthAnAbhAva hama saba kA ullekha kara nahIM sakate haiM para yahA~ para to kevala namUnA ke taura para kevala cAra stUpa ke viSaya meM hI saMkSipta se ullekha kara diyA hai ataH pAThaka apanA abhyAsa baDhA kara isa prakAra aitihAsika padArthoM kI zodha khoja kara jainadharma ke gaurava ko bddh'aaveN-ityaadi| vartamAna samaya meM itihAsa yuga hai vidvAna varga isa kArya ke liye tana mana aura dhana kA vyaya kara pUre amarAvatI stUpa -
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa, samrAT sampratikA banAyA huA siMha stambha Education International Sahya samrATa khArabela kA banAyA huA amarAvato kA mahAvijaya caityaM ( zazikAnta eNDa kampanI bar3odA ke saujanya se )
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 joza ke sAtha itihAsa kA kArya kara rahe haiM aura itihAsa ke sAdhanoM se unhoMne aneka nayI nayI bAtoM ko jAnI hai para jaina samAja kA itihAsa kI ora bahuta kama lakSa hai aura isa kArya meM bahuta kama sajjana dilacaspI rakhate haiM adhika loga prAcIna samaya se calI AI parampAra evaM rUr3hIvAda ko hI mAnane vAlA hai yadi aitihAsika pramANa bhI mila jAya to bhI apanI mAnyatA meM thor3A bhI parivartana karanA nahIM cAhate haiM zrImAn zAha ne abhI 'prAcIna bhAratavarSa nAmaka grantha ke 5 bhAga likhe haiM jisameM apane kaI varSa se bahuta parizrama kiyA hai anya mata AlaMmbiyoM ne Apake isa parizramoM kI bahuta bahuta tArIpha evaM prazaMsA kI hai / para jaina samAja meM kaI loga aise hI mahaMmada eTha asAhaNuta rakhanevAlehaiM ki Apake kArya kA anumodana karanA to dara kinAre rahA para usameM ror3A DAlane ko taiyAra ho jAte haiN| hA~ itihAsa kA kAma hI aisA hai ki pahale pahala likhane maiM aneka truTiyA~ raha jAtI haiM para aisI truTiyoM ko sAmane rakha lekhaka kA utsAha bhaMga kara denA kitanA anucita hai ? yadi truTiyoM ke sAmane rakhane vAlA itihAsa viSaya kA prantha likha kara dekheM ki itihAsa likhane meM kitanI magajamArI karanI par3atI hai eka choTA sA itihAsa likhane meM kitane pranthoM kA avalokana karanA par3atA hai aura usa dekhI huI viSaya ko kisa taraha se silasilevAra vyavasthita karanI par3atI hai para ina bAtoM pA lakSa detA hai kauna ? Aja to yaha eka rojagAra bana gayA hai ki idhara-udhara ke pAMca pacIsa stavana yA pratikramaNa ke pATha rakha eka do kitAba chapavA dI ki vaha lekhaka bana jAtA hai mere khayAla se to jaina samAja meM zrAja vahI kAma kara sakatA hai ki apane hRdaya ko bana samAna banAle aura kisI ke kahane kI tanaka bhI paravAha na rakhe aura apanA kAma karatA rahe / maiMne to zrImAna zAha kA graMtha par3ha kara bahuta khuzI manAI hai aura Apake graMthoM se bahuta sI bAteM jAnane kAbila bhI milI hai ina prakaraNoM kA adhika masAlA zAha kI pustakoM se hI liyA gayA hai ataH aise graMthoM kA svAgata karanA maiM merA katavya samajhatA huuN| guphA-prakaraNa bhAratIya zramaNa saMskRti kA astitva itihAsa kAla kA prArambha se pUrva bhI vidyamAna thA yahI kAraNa hai ki Aja vidvAna varga kI aTala mAnyatA hai ki bhArata kI saMskRti zrAgyAtmatA kA kendra hai aura yaha prAcIna samaya se hI calI A rahI hai| pUrva jamAne meM bhAratIya kisI dharma ke zramaNa kyoM na ho para ve saba ke saba jaMgaloM meM rahakara adhyAtma vidyA kA abhyAsa kiyA karate the aura isI adhyAtmatA se unakI AtmA kA sarva vikAza bhI ho jAtA thA / kAraNa jaMgaloM meM rahane vAle zramaNoM ko prathama to gRhasthoM ke paricaya kA sarvathA abhAva hI rahatA thA dUsarA jaMgaloM kI zrAbahavA svaccha jisameM jJAna-dhyAna tatva cintana paThana-pAThana manana nidhidhyAsana karane meM mana kA ekAgrahapanA rahatA hai zrAsana samAdhi aura yogAbhyAsa karane meM saba sAdhana anukUla rahate the aura pUrva saMcita kamoM kI nirjarA karane ko karmoM kI udiraNa karane meM zItakAla meM mAr3A-ThADa sahana karanA griSmakAla meM aAtApanAdi kaI prakAra ke parisahoM ko jAna bUjhakara sahana karane kA suavasara hAtha laga jAtA tathA ina kAryoM meM bAda pahu~cane kA koI kAraNa jaMgaloM meM upasthita nahIM hotA thA ityAdi jaMgaloM meM rahane vAle zramaNoM se aneka prakAra ke Atmika labdhiyAM evaM vividha prakAra ke camatkArika zaktiyAM prApta ho sakatI thI itanA saba kucha hone para bhI barasAta ke samaya unako acchAdita sthAna kI apekSA avazya rahatI thI isake liye vRkSoM kA hI Azraya liyA jAtA thA para saMkhyA kI adhikatA ke zramaNa saMskRti
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAraNa satra sAdhuoM kA nirvAha vRkSoM ke nIce nahIM hotA thA ataH koI koI zramaNa parvata kI guphAoM kA bhI zrAzraya liyA karate the para vaha kevala usa barasAta ke pAnI se bacane ke hI liye / jaba jaMgala meM rahane vAle zramaNa kI saMkhyA bar3hane lagI to unake bhakta rAjA mahArAjA evaM seTha sAhUkAra loga una parvatoM ke andara pattharoM ko khudA khudAkara guphAeM bhI banAne lage aura zramaNa varga una guphAoM ke sahAre se nirvighnataya jJAna dhyAna evaM sapa saMyama kI ArAdhanA karane lage para AtmA hamezAM nibhita vAsI hai samayAntara eka dUsare kI spardhA meM mUla uddeza ko bhUlakara eka dUsare se Age bar3hane meM laga jAte haiM yahI hAla guphAoM ke viSaya meM hue kaI rAjA mahArAjAoM ne puSkala dravya vyaya kara bar3I nakzIdAra zilpa kA bahuta bar3hiyA kAma karavAne lage kisI kisI sthAna para to do do tIna tIna maMjila kI guphAeM bhI banAI gaI aura kahIM kahI una guphAoM meM darzanArtha mandira bhI banavA diye gaye / kahIM kahIM bar3hiyA citra kAma bhI karavAye gaye aura parvatIya caTANoM para zilAlekha bhI aMkita karavA diye ki yaha guphA amuka zramaNa ke liye amuka narapati ne amuka saMvat mitI meM banavAI thI / jyoM jyoM sAdhana bar3hate gaye tyoM-tyoM jaMgala meM rahane vAle zramaNoM kI saMkhyA bhI bar3hatI gaI isase jaMgaloM meM hajAroM guphAeM bhI bana gaI jisase aba jaMgaloM meM rahane vAle zramaNoM ko itanA kaSTa nahIM rahA ki jitanA pahale thA kAraNa pahale zItoSNa kAla meM ve kamoM kI udiraNA ke lie jo kaSTa sahana karate the ve aba sukha se guphAoM meM rahane lage-jaba guphAoM meM deva mandira aura deva mUrtiyoM kI bhI sthApanA ho gaI tathA parvata meM khoda kara nikAlI huI bhIMtoM para bhI devoM kI mUrtiyAM khudA dI gaI aba to mUrtiyoM ke darzana karane vAle saMgha bhI prasaMgopAta Ane jAne lagA ityAdi ve saba kAraNa zramaNoM ke dhyAna ke sAdhaka nahIM para bAdhaka hI siddha hue phira bhI jaMgaloM meM evaM guphAmoM meM rahane vAloM ko nivRti ke lie kAphI samaya milatA thA ve guphAeM kisI eka hI dharma ke zramaNoM ke liye nahIM thI para saba dharma ke zramaNoM ke bhaktoM ne apane 2 guruoM ke liye banAI thI jo vartamAna zilAlekhoM se siddha hotA hai guphAoM kA prArambha kA kAla to bahuta purAnA hai para vikrama kI AThavIM nauvIM aura dasavIM zatAbdI taka to guphAoM kA bananA jArI rahA thA aura usa samaya taka bahuta se sAdhu guphAoM meM rahate bhI the| itihAsa se yaha bhI patA lagatA hai ki bhArata meM kaI jana saMhAraka mahA bhayaMkara duSkAla bhI par3e the ve bhI eka do varSa nahIM para bAraha 2 varSa taka lagAtAra par3ate hI rahe usa samaya gRhastha logoM ko motiyoM ke barAbara jvAra ke dAne milanA muzkila ho gayA thA kahIM kahI to aisA bhI ullekha milatA hai ki koI gRhastha apane ghara se bhojana kara tatkAla ghara bAhara nikala jAya to bhukhamare maMgate usakA udara cIra kara usake andara se bhojana nikAla kara khA jAte the hAM ! bhUkhe marate kyA nahIM kareM ? bhUkha sabase burI vastu hai' malA jaba gRhasthoM kA yaha hAla thA to jaMgala meM rahane vAloM ko bhikSA milanA to kitanA kaThina kAma thA Akhira apane prANoM kI rakSA ke lie una jaMgalava sI sAdhuoM ko nagara kA Azraya lenA par3A para isakA yaha artha nahIM hai ki jaMgala meM rahane vAle sabake saba sAdhu nagaroM meM A gaye the ? nahIM jinhoM kA gujArA jaMgaloM meM hotA rahA ve jaMgaloM meM hI rahe aura aise bhI hajAroM sAdhu the para usa zrApattikAla meM unake zrAcAra-vicAroM meM avazya parivartana ho gayA thA jaba ki dukAla ke anta meM sukAla huA taba bhI nagaroM meM rahane vAle zramaNa punaH guphAoM meM rahane ko nahIM gaye kAraNa jaMgaloM kI apekSA aba nagaroM meM unako 1004 bhAratIya-guphAe' Jain Education themational
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [osavAla saM0 920-958 adhika suvidhA rahane lagI maiM upara likha AyA hU~ ki AtmA nimita bAsI huzrA karatA hai jaise AtmA ko nimita milatA rahatA hai vaise hI unako mAnasa usameM lipta ho jAtA hai / ataH unake rahane kI guphAeM pazu pakSiyoM ke kAma Ane lagI aura una guphAoM kI kisI ne sAra saMbhAla taka bhI nahIM kI yahI kAraNa hai ki kaI guphAeM to bhUtrAzrita ho gaI kaI TUTa-phUTa kara khaNDahara kA rUpa dhAraNa kiyA huA Aja bhI dRSTigocara hotA haiN| __vartamAna purAtva kI zIghra khoja karane vAloM kA lakSa ina prAcIna guphAoM kI ora bhI pahu~cA aura una logoM ne bhArata kI cAroM ora zodha-khoja kI to hajAroM guphAoM kA patA lagA hai una guphAoM ke andara mandira mUrtiyAM tathA citrakAla zilpakAlA tathA bahuta se prAcIna samaya ke zilAlekha bhI mile haiM ne itihAsa ke liye bar3e hI amUlya sAdhana mAnA jA rahA hai udAharaNa ke taura para uDIsA prAnta kI udayagiri khaNDagiri pahAr3iyoM ke andara jaina zramaNoM ke dhyAna ke liye sahastroM guphAyeM banAI thI jisake andara se saikaDoM guphAeM Aja bhI vidyamAna hai kaI kaI guphAyeM to naSTa bhI ho gaI haiM para kaI kaI abhI acchI sthiti meM haiM tathA kaI kaI guphAyeM do do maMjila kI bhI hai aura una guphAyoM se bahuta se zilAlekha bhI mile haiM jisameM do zilAlekha to itihAsa ke liye bahuta hI upayogI haiM 1-mahAmeghavAhana cakravarti rAjA khAravena kA 2--bhagavAn pArzvanAtha ke jIvana viSaya kA / inake alAvA bhI bahuta se zilAlekha mile haiM isa viSaya meM hamane kaliMga deza ke itihAsa meM vistRta varNana likha diyA hai ataH yaha poSTapeSaNa karanA ucita nahIM samajhA gayA hai vahA~ para vo zeSa katipaya guphA kA hI saMkSipta se ullekha kiyA jAyagA kAraNa bhAratIya guphAoM ke liye bar3e bar3e vidvAnoM ne kaI grantha likha nirmANa karavA diye haiM tathA kaI hindI bhASA bhASiyoM ke liye merA yaha saMkSipta lekha bhI upakArI hogA ? 1-uDIsA prAnta kI khaNDagiri udayagiri eka samaya kumAra evaM kumArI parvata ke nAma se tathA vahI pahAr3iyA~ jaina saMsAra meM zatrujaya giranAvatAra ke nAma se mazahUra thI vartamAna kI zodha khoja se kaI 700 choTI bar3I guphAoM kA patA lagA hai isa viSaya isI anya ke pichale pRSThoM meM kaliMga deza ke itihAsa meM vistAra se likha pAye haiM ataH punAvRti karanA ucita nahIM samajhA gayA hai pAThaka vahA~ se dekheN| 2-bihAra pradeza ( pUrva meM ) maiM barabarA pahAr3a kI kaMdarAoM meM nAgArjuna ke nAma se prasiddha hai vahA~ bhI bahuta sI guphAe haiM jisa meM adhika guphAeM jainoM kI haiM aura vahA~ jaina zramaNa raha kara Atma kalyANa sAdhana kiyA karate the ina guphAoM kA vistRta varNana 'jaina satya prakAza mAsika patra ke varSa 3 aMka 3-4-5 meM kiyA hai ataH sthAnAbhAva yahA~ mAtra nAma nirdeza hI kara diyA hai| 3-pAMca pANDavoM kI guphAeM-yaha guphAeM AvaMtI (mAlavA) pradeza meM AI huI hai guphAeM bahuta vistAra meM haiM zilpa evaM citra kA bahuta hI sundara kAma kiyA huA hai ina guphAoM kA varNana bhI prastuta jaina satya prakAza mAsika varSa 4 aMka 3 meM vistAra se kiyA hai| 4-giranAra kI guphAe-giranAra jainiyoM ke tIrthakkaroM kI nirvANa bhUmiyoM meM eka I yahAM para aneka mahAtmAoM ne jJAna dhyAna yoga samAdhi AsanAdi kI sAdhanA karake mokSa rUpI akSaya dhAma sighAye the / eka guphA meM muni rahanemi dhyAna kiyA thA usI guphA meM satI rAjamati varasAda ke kAraNa vizrAma lekara apane cIra sukhA rahI thI ityAdi jaina zAstroM meM giranAra parvata kI bahuta sI guphAoM kA varNana AtA hai| uDIzA prAnta kI guphAe 1005
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ mi0 saM0 520-558 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 5 - zrI zatruMjaya parvata kI kedarA meM bhI bahuta guphAeM thI aura vahA~ para zramaNa varga tapazcaryAdi vividha sAdhanoM se Atma kalyANa kiye karate the| pUjAdi kI pustakoM meM bhI adhikAra AtA hai6- isI prakAra vadarbha deza kI parvata zreNiyoM meM bhI bahutasI guphAe thI vartamAna zodha khoja se bahutasI guphAe kA pattA bhI lagA hai jaise -- bhAmera tAluka ki pIpalanera jo eka samaya bar3A nagara thA ki pAsa bahutasI zrama guphAe vidyamAna hai tathA pAtalakher3A - cAlIsa gAMva ke pAsa bhI pItalakhora tathA cAvar3I nAma kI guphAeM haiM / 7- ajanTA kI guphAeM - yahA~ kI guphAeM bahuta prasiddha hai aura ina guphAeM ke liye kaI vidvAnoM ne bar3I bar3I pustakeM evaM lekha bhI likhe haiM vahA~ kI guphAoM meM kaI to i0 saM0 pUrva eka do zatAbdI kI hai zilpa kalA tathA citra kalA bar3I sundara hai ina guphAoM ne itihAsa kSetra para acchA prakAza DAlA hai guphAoM kI saMkhyA 30-35 kI kahI jAti hai / 8 - aMjanerI kI guphAeM - yaha sthAna nAsika se 14 mIla tathA trimbaka se bhI 14 mIla hai yahA~ eka pahAr3I bhUmi se 4295 phuTa UMcI hai vahA~ eka choTI guphA hai jisameM eka padmAsana mUrti evaM nIce kI caTTAna meM eka dUsarI guphA hai jisake dvAra para bha0 pArzvanAtha kI, khar3I mUrti hai / 9 - kAi kI guphAeM - yaha sthAna tAlukA aibalA meM hai yahA~ do pahADiyAM sAtha sAtha milI huI hai| bhUmi se 3142 phuTa UMcI hai taMkAi kI dakSiNa dizA meM jainoM kI 7 guphAeM hai jisameM bahuta umadA nakazI kA kAma huA hai / ( 1 ) eka guphA do maMjila kI hai stambha ke nIce dvAra pAla bane ( 2 ) dUsarI guphA bhI do maMjila kI hai nIce ke khaNDa meM baramadA 26 - 12 kA hai dvAra para choTI choTI jaina mUrtiyA~ hai zilpa kalA kI sundaratA darzanIya hai ( 3 ) tIsarI guphA eka maMjila kI hai tathA kaI jaina mUrtiyA~ bhI hai ( 4 ) cauthI guphA bhI eka maMjila kI hai isake stambha 30-30 phUTa ke haiM (5) pAMcavI guphA meM bhI stambha hai aura jaina mUrtiyA~ bhI hai ( 6 ) chaTThI guphA bhI eka maMjila kI hai isameM bhI kaI jaina mUrtiyA~ hai ( 7 ) sAtavIM guphA choTI hai bhana khaNDa hara ke rUpa meM hai khaNDita mUrtiyA~ bhI hai 10 - cAMdoDa - kI guphAeM - yaha sthAna nAsika se 30 mIla tathA lasana gAMva sTezana se caudaha mIla hue haiM hai nagara pahAr3I ke nIce basA hai pahAr3I bhUmi se 4500 phUTa uccI hai pahAr3I para reNukA devI kA mandira hai va kaI jaina guphAeM bhI hai nagara ke killA kI caTTAna meM jaina guphAoM meM jaina mUrtiyA~ bhI hai jisameM mukhya mUrti candraprabha jinakI hai / 11 - trigala vAr3I kI guphAeM - tAlukA igatapurI se 6 mIla pahAr3I para gAMva basA huA hai yahA~ bhI guphAeM hai jisameM eka guphA meM kaI jaina mUrtiyA~ hai. 12 - nAsika zahara - yahA~ kI paMcavaTI se eka mIla tapovana haiM jahA~ eka guphA hai jisameM bha0 rAmacandra kA mandira hai pazcima kI ora 6 mIla para gauvardhana yA gaMgApura ko prAcIna vastI hai vahA~ jaina camAra lena guphA hai dUsarI eka bauddhoM kI bhI guphA hai tathA pADusena meM naM0 11 kI guphA hai jisameM nilavarNa bha0 1006 jaina guphAe~
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhAra kA jIvana ] [ osavAla saM0 920-958 RSabhadeva kI mUrti hai vahA~ para digambara jainoM kA kisI samaya prabhutva rahA hogA isa nAsika nagara kA nAma purAne jamAne meM padmapura nAma thA yahA~ rAmacandra aura surpanakhA kA milApa huA thA 13-camAralena-yahAM kI pahAr3I 600 phuTa UMcI hai yahAM para eka prAcIna jaina guphA hai yahAM digambara jainoM kA gajapatha nAmaka tIrtha thaa| 14-mAgI tuMgI-yaha bhI digambara jainoM kA siddhakSetra nAma kA tIrtha hai manamAr3a sTezana se kaI 50 mIla dUra hai yahAM do pahAr3iyAM sAtha meM milI huI haiM aura 5-6 guphAra bhI haiN| 15-~-pUnA zahara ke AsapAsa meM bhI kaI pahAr3iyAM aura jaina guphAeM haiM jaise veDalA ke pAsa supAi pahAr3I bhUmi se 3000 phuTa UMcI hai vahAM do guphAe haiM unameM kaI zilAlekha bhI haiN| bhAjaNAvA ko pahAr3I ke AsapAsa bauddhoM kI 18 guphAeM haiM urameM kaI guphAeM to jainoM kI haiM / karalI grAma ke pAsa bhI kaI jaina guphAe haiM tathA eka vAmacandra guphA bhI jainoM kI guphA hai / 16 - sitArA jilA meM bhI kaI pahAr3iyAM aura kaI guphAeM A gaI haiM jaise karAda nagara ke AsapAsa 54 guphAeM haiM jisameM kaI bauddhoM kI aura kaI jainoM ko haiM tathA lohArI grAma ke pAsa bhI bahuta sI guphAeM AI huI haiM saMzodhana karane kI khAsa jarUra / 17-dhUmalavADI-yaha sthAna sitArA sTezana se najadIka koregAMva tAlukA yahAM eka guphA hai jisameM bhagavAna pArzvanAtha kI mUrti hai aura kaI guphAe dhUla se bhara gaI haiN| "isa sitArA jilA ke lie 'kampIriyala gajaTiyara bambaI prAnta bhAga' (san 1909) saphA 539 para likhA hai ki "The gains in satira dist represent a survical of early gainish which was ance the religion of the rulers of the kingdom of Cargatec 17-aivallI ( gaholI ) yahA~ kI pahAr3iyoM meM bahuta sI jaina guphAyeM haiM ve guhAyeM bahuta prAcIna haiM unake andara bahuta sundara nakazI kA kAma huA pAyA jAtA hai tathA kaI guphAoM meM jaina mUrtiyAM bhI haiM ina saboM ko dekhate vidvAnoM ne yahI anumAna lagAyA hai ki kisI samaya isa prAnta meM jaina dharma kI bar3I bhArI jAhujalAlI thI aura hajAroM jaina zramaNa ina guphAoM meM raha kara tapa saMyama kI ArAdhanA karate hoMge evaM yahA~ ke rAjA prajA saba ke saba jaina hI hoNge| 18-bAdAmI kI guphAyeM-yahA~ kI prAcIna guphAyeM bahuta prasiddha haiM isa bAdAmI kI guphAoM ke liye bahuta vidvAnoM ne kaI lekha bhI likhe the vahA~ kI guphA bahuta karake jainoM kI hI hai kAraNa ina guphAoM meM vartamAna bhI jaina tIrthakara pArvanAtha aura mahAvIra kI mUrtiyAM virAjamAna haiM bahuta se yUropiyana vidvAnoM ne yahA~ kI guphA kA nirIkSaNa karake yahI abhiprAya vakta kiye the ki zilpa kalA ke liye to vaha guphAyeM apanI zAna hI rakhatI haiM kahA jAtA hai ki vikramIya chaTI sAtavIM zatAbdI meM yahA~ ke jaina rAjA jina gaja kI bhakti se prerita ho jaina zramaNoM ke liye guphAyeM evaM mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI hogii| 19-henusaMga-yahAM bhI eka pahAr3I aura jaina guphA jisameM jainamUrti hai / 20-jolAvA yahAM bhI eka prAcIna guphA aura do khaNDita mutiyAM haiN| 29-dhArAsiva-vartamAna meM isakA nAma usmAnAbAda hai aura bArasI relave lAina kA eDasI sTezana jaina guphAe~ Jain Education international
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 520-558 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kAitihAsa 14 mola ke phaisale para dhArAsiva hai aura vahAM se 2-3 mIla jAne para jainoM kI sAta guphAeM AtI haiN| jisameM eka guphA bahuta bar3I hai usameM bahuta acchA nakazI kA kAma huA hai aura bha0 pArzvanAtha kI sapta phaNa vAlI matti virAjamAna hai vaha bha0 pArzvanAtha ke zarIra pramANa zyAma varNa kI hai inake alAvA choTo bar3I saba guphAoM meM tIrthakaroM kI mUrtiyAM hai 22 --- ellurA kI guphAeM yaha sthAna dolatAbAda se 12 mIla kI dUrI para AyA huA hai| jahA~ kI pahAr3I para jainoM kI 32-33 guphAeM AI huI haiM jisameM pAMca guphAeM bahuta hI baDI hai purANe jamAne kI zilpa kalA vaDI hI darzanIka hai ina guphAe ke viSaya bahuta se pauvatyi pAzcAtya vidvAnoM ne lekha likha prasiddha kara cUke haiN| ataH yahA~ sthAnAbhAva adhika nahIM likhA gayA hai / 23--sotAvA yahA~ para eka pahADI bhUmi se 2349 phUTa uccI hai aura tIna bar3I guphAeM hai jisameM eka to do maMjila kI hai jisake Upara ke bhAga meM bha0 mahAvIra kI mUrti hai nIce kI do guphAoM meM eka meM pArzvanAtha kI dUsarI meM eka devI kI khaNDita mUrti hai / 24 - cunAvA yahA~ jainoM kI eka guphA hai jisameM eka khaNDita jaina mUrti hai / 25- rAjagRha ke pAMca pahAr3oM meM bhI jainoM kI do bar3I guphAeM hai jisameM eka kA nAma saptA dUsarI kA sonabhadrA ina guphAoM ke viSaya DaoN0 sarakaniMgahoma ne vistRta lekha likhA thA tathA ina guphAoM meM eka zilAlekha bhI milA hai jisase pAyA jAtA hai ki prastuta guphAeM IsA kI dUsarI zatAbdI meM muni deva ke liye banavAI gaI thI / inake alAvA bhI bhArata ke anyonya prAnto se sekar3oM nahIM para hajAroM guphAeM isa samaya bhI vidya mAna haiM jo zodha khoja karane se pattA mila sakatA hai hA~ una guphAoM meM isa samaya sAdhu to zAyada hI rahatA ho para itihAsa ke liye bar3I kAma kI eMva upayogI hai ina guphAeM kA nirIkSaNa karane se yaha pattA laga jAtA hai ki eka samaya bhAratIya saba dharmoM ke sAdhu jaMgaloM kI guphAoM meM raha kara apanA jIvana parama zAMnti evaM adhyAtma cintana karane meM vyatita karate the aura ina ekAgratA ke kAraNa unhoM ko aneka camatkArika vidyAe evaM labdhiyoM bhI prApta ho jAti thI aura una labdhiyoM dvArA ve saMsAra kA kalyANa kara sakate the kyA kabhI phira bhI aisA jamAnA zrAvegA ki hamAre bhAratIya zramaNa jaMgaloM meM raha kara una vidyAoM ko hAsila kara saMsAra kA kalyANa karegA / 1008 jaina guphAe~
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saM0 958-1001 36-prAcArya bhI kakkalarijI mahArAja (saptama) zreSThyAkhyAnvayasaMbhavaH suviditaH zrIkakamarirmahAn / vidyAjJAn samundra eSa nRpatiM citrAgadaM vai sudhIH // jaina dIkSitavAn tathA ca kRtavAn zrIkAnyakubjepure / mUrti svarNamayIM vidhAya bhavane devasya saMpUjakam // prAcArya zrI kakkasUrIzvarajI mahArAja mahAprabhAvika evaM prakhara dharmapracAraka AcArya hue haiM / zrApa Bhad zrI ne pUrva paramparAgata ajainoM ko jaina banAkara zuddhi karane kI mazIna se va apane pIyUSa rasa plAvita amUlyopadezAmRta se aneka hiMsAnuyAyI vAmamArgiyoM ko va mAMsAhArI kSatriP yAdikoM ko pavitra jainadharma ke pAvana saMskAra se susaMskRta kara unheM upakeza vaMza (mahAjana saMgha) meM sammilita kara upakeza vaMza kI AzAtIta vRddhi kI / Apa zrI kI kaThora tapazcaryA evaM saccaritratAdi savizeSa guNoM se AkarSita ho sAdhAraNa janatA hI nahIM apitu bar3e 2 rAjA mahArAjA bhI ApakI sevA kA lAbha lene meM apanA ahobhAgya-dhanya divasa samajhate the / zAstrIya marma ke prakANDa paNDita zrIAcAryadeva zAstrArtha meM to itane siddhahasta kuzala the ki kaI rAja sabhAoM ke vAdI kaI bAra Apase parAjita ho cuke the / vAdI mAnamardaka zrIsUrIzvarajI ne kaI vAdiyoM ko pavitra jainadharma kI dIkSA se dIkSita kara unheM satpathAnugAmI banAyA / bhrama se bhUla kara ajJAnatA ke nibir3a timiramaya mArga kI ora pravatti karane vAle ajJAniyoM ke liye satpathapradarzaka bana sUrijI ne unako kaNTakAkIrNa mArga se bilaga kara, cAra patha ke pathika banAye / isa taraha caturdika meM pavitra jainadharma kI uttuMga patAkA ko phaharA kara zrAcAryazrI ne zabdato'varNanIya yazaH sampAdana kiyaa| ___ duSkAla ke bure asara se jo zramaNoM meM zithilatA AgaI thI usako jagaha 2 zramaNa sabhAgoM se miTAkara sUrIzvarajI ne zithilAcArI muniyoM ko upabihArI banAye / zramaNoM ke AvAgamana ke abhAva se jo kSetra saddharmA-parAGmukha bana gaye the, una kSetroM meM zrAcAryazrI ne svayaM vihAra kara punaH dharmAkura aGkurita kiyA / ataH yadi yaha kaha diyA jAya ki ApakA jIvana hI jainadharma kI prabhAvanA ke liye huA to, koI atyukti na hogii| pAThakoM kI jAnakArI ke liye ApazrI kA jIvana sakSipta rUpameM likha diyA jAtA hai / marudhara bhUmi ke liye alaMkAra svarUpa, amarapura se spardhA karane vAlA aneka upavana, vATikA, kUpa, sarovara va vividha pAdapoM ke vicitra sauMdarya ko dhAraNa kiye hue atyanta ramaNIya uttama namasparzI aTTAlikAoM samanvita suvarNa kalasa dhvaja daMDa vAle aneka jinAlaya va dharmazAlAe se suzobhita medinIpura nAmaka nagara thA / yaha nagara upakeza vaMza kI vizeSa AbAdI (vizeSa saMkhyA) se bharA huA thA / upakeza vaMzIya jana samAja-jaise rAjya kArya ko calAne meM rAjyanIti niSNagata thA vaise hI vyApArika zreNI meM bhI sabase Age kadama bar3hAyA huA thA / ina upadeza vaMziyoM kA vyApAra kSetra bhArata ke parimita saMkucita kSetra ke hI liye hue nahIM thA apitu inake byApAra kSetra kA sambandha bhArata se bahuta dUra pAzcAtya pradezoM se bhI thA / ye loga medanIpura nagara 1009 Jain Education Internal
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 6.1] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jalamArga evaM sthala mArga donoM hI mArga se vyApAra kiyA karate the / inhI vyApAriyoM meM zreSTigautrIya zAha karamaNa nAma ke eka nAmAGkita vyApArI the / Apa para lakSmI kI apAra kRpA hone se Apa dhana kubera ke nAma se bhI jaga vizrata the| zAha karamaNa ke punya pAvanI, pativrata dharma parAyaNa, parama suzIlA mainA nAmakI strI thii| isI devI ne apanI ratna kukSi se 11 putra aura sAta putriyoM ko janma dekara, apane jIvana ko kRtArtha banAyA thaa| mAtA mainA, itane vizAla kuTumba vAlI hone parabhI apane dharma kArya sampAdana karane meM sadaiva tatpara rahatI thii| usa jamAne meM eka to jIva laghukarmI hI hote the dUsarA nispRhI nirgranthoM kA upadeza hI aisA milatA thA ki ve eka mAtra dharma ko hI ubhayataH zreyaskara zrAdaraNIya, evaM upAdeya samajhate the / mAtA mainA ke kaI putra putriyoM kI zAdiyAM bhI ho gaI thI / unameM se zrI vimala nAma kA putra bhI eka thaa| vimala, vyApAra kalA kA vize. SajJa evaM dharma kArya kA parama anurAgI, dRr3ha zraddhAlu thaa| pratyeka kArya ke lie zA. karamaNa vimala se parAmarza kiyA karate the| eka samaya vimala kisI kAryavazAt nAgapura gayA thA |vhaaN para upAdhyAya zrIsomaprabha ke upadeza se sucaMtivaMzabhUSaNa zA. nor3hA ne zatrujaya kA saMgha nikAlane kA nizraya kiyA evaM saMgha nikAlaneke zubha muhurta kA bhI nizcaya ho cukA thA ataH ukta avasara para sammilita hone ke liye zA. nor3hAne zA.vimala se prArthanA kI ki kRpA kara saMgha meM padhAra kara sevA kA lAbha mujhe pradAna kreN| isa para vimala ne uttara diyA ki zrApa bar3e hI bhAgyazAlI haiM ki saMgha nikAlane rUpa bRhad puNyopArjana kara rahe haiM kintu yadi pAMca dina muhUrta ko Age rakheM to hama sakuTumba sAtha cala kara yAtrA ke apUrva lAbha evaM atula puNya ko sampAdana kara sakeMgeM / ina pAMca dinoM maiM to hamAre jarUrI kAma hone se yakAyaka pAnA nahIM bana sakatA hai / isa para zAha nor3hA ne to kucha bhI jabAba nahIM diyA para pAsa meM hI baiThe hue nor3hA ke putra devA ne kahA ki nirdhArita muhUrta meM kucha bhI rahobadala nahIM ho sakatA hai yadi Apake jarUrI kArya hone se isa saMgha meM na padhAre to bhI Apa samartha hai ki Apa svayaM saMgha nikAla kara yAtrA kara sakate haiM / zAha devA ne kisI bhI zrAzaya se kahA ho para vimala ne usako tAnA samajha kara uttara meM kucha bhI nahIM kahA cupa cApa vaha yoM hI cala par3A para usakI antarAtmA meM saMgha nikAlane kI navIna utkaTa bhAvanA ne janma le liyA ataH tatkAla vahAM se ravAnA ho vimala, medinIpura AyA aura apane saba kuTumbiyoM ke samakSa svahRdayAntarhita navIna bhAvanA ko kaha sunaayaa| aisI paramapuNyamaya sundara yojanA ko suna sabhI ke hRdayoM meM aparimita AnaMda kA anubhava hone lagA aura usI dina se vo saMgha nikAlane ke lie Avazyaka sAdhanoM ko juTAne meM saMlagna vana gaye / vimala kI icchA thI ki apane mAtA pitA kI maujUdagI meM hI yAtrArtha saMgha nikAla kara yAtrA kare para kudarata kuccha aura hI ghATa ghar3a rahI thii| zAha karamaNa kI avasthA vRddha thI usane apane zarIra kI hAlata dekhakara apane sthAna para zA0 vimalako sthApana kara ghara kA saba kArobAra vimala ke adhikAra meM kara diyA aura Apa parama nirvRti meM jaina dharma kI ArAdhanA meM salagna ho gaye yahI hAla mAtA mainA kA thaa| AhA-hA usa jamAne ke bhadrika evaM laghukarmI loga AtmakalyANa karane meM kisa prakAra tatpara rahate the jisakA yaha eka udAharaNa hai thor3A hI samaya meM zAha karamaNa samAdhI pUrvaka evaM paMca parameSTI kA smaraNa ke sAtha svarga kI ora prasthAna kara diyaa| jisase vimala ko bar3A bhArI raMja huA vaha socane lagA ki meM hata vimala ko tAnA aura saMgha 1010
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 958-1001 bhAgya hU~ ki pitAjI ko maujudagI meM saMgha nahIM nikAla sakA tathApi vimala ke hRdaya meM saMgha nikAla kara tIrthoM kI yAtrA karane kI bhAvanA bar3hatI hI gaI / idhara medinIpura ke prabala punyodaya se zAsana zRMgAra dharmaprANa, zraddheya, pUjyAcAryazrI siddhasUri kA zubhAgamana medinIpura meM huA / svargastha karamaNa ke vimalAdi putroM ne savAlakSa dravya vyaya kara sUrijI kA nagara praveza mahotsava krvaayaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga, vairAgya evaM Atma kalyANa ke viSaya meM hotA thA / ataH sarva zrotAgaNa aise to sUrijI ke vyAkhyAna se lAbha uThAte hI the kintu vimala para ina vyAyakhAnoM kA savizeSa prabhAva pdd'aa| eka dina vimala ne sUrijI se prArthanA kI ki bhagavAna ! yadi isa varSa ke cAturmAsa kI kRpA hamAre para ho jAya to maiM cAturmAsAnaMtara zatruJjaya kA saMgha nikAlU pratyutara meM sUrIzvarajI ne pharamAyA ki vimala ! terI bhAvanA atyuttama hai / yAtrA ke liye saMgha nikAla kara puNya sampAdana karane rUpa kArya sAdhAraNa nahIM kintu, atyanta mahatva kA hai| cAturmAsa ke liye nizcita to kucha bhI nahIM kahA jA sakatA; para jaisI kSetra sparzanA hogI vaisA kArya bnegaa| vimala ke dila meM pUrI lagana thI / vaha acchI taraha se samajhatA thA ki gacchanAyaka sUrijI ke virAjane se hI merA hRdayAntarhita kArya bar3I sugama rIti se saphala ho jAyagA ityAdi khaira / punaH eka samaya medinIpura zrIsaMgha ekatra miDakara sUrijI se cAturmAsa ke liye Agraha bharI prArthanA kii| sUrijI ne bhI bhaviSya ke lAbhAlAbha kA kAraNa jAnakara medinIpura ke zrIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra karalI / basa phira to thA hI kyA ? kevala vimala ke liye hI kyoM para Aja to medinIpura ke ghara ghara meM harSa kI taraMge chalane lgii| cAturmAsa meM paryApta samaya hone se sUrijI ne idhara udhara ke samIpastha kSetroM meM paribhramaNa kara ardha nidrita samAja ko jAgRta kiyA / cAturmAsa ke samaya ke najadIka Ane para sUrijI ne punaH medinIpura padhAra kara cAturmAsa kara diyA / basa vimala ke hRdayAntarhita manoratha bhI saphala hogyaa| usane sUrijI se parA marzakara saMgha ke liye aura bhI vizeSa sAmagrI juTAnA prArambha kara diyaa| idhara cAturmAsa meM sUrijI ke vyAkhyAna hamezA tAtvika, dArzanika, evaM sAmAjika viSayoM para hote the| jaina darzana ke mukhya siddhAntoM kA pratipAdana karate hue tyAga, vairAga evaM Atma kalyANa ke viSayoM kA bhI samanvaya kara diyA jAtA jisase, zrotAoM kA hRdaya saMsArAvasthA meM rahate hue bhI vairAgya sannikaTa hI rahA karatA thA / AcAryazrI ke virAjane se itaH utaH sarvatra prabala parimANa meM dhakiAnti kA bIjAropaNa huA aura janatA ne khUba lAbha utthaayaa| jaba cAturmAsa ke avasAna kA samaya sannikaTa A gayA to vimala ne sUrijI se prArthanA kI ki--- pUjyavara ! kRSA kara saMgha prasthAna ke lie parama zAntimaya, kalyANa dAyaka, saukhya prada zubha muhUrta pradAna kareM jisase sarva kAryArAdhana nirvidanatayA, paramAnanda pUrvaka ho ske| AcAryazrI ne mAha suda paJcamI ke maMgala maya divasa kA zubha muhUrta pradAna kiya jisako, vimala ne atyanta vinayapUrvaka zirodhArya kara badhAyA / sUripradatta zubhamuhUrta para yathA samaya upasthita hone ke liye sthAna 2 para nimantraNa patrikAeM bhejI gaI / saMdeza vAhakoM se zubha saMdeza dilavAye gaye / gurudevoM ( sAdhu, sAdhviyoM ) kI vinatI ke liye yogya puruSoM va apane bhrAtA evaM putroM ko bheje / wwmmam zrI zatrujaya kA saMgha
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka khAsa ullekhanIya ghaTanA yaha banI ki zAha vimala nAgapura jA kara zAha noDhA saMcetI ko saMbha meM padhArane kA AmantraNa kiyA ki usa samaya zAha nor3hA kA putra devA bhI pAsa meM baiThA thA usane kahA vimalA zAha Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiM ki isa prakAra prAtmakalyANArtha dhArmika kAryoM meM lakSmI kA sadupayoga karate haiM / zAha vimala ne kahA yaha Apa sAhiboM kI anugraha kA hI sundara phala hai jainadharma meM kAraNa se hI kArya kA honA batalAyA hai zAha devA samajha gayA ki merA kahanA zAyada zAha vimala ko tAnA rUpa huA ho aura usa kAraNa ko lekara hI Apane saMgha kI yojanA kI ho ? para aisA to tAnA hI acchA hai ki jisameM hajAroM jIvoM ke punya bandha kA kAraNa bana jAtA ho khaira zAha devA ne kahA vimala zAha yadi Apa pAMca sAta dina muhurta badala deM to hama saba kuTumba ke sAtha Apake saMgha meM cala kara tIrthayAtrA kreN| vimala ne kahA bahuta khuzI kI bAta hai yadi Apake jaise bhAgyazAlI mere para isa prakAra kRpA karate hoM to mujhe pAMca sAta to kyA para adhika samaya bhI ThaharanA par3e to bhI inkAra nahIM hai| isa para vimala kI vimalatA kI kasauTI ho gaI aura usI muhUrta ke samaya zAha noDhA-devA saMgha meM calane ke liye taiyAra ho gaye / ahA-hA kaisA nirabhimAna kA jamAnA thA aura logoM ke dila kaise dariyAva sadRza vizAla the ? jisakA yaha eka jvalaMta udAharaNa hai isase hI dharma kI prabhAvanA evaM unnati hotI thI ThIka samaya para medinIpura caturvidha zrIsaMgha se bhara gayA taba sUrIzvarajI ne zAha vimala ko saMghapati pada pradAna kiyaa| isa taraha prAcAryadeva ke nAyakatva evaM vimala ke saMghapatitva meM charI pAlaka saMgha ne zubha TE se prasthAna kara diyaa| prAcArya deva ke sAtha meM prAyaH sakala saMgha pAda bihArI bana tIrtha yAtrA ke parama sukRta kA lAbha uThAne lgaa| caturvidha zrIsaMgha se sajA huA yaha saMgha itanI vizAla saMkhyA meM thA ki dekhane vAloM ko mANDalika gajA ke bRhat sainika samUha kA bhrama ho jAtA thaa| jaba kramazaH zatrubjaya tIna mukAma dUra rahA to sakala janatA ke hRdaya meM tIrtha sparzana kI pavitra bhAvanA prabala rUpa se vRddhigata hone lgii| ataH prAtaHkAla saMgha ne zIghra hI ukta sthAna se prasthAna kara diyaa| saMghapatijI to sUrIzvarajI ke sAtha meM the isa liye sUryodaya ke hone para prAcArya deva ke sAtha hI ravAnA hue calate hue mArga meM par3e hue eka aise baila ko dekhA jisake ki zarIra meM kIr3e kalamalA rahe the| sthAna 2 se rudhira dhArA pradavAAhita ho rahI thI / pakSI gaNa coMca se ToMca kara mAMsa nikAla use vizeSa pIr3ita kara rahe the / vaha isa prakAra se chaTa paTA rahA thA ki mAnoM deha tyAga kI hI Antarika bhAvanA pradarzita kara rahA thaa| isa prakAra varNato'varNanIya dAruNa vedanA se dukhita baila ko saMghapati ne dekhA aura usane sUrijI se kahA-bhagavan / ye bhI kisI pUrvabhava kRta azubha karmodaya ke hI phala hoMge ? sUrijI ne kahA vimala ! isake hI kyoM para apanA yaha jIva bhI isase adhika bhIma asahya nArakIya yAta-nAoM ko aneka bAra sahana kara pAyA hai| baila kI pIr3A ke dekhane mAtra se hI apanI dayanIya sthiti hogaI hai kintu jisake sAmane yaha kaSTa nagaNya sA hai aisA paramAdhArmikakRta upasarga pApAtmAoM ko balAt sahana karanA par3atA hai| isa taraha sUrijI ne vimala ke nayanoM ke samakSa nArakIya duHkhoM kA bhayAvanA citra citrita kara diyA taba pApa se Darapoka vimala ne kahA-bhagavan ! aisA bhI koI akSaya upAya hai ki jisase kabhI kisI bhI prakAra ke duHkhoM ko sahana na karanA par3e ? sUrijI ne kahA-ina duHkhoM se chUTane kA eka mAtra upAya jina gadita yamaniyamoM (mahAvratoM) ko svIkAra kara yogatraya se samyakaprakAreNa ratna traya 1012 bela kI asahya vedanA
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 958-1001 kI ArAdhanA karanA hai / vimala ! sAdhAraNa manuSya to kyA ? kintu cakravartI jaise caturdizA ke svAmI bhI svAdhIna sukhoM para lAta mAra kara saMyama rUpa amUlya ratna ko yAvajjIvana surakSita rakha anAdikAla se sambandhita janma maraNa ke dukkhoM se chUTa kara AtmazAMti parama sukha kA anubhava karate haiM / vimala ne kahA-pUjyavara ! dIkSApAlana karanA bhI to mahAduSkara evaM lohe ke cane cabAnA hai ? sUrijI ne kahA vimala! dekha,yaha baila kI dArUNa yAtanA asahaya hai yA dIkSA pAlana duSkara hai ? vimala ne kahA-yahato paravaza hokara bhoga rahA hai / sUrijI ne kahA-jaba paravaza hokara bhI vedanA bhoganI par3atI hai to sabase acchA yahI hai ki svAdhInapane hI vedanA bhogaleM jisase balAdasahya vedanA na sahana karanI par3e / vimala ne kahA-- bhagavan merI icchA saba prakAra ke sAMsArika duHkhoM se mukta hone kI hai / sUrijI ne kahA-vimala ! khUba gaharA vicAra karale / dekha vairAgya cAra prakAra ke hote haiN| (1) viyoga vairAgya -- kisI ke mRtaka zarIra ko jalAte hue dekhakara manuSya ko zmasAnIyA vairAgya zrAtA hai parantu, vaha mRta deha ko jalAne ke pazcAt snAna karane ke sAtha hI sAtha dhupa jAtA hai| (2) duHkha vairAgya -jaba kabhI asahya duHkha pApar3atA hai taba vairAgyotpanna hojAtA hai| para paha, duHkha kI sthiratA taka hI sImita rahatA hai|| (3) sneha bairAgya-pitA putrAdi ke sneha se jo vairAgya hotA hai vaha bhI adhika samaya taka sthAyI nahIM rhtaa| (4) zrAtma vairAgya-zrAtmA ke bhAvoM se sAMsArika svarUpa ko samajha kara janma maraNa ke duHkha se mukta hone ke liye jo vairAgya hotA hai vaha saccA vairAgya hai| sUrijI-vimala ! terA vaigagya ina cArameM se kaunasA hai| vimala- pUjyavara ! mere vairAgya meM kAraNa to isa baila kA duHkha hI hai ata- merA vairAgya duHkhajanya bairAgya hai kintu mujhe dRr3ha, sthAyI tathA saccA vairAgya hai / sUrijI-taba tere dIkSA lene ke bhAva kava haiM ? vimala -Apa AjJA pharamAve taba hii| sUrijI-zIghramataH siddha kSetra meM hI terI dIkSA ho jAya to... vimala-bahuta khuzI kI bAta hai gurudeva ! maiM bhI taiyyAra huuN| sUrijI-tumhArA zIghra hI kalyANa ho| isa prakAra ke mahatvapUrNa nirNaya ke pazcAt sUrijI aura saMghapatijI kramazaH saMgha meM Akara milgye| vimala ke sAtha meM unakI dharmapatnI,ATha putra tIna putriyAM evaM bhAi Adi bahuta sA parivAra bhI yAtrA nimitta pAyA thA kintu, vimala ne siddha kSetra pahu~ca ne ke pUrva apane manogata bhAMvoM kI kisako sUcanA bhI na kI aura kramazaH calatA huA saMgha tIrtha sthAna para sakuzala A gayA / saba ne dAdA ke darzana, sparzanakara apane manorathoM ko saphala banAne meM bhAgyazAlI bane / pUjA prabhAvanA, svAmIvAtsalya' dhAjAmahotsavAdi pAvana kAryoM meM udAra dIla se puSkala dravya vyaya kara apUrva puNyamaya lAbha upArjana kiyaa| jaba saMghapati sUrijI ko vaMdana karanagaye taba sUrIjI ne kahA ki puNya zAlI ! kyA vicAra hai 1 vimala ne kahA-ve hI dIkSA grahaNa karane ke dRr3ha vicAra haiM sUrijI ne kahA-taba kyA dera hai ? vimala-bhagavAn ! dera kucha vimala kA vairAgya aura dIkSA 1013
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nahIM, saba kArya to kara cukA hU~, phevala dIkSA kA kAma rahA hai so vaha bhI kala taka ho jAyagA / sUrijI meM khaa-'jhaasuhN'| sUrIzvarajI ke caraNa kamaloM meM vaMdana karane ke pazcAt vimala apane nirdiSTa sthAna para AyA / apane sakala parivAra ko eva kauTumbika sambandhiyoM ko bulA kara kahane lagA-merI bhAvanA kala AcAryazrI ke pAsa meM dIkSA lene kI hai ataH Apa sarva kI anumati cAhatA hU~ / vimala ke . hRdaya spardhA vacanoM ko zravaNa kara saba ke saba avAka rahagaye / anta meM vimala kI patnI ne vinaya pUrvaka kahA prANezvara ! yadi Apako dIkSA lenA hI hai to kama se kama saMgha ko lekara punaH apane ghara padhAra jAiye / vahAM maiM bhI Apake sAtha dIkSA grahaNa karUgI / vimala ne kahA-jaba dIkSA lenI hI hai to aise pAvana tIrtha sthala ko chor3a kara ghara jAkara dIkSA aGgIkAra karane meM kyA vizeSa lAbha hai ? kucha bhI ho, maiM to isI sthAna para kala dIkSA grahaNa karUgA / isa viSaya meM vimala ke putroM ne bhI bahuta kucha kahA kintu vimala, apane kRta nizcaya para aDiga rh|| Akhira vimala ne, apanI patnI sahita 11 zrAvaka zrAvikAoM ke sAtha siddhAcala ke pavitra AkSaya sthAna meM sUrIzvara jI ke kara kamaloM se paramavairAgya pUrvaka dIkSA svIkAra kI / usa hI dina se vimala kA nAma vinayasuMdara rakha diyA gyaa| ___ saMghapati ke uttara dAyitva kI mAlA vimala ke jyeSTha putra zrIpAla ko pahinAI gii| kAzaH saMgha calakara punaH medinIpura zrAyA / saMghapati zrIpAla ne saMgha ko svAmI vAtsalya va savAsera modaka meM pAMca svarNa mudrikAeM DAlakara svadharmoM bhAiyoM ko pahirAvaNI dI / yAcakoM ko pracura parimANa meM dAna de saMdha ko suSTha prakAreNa visarjita kiyaa| zrAcAryazrI siddhasUrijI ne marudhara meM vihAra kara sthAna 2 para jainadharma kA udyota kiyaa| muni vinayasundara bhI isa samaya pUjya gurudeva kI sevA kA lAbha letA huA manana pUrvaka zAstroM kA abhyAsa karane lagA / vimala aise to svAbhAvataH hI kuzAgra buddhi vAlA thA, phira gurudeva kA saMyoga to svarNa meM sugaMdha kA sA kAma karane lgaa| pariNAma svarUpa thor3e hI samaya meM vinayasuMdara nyAya, vyAkaraNa tarka, chanda, kAvya, alaMkAra, nimittAdi zAstroM kA abhyAsa kara udbhaTa-ajor3a vidvAna hogyaa| vidvAttA ke sAtha hI sAtha usa samaya ke liye paramAvazyaka vAda vivAda kI zakti saMcaya meM bhI anavarata gati se vRddhi karane lge| itanA hI nahIM, kaI rAja sabhAoM ke diggaja vAdiyoM ko nata mastaka kara unheM jinadharma ke syAdvAda siddhAnta ke anuyAyI banAye / isataraha sarvatra jainadharma kI vijayapatAkA phaharAte rahe / anta meM yoga vidyA se apanA mRtyu samaya najadIka jAna siddhasUri ne apane antima satya nAgapura ke cAturmAsa ke bAda devI saccAyikA ke paramarzAnusAra, bhAdra gautrIya zAH golha ke mahA matsA pUrvaka vinaya suMdara muni ko sUri pada se vibhUSita kiyA / paramparAnusAra ApakA nAma kakka sUri rakhadiyA gyaa| zrIsiddha sUrijI to usahI dina se apanI antima saMlekhanA meM saMlagna ho gaye upakezagacchAcAryoM meM kramazaH ratnaprabhasUri, yakSadevasUri, kakkasUri, devagusUri, siddhasUri; ina pAMca nAmoM kI paramparA calI A rahI thI kintu kAla doSa se kiMvA devI ke kathana meM rAprabhasUri aura yakSadevasUgi, ye donAma bhaNDAra (baMda) kara dene par3e / ataH aba se kakkasUri, devaguptasUri aura siddhasUri ye tIna nAma hI kramazaH rakkhe jAne lge| isI ke anusAra siddhasUri ke paTTa para prAcArya kakkasUri hue / 1014 vinayasundara ko sUripada
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 958-1001 AcArya kAkasUri eka mahAn pratibhAzAlI, tejasvI prAcArya hue / Apake AjJAnuvartI hajAroM sAdhu sAdhvI pRthak 2 kSetroM meM vicara kara jainadharma kA pracAra kara rahe the kintu kAla doSa se kuccha zramaNa maNDalI meM sAdhu vRtti viSayaka rAma niyamoM meM kucha zithilatA zrAcukI thii| zrI sUrijI se saMyama vRtti vighAtaka zithilatA sahana na ho khasI / unheM isakA prArambhika cikitsopacAra hI hitakara jJAta huaa| ve vicArane lage ki jina suvihitoM caityavAsa karate hue bhI zAsana kI mahatI prabhAvanA kI unhIM meM Aja kalikAla kI karatA se caritra virAdhA vRtti ne Azraya kara liyA hai ataH isakA prathama sTepa meM antakara denA bhaviSya ke liye vizeSa ayaskara hai anyathA yahI zithilatA bhayaMkara rUpa dhAraNa kara pariSkRta mArga ko bhI avaruddha kara degii| basa, u. vicAradhArAnumAra ve zIghra hI jAvalIpura padhAra gye| vahAM ke zrIsaMgha ko upadeza se jAgRta kara, prAviSTa hotI huI zithilatA ko rokane ke liye, nikaTa bhaviSya meM hI zramaNa sabhA karane ke liye prerita kiyaa| zrIsaMbane bhI dharmahAsa kI dIrghadRSTi kA vicAra kara prAcAryazrI ke vacanoM ko zirodhArya kiyA tatkAla eka sundara yojanA banAkara AcAryazrI kI sevA meM rakhadI gii| ukta nizcaya nusAra bahuta dUra dUra ke pradezoM meM zrAmaMtraNa patrikAeM bhejI gaI / sarva sAdhuoM ko jAbalIpura meM ekatrita hoto ke liye prArthanA kI gaI / AmantraNa patrikAoM ko prApta kara dharma prema ke pAvana rasa meM lIna hue, usake zagacchIya, koraMTagacchIya, aura vIra paramparAgata munivarga, evaM zrAddha samudAya ThIka dina jAbalIpura meM epita hue / nirdhArita samayAnusAra sabhA kA kArya prArambha huA / sarva prathama zramaNa sabhAyojanA ke uddezyoM kA jana samAja ke samakSa savizada digdarzana karAyA gyaa| tatpazcAt zrAcAryazrIkakasUrijI ne ojasvI bANI dvArA sakala jana samudAya ko apanI ora cumbaka vat AkarSita karate hue prema, saMgaThara, AcAra vyavahAra, samayocita kartavyAdi ke anukUla viSayoM para saMkSipta kintu sAragarbhita upadeza denA prArambha kiyA / sUrijI ne pharamAyA ki mahAnubhAvoM ! aAja hama saba kisI eka vizeSa zAsana ke kArya ke liye ekatrita hue haiN| hA saboM meM pArasparika gaccha-samudAya kA bheda hone para bhI vItarAga devopAsaka bAra vyavahAroM kI samAnatA se jainatva kA dRr3ha raMga sabhI meM sarIkhA hI hai hama saba eka patha ke pathika haiN| bhagavAna mahAvIra ke zAsana kI rakSA evaM vRddhi karanA hI saba kA parama dhyeya hai| kintu, vartamAna meM hamAre zAsana kI kyA dazA hogaI hai ? yaha kisI samayajJa se pracchanna nahIM hai / jaba ki eka aura anya loga apanA pracAra kArya annarasa gati pUrvaka bar3hA rahe haiM taba dUsarI ora hamAre meM kahI kahI zithilatA ne praveza kA diyA hai| mRta tulya vAmamArgiyoM meM punaH jIvana A rahA hai / vedAntiyoM meM hiMsA janaka vidhAnoM ke yajJa kArya prAya: luha sA hogayA tathApi devadeviyoM ke nAma para uttejanA mila rahI hai taba, hamAre meM naye naye gaccha, matamatAntara evaM samudAyoM kA prAdurbhAva hokara saMgaThita zakti kA hrAsa kiyA jA rahA hai| zramaNa varga bhI sAdhutva vRtti sAdhaka zrAcAra vyavahAra kI ora vizeSa dhyAna nahIM dete hai / bandhuoM ! apane pUrvajoM ne jainetaroM para jainadharma kA jo sthAyI prabhAva DAlA thA, usameM mukhya unake prAcAra vicAra viSayaka utkRSTatA, bhanekAnta siddhAnta jJAna kI gambhIratA hI kAraNa haiM jaina zramaNoM ke prAcAra kA tulanAtmaka dRSTi se itara koI darzana sAmya nahIM kara sakatA hai| sAdhAraNa janatA meM jo sAdhuoM ke prati, evaM dharma ke prati zraddhA hai usameM apane kriyA kANDoM kI duSka tAvaM zrAtma kalyANa kI abhIpsita bhAvanAoM kI sugamatA hI pradhAna hetu hai / ataH apane AcAra vicAroM meM, yA niyamoM meM, zAstrIya vidhAnoM meM kiJcinmAtra bhI zithilatA ne praveza kiyA nahIM ki jAvalIpura meM saMgha sabhA 1015
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhaviSya kA unnati mArga do prakAra se avaruddha hojAyagA / eka to svayaM bhI AtmakalyANa kI utkRSTa bhAvanAoM se, mukti evaM parama nirvRttimaya dhAma se saikar3oM kosa dUra ho jAyeMge aura dUsarA bhadrika janatA ke liye svAbhAvika azraddhA ke kAraNa bana jaaveNge| pyAre zramaNavarga ! vIroM kI santAna vIra hotI hai na ki kAyara / jo kAyara haiM ve vIra putra kahalAne ke adhikArI nahIM / hamArA isa avasthA meM sAdhuvRtti meM rahate hue) kyA kartavya hai, yaha Apa logoM se pracchana nahIM kAraNa, hamane sAMsArika evaM paudgalika asthira, kSaNabhuGgura sukhoM para lAta mAra kara, mukti mArga kI ArAdhanA ko carama lakSya banA, parama kalyANa maya cAritra patha svIkRta kiyA hai| ataH apane antima lakSya ko vismRta na karate hue zAsanonnati karane ke sAtha hI sAtha Atmonnati dhyeya ko bhI apanI unnati kA mukhya aGga mAnakara tana mana se zAsana kArya meM juTa jAnA cAhiye / isI meM svaparonnati sannihita hai| __ maiM jAnatA hU~ ki siMha thor3I dera ke liye taMdrAvaza ho nirjIvavat girikaMdarA meM so jAtA hai to kSudra makSikAeM bhI usake mukhapara baiThajAtI haiM kintu jaba vaha dUsare hI kSaNa hAtha uThAkara gagana bhedI garjanA karatA hai taba makSikAeM to kyA para, jharate hue mada se madonmatta banI huI gajarAzi bhI zakti vihIna nisteja hojAtI hai| udAharaNArtha-jaba upAdhya devacaMdra muni ne caityavyavasthA ke kArya meM apane vAstavika yamaniyama ko vismRta kara diyA taba, sarvadeva sUri kI siMha garjanA ne unhe punaH jAgRtakara upabihArI banA diyaa| zramaNoM ! Aja maiM apane bandhuoM meM kucha zithilatA kA aMza dekha rahA huuN| ata: isako nivAraNa karane ke liye hI zramaNa sabhA kA Ayojana kiyA gayA hai / mujhe yahI kahanA hai ki hama loga AI huI zithilatA ko dUra kara zIghra hI zAsanonnati ke kAryoM meM salaMgna ho jAveM / kAraNa zithilatA eka cepI roga hai; isake phailane meM dera nahIM lagatI hai| ataH isake sparza ko nahIM hone dene meM hI apanA gaurava hai| dUsarA zithilatA kA eka kAraNa yaha bhI hai ki - hamAre andara ziSya pipAsA bar3ha gaI hai dIkSecchukoM ke tyAga vairAgya kI bhI parIkSA nahIM karate haiM, na unakI yogyatA ko dIkSA kI kasauTI para hI kasate haiN| basa ziSya lAlasA kI piNasA kI dhuna meM zAsana hita kI mahatva pUrNa jimmevArI ko bhUla, nahIM karane yogya kArya ko bhI kartavya rUpa banA lete haiM / anta meM pariNAma svarUpa zAsana ke bhArabhUta ve ayogya dIkSita rasagRhI, lolupI, indriya poSaka, sukhazaliye banakara apane sAtha meM anekoM kA ahita kara zAsana ko bhArI hAni pahu~cAte haiM / pahile jo dIkSAeM dI yA lI jAtI thIM ve saba kalyANa kI unnata bhAvanAoM se prerita hokara ke hI kintu, samprati kahI kahI isase viruddha sA hI dRSTi gocara ho rahA hai / hama loga apanI jamAta bar3hAne ke liye yogyAyogya kA vicAra kiye binA pratyeka ko-cAhe vairAgya ke raMga se raMgA huA na bhI ho-dIkSA dete jA rahe haiN| isa prakAra jabardastI ziSya bar3hAne kI abhilASA bhI taba hI utpanna hotI hai jabaki hama apane guru ko chor3a bar3e bana alaga hone kA prayatna karate haiN| yadi gurukulavAsa meM rahane meM hI gaurava samajhA jAtA ho to na to alaga bAr3A baMdI kI jarUrata hai aura na ayogya ko dIkSA dene kI AvazyakatA hai / pyAre zramaNo! Apa dIrgha dRSTi se soca lIjiye ki na isa kuprakRtti se zAsana kA hita hai aura na Atma kalyANa hii| priya Atma bandhuoM ! zAsana kA uddhAra evaM pracAra Apa jaise bhamaNa vIroM ne kiyA aura bhaviSya meM bhI zrApa jaise sAhasI hI kara sakeMge / ataH zrAcAra vicAra viSayaka zaithilya ko choDakara zAsana prabhAvanA pa 1016 zAsana dazA kA citra
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakasari kA jIvana ] | osavAla saM0 958 se 1001 vahita (zrAtma kalyANa ) ke liye kaTibaddha ho jAiye / apane pUrvajoM ne to hajAroM lAkhoM dussaha yAtasAnoM evaM kaThinAiyoM ko sahana kara 'mahAjanasaMgha' rUpa eka bRhad saMsthA saMsthApana kI hai to kyA hama (tane gaye bIte haiM ki-pUrvAcAryoM ke banAye mahAjanasaMgha kI vRddhi na kara sakeM to-rakSA bhI na kara sakeM ? hA, kadApi nahIM / mujhe dRr3ha vizvAsa hai ki atrAgata zramaNa varga avazya hI apane kartavya ko pahicAna kara zAsanonnati ke kArya meM salagna ho jaayeNge| ___ sAtha hI do zabda zrAddha varga ke liye prasaGgopeta kaha denA bhI anucita na hogA / kAraNa, tIrthaGkara bhagavAn ne caturvidha zrIsaMgha meM ApakA bhI barAbarI kA zrAsana rakkhA hai / pUrvAcAryoM ne ita uta sarvatra deza videzoM meM jo jainadharma kA pracAra kiyA hai usameM, Apake pUrvajoM kA bhI tana, mana, evaM dhana se yathAnukUla sahayoga paryApta mAtrA meM thA / ApakA kartavya mArga to itanA vizAla hai ki yadi kabhI sAdhu apanI sAdhutva vRtti se vicalita ho jAya to Apa use punaH bhakti se kartavya mArgArUr3ha banAkara zAsanonnati meM parama sahAyaka bana sakate haiN| zramaNa saMgha meM jo zithilatA AtI hai vaha bhI, zrAddha varga kI upekSA vRtti se hii| jaba tIrthakara, gaNagharoM ne sAdhuoM ke liye zItoSNa kAla meM eka mAsa aura cAturmAsa meM cAra mAsa kI maryAdA kA samaya bAMdha diyA hai tathA vastra, pAtra vagairaha hara eka upakaraNoM ke kalpAkalpa kA niyama banA diyA hai to kyoM kara bhAddha varga ukta niyama vighAtaka sAdhuoM ko uttejanA dekara zithilatA phailAte haiM ? ina niyamoM kA atikramaNa kara svacchaMda vicarane vAle sAdhu ko zrAvaka, haraeka taraha se sanmArga para le Ane ke lie svataMtra hai / yoM to Avaka, sAdhuoM ke-saMyama vRtti nirvAhakoM ko pUjya bhAva se vaMdana karatA hai para phirabhI zAstrakAroM ne inheM mAtA pitA kI upamAdI hai / ratnoM kI mAlA meM sAdhu, zrAvaka ko ekasA hI batalAyA hai arthAt-sAdhu, zrAvaka bhagavAn ke putra tulya haiM / udAharaNArtha eka pitA ke do putroM meM eka bhAI ke ghara meM nuksAna ho to kyA dUsarA bhAI isakI avahelanA kara khar3e khar3e dekhA kare ? nahIM kadApi nahIM; to yahI bAta sAdhu zrAvakake liye samaka kiijiye| sUrijI ke ukta prabhAvotpAdaka vaktRtva ne zramaNa evaM zrAddhavarga kI supta AtmAoMmeM apUrva zakti saMcA. jana karadI / ve saba protsAhita ho sUrijI se arja karane lage--bhagavan ! zrApakA kahanA solaha AnA satya hai / Apa zAsana ke zubha ciMtaka haiM / ApakI AjJA hama zirodhArya karate haiM / hama Aja se hI apanA kartavya adA karane meM sadA kaTibaddha raheMge / yoM to pUjya gurudevoM ne Atma kalyANa ke liye paudgalika sukhoM kA tyAga karake hI saMyama vRtti ko svIkAra kI hai to phira ve apanA yA zAsana kA ahita kaise kareMge ? phira bhI koI zithila hogA to hama marja kara ke yA saMgha sattA se use upavihArI banAne kA prayatna kreNge| isa taraha sUrijI mahArAja kA paramopakAra mAnate hue vIra jaya dhvani ke sAtha sabhA visarjita huii| zrAja syA zrAvakoM meM aura kyA sAdhuoM meM-jahAM dekho vahAM hI sUrijI ke vyAkhyAna kI prazaMsA ho rahI thI / vizeSa prasannatA to jAbalIpura ke zrIsaMgha ko thI ki sarva kArya nirvighnatayA, sAnaMda, sotsAha sampanna hogyaa| dUsare dina eka zramaNa sabhA huI / isameM Aye hue sAdhuoM ke khAsa khAsa AcAryoM ko ekatrita kara jainadharma kA vyApaka pracAra karane evaM vAdiyoM se zAstrArtha kara jainadharma kI suyazaHpatAkA caturdika phaharAne kI sUrizvarajI kA upadeza 1017 Jain Education Intomational 900
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa navIna skIma (yojanA) banAI gaI / yogya muniyoM ko padavI pradAna kara unake utsAha ko bar3hAyA gyaa| pratyeka prAnta meM suyogya padavIdharoM ko alaga 2 vicarane kI AjJA pradAna kI gii| ahA hA, una pUrvAcAryoM ke hRdaya meM zAsana ke prati kitanI unnata evaM uttama bhAvanAeM thii| zAsana kA thor3A bhI ahita, apanI AMkhoM se nahIM dekha sakate the| jahAM kahIM bhI jarAsI gaphalata dRSTigocara hotI-turata use rokane kA hara taraha se prayatna kiyA jAtA / vizeSatA to yaha thI ki usa samaya bhI kaI gaccha, zAkhA kula evaM gaNa vidyamAna the parantu nAmAdika bheda hone para bhI zAsana ke hita kArya meM ve saba eka the / eka dUsare ko hara taraha se sahAyatA dekara zAsana ke vizeSa mahAtmya ko bar3hAne ke liye unake hRdaya meM apUrva krAnti kI lahara vidyamAna thii| ve ApasI matabheda kheMcAtAnI evaM maiM maiM, tUM tU, meM apanI saMyama poSaka-zakti kA apavyaya nahIM karate the / yahI kAraNa thA ki usa samaya karor3oM kI saMkhyA meM vidyamAna jaina janatA saMgaThana ke eka hada sUtra meM baMdhI huI thii| cAroM aura jaina dharma kA hI pavitra maMDA phaharAtA huA dikhAI detA thaa| ye saba hamAre pUrvAcAryoM kI kArya kuzalatA ke suMdara pariNAma the|| prAcArya kakkasUrijI jAbalIpura se vihAra karane vAle the para jAbalIpura kA saMgha isa bAta ke liye kaba sahamata thA 1 vaha ghara AI pavitra gaGgA ko pUrNa lAbha liye binA kaise jAne detA ? ataH sakala zrI saMpane paramotsAha pUrvaka cAturmAsa kI vinatI kii| zrIsUrijI ne bhI bhaviSya ke lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara bhIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra karalI / aba to zrIsaMgha kA utsAha aura bhI bar3ha gyaa| ghara ghara meM pAnaMda ko apUrva rekhA phaila gii| sUrijI ne cAturmAsa ke pUrva kA samaya satyapura, bhinna mAlAdi kSetroM meM dharma pracAra karane meM bitaayaa| punaH cAturmAsa ke ThIka samaya para jAbalIpura meM padhAra kara cAturmAsa kara diyaa| prAcAryazrI ke cAturmAsa meM zrIsaMgha ko jo jo AzAeM thI ve saba sAnaMda pUrNa huI, sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tAtvika, dArzanika, AdhyAtmika tyAga vairAgya para huA karatA thaa| vizeSa lakSya prArama kalyANa kI ora diyA jAtA thaa| yahI kAraNa thA ki cAturmAsa samApta hote hI sAta puruSoM aura gyAraha bahinoM ne sUrijI ke kara kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kara pAtma zreya sampAdana kiyaa| cAturmA sAnaMtara sUrijI ne vihAra kara koraMTapura mahAvIra kI yAtrA kI aura kramazaH pAlhikA ko pAvana bnaayaa| pAlhikA meM kucha samaya taka sthiratA kara janatA ko dharmopadeza dvArA jAgRta karate rhe| jaba upake zapura ke zrIsaMgha. ko ukta zubha samAcAra jJAta hue ki- AcAryazrI kakka sUrijI ma0 pAlhikA meM virAjamAna haiM to vahAM kA bhIsaMgha avilamba bhAcArya deva ke darzanArtha AyA aura upakezapura padhArane kI sAgraha prArthanA kii| sUrijI jAnate the ki upakezapura jAne para to cAturmAsa vahAM karanA hI par3egA ataH cAturmAsa ke pUrva, saujAlI, vairATapura, zAkambharI, haMsAvalI, padmAvatI, medinIpura, phalavRddhi, nAgapura, mugdhapura, khaTakupa nagara, harSapura vagairaha choTe bar3e prAmoM meM paribhramanakara dharma jAgRti dvArA jaina janatA meM navIna sphUrti kA prAdurbhAva karanA vizeSa zreyaskara hogA / ataH zrAgata zrIsaMgha ko to jaisI kSetra sparzanA-kahakara vidA kiyA, idhara AcArya bhI ukta grAma zaharoM meM hote hue jaba mANDavyapura padhAre taba to upakezapura zrIsaMgha ne, mANDavyapura aura upakezapura ke bIca cAturmAsa kI prArthanA ke liye Ane jAne kA tAMtA sA bAMdha diyaa| upakezapurIya zrIsaMgha kI rthinA ko mAna de sUrIzvarajI jaba upakezapura padhAre to zrIsaMgha ne ApakA bar3A hI zAnadAra svAgata 1018 jAbalIpura meM cAturmAsa
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana / | osavAla saM0 158 se 1001 unMAanama kiyA / kumaTa gautrIya zA. bhojA ne savAlakSa dravya vyaya kara sUrijI kA nagara praveza mahotsava karAyA / svadharmI bhAiyoM ko prabhAvanA aura yAcakoM ko udAra vRtti se santoSa pUrNa dAna diyaa| bhagavAn mahAvIra aura prAcArya ratnaprabhasUri ke darzana kara sUrijI ne saMkSipta kintu, sAragarbhita dezanA dI / sarva zrotAvargAnandodrekase ota prota ho gaye / kramazaH sabhA visarjana huI para dharma ke parama anurAgiyoM ke hRdaya meM navIna krAnti evaM sphUrti dRSTi gocara hone lgii| saMgha ne vizeSa lAbha prApta karane kI icchA se bhAcAryazrI kI sevA meM cAturmAsa kI joradAra vinatI kii| sUrijI ne bhI lAbha kA kAraNa jAna ukta prArthanA ko svIkAra karalI / basa phira to thA hI kyA ? logoM kA utsAha evaM dharmAnurAga khUba hI bar3ha gyaa| sUrijI ke isa cAturmAsa se upakezapura aura Asa pAsa ke logoM ko bhI bahuta lAbha huaa| ___ upakeza pura meM carar3a gotrIya kAMkariyA zAkhA ke zA. theru ke putra liMbA kI vidhavA nAnI bahina apane para meM ekAeka thI / sUrijIke vairAgyotpAda vyAkhyAna se use asAra saMsArase aruci hogaI / usane sUrijI kI sevA meM apane manogata bhAvoM ko pradarzita kiyA aura namratA pUrvaka arja kI ki-bhagavAn ! mere pAsa jo avaziSTa dravya hai usake sadupayoga kA bhI koI uttama mArga batAveM / sUrijI ne pharamAyA-bahina zAstroM meM atyanta punyopArjana sAdhana evaM karma nirjarA ke hetubhata sAta kSetra dAna ke lie uttama batAye haiM ina kSetroM meM jahAM AvazyakatA jJAta ho vahAM isa dravya kA sadupayoga kara puNya sampAdana kiyA jA sakatA hai / para mere dhyAna se kho yaha kArya prAmANika saMgha ke aprezvara ko sauMpa diyA jAya to sabhIcIna hogaa| nAnI bAI ko bhI sUrijI kA kahanA yathArtha pratIta huA aura tarakSaNa hI AdityanAgagotriya salakkhaNa, zreSTigotrIya nAgadeva, carar3a gautrIya punar3a aura sucaMti gautrIya nimbA ina cAra saMgha ke apragaNya vyaktiyoM ko bulAkara karIba eka karoDa rUpayoM kA sTeTa supurda kara kiyA gyaa| supurda karate hue nAnI bAI ne kahA ki-ina rUpayoM kA Apako jaisA sacita jJAta ho usa taraha se sadupayoga kreN| mujhe to aba dIkSA lene kI hai| una cAroM zubhacintakoM ne sUri jI se parAmarza kara upakezapura meM eka jJAna bhaNDAra kI sthApanA karadI aura vartamAna meM maujUda AgamoM ko likhAnA prArambha kara diyA / kucha dravya dIkSA mahotsava pUjA-prabhAvanA-svAmIvAtsalyAdi kAryoM meM bhI vyaya kiyA gyaa| avaziSTa dravya ke sadupayoga kI santoSa pUrNa vyavasthA kara dii| nAnI bAI ke sAtha ATha bahineM aura tIna puruSa bhI dIkSA lene ko 'yAra ho gaye / cAturmAsa ke pazcAt sUrijI ne zubha muhUrta aura sthira lagna meM una dIkSA ke ummedavAroM ko dIkSA dedo / kummaTa gautrIya zAha medhA ke banavAye hue bhagavAna pArzvanAtha ke mandira kI bhI pratiSThA karavAI / kucha samaya ke pazcAt vahAM se vihAra kara sUrijI mahArAja medapATa, avanti, cedI, budelakhaNDa, zaurasena, kuru paJcAla, kunAla siMdha kacchAdi pradezoM meM paribhramaNa karate hue saurASTra prAnta meM padArpaNa kara tIrthazvara zrI zatrunjaya kI yAtrA kI / isa vihAra ke antargata Apane kaI bhAvukoM ko dIkSA dI, kaI ma sa, madirA seviyoM ko jainadharma kI zikSA dekara ahiMsA dharma ke paramopAsaka banAye / mahAjana saMgha meM sammilita kara mahAjana saMgha kI vRddhi kI / kaI mandira, mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina dharma kI nIMva ko sudRr3hatama kii| isa taraha ApazrI ne jainadharma kI khUba hI prabhAvanA evaM unnati kii| jaba Apa stambhanapura kA cAturmAsa samApta karake kramazaH marudhara meM paryaTana karate hue caMdrAvatI meM padhAre usa samaya ApakI vRddhAvasthA ho cukI thii| ataH yahAM ke zrIsaMgha ne prArthanA kI ki--pUjyavara ! nAnI bahina ke dravya kI vyavasthA
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhApa apane paTTa para kisI yogya muni ko sUripada pradAna kareM, kAraNa ApakI avasthA paryApta ho cukI hai| par3I kRpA hogI ki yaha lAbha yahAM ke zrIsaMgha ko pradAna kreN| zrIsUrijI ne bhI saMgha kI prArthanA ko samayocita samajha kara svIkAra karalI / prAgvaTTa vaMzIya zA. kumbhAne sUripada kA mahotsava bar3e hI samAroha se kiyA / zrI AcAryadeva ne bhI apane suyogya ziSya upAdhyAya meruprabha ko bhagavAna mahAvIra ke maMdira meM sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma devagupta sUri rakha diyA / zA. kumbhA ne bhI isa mahotsava nimitta pUjA-prabhAvanA, svAmI vAtsalya aura Aye hue svadharmI bhAiyoM ko pahirAvaNI vagairaha dekara pAMcalakSya dravya vyaya se jaina zAsana kI khUba unnati evaM prabhAvanA kii| prAcArya kakkasUrijI ne apane gaccha ke sampUrNa uttaradAyitva ko devaguptasUrike supurdakara zrApa aMtima mailekhanA meM saMlagna hogye| yaha cAturmAsa bhI zrIsaMgha ke Agraha se caMdrAvatI meM kara diyA gyaa| jaba Apa zrI ne apane jJAna vala se apane dehotsarga ke samaya ko najadIka jAna liyA to zrIsaMgha ke samakSa Alo. canA kara samAdhipUrvaka 24 dina taka anazana vrata kI ArAdhanA kara paMca parameSTi ke smaraNapUrvaka svargadhAma pacAra gye| prAcArya kakkasUrijI mahArAja mahAn prabhAvika prAcArya hue haiM Apane apane 43 varSa ke zAsana meM aneka prAntoM meM vihAra kara jainadharma kI AzAtIta sevA kii| pUrvAcAryoM ke dvArA saMsthApita mahAjana Jza evaM bhamaNa saMgha meM khUba hI vRddhi ko| zrApa dvArA kiye hue zAsana kAryoM kA vaMzAvaliyoM evaM paTTAvaliyoM meM savistAra varNana hai para prantha bar3hajAne ke bhaya se yahAM saMkSipta nAmAvalI mAtra likha detA hU~ pUjyAcArya devake 43 varSoM ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe 1- kavaliyAM ke bhUri gautrIya zAha dedo sUrijI ke pAsa dIkSA lI 2-kheTakapura ke bAppanAga , , medho 3-godANI ke carar3a , lADuka 4-vijApura ke bhAdra , nArAyaNa 5-harSapura ke prAgvaTa vaMza , , nAtho 6-bIjor3A ke , ,, ,, coravo 7-bhavAnIpura ke zrAditya , sAharANA 8-mADavyapura ke , " " phAgu 9-- padmAvatI ke zrImAlavaMza , , nodo 10-caMderI ke boharA , , cAMpI 11-vadanapura ke balAhArAMkA , , cataro 12 -zrAghATanagarake sucaMti , , durgoM 13-nAgapura ke kumaTa , , rANo 14-~-mugdhapura ke kanaujiyA , , rAyapAla sUrizvarajI ke zAsana meM dIkSAeM 1020
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana / [osavAla saM. 958 se 1001 , petho " dolo , khIvasI , jogo " dekho 15-godhANI ke ciMcaTa gautrIya zAha bhairo sUrijI ke pAsa dokSA lI 16 -vAculA ke DiDu , , haradeva 17-hathur3I ke prAgvaTa , , pAto 18-mAkolI ke zrIzrImAla , , phUtro 19-rUNAvatI ke morakha ,, jaitasI 20-caurANI ke bhaTevaga , " mukano 21-dAntipura ke taptabhaTa , 22-DAgANI ke prAgvaTa / ,, jAgo 23-zAkambharI ke prAgvaTa , surajaNa 24-ehatavAr3a ke karaNATa , 25-vIrapura ke coraliyA , 26-DAmarela ke pallIvAla , 27-katholI ke kulahaTa 28-bulola ke zrImAla ". " dharamaNa 29-TolI ke nAhaTA , , nAtho 30-jetapura ke bhUri , , kAlhaNa 21-gur3akI ke zrImAla , , selho 32-gharagAva ke prAgvaTa ". "muMdhaNa 33-TelIgrAma ke vIrahaTa , , mImaNa 34-mAdalapura ke prAgvaTa , ror3o inake alAvA bhI kai inake sAthiyoM ne tathA mahilAe ne bhI dIkSA lI parantu prantha bar3ha jAne ke bhaya se upalabdha nAmoM se thoDe nAma yahAM para likha diye hai| isase pAThaka ! samajha sakate haiM ki vaha jamAnA kaise saMskArI thA ki ve bAta kI bAta meM AtmakalyANArtha ghara kA tyAga kara nikala jAte the / AcArya zrI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe 1-nAgapura ke zrAditya bhImAzAha ne bhagavAn pArzva0 mandira kI pratiSThA 2-bhAvANI , zrISTi0 karamaNa ne , mahAvIra , 3-zrAjor3I , bhAdra0 pairAzAhane , " 4-mugdhapura , sucaMti0 nAnaga ne 5-khaTakUpa , bappa nAga0 sAMgA ne " pAzvanAtha 6-coNATa , cauraliyA catarAne 7-AsikA , diDu0 gomAne 8-aghATa , ciMcaTa0 nArAyaNa ne sUrizvarajI ke zAsana meM mandiroM kI " zrAdinAtha
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601 ] 9- arjunapurI ke vIrahaTa0 bhomAne 100 - virATU " bhUri0 devAne 11 - sonANI 12 - mAdar3I 13 - mokANA 14 - zivagar3ha 15--- candrAvatI 16 - padmAvatI 17 -- pAMcAr3I 18 - padmAvatI 19 - kalAvaNI 20--karaNAvatI 21 - vijApura 22 - cAroNI 23 - sojAlI 24 - rahatagar3ha 25 - zrAbhApurI 26 - thaMbhora 27- pAsAlI 28 - koTharo,, 29- arahaTa 30 - nAgapura 39 " pragviTa sabalAne ," 33 1022 " 19 19 19 prAgvaTa nAgadeva ne 99 " kulaiTa nArAyaNane prAgvaTa0 rAmA ne 99 39 " prAgvaTa jasA ne bhaSTi0 gAMgAne "" saptabhaTTa0 lAlAne kA0 padmA ne joo 97 prAgvaTa0 purA prAgvaTa desala ne zrImAla 0 ku pA ne pallovAla phAgune maMtrI meharAne zraSTaguNADhne vIrahaTa golhA ne "} " bhAdra0 punar3ane bhUri0 keTarAne kanojiyA kalhaNa 1 - Damarela kA maMtrI rAjasI ne 2 - sopArapatana kA sucaMti zAha TIlAne 3 - candrAvatI kA prAgvaTa khumANa ne 4 - citrakoTa ke maMtrI surajarAne 5- AghATa nagara ke ciMcaTa nArAyaNa 6 - mathurA kA zreSTi zAha sahajapAla ne 7 - koraTapurakA zrImAla deva ne ne 8 - mADhavyapura ke maMtrI lAlAne 9 - bharoMca se zrImAla dhArasI ne "" "" " [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bha0 zAntinAtha mandira kI pratISThA 33 39 99 bha0 mahAvIra 99 "" 79 99 33 " 99 99 "" "" 33 33 "" " " 33 29 19 pArzvanAtha 39 neminAtha vimalanAtha pArzvanAtha "" 37 39 mahAvIra "" "" 39 99 "" bIsa biharamAna 33 "" "" " zrAdIzvara " mahAvIra "" 59 33 sammeta zikharakA jA "" 37 37 33 "" 57 "1 "" " laghu STi0 cokhAne " prAgvaTa rAvala ne 19 pUjyAcArya zrI ke 43 varSa ke zAsana meM saMghA di sadkArya zatruMjaya kA saMgha nikalA 39 29 99 39 9 99 39 39 "" 93 "" "" "" 99 39 " " "9 39 99 31 "9 39 39 59 99 " 33 99 19 33 " " 72 13 " 39 19 99 29 "9 39 19 99 39 39 sUrijI ke zAsana meM saMghAdi sadkArya
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUrI kA jIvana ] 10 - nAgapura se aditya nAga0 noMdhaNa ne zatruMjaya kA saMgha nikAlA 11 - bhadresara se zrImAla hAppAne 99 "" 59 12 - dholapura ke prAgvaTa pomA kI vidhavA strI ne gAva ke pUrva dizA meM talAba khudAyo 13 - padmAvatI ke prAgvaTa jaitA kI putrI rUkamaNI ne paga vAva khudAI 14 - zaMkhapura meM zreSTi sAcA kI putrI dhanI ne eka talAba khudAyo 15 - koraMTapura kA prAgvaTa jaimala yuddha meM kAma zrAyA usakI strI satI huI 16 - rAmaseNA meM bhari arjuna kI vidhavA putrI tAlAba khudAyo kAma AyA 17 - zivagar3ha meM zreSTi nAgadeva yuddha meM kAma prAyo usakI strI satI huI 18 - upakezapura kA vIra vIrama yuddha ke 19 - bhojapura kA bhAdra gautrIya saMgaNa 20- nAgapurakA maMtrI bhojA 19 27 "" "" 19 21 - medanIpura kA DiDU0 kAlhaNa usa jamAnA meM jaina loga sarva janika upayogI kArya tAlAba kuvA vApiyoM bhI khudAte the tathA usa jamAne meM choTe choTe rAja the ora thor3e thor3e kAraNa se Apasa meM yuddha karane laga jAte the unake senApati vagairaha bhI upakeza va MzIya hI hote the / aura ve yuddha meM vIratA ke sAtha yuddha kara devatva ko prApta ho jAte the to unakI striyAM apane brahmacarya kI rakSA ke nimitta unake pIche satIyo vana jAtI thI jinhoM ke smRti ke kiye cautare vagairaha bhI banAye jAte the kaI sthAnoM para to abhI taka cautare vidyamAna bhI hai aura vahuta se samayAdhikatA ke kAraNa naSTa bhI ho gaye hai / satiyoM kA honA khAsa kara to aMgrejoM kA bhArata meM rAja hone ke bAda isa prathA kA anta ho gayA yadyapi aisA maraNa prAyaH bAla maraNa hI kahA jAtA prazaMsA karane yogya nahIM hai para usa samaya kI vaMzAvaliyoM meM isa vAne ko ullekha kiyA hai ataH maiMne bhI yahA~ darja kara diyA hai isase yaha jJAna ho jAyagA ki kisa samaya taka yaha prathA calatI rahI thI / 1 - upakezapura 2 --- nAgapura 3- zAkambharI 4 - palhikA 5 - nAradapurI 6 - vIrapura 7 - candrAvatI 8- Damarela se me se se se se se se 9-mAlapurA se 10 - sopAra paTTana se sUrijI ke zAsana meM sadkArya 29 59 prAgvaTa0 hAppA ne zrImAla0 durgA ne bhUrigau0 rAjA ne pUjyAcAryadeva ke zAsana meM yAtrArtha saMgha evaM zubha kArya zreSTi0 rAvala ne zatruMjaya kA saMgha nikAlA zraditya 0 cAMpA ne pallI 0 jaitA ne 99 " " 13 "" "" " samaDiyA sahasakaraNa,, zreSTi0 depAla ne bApa naga0 rUpaNa ne sucaMti gharamaNa ne " 19 99 "" " 39 19 "" 19 99 71 "" "9 "" [ osavAla saM0 658 se 1001 33 "" 29 19 19 99 "" 29 "" 59 "3 19 99 "" 99 19 1023
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601 ) 11 - stammanapura se se 12 - lunAvapura se 13 - mathurA 14 - medanIpura se se 1024 zrImAla0 sahAraNa ne zatruMjaya kA saMgha nikAlA prAgvaTa nor3hA ne 33 "" 93 morakha0 nArAyaNane sammeta zikhara kA " kumaTa0 sahadeva ne zatruMjaya kA desaraDA0 nAthA ne zreSTi0 nArAyaNa ne [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 22 15---ratnapurA 16 - mADavyapura se inake alAvA bhI bahuta se torthoM ke saMgha nikAle 1 - vi0 saM0 564 meM jana saMhAra duSkAla 2 - vi0 saM0 572 meM sarva dezI duSkAla0 mAravAr3a ke mahAjana saMgha ne 3 - vi0 saM0 581 meM mAravAr3a meM dukAla par3hA upakezapura ke mahAjanoM ne 35 33 39 4 - vi0 saM0 593 meM bar3A bhArI kahata par3A mahAjanoM ne asaMkhya dravya vyaya kiye 5 - vi0 saM0 599 meM bhayaMkara dukAla par3A 99 "3 6 - upakezapura kA zreSTi pRthvIdhara yuddha meM kAma AyA unakI strI satIhuI 7- nAgapura kA Aditya * maMtrI jehala yuddha meM 8 - candravatI prAgvaTa sobho yuddha meM kAma Ayo 9 - mAvatI kA prAgvaTa maMtrI kokka 10- - sojAlI kA DiDu0 hono 11 - bhAdragautra salakharaNa kI vidhavA putrI kSatrIpura meM bAvar3I banAi 12 - balAhagautra rAmA kI vidhavA strI rAjapura meM tAlAva khodAyA 39 "3 13 - vIrapura ke sucaMti nArAyaNa kI strI ne eka kuvA khodAyo 14 - jaitapura ke carar3a kAMkariyA pethAne talAva khudAyo "" "" 99 "" 39 "" "" "" "3 19 par3A mahAjana saMgha ne asaMkhya dravya vyaya "" "" 12 "" "" 35 59 "2 15 19 39 paTTa chatIsaveM kakasUri hue, zreSTigautra ke bhUSaNa the kare kauna sparddhA unakI, samudra meM bhI dUSaNa the prabhAva ApakA thA ati bhArI, bhUpati ziza jhukAte the tapa saMyama utkRSTa kriyA, suranara mila guNa gAte the iti bhagavAn pArzvanAtha ke chatIsaveM paTTa para AcArya kakkasUri mahAn prabhAvika hue "" 15 - khetar3I ke taptabhaTTa0 nAgadevI kI strI jojI ne talavA khodAyA inake alAvA bhI mahAjanoM ne aneka janopayogI kArya kara deza bhAiyoM kI sevA kara apanI udAra tikA paricaya karavAyA iti AcArya 59 97 "3 *
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 958-1001 jainadharma para vidharmiyoM ke AkramaNa vikrama kI chaTI zattA meM hUNa jAti kA vIra vijayI rAjA toramaNa bhArata meM AyA aura paMjAba meM vijaya kara apanI rAjadhAnI kAyama kii| jainAcArya harigupta sUri ne noramaNa ko upadeza dekara jainadharma kA anurAgI banAyA tathA toramaNa ne apanI ora se bha0 RSabhadeva kA mandira nA kara apanI bhakti kA paricaya diyA isa viSaya kA ullekha kuvalayamAla kathA meM milatA hai|| toramaNa ke uttarAdhikArI usa putra mihirakula huaA mihirakula kahara zivadharmI thA aura sAtha meM bauddha va jainadharma ke sAtha dveSa bhI rakhatA thA ataH mihirakula ke hAtha meM rAjasattA Ate hI jaina evaM bauddhoM ke dena badala gaye / mihirakula ne jainoM evaM bauddhoM para isa prakAra karatApUrvaka atyAcAra gujAranA zurU kiyA ke marUdhara ke jainoM ko apane prANoM evaM janamAla kI rakSArtha jananI janma bhUmi kA parityAga kara anyatra lATA saurASTra) kI aura jAkara apane prANa bacAne pdd'e| upakezavaMziyoM kI utpatti kA mUla sthAna marUdhara bhUmi hI hai para bAda meM kaI loga apanI vyApAra suvidhA ke liye tathA kaI loga vidharmiyoM ke atyAcAra ke kAraNa anyonya prAntoM meM jAkara apanA nivAsa sthAna banAliyA aura adyAvadhi ghe loga unhIM prAntoM meM basate haiN| vikrama kI sAtavI pAThavI zatAbdI meM kumArela bhaTTa nAmaka AcArya hue ve zurU se jaina evaM bauddhAcAryoM ke pAsa jJAnAbhyAsa kiyA thA para bAda meM jaina evaM poddhoM se khilApa hokara unake dharma kA khaNDana bhI kiyA thA para jaba Apako jainAcArya kA samAgama huA aura upakArI puruSoM kA badalA kisa prakAra diyA jAya isa viSaya meM kRtajJa aura kRtaghnItva ke svarUpa ko samajhAyA gayA to Apako apanI bhUla para bahuta pazcA. tApa huaa| Akhira Apako apanI bhUla kA prAyazcita karanA par3A / zrImAn zaMkarAcArya bhI Apake samakAlIna hI hue the| jaba zaMkarAcArya ko mAlUma huA ki kumArela bhaTTa isa prakAra kA prAyazcita kara rahe haiM taba zaMkarAcArya cala kara kumArela bhaTTa ke pAsa Aye aura unako bahuta samajhAye para bhaTTajI ne apanI AtmA kI zuddhi ke liye apane kiyA huA nizcaya se vicalIta nahIM hue| zrI zaMkarAcArya aura kumArela bhaTTa ke samaya jaina evaM boddhoM kA satArA teja thA ina donoM dharmoM kA kApI pracAra thA mahArASTra prAnta meM to jaina dharma rASTra dharma hI mAnA jAtA thA kintu zaMkarAcArya se yaha kaba sahana ho sakatA thA unhoMne jaina evaM boddhoM ke khilApa bharasaka prayatna kiyA / yadyapi ve apanI maujudagI meM jaina dharma ko itanA nukasAna nahIM pahuMcA sake tathApi ve apane kArya meM sarvathA niSphala bhI nahIM hue unhoMne jo bIja boye the Age cala kara jainoM ke liye ahita kArI hI siddha hue / zaMkarAcArya bar3e hI samayajJa the jisa vedoM kI hiMsA evaM hiMsAmaya yajJAdi kriyA kANDa se janatA ghRNA karatI thI naye bhASyAdi racakara usakA rUpa badala diyA thA aura kalikAlakI zrADa lekara kaI vidhAnoM kA niSedha bhI kara diyA thA jaise ki"agni hotraMgavAlammaM sanyAsaM pala paitRkam / devarAccasutotpati : kalau pazca vivarjayet // " aisI aisI bahuta yuktiyoM se janatA ko apanI ora AkarSita kara mRta prAya dharma meM punaH jAna galane kA saphala prayatna kiyA / yadyapi usa samaya jainAcArya evaM vizeSataH upakezagacchAcArya khar3e kadama the unhoMne jainadharma ko vizeSa hAnI nahIM pahu~cane dI yadi kisI prAnta meM jainoM kI saMkhyA kama hotI to bhI unakI pU. 5 zrIkalyANa vijayazrI ke ma0 kapamAnusAra / jaino para atyAcAra 1025 Jain Education Intentaronal
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 558 se 601 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zuddhi mazIna calatI hI rahatI thI ve dUsare prAnta meM naye jaina banA kara usa kSati kI pUrti kara hI DAlate the / phira bhI jainoM ke lie vaha samaya bar3A hI vikaTa samaya thA kyoMki eka ora to jaina zramaNoM meM zrAcAra zithilatA evaM caityavAsa ke nAma para grAmogrAma zramaNoM kA sthiravAsa aura dUsarI aura vidharmiyoM kA saMgaThana AkramaNa tathApi zubhacintaka suvihita evaM upabihArI AcAryoM zAsana kI rakSA karane ko kaTIbaddha rahate the pAThaka una zrAcAryoM kA jIvana par3hakara avagata hogaye hoMge ki ve apanI vidvatApUrNa evaM kArya kuzalatA se dharma kI rakSA kiyA karate the / bikrama kI sAtavIM zatAbdI meM pAMDya deza meM sundara nAmaka pAMDyavaMza kA rAjA rAja karatA thA aura vaha kaTTara jainadharmopAsaka thA kintu usakI rAnI aura maMtrI zivadharmI the unhoMne pAMDya deza meM ziva dharma kA prabhutva sthApana karane kA nizcaya kiyA aura jJAnasambadara nAmaka ziva sAdhu ko bulAkara rAja sabhA meM kucha camatkAra batalAkara jainoM ko parAsta kara rAjA ko zivadharmI banA liyA / basa, phira to kahanA hI kyA thA kaI prakAra ke prapaMca raca kara koI ATha hajAra jaina muniyoM ko mauta ke ghATa utAra diye / isI prakAra pallava deza rAjA mahendravarmA ko zitrasAdhu dvArA jainadharma choDA kara zivadharmI banAyA gayA aura jainamarma ko itanI hI kSati pahucAI gaI ki jitanI pAMDya rAjA ne pahucAI thI jisakA varNana ' periyA prarANam" graMtha meM hai / isI samaya vaiSNava logoM ne apanA dharma pracAra karanA prArambha kiyA aura jaina dharma ko vaDhI bhAra hAni pahu~cAI / madurA mInakSI mandira ke maNDapa kI dIvAla kI citrakArI meM jainiyoM para ziva aura vaiSNavaM dvArA kiye gaye atyAcAroM kI kathA aMkita hai jisako par3hane se ataMtya duHkha hotA hai / tIra nagara ke pustakAlaya meM jainiyoM ko kaSTa pahucane ke do cItra hai jisameM eka citra meM aneka jainoM ke zUlI para laTakA kara mArane kA dazya hai taba dUsare citra meM zUlI para car3hA kara lohA ke zilAye se pUra hAlata meM mArane kA dRzya dikhAyA gayA hai 1 liMgAyata mata kA sthApaka vAsavadata ne vijjala kI sahAyatA se daza hajAra zramaNoM ko zUlI car3ha kara usakI lAzoM kAga aura kUtoM ko khilAi gai isakA rAmoca kArI varNana halasya mahAtmya nAma kA pra meM haiM / rAjA gaNapata deva brAhmaNoM kI cUgala meM Akara nirAparAdha jainoM ko tela kA kolhuoM meM dabA ka burI taraha maravAye - tathA kisI samaya jaino aura brAhmaNo ke Apasa meM zAstrArtha huA jisameM brAhmaNoM maMtrI dvArA jainiyoM ko parAstakara- jainoM kI katla karavAdI ityAdi aneka udAharaNa vidyamAna hai| inake alAvA bhI ziva vaiSNava aura rAmAnujAdi dharma vAloM ne jainadharma para bar3e 2 atyAcAra kara bahura kSati pahu~cAI para jainadharma apanI saccAI ke nAte jIvita rahA aura rahegA | jainadharma kI yaha eka bar3ha bhArI vizeSatA hai ki apane utkarSa ke samaya kisI dUsare dharma para atyAcAra nahIM kiyA thA yadi jaina cAhate to samrAT samprati ke samaya sampUrNa bhArata ko jaina banA sakate tathA rAjA kumArapAla ke samaya 18 dezoM ke jainadharmI banA sakate the para na to jainoM ne kabhI balajabarI se kisI ko jaina banAyA aura na jainadharma aisa zikSA hI dete haiM / jainoM ne jo kucha kiyA hai / vaha apane dharma ke maulika tatvoM kA upadeza dekara hI kiya hai khaira prasaMgopAta hUNa rAjAoM ke sAtha itanA likha diyA hai / 1026 jaino para atyAcAra
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 37--prAcArya zrI devagupta sUri (saptama) zreSThayAkhyAnvaya eSa rAjasacivaH zrIdevaguptAvidhI bhavyaH svAparadharmapAragatayA'nekAn janAn nimame / jainAna granthagaNaM sa vai vihitavAn ramyAzca devAlayAn dhIro'bhISTaphalapado vijayatAmAcArya cUDAmaNiH / ramopakArI, pUjyapAda prAcArya zrI devagupta sUrIzvara jI mahArAja vizva vizruta, saMsAropakArI, hind prakhara dharma pracAraka prasiddha AcArya hue haiM / ApakA zAsana samaya jainadharma ke lie eka 8 vikaTa sabhaya thA tathApi, Apa jaise zAsana zubhaciMtaka AcArya ke vidyamAna hone se zAsana ke hita sAdhana viruddha kiJcinmAtra bhI kSati nahIM pahu~ca sako / ApakA jIvana aneka camakAra pUrNa ghaTanAoM se otaprota hai / paTTAvalIkAroM ne Apake jIvana kI pratyeka ghaTanA ko bar3e hI vistAra pUrvaka likhI hai kintu, maiM apane uddezyAnusAra yahAM para Apake jIvana kA saMkSipta digdarzana karavA detA hU~ / paramapavitra, aneka bhAvoM kI pAtaka rAzi ko prakSAlana karane meM samartha, zrI arbuvAcala tIrtha kI pavitra chAyA kA zrAzraya lene vAlI amarApurI se bhI spardhA karane vAlI, gaganacumbI jinAlayoM se suzobhita caMdrAvatI nAma kI nagarI thii| pAThaka, isa nagarI ke viSaya meM pahale bhI par3ha cuke haiM ki zrImAla nagara ke rAjA jayasena ke putra caMdrasena ne isa nagarI ko AbAda kI thii| yahAM kA rahane vAlA prAyaH sakala janavarga (rAjA aura prajA) jaina dharma kA hI upAsaka thaa| yahAM ke rAjagharAne ne to jainadharma ke pracAra meM tana, mana, dhana, evaM dehika, mAnasika zakti se pUrNa sahayoga diyA thaa| yahI kAraNa thA ki usa samaya jahAM kahIM bhI dRSTi DAlI jAtI thI sarvatra jainadharma hI jainadharma dIkha par3atA thA / jaise caMdrAvatI nareza jaina thA vaise hI vahAM ke sakala kAryakartA bhI jainadharma ke paramAnuyAyI, parama pracAraka the| - caMdrAvatI nagarI usa samaya lakSmI kA nivAsa sthAna hI bana cukI thii| 'upakeze bahulaM ,vya' yaha kahA vata caMdrAvatI ke liye bhI sadaiva caritArtha hotI thI / lakSmI ke sthiravAsa meM-'vyApAre vasati lakSmIH' kI lokoktianusAra caMdrAvatI ke vyApArika kSetra kI unnati hI mukhya kAraNa thaa| vahAM ke vyApAriyoM kA vyApArika sambandha aAsapAsa ke kSetroM taka yA bhArata paryaMta hI sImita nahIM thA apitu pAzcA ya dezoM ke sAtha bhI thA / kaI vyApAriyoM kI videzoM meM per3hiyA (dukAneM) thI jala evaM sthala-donoM hI mArga jApAriyoM ke vyApAra ke kendra bana gaye the| usa samaya caMdrAvatI meM koTyAdhIza hI nahIM kintu bahuta se abjapati bhI nivAsa karate the / becAre lakSAdhIza to sAdhAraNa gRhastha kI ginatI meM hI gine jAte the| candrAvatI nagarI meM sAdharmI bhAiyoM kA vAtptalyatA khUba dUra dUra mazahUra thA kAraNa koI bhI nayA sAdharmI bhAI candrAvatI meM vyApArArtha AtA thA taba candrAvatI ke dhanADhya sAdharmI usa AyA huzrA sAdharma bhAI ko eka eka mudrikA aura eka eka iMTa upahAra meM diyA karatA thA ki Ane vAlA sahaja hI meM dhanavAna candrAvatI nagarI kI udAratA 1027
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 601-631 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bana kara vyApAra karane laga jAtA thA tathA makAna bhI banAletA thA yahI kAraNa hai ki anyonya sthAnoM ke jaina bhAI candrAvatI meM zrAkara vAsa evaM vyApAra karate the / eka yaha bAta bhI bahuta prasiddha hai ki candrAvatI nagarI meM 360 arvapati jaina basate the aura unakI ora se eka eka dina svAmi vAtsalya bhI huA karatA thA jisase candrAvatI ke jainoM ko gharapara rasoI banAne kI jarUrata hI nahIM rahatI thii| jainoM kI isa prakAra umAratA ne anya logoM para khUba hI prabhAva DAlA thA aura isa prakAra suvidhA ke kAraNa anya loga bar3I khuzI ke sAtha jaina dharma svIkAra kara sva-para AtmA kA kalyANa karane meM bhAgyazAlI banate the| yahI kAraNa hai ki eka samaya bhArata aura bhArata ke bahAra jainoM kI saMkhyA cAlIsa karor3a kI kahI jAti thI / koI bhI dharma kyoM na ho para usameM upadeza ke sAtha sahAyatA evaM suvidha milatI ho vaha jaldI bar3ha jAtA hai arthAt upa dharma kA pracuratA se pracAra ho sakatA hai| prastuta caMdrAvatI nagarI meM prAgvaTavaMzAvataMsa, zrAvakavata niyama niSTha, nyAyanIti nipuNa zA. pazovIra nAma ke dhana jana sampanna STivarya sakuTamba nivAsakarate the| ApakI rAjya nIti kuzalatA se Azca ryAnvita ho caMdrAvatI ke adhIza rAva zrIsajjanasenajI ne Apako apane rAjya meM amAtya pada se vibhUSita kiyA thA / SoDaza kalA se paripUrNa kalAnidhi kI zubhra jyotsnA ke samAna maMtrI yazovIra kI kArya dakSatA evauM udAratA kI yazogAthA bhI sarvatra vistRta thii| ApakI kArya zailI ne rAjA aura prajA saba ko maMtra mugdha sA banAliyA thA / sarvatra zAnti evaM AnaMda kI apUrva lahareM hI dRSTi gocara hotI thI / zrIyazovIra kI gRhadevI kA nAma rAmA thA / rAmA bhI sarala svabhAvI dharma premI kartavya niSTha zrAvikA thii| isane sAta putriyoM aura tIna putroM ko janma dekara apanA jIvana kRtArtha kara liyA thaa| tInoM putroM ke nAma kramazaH zA. maNDana, khetA aura khIvasI the| maMtrI yazovIra kA gharAnA paramparA se hI jaina dharma kA paramopAsaka thA / zrAcArya zrI svayaMprabhasUrine padmAvatI nagarI ke rAjA prajA ko jaina dharma meM dIkSita (saMskArita) kiye the ataH zrApa padmAvatI prAgvaTTavazIya kahalAte the| maMtrI yazovIra bar3hA hI samayajJa evaM nItijJa thA / ataH usane apate jyeSTha putra maNDana ko to rASTrIya rAjakIya nIti vidyA meM parama niSNAta banAyA aura khetA kheSasI ke liye lambA caur3AgyApArika kSetra svataMtra kara diyaa| zrIyazovIra, itane bar3e pada kA adhikArI hone para bhI dharma kArya meM atyanta hI zraddhA rakhane vAlA thA / prabhupUjA aura sAmAyika vagairaha zrAvaka ke niyamoM meM atyanta dRr3ha thaa| kabhI bhI banate prayatna apane niyamoM ko bhaMga nahIM hone detA thA / yadi rAjakIya jaTila samasyAoM ke kAraNa kabhI yuddha vagairaha meM jAnA par3atA to pramu pUjA aura pratikramaNAdi kAryoM ko to vaha chor3atAbhI nahIM thaa| tathA seThAnI rAmA bar3e kuTamba vAlI thI para usane kauTumbika sukhoM meM bhI apane nitya niyamoM ko nahIM bhUlA / vaha aTUTa zraddhA evaM sAvadhAnI pUrvaka apanA nitya karma kiyA hI karatI thI / pUrva jamAne ke vyakti isa asAra saMsAra meM dharma ko ho sAracUta tAtvika vastu samajhate the| ve gArhasthya jIvana meM rahate hue bhI saMsAra se prAyaH virakta se hI rahate the| jainAcAryoM kA upadeza bhI vairAgyavardhaka hI hotA thA ataH unakA bairAgya; AcAryazrI ke vyAkhyAna zravaNa se dviguNita ho mAtA thaa| maMtrIvIra yazovIra
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana [ osavAla saM0 1001.1031 maMtrI yazovIra ne apane putroM ke liye kramazaH rAjakIya evaM vyApArika zikSA kA prabandha kara rakkhA thA ataH apanI vidyamAnatA meM hI apane jyeSTa putra maMDana ko apapada (maMtrIpada) para aura khetA khevasI ko pArika kSetrameM lagAdiye / isa taraha apane pada kA uttara dAyitva apane putroM ko sauMpa kara yazovIra bhAtmakalyANa ke mArga meM saMlagna ho gyaa| maMtrI yazovIra ne caMdrAvatI nagarI ke bAhira vividha pAdapalasAnoM se samanvita, nAnA prakAra ke puSpoM kI mana mohaka saurabha se saurabhazIla, nayanAbhirAma eka upavana lagavAyA thA / ukta upavana meM bhagavAn mahAvIra kA atyanta kamanIya, jinAlaya banavA prAcAryazrI kakasUrijI ma. ke kara kamaloM se pratiSThA kara. kAI thii| usI samaya se Apane caturthavrata ( brahmacarya vrata ) le liyA thaa| sAMsArika pravRttiyoM meM rahate hue bhI jala kamala vat nirlepa ho sAdhu vRtti ke anurUpa hI zAntimaya jIvana vyatita karatA thaa| basa upavana ke ekAnta nirvighna sthAna meM zAntipUrvaka avaziSTa AyuSya ko dharmArAdhana meM gA diyaa| vAstava meM usa samaya ke jIva bahuta hI laghukarmI hote the| sAsArika kAryoM meM Atma kalyANa ke parama nivRtti mArga ko nahIM bhUlate the| maMtrI maMDana kI vaya pacAsa varSa kI ho cukI thii| Apake i. samaya meM sAta putra aura do putriyAM bhI vidyamAna thIM / eka samaya maNDana apane ghara meM soza huA thA ki pAsa hI ke kisI ghara meM eka yuvaka kI mRtyu hojAne se usakI vRddhA mAtA aura taruNa patnI kA karuNa dana usake dAnoM meM sunAI par3A / isa udana ko suna pahale to use bahuta hI karNa kaTu evaM sukha meM khalala pahu~cAne vAlA vidhaH bhUtasA lagA para jaba usane gahare mananapUrvaka apanI AtmA kI ora dekhA to use nizcaya hogayA ki saMsAra meM janma lene bAloM ko isI taraha mRtyu ke mukha meM jAnA hI par3atA hai| jaba ukta yuvaka ke mara jAne se inake kuTumbiyoM ko itane dukha kA anubhava karanA par3a rahA hai to marane vAle ko to mRtyu ke samaya kaisA bhISaNa duHkha sahanA par3atA hogA ? are ye kauTubika loga to apane svArtha ke liye ro rahe haiM para isa mRta ja va ne to na mAlUma kaise nikAcita karma bAMdhe haiM aura na jAne kisa gati kA anubhava kiyA hai / acchA hai ki mere mAtA pitA sAMsArika, kauTumbika mithyA moha-prapaJca se virakta hoM ekAnta meM dharmArAdhana pUrvaka Atma kalyANa-sampAdana kara rahe haiM / ve isa janma maraNa ke anAdi sambandhita duHkhoM ko miTAne ke liye hI aisA karate hogeM para dharma kRtyArAdhana-vihIna mere jIvana kI kathA hakIkata hogI ? are ! to rAta dina rAjakIya prapaJcoM meM ilamA hazrA usI ko sulajhAne meM apane kartavya kI iti zrI samajha rahA hU~ para mRtyu ke pazcAta na mAlUma kina 2 yatanAoM kA anubhava karanA hogA ? merI to isameM kevala udarapUrti kA svArtha ke sivAya anya koI bhI svArtha ( pAtma ) siddhi nahIM hone kA hai| aho ! mere jaisA isa saMsAra meM kauna mUrkha ziromaNi hogA ki eka tuccha, nissAra padArtha ke liye amUlya, suradurlabha mAnava deha ko miTTI meM milA rahA huuN| basa maNDana ne zeSa rAtri Atma vicAroM meM hI vyatIta karadI / prAtaHkAla niyamAnusAra uThakara nitya kriyA se nivRtti pA mandira gayA aura sevA, pUjAkara samIpastha upAzraya meM virAjamAna guru mahArAja ko vaMdana kara unake abhimukha zAnta cinta, vicAra magna ho baiTha gyaa| guru mahArAja ne maNDana ko sthiratA pUrvaka baiThA huA dekha vicAra kiyA ki jisa maNDana ko rAjakIya kAryoM se miniTa bhara bhI phurasata nahIM milatI, Aja vahI mana isa prakAra sthiratA pUrvaka kyoM maMtrI maNDana kA vairAgyamaya vicAra 1029
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 601-631] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa baiThA huA hai ? isake cehare para bhI udAsInatA kI spaSTa rekhA phalaka rahI hai, ataH isakA koI na koI gambhIra kAraNa avazya hI honA cAhiye / cintita maNDana ko cintAmana dekha guru mahArAja ne Aja kyA dhyAna lagA rahe ho ? kahA:- maNDana ! maNDanaH ---- gurudeva ! Apa bar3e hI sukhI haiM / guru- hA~, saMgamI to sadaiva hI sukhI rahate haiN| ve isa loka meM hI nahIM kintu para loka meM bhI sadA sukhI rahate haiN| kyA tU bhI sukhI honA cAhatA hai ? maNDana- gurudeva ! sukhI honA kauna nahIM cAhatA ? guru- taba to nirvRtti mArga ke liye satvara tatpara hojAiye | maNDana - bhagavan ! maiM to taiyAra hI baiThA hU~ / guru - kyA apane rAjA aura mAtA pitA kI anumati le AyA hai ? maNDana- rAjA kI anumati kI to AvazyakatA hI kyA hai ? mAtA pitA to svayaMmeva zrAtma kalyANa meM saMlagna haiM, ve mujhe kyoM kara rokeMge ? guru- Acarya karate hue kahA maNDana anumati kI AvazyakatA to rahatI hai / maNDana- acchA - gurudeva maiM anumati le AtA hU~ / ukta vacana kaha maNDana ne guru mahArAja ko savidhi vaMdana kiyA aura guru mahArAja ne bhI usake babale meM parama kalyANakArI dharmalAbha-zubhAzIrvAda diyA / maNDana ghara calA gayA / AcArya kakkasUrijI ma sthaNDila padhAra kara vApisa Aye to sakala sAdhuoM ne apane Asana se uThakara AcAryazrI kA abhinaMdana kiyA / kaI ekoM ne AcAryazrI ke pAdaprabhArjana kiye / kramazaH sUrijI bhI iriyAvI kA pATha karate hue paTTa para virAjamAna hue tadantara apane sakala ziSya samudAya ko maMtrI maNDana ke dIkSA kI bAta kahI to saba ko Azcayatpanna huA ki - yakAyaka rAjA kA maMtrI dIkSA lene ko kaise taiyyAra hogayA ? sUrijI ne kahA - zramaNa varga isameM Azcarya kI kyA bAta hai ? karma vicitra prakAra ke hote haiN| kyA nRtya karate hue ailAputra ko kevala jJAna nahIM huA ? mAtA marudevI, aura cakravartIbharata kurmA putra pRthvIcaMdra guNasAgarAdikoM ko gRhastha veSa meM kevala jJAna nahIM huA ? to phira maNDana kI dIkSA kI bAta meM Azcarya hI kyA ? ! saMsAra ke paudgalika sukhoM meM phaMse hue manuSya kI dIkSA viSayaka Atma kalyANa bhAvanA ko zravaNa kara bhramaNa samudAya meM bhI khuzI ho rahIthI / vAstava meM - " para kalyANe saMtuSTAH sAdhavaH ' "" idhara maMtrI maNDana apane mAtApitA ke pAsa zrAkara dIkSA kI anumati mAMgane lagA / para mAtA pitAoM ko bhI acAnaka dIkSA kA nAma zravaNa kara zracaya va kautUhala hone lgaa| jaba ki sArA hI sAMsArika bhAra, rAjakIya samasyAeM kuTumba pAlana kA kArya maNDana ko sauMpa diyA gayA to phira vaha yakAyaka ina pAzavika pAzoM se mukta hokara dIkSA ke liye kina kAraNoM se udyata huA ? yaha gambhIra samasyA sabako gahare vicAroM maiM garka karane vAlI aura asamaMjasa meM DAlane vAlI huI / kucha hI kSaNoM ke pazcAt maNDana ke mukha se hI maNDana ke vairAgya kA kAraNa va paudgalika padArthoM kI kSaNa bhaGguratA ke viSaya ko zravaNa kiyA to mAtA pitAoM kA vairAgya bhI dvigunita hogayA / ve apanI vRddhAvasthA meM bhI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / jaba 1030 Jain Education international maMtrI maMDana aura sUrIzvarajI
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 rAjA ne sunA ki maMtrI yazovIra aura maNDana dIkSA ke liye udyata ho gaye haiM; to vaha bhI svadharmI panA ke nAte cala kara maMtrI ke ghara zrAyA aura unakI haraeka taraha parIkSA kI / parIkSA meM ve sabake saba sauMTaMca kA svarNa kI bhAMti uttIrNa hogaye / rAjA ne maMtrI maNDana ke jyeSTha putra rAvala ko maMtrI pada arpaNa kara svayaM ne una saboM kI dIkSA kA zAnadAra mahotsava kiyA / zrAcArya kakkasUri ne maMtrI yazovIra, seThAnI rAmA aura maNDana va una ke sAtha saMsAra se virakta hue 17zranya nara nAriyoM ko bhagavatI dIkSA dekara maNDana kA nAma meruprabha rakha diyA / sUrijI caraNa kamaloM kI sevA karate hue muni meruprabha ne thor3e hI samaya meM vartamAna jaina sAhitya kA, evaM zrAgamoM kA lakSaNa vidyAoM kA adhyayana kara liyaa| sUrijI ne bhI jAbalIpura meM meruprabhamuni ko upAdhyAya pada aura candrAvatI meM sUri pada se vibhUSita kara ApakA nAma devagupta sUri rakha diyA / AcArya deva prasUri mahAn prabhAvika, tejasvI AcArya hue haiM ! ApakI vidvattA kA prakAza sUrya kI sarva vistRta thA / zrApa jaise maMtrI pada para raha kara para cakriyoM ko parAsta karane meM pravINa the vaise hI SaTdarzana ke marmajJa hone se paradarzaniyoM kA parAjaya karane meM bhI prakhara paNDita the / caMdrAvatI cAturmAsa ke samApta hone para vahAM se vihAra kara AsapAsa ke pradezoM meM paribhramana karate hue Apa zrI ne kramazaH lATa deza meM padArpaNa kiyA / jisa samaya AcAryazrI stambhanapura meM virAjate the usa samaya bharoMca meM bauddha bhikSu apane dharma pracAra ke svapna dekha rahe the| jaba bharoMca ke apresaroM ne sunA ki vAdI cakravartI zrAcAryazrI devaguptasUri stambhanapura meM virAjate haiM to ve turata eka DepuTezana lekara AcAryazrI kI sevA meM Aye / bharoMca nagara kI vartamAna paristhiti kA varNana karate hue saMgha ne zrAcArya zrI ko padhArane ke liye jora dAra prArthanA kii| sUrIzvarajI ne bhI bhAvI abhyudaya kA kAraNa jAna, dharma prabhAvanA se prerita ho turata bharoMca kI ora vihAra kara diyA | zrIsaMgha ne bar3e utsAha se surijI kA nagara praveza mahotsava karavAyA / basa, sUrijI ke padhArane mAtra se bahAM kI jaina samAja meM navIna zakti kA prAdurbhAva evaM nava krAnti kA aGkura aGkurita huA / sUrijI kA vyAkhyAna prAyaH dArzanika evaM tAtvika (syAdvAda, karmavAda, sAmyavAdAdi) viSayoM para hotA thA / SaTdarzanoM ke parama jJAtA hone se dArzanika viSayoM kA spaSTIkaraNa to itanA rucikara hotA thA ki zrotAvarga maMtramugdha ho vahAM se uThane kI icchA hI nahIM karatA / bauddhoM ke diloM meM ummeda thI ki jainAcAryoM ke abhAva meM hama loga apane pracAra kArya meM pUrNa saphala hoge kintu zrAcAryazrI kA padArpaNa sunate hI unake hRdaya meM saphalatA viphalatA kA vicitra dvandva maca gayA / navInara zaMkAoM ne nava 2 sthAna banAliye para isase ve ekadama hatotsAha nahIM hue| ve bar3e cAlAka evaM kapaTa vidyA nipuNa the / eka samaya unhoMne zAstrArtha ke liye jainoM ko Ailana kiyA jisako sUrijI mahArAja ne bhI saharSa svIkAra kara liyA / basa bharoMca pattana ke rAjasabhA ke madhyasthoM ke bIca jaina aura bauddhoM kA zAstrArtha huA para, syAdvAda siddhAnta ke sAmane becAre kSaNika vAdI kitane samaya taka sthira raha sakate 1 jaise siMha kI garjanA ko suna kara kiMvA pratyakSATokana kara madonmatta hAthI hatAza ho palAyana kara jAte haiM; vaisA hI hAla AcAryazrI ke sAmane bauddhoM kA huA / bharauMca meM bauddhoM kI yaha pahalI hI parAjaya nahIM thIM kintu isake pUrva bhI kaI bAra ve jainAcAryoM se parAjita ho cuke the / upakezagacchAcAryoM ke hAthoM se to ve sthAna 2 para parAjita hI hote rahe kAraNa, usa samaya eka to upakezagacchAcAryoM ke pAsa sAdhuoM kI saMkhyA adhika thI dUsarA unameM kaI aise bhI bAdI bharoMca nagara meM caturmAsa 1031
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 6.1-631] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rahate the ki jinako zuru se aisI zikSA dI jAti thI tIsA unakA vihAra kSetra bhI atyanta vizAla thaa| bauddhoM kA bhramana bhI unhI kSetroM meM adhika thA ataH jahA~ jahA~ zAstrArtha kA cAMsa hAtha AyA vahAM 2 unheM parAjita honA par3atA thA kaI ekoM ko jaina dIkSA se dIkSita kiyaa| unakI unnati kI nIMva ko ekadama kamajora evaM khokhalI yanAdI / zrataH bauddha bhikSu AcAryazrI kA nAma zravaNa pa rate hI eka sthAna se dUsare sthAnapara palAyana karate rahate the| ___jaba bharoMca meM bauddhoM kA parAjaya huA to ve vahAM se zIghra hI bhAga gaye isase bharoMca zrIsaMgha kA utsAha aura bhI bar3ha gayA aura ve AcAryazrI kI sevA meM atyanta zrAgraha pUrvaka cAturmAsa ke liye prArthanA karane lge| AcArya deva guptasUra ne bhI lAbha kA kAraNa jAna vaha cAturmAsa bharoMca nagara meM hI kara diyaa| basa, AcAryazrI ke cAturmAsa nizcaya ke zubha samAcAra zravaNa kara sarvatra aAnaMda rasakA samudra hI umar3ane lgaa| cAturmApta kI dIrgha avadhi meM sUrijI kA vyAkhyAna kramazaH dArzanika tAtvi: adhyAtma, yoga, samAdhi, evaM tyAga vairAgya para huA karatA thaa| prAcAryazrI ke vyAkhyAna kA lAbha jaina jainetara vizAla saMkhyA meM lete the| kaI vAdo prativAdI jijJAsA dRSTi se kivAM zaMkA samAdhAna kI pravRtti se vyAkhyAna ke bIca vyAkhyAnodbhUta zaMkA viSayaka prazna pUchate the jinakA samAdhAna sUrijI zAstrIya pramANoM dvArA isa prakAra karate the ki, sakala janasamudAya ekadama unakI ora AkarSita hojAlA / saba ninimeSa raSTi pUrvaka avalokana karate hue zrAvArya zrI kI zAnti sudhA kA parama zAntipUrvaka pAna kiyA karate the| gurudeva ke cAturmAsa se jaina janatA ko lAbha pahuMcanA to svAbhAvika prakRti siddha thA hI kintu, jainetara samAja para jo isakA akSaya prabhAva par3A vaha to varNato'varNanIya hai / kaI sajjana to sUrIzvarajI ke bhakta bana gaye / sUrijI, bharoMcapattana kA cAturmAsa samApta kara sopArapaTTana kI ora pdhaare| vahAM Apane kaI dinoM taka sthiratA kI / isI dIrgha sthiratA ke bIca eka jaina vyApArI ke dvArA apane sunA ki-mahArASTra prAnta meM isa samaya vidharmiyoM kI prabalatA bar3hatI jArahI hai / jainiyoM ko hara taraha se davAyA jA rahA hai| sAdhuoM ke vihAra ke abhAva meM vahAM dharma ke prati paryApta zithilatA zrAgaI hai- basa ukta hRdaya vidAraka samAcAroM ko zravaNa kara AcAryazrI ekadama cauMka tthe| vAstava meM jinakI nazoM meM jainadharma ke prati bhapra. pita anurAga hai, usako jainadharma ke hAni viSayaka kiJcit samAcAra bhI asahya se hojAte haiN| dharma prabhAvanA ke parama icchuka AcArya devakA bhI nahI hAla huA unhoMne apane ziSya samudAya ko bulAkara atyanta dardanAka zabdoM meM mahArASTra prAntakI dhArmika avasthA kA varNana kiyA aura udhara vihAra kara dharmapracAra karane kI unnata bhAvanA ko varNa rUpa meM vyakta kii| zrAcAryazrI ke kathana ko sunakara ziSya samudAya ne atyanta harSa pUrvaka kahA--bhagavan / zrApa ke AdezAnusAra hama saba ApakI sevA ke liye haiyyAra haiN| Apa khuzI se vihAra kreN| isakA kAraNa ekato saba sAdhu gurUAjJA ke pAlaka the dUsarA saba hI naye 2 pradezoM meM vihAra karane ke icchuka the / vAstava meM bhagavAn kI AjJArAdhanA pUrvaka satata vicarate rahane se hI cAritra kI vizuddhatA, dharmakA pracAra tIrthoM kI yAtrA aura jJAnakA vikAsa hotA hai| yadi sAdhu apanI suvidhA dekha ekAdha prAnta me hI apanI jIvaH yAtrA samApta karade to use sAdhutva ke kartavya se bahuta dUra samajhanA cAhiye / isa prakAra prAntIya moha se vaha na to jainadharma ko jAgRta kara sakatA hai aura na apane cAritra guNa ko bhI zuddha rakha sakatA hai| yahI nahIM usI prAnta meM bAra 2 vihAra karate 1032 sUrizvarajI kA dakSiNa meM vihAra
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 rahane se sAdhuoM ke prati zraddhA meM bhI kucha antara hojAtA hai| vAstava meM nIti kA yaha ninna kapanabhatiparicayAdavajJA satatagamanAdanAdarobhavati / malaye millapuraMdhrI caMdanatarukASThAnindhanaM kurute // satya hI hai yadi prAntIya moha kA tyAga kara sAdhu-vihIna kSetroM meM sAdhu, dharma pracAra karate rahe to isase zIghra hI dharmo mati hosakatI hai aura cAritra bhI nirmala rIti se pAlA jA sakatA hai / kintu, cAhiye isake liye prAntIya vyAmoha kA tyAga aura jinazAsana kI unnati kI uccttm-utkrssbhaavnaa| zAstrakAroM ne aise zithilAcAriyoM ko, grAmapaMDoliye, nagarapaMDoliye, dezapaMDoliye kaha kara pAsatthoM kI ginatI meM ginA hai| hama Upara par3ha Aye haiM ki upakezagaccha meM eka bhI aise prAcArya nahIM hue jo ki, sUri hone ke bAda ekAdha prAnta meM hI vicarate rahe ho| unhoMne apane jIvana kA vihAra krama bhI isa prakAra banA liyA ki ve apane kramAnusAra pratyeka prAnta ko sambhAlate hI rahe / kama se kama eka bAra to pratyeka prAnta meM vicara kara jaina samAja kI saccI paristhiti kA anubhava kara hI lete the / yahI kAraNa thA ki usa samaya kA jainadharma evaM jainasamAja dhana, jana, saMkhyAdi sarva bAtoM meM unnati ke ucca zikhara para ArUr3ha thaa| prAcArya deva va anya zramaNa varga bhI, pUrvAcAryoM dvArA sthApita mahAjanasaMgha kI vRddhi eva jainadharma kI unnati, jaina dharma kA pracAra caturdika paryaTana karate hue-kiyA karate the| ___jaba vyApArI varga vyApAra nimitta itara prAntoM meM apanA vyApArika kSetra kAyama karate the taba zramaNa samudAya bhI yadAkadA una prAntoM meM vicara kara una zrAvakoM kI dharmabhAvanA ko jAgRta kara anyadharmAvalambiyoM ko pratibodha dekara jainadharmAvalambI banane kA zreya sampAdana karate rahate the| yahI kAraNa thA ki pratyeka prAnta meM jainiyoM kI vizAla saMkhyA hogaI thii| pichale zrAcAryoM ne to sarvatra vihAra karanA-apanA kartavya hI banA liyA thaa| isI vihAra kartavya ke kAraNa ve lAkhoM kI saMkhyA meM sthita mahAjanasaMgha ko karor3oM kI saMkhyA meM le Aye the| astu prAcArya devagupta sUrine apane ziSyoM ke sAtha mahArASTra prAnta kI ora vihAra kara diyaa| prApa kramazaH choTe bar3e prAmoM ko sparzate hue sarvatra dharmopadeza dvArA nava jAgRti kA bIja bote hue Age bar3hate rhe| aisI dIgha aparicita kSetroM kI yAtrA meM muniyoM ko thor3I bahuta takalIpha kA anubhava to avazya ho karanA par3A hogA para, jinhoMne apanA jIvana hI zAsana sevA ke liye arpaNa kara diyA unake liye kaThinAiyAM kyA bighna upasthita kara sakatI haiM ? vAstava meM-- "manasvI kAryArthI gaNayati na dukkhaM na ca sukham" ve to apanA dharma pracAra rUpa pAvana kartavya ko apane jIvana kA aGga banAte hue pariSahoM kI paravAha kiye binA zAsana ko unnata banAne ke liye apane kSaNavinAzo deha ko arpaNa karane ko udyata the| unake nazoM meM jaina dharma ke prati bAhya yA kRtrima anurAga nahIM thA kintu unhoMne jaina dharma kI unnati meM hI apanI unnati samamalI thii| mahArASTra prAnta meM svanAmadhanya, pUjyapAda, lohityAcArya ke dvArA sarva prathama dharma kI nIMva DAlI gaI yii| ataH usa samaya se hI mahArASTra prAnta meM Apake sAdhu samudAya kA vihAra hotA rahatA thA / samaya 2 AcAryazrI kA mahArASTra meM vihAra 1033 Jain Education Integral
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 601 se-631] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa para prAcAryoM kA vihAra to zramaNa maNDalI ke dharma pracAra meM bhI utsAha vardhaka siddha hotA inake sivAya mahArASTra prAnta meM yatra tatra digambarAcAryoM kA bhI bhramana prArambha ho cukA thaa| yaha likhanA bhI asyukti pUrNa na hogA ki digambaroM ke liye bhI mahArASTra prAnta eka vihAra kSetra bana gayA thaa| saMkhyA meM digambara sAdhu nagnavAda ke kAraNa bahuta kama the aura jo the ve bhI prAyaH mahArASTra prAnta meM hI vicArate the| ___AcArya devaguptasUri do varSa taka mahArASTra prAntoM meM sarvatra anavarata gati se, dharma pracAra kI tIbrochA pUrvaka bhramaNa karate rahe / pariNAma svarUpa ApakI prakhara prattibhA sampanna vidvatA dvArA vAdI itane phIke par3a gaye jaise ki-sahastra razmidhAraka sUrya kI dIpti ke samakSa khadyota / jainiyoM kI kSINa zaktiyoM meM punaH sajIvanAtA kA prAdurbhAva huaa| sarvatra (jidhara dRSTi phailAye udhara) jainadharma kI vijaya patAkA phaharAne laga gaI / eka samaya jaina samAja punaH camaka uThA / vAstava meM ina karma vIroM ne apanI kArya kuzalatA se saMsAra meM jo jaina dharma kI prabhAvanA kI hai vaha; jaina itihAsa meM svarNAkSaroM se sadA hI aMkita rhegii| zrAcArya devagupta sUrine zramaNa samudAya evaM zrAddhavarga (ubhaya pakSa) ko savizeSa protsAhita karane ke liye madurA meM eka zramaNa sabhA karane kA Ayojana kiyA / sthAna 2 para saMdeze evaM patrikAeM bhejI jAne lagI / mahArASTra (dakSiNa) prAnta meM vicarate muniyoM meM se apragaNya munivarga jinakI ki khAsa AvazyakatA pratIta huI-nimaMtraNa dvArA bulAye gaye / jaba nirdhArita samaya para ubhayapakSa (sAdhu, zrAvakasamudAya) kI vizAla saMkhyA upasthita hogaI to prAcAryazrI ke adhyakSa tva meM sabhA kA kArya prArambha huaa| zrAcArya devane, vartamAna meM zramaNa sabhA karane kI AvazyakatA kA saMkSipta digdarzana karAte hue, mahArASTra prAnta meM vihAra kara dharma pracAra karane kA zubha zreya sampAdana karane vAle muniyoM ko yathA yogya sammAna se sammAnita kiyaa| unakI-kAryakSetra meM vizeSa utsAha bar3hAnevAlI saccI prazaMsA kii| bhaviSya ke liye joradAra zabdoM meM prAcIna zrAcAryoM ke aitihAsika udAharaNoM se unheM protsAhita kiyA / yogyatAnukUla unheM padaviyAM pradAna kii| yAvat apane sAdhuoM meM se bahuta se sAdhuoM ko dharma pracAra ke liye mahArASTra prAnta meM vicarane kI AjJA de dI / isa prakAra zramaNa sabhA ke kArya ko saphalatA pUrvaka samApta karane ke pazcAt kAlAntara meM prAcAryazrI ne vahA~ se vihAra kara Avantipradeza kI ora padArpaNa kiyaa| mAMDavagar3ha ke zrIsaMgha ke vizeSa aAgraha se vaha cAturmAsa bhI sUrIzvara jI ne mANDavagar3ha meM kara diyA / ApazrI ke virAjane se cAtumAsa meM acchA dharmodyota huA / kramazaH vahAM se budelakhaNDa hote hue zUrasena kI ora padhAre / jaba Apa mathurA ke najadIka pahu~ce to vahAM ke zrIsaMgha ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / unhoMne zrAcAryadeva kA svAgata evauM nagara praveza mahotsava bar3e hI samAroha pUrvaka kiyaa| usa samaya mathurA meM jainoM ke saiMkar3oM mandira eva stUpa vidyamAna the| zrApazrI kA vyAkhyAna hamezA hI hotA thA / vyAkhyAna zravaNa kA lAbha jaina va jainetara samAja bar3e hI harSa pUrvaka letI thI kAraNa ekato ApakI viSaya pratipAdana zailI itanI sarasa thI ki vidvAn va anapar3ha vyakti bhI isakA AnaMda acchI taraha se uThA sakate the dUsarA bolane kI paddhati jAdU kI taraha jana samAja ko sahasA apanI aura AkarSita kara letI thii| ata: jisa vyakti ne eka bAra bhI prAcAryazrI kA vyAkhyAna bhavaNa kiyA vaha pratidina hI dIrgha utkaNThA pUrvaka vyAkhyAna zravaNa kA lAbha letaa| usa samaya jaise mathurA meM jainiyoM kA jora thA usI taraha se bauddhoM kA bhI paryApta prabhAva thaa| madurAmeM saMgha sabhA *
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 ke bhI saikar3oM sAdhu mathurA meM dharmapracArArtha sthiravAsa kara, rahate the| para zrAcArya devaguptasUri evaM anya jainAcAryoM kA bhI una para itanA prabhAva par3A huA thA ki ve banate prayatna unake sAmane sira uThAne kA dussAisahI nahIM karate | mahArASTra prAnta meM bauddhoM ke dharma pracAra kA mArga avaruddha hojAne kA kAraNa eka mAtra pUjyapAda, AcArya devagupta sUri hI the / bauddha zramaNasamudAya AcAryazrI kI vidvattA se anabhijJa nahIM the / ataH ve mauna rahane meM hI apanA mAna samajhane lage / mathurA ke zrIsaMgha ke atyAgraha hone se yaha cAturmAsa AcAryazrI ne mathurA meM hI karane kA nizcaya kara liyA isase jaina janatA meM acchI jAgRti aura dharma kI khUba prabhAvanA huI / ApazrI ke tyAga vairAgya ke vyAkhyAnoM kA janatA para paryApta prabhAva par3A aura cAturmAsa ke utarate hI pAMca puruSa aura tIna bahinoM ne asAra saMsAra se virakta hokara mahA mahotsava pUrvaka AcAryazrI ke pAsa meM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karalI / ukta dIkSAoM kA mahotsava zreSTigotrIya zAH haradeva ne kiyA jisameM savAlakSa dravya vyaya kiyA gayA / isa avadhi ke bIca Apa zrI ne badhpanAga gotrIya zA. cAMcaga ke banavAye hue pArzvanAtha bhagavAn ke maMdira kI pratiSThA bhI mahA mahotsava pUrvaka krvaaii| bAda meM Apane bhagavAn pAzrvanAtha kI kalyANa bhUmi kI sparzanA ke liye kAzI kI aura vihAra kiyA / kucha samaya taka kAzI evaM kAzI ke Asa pAsa ke tIrthoM kI yAtrA karate hue dharmopadeza dete rahe / kAzI kI tIrtha yAtrA ke pazcAt ApazrI kA vihAra kunAla aura paMjAba prAMta kI ora huA / ukta prAntoM meM Apake zrAjJAnuyAyI kaI muni pahale se hI ApazrI ke Adeza se dharma pracAra karahI rahe the jaba ukta pracAraka zramaNa maNDalI ne AcAryazrI kA Agamana sunA tabato dUne vega se evaM dUnI raphtAra se unhoMne apane pracAra kArya ko bar3hAyA / zrAcAryazrI bhI sthAna 2 para unako sanmAna dete hue, prazaMsA karate hue unake utsAha meM khUba vRddhi karate rhe| usa samaya panjAba prAnta kA jaina samAja to bahuta hI unnata ho cukA thA / hamAre una pUrvAcAryoM ne dharmavihIna isa panjAba kSetra meM kSudhA pipAsA va tAr3anA, tarjanAdi vAmamArgiyoM ke pariSahoM ko sahana karate hue atyanta lagana pUrvaka dharma pracAra kiyA thA / idhara siMdha prAnta meM vicarane kI AvazyakatA jJAta hone se AcAryazrI ne panjAba prAtIya zramaNa maNDalI ko usake kSetrAvazyaka saMketa karate hue zIghra hI siMdha prAnta kI ora padArpaNa kara diyaa| siMdha prAnta meM ve do varSa paryanta lagAtAra bhramana karate rahe / sthAna 2 para supta samAja ko jAgRti kara unheM dharma ke zrabhimukha banAyA / ukta prAnta meM bicarane vAle muniyoM kI eka sabhA kI jisase tatprAntIya sakala sAdhu samudAya ko ekatrita kara unake dharma pracAra ke kArya ko protsAhana diyA gyaa| yogya muniyoM ko upAdhyAya vAcaka, gaNi, gaNAvacchedaka padaviyoM se vibhUSita kiyA gayA / zrAcArya zrI ke Agamana se evaM sahayoma se muniyoM meM bhI dharma pracAra karane kA alaukika sAhasa utpanna ho gayA / unhoMne apane pUrva ke kArya ko aura bhI utsAhapUrvaka tIvra gati karanA prArambha kiyA | vAstava meM pUrvAcAryoM ke Adarza ko abhimukha rakhakara jainajAti ko unnata karane ke liye vartamAna kAlIna AcAryo upAdhyAya zramaNavarga prAntIya vibhAganusAra dharma pracAra ke kArya ke liye kamara kasaleM to aba bhI pUrvAcAryoM kA vaha svarNa samaya hama se dUra nahIM hai / para isake liye cAhiye dharma pracAra kI utkaTa abhilASA, svArtha kA balidAna, mAna pipAsA kI holI, sUrIzvarajI kA sindha meM vihAra 1035
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0601-631 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dharmAnurAga kI saccI lagana, zramaNa kartavya kI abhijJatA, jIvana kA ucaccatama dhyeya, saMyama jIvana kI nirbhltaa| isa taraha siMdha prAnta meM jAgRti kI bijalI lagAte hue zrAcAryazrI kaccha bhUmi kI ora padhAre / vAstava meM usa samaya ke AcAryoM se eka prAnta ko hI dharma pracAra kA aGga nahI banA liyA thA ve to apane yogya muniyoM ko dharma pracArArtha vividha prAntoM meM samayAnukUla bhejate hI rahe / unako vizeSa utsAhita karane ke liye svayaM zrAcAryazrI bhI kramazaH vividhaprAntoM meM paryaTana kara unake kAryoM meM sahayoga de unake navIna zakti kA prAhurbhAva karate rahate the / yaha hI zrAdarza pAThakoM ne haraeka prAcArya ke jIvana meM dekhA va samprati zrIdevaguptasUrijI ke jIvana meM bhI dekha rahe haiN| prAcAryazrI ne kacchabhUmi meM eka varSa paryaMta raha kara apane madhura evaM rocaka upadeza ke dvArA jaina janatA meM bhAzAtIta zakti kA saMcAlana kiyaa| isa taraha anukrama se ziSya samudAya ko protsAhita karate hue ApazrI ke caraNa kamala saurASTra prAnta kI ora hue| choTe bar3e grAmoM meM vihAra karate hue Apa paramapAvana tIrthAdhirAja zrI zatrubjaya kI yAtrA kara paramAnaMda ko prApta hue / kucha samaya taka Atma zAMti kA anubhava karane ke liye zrApazrI zatruJjaya sIrtha kI chatrachAyA meM sthita rahe / yahAM para Apa dhyAna magna ho parama nivRtti mArga kA (zrAtma-myAna kA) ArAdhana karate rahe / kucha samaya kI nivRtti sevana ke pazcAt lATa hote hue Apane punaH marudhara kI ora padArpaNa kiyA jaba marudhara vAsiyoM ne prAcAryazrI deva gupta sUrikA Agamana sunA to unake harSa kA pArAvAra nahIM rahA / ve atyanta AzA pUrvaka AcAryazrI ke padhArane kI utkaSThA pUrvaka pratIkSA karane lge| zrAcAryazrI ne isa dIrgha vihAra meM apane pUrvajoM ke kartavyoM ke anusAra kaI mAMsa madirA rasikoM ko mithyAtva, poSaka pApavardhaka vastuoM kA tyAga karavA kara; unheM pUrvAcAyoM dvArA saMsthApita vizAla mahAjana saMgha meM sammilita kara; mahAjana saMgha kI vRddhi kI / dharma ko sthira rakhane vAle, aitihAsika sAhitya kA smaraNa karAne ke liye paramopayogI, jana kalyANa meM kAraNa rUpa, sAdhya kI prApti ke liye sAdhana rUpa kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina aitihAsika nIva ko dRr3ha kiyA / Atma kalyANa kI bhAvanA ke icchuka; sAMsArika prapaJcoM evaM paudgalika sukhoM se eka dama virakta, dRr3ha vairAgI bhAvukoM ko bhagavatI dIkSA deM unheM mokSamArga ke ArAdhaka banAye / isa taraha zavdatoM avarNanIya, zAsana sevA kA lAbha liyA / / isa samaya sUrijI mahArAja kI vRddhAvasthA ho cukI thI para ApakA utsAha evaM kArya karane kI lagana yuvakoM ko bhI zarmAne vAlI thii| jaba Apa kramazaH vihAra karate hue padmAvatI meM padhAra gaye to ApazrI ke darzana kA dIrgha kAla se pipAsu zivapurI vagairaha kA saMgha satvara hI darzanArtha padmAvatI zrAyA unhoMne zivapurI padhArane aura cAturmAsa kA lAbha dene kI atyanta zrAgraha pUrNa prArthanA kI kintu padmAvatI kA zrIsaMgha isa alamya avasara kA yA yakAyaka ghara AI gaGgA kA sahupayoga kiye vinA yoM hI kaise jAne dene vAlA thA ? padmAvatI saMgha kI vinatI to zivapurI ke zrIsaMgha se bhI adhika Agraha pUrNa thI ataH AcAryazrI ko bhI padmAvatI kI vinatI ko mAna denA hI par3A / pariNAma svarUpa vaha cAturmAsa padmAvatI meM kara diyA gyaa| sUrijI ke virAjane se aise to yahA~ dharma kA khUba hI sadyota huA, para vizeSa meM vahAM ke prAgvaTa vaMzIya maMtrI munmA ke mAlA putra ne eka mAsa kI vivAhita patnI evaM karor3oM rupayoM kI sampatti kA tyAga kara zrIzakuJjaya tIrtha kI yAtrA
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ) [ osavAla saM0 1001-1031 atyanta samAroha pUrvaka sUrijI ke pAsa dIkSA lii| DiMDU gautrIya zA. nor3hA ke banAye mahAvIra maMdira kI bhI pratiSThA isI bIca huI / cAturmAsAnaMtara vahAM se vihAra kara candrAvatI zivapurI vagairaha choTe bar3e prAmoM meM hote hue zrAcAryazrI koraMTapura pdhaare| usa samaya vahAM koraMTagacchIya AcAryazrI sarvadevasUrijI virAja mAna the / unhoMne jaba AcAryazrI devaguptasUri kA zubha zrAgamana sunA to ve apane ziSyoM sahitasUrijI kA satkAra karane ke liye unake samukhagaye / zrIsaMgha ne bhI bar3a e hI samAroha se sUrijI kA nagara pravazamahosava kiyaa| isameM zrImAla - vaMzIya zAha khumANa ne savAlakSa dravya vyaya kiyA / sUrijI ne caturvidha zrIsaMgha ke sAtha bhagavAn mahAvIra kI yAtrA kii| bAda meM donoM zrAcArya devoM ne eka takhta para virAjamana hokara thor3I kintu samayAnukUla sAragarbhita dezanA dii| janatA para isakA paryApta prabhAva par3A / karaMTapura meM birAjate hue sUrIzvarajI kA eka dina yakAyaka svAsthya kharAba hogayA / zatri ko sote hue unhoMne vicAra kiyA ki - merI vRddhAvasthA ho cukI hai aura svAsthya bhI anukUla nahIM hai / ho na ho merA mRtyukAla hI najadIka ho ataH isa samaya kisI gaccha ke yogya muni ko paTTabhAra de denA hI samIcIna hogA / ve isI vicAradhArA meM pravAhita ho rahe the ki devI saccAyikA ne bhI yakAyaka vahAM parokSapane praveza kara sUrijI ko vaMdana kiyaa| sUrijI ne devI ko dharmalAbha diyA / dharmalAbha AzISa ko prApta karane ke pazcAt devI ne prArthanA kI ki bhagavan ! Apa kisI taraha kI cintA na kreN| abhI to zrApa ATha varSa paryaMta aura janakalyANa kareMge / prabho, etadviSayaka vizeSa vicAra kI AvazyakatA nahIM phira bhI yadi Apako jaldI paTTadhara banAnA hI hai to kRpayA ukta kArya ko upakezapura padhAra kara hI kreN| pUjyavara ! isase mujhe bhI pakI parokSa sevA kA yatkiccita lAbha bhI hastagata hogA / sUrijI ne bhI kSetra sparzanAnusAra devI ke bacanoM ko svIkRta kiyA aura devI bhI sUrijI ko vaMdana kara yathAsthAna calI gaI / devI ke kathanAnusAra AcAryazrI ke svAstha meM thor3e hI samaya meM santoSa janaka sudhAra ho gayA / zrataH zarIra ke pUrNa svastha hone para AcAryazrI ne turaMta hI koraMTapura se vihAra kara diyA / kramazaH sUrijI satyapura, bhinnabhAla, jAbalIpura, zrInagara Adi prAmoM meM vicarate hue mANDavyapura padhAre mANDavyapura zrIsaMgha ne zrApakA var3A hI zAnadAra svAgata kiyA / jaba upakezapura zrIsaMgha ko jJAta huA ki AcAryazrI mAMDavyapura paryanta padhAra gaye haiM to upakezapura aura mAMDhavyapura ke bIca zrAne jAne kA tAtAMsA lagA diyaa| ve loga upakezapura padhArane kI zramahapUrNa prArthanA karane lge| para mAMDavyapura ke bhaktagaNa sUrijI ko kaba bihAra karane dene vAle the / usa samaya mAMDavyapura, upakezapura kI sattA ke nIce thA / upakezapura ke rAvagopAla ne zreSTigotrIya rAva zobhA ko bahAM ke prabandha evaM samucita vyavasthA liye niyukta kiyA thaa| usane sUrijI se bahuta pUrNa prArthanA kI ki, pUjyagurudeva ! Apake virAjane se aura bhAvukoM ko to lAbha hogA hI para merI AtmA kA kalyANa to avazya hI hogA / bhagavan! maiM eka mAtra apanA Atma kalyANa cAhatA hU~ / Apa jaise pUjya puruSoM ke nimitta (kRpA) kI AvazyakatA thI vaha bhI gurudeva kI kRpA se sahaja hI hastagata hogayA hai | ataH Apa yahAM para hI cAturmAsa karane kI kRpA kareM / idhara upakezapura kA rAvagopAla, zrIsaMgha ko sAtha meM lekara sUrijI kI prArthanA ke liye mANDavyapura meM koraMTapura meM do sUriyoM kA samAgama 1037
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 601-631] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aayaa| sUrIzvarajI kI sevA meM upakezapura padhArane kI atyanta AgrahapUrNa prArthanA karane lagA para Akhira mANDavyapura kA zrIsaMgha hI bhAgyazAlI rahA / sUrijI ne mANDavyapura zrIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra kara, mANDavyapura meM cAturmAsa kara diyaa| upa kezapurAdhIza rAvagopAla ne mANDavya pura ke zrIsaMgha aura vizeSa karake rAva zobhA ko dhanyabAda diyA / saba ke samakSa apane hRdaya ke zubha udgAra pragaTa kiye ki mANDavyapura zrIsaMgha atyanta puNyazAlI hai, yahI kAraNa hai ki sakala manokAmanA ko pUrNa karane sadRza kalpavRkSa samAna, adhyAtma yogI prAcAryazrI ne mANDavyapura zrIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra kara yahAM para ca turmAsa karane kA nizcaya kara liyA hai / isake pratyuttara meM AcAryazrI kA kRpApUrNa upakAra mAnate hue saharSa hRdaya se rAva zobhA ne kahA ki-rAjan ! prAcArya devake sAtha hI sAtha zrApazrImAnoM kI parama kRpA kA hI yaha madhura phala hai| isa prakAra se thor3e samaya taka snehavardhaka vArtAlApa hotA rahA / aha usa samaya kA jamAnA kaisI dharmabhAvanA vAlA thaa| pArasparika sneha kA kaisA Adarza prAdarza thA ? ve loga akhUTa lakSmI ke svAmI hone para bhI kitanI nirabhimAnatA evaM bhadrika pariNAmI the / ve pAtaka se bhIrU evaM dharma ke paramazraddhA sampanna niyama niSTha zrAvaka the| basa, dharmabhAvanA ke adhikya se hI usa samaya kA samAja dhana, jana, evaM kauTumbika sukhoM se sukhI thA / Atma kalyANa ke nivRttimaya mArga kA aArAdhaka thaa| mANDavyapura meM sUrijI ke cAturmAsa hone se zrAdhyAtmika kSetra meM pravala krAnti mcii| sabake hRdaya, dharma bhAvanAoM se otaprota hogaye mANDavyapura ke aSTi gautrIya rova zobhA ne savAlakSya dravya vyaya kara zrI bhagavatIjI sUtra kA mahotsava kiyA zrIgautamasvAmI dvArA pUche gaye pratyeka prazna kI suvarNa mudrikA Adi se pUjA kI / usa dravya se jainAgama likhavA kara sthAna 2 para jJAna bhaNDAra sthApita kiye evaM jainasAhitya ko sthira banAyA isa taraha rAva zobhA isa svarNopama avasara kA tana, mana evaM dhana se lAbha letA rhaa| zrIAcAryadeva kI vRddhAvasthA janya azaktatA ke kAraNa kabhI 2 vyAkhyAna upAdhyAya pada vibhUSita munizrI jJAnakalazajI pharamAyA karate the| ApazrI kI vyAkhyAna zailI bhI atyanta rucikara evaM cittAkarSaka thii| janatA jala tRSita vyakti kI taraha Apa zrI ke mukhAraviMda se zAstrIya pIyUSa dhArA kA zramarahita pAna kiyA karatI thii| idhara zrI rAva zobhA kI vaya56 varya kI ho cukI thii| isa samaya Apake 11(gyAraha) putra aura pautrAdi kA, vizAla parivAra thA / ApakI ganatI koTyAdhIzoM meM kI jAtI thii| zrApake jyeSSTha putra kA nAma dhannAthA / Apa jaise rAjya saMcAlana karane meM nIti dakSa the vaise hI vyApAra nipuNa bhI the tathA zAnta, udAratA gambhIratA, zUravIratA zrAdi guNoM se bhI baliSTha the / rAjakIya sattA ke uccAdhikArI pada para AsIna hote hue bhI apane nijI guNoM se amara khyAti prApta karalI thii| mANDavyapura nivAsiyoM ko Apake zAntipUrNa zAsana saMcAlana bRtti se pUrNa saMtoSa thA / ApazrI kI dharma patnI kA dehAvasAna hone ke pazcAta Apa eka dama saMsAra se virakta ho gaye the / itane meM hI puNya kI prabalatA se kiMvA pUrva kRta zubha punya ke sAJcita hone se, bhavajalanidhItAraka pota rUpa prAcAryadeva kA bhI saMyoga hogayA / ataH vairAgyotpAdaka vyAkhyAna zravaNa se hRdaya meM aGkara, aGkurita AcArya deva ke upadeza rUpa jAla se tIvra gati pUrvaka vRddhiMgata hone lgaa| aise to ApakI AtmakalyANa kI kaI samaya se bhAvanA thI hI kintu AcAryazrI ke saMyoga ne una bhAvanAoM ko eka dama tAjI evaM dRr3ha banA dii| mADavyapura aura upakezapura 1038
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 prasaGgAnusAra eka dina sUrIzvarajI kI sevA meM zrAkara rAva zobhA ne arjakI ki-bhagavAn ! aSa mujhe aisA mArga badalAveM ki jisase, zIghra hI Atma kalyANa ho jAya / sUrijIne kahA-zobhA ! kalyANa kA eka dama nirvighna, sukhadAyaka mArga saMsAra kA tyAga karanA hI hai kAraNa, saMsArika avasthA meM rahate hue manuSya ko dhana kuTumba kA sarvathA moha chUTanA azakya hai / vaha anicchA pUrvaka bhI eka bAra kauTAmbika pAza meM phaMsa jAtA hai to punaH usase mukta honA mahAduSkara sA jJAta ho jAtA hai / phira tumharA to yaha Atma. kalyANa kA hI samaya hai tumane sAMsArika karane yogya sarva kAryoM ko zAMtipUrvaka kara liye haiM ataH nivRtti mArga meM vilamba karanA tuma jaise medhAvI ke liye jarA vicAraNIya hai| __zobhA-gurudeva ! mere pAsa karor3o rupayoM kA dravya hai / yadi usameM se AdhA dravya sukRta meM lagAeM to AtmakalyANa nahIM ho sakegA ? sUrijI-zobhA ! saptakSetroM meM dravya kA sadupayoga kara anaMta puNyopArjana karanA zrAtmakalyANa ke mArga kA eka aMga avazya hai para tuma jisa AtmakalyANa ko cAhate ho vaha usase bahuta dUra hai / kAraNa, dravya kA zubha kAryoM meM sadupayoga karanA bhinna bAta hai aura AtmakalyANa kA ekAnta nivRttimaya mArga advIkAra karanA eka dUsarI bAta hai| dravya vyaya karane meM to kaI prakAra kI AkAMkSAeM evaM bhAvanAeM hotI hai kintu nivRtti mArga ke anuyAyI banane meM eka mAtra Atmonnati kA hI uccatama dhyeya rahatA hai / / pravRtti kAyoM se (dravya vyaya vagairaha se ) zubha karma saJcaya hotA hai jo bhaviSya ke kalyANa ke liye sahAyaka bana jAtA hai para pravRtti mArga kAraNa hai taba, nivRtti mArga kArya hai / pravRtti se Age bar3ha kara nivRtti mArga ko svIkAra karanA hI par3atA hai / zobhA ! cakravartiyoM ke to hIre, panne mANika, motI, sone, cAMdI kI khAne thI para AtmakalyANa ke liye to unako bhI ukta sarva vastuoM kA tyAga kara bizuddha caritra kA zaraNa lenA pdd'aa| yadi ve cAhate to apane pAsa sthita akSaya dhana rAzi kA zAstrIya saptakSetroM meM sadupayoga kara puNya rAzi kA saMcaya kara sakate the kintu, ekAnta AtmakalyANa kI parama bhAvanA vAle una vyaktiyoM ne isa pravRtti kArya ke sAtha hI sAtha nivRtti kArya ko Atma kalyANa ke liye vizeSAvazyaka sagama svIkRta kiyA aura usI bhava meM mokSa prApti ke adhikArI bane / ataH kalyANa ke liye nivRtti sarvotkRSTa mArga hai / cAhe Aja isa mava meM yA parabhava meM prAtmakalyANa kI bhAvanA vAle ko dIkSA aGgIkAra karanI hogI / para yaha soca lenA cAhiye ki pUrva janmopArjita puNyarAzi ke akSaya prabhAva se jo Aja hamako anukUla sAdhana mile haiM ve parabhava meM mila sakeMge yA nahIM ? parabhava kI zrAzA se hastAgata svarNAvasara ko tyAga denA baDI bhArI bhUla hai / are zobhA ! jarA mAnava bhava kI durlabhatA evaM sAMsArika suravoM kI asthiratA kA to vicAra karo ,, pUrvajanma kRta sukRtaM sahastroM jaba hote haiM ekItIra ! pAtA hai taba manujha manohara mAnava kA yaha rucira zarIra // ,, yahI nahIM zAstrakAro ne pharamAyA hai cattAri paramaGgANi dullahANi ya jantuNo / mANusa sui saddhA saMjamambhiya vIriyaM // , zAha zobhA kA sadvicAra
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 601-631 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa are ! manuSya jIvana ke sAtha tadanukUla suyogyasAmagrI, saddharmazravaNa lAbha eva zAstrIya vacanoM ko kAryAnvita karanA isa jIva ke liye mahAduSkara hai / zranAdi ke mithyAtva, ajJAna, rAga, dveSa, ke pravAha meM pravAhita jIva ina paudgalika vastuoM ko ubhayayataH (isa loka aura paraloka ke liye) zreyaskara samajha kara atyanta kaTu pariNAma vAle karmoM kA upArjana karatA rahatA hai para sammArga pravRtti kI ora usakI abhiruci hI nahIM hotI / para anta meM pariNAma svarUpa mRtyu ke samaya kiMvA nArakIya yAtanAoM ko sahana karate hue apane kRta kartavyoM para kheda hotA hai, kintu usa pariNAma zUnya kiMvA golamAla rahatA hai kyoMki" pAye hota kyA jaba cir3iyA cuga gaI kheta " sUrijI ke pIyUSa rasa samanvita vairAgyotpAdaka upadeza ko zravaNa kara rAva zobhA kA vairAgyadviguNita hogayA evaM dIkSA ke liye kaTivaddha hogayA, tatkAla sUrijI ko vaMdana kara kuTumbavarga kI samiti prApta karane ke liye ghara para gayA / kauTAmbika sakala samudAya ko ekatrita kara rAva zobhA ne kahA- maiM merA zrAtmakalyANa karanA cAhatA hU~ ? kuTumbavarga-zrA - Apa prasannatApUrvaka zrAtmakalyANa karAve | zaubhA- maiM kucha dravya kA sapta kSetroM meM sadupayoga karanA cAhatA hU~ ? kuTumbavarga - zrApakI icchA ho isa taraha Apa dravya kA sadupayoga kara sakate haiM aise puNya ke kAryoM meM dravya vyaya karanA to apane saba kA kartavya hai phira Apake dvArA upArjita dravya para to hamArA adhikAra hI kyA ? ki hame pucchane kI AvazyakatA ho zobhA maiM dIkSA lenA cAhatA hU~ / kuTumba varga -- ApakI avasthA dIkSA svIkAra karane yogya nahIM haiM / Apa ghara meM raha kara hI nivRtti meM (Atma kalyANa sAdhaka mArga meM) pravRtti kareM, hama saba ApakI sevA kA lAbha lene ke liye utsuka haiN| zobhA -- zrAcAryazrI pharamAte haiM ki ghara meM raha kara Arambha parigraha evaM moha se sarvathA vimukta honA, jarA azakya hai / ataH merI icchA dIkSA lene kI hai / kuTumba varga - AcArya mahArAja ke to yahI kAma hai kyA lAkhoM karor3oM manuSya dIkSA lekara hI Atma kalyANa karate hoMge ? kyA ghara meM raha kara zrAtma kalyANa nahIM kara sakate haiM ? zobhA - yaha kahanA Apa logoM kI bhUla hai| karor3oM manuSyoM meM kalyANa karane kI bhAvanA vAle bahuta thor3e manuSya hote haiM / unameM bhI dIkSA ko svIkAra karane vAle to virale hI hote haiM / ityAdi praznottara ke pazcAt pacAsa lakSa rupayoM se mANDavyapura ke kille meM eka maMdira tathA pAsa meM upAzraya banAne kA nizcaya kara apane manogata bhAvoM ko apane putroM ke samakSa pragaTa kiye pitAzrAjJApAlaka putroM bhI pitAzrI ke AdezAnusAra kAma karavAnA prArambha kara diyA / idhara cAturmAsa ke samApta hote hI sAta bhAvukoM ke sAtha meM rAva zobhA ne, sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI, AtmasAdhikA dIkSA svIkAra karalI bAda meM zrIzrAcAryadeva bhI vahAM se kramazaH vihAra karate hue, upakezapura padhAra gaye / vahAM ke zrIsaMghane sUrijI kA acchA svAgata kiyA / zrImAn sUrijI ne bhI bhagavAn mahAvIra evaM AcArya zrIratnaprabhasUrikI yAtrA kara zrIsaMgha ko dharmopadeza sunAyA / eka dina rAvagopAla tathA, vahAM ke sakala zrIsaMghane prArthanA kI ki bhagavan ! zrapazrI ne sarvatra vihAra 1040 rAba zobhA kI jaina dIkSA
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya deva guptasUra kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 kara jainadharma kA jo udyota kiyA vaha, anupama hai| isake liye akhila jaina samAja ApakA ciraRRNI hai / hameM bar3A gaurava evaM abhimAna hai ki hamAre dharma ke adhipati zrI zrAcAryadeva vartamAna sAdhu samAja meM ananya haiM ApakI vidvatA kA pAra manuSya to kyA para vRhaspati bhI pAne meM asamartha haiN| Apa kA camatkAra evaM dharma pracAra kA utsAha atula hai / kintu, guru deva aba ApakI vRddhAvasthA ho cukI hai| yadi Apa yahIM para sthiravAsa karane kA lAbha upakezapura zrIsaMgha ko pradAna kareMge to hama avarNanIya kRpA ke bhAgI baneMge / ApazrI ke caraNoM kI sevA bhakti kara hama loga bhI ApazrI ke kiye asIma upakAroM kA kucha RNa adA karane meM samartha hoNge| sUrijI zAnta evaM sthira citta se zrIsaMgha kI prArthanA ko zravaNa karate rahe / kSetra sparzanA kA santoSajanaka pratyuttara de sUrijI ne saMgha ko vidA kiyaa| idhara rAtri meM sUrijI ke pAsa parokSa rUpa se devIsaccAyikA ne Akara sUrijI ko vaMdana kiyaa| sUrijI ne devI ko dharmalAbha diyA / devI ne prathanA kI ki bhagavAn ! Apa apane paTTapara upAdhyAya jJAnakalaza ko sthApita kara yahIM para sthiravAsa kara lIjie / sUrijI ne bhI devI kI prArthanA ko svIkAra kara lI / prAtaH kAla zrAcAryazrI ne sakalasaMgha ke samakSa apane hRdaya kI icchA jAhira kI basa zrIsaMgha to pahale se hI lAbha lene ko utsuka thA hI zrataH saMghako AcAryazrI ke zrAnandadAyaka vacanoM se bahuta hI zrAnanda huA zrAdizyanAga gautrIya coraliyAzAkhA ke zA. rAvala ne sUripada ke yogya mahotsava kiyaa| sUrijIne bha0 mahAvIra ke maMdira meM caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya jJAnakalaza ko sUripada se vibhUSita kara diyA / sUripada ke sAtha hI sAtha anya yogya muniyoM ko bhI yogya padaviyAM pradAna kii| nUtanAcArya kA nAma paraparAnusAra siddhasUri rakha diyA tadAntara vRddhasUrijI ne kahA ki maiM to vRddhAvasthA janya kamajorI ke kAraNa yahA~ para hI sthiravAsa karUMgA aura bhApa ziSya maNDalI ke sAtha vihAra kara dharma pracAra kareM zrIsiddha sUrijI ne zrarja kI ki- pUjya gurudeva ! maiM kSaNa bhara bhI Apake caraNoM kI sevA ko chor3anA nahIM cAhatA hU~ / isa vRddhAvasthA meM bhI zrApabhI kI sevA kA lAbha na lUM to mujhe zrApazrI kI sevA kA saubhAgya prApta hI kaba hogA ? ataH donoM sUrIzvaroM / yaha cAturmAsa upakezapura meM hI sthira kara diyA vyAkhyAna nUtanAcArya siddhasUri hI dete the / vRddha sUrijI to apanI antima saMlekhanA evaM ArAdhanA meM saMlagna the / prAcArya devaguptasUri ne zeSa samaya upakezapura meM hI vyatIta kiyA / anta meM samAdhipUrvaka 17 dina ke anazana kI bhArAdhanA kara parama pavitra paJcaparameSTi ke smaraNa pUrvaka svarNa dhAma padhAragaye / AcArya devaguptasUri eka mahAn prabhAvazAlI AcArya hue| Apane apane 30 varSa ke zAsana meM aneka prAntoM meM bhramaNa kara jainadharma kI zramUlya sevA kI / ApazrI kI ghabalakIrti kA itihAsa jaina sAhitya meM svarNAkSaroM meM ati hai| ese mahApuruSoM kA jitanA sammAna kareM utanA hI thor3A hai| AcArya AcAryazrI ne apanA sArA hI samaya dharma pracAra ke mahatva pUrNa kArya meM vyatIta kiyA zrataH zrAcAryazrI kRta sampUrNa kAryoM kA digdarzana karAne ke liye to eka pRthaka khAsA itihAsa taiyAra kiyA jAsakatA hai kintu meM apane uddezyanusAra katipaya udAharaNoM ko uddhRta kara detA hU~: - citrakoTa kA killA ke viSaya meM vaMzAvalIkAra likhate haiM ki citrakoTa kA mahAmaMtrI zreSTiSarya sAraMga zAha the Apa eka samaya ghuDasavAra ho jaMgala se phira kara zAma ke samaya vApisa lauTa kara nagara meM A rahe the usa samaya eka kaTahArA bhArI lekara Age cala rahA thA usake kaMdhe para kuhADA thA jisakI sUrIzvarajI kA sthiravAsa 930 1041
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0601-631] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa apradhArA sonA kI thI jisako dekhakara mahAmaMtrI ne socA kI yaha garIba AdamI kASTa kI bhArI lakara gujArA karatA hai isake suvarNa kA kuhADA kyA ? zAyada kahI pArasa kA sparza to nahIM huA ho ? maMtrezvara ne karahArA ko dhamakAkara pucchA ki tu kaSTa kI bhArI kahA~ se lAyA hai| kaTAre ne mahAmaMtrI ke zabda sunakara kampAtA 2 volA annadAtA meM garISa zrAdamI hU~ jaMgala se lakar3I kATa kara lAtA hU~ usako veca kara dhAna lAtA hu aura bAla baccoM kA poSaNa karatA huuN| isapara maMtrezvara ne kahA~ ki cala vaha sthAna batalA ki jahA~ se tuM lakar3iyAM kATa kara lAyA hai ? satA ke sAmane vicArA vaha garIba kyA kara sakatA thaa| usane cala kara usa jagaha ko batalAi ki jahA~ se lakariyA kATa kara lAyA thA maMtrezvarane kaTahArA ko jAne kI ijojata de dI aura Apa usa bhUmI ko ThIka taraha dekhane lagA to ApakoM vahA~ pArasa milagayA jisako lekara apane makAna para A gaye aura vicAra karane lagA ki deva guru dharma kI kRpA se mujhe sahaja meM hI pArasa milAyA hai to maiM isakoM kisI dhArmika evaM janopayogI kArya meM lagA kara sadupayoMga karU / maMtrezvara ne usa pArasa ke jariyoM puSkala lohA kA sonA banAkara khuba dhana rAsI ekatra karalI bAda unhoMne usa dravya se tIrthoM kI yAtrArtha bar3e bar3e saMgha nikAle citrakoTa meM bhagavAna mahAvIra kA mandi banAkara suvarNamaya mUrti sthApana kI aura sAdharmI bhAiyoM ko khulle dIlase sahAyatA dI tathA garIba nirAdhAra manuSyoM ko gupta sahAyatA dI aura citrakoTa nagara ke cAroM aura vizAla killA banavAyA jo bhArata meM apanI zAna kA eka hI killA hai aura isa prakAra akSaya nidhAna ( pArasa ) mila jAne se hI aisA vRhad kArya bana sakatA hai na ki kamAyA huA dravya se / isa punita kArya se yaha bhI pAyA jAtA hai ki jaina gRhastha loga prApta lakSmI kA isa prakAra sArvajanika kAryoM meM sadupayoma karate the dhanya hai una udAravRtti ke nararatna ko / ityAdi baTupta sad kArya kiye para ve saba sadkArya maMtrezvara ke hI takadIra meM likhe the maMtrezvara paraloka gamana ke sAtha pArasa bhI parazya ho gayA thA pUjyAcAryadeva ne 30 varSoM ke zAsana meM mumukSuoM ko dIkSAeM dI 1-pAnandapura ke bheSTi gautrIya jaitAne dIkSA --upakezapura ke rAMkA nauMdhaNAne 3-cUDANI "carar3a dhanA ne 4-kSatrI purA bapanAga sAhajAne 5-mugdhapura bhAdAne 6-mADavyapura , ciMcaTa zrAbAne 7 -- padmAvatI sAMgaNane 8-khaTakUpa , Aditya arjuna ne 9-rUNAvatI , virahaTa Asalane 10-tArApura " kulahaTa ror3A ne 11-koraMTapura , coraDiyA pAhar3a ne 12-ratnapurA , kanojiyA rUpaNa ne 1042 sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAeM " bhAdra
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 "sucaMti "pallIvAla gharaNa ne vaMza rAsA ne , luMga " dUdhar3a mAnA ne catarAne DILDO11101111111111 " prAgvaTa , prAgvaTa 13-- jetapurA rAhUla ne 14-dAntipura gomAne 15-mArasoDI " balAha golhAne 16 --itthur3I "karaNAvaTa 17-caMndrAvatI ,, zrI zrImAla , rAvala ne 18-durgapura ,, prAgvaTa colAne 19-jAkor3I "prAgvaTa nArada ne 20-zAlIpura ,, zrImAla 21-dholapurA kAnA ne 22-corAprAma khumANa ne 23-karaNAvatI ,,zrImAla 24-kheTa i.pura 25-bharoMca ,, laghuzreSTi punaDA ne 26-stamanapura pAtAne 27-sopAra " kummaTa khemA ne 28--sesalI raghuvIra ne 29-AghATa sAMDA ne 30-kApasI ,, agravAla keharAne 31-dazapura ,, morakha rAjasI ne 32-nAgadA ., prAgvaTa rANA ne 33-reNI , prAgyaTa mokala ne 34-ujjaina , zrImAlI depAla ne 35---mAnDava ,, zrImAla jaisala ne sUrIzvarajI ne apane 30 varSoM ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAe 1-- DAmarela ke nAgavaMzI bhUpAla ne bhA0 pArzvanAtha kA mandira 2-naravara ke bappa0 gautrIya vIsAne " " 3-hADolI ke bharI gautrIya nor3hAne 4 - sojAlI ke caraDa gautrIya hAppAne zrAdIzvara 5-bAraTI ke luMga gautrIya cAMpasIne 6-vijApura ke agravAla vaMzIya phAgune mahAvIra 7-nAdujI ke bhAdra gautrIya mAraNaneNA 8-jaMgAla ke ciMcaTa gautrIya mahIdharane sUrIzvavarajI ke zAsana meM pratiSThAe 1043 ,, pallIvAla " agravAla
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0601-631] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 9-zaMkhapura ke laghuzreSTi gautrIya karamaNane 10-devapaNa ke DiDU gautrIya bhAMNAne 11-Alora ke brAhmaNa zivazaMkarane neminAtha 11-ratnapura ke prAgvaTa vaMzIya cAMDAne 13-sIdaDI ke pallIvAla vaMzIya jesalane , zAntinAtha 14-sopAra ke , " durgAne , pAzvanAtha 15-kAMkalI ke apravALa vaMzIya hAnAne 16-dAMtaNa ke zrImAla vaMzIya lAlanane 17-haMsAvalI ke , " saMkhalAne mahAvIra 18-mAlapura ke , " mokala ke 19--khaMDelA ke zreSTi gautrIya ajar3ane 20-mathurA ke zrI zrImala gautrIya vIramane nemInAtha 21-devala ke coraDiyA gautrIya nArAyaNane vimalanAtha 22-lohAkoTa ke carar3a gotrIya somA ne mallInAtha 23 -sAvAthI ke rAMkA gautrIya khetAne 24-mArasI ke kSatriya sAraNane 25-candrapura ke karaNAvaTa gotrIya salakhaNane mahAvIra 26 satyapurI ke morakha gautrIya jAvar3ane 27 caroTI ke sucaMti gau0 sukhAne 28-kher3Ipura ke DiDu gau0 karapAne pArzvanAtha 29-zivapaTI ke prAgvaTa vaMzIya devAne 30-adhATa ke prAgvaTa , mAdAne 31 rUpanagara ke zrImala , rAsAne caMdAprabhu 32-thaMbhorA ke laghuSTi gau0 mAlAne vAsa pUjya 33-kaMTojA ke saMghacI , bholA ne ajitanAtha prAcArya zrI ke 30 varSoM ke zAsana meM saMghAdi sadkArya1-nAgapura ke aditya gautrI bhairAne zatrujaya kA saMgha0 2-upakezapura ke bappanAga lAdAne 3- candrAvatI ke prAgvaTa " sAdAne 4-sojAlI ke DiDU rAjasIne 5-khaTakU~pa ke morakha 6-~pAlhikA ke zrI bhImAla 1044 sUrIzvavarajI ke zAzana meM zubhakArya nAgadevane , " muMjAne
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1001-1031 " bhAdra sucaMti 7-vIrapura ke carar3a dolAne 8-nANApura ke prAgvaTa padamAne 9-mAMDavyapura ke mokalane sammeta zikhara kA 10-sopArapaTTana ke karaNApaTa lubAne zatrujaya kA saMpa 11--citrakoTa ke karamaNane 12-dholapurA ke luMga Amadevane 13-padmAvatI ke prAgvaTa lAlAne 14-mathANI kanojiyA vIrama kI patnI ne talAva khodAyA 15-pAsoDI ke prAgvaTa khumANa kI putrI bhUrIne eka vApI khudAI 16-zivapura ke prAgvaTa dedA kI vidhavA putrI sukhIne talAva khudAyA 17-candrAvatI ke poravAla vIra ajar3a yuddha meM kAma pAyA0 satI huI 18-hatthur3I ke zrImAla oTo yuddha meM kAma AyA , 19-padmAvatI ke prAgvaTa , maMtrIvIrama yuddha meM kAma ,, , 20-vi0 saM0 612 mAravAr3a meM bhayaMkara dukAla par3A thA jisake liye upakezapura ke zreSTivayyoM ne candA kara karor3oM dravya se dezavAsI bhAiyoM evaM pazuoM ke lie anna evaM dhAsa dekara prANa bacAye / 21 vi0 saM0 623 meM bhArata meM eka jabardasta duSkAla par3A jisake liye candrAvatI Adi nagaroM ke dhanADya logoM ne kaI nagaroM meM phira kara mahAjana saMgha se candA ekatra kara usa dukAla ko bhI sukAla banA diyA thA jahA~ milA vahA~ se dhAna ghAsa maMgavA kara dezavAsI bhAiyoM ke evaM muk pazuoM ke prANa bacAye 22-vi0 saM0 629 meM bhI eka sAdhAraNa dukAla par3A thA jisameM nAgapura ke AdityanAga gautrIya zAha gosala ne eka karar3o rUpaye vyayakara manuSyoM ko anna jora pazuoM ko ghAsa udAra dIla se diyAthA ityAdi mahAjana saMgha ne apanI udAratA se aneka aise 2 cokhe aura anokhe kAma kiye the ki jinhoM kI ujvala kIrti aura dhavala yazaH Aja bhI amara hai| paTTa setIsaveM hue sUrIzvara, zreSTikula zRMgAra the / devagupta thA nAma ApakA, kSamAdi guNa bhaNDAra the / pratibodha karake sad jIvoM kA, uddhAra hamezoM karate the / sunakara mahimA guruvara kI, pAkhaNDI nitya jarate the / / iti bhagavAn pArzvanAtha ke setIsave paTTa para devagupta sUri nAmaka mahA prabhAvika prAcArya hue AcArya devaguptasUri kA svargavAsa 1045
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631 se 660 [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa 38-prAcArya zrIsiddhasari (saptama) zrImanmAnyavareNyasiddhamunirAT zrIpappanAgAbhidhe // gotrelabdhajaniH sadAnijayate zItAMzu bimbAnanaH landho yena purA'kSayo dhananidhirdhamye vidhau yojito| dIkSA prApya tapaHsthito jinamatoddhAre mudA ttprH|| ANGA jyapAda, prakhyAta vidvAn, cAritra cUr3AmaNi, vividha vAGgamaya vidagdha, tapaste japunadhArI, jJAna divAkara, utkRSTa kriyA kartA AcArya zrI siddhasUrijI mahAgaja eka siddha puruSa kI 9 bhAMti sarvatra pAdapUjita the| Apa jaise vartamAna sAhitya vyAkaraNa, nyAya, kAvya, lakSaNa na Adi zAstroM ke ananya - ajor3a vidvAna the usI taraha kaThora tapazcaryAkara zrAtma damana karane meM bhI parama zUravIra the / ApazrI kI tapazcaryA abhigraha ke sAtha meM prArambha hotI thI ataH kabhI 2 to eka mAsa taka kI kaThora tapazcaryA hone para bhI abhigraha pUrNa nahIM hotA thaa| isa taraha Apane apane jIvana kA tapazraryA bhI eka aMga banA liyaa| isa kaThora tapazcaryA ke prabhAva se sAdhAraNa janatA hI nahIM apitu bar3e 2 rAjA mahArAjA bhI ApazrI ke tapasteja evaM jJAna kriyA nidhAna se prabhAvita hokara ApazrI ke caraNa kamaloM kI sevA kA lAbha lene meM apane ko parama saubhAgyazAlI samajhate the / ApazrI kA jIvana aneka camatkAra pUrNa ghaTanAoM se otaprota hai jisa ko maiM saMkSipta rUpa meM pAThakoM kI sevA meM isI garaja se rakha detA hU~ ki vAcakavRMda, prAcArya devakA jIvana caritra manana pUrvaka par3ha kara va zravaNa kara sUrIzvarajI ke jIvana kA anusaraNa kreN| siMdha kI unnata bhUmi para mAlapura nAmakA nagara thaa| vahAM para usa samaya rAva rudrATa ke vaMza para. mparA ke rAva kAnada rAjya karate the / yadyapi vedAntiyoM ke adhika saMsarga meM Ane ke kAraNa, mAlapura nareza, bAhmaNa dharmopAsaka the, parantu jaina zramaNoM ke tyAga, vairAgya, zAMti, kSamA, saralatA Adi guNoM kA unake hRdaya para acchA prabhAva thA / ve jaina zramaNoM kI cAritra viSayaka vizuddhatA se prabhAvita ho unake satsaMga ke lie sadAhI utkaMThita evaM lAlAyita rahate the / paramparAgata zrAbhinivezika mithyAtvakA yadyapi ve (mAlapura nareza) tyAga nahIM kara sake parantu jainazramaNoM kI pavitratA evaM yama niyama kI duSkaratA ke kAraNa ve unakI ora cumbaka kI taraha AkarSita the| jainazramaNoM ke Agamana se evaM vyAkhyAna zravaNa se mAlapura nareza kA mana bhI zAnti kA anubhava karatA thaa| hRdaya sAgara meM zrAdhyAtmika bhAvanAtroM kI uttuMga miyAM chalane lagatI / likhane kA tAtparya yahI hai ki-yaha vAmamArgI hone para bhI jaina hI thaa| mAlapura meM jaina evaM upakezavaMziyoM kI acchI zrAbAdI thii| parama samRddhi zAlI mAlapura nagara meM krayavikrayAdi vANijya (vyApAra ) kalA kuzala, dharmAnurAgI, zrAvakatratAnuSThAna kartA bappanAgagautrIya zA. devA nAma ke eka jaga vizruta vyApArI rahate the| ApakI gRha devI kA nAma dAr3ama de thA / dampatti bar3e hI dharmazIla evaM bhadrika pariNAmI the / dharma karanI meM sadA udyamapanta-tatpara the / zAha devA ke yoM to putra wwaranawrimary wnwaran AAAAAAAAMA sindha dharA kA mAlapurA
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1031 se 1060 pautrAdika vizAla phuTumba thA para, ghara ke kArya ko sambhAlane ke liye stambhavat prAdhAra bhUta, cakSu avalambana dene vAlA Asala nAmakA putra thaa| zAha devA ne vyApArika kSetra meM pravRtti kara bahuta dravyopArjana kiyA thA aura samayAnukUla usa dravya kA zAstravarNita saptakSetroM meM sadupayoga kara puNya sampAdana bhI kiyA thA / mAlapura meM caramatIrthakara, zAsananAyaka bhagavAna mahAvIra svAmI ke mandira kA nirmANa kara AcAryazrI ke hAthoM se maMdira kI pratiSThA karavAI sammeta zikharAdi pUrva, tathA zatruJjaya giranArAdi dakSiNa ke tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla kara, saMghapati ke padapara AsIna ho tIrtha yAtrA kA ananta puNya sampAdana ka ne ke liye bhI bhAgyazAlI banA thaa| pUjA, prabhAvanA svAmIvAtsalyAdi dhArmika kriyAeM to ApakI sAdhAraNa kriyAoM ke antargata thI / jaba zAha dedA kA dehAnta huA taba Apa akhUTa lakSmI apane putra zrAsala ke liye jamA chor3a gaye / para--- ___pUtasapUta to kyoM dhana saMcaya, pUtakapUta to kyoM dhana saJcaya" lakSmI kI bhI avadhi hotI hai / isakA svabhAva caMcala evaM kacce raMga kI taraha kSaNabhaGgura hai jaba taka puNya rAzi kI prabalatA rahatI hai taba taka sarva prakAra ke sukhopabhoga ke paudgalika sAdhana apanA astitva kAyama rakhate hue manuSya ke svabhAva evaM rahana sahana meM alaukika vicitratA kA prAdurbhAva kara dete haiM kintu, puNya sAmagrI ke samApta hote hI puNya ke sAtha hI sAtha saba upalabdha sAdhana bhI adRzya-lupta ho jAte haiM / basa yahI hAla dedA ke suputra zrAsala kA bhI huaa| zA. dedA ke dvArA saMcita kiyA huzrA dravya Asala ke takadIra meM nahIM thA / zA. dedA ke bAda lakSmI bhI na jAne Asala se kyoM aprasanna hogaI ? dekhate 2 lakSmI ne apanA kinArA lenA prArambha kara diyaa| jisa lakSmI ko ekatrita karane meM kaI varSa vyatIta hue the vahI lakSmI Aja kSaNabhara meM zrAsala ke ghara se bidA hogaI / bAstava meM isakI anityatA ko jAnakara ke hI tIrthakoM ne zAzvata sukha prApti ke liye dharma ko hI mukhya evaM zreyaskara sAdhana batAyA hai / isa taraha puNyaM ke prabhAva se Asala kramazaH ghara kharca calAne meM bhI asamartha bngyaa| jaise taise bar3I hI muzkila se bicAga ghara kA gujArA calAne lgaa| jisake gharoM se saMgha jaise vRhad kArya va mandira jaise parama pavitra kArya hue Aja bahI koTAdhIza pUrva janmopArjita pApakarma ke udaya se lakSAdhIza ke badale rakSAdhIza banagayA / daridratA ke itane vikaTa pravAha meM pravAhita hote hue bhI Asala ne apanI dharmakriyA meM kicit bhI nyUnatA na Ane dii| vaha to isa dArUNa paristhiti meM aura bhI adhika manana pUrvaka paramAtmA kA nAma smaraNa karane lgaa| jyoM 2 vyApArika sthiti kI kamajorI ke kAraNa, samaya milatA gayA tyoM 2 vaha apane nitya niyamAdi-nityanaimettika-kRtyoM meM bhI vRddhi karatA gayA / zrAsala jaina darzana ke karmavAda siddhAnta kA acchA jJAnI thA / vaha jAnatA thA ki ye saba paudgalika padArtha tahana nissAra evaM kSaNa vinAzI haiN| saMsAra, zubhAzubha saMcita karmoM kA nATaka hai / jaba taka mere puNya kA udaya thA maiM parama sukhI thA / Aja pApa ke udaya se hI mujhe dhanAbhAva janya kaSTa kA mukAbilA karanA par3a rahA hai / Aja duHkha hai to, puNyodaya se puHna sukha kA divasa bhI upalabdha hogaa| isa taraha karma ke vicitra itihAsa kA evaM karma kI karatA se prApta hue aneka mahApuruSoM ke jIvana ke kaSToM kA smaraNa karate hue vaha isa duHkhamaya jIvana ko bhI kSaNa mAtra liye sukhamaya banA rahA thA / vAstava meM zAha Asala kA asahya samaya 1047
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631 se 661] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwwwwwwwwwwwwwwwww "karma tArI kalA nyArI hajAro nAca nacAve cha / ghar3I mAM tU haMsAve ne ghar3I mAM tU raDAve che // " Aja ukta pada kA zrAsala sakriya anubhava kara rahA thaa| raha raha kara use apane pitA ke samaya kI smRti ho rahI thii| ve AnaMda ke dina usase bhUle nahIM gaye the kintu, dharma kA dRr3ha zraddhAlu prAsala, isa duHkha kAla meM bhI atyanta gambhIratA pUrvaka apanI jIvana yAtrA-yApana kara rahA thaa| ThIka usI samaya siMdhadharA ko pAvana banAte hue zrAcArya devaguptasUrijI kramazaH mAlapura meM padhAra gaye / zrIsaMghane AcArya deva kA yathA yogya nagara pravezAdi mahotsavoM se zAnadAra svAgata kiyaa| zrIsUrIzvarajI ke padhArane se prAsala kI prasannatA kA to pArAvAra hI nahIM rahA / vaha jAnatA thA ki prAcAryamA ke padhArane se merA bhavaziSTha samaya jo sAMsArika duHkhamaya dvandvoM ke vicArane meM vyatIta hotA hai-zAnti se dharmArAdhana kAryoM meM vyatIta hotA rhegaa| dUsarI bAta utkRSTa saMyama ke pAlaka tyAgI vairAgI yogiyoM ke darzanokA lAbha bhI pUrva saMcita sukRta ke udaya se prApta hotA rahegA / sAdhu loga dInoddhAraka karuNa nidhAna, evaM dayA ke sAkSAt avatAra svarUpa hote haiM ataH, unake caraNoM kI sevA se pUrvajanmopArjita duSkarmoM kA bhI prakSAlana hotA rhegaa| basa ina saba bAtoM kA vicAra karate hI usake hRdaya meM sahasA navIna pratibhA janya alokika zakti kA prAdurbhAva hogyaa| isa taraha aneka vicAra karatA huA Asala AcAryazrI ke nagara praveza mahotsava meM sammilita huA aura prAcAryazrI ke caraNa raja kA sparza kara Asala ne apane jIvana ko kRta kRtya kiyaa| . AcAryazrI kA amRta maya vyAkhyAna hamezA hotA thaa| eka dina bhAcAryazrI ne saMsAra kI vicitratA evaM manuSya janma kI durlabhatA batalAte hue pharamAyA ki "samAvannANa saMsAre, nANAgottAsu jAisu / kammAnANA vihAkaTTa, puDho vissaMbhayApayA // 1 // egayA devaloesu, naraesu vi egayA / egayA AsuraM kAyaM, ahAkammehiM gacchaI // 2 // egayA khattio hoI, tao caNDAlayokaso / taokIDa payaMgoya, tao kunthu pivIliyA // 3 // evamAvaDajoNIsu, pANiNo kammAkidivasA / nanivijaMtisaMsAre, savaThesuya khAttiyA // 4 // kammasaMgehiM sammUDhA, dukkhiyA bahuveyaNA / amANu sAsujoNisu, viNihammAnti pANiNo // 5 // kammANaMtu pahANAe, ANupUci kayaivi / jIvAsohimaNupattA, AyayaMti maNussayaM // 6 // ____ isa prakAra atyanta durlabhatA se mile hue sura durlabha mAnava deha ko kauTumbika prapaJcoM meM, sAMsArika paudgalika mohaka padArthoM meM, pArasparika svabhAvavibheda janya kalaha meM vyatIta kara denA medhAviyoM ke liye zobhAspada nahIM hai yAda rakkho isa samaya kA sadupayoga kiye binA hamako bhaviSya meM bahuta hI pachatAnA pdd'egaa| jaise eka mUrkha ko yakAyaka ratna kI prApti huI kintu usake mahatva va mUlya se anabhijJa usa pAgala ne usa ratna ko kheta ke dhAnya ko khAne ke liye pAye hue pakSiyoM ko ur3Ane meM kakkara kI taraha upayoga kiyA hai usake mUlya kI vAstavikatA ko jAnane para use jaisA pazcAtApa huA usase bhI ananta gunA jyAdA zoka nirdaya-karAla kAla ke mukha meM par3e hue jIva ko hotA hai ataH prApta samaya kA sadupayoga kara jaba taka indriyoM kI zaktiyAM naSTa na hove taba taka dharma kA AcaraNa karake apane jIvana ko sArthaka banA lenA manISiyoM kI buddhimatA hai / "jAva iMdiyA na hAyaMti tAva dhamma smaayre| 1048 sUrijI kA mAlapurA meM vyAkhyAna
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1031-1060 kahA hai - "dharmarahita cakravartI kI samRddhiyAM bhI nikammI hai aura dharma sahita nirdhanatA janya ApattiyAM bhI acchI hai / " isa lokoktimeM zabda to agamya rahasya bharA huA hai / kAraNa, dharma rahita manuSya ko pUrva sukRtodaya se dhana janAdi padArtha prApta hogaye to vaha unakA upayoga karmabandhana mAgoM meM hI karegA / ezaArAma va podgalika sukhoM taka prayatna karAne meM sahAyaka hogA / dravya kA kSaNika bhoga vilAsoM meM durupayoga kara nAcitakarmoM kA baMdhana karegA ataH dharma rahita manuSya kI samRddhiyAM bhI bhaviSya ke lie khataranAka durgati dAyaka hotI hai / isake viparita dhArmika bhAvanA se otaprota nirdhana dhanAbhAva ke kAraNa daridra vyakti kA jIvana dharma bhAvanAoM kI prabalatA se pUrvopArjita duSkamoM kI nirjarA kA hetu aura bhaviSya ke pAtaka baMdhana kA bAdhaka hogA / vaha karma philosaoNphI kA abhyAsI jIva nirdhanatAjanya duHkhoM meM bhI karmoM kI vicitratA kA smara kara zAnti kA ananyopAsaka rahegA / yAvat usakI nirdhanatA bhI karma nirjarA kA kAraNa bana jAyagI / ataH manuSya ke jIvana kI mukhya sAmagrI dhana nahIM kintu - gharma hai / isakI ArAdhanA se hI jIva isa loka aura paraloka meM parama sukhI huA hai aura hogA / isa prakAra sUrijI ne karmoM ki vicitratA evaM dharma kI mahattA ke viSaya meM lambA caur3A sAragarmita, upadezaprada prabhAvotpAdaka vaktRttva diyaa| isakA upasthita jana samAja para paryApta prabhAva par3A / vyAkhyAna meM zA . zrAsana bhI vidyamAna thA / usane sUrIzvarajI ke eka eka vAkya ko yAvat akSara ko bahuta hI ekAcitta se zravaNa kiyA usako aisA zrAbhAsa hone lagA ki mano AcAryazrI ne khAsa mere liye hI karma kI philosaoNphI ko prakAzita kI hai| kSaNa bhara liye Asala ke netroM ke sAmane bAlya kAla se lagAkara ke Aja taka ke itihAsa kA citra, sukha duHkha kA smaraNa dhana kI adhikatA evaM nirdhanatA kI krUratA kI tyoM aMkita ho gii| sUrijI kA kathana use, saulaha AnA satya jJAta hone lagA / vaha vicArane lagA ki avazya hI maiMne pUrva janma meM dharma ke prati udAsinatA - upekSA dRSTi rkkhii| dharma maya jIvana bitAne vAloM ko kaSTa diyaa| unheM taraha taraha kI aMtarAya dekara aise nikAcita karmoM kA baMdha kiyA hai ki Aja pratyakSa ho usake kaTu phaloM kA maiM AsvAdana kara rahA huuN| nirdhanatA janya dukhoM ko bhoga rahA hu~ / astu, eka samaya zA. Asala sUrIjI kI sevA meM hAjira huA aura vaMdana karake baiTha gayA / sUrijI jAnate the ki zrAsana ke pitA parama dharma parAyaNa vyakti the / unhoMne lAkhoM rupayA vyaya karake dharma kAryoM kara purAya sampAdana kiyA / dhArmika pitA kA putra Asala bhI dharma ke raMga meM raMgA huA hI honA cAhiye zrataH zrAcArya zrI, asala ko amRtamaya vANI dvArA saMsAra kI asAratA ke viSaya upadeza diyA jisakoM sunakara zrAsala ne kahA- bhagavAn ! merA dila saMsAra se to sarvathA virakta haiM / yadi maiM, mere nirdhArita kArya ko karalUM to janatA merI nirdhanatA ke sAtha dharma kI bhI avahelanA karane laga jAyagI / dharma va sAdhutva vRtti unake liye sAdhAraNa vyaktiyoM kA Azraya sthAna bana jAyagI / / saba logoM ke hRdaya meM bhAvanAeM jAgRta hojAyeMgI ki dAridrayajanya kaSToM se pIr3ita hau kamAne meM asamartha asala ne sAdhutva vRttiko svIkAra kara apane Apako nirdhanatA ke duHkha se mukta kiyA / bhagavan ! ina apavAda maya zabdoM meM dharmAvahelanA kA bhI rahasya pracchanna hai jisakA smaraNa kara dIkSA ke liye udyata merA mana mujhe punaH Age bar3hAne ke bajAya pIche kIra kheMca rahA hai / pUjyavara ! yadi maiM puna pUrvavat sthiti ko prApta hojAUM to zIghra hI saMsAra ko tilAJjalI dekara prApake karakamaloM meM evaM ApakI sevA meM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karalUM / AcAryazrI kA vyAkhyAna 935 1049
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ne kahA-zrAsala ! eka hI bhava meM kamoM kI vicitratA ke kAraNa manuSya aneka paristhitiyoM kA anubhava karatA hai / kabhI sukRtapubja se yakAyaka rAjA bana jAtA hai to dUsare hI kSaNa pApodaya se ghara 2 ke Tukar3e kI yAcanA karane vAlA yAcaka bana jAtA hai / rAjA harizcaMdra, maryAdApuruSottama rAmacandra jaise narezoM evaM mahAvIra jaise tIrthaMkaroM ko bhI isa karma ne nahIM chor3A to hama tuma jaise sAdhAraNa vyaktiyoM ke liye to kahanA hI kyA ? ye to apane hAthoM ke kiye hue hI zubhAzubha karma haiN| isameM kiMcita mAtra bhI ArtadhyAna na karate hue dharma mArga kI ArAdhanA karate rahanA hI zreyaskara hai| aba rahI Atma kalyANa kI bAta so zrAtma kalyANa, saMsArAvastha ko tyAga kara sAdhutva vRtti ko svIkAra karane meM hI nahIM para gRhasthAvasthA meM rahate hue bhI ho sakatA hai / hA~ dIkSA kI utkRSTa bhAvanA rakhanI evaM samayAnukUla dIkSA ko aGgIkRta kara zIghra zrAtma kalyANa karanA to zrAvazyaka hai hI para dIkSA kI bhAvanA ko bhAvate hue sAMsArika avasthA meM bhI banate prayatna nivRtti mArga kA azraya lete rahanA cAhiye / Asala ! kaI eka vyakti to aise bhI dekhe gaye ki ve nirdhanAvasthA meM jitanA dharmArAdhana kara Atma zreya sampAdana kara sakate haiM, utanA dhanikAvasthA meM nahIM kara sakate haiN| unake pIche usa samaya itanI upAdhiyAM laga jAtI haiM ki ve dharma karma ko sarvathA visara jAte haiM / nirdhanAvasthA meM kI huI pratijJAoM kA pAlana unake liye vicAraNIya ho jAtA hai udAharaNArtha-eka nirdhana manuSya thor3e bahuta parizrama se apanA gujArA karate hue pATha ghaMTA hamezA dharma sampAdana karane meM vyatIta karatA thA / kisI samaya puNyodaya se eka siddha puruSa usako milgyaa| nirdhana ne usa siddha puruSa kI tana, mana, evaM zakyanukUla dhana se bahuta hI sevA bhakti kI / usakI bhakti se prasanna ho siddha puruSa ne pUchA-bhakta ! tere pAsa kitanA dravya hai ? usako kahate hue zarama AI ataH hAtha para 1) AMka likha kara siddha puruSa ke sAmane rakkhA / siddha puruSa ko bhakta kI nirdhanatA para bahuta hI karuNA utpanna huI usane 1) para biMdI lagAdI jisase kucha hI dinoM meM nidhana ke pAsa isa rupaye ho gaye / jaba vaha nirdhana eka rupaye kA kirANA lAkara bAjAra meM becane jAtA thA usa samaya usako pUjA, sAmAyikA di dhArmika kRtya karane ke liye bahuta samaya milatA thA aba daza rupayoM kA mAla lekara Asa pAsa ke prAmoM meM becane ko jAne lagA to use ATha ghaMTe ke bajAya cha ghaMTe hI dharma-kArya ke liye milane lage / para jo pariNAmoM ko sthiratA evaM pavitratA ATha ghaMTe dharma dhyAna karate samaya thIM vaha ina cha ghaMToM ke alpa samaya meM na raha skii| usake hRdaya meM lobha ne praveza kara liyaa| vaha vicArane lagA ki yadi siddha puruSa eka zUnya kI aura kRpA kara de to prAmoM meM becane jAne kI takalIpha kA anubhava nahIM karanA par3e aura yahAM para hI choTI moTI dukAna karake baiTha jAuM / basa ukta vicAra se prerita ho vaha punaH siddha puruSa ke pAsa gyaa| siddha puruSa ne bhI dayAvaza eka zUnya aura lagA dI nirdhana ke pAsa aba 100) hogaye / kramazaH nirdhana ne dukAna kara lI para isakA natIjA yaha huA ki dukAna para baiThate hue grAhaka kI rAha dekhane meM dharma dhyAna nimitta rakkhe hue cha ghaMTo meM se do ghaMTe aura bhI kama ho gaye / isakI isako bahuta ciMtA huI ataH samaya pAkara punaH siddha puruSa ke pAsa gayA aura prArthanA kI ki bhagavan ! eka viMdI aura lagAdeM to ghar3Iho kapA hogI / dayAlu siddha puruSane bhI eka bindI aura lagA dI jisase seTha ke pAsa 1000) hogaye / aba to seTha ne eka naukara aura rakha liyA / vyApAra, dhaMdhA bar3e jora se calane laga gayA / dezAvaroM se mAla maMgAnA becanA prArambha kara diyA para isase dharma ke kArya ke cAra ghaMTe meM se do ghaMTA kA samaya bhI muzkila se milane lgaa| usa dharma kArya ke samaya ko bar3hAne ke liye seTha ne bahuta se upAya soce para, sabake saba upAya siddha puruSa kI biMdiyA 1050 Jain Education hternational
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1031-1060 usako usakI dRSTi meM niSphala jJAta hue / vaha cala kara punaH siddha puruSa ke pAsa aayaa| usakI karuNA pUrNa prArthanA para siddha puruSa ne eka nahIM para do viMdU aura lagA diye aba to vaha lakSAdhipati bngyaa| isa lakSAdhipati kI avasthA meM avaziSTha rahe dharma kArya ke do ghaMTe bhI raphUkara ho gaye dhana ke mada meM lolupa bana gayA / dharma ke prati upekSA karane lgaa| itanA hI nahIM para upakArI siddha puruSa ke darzana karanA bhI sarvathA bhUla gyaa| eka dina vaha siddha puruSa bAhara paribhramana karane ke liye usa gAMva se ravAnA huA isa samaya nagara ke saba loga use pahu~cAne ke liye Aye kintu vaha bhakta jisako lakSAdhipati banAyA thA kahIM dRSTigocara nahIM huaa| siddha puruSa idhara udhara ghUmakara punaH usa nagara meM AyA / svAgata ke liye saba nagara nivAsI sammukha gaye para bindu bar3hAne vAle seTha kA usa samaya bhI patA nahIM thA / kramazaH siddha puruSa apane Azrama meM pahu~ca gaye / kaI divasa vyatIta hogaye para usa navIna lakSAdhipati ke darzana bhI durlabha hogaye isase siddha puruSa Azcarya cakita huzrA avazya kintu dhana ke ahamatva kA vicAra kara siddha puruSa ko vizeSa navInatA nahIM lgii| eka samaya siddha puruSa bhikSArtha usa nagara kI choTI sI galI se gujara rahA thA ki seTha kI akasmAta bheTa hogaI / dhana ke ghamaNDI seTha ne apane muMha para kapar3A DAla diyA aura eka zabda bole binA hI apane calane kA krama prArambha rakkhA / siddha puruSa use acchI taraha se pahicAna gayA ataH vyaMgamaya zabdoM meM bolA kiseThajI ! aura bindI kI jarUta ho to Azrama meM AjAnA / seTha to dharma karma ko tilAJjalI dera tRSNA kA dAsa bana gayA thA ataH kArya se nivRtti pAkara turata siddha puruSa ke Azrama meM calA gayA / siddha puruSa ne kahA-seThajI / isa samaya tumhAre pAsa kitanA dravya hai / seThane 1000: 0 bar3e 2 aMka likha diye / aMkoM ko itane bar3e akSaroM meM likhe ki navIna zUnya likhane ke liye bhI hAtha meM sthAna na rahA / siddha ne kahA-~~seThajI ! kyA kiyA jAya ? aba bindI likhane kA bhI hAtha meM sthAna nahIM hai / seTha ne kahA-yadi Age sthAna nahIM to kyA huA ? pRSTha bhAga meM tojagaha hai udhara hI bindI lagA dIjiye / usake vizeSAgraha se siddha puruSa ne pIche biMdI lagAdI / basa, phira to thA hI kyA ? svapna kI mAyA svapnavata hI naSTa hone lgii| thor3e hI samaya meM seTha apanI mUla sthiti para AgayA / kevala usake pAsa usakI mUla pujI 1) hI rahI / aba usa para ho apanA nirvAha karane lagA / idhara itane prapaJcoM evaM upAdhiyoM se mukta hone ke kAraNa ATha ghaMTA samaya dharma kArya ke liye bhI milane laga gayA / aba siddha puruSa ke pAsa jAkara seTha ne arja kI ki gurudeva / saMsAra ko DubAne evaM tArane kI cAbI Apake pAsa meM haiM para jaipa mere para dayA bhAva lAkara biMdiya lagAkara mere dharma karma ko chur3avAyA vaise dUsare kA niyama na chur3avAnA / mujhe isa hAta meM hI AnaMda hai / ATha ghaMTe dharma kArya ke liye to milate haiM / isa bIca hI Asala ne prazna kiyA-gurudeva / siddha puruSa isa prakAra kisI ko dravya de sakatA hai ? guru mahArAja ---Asala ! jainadharma ekAntavAda ko apanAye hue nahIM hai| vaha to anekAnta vAda kA parama anuyAyI hai / yadi ekAnta aisA mAna liyA jAya to saMsAra meM koI dukho evaM nirdhana raha hI nahIM sake aura isake sAtha hI sAtha sukRta (puNya) duSkRta (pApa) ke zubhAzubha kA phala bhI naSTa hojAya / para aisA sabake liye sambhava nahIM hai / siddha puruSoM kA saMyoga va aise koI dUsare sAdhana to pUrvajanma ke sambandha se kiMvA puNyodaya se manuSyoM ke liye nimitta bana jAte haiM / jaina zAstroM meM kAraNa, do prakAra ke kahe haiM- eka dhana pIpAsuoM kA dharma Jain Education Internationa
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa upAdAna kAraNa dUsarA nimitta kAraNa / jaba upAdAna kAraNa sudharA huA hotA hai to nimitta kAraNa saphala bana jAtA hai / para mUla upAdAna kAraNa hI acchA na ho to nimitta kAraNa usameM kucha nahIM kara sakatA hai / itanA hI nahIM unakA phala bhI eka dama viparIta ho jAtA hai| jaise-do manuSyoM ko eka prakAra kA roga hai / vaidya ne unako eka hI davAI dI jisase eka rogI kA roga to miTa gayA para dUsare kA roga usI davAI se bar3ha gayA / isameM vaidya to nimitta kAraNa hai para upAdAna kAraNa to una rogiyoM kA hI thaa| ___ Asala ! manuSya mAtra kA kartavya hai ki vaha, upAdAna kAraNa ko sudhArane kA prayatna kare / upAdAna kAraNa acchA hogA to nimitta kAraNa apane zrApa hI zrA milegA / maiMne jo udAharaNa sunAyA hai usako lakSa meM rakhanA ki Aja isa avasthA meM terI jo bhAvanA hai baha, dUsarI avasthA meM seTha kI taraha parivartita na hojaay| zrAsala-gurudeva ! merI ukta virakta bhAvanA dukhaHsukha ke kAraNoM se paidA nahIM huI jo sukha ke sAdhanoM meM vilupta ho sake / merI bhAvanA to Atmika bhAvoM se prAdurbhUta huI hai| nizcaya meM to abhI mere antarAya karma kA udaya hai hI kintu vyavahAra meM lokApavAda evaM dharma para AkSepa hone ke bhaya se maiMne apane ghara meM raha kara svazaktyanukUla dharmArAdhana karanA hI samIcIna samajhA hai| pratilekhana kA samaya ho jAne se zrAsala ne, prAcArya deva ke caraNa kamaloM meM vaMdanA kI gurudeva ne Asala ko dharmalAbha dete hue kahA--Asala tere dIrgha dRSTi ke vicAra acche haiN| dharmabhAvanA meM uttarottara vRddhi karate rhnaa| sUrijI mahArAja ne samayAnukUla mAlapura se vihAra kara diyA aura zrAsala gurudeva ke vacanAnusAra dharma kriyA ko bar3hAtA huA, saMtoSa vRtti ko dhAraNa kiye hue karmoM ke sAtha bhISaNa saMgrAma karane laga gyaa| isa samaya Asala kI vaya cAlIsa varSa ko atikramaNa kara cakI thii| karmoM kI karatA se hatotsAhita hokara usane apane nitya niyama meM dharma kArya meM kizcat bhI zithilatA nahIM Ane dii| pariNAma svarupa puNyodaya se eka dina gAyeM bAMdhane ke sthAna ko khodate hue akasmAta eka akSaya nidhAna nikala gayA / apane bhAgyodaya ke samaya ko AyA huA jAnakara usane AcArya deva ke vacanoM kA smaraNa kiyaa| gurudeva kA anupameya upakAra mAnate huye jyoM jyoM nidhAna ko khodatA gayA tyoM tyoM vaha akSaya hI hotA gayA aba to zrAsala-vaha Asala nahIM rahA jo eka ghaMTe pUrva thaa| aba to vaha ananya dhanakubera-zrImanta ho gyaa| Asala ne dhIre dhIre zubha kAryoM meM dravya kA sadupayoga karanA prArambha kara diyA / catura, zilpakalA niSNAtazilpajJa kArIgaroM ko bulavAkara eka maMdira banavAnA bhI zuru kiyaa| para isase zA. Asala kI prakRti meM kizcinmAtra bhI antara nahIM par3A / vaha apano pUrvAvasthA ko bhUlA nahIM dhanAbhAva meM gRhasthAzrama calAnA kaisA vikaTa evaM bhayaMkara hotA hai usakA citra usake sAmane sajIvit aGkita hogyaa| usake hRdaya meM ye bhAvanAeM dRr3hatama hotI gaI ki yadi hamAre svadharmI bhAiyoM meM se koI merI pUrvAvasthA ke samAna dAridraya duHkha kA anubhava karatA ho yA usake liye usakA jIvana vikaTa samasyA maya bana gayA ho to use yena kena prakAreNa sukhI banAU / kAraNa, daridratA ke duHkha kA Asala ne kaI varSoM taka anubhava kiyA thA ataH usake hRdaya meM aisI pavitra bhAvanAoM kA prAdurbhAva honA sahaja-svAbhAvika thaa| uparokta vicAroM ko vaha vicAroM ke rUpa meM hI vilIna na karatA gayA kintu, ukta vicAra dhArA ko sakriya rUpa dete hue usane kaI duHkhI jIvoM ko duHkha mukta kara sukhI bnaaye| Asala ne ukta kAryoM ko prazaMsA kiMvA ADambara ke dhyeya zAha Asala kA bhAgya
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1031.1060 se nahIM kiye kintu, apanA pavitra kartavya samajha kara mAnavatA ke dhyeya hRdayaGgama kara ukta kAryoM meM bhAga liyaa| zA. zrAsala Aja pUrNa samRddha evaM sukhI thaa| lakSmI zrAja usakI caraNa sevikA pana cukI thI para dhana ke thothe mada meM vaha madonmatta nahIM huA / use apane pahile kI jIvana kI duHkha maya kathA yAda thii| AcAryazrI ke samakSa kI huI pratijJA kI usake hRdaya para chApa thI / usakI yahI manogata bhAvanA thI ki maiM pUjyaAcArya deva ko bulAkara apanI manokAmanA ko saphala banAUM / basa, ukta bhAvanA se prerita ho usane zrAcAryazrI kI khabara maMgavAI to mAlUma huA ki prAcAryadeva isa samaya DAmarela meM virAjamAna haiN| sUrIzvarajI ke virAjane ke nizcita samAcAroM se usake hRdaya meM navIna sphUrti evaM krAnti kI jAgRti huii| vaha tatkAla kaI bhAvukoM ko lekara prArthanA ke liye DAmarela gayA / sUrIzvarajI kI kRpA pUrNa dRSTi kI kRtajJatA ko pragaTa karate hue Asala, unake caraNa kamaloM meM gira par3A / mAlapura padhArane kI zrAgraha pUrNa prArthanA karane lagA / sUrijI ko aba taka yaha mAlUma nahIM thA ki nirdhana Asala Aja zrImaMta ziromaNi banA huA hai kintu jaba sAthake manuSyoM se Asala ke atha se iti taka vRttAnta sune to sUrijI ko bhI pUrA saMtoSa evaM AnaMda huaa| sUrijI ne Asala ke sAmane dekhate hue kahA kaise ho bhAgyazAlI ! Asala-gurudeva ! ApakI kRpA evaM anugraha pUrNa dRSTi se pahalA bhI Ananda thA, abhI bhI AnaMda hai aura bhaviSya meM bhI AnaMda hI AnaMda rhgaa| prabho / kRpAkara aba zIghra hI mAlapura padhAra kara merI pratijJA ko saphala banAveM / zrAsala ke isa kathana se to sUrijI kI prasannatA kA pArAvAra nahIM rahA / unake hRdaya meM yaha kalpanA thI ki Asala dhanAveza meM apane kartavya ko vismRta kara cukA hogA para Asala ko isa avasthA meM kartavya parAGmukha hone ke badale kartavyAbhimukha dekha kara unheM bahuta saMtoSa hushraa| - sUrijI ne zrAsala kI prArthanA ko svIkRta kara DAmarela nagara se vihAra kara diyA / kramazaH choTe bar3e prAmoM meM hote hue AcArya deva mAlapura padhAra gaye / zA. zrAsala ne nava lakSa rupayA vyaya kara AcArya deva kA zAnadAra nagara praveza mahotsava krvaayaa| aisA avasara evaM aisA utsava Aja mAlapura ke liye sarva prathama hI thA / sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI evaM bAcakoM ko puSkala dAna diyaa| eka samaya Asala sUrijI ke pAsa gayA aura vaMdana karake arja karane lagA-bhagavan ! Apake sAmane kI huI pratijJA ko maiM vismRta nahA kara sakatA hU~ para, merI yaha Antarika icchA hai ki ApazrI kA cAturmAsa mAlapura meM hojAya to maiM kucha dravya kA zubha kAryoM meM vyaya kara hastAgata dravya kA sadupayoga karU zrI zatrujaya tIrthaza kA eka saMgha nikAla kara, yAtrA kruuN| prArambha karavAye hue jinAlaya kI pratiSThA karavA kara gRhastha dharma kI ArAdhanA karate hue pUjyazrI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI dIkSA ko prahaNa kara apanI kI huI pratijJA ko saphala banAUM / sUrijI ne kahA-Asala ! tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / terI ye yojanAeM bhI acchI haiN| zAsana kI unnati evaM prabhAvanA karanA, yaha bhI Atmonnati kA eka mukhya aGga hai| dharma prabhAvanA karanA evaM vItarAga praNIta dharma meM aTUTa zraddhA rakhanA tIrthaGkara nAma gotropArjana ke kAraNa haiM ataH tere ukta vicAra samayAnukUla zrAdaraNIya haiN| sUrijI kA vyAkhyAna nityaniyamAnusAra hamezA hotA hI thA / vyAkhyAna zravaNa se janatA para usakA zAha Asala ke adbhuta kArya 1053
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paryApta prabhAva par3A ve sobana lage ki yadi kisI taraha se cAturmAsa kA avasara hAtha laga jAya to hama apanI vyAkhyAna zravaNa ne atRpta pyAsa ko Agama zravaNa jala se zAMta kara skeN| astu, samayAnusAra eka dina rAva kAnar3Adi sakala zrIsaMgha ne sUrIzvarajI kI sevA meM ca turmAsa kI Agraha pUrNa prArthanA kI / AcAryazrI ne bhI bhaviSya ke lAbha kA kAraNa ko socakara zrIsaMghakRta prArthanA ko saharSa svIkAra karalI / sarvatra harSa ke vAditra bajane lage / jo koI AcAryazrI ke cAturmAsa ke nizcaya ko sunatA harSonmatta hojAtA / zA. zrAsala kI prasannatA to avarNanIya thI / usako to apanI bhAvanA saphala karane kA acchA avasara hI hastagata huzrA thaa| jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava, snAna pUjA, prabhAvanAdi kArya bhI bar3e utsAha pUrvaka prArambha kara diye gye| zAha Asala, mahA prabhAvaka paJcamAGga zrIbhagavatI sUtra bar3e hI samAroha pUrvaka apane ghara legyaa| pUjA, prabhAvanA, svAmI vAtsalyAdi utsavoM ko karate hue sUtra ko hasti para Arur3ha kara bar3e hI julUsa ke sAtha savArI car3hAkara zrIzrAcAryadeva ko arpaNa kiyaa| zAha zrAsala evaM mAlapura ke sakala saMgha ne hIrA pannA, mANika, muktAphalAdi se jJAna pUjA kI / isa jJAna pUjA meM eka karor3a rupayoM kA dravya jamA huA thA / isa dravya meM guru gautama svAmI ke dvArA pUche gaye pratyeka prazna kI svarNa mudrikA se pUjA kI gaI vaha bhI zAmila thA / isaprakAra jJAna khAte ke ekatrita dravya kA sadupayoga karane ke liye vartamAna jaina sAhitya evaM AgamoM ko likhavAkara mAlapura meM jJAna bhaNDAra sthApita kara dene kA nizcaya kiyA gyaa| sUrijI ke vyAkhyAna kI chaTA aura tatva samajhAne kI zainI itanI rovaka, sarasa evaM uttama thI ki sAdhAraNa janatA bhI sunakara bodha ko prApta ho jAtI / rAva kAnar3a to sUrijI kA itanA bhakta hogayA ki vaha eka dina bhI vyAkhyAna zravaNa se vaJcita na raha sakA / vaha to AcArya deva kI vyAkhyAna zailI se itanA prabhAvita huA ki use bAmamArgiyoM ke atyAcAra evaM AcAra vyavahAra kI popalIlA se ghRNA zrAne lgii| zuddha, pavitra evaM AtmakalyANa meM sAdhakatama jaina dharma hI use sArabhUta tatva mAlUma hone lgaa| yAvata jainadharma ko svIkAra kara usake pracAra meM vaha yathAsAdhya prayatna zIla bhI huA 'yathA rAjA tathA prajA' kI lokaktyanusAra bahuta se logoM ne mithyA matoM kA tyAga kara jainadharma svIkAra kiyaa| isa taraha sUrijI mahArAja ke virAjane se mAlapura meM jainadharma kI AzAtIta prabhAvanA huii| idhara akSaya nidhi ke svAmI zAha zrAsala kI ora se dravya vyaya kI khulle hAthoM se chUTa thii| zrAsala kI ora se hI pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalyAdi vizeSa parimANa meM horahe the / idhara mandira kA kArya bhI avirata gati se prArambha thA / kArIgaroM evaM majadUroM kI saMkhyA meM kArya zIghratA ke liye paryApta vRddhi kara dIgaI kAraNa, Asala ko jaldI hI gRhastha dharmArAdhanA pUrvaka saMsAra kA tyAga karanA thA / aba sirpha eka saMgha nikAlane kA kArya hI rahA thaa| isake liye bhI sUrijI se parAmarza kara eka suMdara yojanA taiyyAra karalI / cAturmAsa vasanAnaMnatara tatkAla zrIsaMgha se anumati lelI aura bahuta dUra dUra taka AmaMtraNa bhejakara vizAla saMkhyA meM caturvidha saMgha ko mAlapurA meM bulavA kara unakA pUjA satkAra kiyA evaM vizAla saMkhyA meM AcArya deva ke netRtva evaM zA. Asala ke saMghapatitva meM zatrujaya giranArAdi tIthoM kI yAtrA ke liye saMgha ravAnA huaa| kramazaH yAtrAoM ko karake saMgha punaH mAlapura aagyaa| saMgha ke svasthAna zrAte hI tatkSaNa mandira kI pratiSThA kA kArya prArambha kara diyA gayA / mandira kI pratiSThAnaMtara svAmIvAtsalya 1054 sUrijI kA mAlapura meM vyAkhyAna
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1031-1060 evaM svadharmI bhAiyoM meM puruSoM ko suvarNa mAlA aura bahinoM ko suvarNa cUr3A tathA mudrikAeM kI parAmaNI evaM yAcakoM ko puSkala dravya kA dAna diyA tathA sAta kSetroM meM bhI bahuta dhana dekara kalyANa kArI punyopArjana kiyA / jisase Asala kI dhavala kIrti digAnta vyApaka hogaI / ina saba kAmoM meM Asala ne tIna karor3a rupaye vyaya kara diye / anta meM apane putra polAka ko ghara kA bhAra sauMpa kara zrAcArya zrI devaguptasUrijI ke pAsa 42 nara nAgiyoM ke sAtha zAha zrAsala ne bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karalI / sUrijI ne zrasala kA nAma jJAna kalaza rakha diyaa| muni jJAnakalaza AcArya deva kI sevA meM rahate hue jJAna sampAdana karane meM saMlagna ho gayA / Apake saMsAra meM jaise dravya kI antarAya TUTa gaI thI vaise dIkSA ke pazcAt jJAnAntarAya evaM tapasyA karane kI bhI antarAya TUTI huI thI / basa; kuzAna buddhi kI prabalatA ke kAraNa, muni jJAnakalaza thor3e hI samaya meM vividha bhASA vizArada, nAnA zAstravicakSaNa- ajor3a vidvAna bana gaye / jaina sAhitya ke ananya vidvAna hone para Apane, kaThora tapasyA karanA prArambha kiyA / tapa karma kI duSkaratA ke sAtha hI zrAbhipraha bhI aise dhAraNa karate rahe ki Apako kaI dinoM taka pAraNA karane kA avasara hI nahIM milaa| paTTAvalI nirmAtAoM ne Apake abhipraha ke bahuta se udAharaNa batAye haiM- tathAhi--- eka samaya muni zrI jJAnakalazajI ne zrabhigraha kiyA ki lAla vastra dhAraNa karane vAlI koI saubhAyatI strI mujhe tiraskAra karatI huI bhikSA deve to hI pAraNa karanA / bhalA aise tapasvI, jJAnI evaM kiyA pAtra muni kA tiraskAra karane kA dussAhasa kisa prAtakI kA hotA ? phira inakI kirti bhI itanI phailI huI thI ki unakA tiraskAra kisI ke dvArA honA sambhava hI nahIM thA / munIzrI hamezA bhikSArtha aTana karate aura vihAra bhI karate jAte kintu tiraskAra ke badale sarvatra prazaMsA hI ke vAkya sunate basa bhikSArtha gaye hue muni vyoM ke tyoM punaH lauTa Ate / isa taraha caubIsa dina vyatIta ho gaye / eka dina nitya kramAnusAra munIzrI eka grAma meM bhikSA ke liye gaye / saubhAgya vaza kisI jainetara ke ghara para zrA nikale / pahile to ghara kI lAla vastra dhAraNa kI huI saubhAgyavatI bAI ne munIzrI kA tiraskAra kiyA kintu munizrI ko zAnta evaM sthira citta se vahIM khar3A huA dekhA to usane bhAvanA pUrvaka bhikSA pradAna kii| muni ne bhI bhikSA ko svIkAra kara paraNA kiyaa| eka samaya abhiha kiyA ki koI rAjA zrAkara zrAmantraNa kare to pAraNa karU isa zrabhigraha ke karIba 45 dina vyatIta hogaye para koI rAjA ke nimantraNa karane kA avasara hI hastagata nahIM huA | Apa bhI upavAsa kA krama cAlU rakhate hue AcArya deva ke sAtha paribhramaNa karate rahe eka dina mArga meM munijI ne eka tAlAba ke kinAre para kucha ghor3oM ko khar3e hue dekhe / pAsa hI kucha musAphira bhojana ke liye baiThe hue jJAta hue / ukta avasara ko dekha munizrI jIne pAsa jAkara pUchA ki Apa kauna haiN| pAsa meM baiThe hue vyaktiyoM ne kahA - hama hamAre rAjA ke sAtha meM Aye hue AdamI haiM / hamAre svAmI bhI yahIM para baiThe hue haiN| rAjA ne yaha AvAja sunI aura munirAja ko apane yahAM zrAyA huA dekhA to usako bahuta khuzI huI usane turataAhAra pAnI ke lAbha kI bhAvanA bhAI / munizrI ne bhI apane abhigraha ko pUrA hoteM dekha bhikSA grahaNa kI eva N pAraNA kara liyA / kucha hI kSaNoM ke pazcAt rAjA ko mAlUma huA ki munizrI ke tapasyA kA Aja 45 vAM dina thaa| unake zrabhigraha thA ki koI rAjA apane hAthoM se AhAra pAnI deve to pAraNA karanA zAi Asala kI dIkSA evaM tapasyA 1055
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660 ] [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa anyathA nhiiN| isa para Apako alabhya lAbha kA bhAgI samajha rAjA kI prasannatA kA pArAvAra nahIM rhaa| vaha tatkAla muniyoM ke pAsa meM AyA aura vaMdana karake baiTha gayA / zrAcAryazrI ne ahiMsA paramodharmaH kA mArmika upadeza diyA jisase rAjA ne zikAra karane evaM mAMsa, madirA kA upayoga karane kA tyAga kara liye| ___ eka samaya munijI ne abhipraha kiyA ki, lagna ke samaya varavadhU pranthi baMdhana sahita bhikSA deveM to pAraNA kruuN| isa abhigraha ke pazcAt bhI 16 dina vyatIta hogaye / eka dina acAnaka aisA saMyogya mila jAne se muni zrI ne pAraNa kiyaa| isa prakAra kI tapasyA ke prabhAva se jayA vijayAdi kaI deviyAM Apake darzanArtha AyA karatI thii| kyoM nahIM ? tapa kA mahAtmya hI aisA hai / AcArya devagupta sUri ne apane ziSya maNDala meM sUripada ke liye munizrI jJAnakalazajI ko hI yogya samajhA aura apanI vRddhAvasthA ke antima nizcayAnusAra upakezapura meM sakala zrIsaMgha ke samakSa balAha gotrIya zAhalAlA ke mahAmahotsava pUrvaka bhagavAna mahAvIra ke mandira meM muni jJAnakalaza ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyaa| AcArya zrIsiddhasUrijI mahAn pratibhA sampanna prAcArya hue / zrApa ke jJAna evaM tapasyA kA prabhAva thA ki vAdI prativAdI zrApakA nAma zravaNa karate hI idhara udhara lupta ho jAte / ApakA samaya bhale caityavAsa kA samaya thA kintu, usa samaya ke kaI caityavAsI prAyaH cAroM ora jaina dharma kA rakSaNa evaM pracAra karane meM tatpara the / ve AcAra vyavahAra ke niyamoM meM dRr3ha the / yadi unakA jIvana niyamita na hotA to usa saMgharSa kAla meM jaba ki-vedAntiyoM kA, boddhoM kA evaM anArya malecchoMkA Adhikya thA,-jaina dharma jIvita nahIM raha sakatA / jaina dharma jo avicchinna gati se barAbara calatA rahA hai yaha saba usa samaya ke una suvihita caityavAsiyoM kA hI pratApa hai| ukta bAta jaina sAhitya kA anveSaNa evaM itihAsa kA manana pUrvaka adhyayana karane se suSThaprakAreNa jJAta hojAtI hai| "caityavAsI yadyapi zithilAcArI the para isase yaha nahIM samajhA jAya ki saba caityavAsI aise hI the kAraNa usa samaya meM bhI bahuta se suvihita ugra vihArI evaM jaina dharma kI mahAna prabhAvanA karane vAle vidyamAna the aura usa samaya unakA prabhAva kevala samAja para hI nahIM para bar3e 2 rAjAmahArAjAoM para bhI thA aura ve suvihitAcArya samaya 2 saMgha sabhAeM kara zithilAcAriyoM ko upadeza kara upra bihArI banAne kI kozIza bhI kiyA karate the jo pUrva pRSToM para pAThaka par3ha Aye haiM aura caityavAsiyoM ke liye hama eka prakaraNa pRthak hI likheMge jisase pAThaka jAna jAyaMge ki caityAvAsiyoM ne jaina dharma para kitanA jabardasta upakAra kara jainadharma ko jIvita rakhA hai| prAcArya zrIsiddhasUrijI ne upakezapura se vihAra kara marUbhUmi ke chor3e bar3e grAmoM meM paryaTana karate hue jainadharma rUpI upavana ko upadeza rUpI jala se sincita kara phala puSpa latA samanvita nayanAbhirAma karSaka, harAbharA pallavita-gulajAra banA diyaa| sUrijI ma.ne apane pUrvAcAryoM ke zrAdarza ko socate hue yaha nizcaya kara liyA thA ki sAdhuoM kA vihAra kSetra jitanA vizAla hovegA-dharma pracAra utane hI vega se utane hI parimANa meM vRddhiMgata hotA rahegA / ataH ApazrI ne apane AjJAvartI sAdhuoM ko khaba dUra 2 vicarane kI AjJA dedI / aura ApabhI apanI ziSya maNDalI sahita meTapAda, AvaMtikA, lATa kokaNa, saurASTra, kaccha 1.56 muni jJAnakalaza kA maripada
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] | osavAla saM0 1031-1060 Purwww.xxx siMdha, panjAba, kunAla, karu, zUrasena, matsya Adi prAntoM meM paribhramaNa karate rahe / samayAnukUla zeSe kAla evaM cAturmAsa ke yogya kSetro meM jyAdA Thaharate hue va avaziSTa sthAnoM meM tat sthAna yogya nivAsa karate hue zrAcAryazrI ne dharma pracArArtha apanA paribhramana prArambha rakkhA / Apake pUrvajoM dvArA saMsthApita zuddhikI mazIna ko Apane drutagati se calAnA prArambha kiyA / aura pUrvAcayoM ke Adarza kA anusaraNa karate hue aneka mAMsa bhakSiyoM ko mAMsa tyAga kA saccA pATha par3hAyA / hama par3ha cuke haiM ki pUjya AcAryadeva na to dehika kaSToM kI paravAha karate the aura na sukha dukhaH kAhI vicAra karate the / ve to jaina dharma kI prabhAvanA evaM mahAjana saMgha ko rakSA evaM vRddhi karane meM saMlagana the / unakI nasa nasa meM jaina dharma ke prati anurAga bharA huA thA aura isIse prerita ho ApazrI ne apane vihAra meM anekoM ko jainAnuyAyI vanAye / Isa gaccha ke AcArya zuru se hI ajainoM ko jaina banA kara mahAjanasaMgha kI vRddhi karane meM salagna the una prAcAryoM ke bhakta rAjA mahArAjA evaM seTha sAhUkAroM ko bhI yahI zikSA milatI thI ki nUtana jainoM ke sAtha prema rakhe unako sava prakAra kI sahAyatA pahu~cAve aura jainettaroM se jaina vanate hI unake sAtha vinA kisI bheda bhAva ke roMTI aura beTI vyavahAra karaleM aura aisA hI ve karate the tathA isa udAratA se hI mahAjanasaMgha karor3oM kI saMkhyA taka pahuca gayA thaa| __usa samaya ke pUjyAcAryoM kI vyabahAra dakSatA kArya kuzalatA hRdaya kI udAratA evaM vihAra kI vizA. latA ne jaina evaM jainetara samAja para paryApta prabhAva DAlA thaa| tathA jaina zramaNo kA tyAga vairAgya nispR. hitA evaM AcAra vyavahAra kI jaTilatA ne bhI jainettara logoM ko apanI aura akarSita kara liye the / karaNa unake gurutroM meM prAyaH isa prakAra kaThora prAcAra kA abhAva hI thA ataH unakoM natamastaka honA prakRti siddha hI thaa| phira bhI kaI loga jainadharma ko upAdAya samajhate hue bhI svIkAra nahIM kara sakate the isakA kAraNa saMsAra lubdha jIvoM se jainadharma ke kaThora niyama pAlana karanA duHsAdhya the sAtha meM itara dharma ke kahalAne vAle guru svayaM tyAga mArga se paraDamukha hokara apane bhaktoM ko kisI taraha kI roka Toka na kara saba taraha kI cUTa dekara bhI dharma batalAte the ataH pudagalAnaMdI jIva dharma ke nAma para apanI indriyoM kA poSaNa karane meM svacchandAcArI bane rahate the tathApi usa samaya satya dharma ko kasoTI para kasa kara Atma darziyoM kI bhI kamI nahIM thI jainAcArya zrApa janatA meM evaM rAjasabhAoM meM nirDaratA pUrva satyopadeza kara sahasroM evaM lakSo jIvoM kA uddhAra kara jaina dharma kI vRddhi karane meM sadaiva kaTI baddha rahate the aura unhoMne apane kArya meM saphalatA bhI prApta pramANa meM karalI thii| jainAcArya aura Apake AjJA bRti zramaNagaNa sivAya caturmAsa ke bhramana karate rahate the jahAM thor3I bahuta jainoM kI bastI ho usa pradeza ko zramaNoM se vaMcita nahIM rakhate the arthAt jisa bagIcA ko hamezA jala saMcana milatA rahatA ho baha harAbarA gulamAra rahe yaha eka svAbhAvika bAta hai| usa samaya jaina zAsana meM gacchoM evaM samudAyoM kA prAdurbhAva ho cukA thA pRthak ra gaccha hone para bhI jaina dharma kA pracAra ke liye ve saba eka ho the eka dUsare ke kArya meM madada karate the jaina dharma kI unnati meM hI ve apanI unnati samajhate the ve loga gaccha samudAyoM ke bheda se dharma kA hAsa karanA nahIM cAhate the ApasI bAda vivAda evaM vitaNDabAda meM apanA amUlya samaya naSTa nahIM karate the| itanA hI kyoM para usa samaya caityavAsa ke nAma para kaI zramaNa zithilacArI bhI bana baiThate the aura bahuta se ugra bihArI bhI the para ve Apasa sUrIzvarajo kA sad vicAra 1057 Jain Education Internal
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660 ] [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa meM niMdA abahilanA karanA nahIM jAnate the kisI ne kisI ke virodha meM avAja nahIM uThAI thI kisI ke prati zrazraddha bhI nahIM karavAte the phUTa kumampa kA viSa nahIM uMgalA jAtA thA arthAt ve karma siddhAnta ke anu bhavI the| jina jina jItroM ke jitanA 2 kSayopasama hotA hai ve utanA utanA hI pAlana kara sakate haiM tathApi suvihita AcArya zithilAcAriyoM ko suvidita banAne kI kozIza karate rahate the / yadi kisI vyakti ko jabardasta vivaza kiyA jAya to ve loga chIpa chupakara mAyA kapaTAi karake adhika karma bandha kareMge / chAtaH paraspara mila bhula kara hI zAsana sevA karanA karavAnA zreyaskara samajhate the yadi ve Aja ke sAdhuoM kI taraha matsaratA bhAva se eka dUsare ko nIcA dIkhAne kI pravRtti kara DAlate to unako utanI saphalatA milanI asaMbhava thI ki jitanI unhoMne prApta kI thI ityAdi usa samaya ke mahAmaMtra ko Aja hama samajhale to unnati hamAre se dUra nahIM hai / zrAcArya siddhasUrijI ma. marudhara meM bhramana karate hue eka samaya nAradapurI meM padhAre vahAM ke zrI saMgha ApakA acchA svAgata kiyA evaM nagara praveza kA mahotsava meM pallIvAla jJAtiya zAha mekaraNa ne savAlakSa dravya vyaya kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hameza hotA thA jisako zravaNa kara janatA bahuta zrAnanda kA anubhava karatI thI / eka samaya zAha meM karaNa pallIvAla ne sUrijI se prArthanA kI ki guruvaryya maiMne svargIya zrAcArya devaguptasUra ke samIpa dvAdazavrata liye the jisameM parigraha kA pramANa kiyA thA jisase Aja mere pAsa bahuta adhika dravya jamA ho gayA hai aba maiM usa dravya ko kisa kAma meM lagAu~ kRpA kara rAstA batalAve ? sUrijI ne kahA karaNa tu bhAgyazAlI hai apane vratoM kI rakSA ke nimita dravya kA moha chor3a rahA hai / isake liye zAstrakAroM ne sAta kSetroM kA nirdeza kiyA hai para vizeSatA yaha hai ki jisa samaya jisa kSetra meM adhika jarUrata ho usa kSetra meM dravya vyaya karanA bizeSa lAbha kA kAraNa hotA hai merA anubhava se to tuM tIrthoM kI yAtrA saMgha nikAla kara caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karavAne kA lAbha le ityAdi / sUrijI ke vacanoM ko karaNa ne tathAstu kaha kara zirAdhArya kara liyA bAda sUrijI ko vandana kara apane ghara para AyA aura apane putroM pautroM ko ekatra kara saba hAla kahA ki maiM mere pramANa se adhika dravya ko sUrijI ke kathanAnusAra tIrtha yAtrA saMgha nikAlane meM lagAnA cAhatA hU~ isameM tumArI kyA icchA hai ? putroM ne kahA~ pUjya pitAjI Apake upArjana kiyA dravya zrApa apanI icchAnusAra vyaya kareM isameM hamArA kyA adhikAra hai ki hama ista kSepa kare ? hama loga to bar3e hI khuza hai hama se banegA vaha kArya kara punyopArjana kareMge Apato avazya apanA nirdhArita kArya kara punya hA~sila karAve / ahAhA kaisA jamAnA thA ki sAdhAraNa rakama nahIM para lAkhoM karor3oM dravya pitA zubha kArya meM lagAnA cAhe jisameM putra cU taka bhI na kare aura ulTA anumodana karate hai yaha kitanI alpecchA ! kitanA bhava bhI rupanA !! kitanA nispRhItva !!! basa maiMkaraNa ne apane AjJA kArI putroM ko saMgha sAmagrI ekatra karane kA Adeza de diyA aura saMgha ke liye zrAmantraNa patrikAe deza videza meM tathA muniyoM ke liye bhI yogya puruSoM ko sthAna sthAna para bhejavA diye / phAlguna zukla paMcamI kA zubhamuhUrta nizcaya kiyA ThIka samaya para sekar3oM hajAroM muni - sAdhviyoM evaM lAkhoM zrAvaka zrAvikAe~ nAradapurI meM jamA ho jAne se nAradapurI eka yAtrA kA dhAma hI bana gayA zAha maiM karaNa ko saMghapati pada pradAna kara AcAryazrI kI nAyakatva meM saMgha prasthAna kara diyA rAstA ke 1058 sarIzvarajI kA vihAra
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana } [ osavAla saM0 1.31-1060 mandiroM ke darzana karate hue yA sthAna sthAna ke saMghoM se sammAna pAte hue jIrNoddhAra evaM jIva dayA ke liye saMghapati maiMkaraNa khulle hAthoM se puSkala dravya vyaya karatA huA saMgha tIrtha dhirAja zrIzatrujaya para pahu~ce bhAvukoM ne parama prabhu RSabhadeva ke darzana sparzana yA pUjA kara apane jIvana ko saphala banAyA ATha dina taka tIrtha para raha kara aSTAnhika mahotsava dhajArohaNAdi zubha kArya kiye bAda revatA calAdi tIrthoM kI yAtrA kara saMgha punaH nAradapurI meM AyA zAha mekaraNa ne puruSoM ke liye sonA kI kaMThiyoM aura striyoM ke liye sonA ke kAMkaNa ( cur3iyoM ) tathA umaMdA vastra evaM laDaoM kI prabhAvanA dekara saMgha ko visarjana kiyA ina saba kAryo meM zA makaraNa ne tIna karor3a rupaye vyaya kiyA jo unako karaNA hI thA yaha eka udAharaNa batalAyA hai para usa samaya aise to bahuta se dharmajJa bhAvuka bhakta the aura unako punya ke udaya se lakSmI bhI unake ghara para dAzI hokara rahatI thI jyoM jyoM zubha kAryoM meM lakSmI kA sadupayoga karate the tyoM tyo adhika se adhika lakSmI bar3hatI jAtI thI usa samaya ke bhadrika logoM kI deva guru dharma para aTala zraddhA evaM vizvAsa thA chala prapaMca mAyA kapaTAi meM to ye loga prAyaH samajhate hI nahIM the guru vacana para unako pUrNa zraddhA thI yehI unake panya-bar3hane ke mukhya kAraNa the / vaMzAvaliyA~ paTTAvaliyoM meM aneka udAra nara puMgavoM ke ullekha kiyA gayA hai para prantha vaDajAne se maiMne kevala namUnA ke taura para eka zAha maiMkaraNa kA hI ullekha kiyA hai aura zeSa hamAre lekhana paddhati ke anusAra nAmAvalI Age dedI jAyagI jisase pAThaka ThIka avagata ho skeNge| prAcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja apane 29 varSa ke zAsana samaya meM jainadharma kI mahiti sevA kI aura jainadharma kA utkarSa ko khuba joroM se bar3hAyA Apake zAsana meM hajAroM muni AryAe pratyeka prAnta meM vihAra kara apane saMyama ko zobhAya mAna kara bhavya jIvoM para mahAn upakAra karate the koraMTa gaccha kuMkuM. nda zAkhA evaM vIra paramparA ke aneka gaNa kula zAkhAe ke hajAroM muni Apasa meM bhAtR bhAva evaM mela milApa ke sAtha jainadharma kA pracAra var3hA rahe the usa samaya AcArya siddhasUri sarvoparI dharma pracAraka AcArya samajhe jAte the aura zrApakA prabhAva saba para ekasA par3atA thA ataH aise mahAn prabhAvika AcArya ke caraNa kamaloM meM maiM koTI koTI namaskAra kara apane jIvana ko saphala huA samajhatA hU~: zrAcArya bhagavAn ke 26 varSa ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe 1-dhArojA ke brAhmaNa sItArAma ne dIkSalI 2-kupala ke caMDAliyA gautrIya mAlA ne 3-kSatrIpurA , coraDiyA , bhAdU ne 4-hApar3a " luga kAlaNa ne 5-khaTolI , dUdhar3a 6-pRthvIpurA, zreSTi 7-godhANa , boharA 8-nAgapura , sucaMti nArAyaNa ne 9-utarasANI , prAgvaTa , saMkhalA ne gharIzvavarajI ke zAsana meM dIkSAe 1059 dhanAne punar3a ne pannA ne minuman
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631-660 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 10-sarojA , zrI zrImAlI , zAdulA ne 11 -satyapura , bhUri tolAne 12-vaDapI , kummaTa vAlA ne 13-stammanapura,, prAgvaTa nAhAra ne 14- padmAvatI,, prAgvaTa mAlA ne 15-medanIpura , prAgvaTa devA ne 16-mAdaDI , prAgvaTa gomA ne 17-nAradapurI ,, zrImAla bhoNA ne 18-caMdaliyA,, ciMcaTa Ai dAnA ne 19---muttAr3I , zrImAla rAmA ne 20-vairATapura ,, DiDu karatthA ne 21-royATI , laghuzreSTi jaisala ne 22.- vIrapura , kanojiyA desala ne 23-mAlapura , kSatrI ThAkura ne 24-joTANI, morakha mokala ne 25-corATa , balAhA dedA ne 26-carpaTa , vIrahaTa dAhar3a ne 27-kheTakapura,, kulahaTa bhojA ne 28-karoliyA,, karaNAvaTa netA ne 29-naMda prAma , prAgvaTa , bAlA ne 30-musiyA ,, prAgvaTa , jogA ne prAcArya zrI ke 26 varSa ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAe 1-hasAvalI ke zreSTi gotrIya maMtrI nArAne pArzvanAtha kA ma.pra. 2-zAkammarI , maMtrI , mAlA 3-sugolI , aditya0 // jaitasI 4- padmAvatI , 5-pAloTa ciMcaTa pAtAne 6- nAgapura kummaTa khetAne 7-jetapura laghuzreSTi khIvasIne 8-mANakapura , bholAne bha0 RSabhadeva 9-vIrapura zrAdUne 10-indaroTI prAgvaTa ajar3ane sUrIzvavarajI ke zAsana meM pratiSThAe 3 bhUri durgone kanojiyA bhorakha "
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUrI kA jIvana ] [ osavAla maM0 1001-1031 " zrI mAla mohaja " zAntinAtha __ " mahAvIra hAppo 11-jaisAlI prAgvaTa ajjane ___ bha0 mahAvIra 12-brahmapura vIrahaTa rAvalane 13-laudravApura , zrI zrI mAla , sAdarane 14-bhavarANI nodAne pAzvanAtha 15-bhojapura prAgvaTa lubo 16-devATI prAgvaTa lAlA 17-guDagIrI prAgvaTa haradeva neminAtha 18-tolasI zrImAla sahajapAla 19-karajaNa rAMkA zAntinAtha 20-bhImAlI coraliyA desala 21-AloTa caraDa bhAsala 22-DAmarela dUghaDa naoNghaNa 23-rATI taptAbhaTTa khemo 24-mathurA vAppanAga 25--sojAlI prAgvaTa , dedo 26-dAdolI " apravAla zaMkara pArSanAtha " sUrIzvarajI ke 26 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya1-koraMTapura ke zrImAla naMdA ne zatrujaya kA saMgha nikAlA 2-candrAvatI ke prAgvaTa bholAne 3-DAmarela ke zreSTi gau0 nArAyaNa ne 4-lohAkoTa ke maMtrI ThAkurasI ne sammena zikhara kA saMgha 5-mathurA ke bappanAga TIlAne zatrujaya kA saMgha 6-AghaTa ke sucaMti lAkhaNane upakezapura kA saMgha 7-ujjaina ke zrI zrImAla mAlAne zatrujaya kA saMgha 8-bhadresara ke zrImAla ajasI ne 9-upakezapura ke bhadra narasIne 10-zAkammarI ke pallIvAla kumbAne 11-mAlapura ke pallIvAla haMsAne 12-sopAra ke laghupreSTi therAne / 13-carpaTa ke carar3a durgA kI patnI ne talAba khudAyA 14-zaMkhapura ke dUdhar3a ajja kI vidhavAputrI rAkhIne talavA 15-kSatrIpura ke coraDiyA raNadeva yuddha meM kAma Aya......satI pAcArya zrI ke zAsana meM yAtrArtha saMgha 1061
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 631 se 660 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 16-devapaTTana ke bhUri joga kI strI satIhuI 17-venApura ke Aditya sor3hA kI strI satI huI 18-jAbalIpura ke zreSTi dharmazI kI vidhavA putrI pemI ne najadIka meM eka sAlAba banavAyA 19-vi0 saM0 635 meM eka bhayaMkara dukAla par3A jisameM upajhezapura ke mahAjana saMgha ne apane nagara se karIba tIna karor3a kA candA kiyA aura zeSa anya sthAnoM se sAta karor3a kA candA karake manuSyoM ko anna aura pazuoM ko ghAsa pAnI vagairaha kI sahAyatA kara usa jana saMhAraka dukAla koM sukAla banA diyA yahI kAraNa hai ki sAdhAraNa janatA mahajanoM ko mAM bApa kaha kara upakAra mAnatI hai aura mahAjanoM kI isI udAratA ke kAraNa rAjA mahArAjA bhI unako mAna aura sammAna kiyA karate the| isI prakAra aura bhI kaI choTe bar3e dukAla par3A jisako eka eka grAma ke mahAjanoM ne hI deza nikAla dekara bhagA diyA thaa| ar3atIsaveM ve pada virAje, siddhasUri atizaya dhArI the zuddha saMyamI aura kaThina tapasvI, Apa bar3e upakArI the pracAraka the ahiMsA ke, ziSyoM kI saMkhyA baDAi thI siddha hasta the apane kAmoM me, atula saphalatA pAI thI iti bhagavAn pInAtha ke 38 veM paTTa para prAcArya siddhasUri bar3e hI prabhAvika zrAcArya hue / 1062 sUrIzvarajI kA svargavAsa
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1060-1080 36 prAcArya zrI kakkasari (aSTama) dhanyaH kakkamunIzvaro budhavaro yo dIkSitaH zaizave niSThAM prApya ca brahmacarya caraNe vAk siddhividyotitaH / lavdhInAM paramAspadaM samuditaH zrItatpabhaTTAnvaye anyAn jainamatAvalambitajanAnasthApayacchreyase / nAcArya zrI kakkasUrijI mahArAja bar3e hI krAntikArI evaM jabaradasta pracAraka AcArya hue| HTRP Apake maulika guNoM kA varNana karane meM sAdhAraNa vyakti to kyA, para bRhaspati bhI asapa martha hai bhArata bhara meM cAroM ora ApakA hI lohA thii| jaise ApakA vihAra kSetra vizAla 7 thA vaise ApakI zrAjJAvartI zramaNa maNDala bhI vizAla thaa| zrApakA samaya vikaTa parIkSA kA samaya thA / bhayaMkara duSkAla ke kara AkramaNa ne janatA trAhi 2 macAdI thii| dharma meM cAroM aura zithilatA dRSTi gocara hone lagI thI para, AcArya zrIkakkasUrijI mahArAja kI vidyamAnatA meM vaha apanA jyAdA prabhAva na DAla skii| Apake jIvana ko paTTAvalI nirmAtAoM ne khUba vistAra pUrvaka likhA hai / Apake jIvana vRtta ke sAtha hI sAtha usa samaya ke jainiyoM kI gaurava gAthA kA bhI sthAna 2 para ullekha kiyA hai / pAThakoM kI jAnakArI ke liye yahAM ApazrI kA saMkSipta jIvana likha diyA jAtA hai| arbudAcala kI zItala chAyA meM padmAvatI nAma kI suramya nagarI thii| usa samaya padmAvatI eka samRddhizAlI vyApArika kendra sthAna ko prApta kiye hue sarva prakAra se unta thI / prAcAryazrI svayaMprabhasUri ke upadeza se prAgvaTa vaMza kI utpatti isI padmAvatI nagarI se huI thii| padmAvatI usa samaya caMdrAvatI ke adhikAra meM thI aura caMdrAvatI ke sUryavaMzIya rAjA kalhaNa deva kI ora se eka bhIma nAmaka vIra kSatrI padmAvatI meM prabandha kartA hAkima ke pada ke taura para rahate the / rAva bhIma paramparA se jaina dharma ke ugasaka, zraddhAlu bhAvaka the| padmAvatI nagarI meM taptabhaTTa gotrIya zA0 salakhaNa nAma ke eka pratiSThita aura lokamAnya vyApArI rahate the| zrApakI patnI kA nAma sarajU thaa| seThajI para lakSmI kI pUrNa kRpA hone para Apake putra bhI nahIM thaa| seThAnI sarajU putra ke vinA mahAn dukhI thii| vaha apane jIvana ko putra ke abhAva meM zUnya samajhatI thii| saMsAra ke sakala sukhopabhoga ke sAdhana use AnaMda dAyaka pratIta nahIM hote the vAstava meM nItikA yaha kathana aputrasya gRhaM zUnya' yukti yukta jJAta ho rahA thA / seThAnI hamezA udAsa rahatI thii| ata: kAlAntara se seThajI ne seThAnI ko udAsa rahane kA kAraNa pUchA / seThajI ke bahuta zrAgraha karane se seThAnI ne apane patideva ko saccI hakIkata kaha sunAI / seThAnI kI duHkhada sthiti se seThajI ajJAta the ataH kucha haMsa kara kahA- kyA Apane nahIM sunA hai ki -devatAoM ke putra nahIM hone se ve parama sukhI rahate haiM yahI nahIM maiMne to yahAM taka sunA hai ki-mahAvideha kSetra meM koI manuSya kisI kA nuksAna kara detA hai to nuksAna karane vAle ko jisakA nuksAna huA vaha, yaha gAlI detA hai ki re zaTha ! tuma bhArata kSetra meM utpanna hokara bahuta parivAra vAlA aura bahuta dhanavAna honA / mahAvideha kSetra vAle to Apasa meM eka dUsare kA ahita isa taraha icchate haiM / arthAt padmAvatI nagarI kA salakhaNa 1063 www.ainelibrary.org
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM 0 660 se 860 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhAva meM vaha apane zrApa caturgati dRSTi se bhI bharata kSetra meM bahuta putra manAnA cAhiye kI jisase hama dharma unake Apasa meM isI taraha kI gAlI dene kA tAtparya yahI ki manuSya bahuta dhanI kiMvA vizAla parivAra vAlA hone para kucha bhI dharmArAdhana nahIM kara sakegA ataH dharma maya jIvana ke rUpa saMsAra meM paribhramaNa karatA rahegA / jaba mahAvideha kSetravAloM kI vAlA honA zrArUpa hai to putra abhAva meM apane ko to parama AnaMda dhyAna karane meM eka dama svataMtra haiM seThAnI jI ! ApakA isa taraha udAsa rahanA sarvathA vAstavika hai apane ko to anavarata gatipUrvaka dharma dhyAna meM udyamavaMta honA cAhiye / patideva ke ukta Takavat hRdaya vidAraka evaM sAkSAt upekSA vRtti pradarzaka vacanoM ko sunakara seThAnIjI ke dukha meM aura bhI vRddhi huI / seThajI ne kaI upAyoM se samajhAne kA prayatna kiyA kintu seThAnIjI ko kisI bhI taraha se saMtoSa nahI huA isa taraha seThajI ke anekAneka upAya niSphala hI hote rhe| eka dina vivaza ho aSTama tapa kara seThAnIjI ne apanI kula devI saccAyikA kA dhyAna kiyaa| tIsare dina devI ne svapna meM seThAnI ko kahA - tumhAre putra to hogA para vaha 15 varSa kI vaya meM dIkSita ho jAyagA / tuma use kisI taraha se rokanA nahIM itanA kaha kara devI zra zya ho gaI / aba seThAnI kI A~kheM khula paI / vaha apane pati ke pAsa Akara svapna kA sArA vRttAnta yathAtU kaha sunAye | devI kathita vacanoM ko zravaNa kara prasanna ho seTha jI bole- seThAnIjI ! Apa bar3e bhAgya zAlI ho kI devakI Apa para pUrI kRpA dRSTi hai / seThAnI ne kahA- pUjyavara ! devI kI kRpA to hai para, putra hokara 15 varSa kI alpa vaya 'hI dIkSA lelegA taba maiM kyA karUMgI ? seThajI - tumhArI kukSi se paidA huA putra dIkSita hokara apanI AtmA ke sAtha anya aneka zrAtmAoM ko tAre yaha to Apake liye atyanta gaurava kI bAta hai / isase to usakI AtmA kA bhI uddhAra hogA aura kula kA nAma bhI ujjvala hogA / yadi itane para bhI putra para jyAdA prema ho to tuma bhI sAtha meM dIkSA le lenA / isase donoM kI hI AtmA kA kalyANa ho jAyagA / seThAnI - maiM dIkSA lUMgI taba Apa kyA kareMge ? seThajI- maiM bhI dIkSA le lUMgA / seThAnIjI - phira ghara ko kauna sambhAlegA ? seThajI - ghara hai kisakA ? seThAnIjI - kyA Apa nahIM jAnate ki ghara apanA hai / seThajI - are apanA to zarIra hI nahIM hai phira ghara kaise apanA ho sakatA hai ? isa taraha seTha, seThAnI ke paraspara vinoda kI bAteM calatI rahI / kAlAntara se seThAnI ne garbha dhAraNa kiyA aura garbha ke prabhAva se seThAnI ko acche 2 dohale ( garbha ke jIva ke prabhAva mAtA ke hRdaya ke manoratha ) utpanna hone lage / pUjA, prabhAvanA, svAmI vAtsalya, jina darzana, supAtradAna jina mahotsava, dharmazAstra zravaNa ityAdi kArya garbha ke prabhAva se uttarottara vRddhi ko prApta hote rahe / seThajI bhI putra janma kI bhAvI khuzI se sarva manoratha satvara pUrNa karate the / seThajI aise bhI udAra dila ke vyakti the aura lakSmI kI bhI kamI nahIM thI ataH dhArmika kAryoM meM dravya ko vyaya kara puNya sampAdana karanA unheM rucikara pratIta hotA thA / seThAnI ne pUremAsa hone ke pazcAt putra ratna ko janma diyA / zraneka mahotsavoM ke karate hue putra kA nAma khemA rakha diyA / jaba khemA 7 varSa kA huA taba hI se usakI mAtA seThAnI, guruNIjI ke upA 1064 seThAnI para devI kI kRpA
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1060-1080 bhaya meM pratikramaNa karane ko jAyA karatI thii| khemA bhI sAtha jAtA thA eka dina khemA daravAje para baiThA thA idhara mahilA samudAyakoM guruNIjI atyanta ucca svara se pratikramaNa karavA rahI thii| sAthvIjI kA saccAraNa spaSTa aura madhura thaa| sAdhvI ke pratyeka zabda khemA ko bahuta hI karNa priya lage / jyoM jyoM sAdhvI bhI pratikramaNa karavAtI gaI tyo tyoM vaha 7 varSa kI alpavaya meM eka vakta ke zravaNa mAtra se khemA kaNThastha kara letA gyaa| bAda meM vaha bhI apanI mAtA ke sAtha meM pratikramaNa ke samAna hone para punaH apane ghara lauTa aayaa| dUsare dina pratikramaNa ke samaya kucha 2 varSA prArambha hogaI thI phira bhI nitya niyama meM niSTha seThAnI ne apane putra khemA ko kahA-khemA ! pratikramaNa karane upAzraya meM calanA hai ? khemA ne kahA mAM isa varSA meM upAzraya meM jAkara kyA karogI? lo maiM yahAM para hI zrApako pratikramaNa karavA detA huuN| mAtA ne khemA kI bAla cAlatA ko dekha kara usakI bAta ko yoM hI haMsI meM ur3AdI aura haMsate 2 kahane lagI jA jaldI guraNIjI ko sUcanA deyA ki Aja varSA A rahI hai mA nahIM AvegI kyoM ki guruNIjI merI gaha dekhate hoNge| para varSa ke kAraNa mere prakrimaNa to zrAja yoM hI raha jAyagA / khemA ne phira se kahA mAM ! Apa nizcinta raho maiM satya kahatA hU~ ki Apako yaha para hI nirvighna pratikramaNa kriyA sahita karavA duuNgaa| mAtA ko nemA kI bolI para va svAbhAvika vAcAlatA para kucha haMsI to AgaI para putra ke Agraha se vaha sAmAyika lekara paiTha gaI / sAtavarSa ke bacce khemA ne guruNIjI ke mukha se jaisA pratikramaNa sunA thA vaisA kA vaisA mAtA ko karavA diyA / mAtA ke Azcarya kA ThikAnA na rahA / usane bar3I prasannatA se pUchA-khemA ! tUM ne yaha prati. kramaNa kahAM kaba va kisase sIkhA ? khemAne kahA-mAM! kala maiM tere sAtha upAzraya meM gayA thA aura guruNI jI ne pratikramaNa karavAyA basa maiM ne bhI yAda kara liyA / mAtA sarajU bhadrika parimANI vAcAla bAlaka para tuSTa hotI huI devI ke vacanoM kA smaraNa karane lagI kI khemA kahIM dIkSA na le le 1 isake liye mujhe pahale se hI ThIka prabandha kara lenA caahiye| seThAnI dUsare dina vaMdana karane upAzraya meM gii| guruNIjI ne use upAlambha diyA-saraja ! hamane terI kitanI rAha dekhI / kala tU ne pratikramaNa nahIM kiyA ? sarajU ne kahA-guruNIjI ! kala varSA ArahI thI ataH maiMne ghara para hI pratikramaNa kara liyaa| guruNI jI --parantu ghara para pratikramaNa tumako karavAyA kisane / seThAnI - khegA ne ! gurUrNa jI-kyA kahate ho ? khemA jaise nAdAna bAlaka ko pratikramaNa AtA hai ? sThAnI-hAM AtA hai ! kala hI ApazrI ke mukhAraviMda sunA thaa| guruNIjI-vaha kaise ! seThAnI-Apane kala hama saba ko uccasvara meM bolate hue pratikramaNa karavAyA thA basa khemA to ApazrI ke mukha se sunatA 2 hI kaNThastha karatA gayA / sAdhvI sarajU kI bAta ko suna kara zrAzcarya vibhora ho gii| basa vahAM se jaldI hI upAdhyAya zrI rAjakuzala jI ma. ke upAzraya meM Akara sAdhvI ne atha se iti taka khemA kA sAga vRttAnta evaM buddhikuzalatA upAdhyAyajI ko kaha sunaayii| sAdhIjI ke jAne ke bAda zAha salakhaNa, apane putra khemA ko lekara upAdhyAyajI ko vaMdana karane ke liye upAzraya meM pAye / vaMdana karane ke pazcAt upAdhyAyajI ne pUchA-khemA ! tujhe pratikramaNa prAtA hai ? nemA ke bolane ke pahale hI salakhaNa bola uThe - nahIM gurumahArAja, abhI taka khemA ko pratikramaNa nahIM karavAyA / upANyAyajI ne kahA-nahIM maiM to khemA ko pUchatA hU~ / khemA ne kahA-hAM gurudeva ArakI kRpA se mujhe pratikramaNa AtA hai| gurujI-kyA kala ta ne terI mAM ko pratikramaNa karavAyA ? khemA-jI hAM ! pAlaka khemA kI smaraNa zakti 1065 Jain Education Inter nal
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660 se 680 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa salanaNa suna kara mugdha hogye| unakoM mAlUma nahIM thA ki khemA kevala gurujI ke zabdoccAraNa mAtra evaM eka bAra sunane mAtra se hI pratikramaNa sIkha cukA hai| guru-salakhaNa ! yadi khemA dIkSA aGgIkAra karegA to jainadharma kA bahuta hI udyota kregaa| salakhaNa gurudeva ! khemA ko Apake caraNoM meM arpaNa karane kA nizcaya isake janma ke pahale hI kiyA jA cukA hai / khemA hamArA nahIM para zrApakA hai| salakhaNa ke ina vacanoM ko suna kara upAdhyAyajI ko bahuta AnaMda huaa| salakhaNa ghara para pAyA aura khemA ke liye apanI strI ko kaI bAteM kahI / seThAnI ne kahA-pati deva! khemA kA vivAha jaldI hI kara denA cAhiye / seThAnI kI icchA khemA ko moha pAza meM jakar3a kara ghara meM rakhane kI thii| usane bhaviSya kA vicAra kiyA ki yadi khemA zAdI ke baMdhana meM baMdha gayA to sAMsArika bhoga vilAsoM se mukta honA usake liye kaThina sA hojAyagA ataH jitanA jaldI vivAha hojAve itanA hI vaha acchA samajhatI thii| seThajI -- kyA isa prakAra ke vicAroM se devI ke bacanoM ko asatya karanA cAhatI ho ? maiMne to guru mahArAja ko bhI kaha diyA ki-khemA ko ApazrI ke caraNoM meM arpaNa kruuNgaa| seThAnI-Apato mere hRdaya kI mahatvAkAMkSAoM ko miTTI meM milAnA cAhate para khemA dIkSA ke liye taiyyAra hove taba na ? __seThajI-priye ! dIkSA, koI jabardastI kA saudA nahIM hai| yaha to aAtmika-aAntarika bhAvanAoM kA pariNAma hai / maiMne to devI ke bacanoM para vizvAsa karake hI guru mahArAja ko kahA thA / ho, sAdI ke liye khemA 15 varSa kA ho jAyagA phira isakI zAdI kara duuNgaa| seThAnI-kyA 12 varSa kI vaya meM vivAha nahIM kiyA jA sakatA hai ? seThajI-khemA ko pUcha liyA jAyagA / yadi usakI icchA vivAha karane kI hogI to 12 varSa kI avasthA meM hI vivAha kara diyA jAyagA abhI to khemA sAta varSa kA hai / ataH isa viSaya ke vicAroM meM abhI se ulamane se kyA lAbha ? isa prakAra dampati meM paraspara vArtAlApa ho rahA thaa| khemA bhI idhara udhara khelatA huA suna rahA thA para vaha kucha bhI nahIM bolA / khemA kI bAla ceSTAe bhAvi kI badhAI de rahI thii| vi. saM. 629 meM eka sAdhAraNa duSkAla pdd'aa| kaI logoM ke pAsa dhAna evaM ghAsa kA saMcaya thA, ataH garIba logoM ke nirvAha ke liye una yAdra vyaktiyoM ne sthAna 2 para dAnazAlAaiM vagairaha khola dii| isase usa duSkAla kA jana samAja para itanA burA prabhAva nahIM par3A / naye varSa kI AzA para logoM ne jaise taise usa duSkAla ke samaya ko vyatIta kiyA kintu durbhAgyavazAt 630 meM to sArvabhaumika akAla pdd'aa| janatA meM trAhi trAhi maca gaI / anna, jala evaM ghAsa ke abhAva meM manuSya evaM pazuoM ko paga paga para prANa chor3ate hue dekha khemA kA dila dayA se umar3ane lgaa| usane apane pitA ke pAsa Akara kahA-pUjyapitAjI apanA yaha dravya yadi isa vikaTa paristhiti meM bhI jana samAja ke liye upayogI na ho to isa dravya kA sadbhAva evaM abhAva donoM samAna hI haiN| apanA to ahiMsA paramodharmaH sarvotkRSTa siddhAnta hai phira dezakA paisA dezavAsI bhAiyoM kI sevA meM kAma na pAve to usa dravya kI saphalatA hI kyA hai ? pitAjI ! merI to seThajI aura seThAnI kA sambAda
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1060-1080 yahI Antarika icchA hai ki isa bhayaMkara samaya meM udAratA se svopArjita dravya kA upayoga kareM / putra ke aise vacanoM ko suna kara salakhaNa ko bhI alaukika harSa kA anubhava huA kAraNa ve prArambha se hI sahRdayI, dAnI evaM dayAlu puruSa the / putra ke kathanAnusAra salakhaNa ne apane yogya manuSyoM ke dvArA sthAnara para anna evaM ghAsa kA aisA prabaMdha karavA diyA ki--binA kisI bheda bhAva ke khulle dila se jana samAja ko anna evaM pazuoM ke liye pAsa diyA jAne lgaa| jahAM jisa bhAva mile vahAM se-usa bhAva anna evaM ghAsa maMgavA kara deza vAsI bhAiyoM ke prANa bacAnA unhoMne apanA kartavya banA liyaa| yaha kArya koI sAdhAraNa kArya nahIM thaa| isameM puSkala dravya kA vyaya, utkRSTa udAratA, aura kuzala kAryakartAoMko zrAvazyakatA thii| zA0 salakhaNa ke pAsa to saba hI sAdhana vidyamAna the phira ve punyopArjana karane meM kaba cUkane vAle the ? sAtha hI khemA jaise dayAvAna putra kI jabardasta preraNA-phira to kahanA hI kyA ? salakhaNa ne lAkhoM nahIM para karor3oM rupayoM ko vyaya karake mahAbhayaMkara, dAruNa, jana saMhAraka duSkAla ko sukAla banA diyA / manuSya evaM pazu bhI antaHkaraNa pUrvaka salakhaNa evaM khemA ko zrAzIrvAda dene lge| rAjA evaM prajA, salakhaNa aura khemA kI mukta kaNTha se prazaMsA karane lagI aura unako nagara seThAdi kaI upAdhiyA~ bhI pradAna kii| kahAvata hai-'samaya calA jAtA hai para bAta raha jAtI hai / ' lakSmI kA svabhAva caMcala hai; vaha kisI ke sAtha na calI hai aura na calane vAlI hI hai jina mahAnubhAvoM ne sAdhanoM ke hote hue isa prakAra deza sevA kara amara yaza kamAyA hai unhIM kI dhavalakIrti koTi kalpa lauM amara bana jAtI hai| inhIM mahApuruSoM meM ye hamAre caritra nAyaka zA. salakhaNa aura khemA eka haiM / inakA itihAsa svarNAkSaroM meM likhane yogya haiM / isa mahAjana saMgha meM eka salakhaNa hI kyA para aise anekoM nara ratna hogaye haiM ki jinhoMne samaya2 para isa prakAra deza sevA karane kA amara yaza sampAdana kiyA hai| inhIM kAraNoM se prerita ho tattaddezIya rAjA, mahArAjA evaM nAgarikoM ne aise narapuGgavoM ko nagaraseTha, paMca covaTiyA evaM TIkAyata Adi pada pradAna kiye / ye saba pada to unake sAdhAraNa jIvana ke dainika kRtyoM ke hI sUcaka the para ina saba kAryoM se bhI kaI gune mahatvapUrNa kArya unake dvArA kiye gaye ki unake dvArA prApta ve pada Aja bhI unakI saMtAna ke liye yathAvat vidyamAna haiN| khemA jyoM jyoM bar3hA hotA jAtA thA / tyoM2 seThAnI sarajU ke hradaya kA adhairya bar3hatA jAtA thaa| kabhI 2 moha ke vaza adhairya ho vaha seThajI ko kahadetI ki -- kyA khemA kI zAdI nahIM karanI hai ? seThAnI ke ina vacanoM kA uttara seThajI inhIM zabdoM meM dete ki khemA kI zAdI 15 varSa kI vaya ke pazcAt kI jaaygii| seThAnIjI ! kyAdevI ke mana ko Apa bhUla gaye haiM ! devI ke bacanoM kA smaraNa karate hI seThAnI kAMpa utthtii| usake hRdaya meM nAnA prakAra kI tarka vitarkaNAeM prAdurbhUta hotI / AzA nirAzA kA bhayaMkara dvandva maca jAtA / usake hRdaya kSetra meM do alaukika zaktiyoM kA tumula saMgrAma prArambha hotA / vaha apane vicAroM ko sthira nahIM kara pAtI / phira bhI dabe hue zabdoM meM kahatI- bhale hI khemA kA vivAha solaha varSa kI vaya meM karanA para khemA aba bar3A ho gayA hai ataH vAgdAna- sambandha ( sagAI ) to kara lIjiye / isase putra vadhu ke muMha dekha nava mAsa ke thAke le ko dUra karU / seThAnI kI ina saba bAtoM ko sunate hue bhI ve ina moha poSaka bAtoM se sarvathA udAsIna the / unako devI kathita vacana sadA smRti meM tAje hI rahate the| ve svayaM saMsAra se nirlepa evaM virakta the| devI ke vacanoM para aTala vizvAsI the| jana saMhAra dukAla meM khemA kI udAratA 1067
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi. saM. 660.68.] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka samaya dharmapracAra karate hue dharmaprANa bhAcArya zrIsiddhasUri ke caraNa kamala, padmAvatI kI ora hue / isa bAta kI khabara milate hI janatA ke harSa kA pAra nahIM rahA / zA0 salakhaNa ne savAlakSa dravya vyayakara sUrijI ke nagara praveza kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA / sUrijI ne maGgAcaraNa ke pazcAt thor3I para soragarmita dezanA dI / janatA para isakA paryApta prabhAva pdd'aa| isa prakAra sUrijI kA vyAkhyAna krama prArambha hI thaa| idhara khemA ko bhI pandravA varSa pUrNa hone vAlA hI thA ataH ThAnI ne khemA ko sUrijI ke yahAM A jAne kI sakhta manAI kara dI thii| para khemA ko to AcAryadeva ke pAsa AnA, jAnA, vyAkhyAna zravaNa karanA bahuta hI rucikara pratIta hotA thA ataH mAtA ke manA karane para bhI usane apane Ane jAne kA krama baMda nahIM kiyA / sUrijI ne bhI khemA kI bhAgya rekhA ko dekhakara yaha anumAna kara liyA thA ki-khemA, bar3A hI honahAra, bhAgyazAlI evaM dIkSA lene para zAsana kA udyota karane vAlA hogA / eka samaya sUrizvarajIne vairAgya kI dhUna meM saMsAra paribhramana evaM nArakIya dukhoM kA varNana karate hue pharamAyA ki-jina logoM ne sAMsArika paudgalika sukhoM meM sukha mAnA hai; ve loga svalpakAlIna sukhoM meM mohita ho dIrghakAlIna duHkhoM ko kharIda kara lete haiM / mahAnubhAvoM ! manuSya evaM tiryaJca ke duHstroM ko to hama pratyakSa meM dekha hI rahe haiM para isase bhI anaMta guNeM duHkha naraka meM prApta hue jIva ko sahana karane par3ate haiN| una duHkhoM ke varNana kA sAkSAt citra to kevala jJAno bhagavAn kiMvA atizaya jJAnadhArI mahAtmA hI kheMca sakate haiM / hAM unake kathAnAnusAra alpajJa vyakti bhI svamatyanukUla yatkiJcita rUpa meM una bhAvoM ko kathana kara sakate haiM parantu ve sAkSAta jJAniyoM ke samAna usakA varNana karane meM sarvathA asamartha hI haiM / dekhiye anubhavI puruSoM ne apane udgAra kisa prakAra vyakta kiye haiM:jarAmaraNakantAre cAurante bhayAgare / maesoDhANibhImANi, jammANimaraNANiM ya // 1 // jahAihaM agaNI uNho, etto'yaMta guNetahiM / naraesuveyaNA uNhA, assAyAveiyAmae // 2 // jahAihaM imaM sIyaM etto'NantaguNetahiM / naraesuveyaNA sIyA assAyAveiyAmae // 3 // kaMdanto kuMdukumbhIsu uDhapAo ahosiro| huyAsaNejalaMtambhi pakkapuvvoaNantaso // 4 // mahA davaggi saMkase, marummi virvaalue| kalambavAluyAe ya daTTapuTyo aNaMtaso // 5 // rasanto kundukumbhIsu uDDhabaddhoabaMdhayo / karavatakarakayAihi china puvoaNaMtaso // 6 // aitikkhakaMTagAiNNe tuMge siMbalipAyave / kheviyaM pAsabaddhaNaM kaDDhokaDhDhAhiM dukkara // 7 // mahAjantasu ucchvA Arasanto subheravaM / pIDitomisakammehiM pAvakammo aNaMtaso // 8 // kuvaMto kolasuNaehiM sAmehiM savalehiM ya / pADio phAlio chinno vipphuranto annegso||9|| asIhiM yaasIvaNNehiM bhallIhiM paTTisehiMya / chinno bhinno vibhinnoya oiNNo pAvakammuNA // 10 // avaso loha rahe jutto, jalante samilAjue / coionuttajunehiM rojhovA jaha pADio // 11 // huyAmaNe jalaMtammi ciyAsu mahiso viva / daDhDho pakko ya avaso, pAvakammehiM pAvio // 12 // valA saMDAsatuNDehiM lohatuNDehiM pakkhIhiM / vilatto vilabaMtahaM DhaMkagiddhohiM 'Nantaso // 13 // 1068 sarijI kA prabhAvotpAdakavyAkhyAna
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1060 se 1080 taNhA kilanto dhAvanto pttoveyrnniinii| jalaM pAhitticintanto khuradhArAhi vivAio // 14 // uNhAbhittatto saMpatto asipatta mahAraNa, asipattohiM paDantehiM chinnapuvo aNegamo // 15 // muggarehiM susatIhiM sulehiM musalehiya / gayAsaMbhagga gattahiM patta dukkhaM aNaMtaso // 16 // khurehiM tikkhadhArehi, riyAhi kappaNIhiya / kappio phAli pochinno ukkitoyannegso||17|| pAsehiM kUDajAlehi miovA avaso ahaM / vAhio baddharuddhovA, bahuso ceva vivAioM // 18 // galehiM magara jAlehi, macchovA avaso ahaM / ulliophAliohio mArioyaaNaMtaso // 19 // vIdaMsaehiM jAlehi leppAhi sauNoviva / gahi o laggobaddhoya mArioya aNaMtaso // 10 // kuhADapharasumAihiM baDhaIhiM Damo viva / kuTTio phAlio chinno, tacchiIya aNaMtaso // 21 // ___ ukta romAJcakArI nArakIya varNana ko zravaNa kara upasthita jana samAja ke roMgaTe khar3e ho gaye / ekadama sahasA saba ke saba kucha kSaNoM ke liye vairAgya ke pravAha meM pravAhita ho gaye / zrAcAyazrI ne isakA raudra evaM vibhatsa rasa paripUrNa sajIvacitra upasthita zrI varga ke vakSasthalapara aMkita karate huA pharamAyA kimahAnubhAvo ! jaba hama dIkSA kA upadeza dete haiM taba dIkSA ke bAvIsapariSahoM kI duSkaratA ko smaraNa karake sAdhAraNa jana samAja bhayabhIta ho jAtA hai kintu, vicArane kI bAta hai ki-nArakIya duHkhoM ke sAmane pariSaha janya yAtanAeM nagaNya sI hai / bandhuoM ! hamane anaMtabAra aisI 2 dAruNa takalIpheM sahana kI hai to phira cAritra meM naraka se jyAdA kyA kaSTa haiM 1 yadi samyagdRSTi pUrvaka vicAra kiyA jAya to dIkSA ke jaisA nivRtti maya sukha tInoM loka meM kahIM para bhI nahIM hai / zAstrakAra pharamAte haiM ki manuSya kI utkRSTa maddhi se devatAoM ke sukha anaMta guNe haiM tathApi 1 jitanA sukha 15 dina kI dIkSA vAle ko hai utanA vyaMtara devoM ko nahIM / 2 , " eka mAsa , , ,, nAgAdi navanikAyoM ke devoM ko nahIM " " ", asura kumAra devoM ko nhiiN| " , , , jyotiSI , , , ,, pahale dUsare devaloka ke devoM ko nahIM / tIsare cauthe deva loka ke devoM ko nahIM / pAMcave, cha? " " , , sAta, AThave , , " "ATha , , , , navave, dasadhe , , , "" gyArahaveM, bArahaveM , , 11 , , dasa , ,, , , , navapreveyaka , " " 12 " "gyAraha" " " "" cAra anuttaravimAna ke " " 13 , ,bAraha , , , , , sarvArtha siddhavimAnake devoMko, , paudgalIka sukhoM meM devatA jaisA aura usameM bhI anuttara vimAna nivAsI devoM jaisA sukha do anya hai hI nhiiN| para saMyamArAma meM vicaraNa karane vAle muniyoM ke sAmane vaha sukha bhI zAstrakAroM ne nagaNya sA saMyamasukha va deva sukha kI tulanA
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660-68.] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa batalAyA hai / ataH ehika, pAralokika, Atmika sukhoM ke abhilASiyoM ko sukha prApta karane ke liye nirmala cArItra kI ArAdhanA karanA cAhiye / yaha to Atmika sukhoM kI bAta kahI para vAma bhAvoM se dIkSA pAlana karane vAle jIva bhI saMsArI jIvoM kI apekSA hajAra gune sukhI hai / dekhiye 1 saMsAra meM kisI ke eka, do, yA daza. bIsa putra hote haiN| itane para bhI gRhasthI ko una putroM se zAyada hI sukha ho kAraNa, gArhasthya sambandhI cintAeM evaM putra kA kapUta panA use sadA hI santApita karatA rahatA hai para sAdhu avasthA meM saikar3oM putra prAmogrAma prApta ho jAte haiM, ve bhI vinayI aura AjJA pAlaka / / 2 saMsAra meM do cAra zAka kiMvA kisI dina viziSTi bhojana kI prApti ho jAti hai para munivRtti meM to sekar3o dharoM kI gaucarau aura saikar3oM hI viziSTa padArtha prApta hote haiN| Aye hue zrAhAra ko amRta mAne hai / 3 saMsAra meM rahate hue saMsArI jIva apanA jIvana ekahI prAma kiMvA eka ghara meM samApta kara dete haiM kintu sAdhutva jIvana meM saikar3oM grAma nagara meM paryaTana karane kA saubhAgya prApta hotA hai| navIna 2 manuSyoM ke evaM navIna 2 zaharoM ke saMsarga meM aneka navIna anubhava prApta hote haiN| 4 saMsArAvasthA meM rahate hue to koI kisI kA hukma mAne yA na mAne para cAritra vRtti kI ArAdhanA karate hue to hajAroM, lAkhoM bhakta loga khamA-khamA kara ke saharSa muniyoM ke Adeza ko zirodhArya karate haiN| 5 saMsAra meM to rAjA Adi hara eka vyakti kI gulAmI meM parAdhina rahanA par3atA hai para saMyamita jIvana meM to rAjAoM ke bhI guru kahalAte hue nivRtti mArga meM sadA svataMtra rahate haiN| 6 saMsAra meM dhanAbhAva ke kAraNa usakI prApti evaM rakSA ke liye sadA ciMtana rahanA par3atA haiM; kahA hai-"puvvAvi daMDA pachAvi daNDA" taba isake viparIta dIkSA meM nirmika evaM saMtoSa pUrNa jIvana vyatIta karanA par3atA hai| 7 saMsAra meM dhyeya hotA hai-kuTumbAdi kA pAlana poSaNa karake karmApArjana karane kA taba, dIkSA meM hajAroM jIvoM kA Atma kalyANa karane ke sAtha apanI prAsmA kA uddhAra karane kA pramukha lakSya hotA hai| bandhuoM ! aba Apa svayaM samajhaleM ki sukha saMsAra meM hai yA dIkSA meM / isa taraha sUrijI ne apanI ojasvI vANI dvArA vistAra se upadeza diyaa| isakA asara upasthita janatA para to huzrA hI kintu khemA para isakA vicitra hI prabhAva par3A vaha nidrA meM se jAgRta hote hue vyakti ke samAna eka dama sacetana hogyaa| vyAkhyAna samApta hote hI khemA ne ghara Akara apane mAtA pitAoM ko kahA-kRpA kara mujhe AzA pradAna kareM ki maiM sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lekara apanA Atma kalyANa karU / putra ke vairAgya maya zabdoM ko sunakara mAtA mUrchita ho bhami para gira par3I jaba jala aura yu ke upacAra se use sacaitanya kiyA taba devI ke kahe hue bacana raha 2 kara usake duHkha ke vega ko bar3hAne lge| usane khemA ko samajhAne kA bahuta hI prayatna kiyA kintu kRtayatna saba niSphala rhaa| khemA to AjJA ke prazna ko aura bhI vega pUrvaka Age bar3hAne lgaa| mAtA devI ke vacanoM ke dvArA jAnatI thI kintu mohanI karma raha 2 kara use, khemA ko saMsAra meM rakhavAne ke liye bAdhita karane lgaa| idhara se seThajI bhI vahAM Agaye / apanI strI ko putra ke bhAvI viyoga ke kAraNa vilApa karate hue dekha unhoMne bhI khemA ko bahuta samajhAyA ve kahane lage-beTA! abhI to terA vivAha karanA hai / abhI se dIkSA lene meM kucha lAbha nahIM hai / phira mukta bhogI ho kara dIkSA lenA to, tere sAtha hI sAtha hama bhI apanA saMyama sukha aura saMsAra ke sukha
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 2060-1080 Atma kalyANa kara skeNge| para jisako vairAgya kA dRr3ha raMga laga gayA usako aisI bAteM kaise rucikara hoM ? khemA kI bhI yahI hAlata huii| usane seThajI ke eka vacana ko bhI svIkAra nahIM kiyA ananyopAya, seTha jI ne apanI patnI ' kahA -- priye / kyA devI ke kahe hue vacanoM ko bhUla gaI ho ? seThAnI ne kahA- nahIM / seTha ne kahA phira rone kI kyA bAta hai ? yadi putra moha chUTatA nahIM hai to tuma bhI putra ke sAtha dIkSita hokara AtmakalyANa kro| maiM bhI dIkSA ke lie taiyyAra hI hU~ / basa bAtoM hI bAtoM meM seThajI va seThAnInI putra ke sAtha dIkSA lene ke liye udyata hogaye / jaba yaha bAta nagarI meM havA ke sAtha phailatI gaI to sakala nagara nivAsiyoM ko atyanta zrAzvarya eva N harSa huA kaI logoM ne seThajI ko dhanyavAda diyA aura kaI loga to sUrijI ke vyAkhyAna evaM seTha jI ke tyAga se prabhAvita ho dIkSA lene ke liye taiyAra ho gaye / seTha satlakhaNa ne apane dravya se nava lakSa rupaye apanI dIkSA mahotsava ke liye rakhakara zrAvAziSTa dravya ko svadharmI bhAIyoM kI sevA tathA sAta kSetroM meM jahA~ AvazyakatA dekhI vahA~ sadupayoga kiyA / zubha muhUrta meM seTha, seThAnI, khemA aura dUsare bhI 27 nara nAriyoM ne AcAryadeva ke kara kamaloM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kI / sUrijI ne una mumukSutroM ko dIkSita kara khegA kA nAma munidayAratna rakha diyaa| muni dayAratra para sarasvatI devI kI to pahile se hI kRpA thI / pUrva janma meM jJAna kI acchI ArAdhanA bhI kI hogI yahI kAraNa thA ki-muni dayAratna ne kucha hI samaya meM jainAgamoM kA zraddhA madhyayana kara liyA / ve jaina sAhitya ke prakANDa - ananya vidvAn ho gaye / jainAgamoM ke adhyayana ke sAtha hI nyAya, vyAkaraNa, kAvya, chaMda, alaMkArAdi vAGgabhaya sAhitya kA bhI gaharA abhyAsa karate rahe zravaH nAnA zAstra vicakSaNa hone meM kucha bhI dera na lagI / vidvattA ke sAtha hI sAtha Apake mukhamaNDala para brahmacarya kA bhI apUrva teja dIkhane lagA / bAla brahmacArI hone se Apake akhaNDa brahmacarya kI kAMti evaM tapasteja kI bhavyaprabhA sUrya ke kiraNoM kI taraha prakAzamAna hone lgii| bahI kAraNa hai ki zrAcArya siddhasUri ne apanI antima avasthA meM muni dayAratna ko AcAryapada se suzobhita kara ApakA nAma kakkasUri rakha diyA / AcArya kakkasUrijI mahAn vidvAn praur3ha pratApI e dharmavIra zrAcArya hue haiN| ApakI pratibhA sampanna vidvatA kI chApa sarvatra vistRta thA / ApakA vihAra kSetra atyanta vizAla thA / eka samaya sUrIzvarajI ne nAgapura se vihAra kara sapAdalakSa pradeza meM paryaTana kara, sarvatra dharmopadeza karate hue kramazaH zAkambharI nagarI kI ra padArpaNa kiyA jaba zAkambharI zrIsaMgha ko ye zubha samAcAra mile ki AcArya deva, zAkambharI padhAra rahe rahe haiM to unake harSa kA pAra nahIM rahA / zreSTi gotrIya zA. gopAla ne eka lakSa dravya vyaya kara sUrijI ke nagara praveza kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA / sUrijI ne maMdiroM ke darzana kara dharmazAlA meM padhAre vahAM zrAgata jana samAja ko saMkSipta kintu sAragarbhita dezanA dii| upasthita janatA para usakA acchA prabhAva par3A / isI taraha pratidina AcArya deva ke vyAkhyAna kA krama prArambha rahA / sarvatra Apake vyAkhyAna zailI kI prazaMsA phaila gaI kAraNa, Apake vyAkhyAna bAMcane kA DhaMga itanA sarasa, alaukika, evaM prabhAvotpAdaka thA ki sAdhAraNa samAja va vidvad samAja samAna rUpa se usakA lAbha uThA sakatI / jaina va jainetara Apake byAkhyAna ko zravaNa kara mantra mugdha ho rahajAte the / eka dina vahAM ke zAsana kartA rAva geMdA, apane mantrI jaisala se sUrijI ke upadeza kI tArIpha sunakara - vyAkhyAna sunane kI prabala icchA se sUrIzvarajI kI sevA meM upasthita hue / sUrijI bar3e samayajJa the mAdi 27 bhAvukoM ko dIkSA 1071
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660-680 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ataH Apane SaT darzana kI tulanAtmaka AlocanA karate hue jaina darzana ke tatvoM evaM prAcAra vyavahAra ke viSayoM kA khaNDana maNDanAtmaka dRSTi se nahIM kintu, viSaya pratipAdana zailI kI dRSTi se isa taraha prati. pAdana kiyA ki-bhotAvarga kI AtmAoM para gambhIra asara hue binA nahIM rahA / Age sUrIzvarajI ne 'jaina darzana mahAtmya' viSaya kA digdarzana karAte hue kahA ki kitaneka jaina darzana ke vAstarika siddhAntoM se anabhijJa vyakti jainadharma ko nAstika evaM anIzvara vAdI kaha kara bhadrika logoM ko apane bhrama kI pAsa meM jakar3a lete haiM kintu jaina darzana kA sUkSma, gambhIratA pUrvaka avalokana karane vAle isa bAta ko bhalI prakAra se jAnate haiM ki jainadharma na to nAstika dharma hai aura na anIzvara vAdI ho hai / medhAvI vyakti svayaM samajha sakate haiM ki jainadharma Izvara ke astitva ko svIkAra karane vAloM meM Arezvara hai yadi jaina Izvara ko hI nahIM mAnatA to pratyekSa meM lAkhoM karor3oM rupayoM kA vyaya kara bhArata bhUmi para AlosAMna mandiroM kA nirmANa kara Izvara kI mUrtiyoM sthApana kara pratidina zraddhA evaM niyama se Izvara kI sevA pUjA kyoM karate ? maiM to yahA~ taka kahane kA dAvA karatA hU~ ki jaisA jainoM ne Izvara ko mAnA hai vaisA zAyada hI kisI darzana kAro ne mAnA hai taga dveSa moha ajJAna kAma krodha se bilkula mukta saccidAnanda anaMta jJAna darzana saMyukta Izvara ko jaina Izvara mAnate hai hA~ kai mattAnuyAyI Izvara ko sRSTi kA kartA hartA evaM jIvoM ko punya pApa ke muktanevAlA mAnA hai jaina aise Izvara ko Izvara nahIM mAnate hai kAraNa Izvara ko sRSTi ke kartA hartA evaM punpa pApa ke phala bhuktAne vAlA mAnane se aneka ApatiyA~ pAtI hai aura Izvara para anyAyI ajJAnI alpajJAdi kaI doSa lAgu ho jAte hai ataH jaina anezvara vAdI nahIM para kaTTara Izvara vAdI hai nAstikoM kI mAnyatA hai ki svarga narka punya pApAdi koI padArtha nahIM hai aura na ve svIkAra hI karate hai jaba jaina svarga narka punya pApa aura bhaniSya meM punya pApoM kA phaloM ko bhI mAnate hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki Izvara vAdI asti jainoM ko nAsti kyoM kahA jAtA hai / yaha to pakSapAta kI agni meM jalane vAle vyaktiyoM kA vyartha pralApa hai ki jaina tatvoM kI vAstavikatA se anabhijJa ve loga yatra tatra apane ajJAnatA pUrNa pAgala pana kA paricaya dete rahate haiM / maiM to dAve ke sAtha kahatA hU~ ki AstikatA kA dama bharane vAle anya dharmokIpekSA jainadharma sarvotkRSTa Atma kalyANa sAdhaka dharma hai / jainadharma ke vAstavika siddhAntoM kA yathocita svarUpa batAne mAtra se Apako apane Apa uparokta bAtoM kA spaSTi karaNa ho jAyagA astu 1 sRSTivAdaH-jaina darzana sRSTi ko anAdi kAla se zAzvat mAnatA hai / vaha svarga, naraka aura mRtyu loka ke Astitva ko svIkAra karatA hai| svarga meM devoM ke nivAsa sthAna yA naraka meM nArakI ke jIvoM ke rahane kA aura mRtyu loka meM manuSda tiryaJca kA vAsa hai ina sabakA aneka Agama pratyakSa parokSa anumAnAdi pramANa se spaSTIkaraNa hotA hai / jaba duniyA meM pApa kA Adhisya evaM puNya kA kSaya hotA jAtA hai taba saMsAra apakarSAvasthA ko prApta hotA hai / isake viparita puNya kI prabalatA evaM pApa bhI kabhI se jagata kI utkarSatA evaM vRddhi ko prApta hotA hai| isa taraha yaha anAdikAla kA cakra anaMta kAla paryanta calatA hI rahatA hai| jaina darzana ne isa taraha ke kAla vibhAga ko do vibhAgoM meM vibhakta kiyA hai eka utsarpiNI kAla-isako unnatikAla kahA hai aura dUsarA avasarpiNI kAla isako avanati kAla kahA hai| utsarpiNI kAla meM dhana jana, kuTumba, dharmAdi sakala kAryoM kI mnati hotI jAtI hai aura avasarpiNI kAla meM ina sabakA apakarSa honA prArambha hotA hai / avasarpiNI kAla ke cha vibhAga hai jisako cha zrArA bhI kahate haiM jaise 1072 tAtvika viSaya para sUrijI kA vyAkhyAna
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1060-1080 1 suSamAsuSamA-pArA cAra kroDA kor3a sAgaropama 2 suSamA-pArA tIna " 3 suSama duHkhama-pArA do , , 4 duHkhama suSamA-pArA eka , meM 42000 varSa kama 5-dukhama-pArA 21000 varSoM kA 6-duHkhamAduHkhama-ArA 21000 varSoM kA utsarpiNa kAla ke bhI cha aArA hai 1-duHkhama duHkhamA pArA 21000 varSoM kA 2--duHkhama ArA 21000 varSoM kA 3-duHkhama suSama pArA eka kor3A kor3a sAgaropama 42000 varSa kama 4-suSama duHkhama ArA do kor3A kor3a sAgaropama kA 5-suSama pArA tIna " " " 6-suSama suSama ArA cAra , " " avasarpiNa kAla kA pahalA dUsarA aura utsarpiNa kAla kA pAMcavA chaTA Ara ke manuSya bhogabhUmi (yugala manuSya ) hote haiM / zravasarpiNa kA tIsarA ArA ke picchalA bhAga meM aura utsarpiNa kA caturtha pArA ke prArambha bhAga meM bhogabhUmi manuSya kAla doSa se karmabhUmi bana jAte haiM tathA avasarpiNa kA caturtha paMcama aura chaTA bhAga tathA utsarpiNa kA tIsarA dUsarA aura pahalA pArA ke manuSya karmabhUmi hote haiM bhogabhUmi manuSya-inake andara asI mIsI kasI karma nahIM hotA hai ina manuSyoM kA zarIra lambA aura AyuSya dIrgha hotI hai unake AvazyakatA ke saba padArtha kalpavRkSoM dvArA milate haiM apanI jindagI ke anta samaya eka bAra strI saMbhoga kara eka yugala paidA kara pahalA yA chaTA pArA meM 49 dina dUsarA yA pAMcavA bhArA meM 64 dina tIsarA yA cothA ArA meM 81 dina kI prati pAlanA kara ve svarga cale jAte haiN| karmabhUmi manuSya-inake andara asI ( talavAra-kSatrI) mIsI ( sAhI-vaizya ) kasI (kisAna) hunnara udyoga kalA kauzala vagairaha saba kuccha hote haiM inake zarIra AyuSya kramazaH kama hote jAte haiM dharma karma karate hue cAra gati yA mokSa bhI jAte haiM tIrthaMkara cakravarti vAsudeva baladeva vagairaha uttama puruSa yA sAdhu sAdhviyoM vagairaha ina karmabhUmi meM hI hote haiM isa prakAra utsarpiNa avasarpiNa ke bAraha ArA ko eka kAla cakra kahate haiM aura aise ananta kAla cakrakoM eka pudgala parAvartana kahate haiM aise ananta pudgala parAvartana bhUta kAla meM ho gayA hai aura bhaviSya meM bhI aMta pudgala parAvartana hogA jisakA zrAdi va anta koI patalA hI nahIM sakatA hai kAraNa kAla kA evaM sRSTi kA Adi anaMta hai hI nhiiN| kisI ne savAla kiyA ki Apa pharamAte ho ki kevalI sarvajJa hote haiM aura ve bhUta bhaviSya aura vartamAna evaM tInoM kAla ko hastAmala kI taraha jAnate haiM to kyA kevalI-sarvajJa bhI kAla kI evaM sRSTi kI Adi anta nahIM vatalA sakate haiM? kevalI-~~-asti padArtha ko asti kahate haiM aura nAsti padArtha ko nAsti kahate haiM para nAsti padArtha sUrIzvarajI kA tAtvIka vyAkhyAna 1073 Jain Education Internal
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660 se 68.] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko asti aura asti padArtha ko nAsti nahIM kahate haiN| jaise ki sarvoparI vidvAna ko eka cUDI de kara pucche ki isakA sAMdha ( anta ) kahAM hai ? isa para vaha vidvAna yahI kahagA ki isa cUr3I kI sAMdha nahIM hai isapara koI alpajJa kahade ki Apa kahAM ke vidvAna jabaki hamArI cUr3I kA anta hI nahIM batA sake ? vidvAna ne kahA ki maiM acchI taraha se jAna gayA hU~ ki isa cUr3I kA anta hai hI nhiiN| isase Apa loga acchI taraha se samajha gaye hoMge ki kAla aura sRSTi kI na to zrAdi hai aura na anta hI hai| (2) zrAtmavAdaH-jIvAtmA saccidAnanda kI apekSA to saba sadRzya hI hai para avasthApekSya do prakAra ke haiM- eka karmamukta-jo Izvara paramAtmA kahalAte haiN| uktamukta jIvoM ne tapa, saMyama se AtmA ke sAtha meM lage hue anAdi kAla se karma pudgaloM kA nAza kara janma maraNa ke bhayaMkara cakra rahita zrAtmIyAnaMda kI caramasImA rUpa mokSagati ko prApta karake IzvarIya sattA ko prApta kI hai| saMsAra meM paribhramana karAne ke mUla kAraNa karma rUpa bIja ko ve jalA DAlate haiM ataH jale hue bIja ke samAna ve saMsAra meM janma maraNa nahIM karate haiM / usako karmamukta mokSa AtmA kahate haiM / dasare saMsArI jIva haiM ve naraka, tiryaJca, manuSya evaM deva, aise caturgati rUpa saMsAra kI caurAsI lakSa jIvayoni meM svakRta karmAnusAra paribhramana karate rahate haiM / Atma kalyANa kI anukUla sAmagrI to ukta cAra gatiyoM meM se eka manuSya gati meM hI prApta ho sakatI hai| yadi sAdhanoM kI anukUlatA kA sadbhAva hone para bhI usakA manuSya, sadupayoga nahIM kare to anta meM usako etadviSayaka paritApa hotA hI hai kintu pApodaya se va nikAcita karma baMdhana ke tIvra AvaraNa se kitaneka jIva, indriyoM ke vazIbhUta ho zikAra, mAMsa, madirAdi heya padArthoM kA upayoga kara vyabhicArAdi aneka doSoM kA sevana karate haiM / aura anta meM karjadAra kI bhAMti pApa kA bhAra lAda kara naraka tiryazca ke asahya duHkhoM kA anubhava karate haiM / yadyapi pUrva kRta puNyAdhikya se kitaneka puNyazAlI jIvoM ko isa bhava meM unake kiye hue karmoM kA kucha bhI kaTuphala nahIM milatA hai kintu unako usa samaya aisA socA cAhiye ki--saMsAra meM jo itane dhana jana vyAdhi vagairaha aneka prakAra ke dukha se saMtApita manuSya dRSTigocara hote haiM ve bhI avazya hI unake kiye hue duSkarmoM kA pariNAma hai ataH pApa karane vAle pApI jIva ko tathA anya duHkhI jIvoM se pApa nahIM karane kI zikSA lenI cAriye / pApI jIva ko isa bhavaparabhava sarvatra duHkha hI duHkha hai / dharma mArga kA anusaraNa karane vAle ko sadA AnaMda hI AnaMda haiM / ___ karmavAdaH-saMsAra ke carAcara jIva karmoM kI pAza meM baMdhe hue haiN| anAdi kAla se sambandhita karma unako janma maraNa ke bhayaMkara cakra meM cakravata phirAte rahate haiN| acche karma karane vAle ko bhava bhava meM sukha eva zrArAma prApta hotA hai aura isake viparIta bure karma ubhaya loka meM santApa ke kAraNa banate haiM / ataH karmopArjana se bhIrU banakara jIva ko dharma mArga meM pravRtti karane ke liye kaTibaddha rahanA cAhiye / isa viSaya ko to sUrijI ne khUba hI vistAra pUrvaka varNana kiyaa| 4. kriyAvAda-azubha kriyA se alaga rahate hue zubha kriyA meM yathAvat pravRtti karanA manuSya mAtra kA parama kartavya hai / isake bhI kaI bhedAnubheda batAye / aura khUba hI sUkSma kriyA bAda kA niruSaNa kiyaa| 5. dharmavAda--manuSya mAtra kA kartavya hai ki vaha khUba bArIkI se parIkSA kare / kAraNa-"buddhiphalaM tatva vicAraNaM ca" parantu Aja kala dharma ke viSaya meM bhinna 2 logoM kI bhinna 2 dhAraNAeM hogaI hai / koI to kula-pravRtti ko hI dharmamAna baiThe haiM aura kaI paramparA se cale Aye dharma ko hI dharma mArga, svIkRta kiye 1074 sarIzvarajI kA tAtvIka vyAkhyAna
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUrI kA jIvana ] [osavAla saM0 1060-1080 hue haiN| kisI ne apane gRhaNa kiye hue dharma ko dharma mAnA hai to kisI ne kisI dUsare ko / yaha saba ThIka nahIM kyoMki ina saboM ko svIkAra karate hue zrAtmIya hitAhita kA pUrNa evaM sukSma vicAra nahIM karate haiN| dharma ke mukhya lakSaNoM meM ahiMsA kA sarvaprathama eva sarvotkRSTa sthAna honA cAhiye / dharma ke nAma para hiMsA vidhAyaka vidhAnoM kA vidhAna kara unase svarga prApti kI AzA rakhanA satya se nitAnta parAGa mukha honA hai / dharma-dharma hai use adharma kA rUpa dekara dharma mAnanA nirI ajJAnatA hai| dharma sukhamaya evaM maGgalamaya hai / ataH dharma ke nAma para asaMkhya mUka prANiyoM kA khana karake use saddharma kA aGga mAnanA kahAM taka yukti yukta hai ? buddhimAna manuSya sthira citta se vicAra kareM ki yaha dharma hai yA adharma hai / jaba apane zarIra meM eka kaTaka bhI praviSTa ho jAtA hai to asahya pIr3A kA anubhava hone lagatA hai phira una mUka prANiyoM ko jIvana se pRthaka kara dharma kA r3hoMga macAnA sAkSAt anyAya hai mahAnabhAvoM / saddharma ko svIkAra karo isase hI sarvatra jaya hai / duniyAM meM jo itanI vicitratAeM dRSTigocara hotI hai ve saba dharma evaM adharma ke AdhAra para hI sthita hai| raMka kA rAjA aura rAjA kA raMka honA to duniyAM meM calA hI pAyA hai para kisI bhI avasthA meM kyoM na ho parantu kRtakarma kA vadalA cukAnA to sabake liye Avazyaka hI hotA hai / ata buddhimAnoM ko cAhiye ki dharma ke tatvoM kA ThIka 2 nirNayakara usakA hI upAsaka bane / isa taraha sUrijI ne jaina darzana ke viziSTa tatva ko anyAnya darzanoM ke sAtha tulanA karate hue nirbhIkatA pUrvaka mArmika zabdoM meM samajhAyA ki zrotAgaNa eka dama stabdha rahagaye / rAvageMdA to sIdhe sAde sarala svabhAvI dharma ke tatvoM ko jijJAsA dRSTi se nirNaya karane ke icchuka the| unakI antarAtmA para sUrIzvarajI ke vyAkhyAna kA paryApta prabhAva par3A / aise to ve hiMsA-jIva vadha se pahale se hI ghRNA karate the kintu hiMsakoM ke saMsarga se kabhI 2 anucita pravRtti bhI ho jAyA karatI thI / kAraNa "kAjala kI koTharI mAM kaiso hu sayAno jAya, kAjala kI ekalIka lAgI hai pe lAgI hai // " ____ aAja AcArya deva ke prAbhAvotpAdaka vaktatva se unake hRdaya meM punaH hiMsA ke viruddha navIna AMdolana mcaayaa| unakI antarAtmA ne unheM AcArya deva va paramAtmA kI sAkSI pUrvaka niraparAdha prANiyoM ke vadha kI zapatha karane ke liye prerita kiyaa| ve samajhane laga gaye ki-jina jIvoM kI zikAra karake hama mAMsa bhakSaNa karate haiM unakA isI taraha se yA usase bhI jyAdA burItaraha se badalA dekara mukta honA par3egA / ataH isa taraha kI isamava parabhava meM yAtanA sahane ke badale etadviSayaka zapatha kara lenA hI ubhaya loka ke liye zreyaskara hai / basa, ukta vicAroM ke nizcita nizcayAnusAra unhoMne sabhA meM khar3e hokara kahA-mahAtmana ! zrAja maiM Izvara kI sAkSI pUrvaka Apa sabake sAmane pratijJA karatA hU~ ki merI avaziSTa jindagI meM na to zikAra khelUgA aura na mAMsa madirA kA bhakSaNa hI kruuNgaa| rAvajI kI ukta pratijJA ko suna sUrijI hI nahIM apitu Agata sakala zrotAgaNa eka dama cakita ho gaye / saba loga rAvajI ke isa kartavya ke liye unheM dhanyavAda dene lge| vizeSa meM sUrijI ne unake utsAha ko bar3hate hue kahA-rAvajI ! Apa bar3e hI bhAgyazAlI ho / yaha ahiMsA dharma to Apake pUrvajoM kA hI hai| jaba taka kSatriyavarga ahiMsA ke upAsaka evaM pracAraka rahe vahAM taka janasamAja meM aparva zAMti kA akhaNDa sAmrAjya rhaa| para kusaMga ke bure asara ne jIvoM ke rakSaka kSAtriyoM ko jIva bhakSaka banA diye / saMsAra ke patana kA zrIgaNeza bhI isI taraha ke hiMsA janya pApa se hone lagA maiM to cAhatA hU~ ki kSatriyavarga Aja bhI apanI pUrva sthiti ko, tIrthakara praNIta pUrIzvavarajI ke vyAkhyAna kA prabhAva 1075
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM 0 660 se 680 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ahiMsA tatva ko pahicAna kara sacce hRdaya se ahiMsA kA abhinaMdana karane vAle - pAlaka evaM pracAraka bana to vartamAna meM paidA huI uccchra khalatA, svacchaMdatA kA nAza ho deza punaH Rddhi samRddhiyuta zravAda bana jAya / kSatriyocita sace kartavya ko jaise Apane pahicAnA hai usI taraha se hamAre dUsare mAMsAhArI bhAI bhI samajhane kA prayatna kareM vo dezotthAna meM kiJcinmAtra bhI saMdeha nahIM rahe / isa taraha utsAhavardhaka bacanoM se zrAcArya deva ne rAvajI kI prazaMsA kI eva unakI kartavya parAyaNatA para saMtoSa pragaTa kiyaa| bAda meM vIra jayanAda se sabhA visarjita huI / rAvajI ko to sUrIzvarajI kI eka dina satsaMga se hI aisA rasa lagA ki ve Avazyaka kAryoM ko chor3akara ke bhI unakA upadezazravaNa karane ke liye nirdhArita vyAkhyAna ke samaya para upasthita ho jAyA hI karate the / yathA rAjA tathA prajA kI loka yukti anusAsAra prajAne bhI sUrijI ke vyAkhyAna zravaNa kA lAbha tathA kaI prakAra ke vrata niyamoM se zrAtma hitasAdhana kiyA / jaba sUrijI ne vahAM se vihAra karane kA vicAra kiyA aura yaha khabara rAva geMdA ko milI to ve tatkAla saMgha ke prasara vyaktiyoM ko sAtha meM lekara zrAcAryadeva kI sevA meM Aye sabake sAtha rAvajI ne atyanta maha pUrvaka cAturmAsa kA alabhya lAbha pradAna karane ke lie prArthanA kii| vicAra ke na hone para bhI zrIsaMgha kI Aha bharI prArthanA ko ve ThukarA na sake / unhoM ne bhaviSya ke lAbha kI AzA se cAturmAsa kA AzvAsana de rAvajI va saMgha ko vidA kiyA / basa phira to thA hI kyA ? zAkambharI kI janatA harSa sAgara kI utuMga taraMgoM se taraMgita hone lagI / zavajI kI prasannatA kA to pAra hI na rahA / cAturmAsa ke liye abhI samaya thA ataH sUrijI ne cAturmAsa ke pUrva zrAsa pAsa ke grAmoM meM vicara dharma vicAra karanA atyanta zreyaskara samajhA / ukta vicArAnusAra choTe bar3e prAmoM meM dharmopadeza dete hue cAturmAsa ke avasara para zAkambharI meM atyanta samAroha pUrvaka cAturmAsa kara diyA / DiDU gautrIya zA sAlaga ne parama prabhAvika jaya kuMjara paJcamAGga zrIbhagavatI sUtra kA mahA mahotsava kiyaa| isa meM zAha ne paJcalakSa dravya vyayakara zAsana kI khUba prabhAvanA kI / rAva geMdA para isakA bahuta prabhAva par3A / jaise zrAvakoM ne hIrA, pannA, mANika muktAphala evaM suvarNa ke puNyoM se jJAna pUjA kI vaise rAvajI evaM anya nAgarika *yadi koI zaMkA kare ki usa samaya kI janatA ke pAsa itanA dhana kahAM se AyA / ki eka 2 AcArya ke nagara praveza evaM jJAnapUjA meM lAkhoM rupaye sahaja hIM meM vyaya kiye ? yaha prazna to aisA hai ki -eka vyakti ne apane jIvana bhara meM eka dAnA bhI kheta meM nahIM boyA aura dUsare ke khetoM meM hajAroM mana dhAnya Ate dekhakara Azcarya se prazna kiyA ki isa kheta meM itanA dhAnya kahA~ se AyA samAdhAna / para aba inakA nirNaya kiyA jAya to yaha jJAta hogA ki hajAroM mana dhAnya vAlI jamIna ke mAlika ne varSA ke samaya uttama uttama bhUmi meM adhika se adhika bIja boye aura usakA sundara pariNAma usako isa taraha se prApta huA / yahI samAdhAna ukta prazna kA hai / usa samaya ke loga dravyopArjana bhI bhAja karU kI taraha anIti pUrvaka nahIM para nyAya pUrvaka karate the / ve loga dharma kArya meM dravya kA sadupayoga karane se saMkoca kiMvA kRpaNa vRtti kA Azraya maha lete the / ataH dharma ke pratApa se unake yahAM saba taraha ko samRddhiyAM rahatI thii| unakA vyApArika kSetra vistRta thA / ve badale javAhirAta vagairaha uttama amUlya padArthaM kAyA karate the / unakA ve bIja bone se unake puNya bhI bar3hate hI jAte the / ukta puNya hI nimitta karatA thaa| isa prakAra kI dharmamaya pravRtti ke kAraNa una logoM kI deva, videzoM meM mAla bhara kara le jAte aura usake saptakSetra meM sadupayoga karate ataH zubha kArya meM kAraNa bana unakI isa taraha ke zubha phala pradAna 1076 dravya vyaya karane kA kAraNa
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM. 1060-1080 logoM ne bhI jJAnArcanA kA lAbha lekara atula puNya sampAdana kiyA / ukta dravya se Agama va jainasAhitya ke amUlya pranthoM ko likhavA kara jJAna bhaNDAra meM sthApita kiyA / isa prakAra jJAna ke mahAtmya ko dekha janatA veda purANoM ke mahotsava ko bhUla gaI thii| vyAkhyAna meM zrIbhagavatIsUtra prArambha huA / zrotAgaNa bar3I ruci ke sAtha vIravANI ke amRta rasa kA AsvAdana karane meM atRpta kI bhAMti utkaMThita evaM lAlAyita rahate the / AcAryadeva ne zrIbhagavatIjI ke zrAdi sUtra 'calamANe calie' kA uccAraNa kiyA aura usI ke vivecana meM cAturmAsa samApta kara diyA para 'calamANe calie' kA artha pUrA nahIM ho sakA / kAraNa sUrijI karma siddhAnta ke praur3ha vidvAna evaM marmajJa the ataH vastutva kA nirupaNa karane meM parama kuzala yA siddhahasta the| ApazrI ne karma kI vyAkhyA karate hue karma ke paramANu aura usake andara rahe hue varNa, gandha, rasa sparza kI maMdatA, tIvratA, kamoM kI vargaNA, kaMDaka, sparddha, nisarga, karma baMdhake hetu kAraNa, pariNAmoM kI zubhAzubha dhArA, lezyA, ke adhyavasAya se rasa va sthiti, nidhaMsa, nikAcita abAdhAkAla, kamoM kA udaya (vipAkodaya-pradezodaya) kamoM kA udavartana, apavartana, karmoM ko udIraNA, kamoM kA vedanA (bhoganA), pariNAmoM kI vizuddhatA, Atma pradezoM se karmoM kA calanA, isakI akAma vedanA sakAma nirjarA honA, urdhvamukhI, ardhAmukhI akAma tathA deza yA sarva sakAma nirjarA vagairaha kA isakadara varNana kiyA ki zAkambharI nareza ko hI nahI apitu vyAkhyAna kA lAbha lene vAlI sakala jana maNDalI ko jaina darzana ke eka mukhya siddhAnta karmavAda kA apUrva jJAna hAsila ho gayA jainadharma ke karma siddhAnta kI unake Upara sthAyI evaM amiTa chApa par3a gaI / vAstava meM bAta bhI ThIka hai ki jaba taka karmoM kA svarUpa evaM usake sAtha saMbandha rakhane vAlI sakala bAtoM kA savizada jJAna na ho jAya bahAM taka karma bandhana se Darane evaM pUrva vRta karmoM kI nirjarA karane ke bhAvoM kA prAdurbhAva honA nitAnta asambhava hai / astu, AcAryazrI ne cAturmAsa kI isa dIrgha avadhi meM karma siddhAnta kA aisA mArmika vivecana kiyA ki upasthita logoM ke hRdaya meM ekadama vairAgya kA saJcaya ho gayA / unhoMne tatkSaNa hI AcAryazrI se svazatyanukUla tyAga-pratyAkhyAna kiye / zAstroM meM zraddhA mUla jJAna batalAyA hai, yaha ThIka evaM yathArtha hI hai / kevala caritrAnuvAda ( kathAnaka yA kisI kA caritra ) suna lene se jaina darzana ke tAtvika siddhAntoM kA jJAna nahIM hotA hai, usake liye to AvazyakatA hai gahare abhyAsa, manana evaM cintavana kI / ataH jaba taka jJAna kA sadbhAva nahIM taba taka zraddhA kA aMkura nahIM aura zraddhA ke abhAva meM janma maraNa se chUTanA bhI asambhava ataH sabase pahale AvazyakatA hai jJAna kI praur3hatAkI, kAraNa-zAstrakAra bhI pharamAte haiM ki"par3hamaM nANaM tao dayA evaM ciTThai saba saMjae / annANI kiM kAhI kiMvA nAhI seya pAvagaM // " ___ jJAnAbhAva meM kartavyAkartavya kA dIrgha vicAra ajJAnI jIva kara hI nahIM sakatA hai ataH jJAnArAdhana karake hI darzanArAdhanA kI jA sakatI hai / isa taraha ke vyAkhyAna pravAha meM pravAhita janatA meM se kitaneka satyagrahaNa paTuvyaktiyoM ne evaM gava geMdA vagairaha zrAtma kalyANa icchuka bhAvukoM ne jainadharma ko svIkAra kara apane Apako kRtakRtya kiyA / sUrijI ke to ye sabake saba parama bhaka bana gaye / guru, dharma para aTUTa zraddhA thI isakA patA bhI sahaja hI meM laga jAtA hai ve bAta hI bAta meM deva, guru, dharma le nimitta lAkhoM rupaye nahIM apanA sarvasva homarpaNa kara dete the| Aja to una puNyAtmAoM ke kAryoM kA anumodana karane mAtra se hI anumodana kartA kI AtmA kA kalyANa ho jAtA hai| - AcArya zrI ke vyAkhyAna kI zailI 1077
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660-680 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAturmAsa samApta hote hI sUrijI ne vihAra kara diyA / yadyapi zAkambharI nivAsiyoM ke liye AcArya deva kA vihAra asambhava avazya thA kintu, nispRho, nirmanthoM ke AcAra vyavahAra viSayaka vizuddha niyamoM meM khalala pahu~cA kara jabardastI rokanA bhI kartavya vimukha thA ataH bhakti se prerita ho kitaneka manuSyoM ne bahuta dUra taka AcAryazrI kI sAtha raha kara apUrva sevA kA apUrva lAbha liyA / paTTAvalI kAroM ne prAcAryadeva ke pratyeka caturmAsa kA isI taraha vizada vivecana kiyA hai kintu graMtha kalevara kI vRddhi ke bhaya se hama itanA vistRta vivecana nahIM karate hue itanA likha denA hI paryApta samate haiM ki Apa kA bihAra marudhara se gurjara, saurASTra, kaccha, siMdha, paMjAba, kuru, zUrasena, matsa, buMdela khaMDa, mAlavA aura medapATa hotA thA / Apa kramazaH hara eka prAntoM meM bihAra karate hue pracAra ke liye prAnta 2 meM bheje hue ziSyoM ko protsAhita karate rahate the| jagaha jagaha para zrApazrI ke camatkArika jIvana kA prabhAva jaina, jainetara samAja para bahuta hI par3atA thA / bAla brahmacArI hone se akhaNDa brahmacarya ke teja ke sAtha hI sAtha tapa, saMyama jJAna kI prakhara dIpti vAdiyoM ke netroM meM cakAcauMdha sI paidA kara detI thI / vAdI zrAcArya zrI ke zrAgamana ko sunate hI hatotsAhita ho ita uta palAyana kara dete the / ApakI isa prakhara pratibhA sampanna praur3ha vidvattA ne kaI rAjA mahArAjAoM ko AkarSita kiyaa| una logoM ne bhI sUrIzvarajI ke vyAkhyAna zravaNa mAtra se prabhAvita ho, jainadharma ke rahasya ko samajha jainadharma ko svIkAra kara liyA / isa taraha sUrijI ne jainadharma kA khUba vistRta pracAra kiyA / Apane apane bIsa varSa ke zAsanakAla meM 300 se bhI adhika nara nAriyoM ko zramaNa dIkSA de Atma kalyANa ke nivRttimaya patha ke pathika banAye / lAkhoM mAMsa madirA seviyoM kA uddhAra kara jainiyoM kI evaM mahAjana saMgha kI saMsthA meM vRddhi kii| kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM karavA kara jainadharma kI nIMva ko r3ha evaM jaina itihAsa ko amara kiyA / ApazrI ke jIvana kI vizeSatA yaha thI ki usa samaya ke caityavAsiyoM ke sAmrAjya meM bhI Apane apane zramaNa saMgha meM zrAcAra vicAra viSayaka kisI bhI prakAra kI zithilatA rUpa cora kA praveza nahIM hone diyA / niyama vighAtaka vRddhi ko na Ane meM khAsa kAraNa ApazrI ke vihAra kSetra kI vizAlatA evaM muniyoM ko munitva jIvana ke kartavya kI ora hamezA AkarSita karate rahane kI kuzalatA hI thI / vihAra kI umratA se sAdhu samAja ke caritra meM kisI bhI prakAra kI bAdhA upasthita nahIM huI aura koI kSetra bhI muniyoM ke vyAkhyAna zravaNa ke lAbha se vaMcita nahIM rahA / AcAryazrI samaya 2 para muniyoM ko idhara udhara prAntoM meM pracArArtha parivartita kara dete ki jisase unako prAntIya moha va sAmpra|dAyikatA kI icchA jAgRta na ho sakatI thI / Apake isa kaThora nirIkSaNa ne muniyoM ke jIvana ko eka dama Adarza banA diyA thA | I AcAryazrI kakkasUrijI ma0 yugapradhAna evaM yugapravartaka AcArya the| usa samaya ApazrI ke pAsa jitanI zramaNa saMkhyA thI utanI vizAla saMkhyA kisI dUsare gaccha yA sampradAya meM nahIM thI / jitanA dIrgha vihAra ApakA aura Apake AjJAnuyAyI sAdhuoM kA thA utanA vizAla vihAra kSetra va upravihAra dUsaroM kA nahIM thA / jana samAja para jitanA prabhAva Apa kA par3atA thA utanA anya kA nahIM / jJAta hotA hai ki 'zramaNoM kI udaya udaya pUjA na hogI' yaha vIra paramparA ke zramaNoM para pUrA 2 prabhAva DAla cukI thI parantu zrAcArya kakkasUri to the bhaga jaba hama kalpasUtra ke bhasmagRha kI ora dekhate haiM 1078 sUrIzvarajI ke zAsanakI bi
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1060-1080 vAn pArzvanAya kI paramparA ke prAcArya zrataH bhasmagraha kA kiJcita mAtra bhI prabhAva una para na par3a skaa| pAThaka ! vRnda abhI taka barAbara par3hate hI zrArahe haiM ki ratnaprabha sUrise, upakezagacchAcAryoM ne zAsana kI uttarottara vRddhi hI kI hai| jitane isa paramparA ke AcAryoM ne jainetaroM ko jaina banAne kA zreya sampAdana kiyA hai| utanA anya kisI bhI gaccha ke AcAryoM ne nahIM kiyaa| itanA hone para bhI vizeSatA to yaha thI ki ye loga kabhI bhI vartamAna sAdhu samAja ke samAna ahamatva kA dama nahIM bharate the / pArzvanAtha santAniyoM evaM vIra santAniyoM meM nAma mAtra kI vibhinnatA to avazya thI para pArasparika donoM sampradAyoM kA prema sarAhanIya zrAdaraNIya evaM stutya thaa| jisa kisI bhI sthAna para Apasa meM eka dUsare kA samAgama hotA vahAM pArzvanAtha saMtAniye vIrasaMtAniyoM kA zrAdara, satkAra evaM vinaya vyavahAra karate the aura vIrasaMtAniye pArzvanAtha santAniyoM ko sammAna vaMdanAdi zAstrIya vyavahAroM se aAdara karate the| kAraNa ekato pArzvanAtha saMtAniye paramparAnusAra vIra saMtAniyoM se vRddha the dUsarA ve cAroM aura bhramana kara naye jainoM ko banAkara jaina saMkhyA meM vRddhi karane meM agrasara the ataH pAva santAniyoM kA vIra santAniye 2 bahuta hI satkAra vagairaha karate the| udA. haraNArtha uttarAdhyayanajI ke tevIsaveM adhyayana meM varNita hai--ki zrIgautamasvAmI zrIkezIzramaNa ko bar3A jAnakara baMdana karane ke liye kezIzramaNa ke udyAna meM gaye aura zrIkezIzramaNa bhI zrIgautamasvAmI kA svAgata karane ke liye sammukha gaye yaha pravRtti bhagavAna mahAvIra ke samaya se akSuNa rUpa se calI A rahI thI prasaGgopAta yaha likha denA bhI anupayukta na hogA ki-hamAre cAritra nAyaka AcArya kakkasUrijI ke samaya hI kyA para Aja paryanta ke itihAsa meM hama dekhate Aye haiM ki hameM eka bhI aisA udAharaNa nahIM milatA hai ki kisI bhI sthAna para kisI bhI samaya meM pArzvasaMtAniyoM evaM vIra saMtAniyoM ke paraspara matabheda khar3A huA ho jaise ki zvetAmbara, digambara tathA anyagacchoM ke Apasa meM huA thA / usa samaya ke liye yaha bAta bhI nahIM kahI jAsakatI hai ki-upakezagaccha meM sAdhu sAdhviyoM kI saMkhyA kama thI / vikrama kI tairahavIM caudahavIM zatAbdI taka to isa gagcha ke hajAroM sAdhusAdhvI vidyamAna the / udAharaNArtha vikrama kI terahavIM zatAbdI meM kevala eka siMdha prAnta meM hI upakezagaccha ke 500 maMdira the / caudahavIM zatAbdI meM gurucakravartI prAcAryazrIsiddhasUri ke adhyakSattva meM zAha desala va zAha samarasiMha ne, alAuddIna se uccheda kiye hue zrIzatrukSaya tIrtha kA uddhAra karavAkara zrAcAryazrI siddhasUrijI ke kara kamaloM se pratiSTA karavAI thii| usa samaya anya gacchoM ke aneka AcArya bhI vahAM upasthita the / pandrahavIM zatAbdI meM pATaNa meM upakezagacchIyAcArya devaguprasUri ke adhyakSasva meM jo zramaNa sabhA huI usameM 3000 sAdhusAdhvI vidyamAna the / isase siddha hotA hai ki bhasmagRha kI vidyamAnatA meM bhI upakezagaccha ke prAcAryoM kI udaya udaya pUjA hotI thii| upakezagacchIya zrAcAryoM kA to jaina samAja para avarNanIya upakAra hai| Apa mahApuruSoM ne to dAruNa pariSahoM kA vijayI subhaTa kI bhAMti sAmanA kara lAkhoM nahIM para karor3oM ajainoM ko jaina banAye / para duHkha hai ki kai mattadhAriyoM ne Apasa meM alaga 2 gaccha, mata, pantha sampradAya ko sthApita kara susaMgaThita zakti kA eka dama hAsa kara diyA / isa viSaya ke spaSTI karaNa kI AvazyakatA nahIM yaha to sarvapratyakSa hI hai / gRhastha logoM meM vyavahAra hai ki bar3e hI parizrama pUrvaka apane hAthoM se kamAye hue dravya meM se kiJcita bhI vyartha calA jAya to bahuta duHkha hotA hai parantu dUsare kA dhana yoM hI calA jAtA ho to unheM paravAha hI nahIM rahatI yahI hAla hamAre matadhAriyoM kA huA / binA hI parizrama kiye unake hAtha mahAjana saMgha laga gayA pAzvaMsaMtAniyoM va vIra saMtAniye 1079
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660-68.] [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa phira ApasI phUTa, kusampa evaM kadAgraha se isakA kitanA hI hasa ho to unako duHkha hI kyA ? yadi unheM isa viSaya kA duHkha hotA to naye2 matta pantha nikAla kara saMgha meM phUTa DAla Apasa meM kalaha se zAsana kI laghutA nahIM karate aura pArzvanAtha santAniyoM kI taraha cAroM ora vihAra kara vidyamAna jainoM kI rakSA evaM ajainoM ko jaina banAne kA zreya sampAdana karate / khaira ! pasaGgopAta sambandha zrAgayA jisase niraGkuza kalama kAdhU meM na raha sakI / zrataH duHkhita zrAtmAse thor3I AvAja nikala hI gaI / ataH ApasI prema meM jaba taka prAdhikya rahA taba taka jaina zAsana kI gati avicchinna rUpa se calI AI / jaina samAja meM sarvatra AnaMda evaM sukha kA sAmrAjya thA / astu, anekAneka prAntoM meM ghUmate hue aura apane ziSya samudAya ko protsAhita kara dharma pracAra ke kArya meM Age bar3hate hue kAlAntara meM AcAryazrIkakkasUrijI ma. kramazaH upakezapura meM padhAra gaye / durdevacazAta zrApa ke zarIra meM akasmAta asahya vedanA kA prAdurbhAva huaa| ApazrI ke mukha se hI acAnaka nikala gayA ki-maiM isa ugra vedanA se baca nahIM sakUgA / basa yaha sunate hI sarvatra udAsInatA kA vAtAvaraNa paidA ho gayA para karmoM kI gati kI vicitratA ke sAmane kisakI kyA cala sakatI thI ? ataH AcAryazrI ke AdezAnusAra cAreliyA jAti ke zA0 bherA ke mahotsava pUrvaka paTTa yogya muni vimala prabha ko sUri pada arpaNa kara ApakA nAma devaguptasUri rakha diyA / AcAryazrIkakkasUrijI bhI 7 dina ke anazana ke sAtha samAdhi pUrvaka svargadhAma padhAra gye| bhApazrI ke dvArA kiye hue zAsana ke kAryoM kA aba kucha digdarzana karA diyA jAtA hai: zrAcArya deva ke 20 varSa ke zAsana meM mumukSutroM kI dIkSAe 1-zAkammarI ke kanojiyA gautrIya rAvala ne dIkSAlI 2-medanIpura , aditya0 , vAlA ne , 3-haMsAvalI , zreSTi , meghA ne , 4-mugdhapura , sucaMti bhImA ne 5-khaTakumpa , zrI zrImAla gokhAne 6-zaMkhapura , carada phUzrA ne 7-harSapura , luMga 8-AnaMdapura , dUdhar3a dedA ne 9-niMbalI , bappanaNa 10-satyapurI , bhAdra tIlA ne 11-vijApura , kummaTa jogA ne 12-mAdaDI , bhUri 13-hathur3I , morakha UhaDa ne 14-koraMTapura , coraDiyA roDA ne 15-nAradapurI , boharA AidAna ne 1080 sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAeM pethA ne therU ne cAhaDa ne
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] 16 - candrAvatI 17 - zivapurI 18 - sonArI 19- kSatrIpura 20 -- dholapura 21 -- arjunapurI 22 -- ratnapurA 23 - bhujapura 24 -karaNAvatI 25- mAlapura 26--- dhIrapura 27 - reNukoTa 28-mAroTa " 1 ---caMderI 2 -- bucANI 3 - devapaTTana 4 - puraNo 5 - kIrATa kUMpa 6-araiTa 29 "" 93 "" "" 23 "9 " 33 brAhmaNa kSatriya balAhA vaMza zreSThi 29 --karATakuMpa zrImAla "" "" "" prAgvaTa prAgvaTa prAgvaTa prAgvaTa prAgvaTa zrImAla zrImAla zrImAla zrImAla 39 ke zreSTi ke bappanAga ke bAbaliyA ke carada ke morakha ke sucaMti ke boharA ke taptabhaTa 7 -- zrAsalapura 8-unna nagara 9- kAlejar3A 10 - Dokara 11 - susATI 12 - golugAva ke gudiyA 13 - jAbalIpura ke caudharI 14 TAkAMNI ke bhUri 15 - DheDhiyAprAma ke bhAdra 16 - dAntipura 17 - vAyara ke valAha ke prAgvaTa ke kummaTa ke kAmadAra ke laghuSTa sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe ," " 13 " "" "" "" 39 "" 97 "1 33 "" "" gautrIya rAmA ne devalane hIrAne 19 "" " khumANa ajane 99 " 19 "" "1 zrAcArya zrI ke 20 varSoM ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAeM 13 " " gomA ne gaNapata ne haMsA ne saMgaraNa ne rAvaNa ne yazoditya ne dhokalAne pethA ne ror3A sAdAne 22 " dAdAne cADA ne sadAsukha ne jaitA ne rAmA ne kAlA ne varadA ne 39 "9 19 gosalane zrAsalane " murArane bhAkharane "2 jaisIMgane durgA kAlAne parvata [ osavAla saM0 1060-1080 dIkSAlI bhImAne "} "" "" " " ,, 39 " 99 "" " "" bha0 mahAvIra mandira kI pra0 37 "" " "" 17 "" ") "1 "" "" " mahAvIra "" 19 19 "" 95 "" "" 19 pArzvanAtha 30 "" "" 19 AdinAtha 13 39 ajinAtha neminAtha zAntinAtha pArzvanAtha 19 29 99 19 "" "1 21 29 11 "" " 19 "" 19 11 32 1081
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660 se 680 ] 18 - ghaMgholiyA 19 - nAhUlI 20- nANApura ke kesariyA ke corar3iyA 21 - bar3anera 22 -- Asalapura ke gAndhI 23 - jetalavAr3A ke morakha 24 - zrAnandapura ke ciMcaTa 25- pAlhikA ke prAgvada 26 - pATaDI 27 - candrAvatI 28 - ratnapura 29- khokhara 1- vijayapaTTana 2 - varddhananagara 3 - vikramapura 4 -- satyapura 5- sonAlI 6 - sAraMgapura 7 - candrAvatI 8- bhinnamAla 9- mera 10 - virATpura 11 - arjunapurI 12 - - nAkulI Du ke pallIvAla 13 - medanIpura 14 - buraDI 15-- nAgApura 16- rAjapura 17- yoganIpura 18 - gopagirI 19 - thaMbhora 1082 ke prAgvaTa ke prAgvaTa ke prAgvaTa ke zrImAla " "3 "" "" "" "" "" "" 99 "" 33 "" "" "" "" "" "" "" taptabhaTTa zreSTi 31 kumaTa ciMcaTa "" vAgaDiyA pokaraNA "" "" "" "" 33 "" 39 "" 39 19 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa. zramarAne bha0 pArzvanAtha nadira kI pra0 vAgA arjuna panAne kacarAne lur3hAne kAnaDAne therune kuladhara te maharAne sUrIzvarajI ke 20 varSa kA zAsana meM saMghAdi zubha kArya bappanAga gautrIya bhaMDa jaya padmane parvata cAhaDane netasIne kalhaNa ne sor3hAne sAlagane devAne jaitasIne pArasane cADAne bIrahaTa baMdoliyA zrI zrImAla zrImAla prAgvaTa coraDiyA golecchA prAgvaTa prAgvaTa balAha- rAMkA vIrahaTa kulaiTa punaDAne sAMgAne " 33 "" " "" 55 23 99 "" "2 27 33 "3 "2 "" "" "" 27 "" "" "1 " 93 "" "" "" 11 " "" 22 mahAvIra 35 95 99 "3 dharmanAtha mallinAtha vimalanAtha mahAvIra pArzvanAtha lAkhaNane bhAramalane vorIdAsane jinadAsane kAlAne pAsAne nArAne 99 "" " 95 37 11 "" "3 "" "" "" "" "" "" " " "" "" 91 19 "" " sammeta zikhara kA saMgha jaya kA saMgha 39 39 29 ;9 kA saMgha 23 55 19 "" "" " " " "" " 23 "9 19 "" 19 sUrIzvarajI ke zAsana meM saMpAdi
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1060-1080 1 koi bhAi yaha khayAla na kare ki 20 varSoM ke zAsana meM 19 vAra tIrthoM ke saMgha nikalavAye to kyA yahI kAma kiyA karate the ? nahIM yaha saMghoM kI saMkhyA kevala AcAryazrI ke nAyakatva kI nahIM para Apake zAsana samaya meM upAdhyAyajI paMNDita vAcanAcArya evaM muniyoM ne bhI saMgha nikalavA kara yAtrA kI unakI saMkhyA bhI zAmila hai yaha inake liye hI nahI para sarvatra samajha lenA cAhie / kitaneka jainazAstroM evaM itihAsa ke anabhijJa loga janatA meM mithyA bhramanA phailA dete hai ki-jaina dharmAvalambI loga talAva kuve banAne meM pApa batalA kara manAI karate haiM ataH jaina talAbAdi nahIM banAte haiM isa para jJAtA sUtra ke andara AyA huA nandana minIyAra kA udAharaNa bhI dete haiM ki jisane talAva kutre evaM bagecA banAne se der3akA (mIDaka) huA thaa| ityAdi / para yaha bAta aisI nahIM hai jaina gRhasthoM ke liye janopayogI kArya karane kI na to manAI hai aura na aise janopayogI kAryoM meM ekAnta pApa hI batalAyA hai hA~ koI bhyakti ina kAryoM ke liye muniyoM se Adeza lenA cAhe to ve Adeza ke samaya mauna rakhe para niSedha evaM manAI to muni bhI nahIM kara sake / isase pAThaka samajha sakate haiM, ki talAvAdi kArya ekAnta pApa ke hI kArya hote to muni niSedha avazya kara sakate the hA~ isa kArya meM jIvahiMsA hone se muni Adeza nahIM dete haiM para jaba muni nau prakAra ke puNya kA upadeza karate haiM taba anna dene se punya, pANI pIlAne se punya ityAdi kaha sakate haiM tathA Avazyaka niryuti meM AcArya bhadrabAhu ne mandira banAne vAle ke lie kuMvA kA dRSTAnta diyA hai jaise kuvAM khodane vAlA kA zarIra miTTI se lipta hojAtA hai para jaba kuvAM khodane para pAnI nikalatA hai taba vaha miTTI vagairaha usI pAnI se sApha hojAtI hai aura vizeSatA yaha ki vaha kapa kA pAnI jahAM taka rahegA vahAM taka aneka prANadhArI jIva usa pAnI ko pIkara apane tapta hRdya ko zAnta kiyA kareMge / isI prakAra mandira banAne meM zrAraMbha sAraMbha hotA hai, para jaba usa mandira meM deva mUrti kI prANa pratiSTA hojAtI hai taba usa bhAvanA se AraMbha sAraMbha kA saba mailA sApha hokara jaba taka vaha mandira rahegA taba taka aneka saMsArI jIva krodhAdi se apanA tapta hRdaya ko uttama bhAvanA se zAnta kara sakegA isa udAharaNa se pAThaka ! samajha sakate haiM ki kuvA talAva khudAne meM jo AraMbhAdi hotA hai para aneka tapta hRdaya vAle usakA pAnI pI kara zAnti bhI prApta kara sakegA usakA punya bhI to hogaa| aba rahI namana miniyAra kI bAta isake liye zAstra meM yaha nahIM kahA hai ki vaha kuvAdi banAne se daMDaka yoniko prApta huA para vahA~ to spaSTa likhA hai ki usane rAtri samaya ArtadhyAna meM hI deDaka yonikA AyuSya bandhA thA yadi bhAraMbhAdi ke kAraNa hI talAva kuvAM kI manAI kI jAtI ho taba to pazuoM ko ghAsa pAnI dukAla meM annAdi bahuta se kArya aise haiM ki jisameM bhI AraMbha hotA hai aura munijana aise kAryoM kA Adeza bhI nahIM dete haiM phira bhI gRhastha loga punya hone kI garja se ve sava kArya karate haiM aura munijana usakA niSedha bhI nahIM karate haiM taba eka talAvAdi ke liye aisA kyoM kahA jAtA hai ki jaina zrAvaka talAba kuve nahI khudAte haiM ? yadi yaha kahA jAya ki pandraha karmAdAna meM bhUmi khudAnA bhI karmAdAna hai isa vrata kI rakSA ke liye bhAvaka talAbAdi nahIM khudA sakate hai ? yaha bhI anabhijJatA hI hai kAraNa karmAdAna kA artha apane svArtha evaM AjIvikA ke nimita ukta 15 prakAra ke vyApAra zrAvaka nahIM kara sakate haiM para apane jarUrI kAma kI manAI nahIM hai jaise zrAvaka apane rahane ko makAna banAtA hai usameM bhI do do tIna tIna gaja nIveM khudAnI jaina kuvA tAlAba banA sakate haiM ? 1083
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 660. 680 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa par3atI hai tathA vAga vagevA banAte haiM usake andara kuvA hoja vagairaha bhI banavAte haiM isase usako karmAdAna kA vrata atikramaNa nahIM hotA haiM itihAsa se jJAta hotA hai ki pUrva jamAnA meM bahuta se jaina udAra nara ratnoM ne asaMkhya dravya vyaya kara jana upayogI bahuta se kArya evaM deza kI sevA kara yazaH kamAyA thA para zrAja unakI saMtAna dvArA usa para pardA DAlA jAtA hai isase bar3a kara duHkha kI bAta hI kyA ho sakatI hai / hama jisa itihAsa ko likha rahe hai isake andara bahuta jaina udAra gRhasthoM ke jariye talAva kuvA bAvaDiyoM banAne kA evaM duSkAlAdi zrApatta ke samaya asaMkhya dravya vyaya kara manuSyoM koM anna aura pazuoM ko ghAsa pAnI pradAna kara unake prANa bacAye evaM apanI udAratA kA paricaya diyA / yahI kAraNa hai ki usa samaya ke rAjA mahArAjA tathA nAgarikoM ne una paramopakArI mahAjanoM ko jagatseTha nagaraseTha TIkAyata, covaTiyA, zAha, paMcAdi padaviyoM pradAna kI gaI thI jo vartamAna meM bhI unakI santAna ke sAtha maujUda haiM vaMzAvaliyoM meM ullekha milatA hai ki 1 - nAgapura meM zreSTi guNAr3ha kI patnI ne eka kuvA banAyA 2- khaTakUpa meM zrI zrImala devA ne eka paga vApi banAI 3 - kirATakUpa meM desaraDA kAnA kI vidhavA putrI ne eka talAba banAyA 4 - gAgolI meM balAha- zaMkA mAnA kI patnI seNI ne talAba banAyA 5 - rAjapura meM jaina brAhmaNa zaMkara ne eka lakSa dravya vyaya kara eka bAvar3I banAI 6 - candrAvatI kA prAgvaTa nenoM yuddha meM kAma zrAyA usakI strI sati hui ( chatrI ) 7 - zivapuro kA zreSTi dehala 8 - upakezapura kA bhAdra0 sAraMga," 9 - nAgapura kA aditya0 kummo, 10 -- kSatrIpura kA rAva bhairo 1084 33 33 99 33 " "" karuNA sAgara kakasUrijI, nau vAr3a karate bhUpa caraNa kI sevA, aneka vidyAoM se the ve bhUSita, deva seva 99 "" ve "" "" "" 17 " "" 33 "1 zuddha brahmacArI the / jaina dharma pracArI the | "" 27 nitya karate the hitakArI the sakala saMgha ko, ve AjJA zira para dharate the | iti bhagavAn pArzvanAtha ke unacAlIsa ve paTadhara kakasUrijI mahA prabhAvika zrAcArya hue 1 sUrIzvarajI ke zAsana meM zubha kArya
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAya devaguptasUri kA jIvana] [ osavAla saM0 1080 se 1124 40 prAcAryazrI devagupta sUri (aSTam ) dharmAcAravicArakaH kulahaTe zrIdevagupto vratI vAdivrAtaparAjayasya karaNe yaHko'pi kope'bhavat / tasyaivAyamihe hitaH sudamane mAne made no rataH jAti svAM zithilA samIkSya vidadhe bhavyAM tadIyonatim / / errery ramapUjya AcAryazrI devagupta sUrIzvarajI ma. bAla brahmacArI, prakhara vidvAna , mahAna tapasvI, kartavyaniSTha, kAryakuzala, madhyAnha ke sUrya ke samAna mithyAtvAndhakArako vidhvaMsa karane meM LPG samartha, dharma pracAraka, yugapravartaka zrAcArya hue| zrApa marubhUmi ke camakate sitAre the / usa vikaTa samaya meM bhI jainadharma ko yathAvat surakSita rakha, anekAneka acintanIya upAyoM ke prayatnoM se aneka kaThinAIyoM, pariSahoM ko sahana kara zAsana kI utkRSTa mAna maryAdA bar3hAne kA akSaya yazaH evaM adamya utsAha zrApa jaise utkRSTa kriyA pAlaka AcArya deva ko hI prApta thaa| isa viSaya meM zrApa zrI kA va Apake pUrvAcAryoM kA jitanA upakAra mAneM utanA hI kama hai| hama kisI bhI prakAra se Apake RNa se uRNa nahIM ho sakate / ApazrI kA jIvana zAnti, kSamA, paropakAra zrAdi guNoM se zrota prota thaa| prAcInapranthoM, vaMzAvaliyoM, paTTAvaliyoM tathA guru paramparA se sunate hue saMgraha karane vAle saMgrahakartAoM ke dvArA nirmita etadviSayaka pranthoM se ApazrI ke jIvana kA jo kucha yatkiJcit zrAbhAsa milatA hai usI ko pAThakoM ke kalyANArtha yahAM likha diyA jAtA hai| marudharabhUmi ke vakSasthala para atIva ramaNIya, prAkAra pariyukta, dhanadhAnya sampanna, nAnAtarulato. pavanavATikA sara kUpa parizobhita, nabhasparzI, zveta varNa varNita dhavala krAMti saMyukta jinaprAsAda zreNi se kamanIya, cittAkarSaka, vyApArika kendra sthAna rUpa marubhUmi bhUSaNa nAradapurI nAmaka avarNanIya zobhA samandhita nagarI thii| paramparAgata calI AI kathAoM se jJAta hotA hai ki isa nagarI ko maharSi nAradajI ne basAI thI ataH isase to isa nagarI kI prAcInatA evaM suMdaratA aura bhI adhika abhivRddhi ko prApta hotI hai / samrAT samprati ne bhagavAna padmaprabhasvAmI kA jinAlaya banavAkara to isa nagarI kI zobhA meM aura bhI vRddhi kara dii| isa nagarI ko aneka mahApuruSoM ko paidA karane kA parama yazaH saubhAgya prApta hocukA hai yaha pichale prakaraNoM ko manana pUrvaka par3hane se spaSTa jJAta ho jAtA hai| inhIM narapuMgava nararatnoM ne jainadharma kI jo amUlya sevAeM kI haiM ve itihAsajJa manISiyoM se pracchanna nahIM hai / jaina itihAsa meM ina mahApuruSoM ke zAsanonnati viSayaka vizeSa kArya svarNAkSaroM meM aGkita karane yogya haiM / "ratnoM kI khAna se ratna hI nikalate haiM "isa loktya. nusAra upakezavaMza sucanti gautrIya, dhanajana sampanna, Rddhi samRddhi samanvita, kraya vikraya Adi vANijya kalA dakSa bIjA nAmake maharddhivanta zreSThivarya rahate the| zrApakI dharmaparAyaNA, paramasuzIlA, gRhiNI kA nAma varajU nAradapurI kA nara ratna punar3a 1085
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680-724] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihA thA / yoM to mAtA varajU ne cha putra aura sAta putriyoM ko janma dekara apane jIvana ko kRtakRtya banAyA thA para una saba santatiyoM meM eka punar3a nAmakA lar3akA atyanta bhAgyazAlI varcasvI tejasvI, evaM honahAra thaa| usakI janma patrikA evaM janma nakSatra mukha va teja, bAlyakAlajanya svAbhAvika capalatA, dharma kAryakuzalatA, dharmAnurAga usake bhAvI jIvana ke abhyudaya kA sUcana karate hue hara eka darzaka ko eka bAra usa kI ora cumbaka kI taraha AkarSita kara rahe the punar3a kI bhAgya rekhA raha raha kara yaha yAda karavA rahI thI ki--punar3a, nikaTa bhaviSya meM hI apane yuga kA ananya mahApuruSa hogA / saMsAra meM apane jIvana ke sAtha hI sAtha anya aneka prANiyoM kI AtmA kA uddhAra karane vAlA, apane kula evaM mAtA pitA ke nAma ko ujvala kara nAradapurI kA hI nahIM pratyut marubhUmi mAtra kA mAna bar3hAne vAlA hogaa| "honahAra vikhAna ke hota cikane pAta" kI kahAvata ke anusAra punar3a ke pratyeka kArya camatkAra pUrNa, azcaryotpAdaka, AnaMda pradAyaka hone lge| kramazaH punar3a jaba ATha varSa kA huA taba vidyopArjana karane ke liye use skUla meM praviSTa kiyA gayA / pUrva janma kI jJAnAgadhanA kI prabalatA se punar3a apane sahapAThiyoM se par3hane meM kitane hI kadama Age rahatA thA / pariNAma svarUpa usane bAraha varSa kI alpavaya meM hI vyavahArika, vyApArika evaM dhArmika jJAna sampAdita kara liyaa| bAda punar3a vyApAra kSetra meM praveza hone lagA aura apane pitA ke bojha ko halakA kara diyA aba to punada kI zAdI ke liye bhI raha raha kara prastAva Ane lage para punar3a kI vaya 16 varSa kI hI thI ataH itanI alpavaya meM vivAha karanA zA. bIjA ko ucita nahIM jJAta huaa| zA. bIjA kA nizcaya anusAra to punar3a kI bIsa varSa kI paripakva vaya meM pANi pIDanAdi gAha-jIvana sambandhI bhAra usake sira para DAlane kA thA para mAtA varajU ko itanA vilamba kaise sahya ho sakatA ? striyAM svAbhAvika hI adhIra evaM kisI bhI kArya ko jaldI karane ke durAgraha vAlI hotI haiM ataH vaha pratidina apane patideva ko isa viSaya meM kosatI / punar3a ke vivAha ko jaldI karane ke liye prerita karatI kintu gambhIra hRdaya ke svAmI zA. bIjA hAM, nA meM samaya vyatIta karate hI jAte / unako apane putra ke bhaviSya kA pUrNa dhyAna thA ataH prakRtisiddha striyoM kI capalatA. nusAra ekadama gRhasthAzrama kA bhAra bAlaka ko soMpa denA ucita nahIM jJAta huA / idhara to pati patnI punar3a ke vivAha ke sukha svapna dekha rahe the aura udhara punar3a apanA vilakSaNa hI manoratha kara rahA thA / itanI vivAha sambandhI halacala hone para bhI usane zizu janya cAJcalya guNa se apanI mano bhAvanAoM ko abhI se prada zita kara mAtA pitA ke bhaviSya ke irAdoM ko nirmUla kara saMtApita karanA ucita nahIM samajhA isa taraha karIba do varSa vyatIta ho gye| eka samaya dharma prANa, zraddheya, pUjyAcAryazrI kakkasUrijI mahArAja kA zubhAgamana nAradapurI kI ora ho rahA thA / jaba nAradapurI ke zrIsaMgha ko prAcAryadeva ke padArpaNa ke zubha samAcAra jJAta hue to harSa ke mAre una logoM ke roma roma phUla utthe| dharmAnurAga kI sukhamaya bhAvanAeM unake hRdaya meM navIna kautuhala kA prAdu. rbhAva karane lagI / guru Agamana kI khuzI meM una logoM kA hRdaya sAgara dharma bhAvanA kI urmiyoM se ota prota ho gayA / kramazaH sUrIzvarajI ke padhArate hI zreSTi-gotrIya zA. devala ne eka lakSa dravya vyaya kara AcArya deva ke nagara praveza kA zAnadAra mahotsava kiyA / sUrijI ne nagara praveza karate hI maMdiroM ke darzana kiye aura upAzraya meM Akara zrAgata jana maNDalI ko thor3I sI dharma dezanA dii| AcAryazrI kI dezanA zravaNa kara 1086 sUrIzvarajI kA zubhAgamana
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ svArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1080-1124 zrotAoM ne apanA ahobhAgya samajhA / isa taraha sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hI hone lagA / AcArya deva kI vicitra evaM sarasa vyAkhyAna zailI se cumbaka kI taraha AkarSita ho kyA jaina aura kyA jainetara ? kyA rAjA kyA prajA ? vyAkhyAna meM strI puruSoM kA ThATha rahane lagA sUrijI sAhitya, darzana, nyAya, yoga Adi aneka zAstroM ke ananya vidvAna the ataH kabhI dArzanika, kabhI tAtvika, kabhI yoga, Asana samAdhisvarodaya to kabhI AcAra vyavahAra kabhI sAdhutva jIvana kA to bhI gRhasthAzrama ke AcAra vicAroM kA isa taraha bhinna 2 viSayoM kA vyAkhyAna diyA karate the / ina sabhI viSayoM kA vivecana karate hue 'tyAga, vairAgya evaM Atma kalyANa ke viSayoM kA pratipAdana karanA nahIM bhUlate / ina sabhI tAtvika, dArzanika vivecanoM meM vairAgya kI bhAvanAeM aotaprota rahatI thI; kAraNa usa samaya ke mahAtmAoM kA jIvana hI dRr3ha vairAgya maya hotA thA / ataH zrApazrI ke vyAkhyAna puSpoM kI janAnaMda kArI saurabha, jana maNDalI kI prazaMsA vAyu se zahara kI isa chora se usa chora taka vistRta hogaI thI / AcArya deva kI dezanA saurabha se prabhAvita ho madhukara kI bhauti zrotAvarga apane Apa hI suvAsa ko prahaNa karane ke liye sUrijI ke vyAkhyAna kA lAbha letA / kyoMki yasya yeca guNAH santi vika santyeva te svayam / nahi kastUrikAmohaH zayathena nivAyate / astu, jana samAja, vizAla saMkhyA meM AcAryadeva ke vyAkhyAna ko zravaNa kara apane Apako kRta kRtya banA rahA thA / eka dina sUrijI ne khAsakara tyAga vairAgya ke viSaya kA vizada vivecana karate hue mAnava jIvana kI mahattA evaM prApta alabhya mAnava deha se dharmArAdhana nahIM karane vAle manuSyoM ke mAnava jIvana kI nirarthakatA kA digdarzana karAte hue mAnava maNDalI ko upadeza diyA ki jo manuSya sura durlabha mAnava deha ko prApta karake kiJcat bhI dharma sAdhana nahIM karate ve mAnoM icchApUraka kalpavRkSa ko kATa kara dhatUre kA vRkSa bo rahe haiM / erAvata hAthI ko beca kara rAsama (gardibha) kI kharIdI kara rahe haiN| cintAmaNi ratna ko pheMka kara kaMkaroM ko jor3a rahe haiM / kAraNa mokSa rUpa lakSmI ko prApta karane ke liye bhI eka mAtra karma bhUmi meM prApta mAnava deha hI samartha haiN| dharma nahIM karane vAle ko manuSya gati meM bhI aneka duHkhoM kA anubhava karanA par3atA hai-1-mAtA kI kukSi meM janma lenA aura uMdhA laTakanA, saMkucita sthAna meM rahanA, mAtA kA mala mUtra zarIra para se bahanA, prasUta samaya kI mahAvedanA, bAlyAvasthA ke aneka kaSTa, yauvanAvasthA janya viSaya tRSNA kA prAdurbhAva honA, usakI pUrti ke liye saikar3oM kaSToM ko sahana kara dravyopArjana karanA aura vRddhAvasthA meM vyAdhiyoM kA ghara bana jAnA zArIrika zaktiyoM kA hrAsa honA, indriyoM kI nirbalatA, kuTumba kI ora se anAdara, mRtyu ke samaya asahma anaMta vedanA kA anubhava karane rUpa duHkha maya jIvana ko vyatIta karane ke pazcAt punaH manuSya kA janma milanA kitanA durlabha hai ? ataH yakAyaka prApta hue avasara kA sadupayoga karanA hI buddhimatA hai / manuSya bhava kI prApti ke liye nimna kAraNoM kI khAsa AvazyakatA hai sthAhi-prakRti kA bhadrikapanA, prakRti kI nmrtaa| amAtsarya aura dayA ke viziSTa pariNAmAdi aneka Avazyaka upAdAna aura nimita kAraNoM ke ekI karaNa hone ke pazcAt hI hameM kahIM mAnava deha kI prApti honA sambhava hai / ataH mahAnubhAvoM! apane hRdaya para hAtha rakha kara Apa hI soceM ki ukta manuSya bhava yogya sAmagrI ke liye Avazyaka guNoM meM se samprati, Apake pAsa kitane guNa vartamAna haiM ki jisase punaH manuSya bhava prApta karane kI AzA rakkhI jAya / mahAnubhAvoM ! yaha alabhya mAnava yoni bahuta hI kaThinAiyoM se prApta huI hai / isake dvArA mokSArAdhanA sUrIzvarajI kA vyAkhyAna 1087
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 685-724] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihA mmun waman minimuantumu.se kI jA sakatI hai| mAnava deha ke sivAya anya deva, naraka, tiryaJca Adi gatiyoM meM mokSa bhava yAgya dharma sA. dhana nahIM kiyA jA sakatA hai / para isakI amUlyatA ko soce binA kitane hI ajJAnI jIva ajJAnatA vaza ise vyartha meM khote hue, saMsArika paudgalika bhogoM meM lubdha ho isameM apane ko bhAgyazAlI samajhate haiM para, ve ye nahIM socate haiM ki sone kI thAla meM miTTI bhara kara sone kI thAla kA mUlya kama kara rahe haiM, usakA nitAnta durupayoga kara rahe haiM / asAdhya amRta rasa se pairoM ko dhokara mUrkhatA kA paricaya de rahe haiN| hAthI jaisI uttama savArI para lakar3e kA bhAra DAla kara janahita kArya kara rahe haiN| cintAmaNi ratna ko kaMkara kI taraha pheMka rahe haiN| una manuSyoM kI isase adhika aura ajJAnatA ho hI kyA sakatI hai ? isa prakAra bhoga vilAsa evaM pramAda meM manuSya bhavako khodenA kahAM taka yuktiyukta hai / dekhiye manuSya janma kI durlabhatA ke liye zAstrakAroM ne eka udAharaNa bhI diyA hai ki basantapura meM rAjA ajitazatru rAjya kara rahA thaa| usake eka zatrubala nAmaka putra thaa| pitA kI maujadagI meM hI rAjya prApta karane kI garhita abhilASA ne usake mana meM janma liyaa| usane nizcaya kara liyA ki jaba taka pitAjI maujUda haiM taba taka mujhe rAjya milanA asambhava nahIM to duSkara tA avazya hI hai ataH rAjya pipAsA kI bar3hatI huI kutsita icchAne usake hRdaya meM apane pitA ko mAra kara rAjya gAdI para zrAsIna hone kI navIna jananindita anAdaraNIya bhAvanA ko janma diyA / vaha apane pitA-rAjA ko mArane ke liye vidra thAvat avasara ko dekhatA huA vicarane lgaa| para pApa chipAyA nA chipe, chipe to moTo bhAga, dAbI dUbI nA rahe, ruI lapeTI Aga ke anusAra rAjA ko guptA caroM ke dvArA putra kI kutsita icchA kI jAnakArI hogii| basa usane turata apane anubhavI vRddha amAtya ko bulAkara putra kI Antarika icchA ko batalAte hue apane hRdaya ke ud: gAra pragaTa kiye ki-maiM putra ko rAjya denA nahIM cAhatA hU~ ora apane jIvana vaputra ko bhI eka dama surakSita rakhanA cAhatA hU~ ataH isa viSaya meM Apa apanI agAdha buddhi se aisA saphala upAya soMceM ki merI abhISTa siddhi ho sake / maMtrI ne kahA-Apa kala eka sArvajanika sabhA kare aura saba ke samakSa yaha kaheM ki-maiM aba jarA jarjarita (vRddha) hogayA hU~ / maiM merA rAjya kArya apane putra ko dekara nivRtti pAnA cAhatA hU~ ataH isa viSaya kA koI ucita vidhi vidhAna kiyA jAya / basa Apake dvArA itanA kahane para aisA vidhAna batalAUgA Apa kA rAjya bhI Apake hAtha hI meM rahegA aura jIvana rakSaNa meM bhI kisI taraha ke khatare vidhana kI sambhApanA bhI na hogii| rAjA ne maMtrI ke kathanAnusAra nagara bhara meM ghoSaNa karavA dI ki maiM merA rAjya putra ko denA cAhatA hU~ / ataH kala kI sabhA meM sabhI nAgarika ucita samaya para sabhA sthAna meM hAjira ho jaaveN| jaba-putra rAjakumAra ne yaha samAcAra sunA to usako apane kiye hue vicAroM ke liye bahuta hI pazcAtApa hone lgaa| vaha socane lagA ki-aho ! merA pitAzrIjI to rAjya kA mohatyAga kara mujhe rAjya denA cAhate haiM aura maiM aise kula kalaMka nipajA ki pitA jaise pUjanIya pitA kI vinaya bhakti karane ke badale hanana karane kA vicAra kiyaa| dUsare dina sabhA huI jisameM nAgarika, brAhmaNa, mutsaddI, rAjakumAra, mantrI vagairaha saba loga ekatrita hue / rAjA ne upasthita prajA ke sAmane kahA ki - merI vRddhAvasthA hai ataH maiM mere pada para putra ko niyukta 1088 manuSya janma kI durlabhatA
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1080-1124 kara nivRtti pAnA cAhatA hU~ para isakA vidhividhAna zAstrAnukula ho ki jisase bhaviSya meM rAjya meM saba prakAra se sukha zAMti vartatI rhe| pariztoM evaM brAhmaNoM ne kahA-deva ! rAjA ke svargavAsa ke bAda to putra ko rAjya dene kI vidhi hamAre zAstroM meM hai kintu jIvita rAjA apane putra ko rAjya de, isakI vidhi na to hamAre zAstroM meM hai aura na hama jAnate hI haiM / isa para rAjA ne vRddha maMtrI ke sAmane dekhA kara kahA --- maMtrI jI! Apa to vRddha evaM anubhavI haiM ataH ApakI dRSTi meM jo yogya vidhi ho, vaha batalAiye / mantrI ne kahA-rAjan ! maiMne mere pUrvajoM se sunA hai ki 108 stambha kA mahala banAyA jAve aura eka 2 stambha ke 108 pahalu ho aura eka 2 stambha ke pAsa rAjA aura rAjakumAra baiTha kara zattaraMja khele / smaraNa rahe ki-107 stambha ke khela meM kuMvara jIta gayA ho aura eka khela meM bhI rAjA jIta jAya to khela punaH prArambha kara diyA jAve / jaba saba sthAnoM para kuMdhara jItatA calA jAya to usI dina kuMvara ke rAja tilaka kara diyA jAya / maMtrI kI buddhimattA pUrNa yaha vidhi upasthita nAgarikoM ko pasaMda AgaI aura sabakI sammati se rAjA ne turata mahala banavAne kA Adeza diyaa| ___ zrotAgaNa ! Apa soca sakate haiM ki isa vidhi se kyA kuvara, rAjA ko kabhI jIta sakatA hai ? kAraNa 108 ko 108 se guNA karane se 11664 kI bAjI meM kyA eka bAra bhI rAjA na jIta sake ? yadi eka pAra bhI jIta jAya to khela punaH prArambha ho jAya / ataH na to aisA ho aura na kuMvara ko rAjya hI mile phira bhI aisA honA to kadAcit devayoga se sambhava bhI hai para hArA huA manuSya janma milanA to devayoga se hI asambhava hai / astu, durlabhatA se mile hue manuSya bhava ko mokSa mArga kI ArAdhanA kara saphala banAnA paahiye| sUrijI ke vyAkhyAna kA janatA para khUba prabhAva par3A para punaha para to na mAlUma AcAryazrI ne upadeza rUpI jAdU hI DAla diyA ! usane vyAkhyAnAntargata hI nizcaya kara liyA ki maiM sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lekara manuSya bhava ko avazya saphala banAUMgA / hAtha meM zrAye hue svarNAvasara ko khokara pazcAtApa karanA nirI ajJAnatA hai| sAMsArika sarva moha janya anurAgAnvita sambandha nikAciMta karmoM ke bandha ke kAraNa bhata haiM ataH moha meM mohita hokara Atma svarUpa kA vicAra nahIM karanA buddhimantA nahIM / ityAdi vicAroM ke utkarSa meM prAcAryadeva kA vyAkhyAna bhI bhagavAna mahAvIra svAmI kI jayadhvani ke sAtha samApta huA / kramazaH vyAkhyAna se prAgata maNDalI bhI svasthAna gii| punar3a apane ghara para gayA aura apane mAtA pitAoM ko spaSTa zabdoM meM kahane lagA-maiM gurUmahArAna ke pAsa meM dIkSita hokara zrAtma kalyANa karUMgA-Apa, AjJA pradAna kareM / punar3a kI zAdI kA vicAramaya svapna dekhane vAlI mAtA punar3a ke mukha se vairAgya ke aura tatkAla kI dIkSA ke zabda kaba suna sakatI thI ? vaha tatkAla acetanAvasthA ko prApta huI jaba jala havA ke upacAra punaH se caitanyatA ko prApta huii| ____ jaba jala va havA ke upacAra se caitanya dazA ko prApta huI to punar3a ko anukUla va pratikUla zabdoM se bahuta samajhAne lagI parantu mAtake sarva prayatna pAnI meM lakIra kheMcane ke samAna eka dama niSphala hue / punar3a ke pitA ne punar3a ko samajhAne meM kamI nahIM rakkhI kintu punar3a ke vairAgya kA raMga koI haldI ke raMga ke samAna mAsthira nahIM thA ki dhote hI eka dama utara jAya / usake hRdaya meM sUrIzvarajI kA vyAkhyAna acchI taraha AcAryazrI kA vyAkhyAna Jain Education Inter37jal
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0680-724 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa navana ramaNa karavA rahA thaa| usane to apane mAtA pitAoM ko bhI AcAryadevakA sunA huA vyAkhyAna punaH sunAnA prArambha kara diyaa| mAtA ne kahA punar3a ! terA vyAkhyAna tere pAsa hI rahane de / hamane to bar3e 2 AcAryoM kA vyAkhyAna sunA hai / punar3a ne kahA-bahuta se prAcAryoM kA vyAkhyAna sunA hogA yaha satya hai, kintu una vyAkhyAnoM se lAbha kyA uThAyA ? Apa svayaM mukta bhogI hone para bhI aAtma kalyANa karanA nahIM cAhate haiM aura jo dUsarA usake liye udyata hotA hai to Apa svayaM usake mArga meM kaMTaka rUpa-vina bhata hojAte haiN| kyA dUsare ke nivRtti mArga meM antarAya DAlanA hI Apake vyAkhyAna zravaNa kA saccA lAbha hai ? isa taraha mAM beTe aura pitA putra meM bahuta praznottara hote rahe para punar3a to apane nizcaya meM sumeruvata acala rhaa| vivaza, ho mAtA pitAoM ko aAkhira dIkSA kI AjJA denI pdd'ii| zA. bIjA ne apane putra kI dIkSA kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA aura AcAryazrI ne bhI zubhamuhUrta aura sthiralagna meM 16 nara nAriyoM ke sAtha punar3a ko bhagavatI jaina dIkSA dekara punar3a kA nAma muni vimala prama rakha diyaa| vimala bha meM nAma ke anurUpa hI guNa, tapasteja kI alaukikatA buddhi kI kuzAgratA, gambhIratA, kSamatAdi guNa bhI vartamAna the| muni vimalaprabha para prAcAryadeva kI anugraha pUrNa kRpAdRSTi thI muni vimalaprabha bhI gurukula vAsa meM raha kara vinaya, bhakti, vaiyAvRta se sUrIzvarajI ko sadA saMtuSTa rakhane vAlA thaa| guru deva kI vinaya bhakti pUrvaka vaha AgamoM kA adhyayana karane meM saMlagna ho gyaa| muni vimalama to pahale se hI yogya va buddhimAna thA hI kintu, gurukRpA hI aisI hotI hai ki----"pAhaNa ne pallava ANe" arthAt-patthara para bhI kamala paidA kara detI hai / mUrkha ziromaNi ko paNDitAdhirAja banA detI hai| astu, idhara to gurudeva kI kRpA aura idhara vinaya pUrNa vyavahAra kI adhikatA se muni vimalappama ko thor3e hA samaya meM Agama marmajJa banA diyaa| AgamoM ke viziSTa pANDitya ke sAtha hI sAtha vyAkaraNa, nyAya, kAvya, tarka chaMda, alaMkAra, jyotiSa, aSTAMga mahAnimitta Adi zAstroM kI kuzalatA - dakSatA ko prApta karane meM bhI kisI prakAra kI kasara nahIM rahane dii| muni vimalaprabha ne anavarata parizrama, kara vartamAna sAla zAstroM bhASAoM evaM vidyAoM meM nirmala zrAkAza meM zobhAyamAna SoDaza kalA se paripUrNa kalAnidhi ke samAna pUrNatA prApta karalI / 14 varSa ke gurukula vAsa meM hI vaha ananya ajor3a vidvAna ho gayA yahI kAraNa hai ki AcArya kA kasUrijIne upakezapura meM muni vimalaprabha ko sUri maMtra kI ArAdhanA karavA kara apane paTTapara vibhUSita kiyaa| sUri pada mahotsava meM DiDu gau0zA0 nArAyaNa ne savA lakSa dravya vyaya kiye / pazcAt ApakA nAma paramparAgata kramAnusAra zrI devagupta sUri rakha diyA / AcAryazrI devaguptasUri sUrya ke bhAMti tejasvI evaM caMdra kI bhAMti zItala va saumya guNa yukta the / suripada ke samaya kI 32 varSa kI vaya-jo taruNAvasthA kahI jA sakatI hai-alaukika dIpti se dedIpyamAna thI akhaNDa brahmacarya pAlana kI tIvra AbhA va usameM milI huI tapasveja kI prakharatA unake sUri pada ko aura bhI adhika zaubhAyamAna kara rahI thii| usa samaya kI AcAryadeva kI prabhA sahastra razidhAraka prabhA kara kI prabhA ko bhI lajita kara rahI thii| ApI ke upadeza zailI kI sarasatA rocakatA janatA kI antarAtmA ko sparza karane vAlI va zrotAoM ke manako harSita karane vAlI thii| SaT dravya evaM SaT darzana ke to zrApa parama jJAtA the / Apake vyAkhyAna meM sAdhAraNa janatA hI nahIM apitu bar3e 2 rAjA mahArAjA evaM jainetara paNDita bhI upasthita hote the| saba prAcAryadeva ke vyAkhyAna kI muktakaNTha se bhUri 2 prazaMsA karate the| bhAcArya devaguptasUri marudhara meM vihAra karate hue aura jaina janatA meM dharmaprema kI navIna, alaukika muni vimalaprabha kI dIkSA-sUripada
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1080-1124 vicitra krAnti paidA karate hue mANDavyapura, zaMkhapura, akhikAdurga, khaTakUpa, mugdhapura, nAgapura, kurcapura, medinIpura, balIpura, pAlhikApura nAradapurI, zivapurI, hote hue caMdrAvatI pdhaare| sarva sthAnoM para prApazrI kA zrIsaMgha dvArA acchA satkAra huaa| ApazrI ne bhI kSetrAnukUla kucha 2 dinoM kI sthiratA kara dharma se zithila bane hue vyaktiyoM ko punaH kartavya mArga para Arur3ha kiyA / navIna jaina banAne ke prayatnoM meM pUrNa saphalatA prApta kI / dharma pracArArtha vicarate hue anya ziSyoM ke utsAha meM vRddhi kI / isa taraha dharma krAnti kI cinagAriyAM bikharate hue jaba caMdrAvatI meM padhAre to vahAM ke jana samAja ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / sabake mukha para harSa kI navIna jyoti camakane lagI / zrIsaMgha ne atyanta samAroha pUrvaka zrAcAryadeva kA nagara praveza mahotsava kiyA / anta meM zrIsaMgha ke atyAgraha se cAturmAsa bhI caMdrAvatI meM hI karane kA nizcaya kiyaa| isa cAturmAsa ke lambevasara / candrAvatI dharmapurI banagaI / eka dina prAcAryazrI ne apane vyAkhyAna meM zatrujaya tIrtha ke mahAtmya kA va tIrthayAtrA ke liye nikAle hue saMgha se prApta hura puNya kA bahuta hI prabhAvotpAdaka varNana kiyA / ataH prAgvaTTa vaMzIya zA. ror3A ne zabjaya kA saMgha nikAlane ke liye udyata ho gayA aura vyAkhyAna meM hI caturvidha zrIsaMgha se saMgha nikAlane ke liye Adeza mAMgane lgaa| saMgha ne saharSa zrAdeza pradAna kiyA aura cAturmAsa ke bAda zrAcAryadeva ke netRtva aura zA. ror3A ke saMghapatitva meM zatrunjaya kI yAtrA ke liye zubhamuhUrta meM saMgha ne prasthAna kara diyA / kramazaH tIrthayAtrA ke akSaya puNya ko sampAdana karake saMgha punaH svasthAna lauTa AyA aura sUrIzvarajI vahAM se vihAra kara saurASTra prAnta meM hote hue kaccha meM padhAra gaye / vahAM kI janatA ko jAgRta karate hue kramazaH Apane siMca prAnta meM praveza kiyaa| siMdhadhArA meM to Apake zrAgamana ke pUrva bhI bahuta se ApazrI ke ziSya dharma pracAra kara rahe the ataH yakAyaka zrAcArya zrI ke Agamana ke zubha samAcAra zravaNa kara tAstha ziSya maNDalI ke utsAha evaM harSa kA pArAvAra nahIM rhaa| ve loga apane pracAra kArya ko aura bhI utsAha evaM sAhasa ke sAtha sampanna karane lge| eka samaya sUrijI mahArAja jaMgala kI unnata bhUmi para apanI zikSA maNDalI ke sAtha vihAra karate hue jArahe the| mArga meM eka zera ke sAtha eka bakare do bar3o vIratA se sAmanA karate hue dekhA / isako dekha sUrijI ne vicAra kiyA ki-yaha kaisI vIra bhUmi hai ki zera jaise vikarAla, hiMsaka pazu ke sAtha isa bhUmi para bakarA bhI sAmanA karane meM kiJcita bhI hicakicAttA nhiiN| basa sUrijI bhI vahAM para baiTha kara kucha samaya vizrAnti lene lge| usI samaya sAmane se kucha ghur3a savAra prAte hue dikhAI diye / ve saMkhyA meM itane the ki unake ghor3o kI raja se sUrya kA teja bhI pracchanna ho gayA thaa| dizAeM raja raJjita ho gii| unake pIche kitane manuSya the isakA anumAna nahIM lagAyA jA sakatA thaa| jaba ghur3asavAra sUrijI ke najadIka Aye to mukhya savAra ke mukha para alaukika teja pukSa camakatA huA dikhAI diyA / nRpocita rAjateja ne sUrijI ke hRdaya meM apane Apa ina bhAvanAoM kA prAdurbhAva kara diyA ki ye avazya hI kisI prAnta ke nareza haiM / idhara usa AcAryadeva ko dekha kara azva se utara kara namaskAra kiyA : sUrIzvara jI ne ucca svara se unhe aAyaM zabda se saMbodhana kara dharmalAbha diyaa| savAra ko sthiratA se khar3A huA dekha para sUrajIne dharmopadeza sunane kA icchuka samajha kara kahA-mahAnubhAbhAva Arya ! Apa kucha dharmopadezaka sunanA cAhate ho / savAra ne kahA-jI hAM ! bAda jyoM jyoM savAra gAte gaye tyoM tyoM mukhya puruSa kA anukaraNa kara unake pAsa baiThate gaye isa prakAra 1000 puruSa sUrijI ke sAmane hogaye / aura saba yathA sthAna baiTha gye| prAgvaTa vaMzIya zAha ror3A kA saMgha
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680-724 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI bar3e hI samayajJa the| usa samaya paMjAba meM mlecchoM kA AnA jAnA evaM AkramaNa vagairaha prArambha thA ataH AcAryadeva ne apanA dharmopadeza mAnava janma kI durlabhatA se prArambha karate hue kahA kimahAnubhAva ! isa cakravAla rUpa saMsAra meM jitane jIva dRSTi gocara hote haiM ve saba apane 2 kiye hue punya pApa ke phala svarUpa unakA saMvedana karane ke liye aneka yoniyoM meM paribhramana karate rahate haiM / ina saba 84 lakSa jIva yoniyoM meM eka manuSya yoni ho aisI hai ki jisameM kucha Atma sAdhana karane yogya dharma kArya kiyA jA sakatA hai / manuSya yoni meM bhI do prakAra ke manuSya haiM eka Arya dUsarA anAya / inameM Arya jAtiyoM ke rahana sahana, khAna pAna, AcAra vicAra, iSTa niyama, dharma, karma acche hote haiN| unameM hitAhita socane kI buddhi hotI hai ve dayAvAna hote haiM / binA aparAdha kisI bhI jIva ko takalIpha nahIM dete haiN| duHkhI jIvoM ko sukhI banAne kA prayatna karate haiN| udAharaNArtha- yaduvaMsAvataMsa bhagavAn neminAthajI-jo zrIkRSNa ke laghubhrAtA the-apane vivAha ke kAraNa ekatra kiye hue pazuoM ko duHkhI dekha unako dukha mukta karane ke liye binA vivAha kiye hI torana para se punaH lauTa gaye / vIra kSatriyoM kI dayA ke viSaya meM isake sivAya bhI anekoneka udAharaNa vidyamAna hai / taba anArya inase viparIta hote haiM / unake hRdaya meM dayA ko jarA bhI sthAna nahIM hotA dhana kI tRSNA meM manuSya ko-manuSya nahIM samajhate haiN| manuSya ko kyA para rote hue baccoM evaM zrAnaMdana karatI huI aurateM jo hinduoM ke liye zAstra dRSTi se avaddhya kahe gaye haiN| yavana nirdayatA se binA kisI saMkoca ke mAra DAlate haiM unake satItva ko lUTa lete haiM astu, mlecchoM jaisA manuSyatva prApta karanA to pazuoM se bhI halake darje kA hai / arthAt - una anArya puruSoM kI apekSA to pazu bhI acche hai ki jinake hRdaya meM kucha dayA hotI hai / anArya kA nAma sunate hI savAra kA ceharA tamatamA gyaa| usake bhukha para kSatriyocita svabhAvika zrAveza ke bhAva dRSTagocara hone lge| usameM kucha vIratva umar3a aayaa| nirdaya anAryoM ke prati eka ghRNA evaM dveSa kI spaSTa mala ka, jhalakane lgii| mlecchoM kI niSThuratA usake nainoM ke sAmane prati bimbita hogii| yaha vyAkhyAnoM ke bIca meM hI Aveza meM bola uThA-gurudeva ! zrApakA pharamAnA sarvathA satya hai anArya nirdaya niSThura, kUra, pApI, vizvAsaghAtI, striyoM ke satItva ke hartA hI hote haiN| manuSya kahalAte hue bhI mAnavIya kartavyoM se parAGmukha adharma ke kartA hote haiN| mahAtman ! unakI usI nirdayatA ke kAraNa hama loga idhara udhara bhaTaka rahe haiN| hama paMjAba se Aye aura AtmarakSA ke liye Age bar3ha rahe haiN| prabho! hamArA bhaviSya meM kyA hogA ? Apa mahAtmA haiM ataH AzIrvAda deM jisaseki hama sukhI baneM / isa taraha vaha sUrIzvarajI kI sevA meM Apane manogata bhAvoM kA varNana evaM AzIrvAda kI prArthanA karane lgaa| tatkSaNa hI pAsa meM baiThe hue dUsare AdamiyoM ne mukhya savAra kA paricaya karAte hue kahA ki-mahAsmana ! ye yaduvaMzI rAva gozala haiM aura mlecchoM ke bhaya se hama saba idhara Aye haiN| hamArA ahobhAgya hai| ki Apa jaise mahAtmAoM ke darzana ho gaye / mahAtmAoM ke liye palaka dariyAva hai| mahAtmA rekha para mekha mAra sakate haiN| ataH zrApa AzIrvAda dIjiye ki saba taraha kA AnaMda maMgala ho jAya / vighna kI zA~ti ho mAya arthAt vighna zAMti ho duHkha sukha meM parivartita ho jAya / / sUrijI-Apa ghabarAte kyoM ho ? dharma ke prabhAva se saba acchA hI hogA Arya to Arya hI rheNge| rAjA rAjya hI kareMge / mahAnubhAvoM ! Apa to zuddha sanAtana ahiMsAmaya dharma kI zaraNa lo ! dharma eka aisI rAva gozala ko dharmopadeza 1092
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1080-1124 hai ki jisakI zrArAdhanA evaM upAsanA se isa loka aura paraloka meM jIva ko sukha zAnti evaM AnaMda milatA hai / nIti kAroM kA kathana hai ki vastu calA lakSmIvalAH prANAzcale jIvita mandire / calAcale ca saMsAre dharma eko hi nizcalaH // hai | prANa, jIvana aura ghara bhI asthira hai / isa vinazvara evaM kSaNabhaMgura saMsAra meM dharma hI eka nizcala hai / dharmaH zarma para vaha ca nRNAM dharmondhakAre raviH / sarvApattizamakSamaH sumanasAM dharmAbhidhAnonidhiH // dharmo bandhubAndhavaH pRthupathe dharmaH suhannivalaH / saMsArorumarUsthale suratarurnAstyeva dharmAtparaH || manuSyoM ko dharma hI isa loka aura paraloka meM ( ubhayaloka meM ) sukha dene vAlA hai / dharma hI ajJAnAndhakAra ke liye sUrya ke samAna hai / dharma nAmaka vRhannidhi sajjanoM kI sarva ApattiyoM ko zamana karane meM samartha hai dharma hI dIrgha araNyamaya mArga meM bandhurUpa hai aura dharma hI nizcala mitra hai / saMsAra rUpI mAravAr3a kI bhUmi ke liye dharma ke sivAya anya koI kalpavRkSa nahIM / dharma hI kalpavRkSa hai 1 dharmo duHkha davAnalasya jaladaH saukhyeka cintAmaNiH / dharmaM zoka mahoragasya garuDo dharmo vipattrAyakaH / dharmaH praur3ha padapradarzana paTurdharmo'dvitIyaH sakhya / dharmo janmajarA bhRtikSaya karo, dharmo hi mokSa pradaH / arthAta- dharma hI duHkha rUpa dAvAnala ko zAnta karane meM megha ke samAna hai / dharma prANiyoM ko sukha dene meM cintAmaNi ratna ke samAna hai / dharma zoka rUpa mahAsarpa ke liye garur3a ke samAna hai / dharma vipatti se rakSaNa karane vAlA arthAt vipatti kA nAza karane vAlA hai / dharma ucca sthAna ko dikhalAne meM kuzala hai / dharma zradvitIya mitra samAna hai / dharma janma, jarA aura mRtyu ko kSaya karane vAlA hai tathA dharma hI mokSa ko dene vAlA hai / astu, rAjan ! dharma kI zaraNa hI uttama evaM mAGgalika rUpa hai / mahAbhArata jaise zAstroM meM bhI dharma ke viSaya meM kahA hai ki- na tatparasya saMdadhyAt pratikUlaM yadAtmanaH / eSa saMkSepato dharmaH kAmAdanyaH pravartate // jo kArya apanI AtmA se prati kUla ho arthAt-jina kAryoM se apanI zrAtmA ko duHkha pahu~catA ho ve kArya dUsare prANiyoM ke liye bhI usI prakAra duHkhotpAdaka hote haiM aisA soca kara vaise kArya nahIM karanA hI saMkSepa meM dharma kA zra eSTha svarUpa hai / isake sivAya dUsare dharma to apanI 2 icchA se pravartIye hue haiM / dharma kA saMkSipta se sAra samajhAyA -- sUrijI ne bar3e hI madhura vacanoM se dharma kA mahatva batalAyA aura kahA ki prakRtitaH manuSya ko zrAtma kalyANa kI apekSA bhautika sukhoM kI pipAsA adhika rahatI hai kintu ye paudgalika padArtha asthira evaM sar3ana, par3ana, galana, vidhvaMsana svabhAva vAle haiM ataH inase moha jor3anA apanI AtmA ko apane Apa dhokhA denA hai| sUrijI kI isa vyAkhyAna zailI evaM samaya sUcakatA ne unako itanA prabhAvita kiyA ki unhoMne tatkAla hI apane saba sAthiyoM ke sAtha zrAcAryadeva ke pAsa meM jainadharma arthAta ahiMsAdharma ko svIkAra kara liyA / evaM sUrijI ne varddhamAna vidyA se siddha kiyA Rddhi siddhi saMyukta vAsakSepa de kara una vIra kSatriyoM kA uddhAra kiyA / tatpazcAt sUrijI ne rAva gauzalAdi se pUchA ki mahAnubhAvoM aba Apa kisa zrora jAge / vIra kSatriyoM ne kahA pUjyavara ! hamako to Aja cintAmaNi se bhI adhika gurudeva kA zaraNA mila dharma kA mAhatmya 1093
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680-124] [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gayA hai hama saba Apake caraNArvinda meM nirbhaya haiM Apa bhaktavatsala haiM aisI kRpA karAve ki hama hamArI pUrvAvasthA ko pAkara sukhI baneM ? isa para sUrijI ne apanI AMkhoM se dekhI huI bhUmi kI aura saMketa kiyA aura kahA ki rAvajI yadi isa bhUmi ko Apa apanA leM to ApakA abhyudaya hogA / basa phirato kahanA hI kyA thA rAva gosala ne usa vIra bhUmi para nagara basAne ke liye char3I ropa dI evaM dRr3ha saMkalpa kara ke kArya prArambha kara diyA sUrijI ne rAva gosala se kahA rAvajI Apa apane iSTa ko sadaiva smaraNa meM rakhanA rAvajI ne sUri jI kA AzIrvAda rUpa vacana ko tathA'stu kaha kara zirodhArya kara liyA idhara to sUrijI apane ziSyoM ke sAtha ravAne hue aura udhara rAvajI ne apane vIra kSatriyoM ko nayA nagara nirmANa karane kA Adeza de diyA sAtha meM yaha bhI kaha diyA ki sabase pahale bhagavAn pArzvanAtha ke maMdira kI nIMva khodanI cAhiye basa ! una logoM ne aisA hI kiyA phala svarUpa mandira kI nIMva khodate samaya bhUmi se akSaya nidhAna nikala AyA jisako dekha kara rAva gausalAdi saba ke harSa kA pAra nahIM rahA aura AcArya devagupta sUrijI para una sabakI itanI zraddhA hogaI ki eka siddha puruSa para hojAtI hai basa phira to kahanA hI kyA thA bahuta hI zIghratA ke sAtha nagara basAne kA kArya prArambha kara diyA / kaI savAroM ko punaH paMjAba bhejakara apane saba kuTumba ko vahAM bulA liyA kramazaH upta nagara kA nAma gosalapura rakha diyA ! gosalapura kA rAjA rAvagozala ko hI banAyA gyaa| rAva gozala sUrijI mahArAja ke vacanoM ko eka siddha puruSa kI bhAMti yAda karane lge| isa taraha samaya ke jAte hue vaha nagara idhara udhara ko dasarI AbAdI se hara eka bAtoM meM agragaNya, samRddhizAlI evaM sampanna ho gyaa| pakezavaMziyoM ke sAtha rAvajI kI jAti 'Arya' kahalAne lagI kyoMki prAcArya deva ne una saboM ko pahale AyeM zabda se sambodhita kiyA thaa| tathA upakeza vaMziyAM ke sAtha roTI beTI vyavahAra bhI prArambha hogyaa| abhI taka kSatriyoM se navIna hI nikale hue hone ke kAraNa unake upakezavaMziyoM ke sivAya rAjapUtoM se bhI khAna pAna, zAdI vagairaha vyavahAra cAlU the / pUrvAcAryoM kI zurU se bhI yahI mAnyatA thI ki kisI kSetra ko saMkurita karanA pattana kA kAraNa hai-una logoM ko mAMsa madirAdi sAta vyasanoM ke tyAga zurUse karavA diyA thA / ___rAva gosala ke 14 putra paMjAba meM rahe aura pATha putra unake pAsa gosalapura meM rhe| gosalapura meM rahane vAle patroM ke nAma paTTAvalI kAroM ne nimna likhe haiM- 1 Asala, 2 pAsala, 3 dazala, 4 khumAna, 5 rAmapAla, 6 bhIma, 7 sAMgaNa, aura 8 kheMgAra / AcArya devaguptasUri eka bAra vihAra karate hue gosalapura paghAre / gavagosala ne sUrijI kA bar3e hI utsAha se svAgata kiyA / sUrijI ne rAvajI ko dharmopadeza diyaa| rAvajI ne sUrijI kA paramopakAra maanaa| atyanta gadgad svara meM prArthanA kI-bhagavan ! Apake upakAra se maiM isa bhava meM to kyA ? para bhava 2 meM bhI uRNa nahIM hosakU~gA phira bhI kRpA kara mere lAyaka kucha kArya pharamAveM / sUrijI ne kahA-rAjan ! hama nispRhI nimranthoM ke kAma hI kyA ho sakatA hai ? hama upadezaka haiM, hamArA kAma to saMsArI jIvoM ko sadbodha dekara unakA uddhAra karane kA hai| pAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM meM pAyA jAtA hai ki rAva gosala kA beTI vyavahAra upakezavaMziyoM ke alAvA 12 puzta taka rAjapUtoM ke sAtha bhI rahA para 12 pIDI ke bAda meM kisI vizeSa kAraNa se rAjapUtoM ke sAtha unakA beTI vyavahAra vaMda hogayA tathApi ve vikrama kI bArahavIM zatAbdI paryata vIratA ke sAtha rAjataMtra calAte rhe| 1064 rAva gozala kI prArthanA
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osabAla saM2 1080-1124 rAjA ne bar3I namratA ke arja kI ki-bhagavan ! Apane mujha nirAzrita ko AzIrvAda dekara rAjA banAyA yaha to ApakA paramopakAra hai hI para mujhe ajJAna se bacAkara dharma kI rAha meM lagAdiyA isa upakAra ko varNoM se vyakta karanA azakya haiN| maiM bhava bhava meM ApakA isa upakAra ke lie RNI rhuuNgaa| prabho ! kevala maiM hI nahIM para merI santAna paramparA bhI Apake upakAra ko samajhegI eva mAnatI rhegii| - pUjya gurudeva ! bhagavAn pArzvanAtha kA mandira taiyAra ho gayA hai| ataH isakI pratiSThA karavA kA hama logoM ko kRtArtha kareM / viSeza meM Apano yahAM cAturmAsa kara hamAre sabake manorathoM ko saphala kareM / yadyapi gosalapura kI nIMva DAle ko abhI pUre pAMca varSa bhI nahIM huye kintu kaI prakAra suvidhAoM ke kAraNa bahuta se manuSya bhAkara ukta nUtana nagara meM basa gaye the ataH devaguptasUri ke cAturmAsa karane yogya nagara banagayA thA / jisa samaya sUrijI gosalapura meM padhAre the usa samaya gosalapura meM na to AlIzAna upAzraya the aura na suMdara dharmazAlAeM hI thI / ghAsa evaM bAMsa se bane hue jhopar3oM kI haramAla dRSTigocara ho rahI thI ina saba gharoM kI saMkhyA karIba karIba 4.5 hajAra kI thI / yadyapi eka nUtanatA ke kAraNa, cAhiye utane sAdhana upalabdha na ho sake phira bhI gausalapura kI janatA kI zraddhA bharI bhaktI ne sUrijI ko itanA zAkarSita kiyA ki unheM; vaha cAturmAsa gosalapura meM karanA hI par3A / gosalapura ke cAturmAsa nizcaya ke pazcAt zrApArya devane apane anya sAdhuoM ko to Asa pAsa ke kSetroM meM vihAra karane evaM dharma pracAra karate hue yogya sthaloM para yogya muniyoM ke sAtha cAturmAsa karane ke liye bheja diye aura Apa svayaM 100 tapasvI sAdhuoM ke sAtha gosalapura meM Thahara gaye / basa sUrijI ke virAjane se jaMgala meM bhI maMgala ho gayA sarvatra AnaMda kI eka alaukika evaM apUrva rekhA dRSTigocara hone lagI / AsapAsa ke kSetra vAloM ne jaba prAcAryazrI kA gosalapura cAturmAsa karane ke nizcaya ko sunA to unameM se bahutasoM ne cAturmAsa meM AcAryazrI kI sevA kA lAbha lene ke liya gosalapura meM zrAkara cAturmAsa paryanta sthira vAsa kara liyaa| gosala para rAjya kI suvyavasthA, evaM gosalapura nareza kI dayAluttA tathA sarva prakAra kI suvidhAoM se AkarSita ho bahuta se manuSyoM ne to apanA sarvadA ke liye sarvathA sthAyI nivAsa banA liyaa| sArAMza yaha ki-dina pratidina gosalapura gAmyAvasthA ko tyAga kara bhavya zahara kA rUpa dhAraNa kara rahA thaa| aise to gosalapura kA prAkRtika dRzya ---pahAr3I sthAna hone se ekadama cittAkarSaka thA hI kintu AsapAsa kI isa navIna evaM ghanI AbAdI ne una sthAnoM para yatra tatra mApar3e banAkara prakRtika saundarya guNa meM kRtrima sundaratA kI abhivRddhi kI / cAroM tarapha harI 2 hariyAlI kI adhikatA, vividha prakAra ke vRkSoM kI ADITer3I evaM sama zreNiyAM latAoM kI vistRtatA, vicitra 2 puSpoM kI saurabha evaM vahAM para nivAsa karane pAle manuSyoM ke bhadrika hRdaya ekabAra to jana-manako svabhAvika zrAkarSita karalete / prAcAryadeva ke virAjane se nUtana nagara vanasthalI-dharmapurI banagaI / jaMgalI pana kA guNa dharmarUpa meM pariNita ho gyaa| navIna prAgantukoM vRddhi ne gosalapura kI zobhA evaM vahAM ke nivAsiyoM ke utsAha meM vRddhi krdii| sUrIzvarajI ke vigajane se aise to sabako hI lAbha milA para, rAvagosala ko kucha vizeSa dharmalAbha prApta huaa| jainadharma kA pracAra ke karanA to una mahAtmAoM ke nasoM meM hI nahIM apitu roma roma meM jaina dharma kA pracAra karanA yaha koI sAdhAraNa zizukIr3A kiMvA gur3iyAoM kA khela maha hai| isake liye prayArakoM ke hRdaya meM bhAsmasamarpaNa kI udAra bhAvanAeM honI cAhiye / unako apanI suvidhA, asuvidhA, sukha duHkha, prazaMsA, pArzvanAtha mandira kI pratiSTA 1065
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 685-724] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bharA hubhA thA / ve dharma kI prabhAvanA evaM unnati meM apanI va muni samAja kI sucAritravRtti kI unnati hI samajhate the / yahI kAraNa thA ki gosalapura kI navIna AbAdI ko jainadharma kA asalI evaM sthAyI pATha par3hAne ke liye prAcAryadeva ne apane bhautika sukhoM kI paravAha kiye binA hI vahAM para cAturmAsa kara diyaa| eka ora to sUrIzvarajI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA aura dUsarI ora zeSa muni gosalapura kI janatA ko zrAvakoM kI nitya krayA evaM prAcAra vicAra kI zikSA dekara jainadharma meM dRr3ha zraddhAvAn banA rahe the| isa taraha cAturmAsa sAnaMda dharmArAdhanA pUrvaka samApta hogyaa| cAturmAsa ke samApta hote hI bhagavAn pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA bar3e hI dhUmadhAma se karavAI gaI / rAva gosala ke liye mandira banavA kara pratiSThA karavAne kA jainadharma meM dIkSita hone ke pazcAt pahilA hI maukA thA ataH unake utsAha evaM lagana kA pArAvAra nahIM rahA / unhoMne puSkala dravya kA vyaya kara Aye hue svadharmI bhAiyoM ko pahirAvaNI meM eka eka suvarNa mudrikA aura savA sera kA modaka diyaa| yAcakoM ko to pracura pariNAma meM dAna diyA gyaa| unhoMne Arya jAti ke yazogAna se gagana guMjA diyaa| isa taraha AcAryadeva kI parama kRpA se jinAlaya kI pratiSThA kA kArya hote hI rAva gosala ne atyanta namratA pUrvaka sUrIzvarajI ke caraNa kamaloM meM arja kI ki-bhagavan ! kRpA kara aura bhI mere karane yogya dharma kAryArAdhana ke liye pharamAve / sUrijI ne kahA-gosala ! gRhasthoM ke karane yogya kAryoM meM maMdira banavA kara darzana sAdhanA karanA aura tIrthayAtrA ke liye saMdha nikAla kara akSaya puNya sampAdana karanA gRhasthoM ke karane yogya dharma kAryoM meM pramukha kArya hai / ukta kAryoM meM se mandira kA nirmANa karavA pratiSThA karavAne kA kArya to sAnaMda sampanna ho gayA / aba rahA eka saMgha nikAlane kA kArya so bhI samaya kI anukUlatA hone para kabhI kara lenA / gosala ne kahA-pUjyavara ! ApakI kRpA se saba anukUlatA hI hai| mere liye zrApabhI ke virAjane evaM Apake adhyakSa tva meM saMgha nikAlane kA alabhya avasara na mAlUma kaba prApta hogaa| ataH ApakI upasthiti meM hI yaha kAma nirvighna ho jAya to apane Apako kRtakRtya huA samajha / AyuSya evaM zarIra kA kizcita bhI vizvAsa nahIM isaliye Apa jaise mahApuruSoM ke samAgama kA saubhAgya prApta hone para bhI yadi dharma kArya meM zithilatA kI jAya zakti ke hone para bhI nizaktatA pragaTa kI jAya to usake jaisA durbhAgyazAlI hI duniyAM meM kauna hogA prabho ! zrApa kucha samaya kI sthiratA kara isa dAsa ko kRtakRtya kreN| Apake ina upakAra RNa se uRNa hone kI to mere meM kiJcit bhI zakti nahIM kintu dayAnidhAna ! ApakA to sadbAdha rUpI dAna denA kA apUrva guNa hI hai / isa anabhijJa kSetra meM kucha samaya taka aura virAjane se hama logoM ko dharmalAbha kA suavasara prApta hogA evaM ApakI kRpA se saMgha nikAlane meM bhAgya zAlI bana sakU~gA / zrAcAyazrI ne gosala kI prArthanA ko svIkAra karalI / gosala ne bhI apane AThoM putroM abahelanA kI darakAra kiye binA dharma pracAra ke raNakSetra meM nirmohI kI taraha kUda karake tAinA, tarjanAdi zastra janya ghAvoM ko sAte hue vijayI poddhA kI taraha apane mArga meM bar3hate hI rahanA cAhiye / apane pracAra kArya meM dina dUnI aura rAta caugunI vRddhi karanA cAhiye para duHkha hai ki Aja unhIM kI santAna hama loga aise sapUta haiM ki hamAre dvArA naye jaina banAye jAnA to dara kinAre rahA para hamAre AcAryoM ke dvArA banAye gaye jainoM kA rakSaNa karane meM bhI hama samartha nahIM / mUla pujI sambhAlakara rakhane jitanI bhI hamameM tAkata nahIM yahI kAraNa hai ki hamArI saMkhyA dina para dina ghaTa rahI hai aura hama kumbhakarNI midrA meM soye hue haiN| sUrijI kA caturmAsa aura tIrthoM kA saMgha
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1080-1124 ko bulA kara Adeza de diyaa| pittAjJA pAlaka ve putra bhI unakI prAdezanAnusAra saMgha ke liye Avazyaka sAmagrI ko ekatrita karane meM saMlagna bana gaye / saba kArya ke liye ThIka prabandha hone para rAva gosala ne cAroM ora AmaMtraNa patrikAeM bheja dI / zubhamuhUrta para saMgha gosalapura meM vizAla saMkhyA meM ekatrita ho gayA / AcAryazrI ne bhI samaya para rAva gosala ko vAsakSepa evaM maMtroM dvArA saMghapati banA diyaa| zubhamuhUrta meM AcAryazrI ke nAyakatva aura rAva gosala ke saMghapatitva meM saMgha ne tIrthazrI zatrujaya kI yAtrA ke liye prasthAna kiyA / kramazaH saMgha ne tIrthazrI zatruJjaya kA darzana sparzana pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalyAdi zubhakArya kara apane ko bhAgya zAlI banAyA / aSTAnhikA mahotsava evaM dhvajArohaNAdi utsava karake apane jIvana ko saphala banAyA |raav gosala prabhRti nUtanazrAvakoM ne to zrIzatrujaya tIrtha kI yAtrA kara khUba hI Ananda manAyA / kaI sAdhuoM ke sAtha yAtrA kara zrIsaMgha, vApisa svasthAna lauTa AyA aura zrAcAryadeva apane ziSyoM ke sAthakaI dinoM ke liye tIrtha kI zItala evaM pavitra chAyA meM Thahara gaye / vahAM para kucha dinoM ke pazcAt kaI vIra santAniye munivarga pRthak 2 sthAnoM se saMgha ke sAtha tIrtha yAtrA ke liye Aye jaba unako AcAryazrI devaguptasUrijI ke zatruJjaya tIrtha para virAjane ke samAcAra jJAta hue to ve tatkAla sUrIzvarajI kI sevA meM vandanArtha Aye / unhoMne AcArya zrI kI mukta kaNTha se prazaMsA karate hue kahA ki-pUjyavara ! ApazrI ke pUrvAcArya ne tathA Apane aneka upasagoM evaM pariSahoM ko sahana kara jo jaina zAsana kI sevA kI evaM kara rahe hai; usake liye samAja ApakA ciraRNI hai / aise to jai netaroM ko jaina banAkara mahAjana saMgha kI satata vRddhi karate rahane kA zreya ApazrI ke pUrvAcAryoM ne sampAdana kiyA hI haiM kintu, mahApuruSoM ke anupama Adarza kA anusaraNa kara ApazrI ne jainadharma kI prabhAvanA karane meM kucha bhI kasara nahIM rakkhI / etadartha ApakA jitanA AbhAra mAnA jAya utanA hI thor3A hai| jitanA dhanyavAda diyA jAya utanA hI alpa hai| isake pratyuttara meM sUrIzvarajI ne pharamAyA----bandhuoM ! isameM dhanyavAda kI evaM AbhAra svIkAra karane kI jarUrata hI kyA hai ? yaha to munitva jIvana ko apanAne ke pazcAt muniyoM ke liye khAsa kartavya rUpa ho jAtA hai / sukhopabhoga kI abhilASAoM ko tilAJjalI dekara paudagalika sukhoM para lAta mAra sampanna ghara ko chor3a Atma kalyANa ke liye nikalane vAle munivarga yadi apane ukta kartavya ko vismRta kara punaH sAMsArika prapaJcoM ke samAna munitva jIvana meM navIna prapaJca upasthita karane meM hI apane kartavya kI iti zrI samajhate haiM to ve sAdhutvavRtti ke niyamoM evaM kartavyoM se kosoM dUra haiM zramaNa bandhuoM ! apanI to zakti hI kyA hai ? kintu apane se pUrva pArzvanAtha paramparA ke AcAryoM eka bhagavAna mahAvIra ke prAcAryoM ne jo jainadharma kI amUlya sevA kI hai usakA hama voM se varNana karane meM bhI asamartha haiN| una mahApuruSoM ne lAkhoM hI nahIM para karor3o jainetaroM ko saddharma kA bodha dekara jaina banAyA / anekoM kA zrAtmakalyANa kiyA / aneka zAsana prabhAvaka alaukika kArya kiye kintu unhoMne ina saba mahatva pUrNa kAryoM meM mAna kA evaM mahatva kA chatra prApta karane kI kiJcat bhI bhAvanA nahIM rakkhI / yadi ve prazasA evaM sammAna ke hI bhakhe hote to itanA kArya kabhI nahIM kara sakate / kArya karane kI vizAlatA AtmA ke Antarika bhAvoM kI utkarSatA para avalambita hai / evaM prazaMsA prApti kI kutsita icchA unnati mArga kI bAdhikA hai| ataH mAnApamAna, sukha, duHkha kI paravAha kiye binA apane kartavya mArga meM saMlagna rahanA sAdhutva jIvana ko unnata banAnA hai / jitanA kArya manuSya sAdagI ko apanA kara kara sakatA hai utanA kArya banAvaTI ADambaroM evaM mAna mahatva ke gulAmoM se nahIM ho sakatA hai / zrAcAryazrI svayaMprabha zatrujaya para vIra saMtAniyoM kA samAgama 1097 ............wwwwwwwwww.ne, Anurm..... 9 ..
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 se 724 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUri AcAryaratnaprabhasUri, yatadevasUri, AryazrIhastisUri aura susthIsUri Adi mahApuruSa apane kArya kI moTAI kahAM lene gaye the ? are ! guNa kabhI chipe nahIM rahate / kusumoM kI bhInI saurabha apane Apa madhu. karoM ko AkarSita kara letI hai| ratna apane muMha se apanI lAkha rupaye kI kImata nahIM kahatA kintu unake guNoM se AkarSita ho duniyAM apane Apa unake guNoM ko apanA letI hai / ataH mAna evaM thothI prazaMsA ke lobha ko tilAJjalI dekara kartavya patha kI ora agrasara hote rahane kI paramAvazyakatA hai / Aryo ! AjakA samaya bar3A hI vikaTa samaya haiM / eka aura to deza para anAryoM ke janasaMhAraka bhayaMkara akramaNa ho rahe haiM aura dUsarI ora bauddhoM, vedAntiyoM evaM bAmapArgiyoM ke dAruNa aAghAta jaina dharma ko vicitra paristhiti meM upasthita kara rahe haiM / isa bikaTa saMgharSa kAla meM yadi jainazramaNa ekAdha prAMtameM apanI pratiNThAjamAne ke liye bane banAye zrAvakoM ko bhikSA para tathA unake sAmane usI gorakha dhaMdhA meM lage rahe to jaina 'samAja kA astitva adhika samaya taka sthira rahanA azakya hai ataH apanA kartavya hai ki sukha duHkha kI kincita bhI paravAha nahIM karate hue apane kartavya patha meM hama saba loga kaTibaddha hokara Age bar3heM / yadi pUrvAcAryoM ke samAna mUna pUjI ko ( zrAvaka saMkhyA ko ) bar3hAne kI hamameM zakti nahIM hai to bhI kama se kama mUla pujjI ko kho dene jitanI yogyatA bhI to nahIM honI cAhiye / mUla panjI ko baDhAnA to jAgarUkatA kA lakSaNa hai kintu khonA ajJAnatA kA sUcaka hai / bandhuoM ! kyA janakopArjita sampatti kA rakSaNa kara vyApArAdi svakIya kArya kuzalatA se usase vRddhi karanA putra kA kartavya nahIM hai ? yadi hai to apane ko bhI svalpa kSetra meM apanI pratiSThA jamAne ke liye baiThaka apanI pratiSThA khonA kahAM taka samIcIna hai ? kyA unhIM tejasvI AcAryoM kI santAna unake ( pUrvAcAryoM ) dvArA upArjita kiye hue dravya kA rakSaNa karane meM samartha nahIM hai ? samaya DaMkA kI coTa kaha rahA hai ki aba to hameM isasaMgharSa yuga meM apane kartavya patha kI ora agrasara hote hue jainatva kI vizAlatA ko vizvabhara meM vistRtta karane kI dRr3ha bhAvanA karanI cAhiye / pyAre zramaNa gaNa ! Apa aura hama alaga 2 nahIM haiM para bhagavAna mahAvIra kI chatrachAyA meM vicarane vAle aura unake dvArA nirdhArita patAkA ko sarvatra phaharAne vAle----nAmoM kI vibhinnatA se bhI eka hI hai / apanA parama kartavya hai ki pArasyarika snehabhAva ko bar3hAte hue zAsana kI khUba prabhAvanA evaM sevA kreN| eka dUsare ke kArya meM madadagAra baneM / zrIsaMgha kA saMgaThana bala bar3hAne / muniyoM ke vihAra kSetra ko vizAla banA / gRhasthoM ke hRdaya ko udAra banA gaccha samudAya kI bAr3hA bandI Adi kI durgadhe ko jar3amUna se nikAla deN| naye purAne zrAvakoM ke bhedabhAva kI durvAsanA kI havA na lagane deN| cAhe kisI bhI varNa evaM jAti kA kyoM na ho ! para jisane jainadharma ko svIkAra kara liyA usako vIra putra arthAt apane bhAI ke samAna yA zrIsaMgha ke vyakti ke adhikAra ke samAna sA adhikAra rakkheM / bandhuoM ! eka gRhastha ke dasa rupaye mAsika kharca hai aura paMdraha rupaye kI AmadanI hai to dasa rupayoM kA kharca asahya kiMvA ralamana meM DAlane vAlA nahIM ho sakatA hai isI prakAra kamI jena saMkhyA meM kisI kAraNa se kabhI ho para ajainoM ko jaina banAkara usa ghATe kI pUrti karadI jAya to kabhI ghATe kA anubhava nahIM ho sakatA hai para dasa kI Aya aura pandraha rupaye ke vyaya kA udAharaNa hamAre sAmane A jAya taba to atyAta vicAraNIya evaM Azcaryo dAyaka hI hai ? aru ina saba kAryoM kI jummevArI Apa hama saba zramaNoM para rakhI huI hai ityAdi / AcAryadeva ne Aye hue vIra paramparA ke zramaNoM ko apane kartavya mArga kI ora prerita karate hue zAsana hita upadeza 1098 Jain Educson Hernational ww.jainelibrary.org
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 2080-1124 aisA prabhAvotpAdaka upadeza diyA ki unakI AtmA meM bhI navIna cetanya sphurita hone lagA / dharma pracAra kI bijayI bhabhaka uThI / ve saba AcAryadeva kA AbhAra mAnate hue kahane lage - bhagavAn ! ApakA kahanA akSaraza: satya hai | jidhara dRSTi DAle udhara hI jainadharma para bhayaMkara AkramaNa ho rahe haiN| idhara zramaNa saMgha bhI apane kartavya mArga se kucha skhalita hotA jA rahA hai / zithilatA hamAre meM coroM kI bhAMti praviSTa ho rahI hai / ApasI phUTa evaM kusampa ne vAr3AmaMdI kI ora apanA paga pasArA hai / gaccha kI maryAdA evaM apane kartavya ko hama vismRta kara cuke haiM para dhanya hai Apa jeme zAsaka zubha cintakoM ko jinakI kArya kuzalatA, vihAra paddhati kI vizAlatA aura naye jaina banAne kI pravRtti ne jaina saMsthA ko aise bhayaMkara mRtyukAla meM bhI ghATe meM nahIM Ane dii| isake liye hama Apake isa asIma upakAra ko bhUla nahIM sakate aura Apako dhanyavAda diye binA raha nahIM sakate / pUjyavara ! Apake hikArI upadeza se hamane nizcaya kara liyA hai ki jaina zAsana ke unnati ke kArya meM yathA sAdhana prayatna karate raheMge / isa prakAra unakI AcAryazrI sAtha vartAlApa karake vIra santAniyoM ko aparimita Ananda kA anubhava hone lagA / dUsare dina saba zramaNoM ne sUrijI ke meM zatrujaya pahAr3a para jAkara AdIzvara bhagavAn kI yAtrA kI / sAtha kAlAntara meM sUrijI saurASTra kI aura vihAra karate hue Age kokaMNa meM padhAra gaye aura vaha cAturmAsa devapaTTanapura meM kara diyA | Apake virAjane se jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huI / cAturmAsa ke pazcAt zrI ke upadeza se banAye gaye tIna bhaktoM ke tIna mandiroM ko pratiSThAeM kii| karIba 13 naranAriyoM ne parama vairAgya se AcAryadeva ke pAsa dIkSA zraGgIkAra karake zrama kalyANa kiyA / kaI jenetaroM ne jaina dharma ko svIkAra kara satyattva kA paricaya diyA / tatpazcAt sUrijIne Age dakSiNa kI aura vihAra kiyA ! sarvatra dharmopadeza ka te hue vidarbha deza ko bAlapura nagara meM cAturmAsa kiyA / Apake padhArane se usa prAnta meM bhI khUba dharma jAgRti huii| vahAM bhI Apane 11 bhAvukoM ko dIkSA dI / ThIka hai; vyApArI logoM ko lAbha hotA hai taba ve Age bar3hate hI jAte haiM isI prakAra hamAre AcAryadeva ne bhI mahArASTra grAnva ke isa zera meM ula bora paryanta apanA vihAra kSetra vizAla banA diyA / jaba mahArASTra prAntIya sAdhuoM ko zubha samAcAra mile ki AcAryadevaguptasUri jI ma0 idhara hI padhAra rahe / taba unake harSa kA pAra nahIM rahA / ve darzanoM ke liye utkaNThita bana gaye kaI varSoM se sUrIzvarajI ma0 ke darzanoM kA lAbha hastagata nahIM hone ke kAraNa AcAryazrI ke darzanoM ke liye cakora bana gaye / AsapAsa ke kSetroM meM dharma pracAra kA kArya atyanta utsAha karate hue sUrIzvarajI ke svAgata ke liye sammukha jAne lage / kramazaH madurA nagarI meM sUrIzvarajI ke darzana hue jisase paNa varga ko atyanta AnaMda huA / Agantuka zramaNoM se AcAryazrI ne mahArASTra prAnta kI ThIka hAlata jAnalI / tatpazcAt mahArASTra prAnta meM vihAra kara jainadharma kA pracAra karane vAle sAdhuoM ko yathA yogya satkAra evaM padaviyA pradAna kara unake utsAha ko afa fear | ukta zramamaNDalI meM se adhika sAdhu mahArASTra prAnta ke hI janme hue the ataH mahArASTra prAntIya bhASA kI jAnakArI ke kAraNa loga dharma pracAra ke mahatva pUrva kArya meM sthUla parimANa meM saphala hue / sUrijI mahArAja ne tIna cAturmAsa mahArASTra prAnta ke bhinna 2 nagaroM meM karake dharma kA acchA udyota kiyA | mahArASTra prAnta meM AcAryazrI ke Agamana se sAdhu samAja evaM zrAddhavarga meM dharmAnurAga kI prabala vRddhi huI / nAyaka kI upasthiti meM sainikoM kA utsAha bar3hanA prakRti siddha hI hai ataH usa prAnta meM dharma pracAra ke sUrIzvarajI kA dakSiNa meM bihAra 1099
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 se 724] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kArya meM AzAtIta saphalatA hastagata huI / yadyapi isa dIrgha avadhi ke bIca kaI digambara bhAIyoM ne irSyA ke vazIbhUta ho zAstrArtha kiyA kintu usameM ve saphalatA prApta nahIM kara sake unaTA unheM parAjita honA pdd'aa| AcAryazrI jaise vidvAna the vaise samayajJa bhI the / ataH samaya sUcakatA ke sAtha vidvattA hI kI kuzalatA ne Apako cAroM ora vijayI bnaayaa| mahArASTra prAnta meM ApakA akhaNDa vijaya DaMkA bajane lagA Apane mahArASTra prAnta ke choTe bar3e prAmoM evaM nagaroM meM paribhramana kara dharma kA navAGkara aGkarita kara diyA / karIba 28 nara nAriyoM ko dIkSA dekara unheM mokSa mArgArAdhaka banAye / kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM karavAkara jainetaroM ko jaina banAne kI saMskRti ko dRr3ha kiyA / ina sabhI mahatva pUrNa kAryoM ke sAtha hI sAtha pAca digamvara muniyoM ko bhI zvetAmbara AnamnA kI dIkSA dI / eka samaya Apa mAnakheTanagara meM virAjate the| pratidina ke vyAkhyAnAnusAra eka dina Apane zrIzatrubjaya tIrtha ke mahAtmya evaM tIrtha yAtrA se sampAdana karane yogya puNyoM kA tathA gRhasthoM ke karane yogya kAryoM meM se aAvazyaka kAryoM kA digdarzana karAte hue zatrujaya tIrtha kA bahuta hI vizada evaM prabhAvo. tpAdaka varNana kiyA / zatrujaya tIrtha ke itihAsa ne Agata zrotAvarga para paryApta prabhAva DAlA / usa nagara ke maMtrI raghuvIra para to usa vyAkhyAna kA AzAtIta asara huaa| phalasvarUpa vyAkhyAna meM hI zatruJjaya tIrtha kI yAtrA ke liye saMgha nikAlane kA caturvidha zrIsaMgha se Adeza mAMgane ke liye eka dama khar3e ho gaye aura arja karane lage ki-yadi Apa loga zrAjJA pradAna kareM to maiM tIrtha yAtrA ke liye saMgha nikAlane kA lAbha prApta kara sakU / zrIsaMgha ne saharSa Adeza pradAna kiyA aura AcAryazrI ne bhI--'jahAsuhaM' kaha kara unake utsAha vardhaka vAkya kahe / basa ! phira to thA hI kyA ? sthAna 2 para saMgha meM padhArane ke liye AmantraNa patrikAeM bheja dI gaI / sAdhu sAdhviyoM kI prArthanA karane ke liye yogya puruSa bheje gaye / kramazaH nizcita dina isa saMgha meM 300 zvetAmbAramuni 125 digambara sAdhu, aura 25000 gRhastha sammilita hue / sUrIzvarajI ne maMtrI raghuvIra ko saMghapati pada arpita kiyA / kramazaH AcAryazrI ke netRtva aura maMtrI raghuvIra ke saMghapatitva meM saMgha ne zubhazakunoM ke sAtha zubhazuhUrta me zatrujaya kI ora prasthAna kiyaa| mArga ke mandiroM evaM choTe bar3e tIrthoM kI yAtrA karate hue zatrujaya pahu~ce / tIrtha ke dUra se darzana hote hI muktAphala se badhAyA aura caitya vaMdanAdi kriyA kara kramazaH tIrtha para pahu~ca gaye / bhagavAn AdIzvara ke caraNa kamaloM kA sparzana aura dravya evaM bhAva pUjana kara saMgha meM zrAgata mAnavoM ne apane pApoM kA prakSAlana kiyA / mahA rASTra prAnta meM saMgha kama nikalate the ataH isa apUrva avasara kA sadupayoga kara saba ne apanA ahobhAgya manAyA / mahArASTrIya navIna zramaNoM evaM naye jainoM ne to yaha pahilI hI tIrtha yAtrA kI ataH sabake hRdayoM meM harSa evaM Ananda kIalaukika lahareM laharAne lagI / dakSiNa vihArI sAdhuoM ke sAtha saMgha, tIrtha yAtrA karake punaH svasthAna lauTa AyA / sUrijI tIrtha yAtrA karake kheTakapura, karaNAvatI, vaTapara, stambhana tIrtha, bharoMca Adi vividha kSetroM meM vihAra karate hue zrI saMgha ke atyAgraha se bharoMca nagara meM cAturmAsa kara diyaa| cAturmAsa kI dIrgha avadhi meM acchA dharmodyota evaM dharma pracAra huaa| cAturmAsa ke pazcAt zrApazrI kA vihAra AvaMtikA pradeza kI ora huzrA / ujjaina, mAMDavagar3ha, madhyAyikA, mahIrapura, ratanapura aura dazapura hote hue Apa citrakUTa padhAra gaye | vahAM kI janatA ne ApakA zAnadAra svAgata evaM abhinaMdana kiyaa| zrIsaMgha ke atyAgraha se vaha cAturmAsa citrakUTa meM hI karane kA nizcaya kiyA / citrakUTa meM jainoM kI ghanI AbAdI-vizAla saMkhyA thI dakSiNa kA saMgha zatrujaya
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM 1080-1124 aura ve saba bhI prAyaH upakezavaMzIya zrAvaka hI the / pUrvAcAryoM ke jIvana caritroM meM abhI taka pAThaka vRnda barAbara par3hate Aye haiM ki upakeza gacchIya AcAryoM kA va unake AjJAnuyAyI muniyoM kA vihAra kSetra bahuta hI lambA caur3A thA ataH upakezavaMzIya zrAddhavarga kI saMkhyA vizAla ho isameM Azcarya hI kyA ? isIke anusAra citrakUTa bhI upakezavaMziyoM kA prAcIna kSetra thA / upakeza gacchIya muniyoM kA AvAgamana prAyaH prArambha hI thA ata: citrakUTastha zrAvaka samAja kA dharmAnurAga atyanta sarAhanIya aura stutya thaa| sUrIzvarajI ke Agamana se va yakAyaka cAturmAsa ke aprApya avasara ke hastagata hone se to zrAvaka samAja ke dharma prema meM savizeSa abhivRddhi huii| mokSamArga kI ArAdhanA ke liye sUrIzvarajI kA Agamana nimitta bar3hiyA se bar3hiyA nimitta kAraNa hogayA / balAha gautrIya rAMkA zAkhA ke zrAvaka ziromaNi, devaguru -bhakti kAraka, paJcaparameSTi mahAmaMtra smAraka, zrAddhaguNa sampanna, nimrantha pravacanopAsaka suzrAvaka zAha durgA ne parama pavitra, jayakuJjara, pAtaka rAziprakSAlana samartha, paJcamAGga zrIbhagavatIjIsUtra kA mahotsava kiyA jisameM pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya, prabhu savArI aura svadharmI bhAiyoM kI pahirAvaNI zrAdi dhArmika kAryoM meM nava lakSa dravya vyaya kara sUrijI se zrIbhagavatIsUtra baMcavAyA / jJAna kI pUjA mANika, muktAphala, hIrA, pannA evaM svarNa puSya se kI / itanA hI nahIM pratyeka dina gahulI para eka suvarNa mudrikA rakhane tathA zrIgautamasvAmI ke dvArA pUche gaye pratyeka prazna kA suvarNa mudrikA se pUjana karane kA nizcaya kiyaa| yaha bAta to prakRtitaH siddha hai ki jitanI bahumUlya vastu hotI hai utanA hI usa para adhika bhAva bar3hatA hai / zrIbhagavatIjIsUtra kA itanA bar3A mahotsava karane meM mukhya do kAraNa the / eka to jana samAja ke utsAha ko bar3hAnA; aura zrotAoM kI abhiruci zrutArAdhanA aura jJAnazravaNa kI ora karanA dUsarA usa samaya zrAgama likhavAkara jJAnabhaNDAra sthApita karane kI zrAvazyakatA ko pUrNa kara jaina sAhitya ko amara karanA / hama pahale ke prakaraNoM meM isa bAta ko spaSTa kara Aye haiM ki usa samaya presa vagairaha ke suyogya sAdhana vartamAna vat vartamAna nahIM the ataH jJAna ko surakSita rakhane ke liye unheM zrAgama likhavAne evaM jJAna pUjA ke dravya kA sadupayoga karane ke liye jJAnabhaNDAra sthApita karane kI AvazyakatA pratIta hotI thI / basa, ukta kAraNoM se prerita ho usa samaya ke zrAddhavarga donoM kAryoM kA bhAra bar3I sugamatA se apane sira para uThA lete / isase unheM aneka taraha ke lAbha hote aura zAsana sevA kA bhI apUrva avasara prApta hotA / jaina samAja ke sthAnIya utsavoM ke mahAtmya ko dekha itara samAja bhI sahasA hamArI ora AkarSita hojAtI isase zAsana kI prabhAvanA evaM jainiyoM kI mahattA bar3hatI thii| isake sivAya usa samaya ke jainoM ke puNyodaya hI aisA thA ki ve nyAya, nIti aura satya se dravyopArjana kara aise zubhakAryoM meM dravya kA sadupayoga karane meM apane ko parama bhAgyazAlI samajhate the / zrAvakoM kI itanI udAratA, zraddhA evaM prema pUrNa bhakti kA kAraNa jaina zramaNoM kA nirmala caritra evaM vizuddha nirganthapanA hI thA usa samaya ke tyAgI varga ke pAsa meM na to apane adhikAra ke upAzraya the aura na jJAna koSa hI the / na jamAbaMdiye thI aura na gRhasthoM se bhI jyAdA prapaJca thA / ve to ekAnta nispRhI, parama mumukSu, vizuddha cAritrArAdhaka evaM zrIsaMgha ke banavAye hue caitya, pausAla, dharmazAlA yA upAzraya meM maryAdita samaya paryanta sthiratA kara vizrAma karane vAle the| unake hAthoM meM Aja ke seThiyoM se hajAro gune adhika zrImanta bhakta the ve cAhate to bhAja ke sAdhuoM se bhI apane pAsa adhika ADambara rakha sakate the parantu una mahApuruSoM ne isameM ekAnta zAsana AcAryazrI kA citrakoTa meM caturmAsa 1101
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 - 724 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prabhAvanA hone ke badale hAni hI samajhI - lAkhoM rupayoM kI sampatti evaM paudgalika sukhoM kA tyAga kara zrAtma kalyANa ke liye svIkRta kI huI mokSArAdhaka cAritra vRtti kA vighAtaka hI samajhA hai / sUrijI mahArAja ke virAjane se kevala eka zAha durgoM ko hI lAbha milA aisI bAta nahIM para anya bahuta se zrAvakoM ne bhI apanI 2 zaktayanukUla lAbha liyaa| jaina loga hastagata svarNavasara kA lAbha uThAveM isameM to koI vizeSa Azcarya nahIM para jainetara loga bhI sUrIzvara jI ke vyAkhyAna meM jainAgamoM ko sunakara jaina dharma ke parama anurAgI bana gaye / isa prakAra isa cAturmAsa meM upakAra varNato'varNanIya huA / I cAturmAsa samApta hote hI 7 mumukSuoM ko dIkSA dekara medapATa prAnta ke choTe bar3e prAmoM meM jainadharma kA udyota karate hue zrAghATa, vadanera, devapaTTanAdi, kSetroM kI sparzanA karake kramazaH sUrIzvarajI ne marubhUmi kI ora padArpaNa kiyA / zrAcAryazrI ke Agamana ke karNa sukhada evaM manAhlAdakArI samAcAroM ko zravaNa kara marubhUmivAsiyoM ke harSa kA pAra nahIM rahA / AcAryazrI zAkambharI padmAvatI, haMsAvalI hote hue nAgapura pdhaare| Apake darzana evaM svAgata ke liye janatA umar3a pdd'ii| sapAdalakSa prAnta meM khAsI cahala pahala macagaI | Apake zrAgamana mahotsava ne sarvatra dhUma macAdI / marudharavAsI AnaMda sAgara meM nimagna hogaye / saba hRdaya meM dharma prema kI pavitra lahareM laharAne lagI / vAstava meM usa samaya deva gurudharma para janatA kI kI kitanI bhakti thI, yaha to sUrijI ke jIvana caritra par3hane se sahaja hI jJAta hojAtA hai| Aja kA nAstika vAda kucha bhI kahe para hamato anubhava karate hue Aye haiM ki - jahAM dharma para zraddhA, bhakti, vizvAsa adhika hotA hai vahAM sarvatra sukha aura AnaMda hI phailA huA hotA hai / 'yato dharmastato jayaH' gItA ke isa vAkyAnusAra bhI ubhayaloka kI sukha prApti ke liye kiMvA mokSa kA akSaya AtmikAnaMda prApta karane ke liye dharma hI sAdhakatama kAraNa hai / jaba una logoM kI dharma meM aTUTa zraddhA thI taba ve loga parama sukhI evaM saMsAra meM hu bhI nispRhI the aura Aja isake sarvathA viparita hI dRSTigocara hotA hai astu, sukha prApti ke jIvana kA pramukhalakSa dharma hI honA cAhiye / dharma hI parama maGgala rUpa hai / nAgapura meM sUrijI ke padhArane kI khuziyAM ghara 2 manAI jA rahI thI / nAgapura meM jainiyoM kI vizAla saMkhyA thI aura vaha isa lAbha ko yoM hI khonA nahIM cAhatI thIH ataH sabane milakara zrAcAryazrI ke pAsa meM cAturmAsa ke lie joradAra prArthanA kii| sUrIzvarajI ne bhI dharma prabhAvanA kA kAraNa jAnakara turanta svIkAra krlii| pUrva jamAne meM na to itanI lambI caur3I vinatiyoM kI jarUrata thI aura na zrAcArya deva cAturmAsa kI vinatI ke sAtha kisI bhI gRhastha ke Upara vyartha ke bhAra lAdane rUpa zarteM hI rakhate the / na ve kisI dhanADhya aprezvara kI cApalUsI- khuzAmada karate the aura na ve kisI prakAra ke AtmaguNa vighAtaka bAhya zrADa - mbaro meM apane mAna kI mahattA hI samajhate the / ve to the ekAnta nispRhI niprantha / tyAga kA apUrvapATha par3hAne vAle saMsAra ke apUrva zikSaka / saba prakAra kI Adhi-vyAdhi evaM upAdhi se vimukta Atmika sukha kA sukhamaya jIvana vyatIta karane vAle sacce shrmnn| ve apane lie to kisI prakAra kA kharcA karavAte hI nahIM ve jo kucha upadeza dekara kArya karavAte ve eka dama pAramArthika kiMvA caturvidha saMgha ke hitako uddezya meM rakhakara hI / isameM inakA kiJcit bhI svArtha kiMvA zAsana ko hAni pahu~cAne kA lakSya hI nahIM thA / ve to ApasI vivAda evaM kalaha ko bhI dUra karake zAsanonnati meM hI apane zramaNa jIvana kI sArthakatA samajhate / saMgha ke kArya ke liye ve upadeza avazya karate the / kintu kisI ke Upara bhAra DAlakara jabardastI zrApraha 1102 sUrIzvarajI kA nAgapura meM praveza Pww.jainelibrary.org
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 2080-1124 nahIM karate the / usa samaya ke zrAvaka loga bhI itane bhAvuka the ki yadi AcArya zrI zAsana ke kArya ke liye thor3A sA bhI izArA karate to ve apanA ahobhAgya samajhate / zAsana kI alabhya sevA kA lAbha samajha catuvidhazrIsaMgha ke hita ke liye ve bhI apanA tana, mana evaM dhana arpita kara dete / zraca ryazrI ke upadeza se zAsana ke eka kArya ko dasa, bIsa bhAvuka zrAvaka karane ko tayAra ho jAte haiN| kahA bhI hai ki "le lo karatAM leve nahIM aura mAMgyA na ApejI koya" ThIka hai jitanA harSa evaM utsAha se kArya kiyA jAtA hai utanA hI lAbha hai / caturvidha saMgha to paccIsavAM tIrthaGkara rUpahI hai ataH saMgha ke hita kI rakSA evaM unnati karanA, zAsana kI prabhAvanA kara itara dharmAvalambiyoM ke hRdaya meM zraddhA ke bIja aGkurita karanA zrAvaka samAja kA bhI parama kartavya ho jAtA 1 isa para sUrijI to bar3e hI samayajJa evaM kAla marmajJa 1 AcAryazrI kA bahuta varSoM ke pazcAt punaH marudhara meM padhAranA, aura pahalA cAturmAsa nAgapura meM honA vahAM kI janatA ko aura bhI dharma mArga kI aura protsAhita kara rahA thA / cAturmAsa ke dIrgha samaya meM sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hI hotA thA / vyAkhyAna meM jainoM ke zivAya jainetara - brahmaNa, kSatriyadi bhI upasthita hokara jJAna kA lAbha uThAne meM apane ko bhAgyazAlI samajhate the / AcAryazrI eka nirbhIka vaktA evaM tejasvI upadezaka the / darzana aura AcAra viSaya kA tulanAtmaka dRSTi se isa prakAra vivecana karate ki sunane bAloM ko vyAkhyAna bar3A hI rUcikara lagatA thA / jo loga jainoM ko nAstika kahate the / aura usase ghRNA karate the ve hI loga zrAcArya zrI kI ora prabhAvita ho jainadharma ko bhUri 2 prazaMsA karane lage / karIba 400 brAhmaNoM ne to midhyAtva kA vamana kara jainadharma ko svIkAra kiyaa| sUrijIne kahA bhUdeva ! kevala Apane pahale pahala hI jainadharma ko svIkAra nahIM kiyA hai| kintu zrApa logoM ke pUrva bhI zrI gotamAdi 4400 aura zayyaMbhava, yazobhadra, bhadrabAhu Arya rakSita, vRddhavAdI aura siddhasena divAkara -- jo saMsAra meM ananya - zra jor3a dhuraMdhara vidvAna the, cAraveda, aSTAMga nimitta, aSTAdaza purANAdi apane dharma ke zAstroM ke pAraGgata the tulanAare fropakSapAta dRSTi se vicAra kiyA to AtmakalyANa ke liye unheM bhI jainadharma hI upAdeya mAlUma huA ataH midhyA kadAhako chor3a ve tatkAla jainadharma meM dIkSita hogaye / unhoMne apanI kArya dakSatA se yajJoM meM evaM deva deviyAM ke nAmapara hajAroM mUka pazuvoM kA balidAna karane vAle yAjakoM ko hisA dharmAnuyAyI jainadharmo banAye / unakA itihAsa Aja bhI hamAre hRdaya meM navIva rozanI evaM kAnti ko sphurita karane vAlA hai / surijI dvArA diye gaye ukta udAharaNoM se unakI zraddhA aura bhI adhika dRr3ha hogaI / sUrijI mahArAja kA zrAtma kalyANa kI ora adhika lakSya thA ataH jaba Apa upadeza dete taba tyAga vairAgya ke viSaya ko sunakara zrotAoM kI icchA saMsAra ko tilAJjalI dene kI hojAtI kintu cAritra mohanIya ke kSayopazama nahIM hone ke kAraNa saba to aisA karane meM asamartha rahate phirabhI bahuta se bhAvuka dIkSA ke ummedavAra ho hI jAte / isI ke anusAra cAturmAsa samApti ke pazcAt una dikSArthiyoM ko dIkSA de zrAcArya zrI vahAM se vihAra kara - -mugdhapura, harSapura, khaTakuMpapura Adi choTe bar3e prAmoM meM paribhramana karate hue upakezapura padhAra gye| vahAM ke zrIsaMgha ne bar3e hI harSa se ApakA svAgata kiyA / zrAcAryazrI ne bhagavAn mahAvIra aura AcAryazrI ratnaprabhasUrIzvara jI kI yAtrA kara svAgatArtha zrAgata zrAvaka maNDalI ko kiJcit dharmopadeza diyA / sUrIzvarajI upakezapura meM 1103
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 - 724 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ke zrAgamana se pUrva saMgha meM kucha manoM mAlinya kiMvA ApasI vaimanasya paidA ho gayA thA para zrAcAryazrI ke eka vyAkhyAna se hI vaha coroM kI bhAMti sarvadA ke liye palAyana kara gayA / zrIsaMgha meM zAMti, prema evaM saMgaThana kA apUrva utsAha prAdurbhUta ho gayA / isase pAyAjAtA hai ki usa samaya saMgha meM AcAryoM kA bar3A hI prabhAva thaa| saMgha ke atyAgraha se vaha cAturmAsa sUrijI ne upakezapura meM hI kara diyA / upakezapura kI janatA pahile se hI dharma kA gaurava thA, kalyANa kI bhAvanA thI, svadharmI bhAiyoM ke prati pUrva vAtsalya tathA jaina zramaNoM ke prati apUrva zraddhA eva bhakti thI phira AcAryazrI ke cAturmAsa hone se to ye sabake saba dviguNita hogaye / sUrijI kA vyAkhyAna nitya niyamAnusAra prArambha hI thaa| jaina va jainetara mahAnubhAva bar3I hI bhakti pUrvaka usakA zravaNa kara kalyANa sAdhana meM saMlagna the| sUrijI ke virAjane se dharmodyota prabala parimArNa meM huA | Apake vyAkhyAna kA prabhAva janatA para AzAtIta huA / coraliyA jAti ke maMtrI arjuna kA putra karaNa jo koTyAdhIza thA - cha mAsa kI vivAhita patnI kA tyAga kara AcAryazrI ke pAsa meM bhagavatI dIkSA svIkAra karane ke lie udyata huA / usakA anukaraNa kara cAra puruSa aura sAta bahinoM ne bhI cAturmAsa samApta hote hI karaNa ke sAtha dIkSA le lI / dIkSA kA kArya sAnaMda sampanna hone ke pazcAt zrAcAryazrI ne kumuTa gautrIyazA devA ke banAye pArzvanAtha bhagavAn ke mandira kI pratiSThA bar3e hI samAroha se kii| kAlAntara meM vahAM se bihAra kara mANDavyapura, palhikAdi grAmoM meM hote hue AcAryazrI nAradapurI pdhaare| nAradapurI aise to bhAvukoM se bharI huI hI thI para ApakA janma sthAna nAradapurI hI hone se vahAM kI janatA utsAha meM kucha vilakSaNatA, evaM vizeSatA ke sAtha alaukikatA dRSTigocara hotI thii| koI AcArya zabda se sambodhita kara Apake guNagAnoM se apanI jivhA ko pAvana karane lagA to koI premavaza janma ke punar3a nAma se hI ApakI saccI prazaMsA kara apane jIvana kA saccA lAbha lene lagA / koI kahatA ki dhanya hai aisI mAtA ko jisa ne apanI kukSi se aisA putra ratna utpanna kiyA ki isameM nAradapurI ko hI nahIM apitu sArI marubhUmi ko ujvala mukhI banA diyaa| isa prakAra jitane muMha utanI bAteM karate hue zrAcAryazrI ke guNagAna kiye jA rahe the / isa prakAra kI nirmala bhakti pUrNa prazaMsA se nAradapurI kI janatA apane ko gauravAnvita banA rahI thI / zrastu sUrijI ke Agamana ke sAtha hI sUrijI kA khUba sajAvaTa ke sAtha svA gata kiyA gayA / nagara praveza ke pazcAt maMgala rUpa meM dI gaI sarva prathama dezanA ko zramaNa karake janatA daMga raha gaI / akhila jana samAja apane bhAgya ko sarAhane laga gayA / AcAryazrI kA nAradapurI janma sthAna hone se vahAM ke logoM ne zramaha pUrNa prArthanA karate hue kahA - prabho ! isa nAradapurI meM to Apane janma lekara hama saba ko kRtArtha kiyA hI hai kintu eka cAturmAsa karake aura hameM upakRta kareM to hama Apake ciraRNI raheMge / eka cAturmAsa kA lAbha to hameM avazya milanA hI caahie| sUrijI ne saMghakI prArthanA ko svIkAra kara vaha cAturmAsa nAradapurI meM hI karanA nizcita kara liyA / cAturmAsa meM abhI kucha avakAza thA ataH cAturmAsa ke pUrva 2 zrapazrI koraMTapura, satyapura, bhinnamAlAdi pradeza meM paribhramana kara dharmapracAra karane lage / cAturmAsa ke ThIka samaya para nAradapurI meM padhAra kara cAturmAsa kara diyA / isa taraha AcArya zrI ne apanI avaziSTa Ayu marudhara ke uddhAra meM hI vyatIta kI / Apane apane 44 varSa ke unnata zAsana kAla meM pratyeka prAnta meM bihAra para jainadharma ke utkarSa ko 1104 sUrIzvarajI nAradapurI meM
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1080-1124 khemane khUba joroM se bddh'aayaa| aneka mahAnubhAvoM ko zramaNa dIkSA dii| lAkhoM mAMsAhAriyoM ko jainadharma meM saMskArita kiyaa| aneka maMdira mUrtiyoM kI pratiSThAeM krvaaii| ApakA samaya caityavAsiyoM kI zithilatA kA samaya hone se Apane kaI sthAnoM para zramaNa sabhA kara zithilatA ko miTAne kA khUba prayatna kiyaa| isameM Apako paryApta saphalatA bhI hastagata huii| vAdI, prativAdI to ApakA nAma sunate hI ghabaga raThate the| Apake vyAkhyAnoM kI chApa bar3e2 gajA mahArAjAoM para par3atI thI ataH kaI bAra ApakA vyAkhyAna rAjAoM kI sabhA meM huA karatA thA / Apa jIvana isa taraha ja kalyANa ke kAryoM meM vyatIta huaa| anta meM zrApazrI ne zatrunjaya tIrtha para devI saccAyikA kI sammati aura nAradapurI ke prAgvaTa vaMzIya zA. DAvara ke mahA mahotsava pUrvaka upAdhyAya candrazekhara ko sUripada pradAna kiyA / zrApa taba hI se apanI antima saMlekhanA meM laga gaye / caMdrazekhara muni kA nAma paramparAgata kramAnusAra siddhasUri rakha diyA zrIdevaguptasUri ne 11 dina ke anazana ke pazcAt samAdhi pUrvaka paJca parameSTI kA smaraNa karate hue svarga purI kI bhora padArpaNa kiyA jaina dharma kI unnati karane vAle aise mahApuruSoM ke caraNa kamaloM meM koTizaH vaMdana ! Aphke samaya meM hue tIrthAdi kAryoM kI saMkSipta nAmAvalI nimna prakAreNa hai| zrAcArya bhagavAn ke 44 varSa ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe 1-candrAvatI ke prAgvaTa gotrIya lumbAne dIkSAlI 2-zivapurI , bhAdra " cAMdaNane 3-nAdulI prAgvaTa 4-pAhikA , zrImAla nAthoMne 5 koraTapura ,, gulecchA gomone 6-AzikA dedAne 7-harSapura koTAriyA pethAne 8-bhAvaNI kummaTa seNAne 9--devAr3I ,, laghuSTi jojAne 10 - kSatripurA DAvarane 11-kosaNa ,, pallIvAla 12-bugAr3I , pAvecA vIrAne 13-lAloDI devAne 14-jAbalIpura , cauhAna cunAne 15-bAlApura ,, coraDiyA jekaraNane 16 -zivagar3ha , taptama kuMbAne 17-devAlI , bappanAga 18-satyapurI , pokaraNA karanAne 19-TelIprAma , prAgvaTa sAMgaNane sUrIzvavarajI ke zAsane dIkSAe 1105 Jain Education In Sonal :, pATaNI , suceti phUtrAne , samadar3iyA boTasane
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 se 724] [bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa lAlanane haNumanane , zreSTi gautra " kSatrI 20-hAjArI ke prAgvaTa gotriya samarAne dIkSAlI 21-mANDava pallIvAla 22-ujaina zrImAla nAgadevane 23-madhdhamA zreSTi nArAyaNane 24-caMderI , zrI zrImAgha 25-mAroTa lAkhaNane 26-derAvala " adityanAga0 padamAne 27-mAlapura , zrI mAla bhojAne 28-vIdapura ,, bhUri saravaNane 29-reNukITa bholAne 30-gosalapura , Arya0 vAgAne 31-sInApura , morakha vIjAne 32-DAmadela , vinAyakiyA pArasane 33-pArAkara , brAhmaNa somadevane 34-tAjorI , ThAkurasIne , prAcArya zrI ke 44 varSoM ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAeM 1-kIrATakuMpa ke zreSTi gotrIya haradeva ne bha0 mahAvIra bha0 ma0 2-bhAlAsaNI , coraliyA, ssAdo ne " " 3-joganIpura , balAhA , cokhAzAha , pArzvanAtha 4-vijApura , morakha , bhANA ne , " 5-narabara , vIrahaTa , rAvala ne , 6-jAvalIpura , kummaTa , lAdA ne 7-caMdapurI dedezAhA ne , mahAvIra 8-melavAr3A gAgvaTa , mulAne 9-nandIpura jaitAne 10-punAr3I kulAghara ne 19-devapaTaNa luMbA ne ,, AdIzvara 12-muzANI , pallIvAla siMhA ne 13--dhAkoTI kokAne neminAtha 14-lAlapura , gAndhI mahAdeva 15-dholAgar3ha , boharA , hAllA ne zAntinAtha 16-gaDavADI , maMtrI mehatAne 11.6 sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe " DiDu
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1080-1124 mujArane savalAne 17-tArApura ke samadar3hiyA gotriya kAnA ne bha0 mahAvIra ma0 18-pesiyAlI , zrI zrImAla, jekaraNa ne , ,, 19-motIsarA , zrImAla , depAla ne , 20-koTharA , zrImAla , mokala ne vAsapUjya 21-goviMdapura , zrImAla , senIne vimalanAtha 22-bhAlugAva , ciNctt| brahmadevane nemInAtha 23-rAjapurA , kumaTa , sejapAlane mallInAtha 24-rANakapura , rAMkA , avar3ane mahAvIra 25-talloga , karaNAvaTa, sAlagane 26-vidAMmI , prAgvaTa , rAmAne , pArzvanAtha 27-tribhuvanaSurA , prAgvaTa " 28-kher3Ipura , zrImAla " 29-pulAsiyA , brAhmaNa , jagadeva 30-rAyanagara , taptabhaTa bosTane ajita 31-khukhAlI , morakha / , dhanAne neminAtha 32- kalAlIpura , zrImAla , vAghAne , mahAvIra 33-rAyaTI , zrImAla , rANAne 34-patajar3I , sucaMti , rAmAne , pArzvanAtha , sUrIzvarajI ke 44 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1-jAbalIpura ke toDiyANI go0 jinadAsane zatrujayakA saMgha 2-vAghrapura , koThArI , dhannA ne 3-naMdAvatI coraDiyA saMghadAsa ne 4-satyapurI valAha-rAMkA netasI ne 5-upakezapura sucaMti mohaNa ne 6-mAlIvAr3A phUo ne 7-dAntipura zrI zrImala jaitasI ne 8-zrAzikA rAjasI ne 9-khAkhAMNI zrImAla 10-mAroTakoTa bhAdra DAvara ne 11--tribhuvanagar3ha , zreSTi 12- darzanapura zrImala 13-nAradapurI , pallIvAla parIzvavarajI ke zAsana meM saMghAdi prAgvaTa guNAr3ha ne mAlA ne durgA ne
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 680 se 724 ] 14- ra -- ratnapurA 15 - upazapura 16 - nAgapura 17- candrAvatI 19 "" kummaTa adityA0 ciMcaTa 1108 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa go0 TIlAne narasI ne somA ne " 95 prAgvaTa 33 "3 karaNa ne 19 18 - upakezapura ke kummaTa rAvala yuddha meM kAma zrAyA usakI patnI satI huI / 19 - medanIpura ke zreSTa haradeva 20 - zivagar3ha ke zrImAla arjuna 21- mugdhapura ke prAgvaTa nArAyaNa 22 - carapaTaprAmeM bappanaga dedA kI patnI ne eka lakSa dravya se bAvar3I karAI / 23- kSatrIpura ke zreSTi gomA kI putrI rAmI ne talAba banAyA | 39 37 "" 24 - bhojapura ke prAgvaTa kummA kI dharma patnI ne eka kuMvA banAyA / 65 - pArikA ke pallIvAla kAnA ne dukAla meM eka koTI dravya kiyA / 97 95 39 " -39 jaya 99 99 dukAla - zrAcArya deva ke zAsana meM mahAjana saMgha bar3A hI unnata dazA ko bhoga rahA thA dhana dhAnya evaM putrAdi parivAra se samRddhazAlI thA ve loga acchI taraha se samajhate the ki isa samRddhazAlI hone kA mukhya kAraNa deva guru aura dharma para aTUTa zraddhAhI hai ataH ve loga guru mahArAja ke upadeza evaM Adeza ko deva vAkya kI taraha zirodhArya karate the guru upadeza se eka eka dharma kArya meM lAkhoM karor3oM dravyaM bAta kI bAta meM vyaya kara DAlate the itanA hI kyoM para ve janopayogI kArya meM bhI pIche nahIM haTate the AcArya zrI ke zAsana samaya tIna bAra dukAla par3A thA jisameM bhI mahAjana saMgha ne karor3oM dravya kharca kiye / upakezavaMzakI udAratA - nAgapura ke adityanAga dedA ke putra khIMvasI kI jAna satyapurI ke sucaMtI rAmA ke vahA~ jArahI thI rAstA meM bhojana ke liye zakara (khAMDa) kI 150 boriyAM sAtha meM thI, jAna ne eka grAma bAhara bAvar3I para DerA DAla kara rasoI banAI jaba bhojana karane ko taiyArI huI to jAna vAloM ko mAlUma huA ki bAvar3I kA pAnI kucha khArA hai to saba loga kahane lage ki kyA dedAzAha hameM khArA pAnI pilAvegA ? isa para dedAzAha ne naukaroM ko hukma diyA ki apane sAtha meM jitanI khAMDa hai vaha saba bAvar3I do | basa ve 150 boriyoM khola kara saba khAMDa bAvar3I meM DAladI aura jAna vAloM ko kahA ki Apa saba saradAra mIThA pAnI aroMgo / zraddhA hA, logoM ne dedAzAha kI udAratA kI bahuta prazaMsA kI tathA grAma vAloM bhI miThA pAnI piyA aura eka kavi ne dedAzAha kI udAratA kA kavitta bhI banAyA / cAlIsaveM paTTa devagupta hue, jinako mahimA bhArI thI / 22 Atmabala arU tapa saMyama se kIrti khUba vistArIM thI / zithilAcArI dUra nivArI, Apa ugra bihArI the / guNa gAte sura guru bhI thA, zAsana dharma pracArI the // iti bhagavAn pArzvanAtha ke cAlIsave paTTapara AcArya devagupta sUri paramaprabhAvika zrAcArya hue | sUrIzvarajI kA svargavAsa /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devasiddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-1178 41-prAcArya zrI siddhasari ( aSTam ) siddhAcArya iti stuto munivarazcAdityanAgAnvaye / zAkhAM pArakhanAmadheyavidirtA bhUSAsamo'bhUSayat // zatrormAnavimardako dhRtavalo jainAn vidhAtuM kSamaH / devasthAnavidhAnato jinamatasthairya cakArAtmano // rama pUjya, AcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja bAla brahmacArI, mahAna tapasvI, sakala zAstra pAraGgata, yugapradhAna kalpa, pratyUSaprArthya, mahA zAsana prabhAvaka, zAstrArtha niSNAta upavihArI, tapodhanI, suvihita ziromaNi, dharmapracAraka, dharmopadezaka, zramaNAcita sAkSAt in siddha puruSa ke anurUpa aneka guNAlaMkArAlaMkRta prAcArya pravara hue / zrApazrI ke brahmacarya ra kA va kaThora tapazcaryA kA akhaNDa taphteja aura pUrNa prabhAva bhArata ke eka chora se dUsare chora taka vistRta thaa| zrApazrI ke paropakAramaya jIvana kA paTTAvaliyoM, vaMzAvaliyoM meM savizada varNana hai kintu graMtha vistAra ke bhaya se hama utanA vistRta na banAte hue hamAre uddezyAnusAra saMkSepa meM Apake jIvana kI mukhya 2 ghaTanAoM kA ullekha kareMge jisase pAThakoM ko acchI taraha se jJAta ho jAyagA ki pUrvAcAryoM kA jaina samAja para kitanA upakAra hai ? una mahApuruSoM ne kitanI taraha kI takalIpheM sahana karake bhI apane kartavya patha ko nahIM chodd'aa| unhone kisa taraha kI kAryakuzalatA se jainadharma kA itanA sudUra prAMtoM taka pracAra kiyA ? aura usa upakAra RNa se uRNa hone ke liye hamArA unake prati kyA kartavya hai ? astu, ... jaise meghAdi kI kalaMkamaya kAlimA vihIna, nirmala evaM zubhra AkAza meM praha, nakSatra, tArAdi parivAroM kI samRddhi se samRddhizAlI, SoDaza kalA paripUrNa kalAnidhi zobhita hotA hai usI taraha isa bhUmaNDala para vyApArAdi samRddhivardhaka sAdhanoM kI prabalatA se, zveta varNIya prAsAda zikharoM kI uttaMgatA se, evaM mahAvIra bhandira kI uccezikhara ke dhvaja daMDa aura suparNa kalaza suzobhita tathA nAnopavana kUpavATikAdi prAkRtika sauMdarya se zobhAyamAna mahAjana saMgha kA zrAdyotpAdaka kSetra zrI upakezapura nAma kA cittAkarSaka, manoraMjaka, pAlhAdakArI, ramaNIya nagara thA / yoM to yaha nagara chattIsa prakAra kI kauma kA zrAzraya sthAna thA kintu mukhyatA meM upakezavaMziyoM kI vizAlatA thI / devI saJcAyikA ke varadAnAnusAra 'upakeze bahulaMdravyaM' upakezapurIya mahAjana saMgha jaise tana se evaM jana se kuTumba parivAra se paripUrNa thA vaise dhana meM bhI kubera se spardhA karane vAlA thA / upakezavaMziyoM kI jaise rAjya karmacAriyoM ke maMtrI, lenApati zrAdi padoM se vizeSa sattA thI vaise nAgarikoM meM bhI nagaraseTha, paMca caudharI Adi mAnavardhaka, sammAna bodhaka padoM se pratiSThA thii| upakezavaMziyoM meM AdityanAga nAma kA prasiddha gautra hai jo, eka AdityanAga nAma ke mahApuruSa ke smRtirUpa hI hai / isI zrAdityanAga gautra kI zAkhA prazAkhAdi ke rUpa meM itanI vRddhi huI ki bhArata ke adhika prAntoM meM AdityanAga gautrIya zAkhAeM hI dRSTigocara hone lagI thii| inakI zAkhAoM mukhya 2 coraliyA, golecA upakezapura nagara kA varNana
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778) [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pArakha vagairaha haiN| pUrvakAla ke mahAjanoM ko idhara se udhara, aura udhara se idhara sthAna parivartana karate rahane ke mukhya do kAraNa the| eka vyApAra ke liye aura dUsarA rAjya viplava kI bhayaMkaratA ke kAraNa / udAhara. NArtha-vartamAna meM bhI bambaI, kalakattA, karAMcI, byAvara, rANI, samIrapura Adi zahara-jo bar3e 2 zaharoM ke rUpa meM dRSTi gocara ho rahe haiM kevala vyApArika kSetra kI prabalatA evaM vizAlatA ke kAraNa se hI haiN| isake viparIta, kaliMgA, vallabhI, siMdha aura pajAba ke logo ne rAjya kaSToM evaM AkramaNa kI adhikatA ke kAraNa idhara udhara-jidhara surakSita sthAna mile-jAkara apane surakSita sthAna banA liye| isake sivAya bhI kaI vakhta rAjA loga apane naye rAjya kA nirmANa kara, mahAjanoM ko sammAna pUrvaka Amantrita kara unheM kaI prakAra kI sugamatA pradAna kara apane naye rAjya meM le gaye / zrataH mahAjana logoM kA eka pradeza se dUsare pradeza meM jAkara rahanA yA vahAM sthiravAsa karanA svabhAvika sA hI hogayA thaa| isakA puNya evaM prabala pramANa Aja bhI hamArI AMkhoM ke sAmane haiM ki barAra, khAnadeza, yU0pI0, sI0 pI0 bihAra, pajAba mahA. rASTrAdi prAntoM meM hamAre svadharmI bhAiyoM kI pediyeM yathAvata pracalita haiN| hajAroM lAkhoM kI tAdAda meM una prAntoM meM vyApAra nimitta mAravAr3a se gaye hue mAravAr3I bhAiyoM ke darzana ho sakege / astu, upakezapura meM zrAdityanAga gautra kI pArakha zAkhA ke dhanakubera, zrAvaka vrata niyamaniSTha, parama dhArmika udAravRttivAle zrIarjuna nAma ke seTha rahate the| zrApa tIna bAra saMgha nikAla kara tamAma tIrtho kI yAtrA kara svadharmI bhAiyoM ko svarNa mudrikA evaM vastroM kI paharAvaNI dekara saMghapati pada ko prApta karane meM bhAgyazAlI bane the| tIna bAra tIrthayAtrA ke lie saMgha nikAlane ke paramapuNya ko sampAdana karane ke pazcAt darzana pada kI vi. bhAgadhanA ke lie upakezapura meM bhagavAna zrAdinAtha kA eka AlIzAna maMdira bana. vAyA thaa| Apake cAra putra ora sAta putriyeM thIM jinameM eka karaNa nAmakA putra bar3A hI tejasvI thaa| vaha bacapana se hI dharmakriyA kI ora abhiruci rakhane vAlA va AtmakalyANa kI bhAvanAoM se aotaprota thaa| muni, mahAtmAoM kI satsaMgati evaM unakI sevA ke lie sadA tatpara rahatA thaa| usake jIvana meM vilakSa. NatA thI, alaukikatA thI, adbhutatA thii| mahAtmAoM kI bhakti evaM dharma kArya meM vizeSa prema usake bhAvI jIvana ke abhyudaya ke sUcaka the| avasthA ke bar3hane ke sAtha hI sAtha seTha arjuna apane putra kA vivAha karane ke liye utkaNThita bana uThe to isake viparIta karaNa unakA sakhta virodha karane lgaa| kramazaH isI ulajhana meM 25 varSa vyatIta ho gaye / anta meM karaNa kI icchA na hone para bhI kuTumba vAloM ke atyAgraha se zA0 arjuna ne karaNa kI sagAI kara hI dI / samaya para vivAha karane ke liye usa para bahuta adhika dabAva DAlA gayA para karaNa to Ajanma brahmacaryavrata pAlane kI pratijJA le cukA thA ataH vivAha ke prastAva ko suna kara vaha eka dama pezopeza meM par3a gyaa| usake sAmane bar3I vikaTa samasyA upasthita ho gaI ki vaha zAdI ke prastAva ko svIkAra kare yA apanI kRta pratijJA para sthira rahe / anta meM usane nizcaya kiyA ki mere nimitta se eka jIva kA aura bhI kalyANa hone vAlA ho to kyA mAlUma ataH parivAra vAloM kI prasannatA ke nimitta aura apanI icchA va pratijJA ke viruddha bhI zAdI kara lenA samIcIna hogA / ukta vicAra ke sAtha meM hI usake nayanoM ke sAmane vijayakuMvara, vijayakugharI ke eka zaiyyA para sone para bhI bhAI, bahina ke samAna akhaNDa brahmacarya pAlana karane kA dRzya citravat upasthita ho gyaa| basa, karaNa ne zAdI krlii| vivAha kArya ke sampanna hone ke pazcAta vaha apanI patnI ke zayana 1110 sUrIzvarajI kA nAgapura meM praveza
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devasiddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-117: gRha meM gayA aura usake sAtha eka hI zaiyyA para so gayA kintu vijayakuvara, vijayakuvarI ke dRSTAnta ko smaraNa meM rakha usane apanI pratijJA meM kizcit bhI bAdhA nahIM upasthita hone dii| karaNa kI patnI ne bhI prathama saMyoga meM lajjAvaza kuchabhI nahIM kahAki thor3e dinoM ke pazcAt vaha apane pitgRha ko meM calI gii| jaba cAra mAsa ke pazcAt vaha punaH apane susarAla meM AI aura karaNa kI AjIvana brahmacarya vrata pAlane kI kaThora, hRdaya vidAraka pratijJA ko sunI to usane apane patideva se prArthanA kI ki-pUjyavara ! yadi ApakI prArambha se hI brahmacarya vrata pAlane kI icchA thI taba zAdI hI kyoM kI ? ___ karaNa-merI icchA to bilakula hI nahIM thI parantu kuTumba vAloM ne jabardastI zAdI karavAdI patnI-kuTumba vAloM ne to jarUra aisA kiyA hogA para jaba Apa svayaM dRr3ha nizcaya kara cuke the phira zAdI karane kA kyA kAraNa thA ? karaNa-merI icchA yaha bhI thI ki yadi mere kAraNa kisI dUsare jIva kA uddhAra hone kA ho to kauna kaha sakatA hai ? patnI-dUsarA jIva to maiM hI hU~ na ? karaNa-hAM Apa hI haiN| patnI--to kyA Apa merA kalyANa karanA cAhate haiM ? karaNa-taba hI to saMyoga milA hai / kyA Apane vijayakuvara vijayakuvarI kA vyAkhyAna nahIM suna hai ki una donoM ne eka hI zaiyyA para sokara ke bhI akhaNDa brahmacaryavrata pAlA thA ? patnI-to kyA Apa vijayakuMvara bananA cAhate haiM ? karaNa-vijayakuMvara to mahApuruSa the| unake samaya saMhanana, zakti vagairaha kucha aura hI thI aura Aja ke samaya kI saMhanana zakti kucha aura hI hai / patnI -jaba saMhanana vagairaha ve nahIM haiM to Apa mujhe vijayakuMvarI kaise banA sakeMge ? merI icchA ruka nahIM sakegI to Apa mujhe aisA kaunasA sukhamaya mArga batalAoge ? karaNa-yaha mujhe svapna meM bhI ummeda nahIM hai ki maiM brahmacarya vrata pAlUM aura Apa kisI dUsare mArga kA mana se bhI anusaraNa kareM / pratyeka prANI meM apane khAnadAna kA khUna aura zrAtmIya gaurava huA karatA hai ataH mujhe vizvAsa hai ki mere sAtha Apa bhI brahmacarya pAleMgI hii| patnI-para kAma deva to eka durjaya pizAca hai merI jaisI abalA usako kaise jIta sakegI ? zrApa jarA vicAra to kariye ? karaNa-puruSoM kI apekSA isa kArya meM abalA-abalA nahIM kintu sabalA hotI haiM / dropadI, madana rekhA kA caritra Apane nahIM sunA hai ? ve bhI Apake jaisI abalAeM hI thI para maukA zrAne para una satiyoM ne abalA janya nirbalatA ko tilAnjalI de puruSoM ko bhI lajita karane vAle sabalAoM ke kArya kiye / Apane sunA hogA ki zAstrakAroM ne kAma bhoga ko malamUtra kI upamA dekara kAma bhogoM ko tira. skAra kiyA hai / isako sarvathA heya batA kara isake bhogane vAle ko anaMta saMsArI batAyA hai / vicArane jaisI bAta hai ki isa manuSya bhava kI alpa Ayu meM yA kincita viSaya sukha meM devatAsambandhI yA mokSa ke akSaya sukha ko hAra jAnA hamArI ajJAnatA nahIM to aura kyA hai ? yadi isa kSaNika avasthA ko hamane dharmArAdhana meM brahmacarya ke viSaya dampatikA saMvAda 1111
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa lagAdI to nizcaya hI hamAre liye devatAoM ke bhoga kiMvA mokSa kA akSaya sukha taiyAra hai kintu isake viparIta bhaviSya kA vicAra na karake thor3e se sukhoM ke liye bahuta kI hAni kI to madhulipta khar3aga ko cATane vAle jihvAlolupI kI jihvA kaTane ke duHkha ke samAna hamako bhI ananta naraka, tiryazca, nigoda ke duHkhoM ko sahana karanA par3egA jahAM se ki apanA punaruddhAra honA asambhava nahIM to durlabha avazya hI ho jaaygaa| zAstroM meM kahA hai sallaM kAmA visaMkAmA kAmA AsI visovamA / kAme ya patthemANA akAmA janti duggaI // jahA kimpAga phalANaM pariNAmo na suMdaro / evaM bhutANa bhogANaM pariNAmo na suMdaroM // arthAt-ye kAma bhoga zalya-kaMTaka svarUpa haiN| sAkSAt viSa se bhI bhayaMkara hai zrAzIviSa sarpa se bhI upa evaM hAniprada haiN| yaha jIva ina paudalagika sukhoM meM mohita ho unakI prApti ke prayatna karatA rahatA hai aura kAma bhoga ko bhogane kI tIvra icchA vAlA hokara ke bhI antarAya karma ke tIbrodaya se vaisA nahIM karatA huA icchA se hI durgati ko prApta ho jAtA hai| kahAM taka kaheM / ina kAma bhogoM kI zAstrakAroM ne kimpA. kaphala kI upamA dI hai jaise kimpAka phala khAne meM atyanta svAdu evaM mana ko zrAnanda upajAne vAlA hotA hai kintu kucha hI kSaNoM ke pazcAt vaha zrAnanda mRtyu ke hI rUpa meM pariNata ho jAtA hai usI taraha ye kAma bhoga bhI bhogate hue kucha kSaNoM ke liye sukhaprada avazya haiM / ye kAmabhoga to hamAre bAhyazatruoM ko apekSA bhI adhika hAni pahu~cAne vAle zatra haiN| kAraNa apanA pratipakSI-dveSI, siMha, hAthI, sarpa vagairaha to zatrutA ke Aveza meM AkAra adhika se adhika eka bhava ke nAzavAna zarIra kA hI nAza kara sakate haiM kintu ye kAmabhoga bhava bhava ke Atmika guNoM kA eka kSaNa meM hI vinAza kara dete haiN| ataH kiJcitkAla ke kSaNika viSa saMyuktabhogoM ko bhogakara cirakAla ke duHkhoM ko mola lenA-"khaNamAta sukkhA bahukAla dukkhA" kahAM kI samajhadArI hai ! ata: Apa bhI dRr3hatA pUrvaka brahmacaryavrata kI ArAdhanA kareM isI meM zrAtmA kA kalyANa hai / patnI-jaba manuSya ke sAmane khAne yogya padArtha rahate haiM taba vaha kadAcita kinhIM kaThora pratibandhoM ke kAraNa na bhI khAtA ho kintu usakI icchA to sadA khAne kI rahatI hai ataH usa padArtha se sadaiva dUra rahanA hI acchA hai jisase kabhI abhilASA janya pApa ke bhAgI to na ho skeN| karaNa-to kyA ApakI icchA usa padArtha se sadaiva ke liye dUra rahane kI hai ! yadi aisA hI hai to eka bAra punaH dRr3ha nizcaya kara leN| patnI-anya to upAya ho kyA hai| ___ karaNa-yadi aisA hI hai to bar3I khuzI kI bAta hai ki zrApa aura hama eka patha ke pathika banakara AtmakalyANa ke paramasaubhAgya ko prApta kreNge| ___ basa, una pavitra AtmAoM ne rAtri meM Apasa meM vArtAlApa se hI dRr3ha nizcaya kara liyA ki, samaya Ane para apana donoM eka sAtha meM dIkSA grahaNa kara nivRtti mArga ke anusA baneMge / samaya kI pratIkSA meM donoM, vijayakuvara, vijayakuvarI ke samAna eka zaiyyA para sote hue bhI akhaNDa brahmacaryavrata ko pAlana karane lge| idharasaMyogaprabala puNyodaya se jAlyuddhAraka, jinagadita yama niyama niSTha,zAsanadIpaka,jaMgama tIrtha svarupa, dharmaprANa AvAryadevaguptasUri kA upakezapura meM padArpaNa huzrA / pUrva prakaraNa se pAThakoM ko acchI taraha se 1112 dampati kA dIkSA lene kA nizcaya
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-1178 vidita hI hai ki AcAryazrI bAla brahmacArI, tejastrI -- tapasvI the ataH Apa apane vyAkhyAna meM brahmacarya kI mahattA kA vizeSa varNana karate the / eka dina prasaGgAnusAra zrApane pharamAyA ki deva dAva gaMdhavvA, jakkha rakkhasa kinnarA / baMbhayArI namasaMti, dukaraM je karenti ne // arthAt -- jo niSTha akhaNDa brahmacarya pAlate haiM unako devatA, dAnava, gandharva yakSa, bhUta pizAca, rAkSasa kinnarAdi deva bhI namaskAra karate haiM / una mahA puruSoM kI sevA karane meM ve apane Apako, bhAgyazAlI samajhate haiM / zrataH brahmacarya meM kisI bhI prakAra kA vighna upasthita nahIM hone dene ke liye kiMvA niraticAra brahmacarya vrata ko pAlana karane ke liye zramaNa jIvana hI uttama sAdhana hai| isake binA zuddha brahmacarya pAlanA asambhava nahIM to duSkara avazya hai kAraNa, mana kI durbalatA se kabhI na kabhI apanI pratijJA meM bhAMgA lagane kI saMbhAvanA rahatI hai | AcAryazrI ke ukta vyAkhyAna ko karaNa aura karaNa kI patnI ne dhyAna pUrvaka sunA / vyAkhyAnAnaMtara apane makAna para Akara mAtA pitA (sAsU, zvasura ) se donoM jane dIkSA ke liye eka sAtha akSA mAMgane lage / ve kahane lage ki hama jaldI hI AcAryadeva ke pAsa meM dIkSita honA cAhate haiM ataH kRpA kara zrApa avilamba AjJA pradAna kareM / udAharaNa seTha arjuna aura ApakI patnI phAgu ko yaha mAlUma nahIM thA ki putra aura putra vadhu donoM Ajaparyanta bAlabrahmacArI haiM / ata unhoMne karaNa ko ghara meM rakhane ke liye khUba prapathva evaM prayatna kiyA para jaba isa bAta kI khabara par3I ki karaNa aura karaNa kI patnI akhaNDa brahmacArI haiM aura donoM hI dIkSA ke icchuka haiM to unake Azcarya kA pAra nahIM rahA zanaiH 2 yaha bAta nagara vAsiyoM ke kAnoM taka pahu~cI to saba hI ukta se vijayakuMvara vijayakuLavarI ko smRti karane lage / saba nagara nivAsI unake Adarza tyAga kI prazaMsA karane lage aura koTizaH dhanyavAda dene lage / nagara meM thor3e samaya ke liye isa viSaya kI bar3I bhArI krAnti maca gaI / viSayAbhilASiyoM ko bhI viSayoM se vairAgya hone lagA / idhara sUrijI mahArAja ke tyAgamaya upadeza ne janatA para itanA prabhAva DAlA ki 13 puruSa aura 18 mahilAeM dIkSA ke liye aura taiyAra ho gaye / zA. arjuna ne sAta lakSa dravya vyayakara dIkSA kA mahotsava kiyA aura sUrijI ne karaNa aura zeSa ummedavAroM ko zubhamuhUrta aura sthiralagna meM bhagavatI dIkSA dedii| karaNa kA nAma muni candrazekhara rakha diyA / vartamAna kAla meM prakRtitaH manuSya pApa ke kAryoM kI dekhA dekhI karate haiM vaise pUrva jamAne meM dharma ke kArya kI dekhAdekhI bhI karate the / isakA jvalata udAharaNa Apa hara eka zrAcArya ke jIvana meM par3hate hI zrA rahe haiM / vAstava meM usa samaya ke jIva hI laghukarmI aura dhArmika hote the / unake liye mokSa bahuta hI najadIka thA ataH unakA sArA hI jIvana sIdhA sAdA, sarala evaM sAMsArika spRhA rahita thA / jaise manuSyoM ko marane meM dera nahIM lagatI hai vaise una logoM ko ghara chor3ane meM bhI dera nahIM lagatI thI / ve loga to apane jIvana kA dhyeya Atma kalyANa hI samajhate the / muni candrazekhara bar3e hI prajJAvAn the / zAyada unhoMne pUrva janma meM jJAna pada kI bahuta hI zrArAdhanA evaM jJAna dAna kI parama udAratA kI hogI / yahI kAraNa thA ki, anya sAdhuoM kI apekSA Apa hara eka viSaya kA zIghra hI pATha kara lete / abhyAsakrama kI ukta vilakSaNatA ne unheM alpa samaya meM hI ekAdazAMgI tathA upAMgAdi zAstroM ke vicakSaNa jJAtA banA diye / zAstrIya pANDitya ke sAtha hI sAtha tatsamayopayogI nyAya, vyAkaraNa, kAvya, chandAdi zAstroM meM bhI asAdhAraNa vidvattA prApta kara / 14 varSa ke gurukula sUrIzvavarajI ne brahmacarya kA vyAkhyAna 1113
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724 se 778 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAsa meM unhoMne jo jJAnopArjana kiyA thA vaha AzcaryotpAdaka hI thA / astu, ukta vidvattA se prabhAvita ho AcAryadeva guptasUra ne muni caMdrazekhara ko pahile to upAdhyAya pada se vibhUSita kiyA aura pazcAt zrapane paTTa yogya samajha siddhAcala ke pavitra sthAna para sUri padAsIna kara paramparAgatAnnAyAnusAra ApazrI kA nAma bhI zrIsiddhasUri rakha diyA / AcAryazrI siddhasUrijI eka mahAn pratApI AcArya hue haiN| Apa zrIzatrujaya se vihAra kara saurASTra, gurjara, eva N lATa prAnta meM dharma pracAra karate hue bharoMca nagara kI aura padhAra rahe the / ApakA zrAgamana suna kara zrIsaMgha pahile se hI svAgatArtha sAmagrI juTAne meM saMlagna ho gayA thA ataH bharoMca pattana ke pAsa AcAryazrI kA padArpaNa hote hI zrIsaMghane bar3e sAnadAra julUsa ke sAtha Apako badhAyA aura paramo - sAha pUrvaka sUrijI kA nagara praveza mahotsava karavAyA / usa samaya ke sAja pUrNa alaukika dRzya ko dekha kara vidharmI bhI dAMtoM tale aMgulI dabAne lge| isase jainadharma kI to itanI mahimA aura prabhAvanA bar3hI ki usakA varNana sato'varNanIya hI hai / jainetaroM ke hRdaya meM bhI isa utsAha ne kucha navIna krAnti paidA karadI | ve bhI jainiyoM ke vaibhava, mahAtmya evaM dharma prema anupama utsAha ko dekhakara Azcarya sAgara meM gote khAne lage | unake hRdaya meM bhI jainadharma ke tatvoM ko samajhane kI navIna abhiruci kA prAdurbhAva huA / isa taraha vidharmiyoM ko AzcaryAnvita karane vAle julUsa evaM vIrajaya dhvani ke apUrva utsAha ke sAtha zrAcAryazrI kA samAroha pUrvaka nagara meM padArpaNa huA / sarva prathama sUrijI ne saMgha ke sAtha tIrthakara zrImunisuvrata svAmI kI yAtrA kara mAGgalika dharmopadeza Agata maNDalI ko sunaayaa| janatA para isa dezanA kA paryApta prabhAva par3A AcAryazrI ne bhI vyAkhyAna zravaNa karavA kara vIra vANI kA janatA ko lAbha dene kA krama prArambha hI rakkhA / bhaca bhArata ke prasiddha vyApArika kendroM meM se eka thaa| yahAM para jainiyoM kI vizAla saMkhyA varta mAna thI aura prAyaH saba ke saba nahIM to yahAM ke adhikAMza nivAsI varga to vyApArI hI the / ina saba vyApAriyoM kA vyApAra deza videza meM bahuta bar3e pramANa meM calatA thA ataH yahAM ke nivAsI prAyaH dhanADhya hI the / jainiyoM ke alAvA itara jAtiyAM bhI vyApAra karane meM parama kuzala thI ataH bharoMca kA vyApAra kSetra bahuta hI vizAla bana gayA thA / bharoMca usa samaya bar3A hI samRddhizAlI, koTyAdhIzoM kA Azraya sthAna, prAkRtika sauMdarya meM anupama, zramara purI se spardhA karane vAlA bar3A zahara thA / bharoMca nagara meM eka mukuMda nAmaka koTyAdhIza, vyApAra kuzala, vyApArI rahatA thA / dhanadhAnyAdi kI adhikatA ke kAraNa unheM paudgalika-sAMsArika sukhoM kI kisI prakAra kI cintA nahIM thI / ve apanA jIvana paramAnanda pUrvaka vyatIta kara rahe the kintu eka cintA unake hRdaya meM jAgRta hokara zatruvat unake sukha ma jIvana ko duHkhamaya banA rahI thI- aisA seThajI ke cehare se mpaSTa jhalaka rahA thA / unakA sArA sAMsArika sukha rUpa jIvana isa cintA ke Agamana yA smRti ke sAtha hI vicitra dukha rUpa ho jAtA thA / sampatti unheM zUla sI cUbane laga jAtI / paulika mana mohaka padArtha phIke mAlUma hote / ghara dAsa dAsiyoM se bharA huA bhI vana vat bhayaGkara mAlUma hotA / isa prakAra yaha cintA unake sAMsArika jIvana meM karakaTa rUpa ho gaI thI / akSaya nidhi ke hone para bhI santati kA prabhAva evaM mRtyu putroM kA honA unheM bhayaMkara duvidhA meM DAla rahA thA / sAMsArika sampUrNa manAilAdakArI padArthoM ko putrAbhAva meM unheM tarasAte hue se jJAta hote the / seThajI ne isa duHkha se vimukta hone ke lie jisa kisI puruSa evaM mahAtmAne jaisI rAya dI usake anusAra kArya 1 1114 candrazekhara ko sUripada
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUrI kA jIvana ] [osavAla saM0 1124-1178 kiye / vrata, niyama liye, bheru, caNDikAdi devI devatAoM kI mAnatAe manAI, bAbA, yogI sanyAsiyoM, ko jAdU, mantra, yantra, tantra ityAdi saiMkaDoM anukUla upAya kiye kintu prakRti evaM karmoM kI pratikUlatA ke kAraNa ve saba anukUla yatna bhI pratikUla zatru ke samAna duHkhadAyI hI pratIta hone lge| isa taraha seThajI eka dama putra kI AzA se nirAza bana gaye the aura yaha nirAzAhI unake komala hRdaya ko kaNTaka kI taraha bheda rahI thI / sampUrNa Ananda ko kirakirA kara rahI thii| eka dina seThajI ne sunA ki zahara meM eka jainAcArya mahAtmA Aye haiM ve bar3e hI tapasvI, yogoM evaM siddha mahApuruSa haiM / sUrIzvarajI kI ukta prazaMsA sunakara seThajI turata apanI manokAmanA ko pUrNa karane maMtra yaMtrAdi kI aAzA se AcAryazrI ke pAsa meM Aye aura apane gArhasthya jIvana sambandhI sampUrNa hAlata ko atha se iti paryanta sunAnA prArambha kiyA / anta meM mRtyuputroM ke hone rUpa manogata duHkha ko nivedana kara seThajI AMkhoM meM azule Aye / sUrijI ne socA ki yaha becArA karma siddhAnta se ajJAta hai avazya, para hRdaya kA atyanta sarala evaM bhadrika svabhAvI hai / yadi isako upadeza diyA jAya to avazya hI eka AtmA kA sahaja hI meM kalyANa ho sakatA hai / isI Adarza evaM uccatama bhAvanA ko lakSya meM rakha kara AcAryazrI ne seTha mukunda ko kama siddhAnta kA tAtvika evaM mArmika upadeza denA prArambha kiyaa| ve kahane lage-mahAnubhAva ! pratyeka jIva apane zubhAzubha karmoM kA phala isabhava meM yA parabhavameM anubhava karatA hI rahatA hai / zAstrIyakathanAnanusAra "kaDANa kammANa na mokkha anthi" arthAt pUrva janmopArjita zubha-sukharUpa aura azubha-duHkha rUpa karmoM ke phala ko AsvAdana kiye binA unase mukta honA azakya hai / pUrvakRta kamoM ke duHkha ko jaba abhI bhI isa taraha ke azrupAta ke rUpa meM usako prakAzita kara rahe ho to bhaviSya ke liye to avazya hI isa prakAra kA upAya karanA cAhiye ki jisase kisI bhI prakAra ke duHkha kA anubhava na karanA pdd'e| yaha to apane hI pahale ke janma ke pApodaya haiM aisA samajhakara putra ke liye ArtadhyAna karanA chor3a do| isakI cintA hI cintA meM navIna karmoM kA baMdhana kara bhaviSya ke jIvana ko duHkhamaya banAnA aura vartamAna meM prApta naradeha ko yo hI kho denA kahAM kI buddhimattA hai Apako to isa naradeha kI amUlyatA para vicAra karake zrArtadhyAna ko chor3a AtmakalyANa ke ekAnta sukhamaya mArga ke liye kaTibaddha ho jAnA cAhiye / isa mArga meM kisI bhI prakAra ke duHkha evaM vighna kI AzaMkA hI nahIM hai / yaha isa bhava aura parabhavaubhayabhava meM Ananda dAyI hai / seThajI ! jarA zAnta citta se vicAra karo-yadi kisI ke eka, do yAvata sau putra bhI hojAya to kyA ye putra vagairaha parivAra evaM dhana vagairaha paudgagalika padArtha parabhava meM kisI bhI prakAra ke sahAyaka ho sakate haiM ! yA kisI taraha ke naraka tiryaJca ke duHkhoM se mukta karA sakate haiM ? nahIM to phira bhyartha hI isa prakAra cintAoM meM gala kara evaM ArtadhyAna ke vazIbhUta ho kara karma baMdhana karanA kahAM taka yuktiyukta hai ? isa para zrApa aura bhI gaharI dRSTi se vicAra kreN| devAnupriya ! dharma eka aisA kalpavRkSa hai ki isake arAdhana se jIva ko manomAnchita padArtha kI prApti ho sakatI hai / jIva, dharmAnumArga kA anusaraNa karake isaloka paraloka meM sukhI hotA hai aura IzvarI satA ko kramazaH prApta karake janma, jarA, maraNa ke bhayaGakara duHkhoM se mukta ho jAtA hai / isake liye dharma para aTUTa zraddhA evaM bhakti honI cAhiye / dekho, paramparAgata eka aisI kathA sunane meM AtI hai ki kisI nagara meM haradeva nAma kA eka brAhmaNa rahatA thaa| usake pAsa dravya kI adhikatA eka podgalika padArthoM kI viziSTa bhageca meM mukanda seTha kI pUrijI kI bheTa 1115
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724 se 778 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa viziSTatAoM ke hone para bhI santa tyabhAva rUpa kSINa cintA use rAta dina navIna saMtApa se satapta karatI rahatI / usane apane sArthaka jIvana ko eka dama nirarthaka mUlya zUnya samajha liyaa| eka dina puNya saMyoga se usakI bheMTa eka jaina muni ke sAtha hogaI taba usane apane gRha duHkha kA sampUrNa hAla muni ko kahA aura ukta duHkha se vimukta hone kA muni se koI upAya mAMgane lagA / muni ne saMsAra evaM kuTumba kI anityatA batalA kara dharmArAdhana karane kA upadeza diyA / haradeva ne bhI sapatnI muni ke kathanAnusAra jainadharma ko svIkAra kara liyA / kucha samaya ke pazcAt saMsAra ke svarUpa evaM karmoM kI vicitratA kA vicAra karate hue haradeva itanA saMtoSI bana gayA ki santati kI cintA bhI isake hRdaya se nikala gii| kahA hai-"saMtoSa hI parama sukha hai" vAstava meM yaha prakRti evaM anubhava siddha bAta hai ki jisa padArtha para jitanI adhika tRSNA evaM moha buddhi hotI hai vaha padArtha apane se stanA hI dUra bhAgatA jAtA hai aura jisa padArtha kI hRdaya meM icchA nahIM, kalpanA nahIM vaha anAyAsa hI apane Apa upalabdha ho jAtA hai / prakRti ke isa aTala enaM nirAbAdha niyamAnusAra saMtati icchA se virakta haradeva brAhmaNa ke kucha samaya ke pazcAta eka putra hogyaa| idhara jainetara brAhmaNa upase ghRNA karane lage / ve haradeva kI bhartsanA karate hue kahane lage-haradeva-brahma dharma se aura vizuddha vedika dharma se patita hokara jainI bana gayA hai ataH usake sAtha kisI bhI prakAra kA vyavahAra karanA ThIka nahIM / vaha jAti se brAhmaNa hote hue bhI brAhmaNoM kA zatru hai, dhArmika evaM zAstrotthApaka nAstika hai / niMdanIya hai aura bhartsanA karane yogya hai / usake sAtha kisI bhI prakAra kA jAtIya vyavahAra karanA apane Apako saddharma se patita karanA hai / isa prakAra ke apane liye niMdanIya vacanoM ko sunakara bolane meM catura brAhmaNa kI patnI ne kahA-brAhmaNatva kA dama bharane vAle brAhmaNoM ! jarA brahma zabda kI sUkSmatA evaM dharma kI gambhIratA para vicAra kro| Apake ina bAhyADambaroM evaM zAbdika vAkprapaJcoM kI jaTilatA se kisI prakAra kI artha siddhi nahIM hone kI hai / pratyeka dharma kA mUla pAyA ahiMsAparamadharma kI mukhyatA ko liye hue hai ataH yajJAdi hiMsA pratipAdaka, kriyA kANDoMrUpa pAtako jugupsanIya karmoM ko karate hue bhI "vaidika hiMsA hiMsA na bhavati" kA jhUThA dama bharanA kahAM taka nyAya saMgata hai ? yadi hamane hiMsAdharma ko chor3akara vizuddha ahiMsAmayadharma sva kAra kiyA to isameM kyA burA kiyA ? hamane hI kyoM ? para hamAre pUrvajoM ne hajAroM, lAkhoM kI tAdAda meM isa pavitra, AtmakalyANa karane meM samartha dharma kA pAlana kara saMsAra bhara meM pracAra kiyA / jaba zivarAjarSi, pogala, skaMdhaka sanyAsI evaM gautamAdi hajAroM caturvedASTAdazapurANapAragaMta vidvAna brAhmaNoM ne bhI jJAna dRSTi se yajJAdi kriyA kANDa ko AtmaguNa vighAtaka samajha brAhmaNa dharma kA tyAgakara zreSTha jainatva ko aMgIkAra kiyA to hamArI nirarthaka niMdA karane se Apa logoM ko kyA lAbha milegA ? maiM to anubhava siddha evaM zAstrAnukUla Apa logoM ko bhI rAya detI hU~ ki Apa loga bhI zrAbhinivezika mithyAtva kA tyAga kara, zuddha, zrAtmakalyANa kAraka jainadharma ko svIkAra kreN| seThajI ! ukta udAharaNa se Apa samajha sakate haiM ki dharma sacamuca kalpavRkSa hI hai ataH Apa bhI apanI mithyAtRSNA kA tyAga kara zuddha, sanAtana evaM punIta jainadharma ko svIkAra kara Atma kalyANa kara / zrAcAryazrI ke isa niSpakSa, mArmika upadeza ne seThajI ke hRdaya para gaharA prabhAva DAlA / unhoMne usI samaya jainadharma ko svIkAra kara liyA aura apanI dharmapatnI ko bhI jaina dharmopAsikA evaM paramAzravikA banA dii| aba to seTha mukuMda sUrijI ke paramabhakta bana gye| hamezA vyAkhyAna zravaNa karanA unheM bahuta hI rucikara mAlUma brAhmaNoM kA mukana ko tAnA mAranA
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-1178 hone lagA ataH vyAkhyAna ke samaya tathA una vyAkhyAna ke sibAya anya samaya meM bhI jaina dharmake utkRSTha tatvoM ko samajhane ke liye ve sUrIzvarajI ke pAsa Ane jAne lge| ___kahA hai patrAvaliyoM se saghana, bane hue bar3e vRkSa kI chAyA bhI vRkSa ke AkAra ke anurUpa vistRta hI hotI hai / usake vistRta evaM udAra zrAzraya meM saikar3oM jIva sukhapUrvaka zrAzraya le sakate haiM / tadanusAra seTha mukunda bhI bharoMca zahara ke eka nAmAGkita koTyAdhI !! puruSa the / unake Azrita hajAroM aura bhI vyakti the jo vyApAra Adi kAryoM meM seThajo kI sahAyatA se apanA, svArtha sAdhana karate the| unhoMne bhI apane zrAzrayadAtA seThazrImukunda ke mArga kA anusaraNa kara jainadharma ko svIkAra kara liyaa| jisa dina se seTha mukunda ne jainadharma svIkAra kiyA usa dina se hI brAhmaNoM ke mAnasa meM cUhe kUdane lge| ve seThajI ko bAra 2 yahI vyaGga karate ki--putrAbhAva ke kAraNa va putra prApti kI AzA se seThajI ne jainadharma svIkAra kiyA hai kintu hama dekhate haiM ki jainAcArya seThajI ko kitane putra dete haiM ? seThajI isakA spaSTo karaNa karate hue spaSTa kahate - jaba taka mujhe karma siddhAnta kA jJAna nahIM thA, maiM putra prApti kI abhilASA rakhatA thA aura anekoM se isa viSaya meM parAmarza kara manastuSTi karanA cAhatA thA para kisI ne bhI mujhe mana saMtoSakAraka jabAba nahIM diyo para, jaba maiMne jainAcAryoM se karma siddhAnta ke marma ko sunA to mujhe vizvAsa hogayA ki eka putra hI kyA para saMsAra meM jo kucha bhI dRSTi gocara horahA hai vaha saba karmoM kI vicitratA ke kAraNa se hI hai / koI sukhI haiM to koI duHkhI haiN| koI rAjamahaloM ke anupama sukhoM kA upabhoga kara rahe haiM to koI dara 2 ke yAcaka bane huye haiM ye saba pUrva kRta kamoM ke hI pratyakSa phala haiM / isameM saMdeha karanA AtmavaMcanA hai / phira merA jainadharma svIkAra karanA bhI to karmoM ke kSayopazama kA hI kAraNa hai ataH Apa logoM kI svArtha vidhAtaka niMdA merI abhISTa siddha meM kiJcit bhI bAdhaka nahIM ho sktii| zrApa logoM ke dvArA kI gaI niMdA, merI uttarottara zraddhAvRddhi kA hI kAraNa banegI / evaM karmoM kA nAza karane meM parama sahAyaka banegI maiM to Apa logoM ke ekAnta Atma kalyANa ke liye zrApa logoM ko bhI sammati detAhU~ Apa, jainAcAryoM ke pAsa meM Akara jainadharma ke sUkSma evaM gambhIra svarUpa ko sUkSmatA pUrvaka samameM / jainadharma brAhmaNa dharma se pRthaka nahIM hai kintu brAhmaNa dharma ke upadezakoM meM-sAdhuoM meM AcAra vicAra evaM mAnyatAoM ke viSaya kI savizeSa vikRti hojAne ke kAraNa, una ke lobhI, lAlacI, sArambhI, saparigrahI, lolupI hojAne se dharma kA dRr3ha aMga bhI pana hogayA hai / bahuta anveSaNa karane para bhI usakI vAstavikatA kA anusaMdhAna karanA asakya hogayA hai / mAMsapremiyoM se paricAlita isa vibhatsa yajJa paripATI ne brAhmaNoM ko sanAtana ahiMsA dharma se eka dama parAGmukha banA diyA hai / ukta kAraNoM se dharma kA isameM satyatva kA aMza milanA durlabha hogayA hai / bandhuoM ! isI UparI banAvaTI milAvaTa ne brAhmaNa dharma kA nAma mAtra zeSa rakha diyA hai isake viparIta jainadharma va bauddhadharma bhArata ke hI nahIM apitu saMsAra bhara ke AdaraNIya dharma banate jArahe haiM / ahiMsAdi sAtvika tatvoM kI pradhAnatA ne ina dharmoM ko manuSya mAtra ke zrAtma kalyANa ke liye paramo. payogI banA diyA hai / yadyapi bauddha kSaNikavAdI hone ke kAraNa jainadharma kI samAnatA nahIM kara sakatA hai para ahiMsAdi ke siddhAntoM kI prabalatA ke kAraNa brAhmaNa dharma kI apekSA Aja duniyA meM isakA bahuta kucha mahatva hai / jainadharma to ahiMsA ke sAtha hI sAtha vastutatva ke prAkRtika guNa 'utpAda vyaya ghrovyayuktasat' kA enaM anekAntavAda kA paramAnuyAyI hone ke kAraNa jana samAja ke liye vizeSa hitakAraka evaM Atma kalyANa ke seTha mukunda ne jainadharma svIkAra kiyA 1117
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778] [ bhagavAna pAnAtha kI paramparA kA itihAsa liye paramotkRSTa sAdhana hai / isa taraha ve brAhmaNoM kI zaMkAoM kA samAdhAna kiyA karate the| AcAryazrI siddhasUrine kucha samaya ke pazcAt apane zAstrIya kalpAnusAra bharoMca nagara se vihAra kara dharma pracAra karate hue kramazaH marudhara prAnta evaM caMdrAvatI meM padArpaNa kiyA / idhara kAlAntara meM punyodaya ke prabhAva se seThajI ke deva prabhA jaisA sudara evaM manako mudita karane vAlA ekapuna huaa| seTha jI ko putrotpattikA jitanA harSa nahIM hu prA utanA jainadharma kI mahimA evaM prabhAvanA kA AnaMda huaa| kAraNa seThajI karma siddha nta ke marma ko jAnagaye the brAhmaNoM ko lajjita karane kA evaM satya dharma kI satyatA kA yaha pratyakSa udAharaNathA ataH unake hRdaya meM dharma ke prati jo anurAga thA vaha aura bhI dRr3ha hotA gyaa| brAhmaNA sabalajjAbhAra se natamastaka ho gaye kAraNa ve yadA kadA samayAnukUla sadA hI seThajI ko vyaMga karate the ki-"hamAre prayatnoM se to seThajI ke santAna nahIM huI para jainadharma svIkAra kara lene ke kAraNa aba jainAcArya inako putra hI putra de deNge|" Aja ukta byaMga karane vAle ye hI brAhmaNa ThaNDegAra bana gaye / seThajI ke yahAM to putrotpattikA harSa, brAhmaNoM ko lajjita karane kA Ananda evaM dharma kI prabhAvanA ka anupameya moda rUpa harSa kA triveNI saGgA ho gayA / AcAryazrI ke isa asIma upakAra kI ve raha raha kara prazaMsA evaM stuti karane lge| unako nIti kA yaha vAkya-"paropakArAya satAM vibhUtayaH" yAda Ane lgaa| ve AcaryazrI kA hRdaya se AbhAra mAnane lge| itane se hI unako santoSa nahIM rhaa| seTha mukunda kI to itanI bhAvanA bar3ha gaI ki ekabAra sUrIzvarajI ko punaH bharoMca meM lAnA cAhiye jisase mere samAna bahuta se dUsare jIvoM kA bhI Atma kalyANa ho sake / basa, ukta bhAvanA se prerita ho unhoMne apane zrAdamiyoM ko bheja kara yaha khabara karavAI ki- vartamAna meM AcAryazrI kahAM para virAjate haiM ? yaha to pahile se hI mAlUma thA ki siddhasUrijI kA cAturmAsa caMdrAvatI meM nizcita ho cukA hai ataH ve vartamAna meM bhI caMdrAvatI ke Asa pAsa hI virAjita hone cAhiye / ukta nizcayAnusAra unhoMne apane AdamiyoM ko marudhara bheje aura koraMTa pura meM una logoM ko AcAryazrI ke darzana kA saubhAgya prApta huA / Aye hue AdamiyoM ne seThajI kI ora se vaMdana kara ke bharoMca kI ora padhArane kI prArthanA kii| isa para AcAryazrI ne pharamAyA ki-abhI to kucha samaya taka hamAga vicAra marubhUmi meM hI dharma pracAra karane kA hai aura cAturmAsa ke pazcAt upakezapura kI yAtrArtha jAne kA hai phira to jaisI kSetra sparzanA ho-kauna kaha sakatA hai ? zrAdamiyoM ne bharoMca jAkara seThajI ko sUrijI ke dharmalAbha ke sAtha saba hAla sunA diye / prAcArya zrI ke Agamana ke bhAva meM seThajI ko svayaM hI upakezapura kI yAtrArtha jAnA ucita jJAta huA aura unhoMne apane ukta vicArAnukUla upAdhyAyazrI zrI meruprabhajI ke adhyakSatva meM bharoMca se upakezapura kI yAtrArtha eka saMgha nikAlA / isa saMgha meM seTha, seThAnI navajAta zizu bagairaha seThajI kA kauTumbika parivAra, eka hajAra sAdhu sAdhvI, aura bIsa hajAra anya gRhastha sammalita the| u. zrImekaprabhAdi muniyoM ne zubha muhUrta meM seTha mukunda ko saMghapati pada pradhAna kiyA va zubha zakunoM ko lekara saMgha ne upakezapura kI yAtrArtha prasthAna kiyA mArga ke mandiroM ke darzana, aSThAnhiAkA mahotsava, dhvajArohaNa svAmIvAsalyAdi dharma prabhAvanA ke kAryoM ko karate hue saMgha kramazaH upo zapura phuNcaa| zrIsiddhasUrIzvarajI ma. upakezapura meM pahile se hI vigajita the| upakezapura ke saMgha ne bharoMca se Aye hue saMgha kA zrAcAryazrI ke svAgata ke samAna zAnadAra svAgata kiyA / seTha mukunda ne sUrijI ko vaMdana kiyA aura bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara apane ko ahobhAgya samajhA / 1118 seTha mukanda kA bhAgyodaya
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya guptasiddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-1178 seTha mukunda sUrijI ke paramopakAra ko kRtajJatApUrvaka mAnate hue AcAryazrI kI muktakaNTha se prazaMsA karane lagA aura kahane lagA-prabho ! Apane mujhe saMsAra meM DUbate hue bacAyA hai| Apake isa asIma upakAra rUpI RNa se isa bhava meM to kyA para bhavobhava meM uRNa honA asambhava hai / gurudeva ! mere yogya 9 kucha dharma kArya pharamAkara isa dAsa ko kRtArtha kreN| sUrijI ne kahA- mahAnubhAva ! pratyeka prANI ko dharmopadeza dekara satya mArga ke anugAmI banAnA to hamArA kartavya hI hai / isameM koI navIna yA vizeSa bAta to hai hI nahIM / dUsarA hama nirmanthoM kI kyA AjJA ho sakatI hai ? Apako pUrva puNya ke saMyoga se manuSya bhava yogya sampanna sAmagrI prAna huI hai to isakA jaina zAsana kI sevA evaM prabhAvanA jana kalyANArtha meM sadupayoga kara apanA jIvana saphala bnaao| zrAvakoM ke karane yogya ye hI kArya hai ki jahAM apanI khAsI AbAdI ho vahA~ AvazyakatAnukUla jina mandira kA nirmANa karavA kara darzana padArAdhana kA suyogya puNya sampAdana karanA, tIrthayAtrArtha saMgha nikAlanA, jainA gamoM ko likhavA kara jJAna bhaNDAra kI sthApanA karanA tathA jJAna pracAra ke puNyamaya kAryoM meM sahayoga denA, svadharmI bhAiyoM kI hara taraha se sahAyatA karanA, naye jaina banA karake jainadharma kA vistRta pracAra karanA ityAdi / inhIM kAryoM se ApakI bhI Atmazuddhi hogI va jina zAsana kI saccI sevA kA lAbha bhI miz2a sakegA / seThajI ne sUrIzvarajI ke ukta upadeza ko zirodhArya kara liyA / ve atyanta Azcarya par3e hue vicArane lage ki - dhanya hai aise mahApuruSoM ko jinake upadeza meM bhI paramArtha ke sivAya svArtha kI kiJcita bhI gandha nahIM / zrahA kitanA pavitra jIvana ? kitanA uccatama Adarza ? kaisA apUrva tyAga ? va jana kalyANa kI kaisI Adarza bhAvanA ? are AcAryazrI ke saikar3oM ziSya vartamAna haiM unameM se bahutasoM ke kambala, vastra, pAtra, pustakAdi zramaNa jIvana yogya bhaNDopakaraNa kI AvazyakatA hogI para ve to isake liye bhI prerita nahIM karate !! ahA kaisA sAdagI pUrNa tyAga maya jIvana hai / isa prakAra kI AcAryazrI ke prati uccabhAvanAoM ko bhAvate hue seThajI ne punaH vinaya pUrvaka prArthanA kI bhagavan ! mere yogya Apako sevA kA ucita Adeza pharamAne kI kRpA kreN| isa para sUrijI ne kahA zreSTivarya / jainamuni nirgrantha evaM nispRhI hote haiN| kisI bhI vastu kA zAstra maryAdA se adhika saMgraha karanA unake zramaNa vRtti kA vighAtaka hai / ve apanI saMyama yAtrA ke nirvAha ke liye zAstrAnukUla svalpa upakaraNa rakhate haiM aura AvazyakatA hone para gRhasthiyoM ke gharoM se yAcanA karake le Ate haiM / unake liye khAsa karake banAI huI yA mola lAI huI vastu kA ve loga upayoga nahIM karate haiM / isa prakAra kI vastuoM kA upayoga karane vAle to zramaNa hone para bhI gRhastha hI haiN| vartamAna meM hamAre muniyoM ke liye kisI bhI prakAra kI vastu kI AvazyakatA nahIM hai phira bhI ApakI bhAvanAeM atyanta uttama haiM / gRhasthoM ko sadA hI aise ucca vicAra rakhane cAhiye ye bhAvanAeM mere Upara rakkho - aisA nahIM kintu jo koI bhI paJca mahAvratadhArI vIradharmopAsaka zramaNa nirmantha ho - sabake liye rakhanI cAhiye / seTha mukuMda ko AcArya deva kI nispRhatA dekha kara pahale ke brAhmaNa aura guruoM kI yAda AgaI / ve donoM kI tulanAtmaka dRSTi se tulanA karane lage-kahAM to ve lobhI, lAlacI aura lolupI guru jo rAta dina lAbho -- lAo karate hue thakate hI nahIM haiM aura kahAM ye nirgrantha mahAtmA jo, mere bAra 2 prArthanA karane para bhI apanI pAramArthika vRtti kA hI paricaya de rahe haiN| vizeSa meM seThajI ne nizcaya kara liyA ki saMsAra meM yadi koI tAraka sAdhu haiM to, jaina nirmantha muni hI / semukanda ne upakezapura kA saMgha 1119
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778] ] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa seTha mukaMda ne ATha dina taka upaphezapura meM sthiratA kara aSTAnhikA mahotsava, dhvajArohaNa, pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalyAdi dhArmika kRtyoM meM puSkala dravya vyaya kiyA / pazcAt sUrijI ko bharoMca padhArane kI prArthanA kara saMgha ko vApisa lekara bharoMca lauTa Aye / isa prakAra AcArya zrI ne aneka bhavyoM ko dharma mArga meM prArUr3ha kara jainadharma kA gaurava bar3hAyA / / upakezapurIya zrIsaMgha ke atyAgraha se sUrIzvarajo ne vaha cAturmAsa upakezapura meM karanA nizcita kiyA / isa cAturmAsa se upakezapura meM paryApta dharma prabhAvanA huI / pazcAt AcAryazrI marudhara ke choTe bar3e prAmoM meM dharmodyota karate hue medapATa kI ora padhAre / paTTAvalIkAra likhate haiM ki-devapaTTana ke Asa pAsa dasa hajAra kSatriyoM ko pratibodha dekara una nUtana zrAvakoM ke lie Apane pahalA cAturmAsa devapaTTana meM kiyaa| isase una kSatriyoM kI bhAvanAeM - jo abhI navIna jaina hue the dRr3ha ho gii| dUsarA citrakUTa nagara meM cAturmAsa kiyA jisase jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huI / nUtana kSatriya jaina bhI, jainadharma ke pakke raMga meM raMga gaye / tatpazcAt AvantikA pradeza kI ora vihAra kara Apane eka cAturmAsa ujjaina meM kiyA aura kramaza: bundelakhaNDa aura canderInagarI ke cAturmAsoM ko samApta karake mathurA kI ora padArpaNa kiyA / mathurA meM bauddhoM ke sAtha zAstrArtha kara unheM parAjita kiyA aura zrIsaMgha ke prAgraha se vaha cAturmAsa bhI mathuga meM hI kara diyA / cAturmAsAnaMtara vahAM se vihAra kara bhagavAn pArzvanAtha ke kalyANabhUmi kI sparzanA karanI thI ataH banArasa kI ora padArpaNa kiyaa| Asa pAsa ke tIrthoM kI yAtrA karake vaha cAturmAsa banArasa meM hI kara diyaa| Apake virAjane se vahAM jainadharma kI acchI jAgRti huI / cAturmAsAnaMtara vahAM ke irSA yukta brAhmaNoM ko zAstrArtha meM parAsta kara 11 strI puruSoM ko bhagavatI jaina dIkSA dii| phira Apane paMjAba kI aura praveza kiyaa| pajAba prAnta meM Apake bahuta se sAdhu pahile se ho dharma pracAra karate the ataH unako zrAcAryazrI ke Agamana ke harSa pUrNa samAcAroM se bahuta hI prasannatA huI / idhara AcAryazrI ne bhI zrAvastI nagarI meM padArpaNa kara paJjAba prAnta meM vicaraNa karane vAle saba sAdhuoM kI zramaNa sabhA kI / ukta sabhA meM paMjAba prAntIya zramaNa varga ekatrita huA aura AcAryazrI ne Aye hue sAdhuoM ke dharmapracAra kI prazaMsA karate hue unake utsAha vardhana ke liye yogya muniyoM ko yogya padaviyAM pradAna kI / isa prakAra unake utsAha ko vizeSa bar3hAne ke liye svayaM prAcAryazrI ne bhI do cAturmAsa panjAba prAnta meM hI kara diye / eka to zrAvastI aura dUsarA zAlIpura / isa prakAra pAJcAla prAnta meM do cAturmAsa karake AcAryazrI siMdha kI ora pdhaare| siMdha prAnta meM bhI Apake ziSya samudAya dharmapracAra kara rahe the ataH AcAryazrI ke Agamana ke samAcAroM se unake hRdaya meM navIna krAnti evaM sphUrti paidA hogii| kramazaH vihAra karate hue sUrIzvarajI jaba gozalapura padhAre to vahA~ kI janatA ke harSa kA pAra nahIM rhaa| rAva gosala ke putra rAva aAsalAdi ne sUrIzvarajI kA bar3e hI samAroha pUrvaka svAgata kiyaa| rAva Asala bar3A hI kRtajJa thA, vaha jAnatA thA ki Aja hama jo isa ucca sthiti para pahu~ce haiM vaha saba svargIya AcAryazrI devaguptasUri kA hI pratApa hai / ataH rAva aAsala ne atyanta kRtajJatA evaM vinaya pUrNa zabdoM meM prArthanA kI-prabho ! eka cAturmAsa kA lAbha hama ajJAniyoM ko dekara kRtArtha kareM ? AcAryazrI ne svIkAra karake vahA~ virAjane se gosalapurIya jana samAja meM dharma prema kI apUrva lagana laga gii| kaI bhAvuka mumukSu to AcAryazrI ke pAsa meM dIkSA lene ko taiyAra hogaye / cAturmAsAnaMtara saba dIkSArthiyoM ko zrAcAryazrI ne bhagavatI dIkSA dii| ukta dIkSArthiyoM meM eka 1120 daza hajAra ajainoM ko jaina
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ somavAla meM0 1121 se 1976 AcArya devaguptasUri kA jIvana) kajjala nAma kA bhAvuka, atyanta honahAra evaM tejasvI thaa| sUrIzvarajI ne dIkSAnaMtara kajjala kA nAma mUrtivizAla rakha diyaa| kAlAntara vahAM se vihAra kara eka caturmAsa Damarelapura, dUsarA vIrapura tIsarI uccakoTa; isa prakAra kula cAra cAturmAsa siMdha prAnta meM karake prAcAryazrI ne siMdha kI janatA meM dharma kA khUba utsAha phailaayaa| isa prAnta meM vihAra karane vAle muniyoM kI sarAhanA karate hue unako dharmapracAra ke kAryoM meM aura bhI adhika protsAhita kiyaa| yogya muniyoM ko yogya padaviyoM se sammAnita kara una kI kadara kI / pazcAt Apane kacchadharA meM praveza kiyaa| eka cAturmAsa bhadrAvatI meM sAnanda sampanna karake Apane saurASTra prAnta kI ora padArpaNa kiyA kramazaH vihAra evaM dharmopadeza karate hue tIrthAdhirAja zrIzatrujaya ko tIrthayAtrA kii| aura Atma zAnti ke parama nirvRttimaya paramAnaMda kA anubhava karane ke liye prAcAryazrI ne kucha samaya taka yahAM para sthiratA thii| pazcAta gurjara bhUmi ko pAvana karate hue kramazaH bharoMca nagara kI ora padArpaNa karanA prArambha kiyaa| bharoMca paTTana meM AcAryazrI ke padArpaNa ke zubha samAcAroM ne zrIsaMgha ke hRdayoM meM dharmotsAha kI pAvaraphula bijalI kA prAdurbhAva kara diyA / seTha mukunda to zrAcAryazrI ke darzana ke liye bahuta hI utkaNThita evaM lAlAyita thA ataH sUrijI ke nagara praveza mahotsava meM hI nava lakSa dravya vyaya kara zAsana kI prabhAvanA kA vAstavika lAbha utthaayaa| pazcAt seTha mukundajI apanI patnI evaM pAMca putroM ko sAtha meM lekara sUrIzvarajI kI sevA meM upasthita hue / AcAryazrI ke atula upakAra ko vyakta karate hue seThajI ne kahA-prabho! yaha ApakA laghu zrAvaka hai| inhoMne vyavahArika evaM dhArmika vidyA kA bhI ApakI kRpAse abhyAsa zurU kara diyA hai hai|dhrm kAryoM meM mere sAtha atyanta prema pUrvaka bhAga letA hai| prabhu pUjA kiye binA to isakI mAM bhI anna, jala mahaNa nahIM karatI hai / pUjya gurudeva ! ApakI isa anugraha pUrNa dRSTi se hI yaha caraNa sevaka dhana, jana, putra parivArAdi se pUrNa sukhI hai / bhagavAn ! Apane hameM andhakAramaya mArga se pRthaka kara sukhamaya sar3aka ke mArga para lagAyA / aApake isa asIma upakAra kA badalA hama kaise de sakeMge ! yadi hama isa RNa se kucha aMzoM meM bhI uRNa ho sakeM to apane jIvana ko sArthaka samameMge / sUrijIne kahA-mahAnubhAva ! Apa bar3e ho bhAgyazAlI haiN| ye saba pUrvabhava ke saMcaya kiye hue puNya ke pudgaloM kA hI udaya kAlIna prabhAva hai / ve pdaya to hone vAle hI the para jainadharma kI pavitra zaraNa meM Ane ke pazcAta hI / zreSTivayaM ! isa pravala puNyo. daya se jo puNyAnubandhI puNya kA saJcaya ho rahA hai usameM maiM to kevala nimitta kAraNa hI huuN| upAdAna kAraNa to Apake hI urjita kiye hue puNya haiM phira bhI Apake ina kRtajJatA sUcaka bhAvoM se Apako dhanyavAda detA hU~ aura zAstrAnukUla sapta kSetroM meM dravya kA sadupayoga kara lAbha lete rahane ke liye prerita karatA hU~ / puNyAtman ! yadi yahI puNya rAzi anya avasthA meM udaya hotI to puNyopArjana ke badale mithyAtva sancaya kA kAraNa banakara Apako anaMta saMsArI banA detI kintu mukti-mokSa najadIka hone se apane zrApa jainadharma grahaNa karane kI pavitra bhAvanAoM kA udaya kiyA aura Apake jIvana ko ekadama Adarza banA diyA / mukunda ! maiMne Apako upadezapura meM jo upadeza diyA thA-yAda hai ! mukanda ne kahA-pUjyavara Apake upadeza ko bhI kabhI bhUlA jA sakatA hai ? mandira to maiMne kavakA hI taiyyAra karavA diyA hai / jinAyala kI pratiSThA ke liye ApazrI kI bahuta hI pratIkSA kI kintu zrApa to paropakArI mahAtmA Thahare ataH dharma pracAra meM saMlagna ApazrI ke darzanoM kA lAbha bahuta pratIkSA ke pazcAt bhI na mila sakane ke kAraNa upAdhyAya. pUrIzvarajI bharoMca nagara meM Jain Educatie
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrI jayakuzala se mandira kI pratiSThA karavAI / zrIzatruJjaya tIrtha kA saMgha nikAla kara yAtrA kI paiMtAlIsa bhAgamoM ko likhavA kara jJAna bhaNDAra kI sthApanA kii| pUjya gurudeva ! aba ApazrI ke padhArane se bhI mere mana ke manoratha saphala hI hoMge / sUrijI - batalAiye, ApakI kyA mano bhAvanA hai / mukuda - prabho ! ekato maiMne sammetazikhara kI yAtrA kA saMgha nikAlane ke liye eka karor3a rUpaye nikAla raksceM haiM unakA sadupayoga honA aura dUsarA mere ina pAMca putroM meM se kisI eka kI AtmA kA kalyANA karanA / sUrijI - to kyA putra ko dIkSA dilAnA cAhate aura zrApa svayaM nahIM lenA cAhate / mukunda - pUjyavara ! maiM vRddha ho gayA hU~ ataH zrantarAya karmodaya se kiMvA vRddhavasthA janya azaktatA se dIkSA kA sacA lAbha uThAne meM asamartha 1 sUrijI - dIkSA meM kaunasA sira para bhAra lAvanA hai ? dIkSA kA eka mAtra dhyeya to AtmakalyANa karane kA hI hai aura vaha Apase isa avasthA meM bhI ho sakegA / kAraNa, kahA hai ki pacchAvi te payAyA khipya N gacchanti amara bhavaNAI / jesi pio tavo saMjabho ravaMti a bambhaneraM ca // " jaba vRddha hue ho to eka dina maranA to avazya hI hai phira cAritrAvasthA meM maranA to zrAtmA ke liye vizeSa hitakara hI hai / zAstrakAra to yahA~ taka pharamAte haiM ki jinako tapa, saMyaya, kSamA, brahmacaryAdi guNapriya hoM aise vyakti vRddhAvasthA meM bhI dIkSita hoM to devaloka to sahaja hI meM prApta kara sakate haiN| mukunda ! pUrva jamAne meM bhI eka mukunda nAma brAhmaNa ne apanI vRddhAvasthA meM jaina dIkSA lI thI aura ve vRddhavAdIsUri ke nAma se jaina saMsAra meM vizruta hue / unhoMne aneka rAja sabhA troM meM vAdiyoM ko parAsta karane se hI vAdI kahalAye / jaba unhoMne apanI isa avasthA meM bhI paThana pAThana kA krama prArambha rakhA to eka muni ne upahAsa janaka zabdoM meM unheM vyaGga kiyA --- " isa vRddhAvasthA meM par3ha karake kyA tuma mUzala phUlA - veMge ?" isa apamAna janaka zabdoM se apamAnita ho unhoMne sarasvatI kA zrArAdhana prArambha kiyA aura kAlA ntara meM mUzala ko navIna pallavoM se pallavIta kara unheM ( tAnAmAranevAle muniyoMko ) pratyakSa meM lajjita kara diyA | ataH vRddhAvasthA kA vicAra karake AtmakalyANa ke mArga se vaMcita rahanA zrAtma guNa vidhAtaka hai / mukunda ! mukunda, isa zabda meM hI bar3A camatkAra bharA huA hai ataH apane mukunda nAma ko sArthaka kara AtmakalyANa vAstavika zreya ko sampAdana kareM / mukunda - ThIka hai gurudeva ! isa para to meM gambhIratA pUrvaka vicAra karUMgA hI kintu pahale mere ukta donoM manorathoM ko to sArthaka kara dIjiye / pAsa hI mukunda kI patnI evaM pAMcoM putra baiThe hue seThajI ke evaM AcAryazrI ke vArtAlApa ko sthira citta se suna rahe the| saba zAMta, nizcala evaM mauna the kintu una saboM ke cehare para alaukila prabhA kI pratyakSa rekhA unake mAnasika Ananda kI sUcanA kara rahI thI / sUrijI ne seThajI ke ukta vAkya kA "jahA suhaM" zabda se pratyuttara diyA / mukunda zrAdi AcAryazrI ke caraNa kamaloM meM vaMdanA kara apane ghara cale Aye / kucha dinoM ke pazcAt seTha mukunda evaM bharoMca nagara ke zrIsaMgha ne cAturmAsa kI prArthanA kI / zrAcArya bhI ne bhI anukUlatA evaM lAbha kA kAraNa dekha kara zrIsaMgha kI prArthanA ko svIkAra kara lI / basa sabakI 1122 mukanda sakuTam dIkSA ke umdIdavAra
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM. 1124-1108 prasannatA kA pArAvAra nahIM rahA / bar3e utsAha pUrvaka saba dharma kArya meM bhAga lene lage / sUrIzvarajI ke vyAkhyAna kA ThATha to apUrva thA / ho sakatA hai Aja ke bhAMti usa samaya vizeSa ADambara vagairaha utanA nahIM hotA hogA para janatA ke hRdaya paTala para AtmakalyANa kA to jabardasta prabhAva par3atA / ve loga saMsAra meM rahate hue saMsAra ke mAyA janya, prapaJcoM se virakta ke samAna kAla kSepa karate the / dravyAdi kI adhikatA hone para bhI sAMsArika udAsInatA kA eka mAtra kAraNa hamAre pUrvAcAryoM ko prAdarza tyAga, saMyama aura sadAcAra thaa| unakA upadeza bhI sadA jJAna darzana kI zuddhi evaM viSaya kaSAya kI nivRtti ke liye hI huA karatA thA ataH zrotAoM ke hRdaya para bhI usakA gaharA asara par3atA ve sAMsArika prapaJcoM meM pravRtti karane ke bajAya nirvRtti prApta karane meM hI eka dama saMlagna rahate / eka dina praGgAnusAra AcAryazrI ne bIsa tIrthaGkaroM kI kalyANa bhUgi zrIsammetazikharajI kA, vyAkhyAna meM isa prakAra mahattva batAyA ki upasthita zrotAjanoM kI bhAvanA ukta kathita tIrtha kI yAtrA kara puNya sampAdana karane kI hogii| idhara seTha mukunda bhI apanA manoratha saphala hote hue dekha AcAryazrI ko hRdaya se dhanyavAda dete hue atyanta kRtajJatA sUcaka zabdoM meM saMgha se Adeza mAMgane ke liye khar3e hue| saMghane bhI seThajI ko dhanyavAda ke sAtha saharSa Adeza de diyaa| zrIsaMgha se Adeza prApta karake kRtArtha hue seThajI va zrApa ke putroM ne tIrtha yAtrArtha saMgha ke liye samucita sAmagrI kA prabandha karanA prArambha kiyaa| sudUra prAntoM meM saMgha meM sammilita hone ke liye AmantraNa patrikAeM bhejI gaI / muni mahAtmAoM kI prArthanA ke liye yogya puruSa bheje gaye / isa prakAra migasara vada ekAdazI ke nirdhArita divasa ko yAtrA kA icchuka sakala janasamudAya bharoMca meM ekatrita hogyaa| AcAryazrI ne seTha mukuMda ko saMghapati pada arpita kiyA / kramazaH sUrIzvarajI ke adhyakSatva aura seTha mukuda ke saMghapatitva meM zubha zakunoM ke sAtha sammetazikhara kI yAtrA ke liye saMghane bharoMca se prasthAna kiyaa| prArambha meM to karIba 2000 sAdhu aura 25000 gRhastha hI the kintu mArga meM ukta saMkhyA meM bahuta hI vRddhi hogaI : paTTAvali kAra likhate haiM-isa saMgha meM sammilita ho kara 5000 sAdhu sAdhviyoM aura lakSa bhAvuko ne tIrthayAtrA kA lAbha liyaa| rAste ke tIrthoM kI yAtrA evaM aSTAnhikA, pUjA, prabhAva nAdi mahotsavoM ko karate hue saMgha ThIka samaya para sammetazikharajI pahu~cA sammetazikharajI kI yAtrA kA puNya sampAdana karane meM saMghane kisI bhI prakAra ko kasara nahIM rakkhI / saMghapatijI ne khUSa udAra vRtti se dravya vyaya kaH saMgha yAtrA kA saccA lAbha liyaa| sUrIjI ne saMghapati mukunda ko kahA--gRhasthocita sakala dhArmika kRtya to ho cuke haiM, aba kevala prAtma kalyANa kA nivRtti mArga svIkAra karanA hI avaziSTarahA hai ataH puNyAtman ! yadi AtmoddhAra karane kI saccI icchA hai to sAvadhAna hojAveM saMghapatijI AcAryazrI ke zabdoM ke bhAvoM ko tAr3a gaye / unhoMne apanI patnI aura putroM ko bulAkara etadviSayaka parAmarza kiyA to sabake saba dIkSArtha taiyyAra hogaye / seThAnIjI kahane lagI meMne to isa viSaya meM usa hI dina se nizcaya kara liyA thA putra bolane lage-pitAjI! hama ApakI sevA meM taiyyAra hai / seThajI samajha gaye ki mere putra vinayavAna hai aura merI lAja se hI ye dIkSA ke liye bhI taiyAra hogaye haiM ataH inakI zrAntarika icchA ke binA dIkSA denA sarvathA anucita hai aisA socakara lalla aura kalla nAmaka do putroM ko utkRSTa vairAgya vAlA dekha apane sAtha meM le liyA aura zeSa ko gArhasthya jIvana sambandhI bhAra sauMpa diyA / apane jyeSTha putra nAkula ko saMgha patitva kI mAlA sammetazikhara tIrtha kA saMgha mukanda kI dIkSA 1123
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724-778] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pahanA dI aura Apane apanI patnI, do putra tathA 10 dUsare strI puruSoM ke sAtha meM parama vairAgya pUrvaka dIkSA svIkAra karalI / ina saba bhAvukoM kI dIkSA ke pazcAt zubhamuhUrta meM saMgha punaH nAkula ke saMghapatitva meM lauTa gyaa| mathurA taka to AcAryazrI bhI svayaM saMgha ke sAtha meM rahe para bAda meM Apa mathurA meM hI Thahara gaye / saMgha anya muniyoM ke sAtha sakuzala nirvina bharoMca nagara AgayA / saMghapati nAkula ne svadharmoM bhAiyoM ko eka eka svarNamudrA evaM vastroM kI pahirAvaNI dekara saMgha ko visarjita kiyaa| seTha mukunda ne isa saMgha ke liye eka koTi dravya kA saMkalpa kiyA thA vaha vyaya hogyaa| ahA hA...! AtmakalyANa ke liye vaha jamAnA kitanA uttama thA ? thA-to usa samaya bhI pAMcavAM Aga hI kintu jainAcAryoM ke tyAga vairAgyamaya ucca jIvana ne use cauthA ArA banA diyaa| ___ AcAryazrIsiddhasarine apanA zeSa jIvana jainadharma ke abhyudaya evaM zAsana prabhAvanA ke hI kAryoM meM vyatIta kiyA / zrApa jainadharma ke sudRr3hastambha, jainasamAja ke parama zubhaciMtaka, mahAjanasaMgha ke rakSaka, poSaka evaM vRddhikartA, vAdI vijayI, prasiddhavaktA, dharma pracAraka, vIrAcArya the / Apane 54 varSa ke zAsana meM adhika se adhika dharmapracAra kiyaa| Apake vakA vIraparampara ke bahuta se prAcAryavartamAna the kintu ApakA una sabhI AcAryoM ke sAtha bhAtRbhAva evaM vAtsalyatA thii| sabake sAtha hilamila kara saMgaThita akSINa zakti se zAsana sevA karane kA ApakA pramukha guNa thaa| Apane jainazramaNa saMkhyA meM uttarottara ghRddhi kI usI taraha mahAjanasaMgha kI bhI AzAtIta unnati kI / anta meM Apane marudhara ke medinIpura nagara ke zreSTigotrIya zA. lImbA ke mahAmahotsava pUrvaka upAdhyAya mUrtivizAla ko sUripada se vibhUSita kara paramparAnusAra ApakA nAma kakasUri rakha diyA / pazcAt parama nivRtti meM saMlagna ho gaye / 27 dina ke anazana ke sAtha samAdhi pUrvaka svarga sidhAra gye| aise prabhAvika zrAcAryoM ke caraNakamaloM meM koTizaH vaMdana ho zrApazrI ke dvArA kiye gaye zAsana ke mukhya 2 kAryoM kI nAmAvalI nimna prakAreNa hai: pUjyAcArya deva ke 54 varSa kA zAsana meM mumukSuoM kI dIkSAeM 1-upakezapura ke zreSTi gautrIya sahadeva ne dIkSAlI 2-paNDitapurA , kAlANI , jAlaDA ne 3--kSatripurI ,, pallIvAla , nArAyaNa ne 4-kAnANI saMdhavI jasAne 5-sAlIpura ,prAgvaTa rAMNAne 6-maror3I "prAvaTa dedAne 7-nArANI zrI zrImAla karamaNa 8-bhavAnIpura agravAla bhomA ne 9-rUNAvatI bIrama ne 10-nAravADI rAjasI ne 11- medanIpura pallIvAla vimala ne 1124 sUrijI ke zAsana meM dIkSAe "prAgvaTa " bhUri
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] 12 - harSapurA 13 - godANI 14 - pATalI 15 - vairATapura 16 - pAlikA 17 - carpa 18- rAjapura 19 - vIramI 20 - gudiyA 21 -laudravApura 22 - ithIyANA 23 - devapaTTaNa 24 ---trAsAsara 25- cAroTa 26 - sopAra 27 - saMthuNA 28 - mohalI 29- kher3akapura 30 31 - nAgAMNI 32- TIbANI 33- karolI 34 - maMtrorA 35 - sojAlI karaNAvAtI 3- acalapura 4- uccADI 5- unnatanagara 6 - uccakoTa 7 kAMTolI we ,, bhAdra 22 " kummaTa " " prAgvaTa " prAgvaTa zrImAla sucaMti 19 75 "" " rAkA brAhmaNa ciMcaTa " " "" " "" " "" ," taptabhaTTa 19 kannojiyA "" 39 "" " kulahaTa " laghuzreSTa " prAgvaTa " Aditya 0 AcArya zrI ke 54 varSoM desaraDA pokaraNA 1- zrAsalapura ke maMtrI 2 -- IThariyA prAgvaTa golecA vappanAga zrarthya virahaTa " " bhAdra go ciMcaTa zreSTi " prAgvaTa zrImAla tapta bhaTTa bhUri morakha sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe 39 93 gotrIya 51 93 " 39 "" 27 17 19 19 19 29 79 19 11 13 99 39 13 " 71 "" 99 99 kA [ osavAla saM0 1924-1178 dIkSAlI chAjU ne jetA munA rekhAne mujala ne cAhADa ne khemA ne sajana ne harapAla ne nAgadeva ne Isara ne rAsA ne punar3a ne padamA ne sAMgaNa ne lokamaNa ne tejAne DAvara ne harajI ne sAraMga ne bhANA ne somA ne naravada ne kakka ne zrajar3a ne ajja ne borIdAsa ne pArzvanAtha kI ma0 pra0 jeilane dAne lADane bhAvone 99 "" mahAvIra 31 pAzvanAtha 95 " "} 33 33 "" 33 99 39 77 19 "" 39 99 99 "" "" 33 "" zAsana meM mandiroM kI pratiSThAeM 11 59 "" " 19 "" 17 12 97 53 95 55 39 99 "1 99 19 1125
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 724 se 778 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAddhAne "sucaMti cApAne gAndhI karmAne 8-koTharA ke saMdhI bhadharane pArzvanAtha ma0pra0 9-kAbI golecA neminAtha 10-dedoliyA virahaTa mAlAne zrAdIzvara 11-pATaDIgAMva mahAvIra 12-bhaTTanagara ,, balAharAMkA khumANane , 13-bhAroTiyA zrI zrImAla sAMgAne 14-laudravapura , kulahaTa kokAne 15-bhaMbhuliyA , prAgvaTa raNadhIrane pArzvanAtha 16-nAgapura prAgvaTa harapAlane " 17-chInnAI prAgvaTa zAhamAr3hAne , 18-zrAghATanagara vimalane mallinAtha 19-mANDavagar3ha Aditya zAntinAtha 20-ujjaina bapanAga mAlAne dharmanAtha 21-hAlApI nAhaTA devAne pArzvanAtha 22-mAnapurA , kumaTa khIvasIne , 23-candrAvatI " boharA rAmAne mahAvIra 20-sAraMgapura vIramane 25-lAvANI , kanojiyA bhojAne 26-vijayapaTTaNa , desarar3A mAlAne 27-hAthANI , vainAlA rAmAne bhAvijina 28-balIpura , zreSTi pArzvanAtha 29-zivanagara rAvatane 30-mAlapurA 31-nArAyaNapura zrImAla pomAne 32-hasAvalI polAne mahAvIra 33-- dayAlapurA , DiDu punaDane sImaMdhara 34-bhImAsara , taptabhaTTa dharamaNane mahAvIra , , sUrIzvarajI ke 54 varSoM kA zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1-zivapurI ke prAgvaTa rAghAne zatrujaya kA saMgha 2-nADulI rADAne 3 -- upakezapura , Aditya gau0 moNAne 4-nAgapura "bappanAga sAMgaNa ne 111uill11111111111111111 " laghuzreSTi vAlAne , morakha zrImAla lubAne prAgvaTa "prAgvaTa ke zAsana meM samAnaary.org 1126 Jain Edua e rnational sUrIzvarajI ke zAsana meM saMpAdi For Private & Personal use Only
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1124-1178 5-medanIpura ke zreSTi go0 kumbAne zatrujaya kA saMgha 6-mathurA ,, bhUri go0 kogpAla ne 7-lohAkoTa , zrI zrImAla gau0 bhairUzAha ne sammeta zikhara kA saMgha, 8-gosalapura , Arya gau0 zAharAMNA ne zatrujaya kA saMgha 9- bharoMca ,, prAgvaTa" sADhAzAha ne 10-sopAra ,, zrImAla bAlAzAha ne 11-ujjaina ,, sucaMti go0 desala ne 12-kIrATakUpa , zreSTi gau0 raghuvIra ne 13-satyapurI ,, bhAdra gautrIya maMtrI Abhune 14-caMderI ,, vIrahaTa gau0 zAha ajar3a ne 15-AbhAnagarI ,, Aditya go0 zAhabhaurA ne 16-haMsAvalI , ciMcaTa go0 zAhI purAne 17-zaMkambharI ,, kulahaTa go. zAha nIbAne 18-lodravapura ,, DiDu gautra zAha hAppA ne 19 - nAradapurI ke pallIvAla kaisAne eka lakSa dravya vyaya kara talAva khodAyA 20-ratnapura ke agravAla netA ne duSkAna meM eka karor3a dravya vyaya kiye 21-jaMgAla ke gAMdhI durgoM yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI (chatrI) inake alAvA bhI vaMzAvaliyoM meM mahAjana saMgha ke vIra udAra nara ratnoM ke aneka deza samAja ke liye zubha kAryoM ke ullekha milate haiM para sthAnAbhAva kevala namUnA ke taura para hI katipaya nAmollekha karadiye haiN| ekacAlIsaveM paTTa pArakha pure, siddhasUri saMgha nAyaka the| ujjala guNa chattIsa virAje, sUri pada ke ve lAyaka the / ghUma ghUma kara jainadharma kA vijaya DaMkA bajavAyA thaa| jina mandiroM kI karI pratiSThA, saMgha sakala harakhAyA thA / iti eka cAlIsaveM paTTa para siddhasUrijI ma. mahAn atizaya dhArI prAcArya hue| jaina kuvA tAlAba bhI banA sakate haiM ? 1127 Jain Educ
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 774-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 42-prAcArya zrI kakkasUri (navam) jAtastvAryakule divAkaranibhaH zrIkakasarIH sudhIH dIkSAbhAvagataH kumAravayasi grAmasthalAraNyagaH / loke jainamataM pracArya bahudhA'nekAn janAn dokSayA kIrtyA'dyApi virAjate bahumato mAnyo'maro bhUtale / / & AR jyapAda, parama tyAgI, utkRSTa vairAgI, zAnta, dAnta, tapasvI, candravat nirmala tathA saumya, sUryavarojasvI, samudra ke samAna gambhIra, kanakAcalavat akampa, pRthvIvat kSamAvAn, dhairyavAn kAMsI pAtravat nirlepa, zaMkhavat niraMgaNa, caMdana samAna zItala, bhAraNDa pakSIvat apra. matta, kamalavat nirlepa, vRSabhavat dhaurI, siMhavata parAkramI, gajavat ajaya, vRkSavata paropakAra nimagna, sataraha prakAra ke saMyama ke dhAraka, bAraha prakAra ke tapake ArAdhaka, daza prakAra ke _ yati dharma ke sAdhaka, aSTapravacana mAtA ke pAlaka va prarUpaka, sUrI kI ATha sampadAya evaM chattIsa guNa ke dhAraka AcAryazrI kakasUrIzvarajI mahAgaja eka mahAna prabhAvaka, yuga pravartaka, dharma pracAraka prAcArya hue haiN| ApakA jIvana caritra paTTAvaliyoM meM bahuta vizada rUpa meM varNita hai parantu hamArA uddezya evaM pAThakoM kI jAnakArI ke liye yahAM saMkSepa meM hI likha diyA jAtA hai / pAThaka vRMda cAlIsaveM paTTadhara AcAryazrI devaguptasUrike jIvana meM par3ha pAye haiM ki svargIya devagupta sUri ne yaduvaMzAvataMsa Arya gozala ko pratibodha dekara jaina banAyA thaa| iso rAva gozala ne siMdha dharA meM gozalapura kI sthApanA kI thii| prAcAryazrI ne bhI gozalapura nareza kI prArthanA se eka cAturmAsa karake pArzvanAtha svAmI ke mandira kI pratiSThA bhI krvaaii| isI gosalapura meM yaduvaMzIya bhImadeva nAma ke Arya jAti ke eka zrAvaka rahate the / bhImadeva ke jaina dharma svIkAra karane ke pazcAt unakI zAdI zreSTi vaMzAvataMsa jodhA kI putrI seNI ke sAtha huI thii| bhImadeva bar3e hI parAkramI kSatriya the| unhoMne kaI bAra mlecchoM ke sAtha yuddha meM Takkara lI aura unheM parAsta kiye / bhImadeva ke cha putriyoM ke pazcAt eka putra huaa| vaha dIkhane meM deva kumAra ke samAna bahuta hI rUpavAn guNavAn evaM dhArmika thA / dRSTipAta na hone ke kAraNa usakA nAma kajjana rakha diyA thA / Arya bhImadeva ke prabhupUjA kA aTala niyama thA ve saMgrAma meM jAte taba bhI prabhu pratimA ko sAtha meM rakhate / binA arcanA, pUjana kiye muMha meM anna jalabhI nahIM lete / mAtezvarI seNI kA lakSya bhI isI taraha dharma kAryoM meM thaa| vaha apane SaT karma meM nitya niyamAnusAra sadaiva tatpara rhtii| kabhI bhI apane niyama va dinacaryA meM kisI bhI taraha kA skhalana-vighna nahIM hone detii| jaba mAtA pitA dharmajJa hote haiM to unake bAla baccoM para bhI dharma ke usI taraha ke sthAyI saMskAra jama jAte hai / prakRti ke isa prAkRtika niyamAnusAra kajjala kA dhyAna bhI dharmakArya kI ora vizeSa thA / vaha bhI apane bAlyAvasthAnukUla bahuta kucha niyamoM ko rakhatA thaa| vidyAdhyayana meM to Apa apane saba sahapAThiyoM meM hamezA aprasara rahatA 1128 gosalapura meM sUrijI kA caturmAsa Jain Education international ww.jainelibrary.org
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 thaa| kajjala itanA bhAgyazAlI evaM puNyavaMta jIva thA ki isake hone ke pazcAt usakI mAtA seNI ne cAra putroM ko aura janma diyaa| jaba kabjala kI vaya 22 varSa kI huI to bhImadeva ne usakA vAgdAnasambandha kara diyA thA / vivAha hone meM abhI do tIna varSa kI derI thI tathApi sabane bar3I 2 AzAeM bAMdha rakkhI thii| idhara yakAyaka puNyodaya se AcAryazrI siddhasurijI mahArAja kA padhAranA gosalapura meM huA taba rAva Asala vagairaha zrIsaMgha kI prArthanA se sUrijI ne gosalapura meM cAturmAsa kara diyA / cAturmAsa kI isa dIrgha avadhi meM AcAryazrI ke vyAkhyAnoM ne jana samAja para bahuta hI gaharA prabhAva ddaalaa| Apa apane vyAkhyAnoM meM tyAga vairAgya tathA AtmakalyANa ke viSayoM para adhika jora dete the ataH kaIbhAvukoM kA mana saMsAra se udvighna evaM virakta ho gayA thaa| kajjala bhI unhIM virakta evaM udAsIna manuSyoM meM se eka thA / sUrIzvarajI ke vairAgyamaya upadeza ne kajjala ke yuvAvasthA janya mada ko vairAgya ke rUpa meM pariNata kara diyA / vaha dIrgha dRSTi se vicAra karane lagA ki-jitanA parizrama saMsArAvasthA meM raha kara udara pUrti ke liye kiyA jAtA hai utanA hI munivRtti kI avasthA meM raha kara zrAtmakalyANa ke liye kiyA jAya to sAMsArika janma janmAntara ke prapaJca hI naSTa ho jAya evaM akSaya sukha mila jAya merI isa yuvAvasthA kA upayoga saMsAra vardhaka viSaya kaSAyoM meM na kara tapa, saMyama evaM cAritra kI ArAdhanA meM kiyA jAya to kitanA uttama ho? aisA kauna murkha hogA ki jo puraskAra svarUpa prApta hasti kA durupayoga lakar3e ke bhAra ko lAdakara kare, sone kI thAla meM miTTI va kacarA bhare, svarNa rasa se paira dhauve, cintAmaNi ratna ko kauve ur3Ane meM isa idhara udhara pheMka deM ? ataH mujhe prApta huI isa mAnava bhava yogya uttama sAmagrI kA sadupayoga AtmakalyANa mArga meM pravRtti karake karanA cAhiye / isa prakAra kA mana meM dRr3ha nizcaya kara kajjala samaya pAkarasUrijI kI sevA meM upasthita huA aura vaMdana karane ke pazcAt vinayapUrNa zabdoM meM apane manogata bhAvoM ko pradarzita karate hue kahA-bhagavan ! mujhe AtmakalyANa karanA hai / mujhe saMsAra se sarvathA aruci evaM ghRNA hone lagI hai / gurudeva mujhe saMsAra ke dukhoM se bhaya lagatA hai isa kSaNabhaMgura jIvana ke liye rorava naraka kA pApopArjana karake apanI zrAtmA kaluSita nahIM banAnA cAhatA huuN| prabho! merA zIghra hI uddhAra kIjiye / isa prakAra kajjala ke vairAgya maya vacanoM ko zravaNa kara sUrIzvarajI ne usake vairAgya ko aura dRr3ha karate hue kahA-kajjala ! tere vicAra atyutama evaM AdaraNIya haiM kAraNa, saMsAra asAra hai; kauTumbika moha svArtha janya prema paripUrNa hai, yauvana hasti karNavat caMcala hai, bhoga vilAsa evaM paudgalika sukhamaya sAdhana bhujaMga sadRza viSavyApaka, kSaNa vinAzI evaM duHkhamaya hI hai / sampatti--AkAza ke gandharvanagara kI bhAMti asthira hai, AyuSya anjalIgatanIravat anitya hai / zarIrakSaNabhaGgura hai aura aneka AdhivyAdhi upAdhi kA sthAna hai ataHmanuSyabhava aura uttamasAmagrI kA ekamAtra sAra AtmakalyANa karanA hI hai / kajjala ! tU to eka sAdhAraNa gRhastha hI hai para, bar3e 2 cakravartiyoM ne cakravartIRddhi evaM aizvarya kA tyAga kara bhagavatI dIkSA kI zaraNa svIkAra kI hai kAraNa ukta saba ThATha duHkha mizrita kSaNika sukharUpa hai taba cAritravRtti ekAnta sukhAvaha hai, isa bhava aura parabhava donoM meM hI kalyANakArI hai| isake viparIta jina cakravartiyoM ne saMsAra meM raha kara sAMsArika bhogoM ko hI ubhayataH zreyaskara jAnA hai ve Aja bhI sAtavIM naraka kI asahya yAtanAoM ko bhoga rahe haiM / kajjala ! vartamAna meM to tere pAsa brahmacarya rUpa akhaNDa ratna vartamAna hai ataH isake sAtha tapa saMyama yA jJAna darzana cAritrarUpa ratnatriya kA samAgama ho jAyagA to sone meM suMgadha kI lokopasyanusAra tU akSaya Rddhi kA svAmI ho jAyagA kAraNa, sarva guNoM meM brahmacarya hI uttama evaM pradhAna guNa hai| AcAryazrI kA vyAkhyAna 1129
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa prakAra samayajJa sUrijI ne do zabda aura usake vairAgya ko vizeSa puSTa evaM dRr3ha karane ke liye kahe / kajjala-pUjyavara ! merI to ekAkI dIkSA svIkAra karane kI hI icchA hai; kintu mere mAtA pitAmerI zAdI kara mujhe sAMsArika svArtha maya prapaJcoM meM evaM mohapAza meM baddha karanA cAhate haiM ataH mujhe dIkSA ke liye saharSa ve Adeza de deveMge isameM bahuta kucha zaMkA hai / to kyA unake Adeza binA bhI anya kisI sthAna para--jahAM Apa virAjita hoMge--- mere Ane para mujhe dIkSA de sakeMge ? surijI-kAjala ! isase terI bhAvanAoM kI dRr3hatA to avazya hI jJAta hotI hai kintu mAtA pitA kI AjJA binA dIkSA denA hamAre kalpa viruddha hai / isase hamAre tIsare mahAvrata meM doSa lagatA hai| zramaNa vRtti evaM cAritra dharma kalaMkita hotA hai / hamAre para corI kA kalaMka lagatA hai| yadi hama bhI aisI taskara vRtti kareM to phira hamAre aura coroM meM pharaka hI kyA rahegA ? dUsarA tere liye bhI yaha eka dama vyavahAra viruddha anIti kA hI mArga hai kAraNa Aja tU mAtA pitA kI AjJA kA anAdara karatA hai to, kala hamArI AjJA kA bhI ullaMghana kregaa| isase tumhArA aura hamArA AtmakalyANa kaise ho sakegA ? tumhArA to kartavya hai ki haraeka taraha se namratA pUrvaka mAtA pitAoM ko samajhA bujhAkara unakI AjJA prApta karake hI dIkSA svIkAra kro| isase tumheM Atma vaMcanA kA doSa bhI nahIM lagegA aura hamAre sAdhutvavRtti meM bhI kisI bhI prakAra kA bhAMgA upasthita nahIM ho sakegA binA Adeza ke taskaravRtti ko apanAnA to cAritravRtti ko dRSita hI karanA hai ataH kisI bhI kArya meM apane pavitra kartavyoM kA vismaraNa karanA ajJAnatA hai| kajala ! tere pitA ke to tere sivAya cAra putra aura bhI hai aura abhI taka terA vivAha bhI nahIM huA hai| para pUrvakAlIna mahApuruSoM ko Adarza tyAga kA to vicAra kara / dekha-thAbaccAputra meghakumAra, dhannAkuvara, jamAlI kumAra zAlibhadra, aura amanta kumAra vagairaha to apanI 2 mAtA kI ikalotIsI santAna the| inake pIche kramazaH ATha evaM battIsa 2 vivAhita striyAM thI phira bhI ye saba mahApuruSa apane 2 mAtA pitAoM ko hara eka taraha se samajhA bujhAkara hI dIkSita hue to kyA tU itanA hI nahIM kara sakatA hai| abhI to tU gArhasthya sambandhI pratyeka jhaMjhaTa se mukta svataMtra hai| vaivAhika baMdhana pAza se alaga hai ataH hara eka kArya ko zrAsAnI se sampanna kara sakatA hai| kAjala ! jainadharbha nyAya evaM nItimaya hai / yadi dharma meM anIti kA jarA sA bhI sparza ho to saMsAra se pAra honA hI muzkila hai ataH dharma vyavahAra se bhI mAtA pitA kI AjJA binA na to tujhe dIkSA lenI cAhiye aura na mujhe denI hI cAhiye / kanjala --gurudeva ! jaba merI tIvra icchA dIkSA lene kI hai to isameM mAtA pitA ke Adeza kI jarUrata hI kyA hai ? ve to apane svArtha ke kAraNa AjJA pradAna kareM yA na kare Apako to lAbha hI hai| zrApa merI icchA se mujhe dIkSA de rahe haiM ataH merI AtmA kA kalyANa hogA to phira Apako kyA hAni sahana karanI par3egI? sUrijI-kAjala ! terI dIkSA lene kI bhAvanA hai yaha eka dama nirvivAda satya hai aura dIkSA lene se terI AgA kA kalyANa hogA isameM bhI kisI taraha kA saMdeha nahIM hai para vyavahAra ko tilAnjalI dekara nizcaya ko hI svIkAra kara lenA svAdvAda siddhAnta ke viparIta hai / vyavahAra aisA balavAna hai ki nizcaya ke sAtha usako bhI samAna mAna denA hI par3atA hai / dUsarA jaina siddhAnta 'tinnANaM tAriyANaM' arthAt- Apa svayaM saMsAra se tire aura dUsaroM ko bhI saMsAra samudra se tAra kara pAra utAre-aisA hai na ki zrApa DUbe aura vinA AjJA dIkSA kI carcA 1130 Jain Educatio te national
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 dUsaroM ko tAre aisA hai| jaba tuma ko binA AjJA dIkSA dekara hama hamAre vrata kA khaNDana kareM to isase tuma to tire para hama to saMsAra ke pAtra hI bane / isase to hamArA ziSya moha aura mArA kapaTa doSa jo mithyAtva ke pAye haiM -bar3hate rheNge| pariNAma svarUpa jisa AzA evaM vizvAsa para paudgalika padArthoM kA tyAga kara cAritra vRtti kI zaraNa lI hai vaha to hamAre liye nirarthaka hI siddha hogii| saMsArAvasthA ko chAr3a kara ke bhI saMsArika pravRtti ke anurUpa hI hamArA cAritra rahegA / kajjala ! jarA gambhIratA pUrvaka jaina darzana ke siddhAntoM kA manana kro| yadi kadAcita tumhAre atyAgraha se mAtA pitA kI binA AjJA hamane tumako dIkSA de bhI dI to Age tuma bhI isI taraha kI pravRtti kA pradurbhAva kara deMge jisase saMsAra se tairane kA rAstA to eka dama baMda ho jAyagA aura moha, mAyA, kapaTa, mithyAtva evaM tRSNA kA adhikya hI vRddhigata hotA rahegA ataH apane kimvit svArtha ke liye dharma para kuThArAghAta karanA nirI ajJAnatA hai / kajjala ! tumhArA yaha bhramamAtra hai ki tumhAre kahane para bhI mAtA pitA tumheM AjJA na deN| bhalA-jAte aura marate hue ko duniyAM meM kauna roka sakatA hai ? para isake liye cAhiye dila kI dRr3ha bhAvanA, saccA vairAgya, zrAtma vizvAsa vicAroM kI dRr3hatA evaM mana kA paripakvapanA / kajjala ! dekha; hama aura hamAre itane sAdhu haiN| kyA hamAre aura inake mAtA pitA nahIM the ? yA hama se kisI ke mAtA pitA ne use nirmohI kI taraha zrAjJA de diyA ? yadi nahIM to mAtA pitAoM ko samajhanA aura unheM nivRtti patha ke pathika banAnA tuma jaise medhAviyoM kA kAma hai / Aja hamAre pAsa vartamAna ina sAdhuoM ke mAtA pitA jaba apane putra ko jJAna, dhyAna, cAritra Adi meM utkRSTa vRtikoM dekhate haiM to unake harSa kA pArAvAra nahIM rahatA hai| ve apanA ahobhAgya samajha kara una sAdhuoM ke caraNoM meM muhurmuhu vaMdana karate haiM ataH yadi tumhArI dIkSA lene kI saccI bhAvanA hai vo tumheM mAtA pitAoM kI sarva prathama AjJA prApta karanI hI hogii| taba hI hama dIkSA deMge ? ___ kajala-pUjyapAda gurudeva ! zrApako koTizaH namaskAra ho / Apa jaise nispRhI evaM virakta mahAsmA saMsAra meM viralehI hoNge| dhanya hai isa paramapavitra jainadharma ko ki jisake saMcAla : tIrthaGkara devoM ne dharma ke aise dRr3ha evaM AdaraNIya niyama banAye haiM / vAstava meM inhIM niyamoM kI kaThoratA ke kAraNa hI jainadharma kA anyadharmoM kI apekSA duniyAM meM vizeSa sthAna hai / jainazramaNoM kA cAritra, AcAra vyavahAra anya sAdhunAmadhAriyoM kI apekSA sahasragunA utkRSTa hai isase nato jainadharma kI niMdA hotI hai aura na jainadharma ki dhurA ko dhAraNa karane vAle zramaNoM para avizvAsa hI / na anIti ko madada mila sakatI hai aura na mithyAtva kA poSaNa ho sakatA hai / vAstava meM saMsAra meM vartamAna dharmoM meM jainadharma hI vAstavika 'tinnANaM tArayANaM' hai / gurudeva ! ApakI AjJA ko mastaka para car3hAtA huuN| prabho mAtApitA kI AjJA lekara dIkSA svIkAra karuMgA ! sUrijI-kajjala ! isameM terA aura hamArA donoM kA hI kalyANa sannihita hai| dharma kI mAna maryAdA bhI isI meM hI hai| ____ kajjala -- jI hAM ! kaha kara sUrijI ke caraNakamaloM meM vaMdana kiyA aura mAtA-pitA se Adeza prApta karane ke liye apane ghara para cAlakara AyA / ghara para Ate hI mAtApitAoM ke sammukha dIkSA ke liye Agraha karane lagA va sUrijI ke sAtha meM huI vArtAlApa kA sakalavRttAnta kahane lgaa| mAtA pitAoM ko bahuta hI Azcarya evaM duHkha huA kAraNa, ve kAjala ko apane se vimukta nahIM dekhanA cAhate the para kajjala kA nizcaya to acala thaa| bahuta anukUla, pratikUla kathanoM se samajhAne para bhI jaba kajjala ne apanA kajala kA vairAgya 1131
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nizcaya nahIM chor3A to mAtA pitAoM ko dIkSA ke liye zrAjJA denI hI par3I / zrAkhira kajjala ne apane 7 sAthiyoM ke sAtha sUrIzvara jI ma. sA. ke pAsa dIkSA grahaNa kara hI lii| dIkSAnaMtara zrApakA nAma mUrti vizAla rakha diyA / murti mUrtivizAla siMghaprAMta ke suputra the ataH unhoMne cAritravRtti ko jina zrAdarzabhAvanAoM se prerita ho aGgIkAra kI unakA nirvAha karane ke liye ve sthAviroM ko vinaya, bhakti vaiyAvRtya va upAsanA karate hue jJAna sampAdana karane meM saMlagna ho gaye / vaha gurukula vAsa kA jamAnA se pavitra evaM Adarza thA ki usa samaya zrAja ke jaise svecchAcAriyoM va munivRttivighAtaka muniyoM kA astitva hI nahIM rahane pAtA thA / ve guru pAsa meM radda kara jJAna darzana cAritra kI vRddhi karane meM saMsAra tyAga kI mahattA samajhate the / isameM mukhya kAraNa to unake vinaya va vairAgya kI dRr3hatA thI / zrAja ke jaise aire gere ko ve muNDita nahIM karate the kyoMki zAsana kI laghutA meM to ve apanI laghutA samajhate the / unake hRdaya meM isa bAta kA gaurava thA ki hama saMsAra kA tyAga AtmakalyANa ke liye kiyA hai phira AtmaguNa vighAtaka vRttiyoM kA poSaNa evaM rakSaNa kara AtmavazvanA kA bar3A pApa sira para kaise lAdeM ? inhIM saba kAraNoM se dIkSA ke pazcAt jJAnArAdhanA karane ko ve apane jIvana kA eka mukhya aMga hI banA lete the / jJAvaraNIya karma ke kSayopazAmAnusAra ve gurudeva kI sevA karate hue atRpta kI bhAMti jJAnAdhyayana kiyA hI karate the / yadyapi usa samaya caityavAsiyoM ke AcAra, vicAra evaM vyavahAra meM yat kiJcit zithilatA kA praveza ho gayA thA tathApi, guru kI zrAjJA kA pAlana karanA aura jJAna par3hanA to unameM bhI mukhya samajhA gayA thA / mUrtivizAla ne zrAcAryazrI kI sevA meM 19 varSa paryaMta raha kara anavarata parizrama pUrvaka vartamAna jaina sAhitya kA sAGgopAGga adhyayana kiyA / zAstrIya jJAna ke sAtha hI sAtha usa samaya ke lie Avazyaka nyAya, vyAkaraNa, chaMda tarkAdi zAstroM kA bhI khUba sUkSmatA pUrvaka manana kiyA thaa| ina vidyAoM ke sivAya guru paramparA se vidyA, AmnAya, sUri maMtra kI sAdhanA vagairaha2 sUripada ke yogya sarva yogyatAeM hAMsila kara lI / yahI kAraNa hai ki AcArya zrIsiddhasUrijI apane antima samaya meM medanIpura nagara meM AdityanAga gautra kI gole cAzAkhA ke dharma vIra zAha zrAdU ke mahAmahotsava jisameM pUjAprabhAvanA svAmivAtsalya aura sAdharmI nara nAriyoM ko peharAvaraNI Adi meM sAta lakSa dravya zubha kAryoM meM evaM yAcakoM ko puSkala dAna dene meM vyaya kiyA aura sUrijI mahArAjane munimUrttivizAla ko bar3e hI samAroha ke sAtha sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma paramparAnusAra kakkasUri rakha diyA / zrAcArya zrIkakkasUrijI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI AcArya the / zrApakA tapateja evaM brahmacarya kA pracaNDa pratApa madhyAnha ke sUrya ke bhAMti sarvatra prakAzamAna thA / eka aura to jainadharma se kaTTaratA rakhane vAle bAdiyoM ke saMgaThita hamale raha 2 kara jainadharma para vastra prahAra kara rahe the / aura dUsarI ora caityavAsiyoM ke AcAra vicAra evaM niyamoM kI kucha zithilatA samAja kI jar3a ko khokhalI kara rahI thI zrataH zrApazrI ko zAsana kA gaurava bar3hAne ke liye diggaja vidvAnoM kA sAmane zAstrArtha karanA par3atA aura jainazramaNoM ke jIvana ko pavitra evaM nirdoSa rakhane ke liye punaH punaH unheM protsAhita karanA par3atA / aise vikaTa samaya meM jainazAsana kI ApazrI ne kisa taraha rakSA evaM vRddhi kI yaha sacamuca AzcaryotpAdaka hI hai| yaha to hama pahile hI likha ye haiM ki kAladoSa se kaI caityavAsiyoM ke AcAra vicAra evaM vyabahAra meM kucha zithilatA avazya AgaI thI para unake gema 2 meM jainadharma ke pratidRr3ha anurAga bharA huA 1132 caityavAsiyA kA AcAra
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ! [ osavAla saM0 1908-1230 thAve zAsana kI unnati meM hI apanI unnati evaM gaurava samajhate the / yadyapi cAritra mohanIya karma ke udaya se ve cAritra ko nirdoSa nahIM pAla sake tathApi jainazAsana kI hara taraha se unnati evaM prabhAvanA karane meM unhoMne kucha bhI pAra nahIM rakkhI ! usa samaya jainadharma kI dhavala yazaH patAkA yatra tatra sarvatra phaharA rahI masUra aura zIlaguNasUri jaise jainadharma ke stambha usa samaya vidyamAna the| inakA vizada jIvana caritra vIra paramparA ke prakaraNa meM likhA jAyagA / prAcAryazrI sUrine sarva prathama ghara kI bigar3I hAlata ko sudhArane kA prayatna kiyA kAraNa, unhoMne socA ki amaNavarga kI zithilatA dUra hokara unameM utsAha evaM dharmaprema kI navIna sphUrti kA saJcAra hojAya to jainadharma kA vistRta pracAra unake jarie sthAnoM 2 para karAyA jA sakatA hai / basa, ukta bhAvanAoM se prerita ho zrApazrI ne sthAna 2 para zramaNa sabhAeM karavAI unameM se eka sabhA caMdrAvatI meM bhara vAI jisameM agata bhagaNa maNDalI kA tiraskAra karane ke bajAya unake kartavya kI smRti karavAte hue pratya nta madhura upAlambha dete hue samajhAyA ki - zramaNa bandhuoM / bhagavAna mahAvIra ne apane zAsana kI Dora Apa logoM ke hAtha meM dI hai| yadi isakA saJcAlana evaM rakSaNa apanA kartavya samajhate apana nakareM to sacamuca iga loga apanI zravRtti ke pavitra jIvana se kosoM dUra haiN| zAsana ke prati vizvAsaghAta karake nikAcita kamoM ke baMdha kartA hai| bhalA socane kI bAta hai ki -- vIrabhagavAn ke bAda bhI dIrghadarzI pUrvAcAryoM ne hamArI sahUliyata ke liye nage jaina banAkara mahAjanasaMgha rUpa eka sudRr3ha saMsthA kI sthApanA kA hamAre Upara kitanA upakAra kiyA hai ? una pUrvAcAryoM ne jina kaSToM evaM pariSahoM ko sahana karake sudUra prAntoM meM dharma pracAra kiyA unameM se hamako jo kincita bhI dharma pracAra meM saMkaTa sahana nahIM karane par3ate kAraNa unhoMne kaNTakAkIrNa mArga ko susaMskRta evaM pariSkRta kara diyA phira bhI yadi hama loga zAstrIya niyamoM kI para vAha kiye binA kartavya parAGmukha bana jAneM to hamAre jaise kRtaghna evaM zAsana drohI aura kauna hosakate haiM ? hamAre una Adarza pUrvAcAryoM ke samaya to dvAdazavarSIya janasaMhAraka mahA bhISaNa duSkAla par3e phira bhI unhoMne aise vikaTa samaya meM jaina saMskRti kI apanI sampUrNa zakti sattA se rakSA kI to kyA unake dvArA banAye hue karor3oM kI tAdAda Aja apane bharose para hai to apane kartavya kA Apa loga apane hI Apa vicAra karaleM / jaise eka pitA apane putroM ke vizvAsa para karor3oM kI sampatti ko chor3a jAtA hai to putroM kA kartavya janakopArjita lakSmI kI nyAya pUrvaka vRddhi karane kA hI hojAtA hai / yadi bar3hAne jitanI yogyAtA unameM nahIM hai to kama se kama rakSaNa karanA to usakA parama kartavya hI hojAtA hai / astu, ukta kartavya kI smRti pUrvaka jaba taka vaha isa dravya ko utane hI parimANa meM rahane detA hai taba taka to saMsAra meM usakI kucha mAna madA evaM pratiSThA rahatI hai parantu putroM ke pramAda, be paravAhI evaM vilAsI jIvana kA lAbha uThAkara koI dUsare pratipakSI u vana ko har3apa kara leve aura samartha putra apanI AMkhoM se usako dekhatA rahe to isameM na to putra kI zobhA hI rahatI hai aura na saMsAra meM mAna maryyAdA hI bar3hatI hai / na vaha apanA sAMsArika jIvana sukhamaya vyatIta kara sakatA hai aura na kisI yogya kArya ke kAvila hI rahatA hai / itanA hI kyA para pratipakSiyoM kI prabalatA ke kAraNa usakA astitva rahanA bhI kAlAntara meM duSkara hojAtA hai| yahI hAla Aja apane zAsana kA horahA hai| yadi Apa loga zAsana kI rakSA ke liye kamara kasakara taiyyAra na hoveMge to nizcit hI eka samaya aisA AvegA ki jainadharma kA nAma saMsAra meM pustakoM kI zobhA rUpa hI ho jAyagA / candrAvatI meM zramaNa sabhA - 1133
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa priya AtmabandhuoM ! jina suvihita ziromaNiyoM ne caityavAsa prArambha kiyA thA-- unhoMne AdhAkarbhI makAna ke pApa ke bhaya se hI kiyA thA / unako to spapna mAtra meM bhI yaha kalpanA nahIM thI ki Aja ke hamAre caityavAsa kA pariNAma bhaviSya meM itanA bhayaGkara hogA / unhoMne to pAtakabhaya se, va jinAlaya kI rakSA nimitta hI caityavAsa ko svIkRta kiyA thA / unake hRdaya meM yaha kalpanA taka nahIM thI ki hamAre pIche hamArI santAna isa caityavAsa ke kAraNa zithila hokara maThavAsiyoM kI taraha pahicAnI jAyagI yadi unheM bhayaGkaratA ke viSamaya viSama pariNAma kI kalpanA hotI to usa samaya ke liye paramopayogI caityavAsa kA prArambha hI nahIM karate / bandhuoM ! jisa samaya hama loga saMsArAvasthA ko tyAga kara caritra vRtti lete haiM usa samaya hamAre hRdaya meM zAsana ke prati evaM cAritra ke prati kitanI utkRSTa bhAvanAeM rahatI haiM ? yadi bhAvanAoM kI uccatA evaM vicAroM kI AdarzatA carama samaya paryanta tadrUpa na rahe to nizcita hI sAdhu vRttisvAduvRtti ke nAma se nirdiSTa ho jAyagI / yadi sAdhuvRtti ke pavitra jIvana meM bhI gRhastha jIvana ke samAna aar gRha kI nirmANa bhAvanA rahatI ho, paudgalika mana mohaka padArthoM meM moha rahatA ho to hamArA saMsAra chor3anA aura na chor3anA donoM hI samAna hai / maiM to yahA~ taka kahatA hU~ ki isa prakAra ke zithila evaM zrAcAra vihIna sAdhuoM se to gRhasthoM kA gArhasthya jIvana hI sukhamaya hai jo apane thor3e bahuta niyamoM ko yAvajjIvana paryanta sukha se nibhAte haiM / bandhuoM isa prakAra kI zAstramaryAdA kA atikramaNa karane se apane donoM hI bhavabigar3a jAyeMge / kRtaghnatA evaM vizvAsaghAta ke vastra pApa se bhI apane Apa ko surakSita nahIM rakha sakeMge / kAraNa, isa samaya jo apane ko munivRtti nirvAhaka sAdhanopakaraNa upalabdha hote haiM / ve saba bhagavAna mahAvIra ke nAma para hI / ataH isake badale meM hama zAsana kI sevA rakSA evaM apane AcAra vicAra meM pavitratA na rakkheM to nizcita hI hama zAsana drohI kalaMkita haiN| janatA kA Apake Upara pUrNa vizvAsa hai / ve samajhate haiM ki hamAre gurutroM kA jIvana atyanta nirmala evaM tyAgamaya hai ataH unakI hara taraha kI sevA kA lAbha lenA hamAra kartavya hai astu | apanI jIvanacaryA meM isa prakAra kI zithilatA rakha kara to unake sAtha bhI vizvAsaghAta hI karanA hai kAraNa ve apane ko tyAgI samajha kara apane sAtha zAsana maryAdA barAbara nibhAte A rahe haiM to apanA kartavya bhI unake maMtavyAnusAra AcAra vicAra ko pavitra rakhanA hojAtA hai / isI meM apanI jIvana kI unnati zrama kalyANa kI parAkASThA, evaM mokSasAdhana kI uttama kriyA antarhita hai| zAsana kI prabhAvanA evaM sevA bhI isameM zAmila hai / ityAdi / isa prakAra AcAryazrI ne parama nirbhIkatA pUrvaka sacoTa, duHkhI hRdaya kA darda zramaNa sabhA meM spaSTavaktA ke samAna spaSTa pragaTa kara diyA / anta meM Apane pharamAyA kI maiMne mere dagdha hRdaya se kucha kaTu e anucita zabda bhI Apa logoM ke liye kahe haiM para kyA kiyA jAya ? zAsana kA patana dekhA nahIM jAtA hai| apane logoM kI zithilatA samAja kI jar3a ko khokhalI banAkara samAja ko mRta prAya banA rahI hai ataH apane jIvana kI pavitratA zAsanotthAna ke liye sarva prathama zrAvazyaka hai / mujhe ummeda hai ki vIra kI santAna vIra hI huA karatI hai ataH Apa loga bhI bhagavAn mahAvIra kI santAna hone kA dAvA karate haiM to zIghra hI vIra patAkA ko punaH caturdika meM laharA dIjiye / siMha bhale hI thor3I dera ke liye pramAdAvasthA meM par3A rahe para siMha zRMgola nahIM ho sakatA siMhocita svAbhAvika pratimA to usake mukha para sadA jhalakatA hI rahatI hai | dekhiye--- zAstroM meM eka udAharaNa batalAyA hai / 1134 AcAryazrI kA zramaNoM koM upadeza www.jainenbrary.org
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya kakkasUri kA jIvana ] [osabAla saM2 1178-1237 eka vRddha kisAna kA nadI ke kinAre para gehU~ kA kheta thA / kisAna kI sambhAla se kheta meM prAzA. tIta gehU~ kI utpatti huii| sArA hI kheta gehU~ se haga bharA dIkhane lagA / jaba dhAnya paka gayA kisAna majadUroM se gehU~ kaTavAne lagA para kisAna ko sUryAsta hone ke bAda dIkhatA nahIM thA kAraNa vaha rAtAndha thA; ataH usane majadUroM se kahA-bhAI ! tuma dina asta hone ke pUrva hI apanA kAma nipaTA kara cale jaao| majadUroM ne isakA kAraNa pUchA to kisAna ne ucca svara se pukAra kara kahA-mujhe sajjA (sUryAsta ke samaya) kA bar3A bhArI bhaya lagatA hai / saba majaroM ko sunAne ke liye usane isI bAta ko do tIna bAra kahA / ki mujhe jitanAsiMha se bhaya nahIM uttanA saMjjA se bhaya lagatA hai| idhara nadI kI eka ora khokhAla meM eka siMha par3A huA thaa| usane kisAna ke zabdoM ko sunakara socA ki sajjA bhI koI mere se adhika zaktizAlI jAnavara hogA isii| ina lonoM ko mere nAma kA jitanA bhaya nahIM utanA sajjA ke nAma kA bhaya mAlUma par3a rahA hai| ipsa tAha siMha ke hRdaya meM bhI sajjA viSayaka saMzaya-bhaya hogayA / usI gAMva meM eka vRddha dhobI bhI rahatA thA; vaha nAgarikoM ke kapar3e dhokara apanA gujArA karatA thaa| grAma se do mAIla kI dUrI para kapar3e dhone kA eka ghATa thA ataH kapar3e le jAne ke liye eka moTA mAtA gadhA rakha lenA par3A thA / gadhA zarIra meM khUba moTA, tagar3A evaM tandurusta thA / eka dina sUryAsta hone para bhI gadhA nahIM AyA to dhobI mAre gusse ke hAtha meM laThTha lekara use khojane ko gyaa| bhAgyavazAt dhobI ko bhI rAtri meM kama dIkhatA thA ataH jaba vaha daMDhate 2 nadI para AyA to nadI ke kinAre para eka siMha par3A huA dekhA / kama dIkhane ke kAraNa usako siMha meM hI gadhe kI bhrAnti hogaI aura krodha ke Aveza meM pAMca sAta laTTha siMha ke jamA diye / idhara siMha ne socA ki-sajjA nAma ke jo maiMne mere se balavAna prANI ke viSaya meM sunA thA-ho-na ho vaha yahI sajjA hai / basa isI bhaya aura zaMkA ke kAraNa usane dhobI ke sAmane cUM taka bhI nahIM kiyA / dhobI bhI use gadhA samajha usake gale meM rassA DAla apane ghara para le AyA / gatri meM bhI sajjA ke bhaya se siMha cupacApa hI rahA / jaba aAdhA ghaMTA rAta. zeSa rahI taba dhobI ne prAma ke saba kapar3e siMha para lAda kara ghATa para jAne ke liye prasthAna kiyA / mArga meM sUryodaya hote hI pahAr3a para se eka siMha kA baccA pAyA / usa apane jAtIya vRddha siMha kI isa prakAra kI durdazA dekhI nahIM gii| use bar3A hI pazcApAta huA ki siMha jaisA parAkramI pazu gadhe ke rUpa meM kapar3e lAdane rUpa bhAra kA vahana karane vAlA kaise dRSTigocara ho rahA hai ? usane pAsa meM Akara vRddha siMha ko pUchA-bAbA yaha kyA hAlata hai ? vRddha zera ne kahA-tU abhI vaccA hai mata bola, dekha-yaha sajjA nAma kA apane se bhI parAkramI jIva hai / isane mujhe to aimA pITA hai ki-merI .mara hI TUTa gaI haiM / agara tU bhI cupa rahane ke badale kucha bolanA prArambha karegA to tujhe bhI isI taraha pITegA- mAregA ataH jaise AyA vaise cale jAnA hI acchA hai| yaha suna zera kA baccA socane lagA- saMsAra meM siMha se zakti zAlI to dUsarA koI jova vartamAna nahIM phira sajjA kA nAma bhI kabhI sunane meM bhI nahIM AyA ataH avazya hI bAbA ke hRdaya meM eka taraha bhaya praviSTa ho gayA hai| basa isa saMzaya ko nikAlane ke liye mujhe kisI na kisI taraha prayatna avazya hI karanA cAhiye / yadyapi maiM baccA hU~,-bAbA ko zikSA yA upadeza dene kA adhikArI nahIM para maukA aisA hI A gayA hai ataH apanI jAtIya gaurava khonA yukti yukta nhiiN| isa taraha mana meM saMkalpa vikalpa kara siMha ko kahA bAbA ! sajjA to koI jAnavara hI nahIM hai / Apa vyartha hI bhrama meM par3e hue haiM / yadi mere kahane para Apako vizvAsa na ho to Apa eka kisAna kA udAharaNa 1135
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 -830 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bAra garjanA karake dekha leveM / zizu siMha ke dvArA isa prakAra samajhAye jAne para bhI vRddha siMha kI garjanA karane kI yA sajjA kA sAmanA karane kI himmata nahIM huI para, bacce zratyAgraha se vRddha zera hAthala paTaka siMhocita garjana zuru kiyA / vicArA dhobI nayI Aphata A jAne se ghabarA gyaa| kapar3e saba hI gira gaye vRddha siMha ne apanA asalI svarUpa pahicAnane meM usa bacce kA upakAra aura ahasAna mAnA / aura dhobI ke pabje meM se chUTa kara niDaratA pUrvaka pahAr3oM kI kaMdarA meM svatantra hokara vicarane lagA ! sUrijI ke udAharaNa ne to muniyoM ke hRdaya para gaharI chApa DAlI / Agata zramaNa maNDalI meM navIna caitanya sphurati hone lagI / dharma pracAra kA pUrvotsAha jAgRta ho gyaa| ve samajha gaye ki hama sacce zera hI haiM para pramAda rUpI dhobI ne hamAre mAnasa meM vyartha hI saMzaya bhara diyA hai| pariSahoM ke bhaya se hama kAyara evaM akarmaNya bane baiThe haiM / zramaNa jIvana rUpa sihatva kI pavitra parAkramazIla rUpa avasthA ko prApta karake bhI duniyAM bharake zithilatA rUpa maila ko hamane sira para lAda rakkhA hai| AcAryazrI kakkasUri jI ma. yadyapi laghu zrAcArya haiM para zera ke bacce kI taraha apane ko hAthala paTaka kara garjanA karane kI salAha de rahe haiN| apane ko satkartavya kA bhAna karavA rahe haiN| zramaNa jIvana kI pavitratA jimmevAriyoM kI ra apane ko zrabhimukha kara jIvana ke vAstavika dhyeya kI evaM gRha tyAga ke kartavya kI apane ko smRti karavA rahe haiM / vAstava meM AcAryazrI ke kathanAnusAra va munivRtti ke pavitra AcAravicArAnusAra hama hamAre jIvana meM AcAra vicAra viSayaka vicitra parivartana na kiyA to nizcata hI hama zAsana drohI e vizvAsaghAtI nAma se nirdiSTa kiye jAveMge / zanaiH 2 saMsAra meM anyadharmiyoM ke sAdhu ke samAna hamArI bha kImata nahIM rahegI / ataH hamAre pavitra jIvana kA hameM hI khayAla karanA caahiye| AcAryazrI ke upadeza zrAgata zramaNa maNDalI kI bhAvanAoM meM itanA vicitra parivartana kara diyA ki eka bAra ve punaH dharma pracAra ke ke liye kamara kasakara taiyyAra ho gaye / AcAryazrI kakkasUrijI ne jahAM 2 zithilatA dekhI vahAM 2 isa prakAra kI zramaNa sabhAeM karavAka zramaNa jIvana meM navIna zakti kA saJcAra karane kA AzAtIta prayatna kiyA / muniyoM ko protsAhita kara unake kartavya kA bhAna karavAyA / dharma pracAra kI ora unheM prerita kara zAsana kA gaurava bar3hAyA / yadyapi usa samaya kA caityavAsa sarvatra vistRta hogayA thA aura duSkAlAdi kI bhayaMkara bhayaGkaratA ne unake AcAra vicAroM svAbhAvika zithilatA lAdI thI tathApi sUrijI ke prayatna ne isa viSaya meM bahuta kucha saphalatA prApta kI varSoM se zithilatA ke kIcar3a meM phaMse hue zramaNoM kA eka dama ruka jAnA yA unameM AcAra vicAra kI dRr3hata rUpa nirmalatA zrAjAnA asambhava nahIM to duSkara to avazya hI thA para sUrijI kA prayatna sarvathA niSphala naI huaa| unheM bahuta aMzo meM saphalatA hastagata huI aura tadanusAra munigaNa bhI apane kartavya kI ora asara hue yaha dhyAna rakhane kI bAta hai ki usa samaya ke saba hI caityavAsI zithila nahIM the para unameM bahuta suvihita, kriyApAtra, upavihArI, tapastrI evaM jJAnI bhI the| jo zithilAcArI the unameM bhI aise kaI asA dhAraNa guNa vidyamAna the ki ukta guNoM se samAja para unakI acchI sattA evaM dvApa thI / samAja unake hRdaya meM jainadharma ke prati gaurava va mAna thA / ve zAsana kI laghutA ko apanI AMkhoM se nahIM dekha sakate the / yahI kAraNa thA ki zithilatA ke zikArI hone para bhI jainadharma ke gaurava jaga jahAra karane ke liye una caityavAsiyoM ne jo 2 kArya kiye ve zrAja kriyA uddhArakoM se evaM AcAra vicAra kI pavitratA kA dama bharane vAle 1136 caityavAsiyoM meM bhI ugra vihArI
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978 se 1237 sAdhuoM se nahIM kiyA jA sakate haiM / kAma par3ane para ve dharma ke utkarSa ke liye apane prANoM kA balidAna karane meM bhI hicakicAhaTa nahIM karate the / yadyapi ve rAjazAhI zAna zaukata se rahate hoMge tathApi mAyA kapaTa rUpa mithyAtva ke mUla kAraNoM kA to svapna meM bhI sparza nahIM krte| jo kucha ve karate loka pratyakSa hI karate luka chipa kara muniguraNa vighAtaka kRtyakara samAja ke sAmane pavitratA kA dama bharanA unheM pasaMda nahIM thA / yadi ve cAhate to Aja ke sAdhu samAja ke samAna bAhya pavitratA ko rakha kara samAja ko apanI pavitratA kA khA dete hI rahate parantu aisA karanA unheM mithyAtva kA poSaNa karanA hI pratIta huA / dUsare ve zithila the vo jainadharma ke sakhta niyamoM kI apekSA se hI na ki dUsare matAvalambI sAdhu sanyAsiyoM kI apekSA se / ina sAdhu nAma dhAriyoM kI apekSA to unakA tyAga sahasragunA utkRSTa evaM uttama thA / unake pUrvAcAryoM kA to jaina samAja para apAra upakAra thA zrataH unakI paramparAnusAra va unake guNoM kI utkarSatA ke kAraNa caivAsiyoM kA usa samaya taka acchA mAna thA / usa samaya kI yaha to eka alaukika vizeSatA hI thI ki suvihita evaM zithilAcArI donoM zramaNoM ke vidyamAna hone para bhI paraspara eka dUsare ke sAtha dveSa rakhane, niMdAkarane, khaNDanamaNDana karane, utsUtra prarUpita kara nayA pantha nikAlane yA eka dUsare ko hIna batAkara samAja meM phUTa evaM kalaha ke bIja bone ke svapna bhI kisI ko nahIM Ate the / upravihArI zramaNa - zithilAcAriyoM ko mArga skhalita bandhu hI samajhate the / yahI kAraNa thA ki, yadA kadA samayAnukUla sadA hI ve unheM AcAra vicAra kI dRr3hatA ke viSaya meM prerita karate rahate para samAja ke eka Avazyaka aGga ko kATane kA sAhasa nahIM karate; jaisA ki zrAja mor3e bahuta matabhedoM meM bhI pratyekSa dekhane meM AtA hai / ve loga sthAna 2 para zramaNa sabhAeM kara unako unake kartavya kI ora abhimukha karate jisako caityavAsI ( zithilAcArI ) bhI hitakAraka hI samajhate / ina sabhI kAraNoM se hI zAsana kI apUrva saMgaThita zakti vidharmI vAdiyoM se chinna bhinna nahIM kI jA sakI / zrAcAryazrI kakkasUrIzvarajI ma. ke zAsana ke samaya jaina kI saMkhyA karor3oM kI thii| choTe, bar3e, saba rAmanagaroM meM sarvatra caityavAsiyoM kA hI sAmrAjya thaa| kyA suvihita aura kyA zithilAcArI ? prAyaH taba caizya meM hI Thaharate the / yadi kisI caitya meM anukUla suvidhA na hone ke kAraNa pauSadhazAlA yA upAzraya meM zrI Thaharate to bhI kisI prakAra kA Apasa meM virodha nahIM thA / isa prakAra ke aikya ke hI kAraNa ve samAja kArakSaNa, poSaNa evaM vardhana kara sake the / vAdI, prativAdiyoM ko parAjita kara vijayI bane the / rAjA mahA[jAoM para apanA prabhAva jamA kara jainadharma kI suyazaH patAkA ko sarvatra phaharA sake the / yadi aisA nahIM rake vartamAna sAdhu samAja ke samAna apane gaurava evaM mahatva ke liye Apasa meM hI lar3a marate to samAja kI Aja na mAlUma kyA zravasthA hotI ? 1 zrAcArya bhI kakasUrijI ma. bAlabrahmacArI the / ApakI kaThora tapazcaryA evaM zrakhaNDa brahmacarya ke bhAva se jayA, vijayA, saccAyikA, siddhAyikA, ambikA, padyAvatI, lakSmI aura sarasvatI deviyAM prabhAvita hozrapazrI kI upAsanA evaM sevA karane meM apanA ahobhAgya samajhatI thI / isa taraha ApakA prabhAva caturdaka meM candra candrikA vat vistRta hogayA thaa| sAdhAraNa janatA hI kyA ? bar3e 2 rAjA mahArAjA bhI Apake raNoM kI sevA lAbha le apane ko bhAgyazAlI samajhate the / ApakA vihAra kSetra bahuta vizAla thA / marudhara medapATa, zrAvantikA budelakhaNDa, matsya, zUrasena, suvihita aura zithilAcArI 903 1137
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa va kuru, pAJcAla, kunAla, sindha kaccha, saurASTra lATa, kokaNa, aura kabhI 2 idhara dakSiNa ora udhara pUrva taka bhI Apane vihAra kiyA aisA zrApake jIvana caritra se spaSTa malakatA hai| Apake zrAjJAnuyAyI zramaNoM kI saMkhyA bhI adhika hone se pratyeka prAnta meM dharma pracAra karane ke liye yogya 2 padvidharoM ke sAtha yogya 2 sAdhuoM ko bheja diye gaye jisase muniyoM ke abhAva meM ve kSetra dharma se vaMcita na raha sakeM / yaha to hama pahale hI likha zrAye haiM ki vyApAra nimitta mahAjanasaMghane sudUra prAntoM taka apanA nivAsa banA liyA thA mataH sAdhutroM ko bhI dharma kI dRr3hatA ke liye va naye jaina banAne ke liye una prAntoM meM vicaranA utanA hI Avazyaka thA jitanA mahAjanoM ko vyApAra nimitta paradeza meM rahanA / aisA karane se hI dharma kA astitva, evaM zraddhA kA mArga sthAyI raha sakatA thA ataH AcAryazrI ne apanI buddhimattA se usa samaya ke liye aise niyamoM kA nirmANa kiyA ki jinake zrAdhAra para jainadharma kA sugamatA pUrvaka pracAra ho ske| vividha 2 prAntoM meM muniyoM ko bhejakara zrAvazyakatAnukUla unameM parivartana karate rahanA samayAnukUla sarvatra vihAra kara dharma pracAraka muniyoM ko protsAhita kara unake pracAra meM utsAha vardhana karate rahanA yaha AcAryazrI ne apanA kartavya banA liyA / isase kaI lAbha hone lage-eka to usa prAnta ke nivAsiyoM para dharmake sthAyI saMskAra jamAne lage, dUsarA muniyoM meM AcAra vicAra viSayaka pavitratA Ane lgii| tIsarA zrAcAryazrI ke paribhramana meM unake pracAra kArya meM navIna utsAha va zrAcAryazrI ke sahayoga kA apUrva lAbha prApta hone lagA isa taraha kI navIna 2 skImoM se zrAcAryazrI ne zithilatA vyAdhi vinAzaka nUtana 2 upacAra cikitsA prArambha kii| AcAryazrIkakakasUrijI ma. eka samaya vihAra karate hue kAnyakubja prAnta kI ora pdhaare| usa samaya gopagiri meM zrAcAryabappabhaTTasUrijI virAjamAna the / ApazrI ne jaba sunA ki zrAcArya zrIkakkasUri mI ma. padhAra rahe haiM to vahAM ke rAjA zrama evaM sakala zrIsaMgha ko upadeza diyA ki AcAryazrI kakkasUrija ma. mahAn pratibhAzAlI zrAcArya haiN| apane bhAgyodaya se hI ApakA idhara padhAranA ho gayA hai apanA kartavya ho jAtA hai ki AcAryazrI kA bar3e hI samAroha evaM dhAmadhUma pUrvaka svAgata kare / zrAcAryazrIbappabhaTTasUri ke ukta kathana ko zravaNa kara kyA rAjA aura kyA prajA, kyA jaina aura kyA jainetara - sabake saba svAgata ke liye paramotsAha pUrvaka tatpara ho gaye / sabane mila kara prAcAryazrI kA zAnadAra julUsa pUrvaka nagara praveza mahotsava kiyA / zrAcAryazrI bappabhaTTasUri svayaM apane ziSya maNDalI sahita sUrijI ke sammukha Aye / aura kakkasUrIzvarajI ne bhI Apako samucita sammAna evaM bahumAna se sammAnita kiyaa| donoM zrAcAryoM ne sAtha hI meM nagara meM praveza kiyA aura donoM hI zrAcArya sthAnIya mandiroM ke darzana kara eka hI paTTa para virAjamAna hue / ukta donoM tejasvI zrAcAryoM ke mukha maNDala ke pratibhApubja ko dekha yahI jJAta hotA thA ki nabha maNDala se sUrya aura caMdra utara kara mRtyuloka meM Agaye haiM / dharma dezanA ke liye bhI Apasa meM vinaya prArthanA karane ke pazcAt zrAcAryazrI kakkasUrijI ne maGgalamaya dharma dezanA denI prArambha kii| samaya ke adhika hojAne ke kAraNa viSaya ko vizada nahIM karate hue zrAcaryazrI ne saMkSipta kintu hRdaya prAhI upadeza diyA jisakA upasthita janatA para paryApta prabhAva par3A / AcAryazrI babhaTTasUrijo ma0 jaina saMsAra ke eka asAdhAraNa vidvAna the para AcAryazrI kakkasUri pradatta vyAkhyAna ko zravaNa kara kucha samaya ke liye Apa bhI vismaya meM par3a gaye / ve vicArane lage ki--itane divasa paryanta to zrAcAryazrI kakasUrijI kI mahimA kevala kAnoM se hI sunatA thA para zrAjake pratyakSa milApa ne to kAnoM se sunI huI prazaMsApekSA AcArya 1138 bhaTTasUri kI meTa
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1158-1237 prAcArya zrI ke kaI gune adhika guNa prakAzita kara diye / vAstava meM kakkasUrIzvarajI jainasamAja ke AdhAra tambha hai / zAsana ke camakate hue sUrya haiN| jina zAsana hitaiSI evaM zAsanoddhAraka haiM / isa prakAra prAcArya zrI kI prAcArya bappabhaTTasUri ne bhI mukta kaNTha se prazaMsA kI pazcAt mahAvIra jayadhvani ke sAtha sabhA visarjita huI / gopAcala ke ghara ghara meM AcAryazrIkakkasUrijI ma. kI khUba ho prazaMsA hone lagI saba ke hRdaya meM bhanupama bhakti kI adbhuta bhAvanAoM kA prAdubhAva huaa| zramaNasaMdha meM paraspara itanI vatsalyatA, vinaya, bhakti prema eka dharma sneha thA ki pArzvanAtha paramparA evaM vIraparamparA nAmaka do vibhinna gacchoM ke muni hone para bhI kisI ke hRdaya meM pArasparika vibhinnatA janya mAvoM kA janma hI nahIM huA eka dUsare kA ApasI anurAgAnvita vyavahAra dekhakara kisI ke hRdaya meM yaha kalpanA bhI nahIM hotI thI ki atrastha zramaNa varga meM pRthaka 2 do gacchoM ke sAdhu vartamAna hai / sthAnIya amaNa varga ne to Agantuka nirgranthoM kI AhAra pAnI Adi se khaba hI yAvacca kI / vAstava meM isI prema ne hI jainasamAja ko usa samaya unnati ke unnata zikhara para ArUr3ha kara rakhA thaa| dopahara ko AcAryazrIkakkasUri, evaM AcArya bappabhaTTasUri ne apane vidvAna ziSyoM ke sAtha ekAnta meM baiTha kara vartamAna zAsanonnati ke viSaya meM bahuta hI vArtAlApa kiyaa| donoM prAcAryoM kI pratyeka bAta meM zAsana ke hita evaM uddhAra kI dhvani malaka rahI thii| dharmotkarSa ke upAya cintavana kiye jA rahe the / sAdhu samajA meM AI huI zithilatA ke nivAraNa ke liye niyama nirmANa kiye jA rahe the| usa samaya ke prAcAryoM ko zAsana kI unnati ke sivAya vartamAna kAlIna sAdhuoM ke samAna ApasI kalaha, kadAgraha evaM vitaNDAbAda meM samaya gujAranA AtA hI nahIM thA / unake roma 2 meM zAsana ke prati gaurava, mAna evaM prema thA ataH dharma kI laghutA; ve kisI bhI prakAra se sahana kara nahIM sakate the| ___ AcAryazrIkakkasUri ne caityavAsiyoM kI zithilatA ke viSaya meM savAla kiyA usa para zrISapabhaTTa sUri ne pharamAyA-sUrijI ! Apa aura hama saba caityavAsI hI haiN| apane pUrvaja bhI sadiyoM se caityavAsa ke rUpa meM cale Arahe haiN| caityavAsa koI burI yA anAdaraNIya bastu nahIM hai| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ko karIba tairaha sau varSa hogaye haiM para Aja paryanta kisI ne bhI isa viSaya kA kucha bhI savAla nahIM uThAyA / jisakI icchA caitya meM Thaharane kI ho vaha caitya meM Thahare aura jisakI icchA pauSadhazAlA yA upAzraya meM rahane kI ho vaha pauSadhazAlA yA upAzraya kA Azraya le / isa viSaya meM vizeSa tanAtanI-kheMcAtAnI karanA ekadama ayukta hai kAraNa, vartamAna meM hama krAnti macA kara kinhI prayatnoM se muniyoM kA caityavAsa chur3avA bhI deM to apane khAtira gRhasthoM ko naye 2 makAna baMdhavAne pdd'eNge| phalasvarUpa samAja ke lAkhoMrupaye yoM hI pAnI kI taraha barabAda hojAyeMge / dUsarI bAta AraMbha, samArambha ke bhaya va karanA, karavAnA aura anubhodanA ke pApa se bacane ke liye to unhoMne caityavAsa kA Azraya liyA yA para Aja usI ko chur3avAne meM hameM unhI pApoM kA zrAzraya lanA pdd'egaa| itanI cAritra vRtti meM bAdhA pahu~cAne ke pazcAta bhI agara bhaviSya ko lakSya meM rakha kara hamane caityavAsa ko chur3avAne kA anucita sAhasa kiyA to nizcita hI ApasI kheMcAtAnI meM do pakSa hojaaveNge| eka caityavAsa kA joradAra samarthaka aura eka paityavAsa kI jar3AmUla se jar3a kATanevAlA virodhI dala / isa prakAra ke ApasI virodhI maNDaloM ke sthApana hone se zAsana kI saMgaThita zakti kA hmasa ho jAyagA / svadharmI bhAiyoM kA pArasparika prema sUtra chinabhinna donoM sUrIzvaroM ke Apasa meM vArtAlApa
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-778 ( bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hojAyagA / jina vicAra dhArAoM ko lakSya meM rakha kara hamacaityavAsa kA viccheda karanA cAhate haiM ve bhAvanAeM to eka aura dharI raha jAveMgI kintu saMgha meM kalaha eMva dveSa ke aMkura, aMkurita hone laga jyge| bhaviSya ke pariNAma ko jo jJAnI mahArAja hI jAnate haiM para abhI hI isa kA aisA kaTuphala hamako sahana karanA par3egA ki hameM hamAre kiye kRtya kA ghora pazcAttApa karanA hogaa| sUrIzvarajIma0 zrApa svayaM vicArajJa, samayajJa,dharmajJa, evaM bhanISI haiN| zrApa svayaM vicAra kara sakate haiM ki sAdhuoM ke caitya meM rahane se hI anAryo, maleccho eva' dharmAndha vidharmiyoM ke bhISaNa aAkramaNoM se caitya kI bhalIbhAMtI rakSA ho sakatI hai / yadi zramaNavarga caitya meM rahanA chor3ade to gRhasthoM se caitya kI rakSA honA asambhava hai kAraNa gRhasthoM ko apane ghara ke gorakhadhandhoM se bhI phurasata nahIM milatI hai to ve caitya kI rakSA kisa taraha kara sakate haiM ataH mere dRSTi koNa se to caityavAsa meM bhI jaina samAja kA hita hI antarhita hai| zrAcArya kakasUrI ne zrIbappabhaTTasUri kI aAntarika, hRdayaprAho caityavAsa viSayakabhAvanAoM ko zramaNa karane ke pazcAt AcAryazrIkakkasUrijI ne kahA - sUrijI ! mere kahane kA abhiprAya caityavAsa ko tor3ane kA sabaka nahIM hai para caityAvAsa meM prApta zithilatA ko dUra karane ke upAyoM ke viSaya meM spaSTIkaraNa karane kA hai| vartamAna meM maba hI zithilA ekA kriyAhIna nahIM hai; Apa jaise upra,vihArI, zAsanoddhArakoM kI bhI samAjameM kabhI nahIM hai para eka sthAna se dUsare sthAna para bihAra nahIM karane vAle caityavAsI muniyoM kI bhI alpatA nahIM hai| pappabhaTTasUri-sUrijI ! ApakA kahanA sarvAza meM satya hai| vAstava meM jaise nirmala badana evaM svaccha vastrA. bhUSaNoM se hI zarIra kI zobhA hai vaise hI prAcAra vicAra kI nirmalatA evaM kriyA kI pavitratA hI sAdhutva jIvana kA zrRMgAra hai / para isake sAtha hI sAtha yaha dhyAna rakhane yogya bAta hai ki sAhukAra kI bar3I dukAna meM saba taraha kA mAla rahatA hI hai / dUkAna dAra kisI alpa mUlya vAle mAla ko yA usa samaya ke liye nirupayogI mAlUma hone yogya vastu ko yoM hI nahIM pheMka detA hai vaha samajhatA hai Aja halake se halakI jJAta hone vAlI vastu bhI kAlAMtara meM kImatI ho sakatI hai ataH saba vastuoM ko pUrNa sambhAla ke sAtha apane pAsa rakhanA hI zreyaskara hai| inhIM vicAroM se vaha apanI dukAna ko sadA hI bharIpUrI rakhatA hai / isI taraha sUrIzvarajI ! cAritra pAlana karanA yA AcAra, vyavahAra viSayaka niyamoM meM dRr3hatA rakhanA bhI jIvoM ke karmAdhIna hai| jina jIvoM ke jitanA cAritra mohanI karmoM kA kSayopazama huA hai utanA hI baha nirmala cAritra pAla sakatA hai / cAritra ke paryAya anaMta aura saMyama ke sthAna asaMkhya kahe haiN| eka chedopasthApanIya cAritra aura dUsare chedApasthApanIya cAritra ke paryAya meM SaTguNI hAnI vRddhi hotI hai / zAstrakAroM ne pAMca prakAra ke pAsatye batalAye haiM para unameM bhI cAritra kA sarvathA abhAva nahIM kahA hai / hAM, jahAM zithilAcAra evaM kriyA hInatA dRSTi gocara ho vahAM hitakArI madhura vacanoM va prema pUrNa vyavahAra kA upayoga kara unheM upavihArI va kartavyAmi mukhI banAnA apanA parama kartavya hai para unako samAja bahiSkRta kara samAja ke eka puSTa aGga ko kATanA sarvathA *nucita hai / sUrIzvajI ! maiMne etadviSayameM ApazrI kI zramaNa sabhA karavA karavA kara zithilAcAra ko miTAne kI paddhati ko sunA; vaha mujhe bahuta hI hitakara evaM zreyaskara jJAta huI / ApakI isa kArya zailI kI maiM hRdaya se sarAhanA karatA huuN| maiM bhI banate prayatna Apake isa zAsanotkarSa ke kArya meM sahayoga dekara zAsana sevA kA lAbha lene ke liye kaTibaddha hU~ / vAstava meM jitanA upakAra isa prakAra ke prema, sneha, sadbhAva, evaM ekya se ho sakatA hai utanA dveSa niMdA evaM apane prAcAra kI utkRSTatA siddha karake dUsare kI laghutA batAne 1140 .. zramaNa saMgha meM zithilatA para
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 se nahIM ho sakatA hai / isa se to zAsana meM dveSa evaM kalaha kI apUrva agni hI prajvalita hotI hai jisameM dharmocita sarvaguNa naSTa ho jAte haiM / ataH isa viSaya kA saphala upAya jo abhI Apa upayoga meM lA rahe haiM-sarvathA upayukta hai / isa prakAra zAsana hita kI bAteM hone ke pazcAt vAdI kuJjara kezarI prAcArya bappa bhaTTasUri ne kahA-sUrijI mahArAja ! jaina samAja para Apake pUrvajoM kA zrApakA mahAna upakAra hai / Aja pratyeka prAnta meM jo mahAjanasaMgha dRSTi gocara ho rahA hai vaha saba unhI pUjyAcArya svayaMprabhasUri aura ratnaprabhasUri jaise dhuraMdhara, yugapravartaka, samayajJa zrAcAryoM kI kRpA kA phala hai| unake pazcAt upakezagaccha ke jitane prAcArya hue una saboM ne bhI pratyeka prAnta meM paribhramana kara mahAjanasaMgha kA rakSaNa, poSaNa evaM vardhana kiyA hai / isa pradeza meM bhI AcAryazrIdevaguptasUri kA hI mahAn upakAra huA hai| yahAM ke rAjA citrAMgaMda ko unhoMne jaina banAkara jainadharma kA isa prAnta meM khUba hI pracAra karavAyA thaa| sUrIzvarajI ke upadeza se hI rAjA citrAMgada ne eka vizAla jainamandira banavA kara suvarNamaya pratimA kI pratiSThA karavAI thii| pratimAjI ke netroM ke sthAna para bahumUlya do aise maNi lagavAye gaye ki ve apanI camaka se rAta ko bhI dina banA rahe haiM vaha mandira Aja bhI zrAcAryazrI ke guNoM kI raha 2 kara smRti karavA rahA hai| sUrIzvarajI ke upadeza se prabhAvita ho rAjA ne hI jainadharma svIkAra kara liyA taba prajA usake mArga kA anusaraNa kare isameM Azcarya hI kyaa| isa ke pratyuttara meM AcAryazrI kakkasUrijI ne kahA- ApakA kahanA sarvathA satya hai| pUrvApAryoM ke upakAra RNa se uRNa hone jitanI zakti to hama meM hai hI nahIM / unake kAryoM kI smRti Aja bhI hamAre hRdaya meM navIna utsAha evaM nUtana krAnti ko paidA kara detI hai| unhoMne zAsanotkarSa ke liye jo kucha kArya kiyA vaha isa jihvA se sarvathA avarNanIya hI hai / Apa jaise prabhAvika to Aja bhI pUrvAcAryoM ke mArga kA anusaraNa kara jaina zAsana kI prabhAvanA kara rahe haiN| kyA Apane rAjA zrAma ko pratibodha dekara jainadharma ke vizAla pracAra meM sahayoga nahIM diyA ? zrAcArya pravara ! Apake nAma ko zravaNa karake to Aja bhI vAdI loga dhUjate haiM / yadi zrApa jaise vAdI kubjara kezarI jina zAsana stambha kA AvirbhAva nahIM huA hotA to vidharmI loga jaina zAsana kI nAva ko kamajora banA dete / zrApazrI ne inhIM saba vAdiyoM ke sammukha jina zAsana kI unnata suyaza patAkA ko unnata rkkhii| isa prakAra AcArya deva paraspara guNoM kA anumodana karate hue zAsana ke hita kI vicAraNA kiyA karate the jaise prAcAryazrI kakkasUrijI ma. prabhAvika the vaisA bappabhaTTasUrijI bhI pratibhAzAlI the| donoM prAcAryoM kA eka sthAna para milApa hone se vahAM ke rAjA evaM jana samAja para paryApta prabhAva pdd'aa| AcAryazrI kakkasUrijI ne gopagiri meM eka mAsa kI sthiratA kI isa avadhi meM prAcAryazrI bappabhaTTa sUri ke satsaMga samAgama se unakA kAla bahuta hI aAnaMda pUrvaka vyatIta huA AcAryazrIkakkasUrijI ko yaha nizcaya hogayA ki vartamAna jainAcAryoM meM AcArya bappabhaTTasUri vAdiyoM kA sAmanA karane meM ananya hI haiM / yadi maiM anya prAntoM meM vicAra karUM to bhI idhara ke prAntoM ke liye koI bhI vicAraNIya prazna nahIM kAraNa zrAcAryaSaSpabhaTTasUri svayaM vicakSaNa, utsAhI evaM samayajJa haiM / isa prakAra gopagiri Ane se Apake hRdaya meM parama saMtoSa evaM zrAnaMda huaa| idhara AcAryabappabhaTTasUri ko bhI atyanta harSa hushraa| bAdI kurUjara kezarI sUrIzvarajI ke hRdaya donoM AcAryoM meM ApasI sadbhAva 1941
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa maiM bhI AcArya kakkasUri ke prati navIna sthAna hogayA / ve vicArane lage ki jaisA maiM zrIkakkasUrijI ke liye sunatA thA vaha solaha AnA satya hI nikalA / zrAcAryazrIkakkasUrijI ma0 zAsana ke dRr3ha stambha haiM / ye jaise vidvAna haiM vaise hI pracAra karane meM zuravIra haiN| zAsana ke hita kI bhAvanA se to zrApakA roma 2 zrota prota hai yahI kAraNa hai ki Apa atra tatra sarvatra hI vAdiyoM kI dAla ko nahIM galane dete haiM / isa prakAra pArasparika guNaprAmoM ko karate hue kaI dinoM taka donoM zrAcArya zrI sAtha meM hI rahe / kAlAntara ke pazcAt AcAryazrI kakasUrIzvarajI ne sunA ki vAdiyoM kA jora pUrva kI ora bar3ha rahA hai, ataH AcArya bappabhaTTa sUri se samayAnukUla parAmarza kara apane apane vidvAna ziSyoM ke sAtha pUrva kI ora prasthAna kara diyA | udyogI evaM karmazIla puruSoM ke liye kaunasA kArya duSkara hotA hai ? ve jahA~ jahA~ jAte haiM vahIM hI apanI prakhara pratibhA ke bala se navIna sRSTi kA nirmANa kara dete haiM / manasvI, kAryArthI ke liye saMsAra meM koI bhI mArga duruha nahIM hai / ve to apanI kArya zakti kI prabalatA se hara eka mArga ko 1 sugama evaM ramaNIya banA dete haiM / tadanusAra hamAre AcAryazrI jisa mArgajanya nAnA pariSadoM evaM yAtanAoM ko sahana karate hue dharma pracAra kI uccatama abhIpsita bhAvanAoM se prerita ho kramazaH lakSaNAvatI ke najadIka pahu~ce / usa samaya lakSaNAvatI meM rAjA dharmapAla rAjya karatA thA / lakSaNAvatI nareza ko bhI vAdI kujjarakezarI zrAcAryazrIbappabhaTTasUri hI ne pratibodha dekara jaina banAyA thaa| rAjA dharmapAla ne kakkasUrIzvarajI kA bhAgamana sunakara bahuta prasannatA prakaTa kI / AcAryazrI kI naisargika prazaMsA ko rAjA dharmapAla kaI samaya se sunatA A rahA thA ataH zrAja unake pratyakSa darzana evaM caraNa sevA kA lAbha lekara apane ko kRtakRtya banAne ke liye vaha utkaNThita ho gayA / jaba zrAcAryazrI lakSaNAvatI ke bilkula samIpa meM padhAra gaye taba rAjA dharmapAla apanI sAmagrI lekara zrIsaMgha ke sAtha sUrIzvarajI ke svAgatArtha sammukha gayA / kramaza AcAryazrI kA nagara praveza mahotsava bhI lakSaNAvatI nareza ne bar3e hI zAnadAra julUsa ke sAtha meM kiyaa| magara pravezAnaMtara sthAnIya mandiroM ke darzana kA lAbha lekara zrAcAryazrI upAzraya meM pdhaare| svAgatArtha zrAgata maNDalI ko prathama mAGgalika bAda hRdaya sparzinI dezanA dii| sUrIzvarajI ke upadeza evaM bolane kI savizeSa paTutA kA zrotAoM ke hRdaya para jAdU sA prabhAva par3A / zrAcAryazrI kI pratibhAyukta bANI se prabhAvita ho rAjA dharmapAla evaM lakSaNAvatI zrIsaMgha ne cAturmAsa kA parama lAbha pradAna karane ke liye sUrijI kI sevA meM zrAmaha bharI prArthanA kI / zrAcAryazrI ne bhI unakA adhika Agraha dekha dharmonnati rUpa lAbha ko lakSya meM rakha vaha cAturmAsa lakSaNAvatI meM hI kara diyaa| isa cAturmAsa ke nizcaya se zrIsaMgha kI bhAvanA meM aura bhI dRr3hatA gii| rAjA dharmapAla to sUrIzvarajI ke satsaMga se jaina-dharma ke raMga meM raMga gyaa| usako jainadharma ke sivAya anya dharma nIrasa evaM sArahIna pratIta hone lage / jainadharma kA syAdvAda siddhAnta to unheM bahuta hI rucikara vyavasthita evaM upayogI jJAta hone lagA / isa prakAra rAjA ke saMskAroM ko jaina dharma meM savizeSa sthAyI evaM da karake zrIsaMgha ke dharmotsAha meM bhI upadeza ke dvArA AzAtIta vRddhi kI / cAturmAsa ke sudIrghakAla meM aSTAnhikA mahotsava, mAsakSamaNa, pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya, sAmAyika, pratikramaNAdi dhArmika kRtyoM ke prAdhikya se prAcAryazrI ne lakSaNAvatI ko dharmapurI banA diyA / isa prakAra dharmodyota karate hue cAturmAsAnaMtara AcAryazrI vihAra karate hue kramazaH vaizAlI rAjagRha vagairaha pradezoM meM ghUmate hue pATalIputra pdhaare| Apake Agamana samAcAra prAya: pahale hI pahu~ca cuke the zrataH zrAcAryazrI ke nAma zravaNa mAtra se vAdiyoM 1142 AcArya zrI kA pUrva prAnta meM bihAra
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 kI mukhAkRti kAnti vihIna nisteja ho gii| jaina muniyoM ke Agamana ke abhAva meM jo unhoMne apanA mithyA gaurava ita uta thor3e bahuta rUpa meM prasArita kiyA thA usake naSTa hone ke samaya ko najadIka AyA samajha unake hRdaya meM navIna khalabalI maca gii| jaisA sahasrarazmi pracaNDa tApa ko dhAraNa karane vAle mArtaDhodaya mAtra nibiDatama timira rAzi apanA-sAma mu~ha banAye bhagajAtI hai vaise vAdI loga sUrIzvarajI ke Agamana ke samAcAroM se ita uta palAyana karane laga gaye / pATalIputra Ate hI sUrijI ma0 ne spaSTa rUpa meM hiMsA kI upAdeyatA evaM hiMsA janya kaTu phaloM kI kaTutA ke kAraNa deva deviyoM ko dI jAne vAlI pazubalI va yajJayAgAdi kRtyoM kI nirarthakatA kA pratipAdana kiyA kintu kisI bhI vAdI kI himmata AcAryazrI kA sAmanA karane kI na ho sakI / apane mata kA khaMDana sunate hue bhI apanI svAbhAvika kamajorI ke kAraNa ve AcAryazrI se vAda vivAda karane meM sarvathA hica - kicAhaTa hI karate rahe / zrAcAryazrI ne bhI do varSa paryanta pUrva ke prAntoM meM paribhramaNa kara vAma- mArgiyoM kI nIMva ko eka dama khokhalI kara ddaalii| pazcAt bIsa tIrthaGkaroM kI parama pavitra nirvANa bhUmi zrI sammeta zikhara Adi pUrva ke tIrthoM kI yAtrA ke bAda ApazrI ne kaliMga kI ora padArpaNa kiyA / kaliGga prAnta ke khaNDagirI- udayagirI jo kuMvAra kumArI parvata yA zatruljaya giranAra avatAra nAmaka jaina tIrthoM ke nAma prasiddha the - AcAryazrI ne yAtrA kI / kaliGgavAsiyoM ko upadeza sabjIvanI jar3I se dharma kArya meM caitanya zIla kiyA isa prakAra kaliGga ke saphala cAturmAsa ke pazcAt vikaTa pradezoM meM paribhramaNa karate hue dakSiNa prAnta se kramazaH mahArASTra prAnta kI ora sUrIzvarajI ne padArpaNa kiyA / zrAcAryazrI ke vihAra kI vizAlatA, dharma pracAra kI utkaTa bhAvanAoM kI AdarzatA evaM kriyA kI pavitratA zrAcAryazrI ke paribhramana, kArya DhaMga evaM AcAra vicAra kI dRr3hatA se jAnI jA sakatI hai / astu, mahArASTra prAnta meM AcArya zrI ke ziSya samudAya pahile se hI dharma pracAra kara rahe the / ima pahile hI likha Aye haiM ki mahArASTra prati vetAMbara digambara donoM sAdhuoM kA kendra sthAna thA aura samaya 2 para bAhya siddhAntoM ke sAdhAraNa matabheda ke kAraNa kucha manomAlinya bhI Apasa meM calatA thA-ThIka yahI hAla isa samaya bhI vartamAna thA / idhara zvetAmbara digambara sAdhuoM meM kucha ApasI malInatA thI aura udhara zivopAsaka paDitoM ne jaina zAsana ko bahuta dhakkA pahu~cA diyA thA ThIka usI samaya puNya yoga se prAcAryazrI kA vihAra bhI mahArASTra prAnta meM ho gyaa| AcAryazrI ne pahile digambara zramaNa bandhuoM ko samajhAyA - bandhuoM ! ghara ke ApasI kleza meM hama apane zAsana mAtra ko nirjIva banA deMge / zrabhI to hamArA kartavya hai ki hama zvetambara aura digambara eka pitA ke putra hone ke kAraNa Apasa meM milakara vAdiyoM ke dvArA zAsana para hote hue saphala AkramaNoM ko rokeM aura jaina zAsana kI rakSA kreN| bhAiyoM ! ApasI kalaha meM na Apako lAbha hone bAlA hai aura na hamako hii| bIca meM tIsare vidharmI hI apanA mahArASTra prAnta meM DaMkA bajA deveMge / isase jaina zAsanamAtra kI laghutA hogI aura hamArI ajJAnatA evaM akarmaNyatAM vizva vizruta hojAyagI / isa samaya to zAsana kI rakSA ke liye ApasI bAhya matabheda ko tilAnjalI de apane ko eka ho jAnA cAhiye / zrAcAryazrI kA ukta kathana digambara zramaNoM ko bhI zAsana ke liye hitakAraka evaM mana ko ruci kara pratIta huA / ve bhI ApasI kalaha kA tyAga kara jainatva kA pracAra karane meM kaTibaddha hogaye / 1 idhara AcAryazrI ne una ziva dharmiyoM kA pIchA kiyaa| ve jahAM 2 jAkara jainadharma kA khaNDana aura sUrijI kA pATalIputra meM padArpaNa 1143 www.jainelibrary.org
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sva dharma kA pracAra karate the AcAryazrI tatkAla vahAM jAkara zAstrIya yuktiyoM ke yuktiyukta pramANoM se vahAM kA jana samAja ko punaH apanI ora AkarSita kara lete / isa prakAra hote rahane ke kAraNa ziva paNDita ke hRdaya meM jo 2 AzAeM thI ve saba zanaiH zanaiH nirAzA ke rUpa meM parivartita hone lgii| anta meM paribhramana karate hue sUrijI aura zivai donoM kA eka sthAna para milApa hogyaa| prAcArya ne ziva paNDita ko zAstrArtha karane ke liye celeja diyA / usane paNDita ke abhimAna meM use svIkRta kA rAja sabhA meM vAda vivAda karane kA nizcaya kiyaa| nirdhArita kiye hue dina ko rAja sabhA meM donoM kA yajJa-samarthana evaM yajJotthApana viSaya meM zAstrArtha huaa| anta meM paNDitajI ko ahiMsA devI kI pavitra goda kA zrAzraya lenA hI pdd'aa| unake hRdaya meM syAdvAda siddhAnta ke prati apUrNa gaurava paidA ho gyaa| apane kiye hue khaNDana kA unheM raha 2 kara pazcAtApa honA lagA / AcArya zrI kakkasUrijI pratimA ke sAmane unheM bhI ekadama natamastaka honA pdd'aa| isase sUrIzvarajI kI pratiSThA mahArASTra prAnta meM bahuta dUra taka phaila gaI / isa prakAra dakSiNa meM padhArane se zAsana rakSA rUpa mahAlAbha prAcAryazrI ko prApta huzrA / Apane tIna cAturmAse mahArASTra prAnta meM kiye / isa dIrgha avadhi ke bIca ApazrI ne kaI mahAnubhAvoM ko dIkSA dekara unakI AtmAoM kA kalyANa kiyA / kaI maMdiroM kI pratiSThAeM karavA kara jainadharma ko dRr3ha evaM sthira kiyaa| mAMsAhAriyoM ko ahiMsA dharmAnuyAyI banA jaina dharma kI khUba hI prabhAvanA kii| tatpazcAt vahAM se vihAra kara kramazaH vidarbha prAnta meM paribhramana karate hue AcArya zrI ne kokaNa ko pAvana kiyaa| vahAM kI janatA ko jainadharma kA upadeza dekara jainadharma kA AzAtIta udyota kiyA / sopAra paTTana meM cAturmAsa karake dharma kI nIMva ko dRr3ha evaM sthAyI banA diyaa| cAturmAsa ke bAda lATa prAnta meM sUrIzvarajI padhAre bharoca, stambhapura, vaTapura karaNAvatI, kheTakapurAdi nagaroM meM paribhramana karate hue saurASTra prAnta meM padhAra kara ApazrI ne parama pAvana siddhagiri kI yAtrA kii| Atma zAnti kA anupama AnaMda prApta karane ke liye Apane kucha samaya taka vahAM para vizrAnti lI / isa avadhi ke bIca marudhara prAnta se siddhAgeri kI yAtrA ke liye eka saMgha AyA aura eka aura kaccha ke bhAvuka bhI yAtrArtha saMgha lekara Aye / donoM prAntoM ke zrIsaMghoM ne AcAryazrI ko apane 2 prAntoM meM padhArane ke liye Agraha bharI prArthanA kI is| hAlata meM sUrIzvarajI asamaMjasa meM par3a gaye ki kaccha kI aura vihAra karUM yA marUbhUmi kI aura 1 isI vicAra meM nimagna bane hue AcAryazrI ke pAsa meM rAtri ko devI saccAyikA ne Akara parokSa rahakara vaMdana kiyaa| prAcAryazrI ne dharma lAbha dekara apane vihAra ke liye devI se ucita salAha maaNgii| devI ne kahA prAcArya deva ! marUbhUmi meM padhArane se hama to kRtArtha avazya hoveMge para Apako jyAdA lAbha kaccha bhUmi kI bhora padhArane se hI prApta hovegA / sUrijI ne bhI devI ke parAmarzAnusAra kaccha prAnta kI aura vihAra karane kA nirNaya kara liyA / basa, dUsare dina kaccha saMdha kI vinatI ko svIkAra prAcAryazrI ne udhara hI bihAra kara diyA / kramazaH saurASTra meM bhramana karate hue zrApa kaccha meM padhAre / usa pradeza meM paribhramana kara Apa bhadezvara meM padhAre / aApakA cAturmAsa bhI vahIM para huzrA / Apake tyAga vairAgya maya vyAkhyAna se prabhAvita ho kaI mahAnubhAva saMsAra se virakta ho gaye / uktavairAgiyoM meM eka zreSThi gotrIya zA. lAdUka ke putra devasI jo koTyAdhIza thA-vala do mAsa kI vivAhita patnI kA tyAga kara dIkSA ke liye udyata ho gyaa| cAturmAsa ke bAda zA.devasI zrAdi daza nara nAriyoM ne dIkSA lekara sUrIzvarajI ke pAsa meM Atma kalyANa kiyA / bAda 1144 sUrijI kA dakSiNa meM bihAra
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkathari kA jIvana ] [osavAla saM0 1978-1237 meM zrApa siMdha pradeza meM padhAre / do cAturmAsa siMdha meM karake sarvatra Apane dharma pracAra ko bar3hAyA bAda meM paMjAba ko pAvana banA kara do cAturmAsa pajAba meM bhI kara diye / pazcAt zrApa kuru kI ora padhAre / hastanApura kI sparzanA kara vaha cAturmAsa Apane mAthurA meM zrAkara kiyaa| usa samaya mathurA meM jaise jainiyoM kI canI zrAbAdI thI vaise bauddhoM kI bhI bahuta se mandira, saMdhArAma aura maTha the| ukta maThoM meM saiMkar3oM bauddha. bhikSu vartamAna rahate the| prAcAryazrI kakkasUri ne mathurA meM cAturmAsa kara jainadharma kI vijaya vaijantI sarvatra phhraadii| sUrizvarajI ne vahAM zA. karamaNa ke banavAye hue mahAvIra mandira kI pratiSThA kara bAI / 13 nara nAriyoM ko jaina dharma meM dIkSita kara karake jaina dharma kI khaba prabhAvanA kii| ___ tatpazcAt sUrIzvarajI ma. mathurA se bihAra kara kramazaH prAma nagaroM meM hote hue ajayapura nagara meM padhAre / vahAM ke zrIsaMdha ne ApakA acchA satkAra kiyaa| vahAM se apane marubhUmi kI ora padArpaNa kiyA / zAkambharI, medinIpura haMsAvalI, padmAvatI, nAgapura, mugdhapura hote hue zrApa runAvatI nagarI meM padhAre / vahAM sucanti gautrIya zA. golhA ke putra nArA ko dIkSA dI / vahAM se Apa khaTakumpa nagara pdhaare| vahAM ke zrI saMgha ne ApakA zAnadAra julUsa ke sAtha svAgata kiyA / saMgha ke satyAgraha se cAturmAsa bhI Apane vahIM para kara diyA / khaTakumpa nagara ke cAturmAsa meM dharma kA khUba udyota huaa| bAda Apa bihAra kara mANDavya pura hote hue upakezapura padhAre / sUrijI mahArAja ko isa bhramana meM karIba bIsa varSa laga cuke the| isa bhramana kAla meM Apane jaina dharma kI AzAtIta prabhAvanA kii| Apane apane jIvana kAla meM aneka diggaja vAdiyoM se bheMTa kara una para amiTa prabhAva jamA diyaa| inatA hI kyA para jisa ahiMsA kA pracAra aneka upadezakoM se honA muzkila thA usI ahiMsA kA pracAra hiMsA ke kaTTara himAyatiyoM ke hAtha se ho jAnA kyA kama mahatva kI bAta hai ? isakA sampUrNa zreya hamAre AcArya zrI kavakasUrIzvarajI ma. ko hI hai| __AcAryazrI kakkasUri jisa samaya kokaNa meM vihAra kara rahe the usa samaya saupArapaTTana meM eka yakSa kA mahAn upadrava ho rahA thaa| isa upadrava ke kAraNa nagara bhara meM trAhi 2 maca gaI vahAM ke rAjA jayaketu ne eka sabhA kI aura kahA-sukha zAnti ke samaya to pratyeka dharma vAle, dharma guru jApa japa karavAte haiM, varaNI baiThAte haiM, zAnti karavAte haiM taba isa prakAra kI azAnti ke samaya ve dharma aura dharma guru kahAM cale gaye haiM ? zAnti pATha va jApa japa kahAM cale gaye haiM ? maiM to yaha saba dharma kA DhoMga hI samajhatA hU~ / yadi kisI dharma meM saccAI evaM camatkAra ho to isa upadrava ke samaya meM vaha batAve-maiM usI dharma ko svIkAra kara usa dharma kA paramopAsaka bana kara usI dharma kA pracAra vddaauuNgaa|| basa, pratyeka dharma vAle apane 2 mahAtmAoM ko bulavA kara dharmAnuSThAna karavAne lge| jaina loga isa dauDa dhUpa meM kaba pIche rahane vAle the; unhoMne bhI apane mahAn pratApI AcAryazrI kasUri ko bulAyA kakka sUrIzvarajI kA bar3e hI samAroha pUrvaka nagara praveza mahotsava kiyA / jaba brAhmaNAdi vargoM ke japa, jApa, yajJAnuSThAna vagairaha kArya samApta hue taba jainiyoM kI ora se bhI aSTAnhikA mahotsava ke anta meM bRhat zAnti snAtra par3hAI gaI ! isakA julUsa itanA joradAra nikAlA gayA ki saba loga AzcAryAnvita hogaye / rAjA jayaketu vagairaha bhI isa utsava meM sammilita hue / sUrijI ke yazaH karma kA udaya thA ataH idhara zAnti snAtra par3hAI aura udhara rAtri meM yakSa, AcAryazrI kI sevA meM upasthita hokara kahane lagA---pUjya AcAryazrI kA vyAkhyAna 1145 Jain Education in xxonal
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gurudeva ! isa nagara ke rAjA bar3e hI ajJAnI haiM / binA insApha kiye hI mujhe bhRtyu daNDa diyA ataH anta samaya meM eka muni ke sikhAye hue navakAra mantra kA dhyAna karane se maiM marakara yakSayoni meM paidA huaa| deva yoni meM paidA hone ke pazcAt mujhe bahuta hI krodha AyA aura usI kA badalA maiMne isa rUpa meM liyA / ApazrI ne hama saba devoM kA satkAra kiyA hai isaliye maiM ApakI sevA meM upasthita huzrA huuN| yaha deva yoni bhI Apa mahAtmAoM kI kRpA se milI hai aba Apa AjJA pharamA-maiM kyA karU~ ? sUrijI ne kahA-deva ! navakAra maMtra kA aisA hI prabhAva hai / jo isa para zraddhA vizvAsa rakkhe to devayoni hI kyA ? mokSa kA akSaya sukha bhI sampAdana kiyA jA sakatA hai / dUsarA kisI vyakti ne ajJAnatA se kisI kA burA bhI kiyA ho to usakA badalA lene meM gaurava nahIM apitu usako kSamA karane meM hI gaurava hai / tIsarA-eka vyakti ke ajJAnatA pUrNa aparAdha ke liye sAre nagara ke nAgarikoM ko kaSTa denA kitanA jabardasta anyAya hai ? khaira, aba Apa zAnta hokara upadrava ko zAnta kreN| yadi Apa apanI devayoni kA sadupayoga karanA cAhate ho to kaI sthAnoM para hone vAle deva deviyoM ke nAma para hajAroM jIvoM ke vadha ko rokeM / una jIvoM ke zubhAzIrvAda evaM dayA. maya dharma ke prabhAva se ApakA bhavAntara meM bhI ApakA kalyANa ho / sUrijI kA ukta hitakara upadeza yakSa ko bahuta hI rUcikara jJAta huaa| usane AcAryazrI ke upadeza ko zirodhArya kara Age se aise AkArya nahIM karane kA sUrijI ko vizvAsa dilAyA / pazcAt yakSa sUrijI ko vandana kara sva sthAna calA gyaa| aura kaha gaye ki jaba Apa yAda kareMge sevA meM hAjira hU~gA / - prAtaHkAla sUrIzvarajI ne apane vyAkhyAna kI vistRta pariSadA meM rAjA prajA ko isa prakAra kahA-isa upadrava kA mukhya kAraNa rAjA kA pramAda hI hai kAraNa, ve binA parIkSA kiye hue apane anucaroM ke vizvAsa para kabhI 2 nirdeSI ko doSI banA kara prANa daNDa jaise bhayaGkara daNDa bhI de dete haiM / Apake yahAM ke upadrava kA bhI yahI kAraNa hai isa liye bhaviSya ke liye nyAya honA caahiye| maiM Apa logoM ko vizvAsa dilAvA hU~ ki Aja se hI yaha upadraya zAnta ho jAyagA / basa, sUrIzvarajI ke ukta zAnti pradAyaka vacanoM ko suna kara saba ke, hRdaya meM zAnti kA apUrva pravAha, pravAhita hone lgaa| rAjAne bhI apanI pratijJA ke anusAra sUrIzvarajI ke caraNa kamaloM meM jaina dharma ko svIkAra kara liyA 'yathA rAjA tathA prajA' kI puktayanusAra aura bhI kaI bhadrikoM ne zrAtmakalyANa kI Ucatama abhilASA se jainadharma ko aGgIkAra kiyaa| isa taraha zrAcArya zrI ke apUrva prabhAva se jainadharma kI apUrva prabhAvanA huii| ___eka dina rAjA jayaketu ne sUrijI kI sevA meM Akara nivedana kiyA-pUjya gurudeva ! Apane jo sabhA meM pharamAyA thA ki upadrava kA kAraNa nirdoSI ko doSI samajha kara daNDa dene kA hai-so ThIka hai| mujhe usa aparAdha kI aba yathAvat smRti ho gaI hai para mere isa jIvana meM isa prakAra kI kitanI hI bhUleM huI hoNgii| prabho ! aba usake liye aisA koI saphala upAya batAiye jisase, maiM ina pApoM se baca sak / vAstava meM rAjyezvarI narakezvarI hI hai ! isa para sUrijI ne kahA-rAjezvarI honA burA nahIM hai para usameM sAvadhAnI rakhanA nitAnta Avazyaka hai| yadi rAjA cAheM to apanI atmA ke sAtha aneka anyaAtmAoM kA bhI kalyANa kara sakatA hai / pUrvakAlIna aneka aise rAjA hue hai ki jinhoMne rAjyatantra calAte hue apanI AtmA ke sAtha aneka dUsaroM kI AtmAoM kA bhI kalyANa kiyA hai / aba Apake liye bhI yahI upAya hai ki Apa janatA ko bhalAI aura dharma kI prabhavanA ke liye jI jAna se prayatna kareM / rAjA prajA kA pAlana karane vAle 1146 sopAra paTTana meM yakSa kA upadrava Jain Education international
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 mAtA pitA kahalAte hai ataH Apa bhI duHkhI evaM dIna prANiyoM ko sukhI banAveM anyAya pUrvaka janatA se kara na le vinA aparAdha kisI ko daNDa na de aputriyoM kA dravya vagairaha haraNa nahIM kareM / sarva sAdhAraNa ke hitArtha bhavya mandira banavAveM / tIrtha yAtrArtha saMgha nikAbeM / amarI paDhahA phirAveM jisase isa bhava aura parabhava meM ApakA kalyANa ho / rAjA ne sUrijI ke hitakArI vacana sunakara yaha pratijJA karalI kI - maiM jAna buka kara kisI para bhI anyAya nahIM karUMgA / aputriyoM kA dravya nahIM lUMgA / isa pratijJA ke sAtha hI sAtha mandira banavAne va tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlane kA bhI nizcaya kara liyA / zrIsaMgha va rAjA ke atyAgraha se sUrijI ne vaha cAturmAsa saupArapaTTana meM hI kara diyaa| isase rAjA kI dharma bhAvanA aura bhI bar3ha gaI / rAjAne caurAsI deharI vAlA mandira banavAnA prArambha kara diyaa| zrI zatrujaya yAtrArtha saMgha nikAlane ke liye bhI taiyyAriyAM karanA zurU kara diyA / cAturmAsa samApta hote hI rAjA jayaketu ke saMghapatitva meM saMgha ne zatrubjaya tIrtha kI yAtrA kI / pazvAt mandira ke taiyAra hojAne para jinA laya kI pratiSThA bhI sUrijI se karavAI / zrAcArya kakkasUri mahA prabhAvazAlI AcArya hue| isa prakAra ApakA prabhAva kaI rAjAoM para huA / isase jaina zAsana kI adhikAdhika unnati evaM prabhAvanA huI / eka samaya AcArya kakka sUri vihAra karate hue jaMgala se padhAra rahe the / mArga meM unheM kaI azvArUr3ha vyakti mile / unake kamaroM meM talavAreM laTaka rahI thii| hAthoM meM tIra kamAna the / eka do vyaktiyoM ne bandUkeM bhI hAthoM meM ve rakkhI thii| unake cehare para bhavyAkRti ke sAtha hI sAtha kucha krUratA phalaka rahI thI / ghor3oM ke pIche 2 kaI zIghra gAmI UMTa bhI Arahe the / kramazaH ve savAra sUrijI ke najadIka A gaye to unakI krUratA se bhayabhIta ho kSudra vanacara jIva zRgAla, hirana vagairaha idhara udhara apane prANoM kI rakSA liye lukate chipate hue daur3a kara rahe the sUrIzvarajI hRdaya meM azvArUr3ha savAroM kI ajJAnatA va nirdayatA pUrNa vyavahAroM para va bhagate hue zRgAla, kuraMgAdi vanacara jIvoM kI prANa rakSA nimitta vizeSa dayA ke aMkura aMkurita ho gaye / unhoMne turanta hI Agata azvArUr3ha savAroM ko uddezya kara kahA - mahAnubhAvoM ! Thahariye / savAroM ne sUrIzvarajI kI aura dRSTi karake kahA- hameM ThaharAne kA ApakA kyA prayojana hai ? Apa hameM kyA kahanA cAhate haiM, zIghra kaha dIjiye / hamArA zikAra hamAre hAthoM se jArahA hai ataH kiJcimAtra bhI vilamba mata kIjiye / sUrijI - Apake cehare kI bhavyatA va mukhAkRti kI anupama sundaratA se anumAna kiyA jAtA hai ki zravazya hI Apa loga acche khAnadAna ke haiM / ucca khAnadAna va kulIna gharAne ke hokara ke bhI zRgAla, kuraMgAdi dayanIya jIvoM ko mArane rUpa jaghanya kArya ko karane ke liye Apa loga kaise udyata hue ho, samajha meM nahIM AtA ? dekhiye Apa logoM kI nirdayatA janya krUra prakRti ke kAraNa ye vanacara prANI kitane bhaya bhrAnta ho rahe haiM ? zrApakA kSatriyocita kartavya to yahI hai ki Apa loga dayA karane yogya ina dIna jovoM para dayA karake inake rakSaNa rUpa svakartavya kA pAlana kreN| jarA dharma zAstra tatvoM kA manana pUrvaka manthana kIjiye, Apako sahaja hI jJAta hojAya ki niraparAdhI jIvoM ko to pahu~cAnA bhI bhayaMkara pApa hai / abhI Apa isa prakAra ke kutsita kArya ko karake bhava meM isa kA badalA to isase bhI bhayaGkara rUpa meM Apako denA par3egA / " kaDArA kammANa na mokkha asthi " apane kiye - zubha-sukharUpa, azubha- dukkha rUpa kamoM ke phala kA bhoge binA karmoM se chuTakArA nahIM milatA sUkSma mAranA kyA para thor3A kaSTa AnandAnubhava kareM para para rAjA jayaketu Adi ne jainadharma svIkAra kiyA 1147
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai| cAhe puNya ke vizeSodaya se Apako apane duSkoM kI kaTutA kA vizeSAnubhava abhI nahIM hotA hogA para sAMsArika jIvoM ko aneka duHkhoM se dukhI va podgalika-sAMsArika sukhoM se sukhI dekha kara yaha anumAna to sahaja hI meM lagAyA jA sakatA hai ye saba unake pUrvopArjita zubhAzubha karmoM ke hI pariNAma haiM / isa prakAra kI sAsArika vicitratA ko dekha kara Apa zAnti pUrvaka apane mana meM vicAra kIjiye ki ApakA yaha zikAra rUpa kArya kahAM taka AdaraNIya hai ? sUrIzvarajI ke dvArA kahe hue ina mArmika zabdoM kA una dayAhIna manuSyoM para kucha bhI prabhAva nahIM par3A kAraNa unakI paramparAgata pravRti hI aisI thI ki ve karma baMdhaka isa jaghanya kArya ko bhI dharmabardhaka vIra tva sUcaka kArya samajhate the| astu, Se saba eka sAtha bola uThe-mahAtman ! zikAra karanA to hama kSatriya logoM kA paramparAgata dharma hai / aura hamAre guru bhI hameM yahI zikhAte haiM ataH isameM vicAra karane jaisI bAta hI kyA hai ? sUrijI--yaha karttavya zrApako kisane batalAyA ? yadi kisI svArtha lolupa vyakti ne ise zrApakA dharma kartavya batAyA hai to nizcita hI vaha manuSya ApakA satpatha pradarzaka nahIM apitu zatrut sanmArga se skhalita karane vAlA, kugati yogya kAryoM ko karavAne vAlA zatru se bhI bhayaGkara zatru hai| isa vyakti ne te apane tuccha svArtha kI siddhi ke liye Apa logoM ko sIdhA naraka kA asahya yAtanAbhaya duSTa mArga batalAya hai| dharma zAstroM ne to hiMsA ko karma nahIM kintu durgati pradAyaka pApa kahA hai| zAstroM meM ullekha hai kimahArambhI (bahuta Arambha samArabha karane vAlA ) mahA parigrahI ( mahA mamatvI) pazcindriya ghAtaka aura mAMsAhArI--ukta cAra kAryoM ko karane vAlA manuSya avazya hI naraka kA pAtra hotA hai| phira Apa isa prakAra jugupsanIya pApa kArya ko karake nArakIya jIvana se kaise baca sakeMge ? mahAnubhAvoM ! naraka meM aisI ghora vedanA bhoganI par3atI hai kI sAdhAraNa manuSya to kahane meM hI asamartha hai para jJAnI puruSoM ne kahA hai ki zravaNa lavanaM netroddhAraM karakramapATanaM, hRdaya dahanaM nAsAcchedaM pratikSaNa dAruNam / kaTavidahanaM tIkSNapAtatrizUla vibhedanaM, dahana vadanaiH koreH samantavibhakSaNam // arthAt-kAna ke Tukar3e karanA, AMkhoM ko kheMca kheMca kara bAhira nikAlanA, hAtha pairoM ko cIranA, hRdaya ko jalAnA, pala pala meM nAka ko kATanA, kamara ko jalAnA, tIkSNa dhAra vAle trizUla se bIMdhanA / agni jaise mukha vAle ati bhayaMkara kaMka pakSiyoM se cAroM bAju ko khilavAnA, ( yaha saba naraka ke bhayaMkara "tIkSNairasibhirdIptaH kuntai viSamaiH parazvadhaizcakaiH / parazutrizUla mudgaratomaravAsI gupaNDomiH // ___ arthAt-tIkSNa dhAravAlI, camakatI huI talavAroM se bhayaMkara barachiyoM se, parazuoM se, cakroM se, trizUloM se, kuThAroM se, mugdaroM se, bhAlAoM se, pharaSioM se ( naraka ke jIvoM ko duHkha dete haiM ) "sambhinnatAlu zirasAcchinna bhujAzcichanna karNanAsauSThAH / bhinna hRdayodarAntrA bhinnAkSipuTAH saduHkhArtAH / / " arthAt-jinake tAla aura mastaka vidIrNa ho gaye haiM jinake hAtha TUTa gaye haiM jinake kAna, nAka aura hoTha ( auSTha ) chedita ho gaye haiM jinake hRdaya aura prAntar3iyeM TUTa gaI haiM jinake akSapuTa bhI zastroM se 1148 jaMgala meM zikArI kI bheTa upadeza
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ ausavAla saM0 1718-1237 bhedita ho gaye haiM- aise duHkhI nArakI ke jIvoM ko hote haiN| chidyante kRpaNAH kRtAnta parazostIkSNena dhArAsinA / krandanto viSavIcibhiH parivRttAH sambhakSaNa vyAvRttaH / / pATyante krakacena dAruvadasina pracchanna bAhudvabhA / kumbhISu trapupAna dagdha tanavo bhUSAsu cAntargatAH // arthAt-garIba becAre nArakI ke jIva bhayaMkara kulhAr3iyoM se chede jAte haiM / tIkSaNadhAra vAlI talavAroM ko dekhakara bUma mArate haiM-cillAte haiM / khAjAne ke liye udyata bane hue sau se AkrAnta karate haiN| donoM hAtha DhakA gaye hoM vaise lakar3e ke muAphrika karavata se kATe jAte haiN| kumbhI tathA sonA vagairaha galAne kI kular3I meM garama kiye hue sIse ke rasa ko raha 2 kara pIlAne se naraka ke jIvoM kA zarIra jalA huA hotA hai| isake sivAya viSNu purANa meM naraka meM viSaya meM ullekha karate hue likhA hai- ki "narake yAni duHkhAni pApa hetubhavAni vai| prApyante nArakaivipra! tepI saMkhyA na vidyate // " arthAt -- he brAhmaNa ! naraka meM pApa kI adhikatA ke kAraNa utpanna hue naraka ke jIvoM ko jo duHkha prApta hote haiM usakI saMkhyA nahIM kahI jA sakatI hai / sUrIzvarajI ke ukta hRdaya bhedI mAmaka zabdoM ke upadeza ne unake hRdaya para paryApta prabhAva ddaalaa| unake mAnasa kSetra meM satvara dayA ke aMkura aMkurita ho gye| ve loga AcAryazrI kI vidvattA evaM samajhAne ko apUrva zailI kI mukta kaNTha se prazaMsA karane lge| kucha kSaNoM ke mauna ke pazcAta una savAroM ke mukhya puruSa ne kRtajJatA pUrNa zabdoM meM kahA-mahAtman ! Apane hamAre Upara bar3A hI upakAra kiyA hai| hama logoM ne ajJAnatA se ajJAniyoM ke batAye hue durgati pradAyaka mArga ko pakar3a rakkhA thA para Apane Aja hamAre Upara aparimita kRpA karake hamako cArupatha ke pathika banA diye haiN| isa prakAra mukhya puruSoM ke zabdoM ke samApta hote hI pAsa meM baiThe hue eka sainika savAra ne kahA-mahAtman ! Apa mANDavyapura ke nareza mahAbalI haiN| isa prakAra pArasparika paricaya kI ghaniSTatA hone para mANDavyapura ke rAjA mahAbalI AcArya zrI ko sAtha meM lekara apane nagara meM aaye| vahAM ke zrIsaMgha ne bhI sUrIzvarajI kA samAroha pUrvaka svAgata kiyaa| sUrIzvarajI ne bhI una logoM para sthAyI prabhAva DAlane ke liye apanA vyAkhyAna krama yathAvat prArambha rkkhaa| rAjA mahAbalI vagairaha kSatriya sainika varga bhI AcAryazrI ke vyAkhyAna kA lAbha hamezA lene laga gye| kramazaH jainadharma ke sampUrNa tatvoM ko sUkSmatA pUrvaka samama kara ke rAjA vagairaha kSatriyoM ne mithyAtva kA tyAga kara AcAryazrI ke pAsa meM zuddha pavitra jaina dharma ko svIkAra kara liyaa| mANDavyapura nareza zrImahAbalI ke mantrI, DiDU gautrIya zA-udA ne sUrijI se arja kI-gurudeva ! Apane rAjA ko jaina dharmAnuyAyI banAkara hama logoM para bar3A hI upakAra kiyaa| isakA varNana hama loga apanI tuccha jabAna se karane meM sarvathA asamartha haiM kintu eka cAturmAsa Apa yahIM para karane kI kRpA kareMge to rAjA vagairaha naye bane hue jainiyoM kI zraddhA bhI jainadharma meM dRr3ha-amiTa ho jaavegii| itanA hI kyA para rAjA ke putrAdi bhI jainadharma ko svIkAra kara jainadharma ke vistRta pracAra meM vizeSa sahAyaka bneNge| sarijI kA upadeza 1149
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAja gharAne ke jaina ho jAne ke pazcAta to nAgarika logoM ko jaina banAne meM vizeSa sugamatA rahegI / pUjyavara ! svayaM rAjA ke muMha se maiMne ApakI bahuta hI prazaMsA sunI / unakI bhI yahI icchA hai ki gurudeva kA yaha cAtuyahIM honA cAhiye / isa prakAra maMtrI udA kI prArthanA ko sunakara sUrijIne kahA -- jaisI - kSetra sparzanA / rAjA ke jaina dharma svIkAra karane ke bAda vAmamargiyoM ne bahuta kucha upadrava macAyA para rAjA ne to jAna bUjha kara mAMsa, madirA aura vyabhicAra kA tyAga kiyA thA aura tatvoM ko samajha karake jainadharma ko svIkAra kiyA thA ataH rAjA para una pAkhaNDiyoM kA jyAdA asara nahIM ho sakA / rAjA ke sAta putra the aura ve bhI apane pitA ke mArga kA anusaraNa karane vAle vinayavAn hI the pAkhaNDiyoM ne apanA jAla kaI putroM ko phaMsAne ke liye phailAyA para rAjA kI dhArmika kaTTaratA ke kAraNa unake putroM para bhI pAkhaNDiyoM kA vizeSa prabhAva nahIM par3a sakA jaba rAjA ko pAkhaNDiyoM ke viSaya meM mAlUma huA to unhoMne apane sAtoM putroM ko bulAkara kahA- maiMne jo jainadharma svIkAra kiyA hai vaha na ajJAnatA se kiyA hai aura / phira bhI svArtha siddhi ke liye hI / maiMne to donoM dharmoM ke tatvoM ko samajha kara acchI taraha kasauTI para kasa kara jainadharma ko pavitra va kalyANa kArI samajha kara ke hI svIkAra kiyA hai / yadi tuma ko mere para vizvAsa ho to ThIka nahIM to tuma loga bhI sUrIzvara jI ke pAsa jAkara isake tatvoM ko samajho / zranyathA tuma ko phulabAne vAle brAhmaNoM se kaho ki ve AcAryazrI ke sAtha dharma viSayaka zAstrArtha kreN| apane ghara meM do pRthaka 2 dharmoM kA honA va pArasparika dhArmika samasyA ke kAraNa manomAlinya rahanA bhaviSya ke liye hAnikara hai| rAjA ke putra bhI samajha gaye ki hamAre pitAzrI jI kI prakRti meM jainadharma svIkAra karane ke pazcAt paryApta pharaka par3A hai aura yaha saba dharma kA hI prabhAva hai ataH unhoMne apane pitA se vinaya pUrvaka kahApitAjI ! Apa hamArI ora se sarvathA nizcinta rahe / hameM Apa para aura jinadharma para dRr3ha vizvAsa hai| hama tana, mana, dhana se jainadharma kA pAlana va pracAra karane ke liye kaTibaddha hai / rAjA, rAjA kI rANI, rAjA ke putra vagairaha saba sUrIjI ke vyAkhyAna meM niyamAnusAra hAjira ho dhyAna pUrvaka vyAkhyAna zravaNa kA lAbha uThAte / vyAkhyAna zravaNa evaM muni satsaMga meM unheM itanA rasa AyA ki unhoMne cAturmAsa ke liye zramaha pUrvaka sUrIzvara jI kI sevA meM prArthanA kI / zrAcAryazrI ne bhI dharma viSayaka saMskAroM ko vizeSa sthAyI banAne ke liye vahI cAturmAsa kara diyA / aba to rAjA kA sakala parivAra jainadharma kA parama upAsaka bana gayA / inake sAtha hI inako anusaraNa kara saiMkar3oM nara nArI jaina dharma ke bhakta bana gaye / isase zAsana kI paryApta prabhAvanA huii| rAjA ne mAMDavyapura meM cintAmaNi pArzvanAtha svAmI kA eka mandira bnvaayaa| usake taiyAra ho jAne para jinAlayajI kI pratiSThA bhI sUrIzvarajI ke kara kamaloM se hI karavAI thI / vaMzAvalIkAroM ne rAjA kA parivAra isa prakAra likhA hai: - Jain Educ national rAva mahAbajI ne jaina dharma svIkArakara liyA
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM2 1178-1237 rAva mahAbalI (jainamanvira vanAyA) mAlo khumANa kalhaNa bAgo bhUto vIrama bhAkhara saMgaNa cUr3A dhIgo Amra malukA pAsaDa pAsa (zatruJjaya kA saMgha nikalA) jagadeva jhaMjhaNa hAppo khIvA (boharagata karane se boharA kahalAye dedo gAMgo nAgadeva bhojadeva rANo / / / / / / / jeto bhairo sAlaga kAlo rAvala mokala joghaDa jujAra haradeva gosala ( mandira banavAyA) (saMgha nikAlA) (isa prakAra vistAra se vaMzAvalI likhI huI hai|) AcAryazrI kakkasUri ne apanA zeSa jIvana vRdvAvasthA ke kAraNa marubhUmi aura marubhUmi ke Asa pAsa ke pradezoM meM vitAnA hI ucita jJAta huA / tadanusAra Apa marubhUmi meM hI bihAra karate rahe / AcAryazrI kakkasUrIzvarajI ma. ne apane 59 varSa ke zAsana meM aneka prAntoM meM paribhramaNa kara jaina dharma kA vistRta pracAra kiyaa| bhArata meM zAyada hI aisA koI prAMta raha gayA ho jahAM pUjyAcAryadeva ke kukummamaya caraNa na hue hoM ? Apane apane jIvana meM 200 puruSa 300 bAiyoM ko dIkSA dii| lAkhoM mAMsA. hAriyoM ko jaina banAye / saikar3oM mandiroM kI pratiSThAe karavAI / kaI saMgha nikalavA kara tIrthoM kI yAtrA kii| vizeSa meM Apane usa samaya ke baityavAsa ke vikAra meM bahuta sudhAra kiyA / aneka vAdiyoM ke saMgaThita AkramaNoM se zAsana kI rakSA kI aura unhIM ke dvArA ahiMsA kA pracAra karavAyA astu ApazrI kA jainasamAja para hI nahIM apitu bhAratavarSa para mahA upakAra hai| __ ApazrI jI ne kaI arse taka upakezapura meM hI sthiravAsa kara diyA / jaba devI saccAyikA ke dvArA Apako apane AyuSya kI alpatA jJAta huI to Apane apane yogya ziSya upAdhyAya dhyAnasundara ko sUri maMtra kI ArAdhanA karavA kara; bhAdra gautrIya zAha luNA ke mahAmahotsava pUrvaka zrIsaMdha ke samakSa mahAvIracaitya meM upAdhyAya dhyAnasundara ko sUri pada se vibhUSita kara diyA aura parampaga ke kramAnusAra Apa kA nAma zrI deva guptasUri rakha diyA aura ApazrI antima salekhanA meM salagna ho gaye ............................wwwwruncarnition rAva mahAbalI kI baMzAvalI 1151
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa anta meM Apane apane antima samaya meM 32 divasa kA anazana kiyA / kramazaH samAdhi pUrvaka pAMca parameSTI kA smaraNa karate hue svarga sidhAra gaye / ApazrI kI kAryAvalI kA saMptipta digdarzana nimnaprakAreNa hai / zrAcAryadeva ke 56 varSoM ke zAsana meM mumukSutroM kI dIkSAeM ke golecchAgau0 dIkSAlI " taptabhaTTa " bhUri zreSTi bappanAga 1- mAlapurA 2 - thaMbhorI 3 ucakoTa 4 - Alora 5 -- khaDopura 6 - reNukoTa 7- bhadresara 8- bhojapura 9 -- naMda 10 - khAkhora 11 madhupurI 12 -- varddhamAnapura 13 nAgaraNa 14- thArApadra 15 - sAraMgapura 16 - ka koliyA 17- khokhulA 18- sAMdolI 19 - utANI 20- dAdAvatI 21 karaNAvatI 22----gaMdhAra 23 - stambhananapura 24 --- candrAvatI 25 - zivapurI 26- jojAvAr3I 27 28-6 "" Jain Educational "5 " bhadra " valahA "" pArakha prAgavaTa prAgvaTa zrImAla ciMcaTa prAgvaTa prAgvaTa prAgvaTa zrImAla 15 29 "" "" " "" "" 35 " DiDu ") "" "1 11 prAgvaTa zrI zrImAla prAgvaTa pAkhara prAgvaTa virahaTa "; - basUdI -thur3I " pokaraNA " 21 laghuzreSTa prAgvaTa zrImAla coraDiyA 333 ke 19 "" 99 ,, gharamaNa ne surajaNa ne "1 saharaNa ne dharaNa ne kAno ne "" 31 " jaMbu ne lubAne "" 11 kAlharaNa dedA ne 35 ,, zradU ne 35 "" 33 12 19 "" 33 " haDapA ne geMdo ne dolAlo ne "" bhAdA ne nAgaDa ne 13 jAne polAka ne pethA ne "" " 93 nArAyaNa ne somAne botthA ne golhA ne rUpA ne nodhaNa ne nAgadeva se jAvar3a ne samarA ne keharA ne 33 "3 "" 33 19 17 31 23 55 99 34 "} " " " "} "" 33 32 17 35 "3 "" "; 19 97 19 sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAe~ (y.org
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM01178-1237 , kheme ne " ajar3a ne ., pokaraNa 29-mAdar3I , kulahaTa 30-vallabhI , sucaMti lAlA ne 31-koraMTapura , zrImAla 32-madhumati , zrI zrImAla sAMgaNa ne 33-rAjapurA , bhAdra / ,, sAraMga ne 34-medanIpura , kummaTa , mAdho ne AcAryazrI ke 56 varSoM ke zAsana meM mandiroM kI prtisstthaaeN| 1-joganIpura ko jaMghar3A gautrIya pIrA ne-mahAvIra maM0 zra0 2-bhAroTiyA bhImasI ne-, 3-sarasA roDAzAha ne-, 4-dAntIpura virahaTa lAlAzAha ne-, 5-thaMbhora zreSTi pomAzAha ne-pArzva0 ma0 a0 6-jAbalIpura prAgvaTa harapAla 7-vaDiyAra "prAgvaTa lAkhaNazAha ne ~~ 8-bhInamAla "kulaTa nAgapAla ne-zAntinAtha 9-sIlAra , zrImAla saMgaNa ne10-gosalapura ,, Arya indAzAha ne-AdIzvara 11-zivapura , zreSTi sonAla zAha ne-mahAvIra 12-gagarakoTa , bhAdra sama. cokAzAha ne- , 13-koTIpura , zrIzrImAla UbhAzAha ne- " 14-cur3I " sucaMti pAMvAzAha 15-aAgalA ,, zrImAla lachamaNa ne pArzvanAtha 16-ugarANI , zrImAla noMdhAzAha ne-, 17-vallabhI zrImAla gomA zAha ne-, 18-karaNAvatI ,, prAgvaTa ThAkarazAha ne- , 19-mAMDava ,, balAha rAjAzAha ne-- , 20-dasapura ,, morakha niMbAzAha ne-sImaMdhara 21-caMderI , kummaTa sAvaMtazAha ne-pArzvanAtha 22-candrAvatI kanojiyA gaMgAzAha ne-vimalanAtha 23-sAdaMgapura vimalazAha ne-neminAtha 24-rAjapura , DiDu kokalazAha ne-mahAvIra 25-dholapura , toDiyANI hAthIzAha ne- , sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSTAe~ , laghu zreSTi 145
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa " nAhaDa ne jAlhaNa ne zrImAla 26-rATIprAma , pokaraNA pujjAzAha ne- , 27---manukalI , mahArASTrIya lAdAzAha ne pArzvanAza 28-jAgiyA AcArya deva ke 56 varSoM kA zAsana meM saMghAdi zubhakArya 1-nAgapura ke coraliyA gautrIya zAha arjuna ne zatrujaya kA saMgha 2 - mugdhapura , kummaTa " depAla ne 3-khaTakUpa , zreSTi 4- haMsAvalI , bhUri gogar3a ne 5-medanIpura , bhAdra , palakhaNa ne 6-upakezapura , jaMghar3A 7-candrAvatI , prAgvaTa zaMkara ne 8-nAradapurI , bhurA ne 9-satyapurI , rAMkA karaNA ne 10-asalapura , desarar3A nejapAla ne 11-dAntipura , zrIzrImAla boTasa ne 12-koraMTapura , zrImAla vIrama ne 13 - candrAvatI , , jinadAsane 14-bharoca , prAgvaTa bhagAne 15-mAlapurA , zrImAla , rAjasI ne 16-sopAra " 17-pIlANI , prAgvaTa bAlA kI pati ne talAba khodAyA 18-sAnaNI , zreSTi gau0 kokAkI putrI varajU ne talAba banAyo 19-candrAvatI , prAgvaTa rAmo yuddha meM kAma AyA usakI patnI saMtIhuI 20-upakezapura , bhAdrago0 nAtho yuddha , 21-vairATa , DiDU gau0 mAlo,, , , do cAlIsa paTTa kaka sUrine, Arya gautra ujArA thA kizora vyaya meM dIkSA lekara, syAdvAda pracArA thA dIkSA zikSA dI ziSyoM ko saMkhyA khuba bar3hAI thI bhU bhramana kara jaina dharma kI, zikhara dhajA car3AI thI itI-bhagavAna pArzvanAtha ke becAlIsa paTTapara kakasUrijI mahAn dhUraMdhara prAcArya hue zreSTi " gharamasIne 99. Jain Educationleman ..sUrIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 kula varNa-vaMza-gautra aura jAtiyAM isa bhAratabhUmi para do prakAra kA kAla anAdikAla se calA A rahA hai / eka utsarpiNI kAla, dUsarA avasarpiNI kAla / utsarpiNI kAla kA artha hai avanIti kI carama sImA taka pahu~cI huI janatA ko kramazaH unnati ke UMce zikhara para pahu~cA denA aura avasarpiNI kA matalaba hai unnati kI carama sImA se kramazaH avanati ke gahare garta meM DAla denA / ina utsarpiNI avasarpiNI ke vibhAga rUpa chaH chaH Are haiM aura bAraha bhAroM kA eka kAlacakra hotA hai aura eka kAlacakra kA mAna bIsa kor3Akor3a sAgaropama kA batalAyA hai, jisameM kucha nyUna aThAraha kor3Akor3I sAgaropama kAla meM to kevala bhogabhUmi manuSya hI hote haiM ve bhadrika, pariNAmI, alpakaSAyI, yA alpamamatva vAle hote haiM unako yugaliyA bhI kahate haiM kAraNa ve strI puruSa eka sAtha meM paidA hote evaM marate haiM unakA zarIra bahuta lambA dRr3ha sahanana aura Ayu bahuta dIrgha hotI hai| unake jIvana saMbaMdhI tamAma padArtha kalpavRkSa pUrNa karate haiN| una manuSyoM meM asI, masI, kasI, rUpa karma-vyApAra nahIM hote haiM / jindagI bhara meM apanI antima avasthA meM ekabAra hI strI saMga karate haiM jisase unake eka yugala saMtati paidA hotI hai, usakI 49, 64, 81 dina-pAlana poSaNa kara donoM eka sAtha hI dehatyAga kara svarga meM avatIrNa ho jAte haiM, jo yugala saMtati paidA hotI hai / vaha bhI apanI aMtima avasthA meM Apasa meM dampatti rUpa meM ekabAra viSaya sevana kara eka yugala saMtati paidA kara svarga cale jAte haiM / isa prakAra asaMkhya kAla vyatIta kara dete haiM, tadantara karma bhUmi kA samaya AtA hai, sAdhika do kor3Akor3I sAgaropama karma bhUmi kA vyavahAra calatA hai punaH bhogabhUmi kA samaya AtA hai isa prakAra ghaTamAla kI taraha anaMta kAlacakra vyatIta ho gayA hai, jisakI na to Adi hai aura na anta hai / na kevalajJAnI hI batalA sakate haiN| arthAt Adi anta hai hI nhiiN| bartamAna kAla avasarpiNI kAla hai isakA svabhAva unnati se girAkara avanati taka pahu~cA dene kA hai / samaya-samaya varNa gaMdha, rasa, sparza, AyuH bala saMhananAdi padArthoM meM anaMti 2 hAni pahu~cAne kA hai| pahale yahAM bhI bhogabhUmi manuSya the para bhagavAna RSabhadeva ke samaya se ve karmabhUmi bana gae, jo vartamAna samaya meM bhI vidyamAna haiM / yahI kAraNa hai ki bhagavAn RSabhadeva ko jaina loga Adi tIrthaGkara evaM AdinAtha mAnate haiM / vedaka matAvalaMbiyoM ne bhI bhagavAn RSabhadeva ko apane avatAroM meM sthAna diyA hai tathA musalAmAna bhI AdimabAbA ke nAma se unhIM bhagavAn RSabhadeva ko mAnate haiM / bhagavAn RSabhavadeva ke astitva kA samaya jainoM ne jitanA prAcIna mAnA hai utanA na to vedAntiyoM ne mAnA hai aura na islAma dharma vAloM ne hI mAnA hai isase siddha hotA hai ki vedAntiyoM evaM musalamAnoM ne jainoM kA hI anukaraNa kiyA hai / jainoM meM bhagavAn RSabhadeva kI mUrtiyAM bahuta prAcIna kAla se hI mAnI gaI haiM / taba vedAntikamata ke prAcIna graMtha vedoM meM bhagavAn RSabhadeva ko avatAra honA kahIM para nahIM likhA hai, kevala arvAcIna prayoM ke lekhaka ne hI bhagavAn RSavadeva kA caritra likhA evaM unako avatAra mAnA hai| khaira, kucha bhI ho Aja to bhagavAna RSabhadeva ko prAyaH samasta bhAratIya loga pUjya bhAva se mAnate haiM / isa viSaya meM zAstrakAra pharamAte haiM kiH pahale Are meM 49 dina, dUsare Are meM 64, aura tIsare Are meM 81 dina varNa vyavasthA kaise huI 1155
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kucha kAla ke bure prabhAva se jaba bhogabhUmi manuSyoM ko kalpavRkSoM se phalAdi sAdhana kama milane lage taba ve loga Apasa meM kleza karane lage isa hAlata meM una kleza pIDita manuSyoM ko samajhAne evaM insApha dene vAloM kI AvazyakatA hone lagI / ataH kulakaroM kI sthApanA huii| aura una kulakaroM ne kramazaH hakAra makkAra aura dhikkAra daMDanIti kAyama kii| para kAla ke sAmane kisakI cala sake yugala manuSyoM meM vaimanasya bar3hatA hI gayA / isa hAlata meM antima kulakAra nAbhI ke marudevI patni kI kukSIse RSabha nAmaka putra kA janma huA jisakA janma mahotsava deva debIndroM ne kiyA thA / java RSabha mAtA ke garbha meM AyA thA to tIna jJAna sva se sAtha meM hI lekara AyA thA jinase bhUta, bhaviSya aura vartamAna ko ThIka hastAmala kI bhA~ti jAne evaM dekha sakate the / yogyAbasthA meM Ane para nAbhI kulakara ne yugala manuSyoM ke liye RSabha ko rAjA mukarrara kara diyA / RSabha deva ne kAla kA svarUpa jAnakara una duHkha pIr3ita yugala manuSya ko asI (kSatriya karma) masI (vaizya karma) kabhI (kRSI karma) hunnarodyoga, kalA-kauzala arthAt puruSoM ko 72 kalAoM kA aura mahIlAoM ko 64 kalAoM kA bodha karavAyA, jisase yugala manuSya apane zrAvazyakatA ke saba padArtha svayaM paidA kara apanA jIvana sukha sevyatIta kara sake aura aisA hI ve karane lageM / idhara indra ke zrAdeza se devatAoM ne eka, vAraha yojana lambI aura nau yojana caur3I amarApurI sahara atta nagarIkA nirmANa kiyA aura zubha muhurta meM RSabha kA rAjyAbhiSeka bhI kara diyaa| RSabha ke vivAha ke liye eka kanyA Apake sAtha yugala rUpa meM hI utpanna huI thI / taba dUsarA eka nUtana janmA huA yugala bhA eka tAlavRkSa ke nIce khar3e the / kAla ke krUra prabhAva se tAr3a kA phala akasmAta TUTa kara yugala manuSya ke komala aMga para par3A jisakI coTa se vaha yugala manuSya mara gayA / taba usakI bahina akelI raha gaI anya yugaliyoM ne use lAkara nAbhI ke supurda ko aura nAbhI ne kahA ki - yaha kanyA hamAre RSabhakI patni hogI basa indrane sunandA aura sumaMgalA ina donoM yugala kanyAoM kA vivAha RSabha ke sAtha kara diyaa| yaha pahilA I vidhi saMyukta vivAha thA jisameM vara pakSa kA saba kAryavidhAna indrane kiyA aura vadhUpakSa kA kArya indrANI ne kiyA ta se una manuSyoM meM vivAha paddhati pracalita huI / isa prakAra yugala dharma ko ve manuSya bhUlate gaye aura karmabhUrma kI pravRtti sarvatra pracalita hotI gii| aisI dazA meM RSabhadeva ne una manuSyoM kI suvidhA ke liye cAra ku sthApanakara usa samaya ke manuSyoM ko cAra vibhAgoM meM vibhAjita kara diye jaise ki:-- 1 - umrakula - jina manuSyoM kI upraprakRti aura janatA kA rakSaNa karane meM samartha the ve upakulI / 2 - bhogakula- jina manuSyoM meM zAMnti, tuSTi, puSTi aura vidyA pracAra karane kI yogyatA thI ve bhogakula 2 --- rAjana kuta-jina manuSyoM meM rAja karane kI yogyatA thI (khAsa RSabha kA gharAnA) ve rAjan kulI 4 - kSatrIyakula- zeSa jitane manuSya rahe una saba kA kSatriya kula sthApana kara diyA / isa prakAra cAra kunoM kI vyavasthA hone se usa samaya ke manuSyoM kI uttarottara unnati hotI gaI isa prakAra saMsAra sudhAra ke liye bha0 RSabhadevane apane jIvana kA adhika samaya lagAdiyA arthAt bhagavAn RSabhadeva kA 84 lakSa pUrva kA saba AyuSya thA jisameM 20 lakSapUrva kumArapada 63 lakSapUrva rAjapadapara raha kara saMsAra sudhAra kiyA | Apake bhArata bAhuvalAdI 100 putra aura brahmI sundarI putriyA~ huI tatpazcAt bha0 RSabhadevane dIkSA lekara jJAna prApta kara mokSamArga kA upadeza diyA / isa prakAra RSabhadeva se cAra kuloM kI sthApanA huI ! 3 -- varNa - bhagavAn RSabhadevane janakalyANArtha dharmopadeza diyA jisakA sArAMza bhAva saMgraha kara bharata 1156 bha0 RSabhadeva dvArA cAra kula
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana j [ osavAla saM0 1978-1237 nareza ne cAra vedoM kA nirmANa kiyA / jinakenAma 1 saMsAradarzanaveda, 2 saMsthApanaparAmarzaveda 3 tatvAvabAMdha aura 4 vidyAprabodha / ina cAroM vedoM ko vRddha evaM anubhavI zrAvakoM ko de diyA aura yaha bhI kaha diyA ki maiM jaba rAjakArya meM lagA rahatA hU~ taba mere makAnake dvAra para baiTha kara ye veda mujhe sunAyA karo, jisase bhagavAna RSabhadeva ke upadeza kA asara mere Upara hotA rahe aura inake alAvA jitanA samaya mile usameM Ama janatA meM ina vedoM ke upadezoM kA pracAra kiyA karo / bhagavAn RSabhadeva ke upadeza rUpI jJAna vedoM dvArA vRddha zrAvaka sunAne lge| isa garja se bharatarAjA unakA Adara satkAra evaM pUjA bahumAna karane lage / 'yathArAjA stathA prajA' jo kArya rAjA karatA hai usakA anukaraNa rUpa meM prajA bhI kiyA karatI hai / kAraNa eka to ve vRddha zrAvaka pahale se hI pUjana ki / dUsarA bhagavAn RSabhadeva ke upadeza ko sunAve isase to vizeSa pUjanika bana gaye / ina upadezaka zrAvakoM kI pahacAna ke liye cakravartI bharatane kaMkanIratna se unake hRdayapaTala para tIna lakIra kheMca dIki bharata nareza ke rasor3e meM bhojana karale aura una vRddha zrAvakoM ko dUsarI bhI koI bhI AvazyakatA hoto rAjAke khajAne se dravya le AyA kare / isa prakAra bharata rAjA kI zubha yojanA se janatA meM dharma pracAra evaM Atma kalyANa kI bhAvanA uttarottara vRddhi pAne lagI aura vRddha zrAvakoM kI pratiSThA bhI var3hane lagI itanA hI kyoM para una vRddha zrAvakoM kA nAma 'mahANa' bhI hogayA jo unake mahANa mahAraNa upadeza kA hI dyotaka thA / usake pAsa kaMkanIratna na hone se usane una mahAraNoM ko (rUpA) kI aura kaI eka ne sUta kI dI / ataH mahANa bharatarAjA ke bAda daMDavIrya rAjA huA / suvarNa kI janeU dI bAda meM kaI rAjAoM ne rajata apanI pahacAna ke lie janeU avazya rakhate the / isa prakAra asaMkhya kAla taka una mahANoM prabhAva se idhara apanA nAma brAhmaNa rakha kara dvArA janatA kA mahAn upakAra huA para kAla ke bure to bha0 subuddhinAtha kA zAsana viccheda ho gayA aura Udhara una mahANoM ke magaja meM svArtha kA kIr3A ghusaa| unhoMne vedoM ke upadezoM meM raddobadala karanA zurU kara diyA / parAmartha ke sthAna meM svArtha kA rAjya sthApita kara diyA / yahA~ taka ki Apa apane ko brahma kA rUpa kahalAkara jagat ke gurU hone kA dAvA karane laga gaye / bhagavAn RSabhadeva ne ugra bhoga rAjana kula ke alAvA saba saMsArako kSatriya kula meM sthApana kiyA thA jisameM nIca UMca evaM halake bhArI kI thor3I sI bhAvanA nahIM rakhI thii| para brAhmaNoM ne apane svArtha ke vaza kisI ko UMcA aura kisI ko nIcA banA kara aise jaharIle bIja bo diye ki saMsAra kleza kA jhoMpar3A bana gayA / vidhi vidhAna evaM aneka kriyA kAMDa raca kara janatA ko apane pairoM ke tale dabA rakhI thI jisake phala svarUpa una bhUdevoM ke sAmane koI cUM taka bhI nahIM kara sake / kAraNa rAjyasattA evaM apragaNya netAto unake bAeM hAtha kI kaThaputaliyoM bana cukI thii| isa prakArauna svArtha priya brAhmaNoMne saMsArabhara meM trAhi trAhi macA dii| para jaba dazaveM bhagavAn zItalanAtha ke zAsanakA udaya huA taba una svArthI brAhmaNoM kI pola khulane lgii| itanA hI kyoM para, unake khilApha meM eka pArTI aisI khar3I hogaI ki vaha prAyaH brAhmaNoM ke svArtha kA hamezA virodha karatI thI / para, prakRti unake anukUla nahIM thii| bhagavAna zItalanAtha kA zAsana bhI kucha samaya cala kara viccheda hotA gayA aura brAhmaNoM kI anucita sattA prabala vaDatI gaI / sarvatra duniyAM meM trAhi trAhi maca gaI citkAra kAruNanAda sarvatra sunAI dene lagA / UMca nIcake bheda bhAva kI sarvatra bhaTTiyAM dhadhakane lagI ityAdi / khaira kaisI bhI paristhiti kyoMna ho apanI carama sImA taka pahu~ca jAtI hai taba unakA uddhAra honA bhI anivArya hojAtA hai / jaise andhakAra meM pratipadA se amAvasyA AjAtI hai, phira to jahara bhArata nareza dvArA cAra vedoM kA nirmANa 1157
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zuklapakSa kA Agamana evaM ujAlA hone vAlA hI samajhA jAtA hai / yahI hAla saMsAra kA huA janatA eka ese sudhAraka kI pratIkSA kara rahI thI ki jo azAMti ko miTA kara zAMti sthaapnkreN| ThIka usI samaya kaI zubhacintakoM kI zItala dRSTi duHkha se pIr3ita saMsAra kI ora par3I aura unhoMne kisI bhI prakAra se saMsAra kA sudhAra karane kA nizcaya kiyA para usa samaya brAhmaNoM ke virodha meM khar3A honA eka TeDI khIra thii| ataH una zubhacintakoM ne brAhmaNoM ko sAtha meM rakha kara tathA inakA mAna mahatva kAyama rakha kara saMsAra ko punaH cAra vibhAgoM meM vibhAjita karanA ucita smjhaa| aura unhoMne aisAhI kiyA jinako loga varNavyavasthA bhI kahate haiN| jaise ki: 1-brAhmaNa varNa-tuSTi, puSTi aura zAMti evaM vidyA pracAra se saMsAra kI sevA karane vAlA 2-kSatriya varNa-janatA ke sadAcAra evaM jAnamAla kI vIratA pUrvaka rakSA karane vAlA kSatriya vrnn| 3-vaizya varNa-kraya vikraya evaM artha se saMsAra kI sevA karane vAlA vaizya varNa / 4-zUdra varNa-zArIrika zrama dvArA saMsAra kI sevA karane vAlA zUdra varNa / isa prakAra varNa vyavasthA kara punaH zAMti sthApanA ko / parantu isa varNa vyavasthA meM UMca nIca evaM halakA bhArI ko thor3A bhI sthAna nahIM diyA thaa| mukhya upadeza to sevA bhAva kA hI thA apane apane nirdeza kie hue kAryoM dvArA saMsAra kI sevA kI jAya, usa vakta hukUmata kI apekSA sevA kI hI vizeSa kImata thii| phira bhI una cAroM varNa vAloM ke lie pAritoSika rUpa meM brAhmaNoM ko pUjA, bahumAna, kSatriyoM ko hukUmata vaizyoM ko vilAsa aura zUdroM ko nizcintatA pradAna kI gaI thii| isase kArya evaM sevA karane vAle kA utsAha bar3hatA rahe / isa prakAra saMsArabharameM punaH zAnti sthApanA karadI para yaha zAnti cirasthAyI nahIM raha skii| kAraNa brAhmaNoM kA dila sApha nahIM thA / yahI kAraNa thA ki Age cala kara brAhmaNoM ne cAroM vaNoM kI aisI bhahI kalpanA kara DAlI ki Izvara ke mukha se brAhmaNa, bhujAoM se kSatriya, udara se vaizya aura pairoM se zUdra utpanna hue haiM / ataH saMsAra meM jo kucha hai vaha hama hI haiM hamAre muMha se nikale hue zabdoM ko tInoM varNa vAle zirodhArya kareM / "triyavarNA brAhmaNasya vazavarterat / " arthAt tonoM varNake loga hamAre hI Adhina raheM hamArI sevA kreN| evaM hamArI AjJAkA pAlana kareM / basaphirato brAhmaNa apanI manamAnI karane meM kamI rakhate hI kyoM ? yajJa, yAgAdi ke nAma para Apa svayaM mAMsa bhakSaNa karanA aura kSatriyoM ko zikAra khelanA, mAMsa bhakSaNa karanA to unake liye sAdhAraNa karttavya hI bana diyA gayA, thor3e kAmoM meM brAhmaNoMne lAkhoM mUka prANiyoMke komalakaMTha para churA calA kara ahiMsA pradhAna deza meM khUna kI nadI bahAne laga gaye aura isa hiMsA karma se saMsAra meM sukha zAMti rAjA kA tapa, teja aura pazuoM kI mukti evaM svarga pahu~cAne kA rAstA btlaayaa| yaha bhI kevala jabAnI jamAkharca nahIM, varan inabAtoM ke liye zAstroM meM zrutiyAM bhI raca dIitanA hI kyoM para bharatarAjA ke vedoMke nAmabhI badaladiye gaye / aura Rgveda, yajurveda, sAmaveda aura arthaveda nAma rakha kara kaha diyA kI ye cAroM veda Izvara kRta haiN| 1-yajanaM yAjAnaM dAna tathaivAdhyAyana kriyA pratigrahazva dhyAyanaM vipra karmANI nizAt / 2-kSatriyasya vizeSaNa prajAnA paripAlanam / 3-kRSi gaurakSA vANijyaM vezyasyazca pari kIrtitam / 4-zudrazca dvija zuzruSAsarva zilpAnI nAyyathA / "kAMkha smRti" 1158 cAra varNoM kI vyavasthA
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcA kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 inako na mAnane vAlA nAstika, pApI, adharmI aura naraka gAmI hogA / basa phira to kahanA hI kyA thA, kSatriyoM dharma ke nAmapara mAMsamadirA kI chUTa mila gaI / ve apane dharma ko bilakula bhUla gaye / vaizya varNa ke liye brAhmaNoM itane karma kAMDa evaM maMtra, taMtra aura muhUrta raca hAle ki thor3A sA bhI kAma vebinA brAhmaNoM ke svataMtra rUpa se kara hI nahIM sakate aura yadi ve brAhmaNoM ke binA koI kAma kara DAle to unako nyAti jAti to kyA para, saMsAra maMDala se alaga kara dene kI dhamakI dI jAtI thii| ve kisI hAlata meM brAhmaNoM se baca hI nahIM sakate the / jaba donoM varNa brAhmaNoM ke pUre 2 AjJA pAlaka bane gaye to zudroM para hone vAle brAhmaNoM ke atyAcAra ke liye to kahanA hI kyA thA / zudroM ko na to dharma karane kA adhikAra thA na zAstra zravaNa karane kA aura na yajJAdi kA prasAda2 pAne kA / yadi uparokta anuzAsana meM bhUla cUka ho jAya to unako prANa daMDa diyA jAtA thA ityAdi / usa samaya vicAre zUdroM kI to ghAsa phUsa ke barAbara bhI kImata nahIM thI zrau unako achUta ThaharA diye gaye the, ve paga-paga para ThukarAye jAne lage / yahI kAraNa hai ki jaba brAhmaNoM kI anIti bahuta bar3ha gaI aura janatA unhoM se ghRNA karane laga gaI taba una brAhmaNoM ke khilApa meM bhI sAhitya sRSTi kA sarajana hone lagA / dharma granthoM meM yaha bhI kahA gayA ki saMsAra ke carAcara prANi eka hI varNa6 ke samajhane cAhiye / para karma kI apekSA se cAra varNa banAye gaye haiM / jinameM saba se uccA naMbara kSatriyAM kA aura sabase nIcA naMbara zUdroM kA rakhA gayA hai / para yadi zUdra loga guNavAn kriyAvAna zIlavAn paropakArI sevA bhAvI Adi zubha kArya karane vAle ho to unako zUdra kyoM para brAhmaNa7 varNa meM samajha kara unakI pUjA satkAra kiyA jAya aura brAhmaNa varNa meM janma lekara nIca evaM cANDAla karma karatA ho ve zUdroM kI hI ginatI meM gine jAte haiM / yadi koI brAhmaNa vyasanarUpa cAra vedoM ko par3ha liyA para brahma8 karma evaM zuku dharma ko nahIM karatA hai taba to kevala unake liye veda bhAra bhUta hI haiM aura ve mUrkha ziromaNi brAhmaNa saMsAra maNDala meM gardabha rUpa hI samajhanA cAhiye / ityAdi janatA ThIka samajhane laga gaI ki kalyANa kevala jAtikula yA varNa se hI nahIM hai para kalyANa hotA hai guNoM se ataH kisI bhI varNa jAti kA kyoM na ho para kaI guNI hai to ve sarvatra pUjyamAna hai / ityAdi - yajJa sidadyarthaM manathanbrAhmaNAnmukhato'sRjan asRjakSatriyAnbAho / vaizyanapyUru dezAt zUdrAMzvapAda yosRSTA teSAM vaivAnupUrvazaH // " 60 sR0 // 63 // 1- atha hAsya vedanupazRNva tatra puju tulyaM, zrota prati puraNa mudA haraNe, jihvA pacchedo dhAraNe bheda | " gotama sUtra 195 // 2 - na zudrasya mati dadyAnnocchiSThaM naha viSkRtam / na cAsyopaditheddharma na cAsya vratamAdizet // vaziSTa sUtra // 4 - yajurveda meM azvamegha, gajameva, naramegha, mAtR-pitR megha, ajAmeghAdi yajJoM ke nAma likhe haiM / 5 - niyuktastu yadA zrAddha deve tha mAMsa mRt sRjet / yAvat pazu romANi tAvannaraka mRcchanti // ( vaziSTa smRti ) 6 - eka varNa miMda sarva, pUrvamAsI dya udhiSTiraM / kriyakarma vibhAgena cAturvarNaM vyavasthitam // 7 - zudro'pi zIlasampanno guNavAnbrAhmaNo vet / brAhmaNa 'pi kriyA bhraSTaH zUdrA'patya samobhabet // 8 - caturvedo'piyo vipraH zukku dharma na sevate / vedabhAradharomUrkhaH sa vai brAhmaNa gardabhaH // zUdrApreSya kAriNa, brAhmaNasya yudhiSTara / bhUmAvannaM pradAtavyaM yathA zvAna stathaiva sa // jAtirdazyate rAjan / guNAH kalyANa kArakAH / vRttasthamapi cANDalaM tameva brAhmaNaM 1 "veda aMkuza grantha se " cAroM varNoM para brAhmaNoM kI sattA 1159
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] ] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isI prakAra Apasa meM saMgharSa bar3hane se punaH saMsAra klezamaya bana gayA / phUTa kusabhya, kI bhaTTiyeM sarvatra dhaka-dhaka karane lagI / isa viplava kAla meM brAhmaNoM ne kaI gautra jAti, upajAtiyA~ aura varNazaMkara jAtiyAM bhI banA DAlI | jisase janatA kA saMgaThana cUra-cUra ho gayA aura jana samAja meM choTe-choTe samudAya bana gaye / prema sampa kA sthAna zatrutA ne dhAraNa kara liyA / manuSya manuSya ke bIca meM vaimanasya dRSTigocara hone lagA | kyA rAjanIti, kyA sAmAjika, kyA dhArmika arthAt sarvatra vizRMkhanA ho TUTI kar3iyoM ke samAna vyavasthA hogaI thI / saMsAra patana ke patha para agrasara ho rahA thA / janatA zAnti prApti ke lie punaH kisI eka aisI zakti kI pratikSA kara rahI thI ki punaH saMsAra meM sukha aura zAnti kA sAmrAjya sthApita kare / isa prakAra varNa vyavasthA kA saMkSipta hAla likha diyA hai / Age kyA huA vaha Age par3he ! 3 - vaMza -- vaMzoM kI utpatti nAmaGkita mahApuruSoM se huI hai jaise bhagavAn RSabhadeva se ikSvAkavaMza bharata ke putra sUryayaza se sUryavaMza, bahubala putra candraza se candravaMza, harivAsayugalakSetra ke rAjA harisena se harivaMza, kauravoM se kuruvaMza, pAMDavoM se pAMDuvaMza, yadurAjA se yAdavavaMza, zizunAga rAjA se zizunAga vaMza, nandarAjAoM se nandavaMza, maurya rAjAoM se mauryavaMza vikrama rAjA se vikrama vaMza ityAdi aneka nAmaGkita puruSa hue aura unhoMne janatA kI bhalAI karane se unakI saMtAna usI puruSa ke nAma para zrIlakhAne lagI aura Age calakara vahI unakA vaMza bana gyaa| isa samaya ke bAda bho bahuta se vaMza astitva meM Aye / 4 - gautra -- gautroM kI utpatti RSiyoM ke kriyAkAMDa se huI thii| jina-jina logoM ke saMskAra vidhi evaM kriyAkAMDa jina-jina brAhmaNoM ne evaM RSiyoM ne karavAye una una logoM para una RSiyoM kI chApa laga gaI aura una una RSiyoM ke nAma para unake gautra bana gye| bAda meM paramparA se una gautravAloM kI saMtAna para unaRSiyoM kI saMtAna paramparA kA hakka kAyama ho gayA / isa prakAra gautroM kI sRSTi utpatti huI una saMkhyA ke liye kahA jAtA hai ki jitane RSi brAhmaNa kriyAkAMDa karavAne vAle hue haiM utane hI gautra bana gae jo Aja bhI brAhmaNoM ke svArtha pUrNa rajisTaroM meM darja hai aura katipaya gautroM ke nAma jainadharma ke prAcIna granthoM meM bhI milate haiM jaise kalpasUtra meM ullekha milatA hai ki kAzyapagotra bhAradvAjagotra, agnivaizyagotra, vAziSTagautra, gautamagotra, haritagautra, kauDanyagautra, kAtyANagautra, bacchagotra, tugiyAna gautra, madaragautra, prAcInagautra, elApAraits, vyAghra gautra, kauzikagautra, utkauzikagautra, bAhulyagotra ityAdi / yadi yaha savAla kiyA jAya ki jaina gautroM ko nahIM mAnate haiM phira unake zAstroM meM gautroM ke nAma kyoM Ae ? isakA kAraNa yaha hai ki RSiyoM ke gautroM vAloM ne jainadharma svIkAra kara jainazramaraNa dIkSA strIkAra karalI thI unakI pahacAna ke lie jainazAstrakAroM unake gautroM kA ullekha jainazAstroM meM kiyA hai| dUsarA jainadharma vAr3AbaMdhana ke gautra mAnane ko taiyAra nahIM hai / para yaha bhI nahIM hai ki jaina gautroM ko bilkula nahIM mAnate haiM kAraNa jainAgamoM meM gautra nAmakA eka karma haiM vaha bhI uccagautra nIcagautra do prakAra se hai inake alAvA jAIsampanna kula sampanne, uccagotra, nIcagautra ityAdi / jainoM ne kyA varNa kyA gautra aura kyA kucha saba kucha mAnA hai para uccanIca ke bheda bhAvoM se nahIM kintu pUrva saMcita karmAnusAra hI mAnA hai jaise kahA hai kikamNA vammaNoho, kammuNA hoI khattio / vaso kammuNohoi, suddo havai kammukho || uttarA0 sU0 a0 25 // 1160 vaMza aura gautroM kI mAnyatA
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakAri kA jIvana ] (osavAla saM0 1178-1237 ___ tathA jAti madAdi karane se nIcagautra aura madAdi na karane se uccagautra meM utpanna hotA hai| aura vyavahAroM meM bhI gautra mAnane se jaina inkAra nahIM karate haiM para saMgaThana ke Tukar3e Tukar3e karane vAr3AbandI ke gautra mAnane ko jaina taiyAra nahIM hai joki brAhmaNoM ne apane svArtha ke lie banAe the| 5--jAniyA~ - jAtiyoM kI spaSTi bhI hamAre RSiyoM ke mastiSka kI upaja hai jaba ki brAhmaNa devoM ko varNa, gautroM meM pUrNa saMtoSa nahIM huA taba unhoMne jAtiyoM kI sRSTi kI racanA prArambha kara dI to itanI jAtiyoM raca DalI ke janatA ke liye eka bar3I jAla hI siddha huI aura makar3I kI taraha janatA una jAtiyoM ke jAla meM burI taraha pa.sa gaI ki kabhI usa jAla se mukta ho hI nahIM sakatI / pAThaka ! eka ausanArSi kI 'zrIsanasmR' ko uThA kara dekhiye ki usameM jAtiyoM kI utpatti kisa bhA~ti batalAI hai, namUne ke bataura para kucha dAharaNa nIce diye jAte haiM:--- 1....kSanI se brAhA kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha sUta jAti kahalAtI hai| 2- sU se brAhmaNa kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha veNuka jAti kahalAtI hai| 3-sUta me kSatrIya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha camAra jAti kahalAtI hai / 4-kSatrI caurIse brAhmaNa kanyAkA vivAha ho jisase prajA utpannaho vaha rathakAra sutAra jAti kahalAtI hai| 5-vaizya se brAhmaNa kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vA bhATa jAti hilAtI hai| 6- zUdra se brAhmaNa kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna vaha cANDAla jAti kahalAtI hai| 7--cANDAla se vaizya kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha zvApaca jAti kahalAtI hai| 8--vaizya se kSatrI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha julAhA jAti kahalAtI hai / --julAhA se brAhmaNa kanyA kA vivAhaho jisase prajA utpanna ho vaha ThaTherA jAti kahalAtI hai| 10.--julAhA se kSatrI kI kanyA kA vivAha ho usase prajA utpanna ho vaha sunAra jAti kahalAtI hai / 11-sunAra se kSatrI kI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna vaha udvadhaka jAti kahalAtI hai / 1.-vaizya jAra se kSatrI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho va pulaMda jAti kahalAtI hai| 13-zudra se kSatrI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha kalAla jAti kahalAtI hai| 1 -pulaMda se vaizyA kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha raja 5 jAti kahalAtI hai| 15-zudra jAra se kSatrI kanyA kA vivAha ho usase prajA utpanna ho vaha raMgareja jAti kahalAtI hai| 16-rajaka se vaizya kI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha naTa jAti kahalAti hai| 17-zudra se vaizya kanyA kA vibAha ho jisase prajA utpanna ho vA gaDariyA jAti kahalAtI hai / 18-- gaDariye se brAhmaNa kanyA kA vivAha ho jiso prajA utpanna ho camopajIvI jAti kahalAtI hai| 19-gahariye se kSatriya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha darajI jAti kahalAtI hai| 20-gudra jAra se vaizya kanya kA vivAha ho prajA utpanna ho vaha telI jAti kahalAtI hai| 21-brAhmaNA vidhIse kSatrIya kanyAkA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha senApati jAti kahalAtI hai| 22 --brAhmaNa jAra kSatriya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha bheSaja jAti kahalAti hai| 23. brAhmaNa vidhi0 kSatriya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha nRpa jAti kahalAtI hai| 24-rAjA se kSatrI kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho vaha gUr3ha jAti kahalAtI hai / jAtiyoM kI utpati Jain Education 8 tional
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 25- brAhmaNa vidha0 vaizya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna ho yaha bhaMvaSTa jAti kahalAtI hai / 26 - brAhmaNa jAra se baizya kanyA kA vivAha ho jisase prajA utpanna vaha kumhAra jAti kahalAtI hai / inake alAvA nAI, kAyastha, pAradhI, niSAdha, minA, kahAra, dhIvara ( kaTakAra) ityAdi / aneka jAtiyoM kI utpatti kahI hai jisameM bhI ausanarSi pharamAte haiM ki maiMne jAtiyoM kA varNana saMkSepa meM kiyA hai magara ve vistRta rUpa se kahate to na jAne kitanI jAtiyoM ke hAla kaha DAlate / isI prakAra anyonya RSiyoM kI jAtiyAM likhI jAyaM to eka svataMtra graMtha hI bana jAya / graMtha bar3ha jAne ke bhaya se smRti ke mUla zloka nahIM likhe jijJAsuoM ko smRti maMgavA kara par3ha lenA cAhiye / isa samaya mere pAsa maujUda hai / nItikAra pharamAte haiM ki "ati sarvatra vartayet / " koI bhI vastu kyoM na ho para vaha apanI maryAdA kA ulaMghana kara jAtI hai taba apriya lagane laga jAtI hai aura usakA vinAza anivArya bana jAtA hai jaise kRSNapakSa kI pratipadA se andhakAra prArambha hotA hai vaha kramazaH amAvasyA taka bar3hatA hI jAtA hai para yaha andhakAra kI carama sImA hai / ataH andhakAra ke vinAza ke lie zuklapakSa kA Agamana avazya hotA hai / yahI hAla saMsAra kA huA ki varNa gautra, jAtiyoM dvArA saMsAra kA itanA patana ho gayA ki aba isakA uddhAra honA bhI anivArya ho gayA / hama Upara likha zrAe haiM ki janatA eka aise mahApuruSa kI pratikSA kara rahI thI ki isa farst ko sudhAra kara tapta janatA ko zAMti pradAna kara sake ThIka usI samaya jagaduddhAraka bhagavAn mahAvIra kA zAMti maya zAsana pravRttamAna huA / bhagavAn mahAvIra ne saba se pahale saMsAra ko paramazAMti kA upadeza diyA aura saMsAra ke carAcara sarva prANiyoM ko sukha anukUla aura duHkha pratikUla hai / ataH kisI ko yaha adhikAra nahIM hai ki apane svArtha ke liye kisI jIva ko duHkha pahu~cAve ataH isa upadeza kA sabase pahale prabhAva yajJayagAdi para isa prakAra huA ki pahale hI dina ke upadeza se indrabhUti Adi ekAdaza yajJAdhyakSa tathA unake 4400 sAthiyoM ne bhagavAn mahAvIra ke pAsa zramaraNa dIkSA svIkAra karalI phira to kahanA hI kyA thA lAkhoM niraparAdha mUka prANiyoM ko abhayadAna milA itanA hI kyoM para prAyaH sarvatra isa ghRNita kArya se janatA ko napharata hone lagI idhara bhagavAnne varNa, gautra aura jAtiyoM ke UMca nIca rUpI jaharIle bheda bhAva ko miTAkara sabako sadAcArI evaM samabhAvI banAte hue kahA ki jIvAtmA koI UMca nIca nahIM hai pUrva saMcita karmoM se hI ve apane kie karmoM dvArA sukha duHkha kA anubhava karate haiM / zrataH manuSya ko karma karane meM hI sAvadhAnI rakhanI cAhie ityAdi bhagavAn ke upadeza kA prabhAva kevala sAdhAraNa janatA para hI nahIM varan bar3e bar3e rAjA mahArAjAoM aura khAsa kara brAhmaNoM para bhI huaa| aura ve pApavRttiyoM ko chor3akara bhagavAn mahAvIra ke zAMtinaya jhaMDe ke nIce lAkara zAnti kA zvAsa lene meM bhAgyazAlI bane / jisameM zizunAgavaMzI, samrAT biMbasAra, zrajAtazatru rAjAbena, caNDaprayotana, udAI, caTeka, saMtAnika, dadhIbAhana, kAzI kauzala ke aThAraha gaNa rAja, mallavI, lacchavI, vaMza ke nRpati gaNa aura bhUpati pradezI Adi bhUpAla the / 'yathArAjAstathAprajA' isa yukti anusAra jaba rAjA mahArAjA bhagavAn mahavIra ke upAsaka bana gaye taba sAdhAraNa prajA to pahale se hI zAMti ke liye utsuka thI / bhagavAn mahAvIra dharAdha ke lie kyA brAhmaNa, kyA zudra, kyA kSatrI, kyA vaizya sabake lie dharma ke daravAje khola diye / samrAd biMbasAra va rAjAbena ne varNa vyavasthA tor3a dI aura varNAntara vivAha karanA zuru kara diyA / rAjA zreNika ne svayaM eka vaizya kanyA ke sAtha vivAha kiyA tathA unhoMne apanI eka putrI seTha dhannA ko aura dUsarI 1162 bhagavAn kA zAsana
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 putrI aMtajya-zUdra maitArya ko parAI thii| phira to yaha prathA Ama janatA meM prayAH sarvatra pracalita ho gaI / sAdhAraNa janatA ke Arthika saMkaTa dUra karane ke lie evaM vyApAra ke vikAsa ke lie bhI biMbasAra rAjA ne vyApAra kI zreNiyAM banAdI yahI kAraNa thA ki ApakA aparanAma zreNika prasiddha hu zrA / tathA lene dene ke liye sikkA kA calana zurU kara diyA ki jisase janatA ko acchI suvidhA ho gaI / usa samaya bhagavAn mahAvIra ke alAvA mahAtmA buddha ne bhI ahiMsA kA pracAra karane meM prayatna kiyA thaa| mahAtmA buddha kA gharAnA zurU se hI bhagavAn pArzvanAtha ke paramparA ziSyoM kA upAsaka thA / aura buddha ko vairAgya kA kAraNa bhI pArzvasaMtAniyoM ke upadeza aura adhika saMsarga kA hI kAraNa thA / buddha ne saba se pahalI dIkSA bhI una hI nirmanthoM ke pAsa lI thI aura kucha jJAna bhI prApta kiyA thA / para bAda meM kaI kAraNoM se ve nirmanthoM se alaga ho apane nAma para buddhadharma calAyA / para, Apake hRdaya meM zrahiMsAdevI kA prabhAva to zuru se jaina avarasthA se hI prasArita thA aura usakA hI Apane pracAra kiyA, basa ina donoM mahArathiyoM ne saMsAra kA uddhAra kara sarvatra zAMti kI sthApanA karadI jisake sAmane brAhmaNoM kI sattA mRtyu kalevara sI raha gii| itanA hI kyoM para bahuta se brAhmaNa to bhagavAn mahAvIra ke anuyAyI bana gaye the itanA hI nahIM balki bhagavAn mahAvIra ke dharma ke anuyAyI cAroM varNa vAle the / jaise ki 1- kSatriya varNa - rAjA zreNika, udAI, saMtAnika, pradezI vagairaha 2 / 2 --- brAhmaNa varNa- indrabhUti, RSabhadatta, bhRgupurohitAdi / 3 - vaizya varNa- zrAnaMda, kAmadeva, zakkha, pokkhalaM', RSabhadrAdi / 4 - zUdravarNa - maitArtha, harakezI, cANDAla, -- sakaDAla kumhArAdi / bhagavAn mahAvIra ke dharma kA pracAra bahuta prAntoM meM ho gayA thA tathApi vizAla bhArata meM kaI aisI bhI prAnta raha gaI thI ki abhI taka vahAM mahAvIra kA saMdeza nahIM pahu~ca sakA thA / para bhagavAn mahAvIra nirvANa ke pazcAt thor3e hI samaya meM prabhu pArzvanAtha ke pAMcave paTTadhara AcArya svavaMprabhasUri ne pUrva prAnta se vihAra kara siddhigirI kI yAtrA kI aura vAda meM apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha arbudAcala kI yAtrA kara devI cakrezvarI kI preraNA se zrImAlanagara meM pdhaare| usa samaya vahAM eka vRhad yajJa kA Ayojana ho rahA thA, jisameM balIdAna ke lie lAkhoM mUka pazu ekatra kiye gaye the| para, una dayA ke darivAya sUrIzvarajI ko isa bAta kI khabara milate ve rAja sabhA meM jAkara aisA sacoTa upadeza diyA ki vahAM kA rAjA jayasenAdi 90000 ghara vAloM ne hiMsA se ghRNA kara jainadharma ko svIkAra kara liyA aura una niraparAdha mUka prANiyoM ko abhayadAna diyA aura nUtana zrAvakoM ke Atma kalyANa ke liye bhagavAn RSabhadeva kA utaMga maMdira banA kara samaya para usa kI pratiSThA bhI karavAI | bAda meM aisA hI eka mAmalA padyAvatI nagarI meM bhI banA vahAM bhI AcAryazrI padhAre aura yajJa valI dI jAne vAle lAkhoM mUka prANiyoM ko nirbhaya karake 45000 ghara vAloM (rAjA prajA) ko jaina dharma maMdira kI pratiSThA bhI karavAI / zrAcAryasvayaMprabhasUri ga kara ske| unhoM ko ThIka aisA hI mazInagirI zikSA dIkSA dI tathA vahAM bhagavAn zAMtinAtha ke eka aise mazInagira kI tapAsa meM the ki merA adhUrA kArya mila bhI gayA jo vidyAdharavaMza meM avatAra dhAraNa kara rAjaRddhi kA tyAga kara svayaMprabhasUri ke pAsa dIkSA lI thI jinako vIrAbda 52 varSa AcArya padArpaNa kiyA jinakA nAma thA ratnaprabhasUri devI cakrezvarI kI preraNA se Apa apane 500 ziSyoM ke sAtha Age bar3hakara marudhara bhUmi meM pdhaare| para vahAM jAnA kisI sAdhAraNa vyakti bhagavAn mahAvIra ke zAsana meM cAroM varNa 1163
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] / bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kA kAma nahIM thA / kAraNa pAkhaNDiyoM ke akhAr3e prAmoM prAma vajra kile kI bhAMti majabUta jape huye the unake khilApha meM khar3A honA Ter3I khIra thI para AcAryazrI ne jana sevA ke liye apanA jIvana arpaNa kara cuke the ve aneka pariSaha aura saikar3oM kaTinAiyoM kI tanika bhI paravAha nahIM rakhate hue do-do cAra-cAra mAsa bhUkhe pyAse raha kara una anAryoM ke tar3anA tarjanA ko sahana karate hue Akhira kramazaH bidhAra karate hue ukezapura nagara meM pahu~ca gaye para kahAM to svAgata sammelana aura kahAM Thaharane ko makAna / kahAM do-do cAra-cAra mAsa ke bhUkhe pyAse ke liye pAraNA evaM AhAra pAnI / phira bhI ve na lAthA dAnapanA aura na kiyA pazcAtApa / ve siMha kI taraha nirAvalaMbana nagara ke samIpa hauMNAdrI pahAr3I para dhyAna lagA diyaa| una paropakArI AtmAoM ke tapa, teja, brahmacarya aura sadbhAvanA kA janatA para aisA prabhAva par3A kI sAdharaNa kAraNa se rAjA prajA ko kyA para hajAroMjIvoM kI bali lene vAlI cAmuMDA devI ko jaina dharma kI dIkSA dekara evaM pRthak 2 mata paMtha ke logoM ko samabhAvI banAkara apane divyajJAna dvArA bhaviSya kA lAbha jAnakara 'mahAjanasaMgha' nAmaka eka sudRr3ha saMsthA sthApana kara dI jisake aMdara lAkhoM vIra kSatrI tathA aneka brahmaNa vaizya ekatra ho gye| jaba AcArya ratnaprabhasUri ko apane nirdhArita kArya meM saphalatA mila gaI to zrApakA tathA Apake vIra sAdhuoM kA utsAha khUba hI bar3ha gyaa| unhoMne tathA unhoM kI paramparA ke AcAryoM ne eka hI prAnta evaM eka hI marudhara meM baiThakara Tukar3e khAnA svIkAra nahIM kiyA thA para ve sindha, kaccha, saurASTra, lATa, aAvaMtI, medapATa, zUra sena, maccha, karu, pAMcalAdi prAntoM meM bhramaNa kara sarvatra jaina dharma evaM ahiMsA kA jhaMDA phaharAyA thA / zurU se jina mahAjanoM kI saMkhyA lAkhoM thI unako bar3hAkara karor3oM taka pahu~cAdI loka yukti meM kahA karate haiM ki 'zrama vinA lAbha nahIM / ' 'duHkha binA sukha nahIM' ityAdi / yadi ve mahA puruSa itana kaSTa nahIM uTAte to unako itanA lAbha bhI kahAM se hotA dUsarA vaha samaya bhI unake khUba hI anukUla thaa| / itihAsa se patA calatA hai ki i0 saM0 ke pAMca chaH zatAbdiyoM pUrva se i0saM kI tIsarI zatAbdI taka bhArata ke pUrva se pazcima aura uttara se dakSiNa taka thor3A-sA apavAda chor3a kara sarvatra jaina rAjAoM kA hI rAjA thA kevala samrATa azoka pahale jaina thA para bAda meM bauddha dharma kA pracAra,kiyA aura zugavaMzI puSpamitrAdi vedAnuyAyI hokara veda dharma ko jIvita rkhaa| zeSa sarvatra jaina rAjAoM kI hI hukumata calatI thI usa samaya jainAcArya bhI cupacApa nahIM baiTha gaye the para ve anukUla samaya meM apane dharma ke pracAra meM salagna the aura unhoMne bhArata meM hI nahIM para samrATa biMbasAra, candragupta aura samprati kI sahAyatA se bhArata ke bAhara pAzcAtya dezoM meM bhI jainadharma kA pracAra kiyA thaa| jisake smRti cinha Aja bhI adhika saMkhyA meM upalabdha hote haiM / ihane kA tAtparya yaha hai ki jainadharma kA Arya anArya dezoM meM bhI pracAra thA aura jainadharma ke anuyAyI karor3oM kI saMkhmA meM the aura una saba kA roTI beTI vyavahAra prAyaH zAmila thaa| kisI bhAI ko UMca nIca nahIM samajhA jAtA thA nirvaloM ko sahAyatA pahuMcA kara chapane barAbarI kA banA lene meM apanA gorava samajate the| vyApArAdi meM saba se pahalA sthAna svAdharmI bhAiyoM ko hI diyA jAtA thaa| ityAdi suvidhAoM ke kAraNa hI jainetara loga jaina dharma khuzI se apanA lete the / aura jaba taka jainoM meM sAdharmiyoM ke prati sadbhAvanAeM rahI vahAM taka to jaina dharna kI unnati va jaina anuyAyiyoM kI vRddhi hotI rahI thI yahI kAraNa hai ki usa samaya jaina dharmiyoM kI jana saMkhyA 4000 0000 cAlIsa karor3a thI / isa bAta ke liye Aja bhI itihAsa ke kaI vidvAna lekhaka svIkAra karate haiM ! 1164 AcArya ratnaprabhasari dvArA saMgha
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1718-1237 jainadharma kI yaha eka vizeSatA hai ki ve apane unnati ke samaya meM evaM sarvatra jaina rAjAoM kI hukumata meM bhI kisI anya dharmiyoM para kisI prakAra jora julma nahIM kiyA thaa| valAtkAra se na to kisI ko jaina banAyA thA aura na kisI kI jAyadAda hI chIna thii| para anya dharmiyoM meM yaha samabhAva nahIM thaa| unhoMne apanI sattA meM jainoM ko bahuta staayaa| yahAM taka kI puSpamitra ne hukma nAmA nikAlA ki jaina- bauddha sAdhuoM kA zira kATa kara lAvegA 100 mohareM usako puraskAra svarUpa dI jAvegI / dahAr3a rAjA ne hukma nikAlA ki tyAgI sAdhu-sAraMbhI brAhmaNoM ko namaskAra kare / mahArASTra prAMta meM hajAroM jaina sAdhuoM ko mauta ke ghATa utAra, diye, vaha bhI eka bAra hI nahIM, para do tIna bAra / kaliMga meM bhI jainoM para atyAcAra kara kaliMga ko jainoM se nirvAsita kara diyaa| zvetadUta rAjA toramaNa AcAryazrI hariguptasUri ke upadeza se jainadharma kA anurAgI bana gayA thA aura usane bha0 RSabhadeva kA jainamaMdira bhI banavAyA thA para usakA hI putra mihirakula ziva dharma ko apanAkara jaino para itanA atyAcAra kiyA ki kaI jainoM ko ananI janma bhUmi (marubhUmi) kA tyAga kara anya ntoM meM jAkara basanA par3A ityAdi / aneka udAharaNa vidAmAna hai aura jailoM ke maMdira to saikar3oM kI saMkhyA meM jainottaroM ne ijama kara liye jo Aja bhI vidyamAna haiN| khaira, prasaMgopAta itanA likha kara aba hama mUla viSaya para Ate haiN| jaiAcAryoM ne jisa varNa, jAti, gautrAdi, UMca nIca rUpI jaharIle bhedabhAva evaM vAr3AbandhI ko smuu| naSTa kara tathA mAMsAhArI evaM vyAbhicArI jaisI rAkSasI vRtti bAle manuSyoM kI zuddhi kara sadAcArI evaM sayabhAvI banAe the aura unake zrApa meM roTI beTI kA vyavahAra stra khule dina se hotA thaa| isa sahRdayatA ne jainoM kI saMkhyA ko bar3hA kara unnati ke uMce zikhara para pahu~cA diyA / jaina kevala svArthI hI nahIM the para ve paramArthI bho the unhone dezavAsI bhAyoM ke liye kAla, dukAla evaM rAja saMkaTa ke samaya prANa praNa se evaM asaMkhya dravya vyaga karake apane svArtha tyAga dvArA jana samAja kI bI 2 sevAeM kI thii| samAja aura dharma ke liye to kahanA hI kyA thaa| Aja bhI itihAsa pukAra-pukAra kara kahatA hai ki jainoM ne deza se bAkI hai zAyada hI dUsare kisI ne kI ho / pratyakSa emANa bhI bhArata meM jagataseTha, nagaraseTha, TIkAyata, caubaTiyA, paMca, bo ga, sAhukAra, zAha Adi Uce padoM para jaina ko hI sanmAna milA thaa| isase bhI pAThaka ! anumAna kara sakate haiN| jaino kI vaha unnati sthAyI rUpa meM nahIM Tika sakI jaba se jainoM meM Apasa kA prema gayA, para upakAra kI buddhi gaI, sAriyoM kI bAtsalyatA gayI, dharma kA gaurava gayA aura svArtha jainoM para chApA mArA idhara brAhmaNoM ke saMsarga puna: jAtiyoM kI sRSTi zurU huI choTe choTe bAr3e baMdhane lage jAti cchartA kA bhata jainoM para savAra huaaa| UMca nIca bhAganA ne hRdaya meM janma liyA, jAti paccharatA ne ahaMpada paidA kiyA / gata, panya gacchoM kI bAr3e bandI hone lagI, zaddhi kI mizana ke kaSTa Akara bekAra bana gii| rAjya sattA ne jaina se nAra liyA bama, jainoM kI vanati ne unakI gahare garta meM DAla diyA jisako Aja hama apanI AMkhoM se dekha rahe haiN| eka hI sahAvIra , upAsakoM meM sabase pahale zvetAmbA aura digammabara do pArTiyAM bniiN| phira digambaroM meM saMgha bheda hokara aneka Tukar3e ho gae aura zvetAmbariyoM meM caityavAsa, vastIvAsa, do bar3I pArTiyAM ho gaI tadantara gacchoM ke bheda hue jinameM 84 gaccha to kevala kahane mAtra ke haiM para nAmAvalI likhI jAya to U~ca nIca ke bhedoM ko miTA kara
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tIna sau se adhika gacchoM kI saMkhyA AtI hai isameM bahuta se gaccha to sama samAcArI vAle haiM aura kaI kriyA bheda ke gaccha bhI haiM aura ve saba apanI-apanI pArTI kI rakSA meM evaM vRddhi meM apanI sava zakti ko kharca karane meM hI apanA gaurava samamA / para isase jaina dharma ko kyA lAbha hotA, isa bAta ko bhagavAn mahAvIra kI AjJA ko zirodhArya karane vAle bhUla gr| Age cala kara kaI mata paidA hue jinhoMne jaina dharma ke saMgaThana ko cUra cUra kara DAlA aura samAja ko phUTa va kusampa kA jhopar3A banA DAlA aura kaI kriyAeM bhI aisI kara DAlI ki jisase jaina dharma duniyAM kI najara meM gIra bhI gayA kAraNa sAdhAraNa janatA tattva para lakSya kama dekara vartamAna bAhya kriyA para hI apanA mata bAMdha letI hai jaise jainoM kI ahiMsA ne jagad uddhAra kiyA thA aura sarvatra isake guNa gAe jAte the| para usake AcaraNa meM itanA parivartana kara diyA ki Aja abodha jana usakI haMsI karane laga gaye / aisI hI veza parivartana kA kAraNa huA / jainoM ne deza, samAja aura sarva sAdhAraNa ke hita ke lie araboM kharaboM dravya vyaya kiyA para kaI asamajha loga manuSya ko anna jala, pazuoM ko ghAsa DAlane meM bhI pApa samajhane lage tathA marate hue jIva ko bacAne meM bhI pApa kI kalpanA karane laga gae / jo ajJAnI loga kevala aise manuSyoM ke paricaya meM Ate haiM ve jaina dharma ke prati kaise bhAva rakhate haiM pAThaka ! svayaM samajha sakate haiN| ___ aba jAtiyoM kI saMkhyA ko bhI suna lIjiye / bhagavAna mahAvIra aura prAcArya ratnaprabhasUrI ne pRthaka 2 varNa, gautra, jAtiyoM ke bhedabhAva miTAkara saba ko samabhAvI jaina banAe the| kAlAntara meM unake tIna nAma nirmANa hue| zrImAlanagaravAloMkA zrImAla, prAgvaTanagaravAloMkA prAgvaTa aura upakezanagaravAloMkA upkesh| kevala nAma pRthaka hue para inakA roTI beTI kA vyavahArAdi saba zAmila hI the itanA hI kyoM para bAda meM bhI jainAcAryoM ne mAMsa, madirAsevI kSatriyoM ko jainadharma kI diikssaadii| una nava dIkSita kSatriyoMkA roTI beTIkA vyavahAra usI samaya se zAmila kara liyA gayA thA para kisI samaya eka jAti vAle ke hRdaya meM ahaMpada AyA aura jahAM apanI calatI thI dUsare ko kaha diyA ki jAbo hama tumako beTI nahIM deNge| to dUsare sthAna dUsare kI calatI thI vahAM unhoMne kaha diyA ki hama tumako beTI nahIM deMge / basa, beTI vyavahAra vanda hogayA kisI-kSetra ko saMkIrNa karanA yaha patanakA hI kAraNa hai / isI prakAraeka nIrjiva kAraNase laghu sajjana, bar3e sajanake bheda par3a ge| adhunI jainoMkI eka yahabhI khUbI hai ki ve taur3anAto naba jAnate haiM para jor3anA nahIM jAnate jaise Upara batalAyA gayA hai / ki jaina dharma ke pAlana karane vAle zrImAla, prAgvaTa, upakeza vaMza evaM laghu vRddha-sajanake zrA sameM beTI vyavahAra thA para vaha TUTa gayA phira usako jor3a nahIM sake ina pArTiyoM ke agrezvara netA apane dila meM samajhate haiM ki ina saMkucita vicAroM se hameM hani pahuMcI aura pahuMcatI jA rahI hai phira bhI isake lie Aja taka kisI ne prayatna nahIM kiyaa| isameM ahaMpada ke alAvA kucha nahIM hai pratyeka parTI yahI samajhatI hai ki maiM kucha karuMgA to kamajora kahalAUMgA mere kyA garaja par3I hai ki maiM Age hokara namrattA karUM isase pAyA jAtA hai ki jainadharma kI hAni lAbha kI kisI ko paravAha nahIM hai kevala apane 2 ahaMpada kI rakSA karanA sabake dila meM hai / isI prakAraagravAla, pallIbAla, seThiyA, araNodiyA pIpalodA paMcA, ThAiyA, bhAvasAra, mor3a gurjara, nemA lADavAdi / bahuta jAtiyAM jainadharma pAlana karane vAlI thI parantu unake andara se kisI eka kA bhI beTI vyava. hAra dUsare ke sAtha nahIM hai itanA hI nahIM para eka jAti dUsarI jAtikI pahacAna taka bhI nahIM rakhato / kSetrApekSA mAravAr3a ke osavAla mevAr3a, mAlavA, paMjAba, gujarAtAdi anya prAnta vAloM osavAloM ko veTI nahIM nagaroM ke nAma para tIna zAkhAe~ namanamannaamanamananmanna ammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunam
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM2 1178-1237 dete taba anya prAnta vAle mAravAr3a mAlavA vAloM ko veTI nahIM dete / yahI kAraNa hai ki eka prAnta ke jainoM kA isare prAnta ke jainoM ke sAtha kucha bhI sambandhanahIM hai aura dhArmika evaM sAmAjika kAryoM meM eka dUsare kI madada bhI nahIM karate / itanA hI kyoM para akele mAravAr3a ke osavAloM meM bhI rAjavargI, muzadI loga bAjAra kA sAtha arthAt vyApAra karane vAloM ke yahAM veTI dene meM saMkoca karate haiM dhanavAna loga sAdhAraNa sthiti vAloM ko apanI putrI denA nahIM cAhate yahI kAraNa hai ki Aja samAja meM kujor3a evaM vAla-vRddha vivAha aura kanyA vikraya, vara vikraya kA bhUta sarvatra tAMDavanRtya kara rahA hai vidhavA vidUra aura kuMvAroM kI dazA inase bhI zocanIya hai yadi yahI paristhiti rahI to eka zatAbdI meM hI isa samAja kI itiznI hone meM koI saMdeha nahI hai / khaira, prasaMgopAla itanA kaha kara punaH jAtiyoM ke viSaya para Ate haiM ki jainAcAryoM ne varNa, jAti, gautrAdi ko eka kara saMgaThana ko majabUta banAyA thA / usI mahAjana saMgha kI tIna zAkhA huI jisameM eka upakevaMza evaM osavAla jAti ke andara kitane gautra evaM jAtiyAM vana gaI thI aura pRthak 2 jAtiyAM banane ke kAraNa bhI bar3e hI ajaba the jisako par3ha kara pAThaka AzcArya avazya kreNge| AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura meM mahAjana saMgha kI sthApanA kI thI vAda usake andara nAmAMkita puruSa hue / jaise 1 nAgavaMzI AdityanAga nAmaka puruSane sAmAjika evaM dhArmika aise-aile kAma kie ki unakI saMtAna, AdityanAga ke nAmase prasiddha huI aura Age cala kara yahI inakA gautra bana gyaa| tathA caurar3iyA, gulecchA, pArakha, gadaiyA, Adi 84 jAtiyoM isI gautra se utpanna ho gaI isase hama itanA jarUra samajhA sakate haiM ki kisI samaya isa jAti kI var3I bhArI unnati thI aura isa jAti meM itane hI nAmAMkita puruSa hue una ke nAma evaM kAma se hI pRthaka 2 jAtiyAM vana gaI / para una jAtiyoM ke choTe choTe bAr3e vana jAne se lAbha ke badale hAni ke kAraNa vana gaye the| isa patana ke samaya meM bhale hI Aja ve 84 jAtiyAM nahIM rahI ho para zAvaliyoM se hama dekha sakate haiM ki eka samaya eka hI gautra kI 85 jAtiyAM bana gaI thI 2- vappanAga nAmaka mahApuruSa kI saMtAna vappanAga gautra ke nAma se mazahUra huI inakI bhI Age cala kara 52 jAtiyAM bana gaI thii| 3-mahArAjA utpaladeva kI santAna ne samAja meM ati zreSTha kArya kara vatalAne se ve zreSThikahalAye Age cala unakI bhI kaI jAtiyAM vana gaI thii| 4-taptabhaTTa puruSa kI saMtAna taptabhaTTa khlaaii| 5-vallAha nAmaka bhAgyazAlI kI saMtAna valAhagautra khlaaii| 6- kummaTa kA vyApAra karane vAle kummaTa kahalAye / 7-karNATa se Aye hue loga karNATa kahalAye / 8-kannauja se Aai hue samUha kannojiye kahalAe / 9.-DiDunagara se Ae hue loga DiDu kahalAe / 10-bhAdA kI saMtAna bhAdra gautra ke nAma se mazahUra huI / ityAdi aneka gautroM kI sRSTi bana gaI / yaha bAta to svayaM siddha hai ki zrosavAla jAti meM adhika loga rAjapUta hI haiM aura rAjapUtoM meM 'dArur3A pinA aura mArUr3A gAnA' isake sAtha hAsI mazkarI karane kA rivAjA thaa| jainAcAryoM ne unake mAMsamadirAdi sevana kI kuprathA chur3A kara jaina to banA diye gaye the para unakI jatiyoM banane kA kAraNa 1167
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hAMsI maskarI kI rUr3hI sarvathA nahIM chuTa gaI thI kucha kucha namUnA to Aja bhI hama dekha sakate haiM jaise zrosavAloM ke yahAM jAta mahamAna pAte haiM taba unake svAgata meM gIta gAte haiM usameM bhI vahI zabda gAyA karate haiM ataH Apasa kI hAMsI maskarI se bhI kaI jAtiyAM bana gaI kaI gajakA kAma karane se, kaI vyApAra se, kaI nagaroM ke nAma se, kaI dhArmika kArya karane se, aura kaI nAmAMkita puruSoM ke nAma se namUne ke taura para katipaya jAtiyoM ke nAma yahAM uddhRta kara diye jAte haiN| jisase pAThaka svayaM samajha sakegeM ? 1- hAMsI maskarI se banI huI jAtiyo ke nAmaH--sAMda, siyAla, macchA, haMsA, vIla, kAga, murgIpAla, nAhara, gajA, vAghamAra, luMkar3a, bugalA, minnI, bAgha vAra, gAdiyA, UMThaDiyA, garur3a, hIraNa, bAdharecA, bekar3iyAM, cIr3akaliyA, DhelaDiyA, totA, kAMgar3A, sor3iyANI, ghor3Avata, cakalA, ciMcaTa, bakarama, zrAdi 2 / 2-vyApAra karane se jAtiyoM ke nAmaH-dhIyA, teliyA, kesariyA, kapUriyA, gugaliyA, cApar3A, kasturiyA, dhUpiyA, khopariyA, gAMdhI, lUNiyA, paTavA, cAmar3a, sonI, mInArA, jar3iyA, jauharI, naliriyA, sarApha, boharA, maNiyArA, gudiyA, pItaliyA, bhaMDoliyA, haladizA, dhAvar3A sevaDiyA, vajAja, kApar3iyA, saMgariyA, pArakha, kumaTa, kaMsAriyA, lugar3iyA, motiyA, caupar3A, sutariyA, pUrNiyA, samudar3iyA, huMDIvAla, medIvAla, poTaliyA, modI, ciNoTiya, gulakher3iyA, bajariyA, pogaciyA, dAliya, ityAdi ityaadi| 3-nagaroM ke nAma para bhI koI jAtiyAM bana gaI thI:-jaise hathur3iyA, sAcaurA, jAlaurI, narabarA, rAmapurariyA, pIpAr3A, phalodiyA, sIrohiyA, bhInamAlA, meDatiyA, nAgaurI, kuceriyA, harasoga, rUNIvAla borUdiyA, rAmasenA, bhaTanerA, gadecA, DAMgI, jayapuriyA, jaisana bhega, jodhapuriyA, nANavAla, maMDovarA jIrA valA, surapuriyA, pAMcaurA saujaniyA, saMbhariyA, kabANA, saunAmA, mAthurA, bhuter3iyA, bharUMcA, pATaNiyA, ravIMvaNadiyA, pallIvAlA, naMdavANA hApar3A khAMgaTiyA, roNIvAla, vAgar3iyA, DheDhiyA, caamdd'iyaa| caMDAliyA, dAMntiyAM, bhopAlA, ramapurA, saMDherA, khIMvasarA, puMgaliyA, zrobhAla, dudhor3A, pokaraNA, samadar3iyA, ityAdi 4 rAja kA kAma karane vAloM kI bhI kaI jAtiyoM vana gaI jaiseH - bhaMDArI ka ThArI, khajAMcI, maMtrI, kAmadAra, phaujadAra, caudharI paTavArI, mehatA, kAnugA, daphtarI, zaravA, raNadhIrA, potadAra, bhomiyA, vohaga, DoDIdAra, copadAra, nagaraseTha, TIkAyata, naupatA, rAjasonI zizodiyA, rAThaura, cauhAna, paramAra, sonIgarA / 5-kaI jAtiyAM cakAra anta kI bhI bana gaI jaise:-- koTecA, kAMgarecA, jegarecA, brocA, bAdharecA, kAMkarecA,mAlecA, pAmecA, pAvecA, nAtecA, DAMgarecA, pAlarecA saMkhalecA, saMgevA, mAdecA, nAMdecA, guMdecA, guMgalecA, kADecA, muMgecA, rAjecA, sakhecA, puMgecA, luNecA, bhAdarecA, jANevA, sonecA, luMgecA, sANecAdi / 6. dhArmika kAryoM se bhI kaI jAniyAM bana gaI jaisa-saMghI, causariyA, poSAbAla, pujArA, phUla pagara, navakArasiyA, sAmIbhAI, vAtsaliyA naulakhA, dAdA, dhUpiyA, kesariyA, dIvaTiyA, pIlajAtiyA, zikhariyA, bhAvukA, mAdaliyA, AratiyA / ityAdi / 7-kaI jAtiyAM cir3ane cir3Ane se bhI bana gaI jaise-TATiyA bhUter3A, turakiyA, phituriyA, gogar3A, vaDavar3A, cir3akaNiyA / ityAdi / 8-kaI jAtiyAM apane pUrvajoM ke nAma para bana gaI jaise-siMhAvat, vAdhAvata, pAtAbata, jaudhAvata, mAlAvata, cAmpAvata, pomAvata, nAgAvata, dharmAvata, sadAvata, nAthAvata, lUNAvata, bhAMDAvata, pUjAvata, sAlagota, dolota, kAnota, rAjota, rAmAvata, sUjAvata, khetAvata, gaNAvata, mUjAvat, bhImAvata, jumAvata, lAlota, 1168 jAtiyoM panane kA kAraNa
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178 se 1237 harSota, bAlota, jasot , lalANI sIpANI, AsANI, vegANI, rAkhANI, dedANI rAsANI jIvANI, rUpANI, sAnoNI, dhamANI, tejANI, dudhANI, vAgANI jInANI, sonANI, bodhANI, karmANI, haMsANI, jaitANI bherANI, mAlANI, bhomANI, salakhANI, sUjANI, bhIdANI ityAdi / isa prakAra se zrosavAla jAti kI anekoneka jAtiyAM bana gaI jisakI ginatI lagAnA muzkila hai kAraNa zrosavAla jAti bhArata ke cAroM ora phailI huI hai tathApi vi. saM0 1770 kI sAla meM eka sevaga pratijJA karake nikalA ki maiM tamAma zrosavAloM kI jAtiyoM ko gina kara hI ghara para AUMgA / usane dasa varSa taka bhramaNa karake osavAloM kI 1444 jAtiyAM gina kara dakSiNA meM dasa hajAra rupayA lekara ghara para AyA taba sevaka kI aurata ne savAla kiyA, ki Apane aosavAloM kI tamAma jAtiyoM ke nAma likha lAe hai para usameM mere pIyara vAle osavAloM kI jAti likhI hai yA nahIM ? isa para sevaka ne pUchA ki tumhAre pIyara vAle osavAloM kI kyA jAti hai ? aurata ne kahA ki 'dosI' isa para sevaka ne nirAza hokara kahA ki yaha jAti to mere likhane meM nahIM AI hai taba aurata ne kahA ki eka dosI hI kyoM para aura bhI aneka jAtiyAM hosI / sevaga ne kahA ki tumhArA kahanA ThIka hai, osavAla, bhopAla eka ratnAkara haiM unameM jAtiyAM rUpI itanA ratna hai ki jisakI ginatI lagAnA hI muzkila hai| ise pAyA jAtA hai ki eka samaya osavAla jAti unnati ke sacce zikhara para thii| ___ mujhe bhI jitanI jAtiyoM kI utpatti kA itihAsa upalabdha huA hai prastuta graMtha meM yathA sthAna darja kara diyA hai / anta meM isa laghu lekha se pAThaka kula, varNa, gotra, aura jAtiyoM kI utpatti kA itihAsa se avagata ho gaye hoMge ki jina mahApuruSoM ne pRthak 2 gotra jAtiyoM ko samabhAvI vanAkara eka hI saMgaThana meM pranthita kara unako unnati ke ucce sthAna para pahu~cA dI thI para bhavitavyatA balavAna hotI hai ki una saMgaThana kA cUra cUra kara punaH var3A vandhI meM Tukar3e Tukar3e kara DAle vizeSa Azcarya kI bAta hai ki zrAja bhrAtRbhAva kA jamAnA meM hama dekha rahe haiM ki dUsare ko to kyA para eka hI dharma pAlana karanevAlA mAnava samAja meM bhojana vyavahAra zAmila hai vahA~ beTI vyavahAra nahIM hai isapara jarA socA jAya ki jaba bhojana vyavahAra kara liyA taba usake sAtha beTI vyavahAra karane meM kyA harjA hai| yadi hama dUsaroM ko halake samajhe taba unake sAtha meM baiThakara bhojana vyavahAra kaise kara sake Adi bhojana vyavahAra karate samaya hama dUsare ko halakA nahIM samajhe taba beTI vyavahAra karane meM kyA saMkIrNatA-basa / hamAre pattana kA mukhya kAraNa yahI huA ki hamArA saMgaThana chInna bhinna hokara aneka vibhAgoM meM vibhAjita ho gayA hai| dUsarA hama hamAre pUrvajo ke gaurava pUrNa itihAsa se anabhijJa hai / jaba taka apane pUrvajoM kA itihAsa kA hamako jJAna nahIM hai vahAM taka hamArI nazoM meM kabhI khUna ubalegA hI nahIM jaba hamArA khUna na ucalegA taba hama Age baDa hI nahIM sakeMge yahI hamAre patana ke do mukhya kAraNa hai| anta meM hama zAsana deva se prArthanA kareMge ki hamAre pUjya munivaroM ko sAvadhAna kare ki ve samAja ko joroM se upadeza kara punaH usa sthiti para le Ave ki hamAre pUrvAcAryoM ke samaya meM thI aura samAja netAoM ko bhI apane hRdaya ko vizAla evaM udAra banAkara saMkIrNatA sUcaka vAr3A vandhI ko jar3a mUla se naSTa kara apanI samAja kA pratyeka kSetra ko vizAla banAle ki hama punaH vizAla bana jAveM / iti zubham // jAtiyoM ke nAma karaNa kaise hue ? / 1169
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahAjanasaMgha rUpI kalpavRkSa kI eka zAkhA mahAjanasaMgha rupI kalpavRkSa ke bIja to vIrAbda 70 varSe prAcAryazrI ratnaprabhasUri ne marudhara deza ke upakezapura nagara meM vokara kalpavRkSa lagA diyA thA tatpazcAt una zrAcAryoM ne svayaM evaM bhApake paTTa paramparA ke AcAryoM ne jala siMcana karake poSaNa kiyA aura anukUla jala vAyu milatA rahane se vaha kalpavRkSa itanA phalA phUlA ki jisakI zItala chAyA meM lakhoM nahIM para karor3o manuSya-sukha zAMti kA anubhava karane lge| phira to jyoM jyoM samaya vyatIta hotA gayA tyoM tyoM usa kalpavRkSa kI zAkhAeM bhI prasarita hotI gaI / jaise zrAtmakalyANa ke liye jJAna, darzana, cAritra rUpI tIna zAkhAeM haiM vaise hI usa kalpavRkSa ke bhI upakezavaMza, prAgvaTavaMza, zrImAlavaMza nAma kI tIna zAkhaeM ho gaI / vAda meM bhI bahuta se prAcAryoM ne jainoM ko jaina banA kara unako mahAja saMgha rUpI vRkSa kI zAkhAeM banAte gaye jaise seThiyA, aruNodiyA, pIpalodA, ityaadi| Age cala kara una zAkhAoM ke pratizAkhAeM bhI itanI ho gaI ki jinakI ginatI lagAnA acche 2 gaNita vettAoM ke liye bhI azakya bana gyaa| jahAM taka isa kalpavRkSa aura usakI zAkhAeM Apasa meM prema pUrvaka rahI vahAM taka donoM kA mAna mahatva evaM gaurava se unakA sira UMcA rahA aura apanI khaba unnati bhI kI kAraNa vRkSa kI zobhA zAkhAoM se hI hai aura zAkhAoM kI zobhA vRkSa se / yadi vRkSa bar3A hone se vaha abhimAna ke gaja para savAra hokara kaha de ki maiM saba ko Azraya detA hu~ mujhe zAkhAoM kI kyA jarUrata hai aura zAkhAeM kaha deM ki hama bhI vRkSa ke sadRzya vistRta haiM phira hameM vRkSa kI kyA paravAha hai isa prakAra vRkSa zAkhAeM ko alaga kara de yA zAkhAeM vRkSa se pRthak ho jAya / taba una donoM kA mAna mahatva kama ho jAtA hai yahAM taka ki zAkhA bihIna vRkSa ko kaSTa samama suthAra kATa kara jalA detA hai aura vaha kolasoM ke kAma meM AtA hai taba vRkSa se alaga huI zAkhAeM svayaM sUkha jAti hai ve kaThahare kI bhArI vana kara Idhana ke kAma AtI hai arthAt eka dina aisA AjAtA hai ki saMsgara meM usa vRkSa evaM zAkhAe kA nAmonizAna taka bhI nahIM rahatA hai| yahI hAla hamAre mahAjanasaMgha aura usakI zAkhAoM kA huA hai jaba taka vRkSa apanI zAkhAoM ko saMbhAla pUrvaka prema ke sAtha apanA kara rakhI evaM zAkhAeM bhI vRkSa kA vahumAna kara apane AzrayadAtA samajha usakA sAtha diyA vahAM taka to donoM kI vRddhi hotI rhii| yahAM taka ki ve unnati ke ucce zikhara para pahuMca gaye / para jaba se vRkSa ne zAkhAoM kI paravAha nahIM rakhI aura zAkhAe vRkSa se alaga ho gaI usI dina se donoM ke patana kA zrIgaNeza hone lagA / kramazaH vartamAna kA hAla hamArI AMkhoM ke sAmane hai| mahAjanasaMgha rUpI kalpavRkSa kI zAkhAoM meM seThiyA jAti bhI eka zAkhA hai usakI utpatti, va vRkSa ke sAtha rahanA, tathA vRkSa se kaba aura kyoM alaga huI aura usakA kyA natIjA huA ina saba kA itihAsa Aja maiM pAThakoM kI sevA meM rakha denA cAhatA huuN| ___ marudhara pradeza meM bahuta se prasiddha evaM prAcIna nagara haiM jisameM zrImAlanagara bhI purANa prasiddha prAcIna nagara hai aura isa nagara kI prAcInatA ke viSaya meM yatra tatra kaI pramANa bhI milate haiM punaH yaha bhI kahA jAtA hai ki isa zrImAlanagara ko devI mahAlakSmI ne basAyA thA aura vahAM para basane vAloM ko mahAlakSmI devI ne 1170 mahAjana saMgha kI zAkhAeM
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 aisA varadAna bhI diyA thA ki tuma loga sadAcArI rahoge vahAM taka dhana dhAnya evaM kuTumba se sadA samRddhi zAlI rahoge / tadanusAra zrImAlanagara ke loga bar3e hI dhanADya the usa nagara meM koTAdhIza to sAdhAraNa gRhasthoM kI ginatI meM gine jAte the taba lakSAdhipatiyoM kI to ginatI hI kahAM thI ? phira bhI pUrva saMcita karma to saba ke sAtha meM hI rahate haiN| zrImAla nagara meM jainadharma kI nIMva to saba se pahale bha0 pArzvanAtha ke pAMcaveM paTTadhara prAcArya svayaMprabhasUri ne vIra nirvANa se karIba cAlIsa varSa meM DAlI thii| usa samaya zrImAlanagara meM sUryavaMzI rAjA jayasena rAjya karatA thA usane brAhmaNoM ke kahane se eka vRhad yajJa kA Ayojana kiyA jisameM vali dene ke liye lAkhoM pazuoM ko ekatra kiye the ThIka usI samaya prAcArya svayaMprabhasUri kA padArpaNa zrImAlanagara meM huaa| aura Apane ahiMsA paramodharmaH kA sacoTa evaM niDaratA pUrvaka upadeza diyA phalasvarUpa rAjA-prajA ke 90000 ghara vAloM ko jaina dharma meM dIkSita kara jaina dharma kI nIMva ddaalii| tatpazcAt rAjA ne jainadharma kA bahuta acchA pracAra kiyaa| rAjA jayasena ke do putra the| 1-bhImasena, jo apanI mAtA ke pakSa meM raha kara brAhmaNa dharma kA upAsaka bana gayA thA aura dUsarA caMdrasena jo 2 apane pitA ke pakSa meM raha kara jaina dharma svIkAra kara usakA hI pracAra karane meM salaMgna rahatA thA / ataH donoM bhAIyoM meM kabhI kabhI dharmavAda bhI calatA rahatA thaa| rAjA jayasena ke svargavAsa hone ke bAda, bhImasena ko rAjA banAyA gayA evaM bhImasena ke hAtha meM rAja sattA Ate hI usane dharmAndhatA ke kAraNa jainoM para kaThora julama gujAranA prArambha kara diyA / ataH candrasena ne dharmarakSArtha zrAbU ke pAsa unnata bhUmi para eka nagara AbAda kara zrImAlanagara ke duHkha pIr3ita apane saba sAdharmI bhAiyoM ko usa nUtana nagara meM le AyA aura usa nUtana nagarI kA nAma caMdrAvatI rakhA tathA prajA ne vahAM kA zAsana karttA rAjA cadra sena ko mukarrara kara diyaa| rAjA caMdrasena kI ora se vahAM vasane vAloM ko saba taraha kI suvidhA hone se thor3e hI samaya meM nagara khUba acchI taraha AbAda ho gayA vizeSatA yaha thI kI vahAM ke nivAsI prAyaH saba loga jainadharma ko pAlana karane vAle hI the unake Atma kalyANa ke liye nUtana nagarI meM kaI jinAlaya evaM upAzraya bhI banavA diye the| ___ idhara zrImalanagara se saba ke saba jaina nikala gae basa, pIche rahA hI kyA ? jaba rAjA bhImasena ne apane nagara ko zUnyAraNyavat dekhA taba unakI AMkheM khulI ki maiMne brAhmaNoM kI bahakAvaTa meM Akara rAjanIti ko bhUla kara jainadharma pAlane vAloM para vyartha julma kara apane hI hAthoM se apanA ahita kiyA hai para aba pazcAtApa karane se kyA hone vAlA thA / khaira, binA bicAre karatA hai usako pazcAtApa to karanA hI par3atAhai / zrImAlanagara ke pahale se hI tIna prakoTa the para nagara TUTane ke bAda aisA prabaMdha kiyA ki pahale prakoTa meM koTAdhiza, dUsare meM lakSAdhiza aura tIsare prakoTa meM sAdhAraNa janatA isa prakAra kI vyavasthA kara usa kA nAma bhInnamAla rakha diyA jo rAjA bhImasena ke nAma kI smRti karavAtA rahe / bhInna mAla meM sUryavaMzI rAjAoM ke pazcAt cAvar3AvaMzI bAda gurjara logoM ne rAja kiyA thA zAyadakucha samaya ke liye bhInnamAla hUNoM ke adhikAra meM bhI rahA thA aura bAda meM paramAroM ne bhI vahAM kA zAsana calAyA thaa| uparokta lekha prastAvanA ke rUpa meM likha kara aba maiM mere uddezyAnusAra saMThiyA jAti kA itihAsa likhuugaa| jo Aja paryaMta aMdhere meM hI par3A thaa| zrImAlanagara meM jainadharma ke bIja 1171
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 } [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vikrama kI AThavI zatAbdI meM bhI bhInnamAla nagara acchI taraha pAbAda thaa| vahAM ke nivAsI vana, jana, dhana se acche sukhI the evaM samRddhazAlI the usa samaya vahAM para bhANa nAmaka rAjA rAjya karatA thA, koI-koI rAjAoM ke mUla nAma ke sAtha upanAma bhI par3a jAte haiN| isa kAraNa acche 2 vidvAn bhI bhrama ke cakkara meM par3a kara gotA khAyA karate haiM para sUkSma dRSTi se zodha khoja karane para patA mila bhI jAtA hai| rAjA bhANa jaina dharmopAsaka rAjA thA Apake saMsAra pakSa ke kAkA zrImalla ne jainadIkSA lI thI jo somaprabhAcArya ke nAma se suprasiddha the usa samaya bhonnamAla meM AcArya udayaprabhasUri kA AnA jAnA thA aura rAjA para ApakA bahuta acchA prabhAva thaa| AMcalagacchapaTTAvalI se pAyA jAtA hai ki udayaprabhasUri ne bhI bhInnamAla ke 62 koTAdhIzoM ko jainadharma kI dIkSA dekara jaina zrAvaka banAye the ityAdi bhInnamAla meM jainoM kI acchI AbAdI thii| ___jIvoM ko duHkha aura sukha kI prApti honA pUrva saMcita karmAnusAra hI hai bhInnamAla meM jaise bahuta se loga sukhI basate the to vaise kaI duHkhI loga bhI rahate the / dukha kA mUla kAraNa ajJAna hai aura ajJAnI jIvoM ke duHkhodaya hone para bhI ve ajJAna se punaH duHkhoM kA hI saMcaya karate haiN| jaba ajJAnI jIvoM ko asahya duHkha ho jAtA hai taba ve yena kena prakAreNa prANa chor3a kara duHkhoM se mukta honA cAhate haiM aura una ajJAniyoM ko ajJAnamaya maraNa hone se usakA phala bhI mila jAtA hai jaise usa samaya eka to mRtapati ke pIche dhak dhaktI Aga meM jala kara satI honA aura dUsarI kAzI jAkara karavata lenaa| bhInnamAla meM kaI brAhmaNa bahuta duHkhI the unameM se 24 brAhmaNoM ne duHkha se mukta hone ke liye vicAra kiyA ki kAzI meM gaMgA kinAre ke saraghATa para karIba 50 maNa lohe kI eka tIkSaNa karavata rakhI huI hai loge kI mAnyatA hai ki usa karaktase marane vAlA sIdhA hI svarga meM jAkara devatAoM ke sukhoM kA anubhava karatA hai jaise pati ke pIche usakI patnI jIte jI dhadhakatI huI agnI meM jala kara satI hone para svarga ke sukhoM ke prApta karatI hai ve brAhmaNa bhI vahAM jAkara karavata se marane kA nizcaya kara liyA aura gupacUpa ghara se nikala kara kAzI ke liye ravAnA bhI ho gaye para zubha karmoM kA udaya honese rAstemeM una vinoM kI prAcArya zrIudayaprabha sUri se bheMTa ho gaI jaba sUrijI ne una vinoM ke citta para cintA ke cinha dekha kara unase kahane lage sUrijI-vipro ! Aja Apa ekatra hokara kahAM jA rahe ho ? vipra-glAnI lAte hue dabI jabAna se kahane lage pUjya gurudeva ! saMsAra bhara meM kevala Apa jaise nigraMtha mahAtmA hI sukhI haiM Apa ke tyAga aura tapasyA se isa bhava aura parabhava meM Apa sukhI hoMge para hamAre jaise pAmara prANI to isa bhava meM duHkhI haiM aura para bhava meM bhI duHkhI hI rheNge| isa asahya dAruNa duHkha se mukta hone kI garaja se hama kAzI jA rahe hai vahA jA kara karavata lekara prANa mukta hoMge jisase isa bhava ke duHkhoM se mukta ho jAyaMge aura yahAM se sIdhe hI svarga meM jAkara sukhI baneMge aisI abhilASA hai / sUrijI-isakA kyA sabUta hai ki Apa apaghAta jasA nArakIya kRtya karane para bhA svarga meM jAkara sukhoM kA anubhava kareMge ? vipra-hamArI paramparA evaM zAstra hI isa bAta ke sAkSi haiM aura saiMkar3oM manuSya aise karate Aye haiM para hameM duHkha hai ki Apa jaise mahAtmA isa dhArmika kRtya ko apaghAta evaM naraka kA kAraNa batA rahe haiM 1172 sUrijI aura brAhmaNoM ke samvAda
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 sUrijI-isa prakAra ajJAnatA ke vazIbhUta hokara maranA apaghAta nahIM to aura kyA hai ? vipra-kyA kAzI jAkara karavata le kara maranA ajJAna maraNa hai ? sUrijI-yadi isa prakAra marane se hI svarga mila jAtA ho to usa karavata ke calAne vAle svarga ke sukhoM se vaMcita raha kara yahAM duHkha kyoM bhoga rahe haiM Apake pUrva una logoM ko karavata le kara svarga pahu~ca jAnA thA para ve svarga na jAkara Apa jaise bhadrika logoM ko hI svarga meM bhejane kI eka jAla raca rakhI hai / vipra-mahAtmAjI ! ApahI batalAiye ki inake alAvA hama duHkhoM se kaise chuTakArA pA sakate haiM ? sUrijI--mahAnubhAvo ! dukhoM se mukta hone meM saba se pahale to manuSya janma kI AvazyakatA rahatI hai vaha to Apako prApta ho hI gayA hai aba isameM saddharma aura sadAcAra kI AvazyaktA hai jo eka bhava to kyA para bhavobhava ke duHkhoM se mukta kara sakatA hai / vipra-mahAtmAjI Apa hI batalAiye ki kauna se dharma aura kisa sadAcAra se jIva sukhI hotA hai ? sUrijI-vipro ! yadi Apa apane duHkhoM se chuTakArA pAnA cAhate ho to pavitra jainadharma kI zaraNa lo aura usake kathAnusAra sadAcAra kI pravRtti rkho| _ vipra-mahAtmAjI ! hama to jAti ke brAhmaNa haiM apanA dharma chaur3a kara jaina dharma kA pAlana kaise kara sakate haiM ? hamArI nyAti jAti vAle hamako kyA kaheMge ? sUrijI-vipro ! dharma ke liye varNa-jAti kI rukAvaTa ho nahIM sakatI hai kevala zrApa hI kyoM para pUrva jamAnA meM idrabhati zrAdi 4400 brAhmaNoM ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa jaina zramaNa dIkSA lI thI unake pazcAt bhI aArya, zayyaMbhavabhaTTa, yazobhadra, bhadrabAhu, Arya mahAgirI, Aryasuhasti, AryyarakSata, vRddhavAMdI, siddhasenAdi, cAra veda aThArahapurANoM ke pAraMgata dhuraMdhara brAhmaNoM ne jainadharma ko svIkAra kara hajAroM lAkhoM jIvoM kA uddhAra kiyA hai / yaha to dUra kI bAta hai para ApahI ke nagara meM 62 koTIdhIza brAhmaNoM ne jainadharma svIkAra kara usakA hI acchI taraha pAlana kiyA yA karate haiM phira zrApa kevala lokopavAda ke kAraNa hI jainadharma se vaMcita raha kara ajJAna maraNa kyoM marate ho / maiM zrApako ThIka vizvAsa dilA kara kahatA hU~ ki jainadharma kalpavRkSa sadRza manokAmanA pUraNa karane vAlA dharma hai / Apa usako svIkAra kara sadaiva ke lie sukhI bana jAiye / viproM-ThIka hai mahAtmAjI ! ApakA kahanA satya hI hogA aura hama jainadharma svIkAra karane ke lie tayyAra bhI haiM para hameM eka bAta kI zaMkA hai vaha bhI Apa kI AjJA ho to pUcha leM ? sUrijI--viproM Apa khuzI se pUcha sakate ho, vicArajJa puruSoM kA to yaha karttavya hI hai ki apane dila kI zaMkA kA samAdhAna karake hI kAma karanA cAhiye tAki pIche pachatAnA na par3e kahiye ApakI kyA zaMkA hai| vipra-Apake kahane ke mutAbika jenadharma svIkAra karane para hama saba taraha se sukhI bana jaayeNge| para hama jainadharma pAlana karane vAloM meM bhI kisI-kisI ko duHkhI dekhate haiM phira ve sukhI kyoM nahIM hote haiM / sUrijI--vipro ! pahale to Apa una jainadharma pAlana karane vAloM se pUcho ki Apa sukhI haiM yA duHkhI ? zrApako javAba milegA ki hama parama sukhI haiM / zAyada Apane dhana putrAdi ko hI sukha samajha rakhA ho, para jJAna dRSTi se dekhA jAya to dhana putrAdi jaise sukha ke kAraNa haiM vaise duHkha ke bhI kAraNa hai / arthAta dukha kA mUla kAraNa tRSNA aura sukha kA mUla kAraNa saMtoSa hai yadi kitane hI dhana putrAdi milane para bhI usake pIche tRSNA lagI huI hai to vaha duHkhI hai aura dhana putrAdi ke abhAva evaM kitane hI nirdhanI kyoM na ho para kAzI jAte hue brAhmaNoM ko upadeza 1173
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jisako saMtoSa hai vaha parama sukhI hai jo duHkha hai vaha pUrva saMcita karmoM kA hai jaina hai vaha una karmoM kA kisI avasthA meM kSaya karanA cAhatA hai jisameM bhI samyagdRSTi kI avasthA meM karmodaya hone meM vaha bhogavane meM bar3e hI AnaMda kA anubhava karatA hai yadi karma udaya meM nahIM Akara sattA meM par3e haiM taba bhI samyagdRSTi to usakI udi raNA karake udaya meM lAkara bhogalenA cAhate haiM / vipro ! abhI Apa jainadharma ke tAtvika viSayoM ko jAnate na hI hai jaba Apa jainadharma ke marma ko samajha loge taba jo Apa Aja duHkha-duHkha karate ho vaha Apako sukha ke rUpa meM dikhAI dene laga jaaygaa| jisa padArtha kI manuSya tIbra se tIvra icchA karatA hai vaha utanA hI dUra hotA calA jaaygaa| jaba Apake hRdaya se tRSNA nikala jAyagI to utanI hI najadIka Ananda kA samudra laharAyegA / ityAdi / sUrijI ne bar3I khUbI se samajhAye ki vipro ke dhyAna meM A gayA aura unhoMne kAzI jAne ke vicAra ko chor3a diyA itanA hI kyoM para usa ghAtika karavata ko aise samudra meM DalavA dI ki kuprathA ko sadaiva ke liye miTA dii| phira samaya pAkara-sUrijI ko sAtha meM lekara punaH zrImAlanagara meM Aye aura apane apane kuTumba ko sUrijI ke pAsa lAye aura sUrijI ne sabako dharmopadeza diyA aura una sabane bar3I khuzI se jainadharma svIkAra kara liyA aura sUrijI ne bhI apane pAsa jo varddhamAna vidyA se maMtrita Rddhisiddhi pradAyaka vAsakSepa thA vaha dekara sAta durvyasana kA tyAga karavA kara una sabako jaina banA liye| basa phira to thA hI kyA sUrijI ke izAre para mahAjanasaMgha ke dhanADya logoM ne una 24 viproM ke kuTumboM ko apanA kara apane zAmila milA liye unakI hara taraha se sahAyatA evaM vANijya vyApAra meM sAtha jor3a diye usI samaya se unake sAtha roTI beTI vyavahAra khule dila se karane laga gaye / basa, una viproM ko jo duHkha thA vaha rAtri meM coroM kI taraha kahAM bhAgA ki jisakA patA hI nahIM lagA ataH una sabakI jainadharma para hada zraddhA ho gii| jainadharma kI vRddhi kA mukhya kAraNa to usa samaya ke AcAryoM evaM mahAjanasaMgha ke hRdaya kI udAratA hI thA una logoMkI yahI bhAvanA rahatI thI ki hama nirbaloM kI tana, mana, dhana se sahAyatA kara hamAre barAbarI kA bhAI banA leM aura pratyeka kArya meM unako saMgha kA eka vyakti samajha kara usakA satkAra kara utsAha ko bar3hAveM aura isa suvidhA se hI ajaina loga bar3I khuzI se jainadharma svIkAra kara lete the taba hI to jainoM kI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thI aura ve saba taraha se samRddhizAlI unnati ke ucce zikhara taka pahu~ca gaye the| jaba mahAjanasaMgha ke sAtha una nUtana jainoM kA roTI beTI vyavahAra prArambha ho gayA thA taba vaha vyavahAra kahAM taka calA aura bAda meM kisa samaya kyA kAraNa huA ki bhojana byavahAra rakhate hue bhI beTI vyava. hAra banda kara unako patana ke mArga para aprezvara banA diyA ki Aja vaha patana kI carama sImA taka pahuMca cuke haiN| jaba bhInnamAla meM 24 brAhmaNoM ne sakuTumba AtmaghAtaka jaisA adharma chor3akara jainadharma svIkAra kara liyA taba zeSa brAhmaNoM se yaha sahana kaise ho sake ve una brAhmaNoM kI khUba niMdA karane lage ki hamArI jAti meM kaise nAstika janme haiM ki sanAtana vaidika dharma ko chor3a kara nAstika jainadharma ko svIkAra kara liyA para unhoMne jaina zramaNoM meM kyA camatkAra dekhA hai kAraNa vaha svayaM bhikSA mAMga kara apanA gujArA karate haiM yadi jainAcArya meM kucha camatkAra ho to ve Ama janatA ke sAmane dikhAve / ityaadi| isa para vallabhajI vagairaha ne pAkara prAcAryazrI ko arja kI ki pUjya gurudeva ! hama logoM ko to Apa para pUrNa vizvAsa hai para dharma dveSiyoM ko koI camatkAra avazya batalAnA cAhiye isa para sUrijI ne kahA ki ThIka hai tuma kala Ama maidAna meM uparA Upaga 8 paTTa lagA denA jaba maiM zrAkara paTTe para baiThakara vyAkhyAna 1174 tRSNA duHkha kA mUla aura saMtoSa hI sukha hai
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 117 -1237 dUM taba eka eka paTTA karake saba paTTe nikAla lenA / ityAdi // (kahIM para 108 pATTe bhI likhA hai ) basa, vallabhajI vagairaha ne isa bAta ko saba nagara meM phailAdI ki kala AcAryazrIjI apanA camatkAra janatA ko batalAveMge / ThIka samaya para janatA camatkAra dekhane ko ekatra ho gaI pahile se UparA UparI rakhe hue 8 paTTa para sUrijI Akara virAjamAna hokara vyAkhyAna denelage idhara zrAvakoM ne eka eka karake saba paTTe nikAla liye tathApi sUrijI AkAza meM adhara raha kara bhI vyAkhyAna dete rahe isa camatkAra ko dekhakara kaI loga AcAyazrI ke parama bhakta bana jaina dharma svIkAra kara liyaa| unake andara somadeva, govinda, govardhana, gokula, pUrNa, prabhAkara, somakarNa, naMdakarNa, ziva, haradeva, harakizana, rAmadAsa, tathA jhaverajI, dhanajI, bhAvajI, nAnAjI, mAdhavajI, rUpajI, guNAjI, dharamazIjI, vardhamAnajI, vimalajI, govindajI, lAlajI ityAdi bahutoM ne jainadharma svIkAra kiyaa| eka samaya somadeva gokalAdi sUrijI kI sevA meM upasthita hokara arja kI ki bhagavan abhI taka hamAre sAtha mahAjanasaMgha kA beTI vyavahAra cAlu nahIM huA hai, isakI kucha carcA cala rahI hai to yaha kArya jaldI se cAlU ho jAya kAraNa aba hama saba Ama taura para jainadharma svIkAra kara liyA evaM usakA hI pAlana karate haiM isa para sUrijI ne vahAM ke nagaraseTha devIcandajI ko bulAkara thor3A-sA izArA kiyA ki aba ye vizvAsa pUrSaka jainadharma kA pAlana kara rahe haiM, basa itanA-sA izArA karate ho una sabake sAtha beTI vyavahAra cAlU kara diyA usa samaya ke zrIsaMgha kI yahI to vizeSatA thI ki ve apane udAra hRdaya se dUsaroM ko AkarSita karake apanI saMkhyA ko bar3hAyA karate the| aura samAja para prAcAryoM kA kitanA prabhAva thA ? ki izArA mAtra se zrIsaMgha unakA hukma uThA letA thaa| ___ AcArya udayaprabhasUri kI pUrNa kRpA se somadeva ke puNyodaya se idhara to lakSmI kI maharabAnI se dravya kI puSkalatA ho gaI aura udhara rAja se bhI acchA sanmAna prApta huA rAjA ne somadeva ko apanA maMtrI ( dIvAna ) banA liyA aura dUsaroM ko bhI yathAsambhava rAja kAryoM meM sthAna dekara sammAnita kiyA zrataH rAjya meM bhI unakI acchI calatI hone lgii| somadeva ne AcAryazrI ke upadeza se bha0 AdinAtha kA maMdira banavAyA aura tIrthadhIrAja zrIzatrujaMya, giranArAdi, kA saMgha nikAlA, zrAte jAte sarvatra lena paharAmanI bhI dI svAmIvAsalya kara zrIsaMgha ke alAvA saba nagara ko bhojana krvaayaa| saMgha meM pratyeka ghara meM ekeka porAjA kI lena dI guru mahArAja ke sAmane muktAphala kI gahu~lI aura 500 dInAra gahu~lI para rakhI gaI ityAdi karor3oM rupaye khule dila se kharca kiye / dharma evaM jana hitArtha somadeva ne puSkala dravya vyaya kiyA isase rAjA prajA ne mila kara somadeva ko seTha padavI dI usa dina se somadeva kI saMtAna seTha kahalAne lgii| bhInamAla gujarAta kI sarahada para AbAda hone se kaI bAteM evaM bhASA gujarAtI bhI bolI jAtI hai jaise gujarAta meM seTha ko seThiyA kahate haiM samayAntara isa jAti ke liye seTha ke badale seThiyA nAma pracalita ho gyaa| ityAdi / isa seTha jAti kI deva gurU dharma para bhAvanA-zraddhA aura sadkArya karane se tana, jana evaM dhana kI bahuta vRddhi hotI rhii| eka bhInnamAla meM paidA huI jAti, mAravAr3a, mevAr3a, mAlavA, matsya, gujarAta, lATa saurASTra, kaccha Adi kaI dezoM meM vaTavRkSa kI taraha phaila gaI isa jAti ke saba loga prAyaH vyApAra hI karate the para kucha loga rAja kArya bhI kiyA karate the| isa jAti meM saba milakara 72 gautra hue the para jAti bar3hane se eka-eka gautra se aura bhI jAtiyoM kA prAdurbhAva sUrijo kA camatkAra aura jainadharma 1175
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa huaa| para vivAha zAdI meM 72 bohatara gautra se hI kAma liyA jAtA thaa| khaira saba kucha acchA hI huA parantu yaha samaya to paMcamaArA evaM kalikAla kA hai kisI kI ati car3hatI kudarata se dekhI nahIM jAtI hai vaha kisI na kisI prakAra se unnati meM ror3A aTakA hI detI hai isa jAti kA janma vi0 saM0 795 meM huA thA karIba 300 varSa taka to isa jAti kA khUba abhyudaya hotA rahA ve vyApAra evaM rAjya sevA se khUba bar3he idhara mahAjanasaMgha ke sAtha roTI beTI vyavahAra ho jAne se bhI inakI ginatI osavAla jAti meM evaM mahAjanasaMgha meM ho gii| vi0 saM0 1103 meM seTha jAti ke katipaya rAja karmacAriyoM ke hRdaya meM abhimAna ne vAsa kara liyA kaI mAna rUpI hastI para savAra hokara hukUmata ke jariye janatA ko bar3I bhArI takalIpheM bhI dene lge| jAti matsaratA ke kAraNa auratoM ko parde meM rakhanA bhI zurU kara diyA tathA nyAti-jAti meM apanI auratoM ko bhejanA banda kara diyA aura bhI aisI-aisI ahaMpada kI bAteM karane laga gaye ki ve gajavargI seThiye apanI lar3akI bhI apane barAbarI ke seThiye meM hI dene lage itanA ahaMpada karane lage ki jo kucha haiM so hama hI haiM dasare to kucha bhI cIja nahIM hai yahI kAraNa hai ki mahAjanasaMgha ne seTha jAti ke sAtha beTI vyavahAra banda kara diyA tathA usa samaya donoM ora saMkhyA adhika hone se kisI ko bhI takalIpha nahIM huI dUsarA eka yaha bhI kAraNa hai ki mahAjanasaMgha jaise tor3anA jAnate haiM vaise jor3anA nahIM jAnate haiM kAraNa tor3ane meM jaise mukhya ahaM. pada hai vaise jor3ane meM mukhya namratA honI cAhiye usakA to prAyaH abhAva thaa| cAhe bhaviSya meM isase kitanA hI nukasAna kyoM na ho para ve TUTA huA vyavahAra namratA se punaH jor3a nahIM sakate the| Age cala kara vastu pAla tejapAla ke kAraNa samAja meM do pArTiyoM bana gaI unake bAda bhI hajAroM mAMsa, madirA sevI kSatriyoM ko darvyasana se chaDA kara mahAjanasaMgha meM zAmila kara liye para apane sadRzya vyavahAra vAle bhAiyoM se TUTe vyava. hAra ko ve jor3a nahIM sake yahI kAraNa hai ki eka hI mahAjanasaMgha ke kaI Tukar3e ho jAne se unakI samUha zakti kA cakanAcUra ho gayA aura isa prakAra saMgaThana TUTa jAne se kevala choTI-choTI jAtiyoM ko hI hAni huI thI so nahIM, para mahAjanasaMgha ko bhI kama hAni nahIM huI unakA saMgaThana tapa, teja, mAna, mahatva, maryAdA usa rUpa meM nahIM raha sakI itanA hone para bhI isa ora adyAvadhi meM kisI kA bhI lakSa nahIM pahu~cA jaise: zahara ke bAhara eka bAbAjI kA maTha thA aura usameM eka canoM kI koThI bharI thii| akasmAt bAbAjI ke maTha meM lAya (agni) laga gaI jisase koThI ke cane svayaM bhuna gye| jaba yaha khabara zahara meM huI ki bAbAjI ke maTha meM Aga laga jAne se bahuta nukasAna huA hai / taba zahara ke loga havA khorI meM ghUmate huye bAbAjI ke yahA~ pAe vahA~ bhune hue cane par3e the jinako hAtha meM le phUkeM lagA-lagA kara khAne lage aura bAbAjI se kahane lage ki mahAtmAjI Apake nukasAna hone se hameM bar3A hI duHkha huaa| bAbAjI ne kahA baccA nukasAna to haA so hA hI para abhI taka hotA hI jA rahA hai| bAbAjI ke kahane kA matalaba yaha thA ki zrAga se bace hue canA jo bhUne gaye yadi itanA hI raha gaye to uSNa kAla meM thor3e-thor3e khAkara pAnI pI liyA kareMge to hamAre kaI dina nikala jAyaMge / para jo Ate haiM vahI muTTA bhara kara canA khAnA zurU kara dete haiN| aura phira puchate haiM ki bAbAjI ke nukasAna huA / are ! nukasAna to abhI hotA hI jA rahA hai| "ThIka vaha yukti mahAjanasaMgha ke liye ghaTita hotI hai ki nukasAna huA aura abhI taka hotA hI jA rahA hai|" ____ seThiyA jAti ne jisa dina se jainadharma svIkAra kiyA thA usa dina se Aja taka zraddhA pUrvaka jainadharma beTI vyavahAra kayoM TUTA ?
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 Prewww pAlana kara rahI hai| zrosavAla, poravAr3a, zrImAla Adi jAtiyoM meM se to hajAroM mamuSya jainadharma ko chor3a anya dharma meM bhI cale gaye para seThiyA jAti meM aisA udAharaNa kahIM para bhI pAyA nahIM jAtA hai / seThiyA jAti ke bahuta se udAra dAnIzvaroM ne Atma kalyANa va jainadharma kI prabhAvanA ke lie puSkala dravya vyaya kiyA hai| jisakA vaMzAvaliyoM meM vistAra se ullekha milate haiM para sthAnAbhAva se maiM yahAM para saMkSipta meM hI pAThakoM ko digadarzana karA detA hU~ ki 1-seTha vallabhajI kA kamalagotra--kuladevI ambikAjI vallabhajI ke putra kamalasIjI hue usake pAsa pAMca karor3a kA dravya thA sAta khaNDa kA makAna rahane ke liye thA usane bha0 pArzvanAtha kA mandira banAyA / zrIzatrujaya, giranAgadi tIrthoM kA saMgha nikAlA / sAdharmI bhAiyoM ke alAvA saba nagara ko kaI bAra miSTAn bhojana jImAkara lahANa dI tathA jainadharma kI prabhAvanA meM eka karor3a dravya vyaya kiyA Apake parivAra meM gulajI tathA vijayacandajI bhI mahAna prabhAvika puruSa hue / tIrthoM kA saMdha nikAlA taba rAste meM Ate aura jAte saba prAmoM meM suvarNa mudrikA kI prabhAvanA do thI ityAdi dharma ke bahuta cokhe aura anokhe kAma karake akhaNDa kIrti hAsila kI thii| 2-seTha rAghavajI ratnagotra kuladevI-kAlikA Apake parivAra meM seTha amIpAlajI bar3e hI nAmAMkita puruSa hue jinhoMne bha. zAMtinAtha kA mandira banavAyA tIrthoM kA saMgha nikAla kara sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI meM puSkana dravya diyaa| tIna bar3e yajJa ( jImaNavAra ) karake saba nagara vAloM ko jImAye ityAdi aise kaI udAra puruSa huye| 3-seTha lahujI vatsagautra kuladevI cakrezvarI ApakI saMtAna meM seTha jIvaNajI bar3e hI dharmAtmA puruSa hue Apane bha0 zrAdinAtha kA maMdira banavAyA tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM sAdharmI bhAiyoM kI bhakti ke liye lAkhoM rupaye vyaya kiye yAcakoM ko icchita dAna diyA tathA janopayogI kAryoM meM bhI puSkala dravya vyaya kiyA / vi0 saM0 1111 meM bhInamAla para mugaloM kA bar3A hI joradAra AkramaNa huA yuddha meM lAkhoM manuSya mAre gaye hajAroM manuSyoM ko kaida kara liyA aura bhInamAla ke mahAjanAdikoM ke dhara lUTe jinameM hIrA pannA mANaka, muktAphala aura suvarNa ke UMTa ke UMTa bhara kara le gaye usa samaya ApakI saMtAna meM seTha dalAjI jAlaura cale gaye aura seTha gajapAlajI prasaMga hone se cittaur3a cale gye| gajapAlajI ne vahAM bha0 pArzvanAtha kA maMdira banavAyA aura eka bAvar3I khudavAI / pAMca pakavAna kara saMgha ko bhojana karAyA aura bhI puSkala dravya vyaya kiyaa| 4-- seTha kamalasIjI. padma gotra kuladevI antapUrNA tathA ApakI saMtAna paramparA meM seTha sImadharajI bar3e hI nAmI hue Apa bar3e hI udAra aura dharmAtmA the Apake parivAra meM bhANAjI hue Apane sirohI meM bha0 pArzvanAtha kA maMdira bnvaayaa| tIrthoM kA saMgha nikAlA ghara para Akara ujamaNA kiyA zrIsaMgha ko svAmI vAtsalya dekara pratyeka ko eka-eka suvarNa mudrikA aura vastra va laDDUoM kI paharAvaNI dI / puruSoM ko peMcA aura striyoM ko cUMdar3iyAM dii| AcAryazrI ko Agama likhavAkara arpaNa kie| rAjA ko khuza kara jIva hiMsA banda karAI ityAdi aneka sukRta ke kArya kiye seTha harakhAjI ne dIkSA bhI lI thii| 5- seTha maverajI naMdagotra kuladevI cAmuMDA Apake parivAra meM seTha haTamalajI mugaloM ke utpAta ke kAraNa bhInamAla chor3a kara pATaNa jAkara vAsa kiyaa| pATaNa ke rAjA ne zrApakA abhUtapUrva satkAra jAtiyoM kI utpati
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kiyA / zrApako sanmAnita evaM uccapada para niyukta kiyA vahAM se Apa mehatA khlaae| tathA vahAM se Apane tIrthoM kA saMgha nikAla kara deva, guru, dharma ke kAryoM meM lAkhoM rupaye kharca kie yAcakoM ko dAna meM puSkala dravya diyaa| dUsare seTha dAnajI cittaur3a jAkara basa gaye vahAM para Apane bha0 neminAtha kA maMdira banavAyA tIrthoM kA saMgha nikAla svAmIvAtsalya aura paharAmaNI dii| prAcAryazrI ko cAturmAsa kraayaa| jJAna pUjA kI 45 Agama likhAkara arpaNa kiyA seTha rUpajI ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI maverajI ne rAjA kA kAma kiyA jisase mehatA kahalAe / 6-seTha dhanAjI lakSmIgotra aura kuladevI bhI lakSmIdevI zrApa koTAdhIza the| Apake parivAra meM nandakaraNajI nAmI puruSa hue| bha0 zrAdinAtha kA mandira bnaayaa| pratiSThA karavAI Asa pAsa ke saba gA~voM vAloM ko bulAye / sAdharmIvAsalya paharAvaNI yAcakoM ko dAna, Apa garIboM ko gupta dAna diyA karate the| mugaloM ke utpAta ke samaya seTha dhannAjI bhAgakara jAlaura cale gaye vahAM ke rAvajI ne zrApakA satkAra kara rAjya ke ucca pada para niyukta kiye / jAlaura meM dhAna kI poTaliyoM kA hAMsala lagatA thA jisase garIba loga duHkhI the usako sadaiva ke liye banda karavA diyaa| Apake parivAra meM dazarathajI nAmI hue / jAlaura ke rAja bhaya se nikala kara sirohI Aye vahAM bhI dharma kArya meM bahuta dravya vyaya kara amara nAma kiyaa| 7-seTha bhAvajI gautamagotra kuladevI hiMgalAjA Apake parivAra meM seTha dhanAjI pratiSThita puruSa hue Apane bha0 pArzvanAtha kA mandira banavAyA mUrti ke nIce puSkala dravya rakhakara pratiSThA karAI nagara bhoja aura sAdharmI vAiyoM ko paharAvaNI dI mugalotpAta ke samaya seTha candrabhANajI bhInnamAla ko chor3a kara sirohI vahAM para bhI bahuta se zubha kArya kiye bAda meM vahAM se rUpAjI ne sAdar3I Akara vAsa kiyA / ityAdi / 8- seTha nAnAjI ambAgotra kuladevI ambikAdevI ApakI saMtAna meM seTha rupAjI nAmI puruSa hue zrIzatrujaya kA saMgha nikAla kara tIrthoM kI yAtrA kI vApisa Akara svAmIvAtsalya kara sAdharmIbhAiyoM ko eka eka suvarNa mudrikA kI paharAvaNo dI lAkhoM rupayA kharca kiyA yAcakoM ko puSkala dAna, dUsarI bAra zatrujaya kI taleTI ke mandira kA jIrNoddhAra karAyA mugalotpAta ke samaya bhInnabhAla se vIsAjI ne jAlaura jAkara vAsa kiyA teliyoM kI ghANiyAM chur3AI vahAM para zAMtinAtha kA mandira banAkara pratiSThA kraaii| sAmI vAsalya karake pratyeka nara nArI ko eka eka suvarNa kI mudrA aura vastra kI pairAvaNI dI yAcakoM ko icchita dAna diyaa| 9-- seTha avicalajI caMdragautra kuladevI aashaapurii| eka samaya avicalajI prAmAntara jA rahe the mArga meM rAtri ho gaI to eka siMha ne zrAkara AkramaNa kiyA usa samaya kuladevI ne Akara bacAyA aura eka jor3A kuNDala kA diyA jisakA aMdhere meM bhI prakAza hotA thA jisake dvArA ghara para pahu~ca gaye | kuDala ke prabhAva se bahuta dhana huA jisako sukRta kAryoM meM lagAyA / Apake parivAra meM seTha jagannAtha jI nAmI puruSa hue | Apane bha0 neminAtha kA mandira banavAyA pratiSThA meM puSkala dravya kharca kiyA ApakA lakSa garIboM kI ora vizeSa thA aura gupta dAna diyA karate the mugalotpAta ke samaya seTha saMgrAmajI bhInnamAla se nikala kara sirohI jAkara basa gaye / tathA gokalajI ne vahAM bha0 mahAvIra kA utaMga mandira banAyA tathA zA0 mulAjI cittaur3a jAkara base vahAM bhI unhoMne mandira banAkara pratiSThA meM puSkala dravya vyaya kara dharma kA udyota kiyA / 10-seTha mAdhavajI nidhAnagotra kuladevIaMbikA / mAdhavajI nidhana ho gaye the| sUrIjI se kahA, seThiyA jAti ke dAnavIra
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 sUrIjI ne navakAra mantra kA dhyAna batAyA usake sAtha kuladevI ambAjI kA 7 dina taka dhyAna kiyA jisase prasanna ho devI ne akSaya nidhAna batalA diyaa| devI kI suvarNamaya mUrti banAkara sthApita kii| tIrthoM kA saMgha nikAla puSkala dravya vyaya kiyaa| zAMtinAtha kA mandira banavAyA sAdharmI bhAiyoM ko va zrIsaMgha ko vastra va laDDUoM ke andara suvarNa kI mudrikAeM DAlakara paharAvaNI dI ityAdi sukRtya karmoM meM puSkala dravya vyaya kiyA mugalotpAta ke samaya seTha candrabhANajI pATaNa meM jAkara basa gaye vahAM bhI dharma kAryoM meM puSkala dravya vyaya kiyA ApakA sAdharmIbhAiyoM kI ora vizeSa lakSa thaa| 11-seTha rUpAjI jAjAgotra kuladevI aMbikAjI / ApakI saMtAnoM meM seTha garIbadAsajI bar3e hI nAmAMkita puruSa hue / Apane bha0 AdinAtha kA maMdira banavAyA pratiSThA meM puSkala dravya vyaya kara dharmonnati kI zrIsaMgha ko tIna dina taka pAMca pakavAna kA bhojana karAyA / eka dina saba zahara ko jImAyA sAdharmiyoM ko suvarNa kI mudrikAeM paharAvaNI meM dI / ityAdi / jaba mugalotpAta huA taba dUsare garIbadAsajI bhAgakara jAlaura gaye vahAM bhI Apake bahuta dravya bar3A / vahAM ke rAva jI ko Apane makAna para bulA kara bhojana karAyA aura AmalA jitane bar3e motiyoM kI kaMThI arpaNa kI jisase rAvajI ne garISadAsa kA rutabA bar3hAyA aura jIvahiMsA baMda karAI / ityAdi / garIbadAsajI logoM ko khaba mIThA bhojana karAte the ataH loga unako mITaDiyA 2 kahane laga gaye jisase unakI jAti mIThar3iyA ho gii| garIbadAsajI ne jAlaura se tIrthoM kA saMgha nikAlA bahuta dravya vyaya kiyA / inake parivAra meM seTha nAyakajI bhI udAra puruSa hue aura jainadharma kI khUba hI prabhAvanA kI ityaadi| 12-seTha gaNadharajI mAdaragotra kuladevI brAhmadevI / Apa bar3e hI dhanADhya aura udAra the zrIzatruja yAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA / bha0 pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA karAI sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mudrikAeM paharAvaNI meM dI bahuta dhana kharca kiyA mugaloM ke AkramaNa ke samaya seTha jhaverajI sakuTumba bAr3hamera jAkara base / vahAM bhI bahuta dravyopArjana kiyA / zatrujayAdi tIthoM kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI bhI dI ityaadi| 13-seTha dharamasI kArasagotra kuladevI hiNglaajaa| eka samaya dharmasIjI ke badana meM rakta pitta kI bimArI ho gaI / bahuta upacAra kiyA, bahuta dravya vyaya kiyA para ArAma nahIM huA / guru mahArAja se kahA uttara meM kahA ki bimArI pApodaya se AtI hai isakA ilAja dharma karanA hai tathA pratyeka ravivAra ko bila tapa kiyA kara aura siddhacakra kI mAlA kA jApa japa kiyA kara ityAdi / nau ravivAra ko AMbila karane se kAMcana sI kAyA ho gaI / dhamarasI ne zubha kAryoM meM bahuta dravya vyaya kiyA Apake parivAra meM bAlAjI hue unhoMne bha0 pArzvanAtha kA maMdira banAyA zatrujaya kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI dI / AcAryazrI ko cAturmAsa karAyA / jJAnapUjA meM muktAphala, suvarNa mudrikAeM AI jisase sUtra likhAkara bhaMDAra meM rkhe| aura bhI ujamaNAdi dharma kAryoM meM bahuta dravya vyaya kiyaa| mugalotpAta ke samaya seTha ratanajI bhInna. mAla kA tyAga kara sirohI cale gaye / vahAM ke rAvajI ne inakA satkAra kara rAja kArya para niyukta kiyA jisase ve mehatA kahalAye / ratnajI ke bhAI khemajI kumalamera gaye vahAM bhI mahAvIra kA maMdira banAkara pratiSThA karAI sAdharmIbhAiyoM ko bhojana karavA kara paharAvaNI meM bahuta dravya vyaya kiyaa| ityAdi / 14-seTha vardhamAnajI hariyANAgotra kuladevI aMbikA / Apake kula meM padmasIjI dIpaka samAna seThiyA jAti ke dAnavIra 1179 -raswimminentarimnarsut Mini.. . ann u
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hue Apane zrAdinAtha kA maMdira banAkara pratiSThA karavAI jisameM puSkala dravya kharca kiyA / mugalotpAta ke samaya seTa nArAyaNajI bAr3amera gaye vahAM bhI puSkala dravya kharca kara dharma kA udyota kiyA / ityAdi / 15-seTha vimalajI bhaMDazAlIgotra kuladevIcAmuMDA Apake parivAra meM seTha gaMbhIrajI bar3e hI bhAgyazAlI hue Apako jIrNa maMdiroM ke udvAra karavAne kI ruci bahuta thI / kaI grAmoM kA aura jIrNa maMdiroM kA uddhAra kArAyA zrApa jitanA dAna karate the vaha sArA guma hI karate the bha. pArzvanAtha kA nayA maMdira banAkara pratiSThA karavAI sAdharmIbhAiyoM ko modaka ke laDaDUoM meM eka eka svarNa kI mudrikA DAla kara prabhAvanA ityAdi dI / mugalotpAta ke samaya seTha bhopAlajI ne sirohI jAkara vAsa kiyA inhoMne bhI bahuta dharma kArya kiye / ityaadi| 16-seTha khIMvasIjI loDiyANagotra kuladevI lakSmI / khIMvasIjI kA deva guru dharma aura apanI * kuladevI para pakkA vizvAsa thA aura pUrNa iSTa bhI rakhate the eka samaya khIMvasIjI ke ghara meM daridra A ghusaa| cora, agni aura rAja ne saba dhana kSaya kara diyA phira bhI dharma iSTa ko nahIM chor3A ulTA dharma kArya bar3hatA hI rahA jaba ati duHkhI huye to kuladevI kA smaraNa kiyA dharmaniSTha jAnakara lakSmIdevI rAtri meM AI aura khIMvasI ke iSTa se prasanna ho eka ratna jar3ita naivara pradAna kiyA jisase khIMcasIjI kA ghara dhana se bhara gayA pIchale dina yAda kara usa dhana ko dharma kArya meM lgaayaa| bha0 pArzvanAtha kA mandira banAyA tIrtha kI yAtrArtha saMgha nikAle bahuta dravya kharca kiyaa| mugaloM ke utpAta ke samaya seTha zrIkaraNajI ne jAlaura jAkara vAsa kiyA vahA~ bhI bahuta se dharma kArya kie / zatrujayAdi tIrtho kA saMgha nikAlA aura sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI dI nagara ke logoM ko bhojana karAyA / ityAdi / 17 - seTha goviMdajI caMDIsarAgotra kuladevI sarasvatIdevI Apane tIrthoM kA saMgha nikAlA / sAdharmI bhAiyoM ko bhojana karavA kara paharAvaNI dI jisameM puSkala dravya vyaya kiyA mugaloM ke utpAta ke samaya seTha harakhAjI bAr3amera gaye vahA~ bhI vyApAra meM bahuta sA dhana paidA kiyA / bha0 pArzvanAtha kA maMdira banAyA, tIrthoM kA saMgha nikAlA / ityAdi aura bhI jana kalyANArtha bahuta dravya kharca kara puNyopArjana kiyaa| 18-seTha lAlajI pApAgotra kuladevI AzApurI / Apa bar3e hI bhAgyazAlI hue bha0 AdinAtha kA maMdira banAyA pratiSThA meM bahuta-sA dravya vyayakara nAMbarI kamAI pUjya zrAcAryadeva ko cAturmAsa karAyA navaaMga kI pUjA, kI / motiyoM kI gahu~lI suvarNa mudrikA se jJAna pUjA kI usa dravya se pustaka likhavA kara zrAcAryazrI ko arpaNa kiye / mugaloM ke utpAta ke samaya meM ratanajI bhInamAla se siroho gaye vahA~ bhI sukRta meM bahuta dravya kharca kiyA garIba sAdharmIbhAiyoM ko gupta sahAyatA kara puNyopArjana kiyA karate the| 19-seTha rAyajI kAzyapagotra kuladevI zrAzApurI Apake parivAra meM seTha agarAjI bhAgyazAlI hue / zatraMayAdi tIrthoM kA saMgha nikalA Ate jAte saba gAMvoM meM lena dI tIrtha para jarNa maMdiroM kA uddhAra karAyA vApisa Akara sAdharmI bhAiyoM ko bhojana karavA kara vastra laDDU aura suvarNa mudrikAeM paharAvaNI meM dI / lAkhoM rupaye kharca kiyA mugaloM ke utpAta ke samaya seTha bhopAlajI jAlaura gaye tathA vahA~ seTha rAvajI komalamera gaye vahA~ bhI dharma kArya meM bahuta sA dhana vyaya kara nAma hAsila kiyaa| ityAdi / 20 -seTha gopAlajI pIpaliyA gotra kuladevI lakSmI Apane bhInamAla meM bha0 ajitanAtha kA maMdira banAvA kara pratiSThA karAI jisameM khulle hAtha puSkala dravya kharca kiyA / mugalotpAta ke samaya seTha narabadajI 1180 seThiyA jAti ke dAnavIra
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 bADhamera gaye vahA~ bhI vyApAra meM bahutasA dravyopArjana kiyA tathA vahA~ RSabhadeva kA maMdira banavA kara pratiSThA karavAI / sAdharmIbhAiyoM ko svAmIvAtsalya dekara paharavANI dI / puSkala dravya vyaya kiyA / ityAdi / 21- seTha motIjI phuphahArA gotra, 22 - seTha dAnajI, pIpaliyA gautra, 23.--seTha lAlajI bhAradvAja gotra, 24-seTha zrI sajI neNa gotra ina cAroM ne apanI jindagI meM hI jo kucha kiyA thA aura Age inake saMtAna na hone se paramparA nahIM clii| ina 24 gautroM ke alAvA 48 gotra ora bhI haiM para una gotroM kI vaMzAvalI hamako nahIM milI aura jo 24 gotroM kI vaMzAvalI milI hai unakoM bhI maiMne sthAnAbhAva se saMkSepa meM eka-eka gotra vAloM kA eka-eka, do, do, udAharaNa namUne ke taura para likha diye haiM kAraNa hajAra mana vastu kA namUnA eka muTThI bhara se hI pahacAnA jAsakatA hai ataH pAThaka uparokta saMkSipta hAla se hI zrApa seThiyA jAti ke udAravIra nararatna ko pahacAna sakeMge ki unhoMne deva guru dharma kI kRpA se kitanA dravyopArjana kiyA aura usako pAnI kI taraha dharma kAryoM meM kisa taraha vahA diyA jo uparokta udAharaNoM se pAThakoM ko jJAta ho gayA hogaa| usa jamAne ke loga bar3e hI bhadrika hote the una ko guru mahArAja jaisA upadeza dete the vaisA hI karane meM sadaiva kaTibaddha rahate the| jisa samaya kA hAla hamane likhA hai usa samaya dhArmika kAryoM meM mukhya eka do maMdira banAnA, dUsarA tIrthoM kA saMgha nikAlanA, tIsarA AcAryazrI ko cAturmAsa karavA kara apane ghara se mahotsava kara sUtra bacAnA jJAna pUjA karAnA, guru ke sAmane gahulI karanA / vratoM ke DadyApana karanA nirbala sAdharmIbhAiyoM ko sahAyatA denA kAla dukAla meM garIboM kI sahAyatA karanA ityAdi ina zubha kAryoM meM dravya vyaya karake ve apane ko kRtArtha hue samajhate the aura ina saba bAtoM kA hI usa samaya gaurava evaM mahatva thA zakti ke hote hue uparokta kArya se koI bhI kArya kyoM na ho para apane jIvana meM ve avazya karate the| Aja se kucha varSoM pahale gor3avAr3a meM aisI pravRtti thI kI apane ghara para koI bhI aisA prasaMga hotA to 52 gAMva, 64 gAMva, 72 gAMva, 84 gAMva, aura 128 gAMvoM ko apane yahAM bulA kara unako miSTAnnAdi kA bhojana karavA kara paharAvaNI diyA karate the jinameM koI to tAbAM pItala ke bartana dete koI vastra, koI cAMdI kI cIje jaisI apanI zakti para ina kAryoM ko karake ve kRtArtha hue avazya samajhate jaba bIsavI gaI gujarI zatAbdI meM bhI una prAcIna pravRtti kA namUnA mAtra thA taba usa samaya jaina samAja unnati kA ucce zikhara para pahuMcI huI thI ve suvarNa mudrikAeM vagairaha deM, usameM Azcarya kI bAta hI kyA ? hAM, vartamAna meM bIsa, paccIsa, yA sau pacAsa rupaye kI sarvisa (naukarI) karane vAle pUrva likhita bAtoM ko kalpanA mAtra mAnaleM to koI Azcarya nahIM kAraNa ve apanI AjIvIkA bhI bar3I muzkila se calAte haiM unake magaja meM itanI udAratA sunane kA bhI sthAna nahIM ho to yaha svabhAvika hI hai / yadi ve magajameM sugandhI tela kI mAliza kara kisI suMdara bATikA meM baiTha kara zAMta citta se eka-aika zatAbdI meM jaina samAja kaisI thI jaise bIsavI zatAbdI ke pUrva mannIsavIM aura unnIsavIM ke pUrva aThArahavIM, aThArahavIM ke pUrva satArahavIM zatAbdI meM jaina samAja kaisI thI isI prakAra eka-eka zatAbdI Age bar3hate jAyaM to jJAta ho sakegA hai ki eka samaya jaina samAja tana dhana se bar3I samRddhizAlI thA aura eka-eka dhArmika evaM samAjika kAryoM meM lAkhoM to kyA para karor3oM kA dravya vyaya kara dete the / unisavI zatAbdI meM jaisalamera ke paTavoM ne saMgha nikAla jisameM pacavIsa lakSa dravya kharca kiye the| seThiyA jAti ke dAnamIra 1181
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa astu, yahAM para to hamane kevala eka seThiyA jAti kA hI saMkSipta se hAla likhA hai aura likhane kA merA uddezya khAsa itanA hI hai ki vi0 saM 795 meM prAcArya udayaprabhasUri ne bhInnamAla meM 24 mukhya brAhmaNoM ko jaina banAye the usI samaya unake sAtha roTI beTI kA vyavahAra prAraMbha kara diyA gayA thA / jo vi0 saM0 1103 taka to barAbara calatA rahA para bAda meM beTI vyavahAra banda ho gayA kevala bhojana vyavahAra hI cAlu rahA beTo vyavahAra kisI kAraNa se banda huA ho para isase mahAjanasaMgha ko aura seThiyA jAti ko bar3A bhArI nukasAna huA ki seThiyA jAti sarvatra phailI huI lAkhoM kI saMkhyA meM eka samRddhizAlI jAti thI vaha giratI 2 Aja aMguliyoM ke pairavoM para gine jitanI raha gaI hai isa jAti meM Aja to lakSAdhiza toM khojane para bhI nahIM milate haiM yadi hai to bahuta kama loga haiM / isa jAti ke loga sarvatra phaila gaye the aba to kevala goDavADa, mAravAr3a, mevAr3a mAlave meM tathA thor3I saMkhyA meM anya prAntoM meM bhI hogaa| isa jAti ke kaI loga to vyApAra karate haiM para kaI loga miThAI kA dhandhA bhI karate haiM jaise jo kisI samaya mAtAjI ( devI) ke prasAda banAye karate the guMdoca ke, ghevara Aja bhI bhArata meM bahuta mazahUra hai / zrosavAla jaisI vizAla koma meM kanyA dukAla aura kanyAvikraya kA tAMDavanRtya horahA hai vaisA hI isa jAti meM bhI maujUda hone se dina ba dina saMkhyA kama hotI jA rahI hai isa jAti kI vizeSatA yaha hai ki jisa dina se isa jAti ne jainadharma svIkAra kiyA thA usa dina se Aja paryanta isa jAti ke saba ke saba loga jainadharma zraddhA pUrvaka pAlana karate haiN| aba bhI samaya hai ki aisI-aisI kama saMkhyA vAlI jAtiyoM ko mahAjanasaMgha apanA ke apane sAtha milA leM to inakA astitva TIkA raha sakatA hai aura mahAjanasaMgha kI Ayu bhI bar3ha sakatI hai yadi saMgha kumbhaH karNI niMdrA meM kharrATe kheMcatA hI rahegA to kucha samaya ke bAda ina jAtiyoM ke nAma pustakoM ke pRSToM meM hI dRSTi gocara hoNge| samaya kI balihArI hai ki hamAre pUrvAcAryoM ne to mAMsa madirAdi vyabhicAra sevana karane vAloM kI zuddhi kara unako saMgha meM zAmila kara lete the aura saMgha usI dina se una nUtana jainoM ke sAtha roTI beTI kA vyavahAra bar3e hI utsAha ke sAtha kara letA thA / taba bhAja hamArA yaha dina hai ki hamAre sadRza AcAra vicAra vAle hamAre bichur3e hue mAiyoM ko bhI hama apane aMdara milAne ke yogya bhI nahIM rahe haiN| __ Aja hamAre saMgha meM aisA koI prAbhAvazAlI AcArya nahIM rahA hai ki cirakAla se bichur3e hue sAdharmI bhAiyoM ko yaha samajha kara ki Aja hama vAsakSepa ke vidhi vidhAna se naye jaina banAne kI bhAvanA se hI unako zAmila kara sake / yadi hamAre sadRza pavitra AcAra vyavahAra vAle jinake sAtha hamArA beTI vyavahAra thA aura Aja bhojana vyavahAra hai hama eka paMkti evaM eka thAlI para baiTha kara bhojana karate haiM unake liye hI itanI saMkIrNatA hai taba koI AcArya pAMca paccIsa jATa mAlI rAjapUtAdi ko pratibodha dekara jaina banA liyA ho to unake sAtha to beTI vyavahAra kare hI kauna itanA hI kyoM para bhojana vyava. hAra bhI zAyada hI kara skeN| phirato isa mahAjanasaMgha ke mRtyu ke dina nikaTa bhaviSya meM ho isameM saMdeha hI kyA ho sakatA hai aura isakA kAraNa bhI pratyakSa hai dekhiye| 1-bAla vivAha se saMtAna kA abhAva va vidhavAoM kA bar3hanA / 2-vRddha vivAha se bhI vidhavAoM kI saMkhyA meM vRddhi hotI hai / jahAM bhojana vyavahAra hai vahAM beTI vyavahAra mansoonmmmmmunirnmomvommanmanushramarurnwwwwwwwwwwwnewwwwwwwwwwwwwmarwmummmmmnionrnmmmmmmmmmnner monium For Private & Personal use only
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM2 1178-1237 3-kujor3a vivAha kA bhI yahI pariNAma hai / 4-kanyA vikraya se suyogya yuvaka avivAhita raha jAte haiM / 5-vidhavA aura vidhura evaM kumAroM kA mRtyu se saMkhyA kA kama honA / 6-isa saMkIrNatA ke kAraNa bahuta se loga svadharma chor3a anya dharma meM jAne se bhI samAja kI saMkhyA kama hotI jA rahI hai| 7-kaI loga apanI AjIvikA ke sAdhanoM ke abhAva meM bhI svadharma kA tyAga kara anya sAmaja meM jAmilane se bhI apanI saMkhyA kama hotI hai / ityAdi / aura bhI kaI kAraNa haiM jisase samAja dinavadina kama hotI jA rahI hai taba dUsarI tarapha Amada ke daravAjoM para tAle nahIM para vanasI silAeM Thoka dI gaI haiM ki sau varSoM meM bhI koI eka bhI vyakti nahIM bar3ha sakatA hai ! sAdharmIbhAiyoM ke sAtha beTI vyavahAra nahIM hone ke bhayaMkara pariNAma ke liye Apako dUra jAne kI AvazyaktA nahIM hai kevala eka gujarAta meM hI dekhiye zrosavAla, poravAr3a, zrImAla ke alAvA bhAvasAra, pATIdAra, gujaravaniyA, maaNddhvnniy| nemA vaNiyA aura lAr3avAdi 20-25 jAtiyAM jainadharma pAlana karatI thI jinake pUrvajoM ke banAye hue jaina mandiroM ke zilAlekha bhI Aja vidyamAna haiM para unake sAtha beTI vyavahAra nahIM hone se isa bIMsavI zatAbdI meM hI lAkhoM manuSya vidharmI bana gaye haiM ve kevala vidharmI bana ke hI cupacApa nahIM raha gaye para jaina dharma kI niMdA karake saikar3oM, hajAroM ko jaina dharma se vimukha banA rahe haiN| yaha duHkha gAthA kevala maiM hI samAja ko nayI nahIM sunA rahA hU~ para samAja kA jana samUha jo thor3A bahuta samajhadAra hai vaha acchI taraha se jAnatA hai para kisI ke ghuTane meM tAkata nahIM hai ki vaha kUda kara kArya kSetra meM bAhara Ave / jaina samAja aisA ajJAna pUrNa samAja nahIM hai para vaha vyApAra karane vAlA samAja hai| prativarSa dUkAnoM ke naphe nukasAna ke AMkar3e milAnA jAnatA hai ataH samAja ke ghATe naphe ke liye samajhAne ko adhika parizrama kI bhI jarUrata nahIM hai yadi isa viSaya meM pratyeka vyakti se pUchA jAya yA unakI salAha lI jAya to saikar3eM nabe manuSya salAha deMge ki kyA seThiyA, kyA aruNodiyA, kyA dazA, kyA bIsA, jainadharma ke pAlana karane vAle tamAma eka saMgaThana meM pranthita ho jAnA caahiye| sabake liye nahIM para samAja meM do cAra so AgevAna taiyAra ho jAya ki ve sabase pahale kaheM ki hama beTI deMge aura legeM phira dekhiye kitanI dera lagatI hai para hamAre yahAM to cakra hI ulaTA cala rahA hai / sabhA sosAyaTIyoM meM prastAva pAsa karane para bhI hamAre bar3AoM ko to bar3A barAbarI kA hI ghara honA cAhiye, jaba taka svArtha tyAga nahIM kareMge vahAM taka samAja sudhara nahIM sakatA hai / yahi eka do vyakti kara bhI le to usako nyAti se bAya kATa kI sajA milatI hai| khaira, merI to bhAvanA hai ki abhI samaya hai jaba taka nabja meM gati hai taba taka to ilAja kiyA jAya to marIja ke jIvita rahane kI ummeda hai / zvAsa ke chUTa jAne para to hemagarbha kI goliyAM bhI miTTI ke samAna ho hai / anta meM hama zAsanadeva se prArthanA kareMge ki ve hamAre samAja ke aprezvaroM ko sadbuddhi pradAna kareM ki saikar3oM varSoM se nirjIva kAraNa se hamAre bhAI samAja se bichur3e hue haiM ve punaH zAmila hokara samAja kI AyuSya meM vRddhi kareM // OM zAMti / / mahAjanasaMgha kI saMkhyA kama hone kA kAraNa 1183
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa "bhArata ke adabhuta camatkAra" vartamAna AviSkAra yuga hai isa yuga meM pAzcAtya vidvAnoM ne sAinsa (vijJAna) aura zilpa kalAeM are free naye AviSkAra nirmANa kara saMsAra ko Azcarya meM mugdha banA diyA hai| una naye naye aviSkAro ko dekha kara janatA dAMtoM tale aMgulI dabA kara kahane lagatI hai ki pAzcAtya vidvAna manuSya hai yA devatA ? kAraNa ve jo-jo aviSkAra nirmANa karate haiM vaha pUrva hai jisako na to najaroM se dekhA aura na kAnoM se sunA hI hai / ityAdi / para jaba hama hamAre deza ( bhArata ) kA prAcIna sAhitya kA avalokana karate taba hameM thor3A bhI Azcarya nahIM hotA hai / kyoMki Aja se hajAroM lAkhoM varSa pUrva bhI hamAre pUrvaja ina saba vidyA, vijJAna, zilpAdi se pUrNa - rUpeNa paricita the / zrataH pAzcAtya vidvAnoM ne abhI taka nayA kucha bhI nahIM kiyA hai itanA hI kyoM para pAzcAtya vidvAnoM ne yaha saba hamAre deza ( bhArata ) se hI sIkhA hai arthAt isa prakAra kI vidyAoM ke lie bhArata saba dezoM kA guru kaha diyA jAya to bhI koI atyukti nahIM hogA kAraNa bhAratIya sAhitya meM hajAroM lAkhoM varSoM pUrva ke manuSyoM ko isa viSaya kA acchA jJAna thA aura bhI paramANu, pudgaloM kI aisI-aisI acintya zakti kA pratipAdana kiyA hai ki pAzcAtya vidvAna abhI taka vahAM nahIM pahu~ca sake haiM jisa zilpa kalAdi ko bhAratIya vidvAnoM ne apane hAthoM se kara dikhAI thI vaha Aja ke pAzvAtya vidvAna ilekTro siTI ( Electri city ) se bhI nahIM batalA sakate haiM hamAre bhAratIya prAcIna sAhitya meM kaI aise bhI camatkAra pUrNa udAharaNa milate hai ki jinako sunakara saMsAra maMtra mugdha bana jAte haiN| pAThakoM kI jAnakArI ke lie katipaya udAharaNa namUne ke taura para batalA diye jAte haiM / 1 - zrIkalalasUtra meM aisI bAta likhI hai ki prathama saudharma devaloka meM 32 lakSa vimAna hai aura pratyeka vimAna meM eka-eka sughoSa ghaMTA hai jaba indroM ko pratyeka vimAna meM saMdeza pahu~cAnA ho taba apane eka vimAna kI sughoSA ghaMTA meM zabda kaha deM evaM bharade ki vaha 32 lakSa ghaMTAoM dvArA battIsa lakSa vimAnoM meM ghoSita ho jAtA hai / kyA yaha prayoga vartamAna ke reDiyo se kama hai ? kadApi nahIM / 1184 2 -- zrIprajJApanA sUtra ke cautIsaveM pada meM aisA ullekha milatA hai ki bArahaveM devaloka meM devatA sthita hai taba dUsare loka meM devI hai bIca pAMca dasa sahasra mila nahIM para asaMkhyAta kror3anakror3a yojana kA aMtara hone para bhI deva devAMganA kA manogata bhAva milatA hai taba vahAM se devatAoM ke vIrya ke pudgala chuTate haiM. aura sIdhe devI ke zarIra meM praveza kara jAte haiN| kyA yaha bina tAra ke ( Television ) tAra se kucha kama hai / nahIM! pudgaloM kI kaisI zakti hai aura saMbaMdha hai ki bIca meM kaI pRthvIkhaMDa makAna vagairaha Ate haiM para ve pudgala binA kisI rukAvaTa ke sIdhe devI ke zarIra meM avatIrNa ho jAte haiM / { 3 - kaI rAjakumAroM ke lagna ke sAtha kanyA kA pitA datta (dAyajA ) dete haiM unameM adhyAyanya vastuoM ke sAtha binA vado kI gAr3iyA bhI dI aisA ulekha hai kyA yaha rela, moTara se kama hai ? nhiiN| rela, moTara to tela koyale kI apekSA rakhatI hai para ve gAr3iyA~ to vaTana dabAne se hI calatI thI / 4 - rAjakuMvara amarayazaH kI kathA meM likhA hai ki eka jaMgala kI jar3I bUTI usake hAtha para bAMdha dI jisase vaha marda ke badale strI bana gayA aura jar3I kholane para punaH puruSa bana gayA thA / bhArata ke adbhuta camatkAra -
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 5-jayavijaya rAja kuvara ke caritra meM ullekha hai ki eka samudra ke bIca TApu hai vahAM eka devI kA maMdira aura eka bagIcA hai usa bagIce meM eka vRkSa aisA hai ki jisakA puSpa suMgane mAtra se manuSya gadhA bana jAtA hai taba punaH dUsare vRkSa kA puSpa suMghate hI gadhe se manuSya bana jAtA hai / 6-madana-caritra meM eka aisI bAta milatI hai ki eka rAjya mahala meM do aisI zIziyA~ hai jo cUrNa se bharakara rakhI hai unameM se eka zIzI kA cUrNa manuSya kI AMkha meM DAlane se vaha pazu bana jAtA hai taba dUsarI zIzI kA cUrNa DAlane se punaH manuSya bana jAtA hai|| 7-zrIsUtrakRtAMga sUtra ke zrAhAra prajJAdhyayana meM likhA hai ki trasakAya, agnikAya kA AhAra kare vaha kaisA uSNayoni vAlA trasa jIva hogA ki agnikAya kA zrAhAra karane para bhI jIvita raha sake / 8-jayavijaya kuvara ko eka tote ne do phala dekara kahA ki eka phala khAne se sAta dina meM rAja mile aura dUsarA phala khAne se hamezA pAMca sau dInAra muMha se nikalatI rahe aura aisA hI huA thaa| 9-yoni prabhRta nAmaka zAstroM meM aisA ullekha hai ki amuka padArtha pAnI meM DAlane se amuka jAti ke jIva paidA ho jAte haiN| 10-prabhAvika caritra meM sarasaba vidyA se asaMkhya azva aura savAra banA liye the aura ve yuddha ke kAma meM Aye the / aise saikar3oM taraha kI ghaTanAe~ camatkAra pUrNa hai zAyada isameM vidyA, mantra aura deva prayoga bhI hogaa| 11-gajasiMha kumAra ke caritra meM AtA hai ki eka suthAra ne kASTa kA mayUra banAyA yA jisake eka baTana aisA rakhA thA ki jisako dabAne se vaha mayUra AkAza meM gamana kara jAtA aura usa mayUra para manuSya savArI bhI kara sakatA thaa| yaha ghaTanA kevala hAtha prayoga se banAI gaI thii| 12-madana caritra meM eka ur3ana khaTolA kA ullekha milatA hai ki jisa para cAra manuSya savAra ho AkAza meM gamana kara sakeM isameM bhI kASTa kI khIlI kA hI prayoga hotA thaa| 13 -abhI vikramIya terahavI zatAbdI meM eka jainAcArya ne mRgapAkSI nAmaka grantha likhA hai jisameM 36 varga aura 225 jAnavaroM kI bhASA kA vijJAna likhA hai| jisako par3ha kara acche 2 pAzcAtya vidvAna bhI dAttAtale ugulI davAne laga gaye jisa pranya kA aMgrejI meM anuvAda ho cukA hai jisakI samAlocanA sarasvatI mAsika meM chapa cukI hai kyA bhArata ke alAvA aisA kisI ne karake batAyA hai ? 14-uparokta bAteM to parokSa haiM para isa samaya ahamadAbAda tathA kher3A prAma meM eka-eka kASTa kA vRkSa hai usakI zAkhAoM para kASTa kI putaliyA~ haiM jinake hAthoM meM mRdaMga, sitAra, tAlAdi saMgIta ke sAdhana haiM aura usa vRkSa ke eka cAbI bhI rakhI hai jaba vaha cAbI dI jAtI hai to ve saba kASTa putaliyA~ vAjiMtra bajAne laga jAti hai aura nAca bhI karatI hai yaha hamAre deza ke kalAvijJoM ke hAtha se banAI huI kalAe haiN| 15-upadezaprasAda nAmaka graMtha kA prathama bhAga ke pRSTha 111 para eka kathA likhI hai ki "bhArata ke vakSasthala para dhana, dhAna kuve, tAlAba evaM vana vATikA se suzobhita kokaNa nAmaka deza thA usakI rAjadhAnI sopArapaTTana meM thI / vahAM ke rAjAprajA jana nIti nipuNa evaM samRddhazAlI the / vyApAra kA kendra hone se lakSmI ne bhI apanA sthira vAsa kara rakhA thA / kalA kauzala meM to vaha nagara itanA baDA caDA thA, ki jisakI kIrti rUpa saurabha vahuta dUra dUra phaila gaI thI / bhrama kI bhAMti dUra dUra ke vyApArI loga vyApArArtha bhArata ke adbhuta camatkAra 1185
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura kalA kauzala sIkhane vAle loga zrA zrAkara apanI manokAmanA pUrNa karate the usa paTTana meM vikrama nAma kA rAjA rAjya karatA thA aura jaise vaha duzmanoM ke liye vikrama thA vaise hI guNIjana sajjanoM kA satkAra aura puruSArthiyoM kA utsAha bar3hAne ke liye bhI sadaiva tatpara rahatA thA / usI sopArapaTTana meM eka somala nAma kA rathakAra ( sUdhAra ) rahatA thA aura apanI kalA kauzala meM vizva vikhyAta bhI thA / usake naye-naye AviSkAra se rAjA ne bhI saMtuSTa hokara apane rAja meM somaMla ko uccAsana dekara rAjya meM usakA acchA mAna sanmAna bar3hA rakhA thA aura rAja kI ora se usa sudhAra ko eka suvarNapada bhI inAyata kiyA gayA thA aura usake nitya naye AviSkAra evaM hasta kalA dekha kara prajAjana bhI usakI mukta kaMTha se bhUri bhUri prazaMsA kiyA karatI thI / usa somala rathakAra ke eka devala nAma kA putra thA jaba vaha bar3A huA to somala apane putra ko par3hAne ke liye acchA prabaMdha kiyA tathA apanI zilpa kalAdi vidyA par3hAne kA bhI usa svaMya ne bahuta kucha prayatna kiyA kyoMki nIti kAroM ne bhI kahA hai ki "pitRbhistAr3itA putraH ziSyazca guru zikSitaH / dhana hataM suvarNaM ca jAyate jana maNDanam ||" arthAt pitA putra ko, guru ziSya ko par3hAne ke liye tAr3anA, tarjanA bhI karate haiM taba hI jAkara putra evaM ziSya par3hakara yogya banatA hai jaise sonA ko pITa pITa kara bhUSaNa banAte haiM taba hI jAkara ve janatA bhUSaNa banakara zobhA ko prApta hote haiM / " para sAtha meM yaha bhI kahA hai ki "buddhi karmAnusAriNI" devala ne pUrva janma meM na jAne kaise kaThora karmopArjana kiye hoMge va jJAna kI antarAya karma kaisA bandhA hogA ki pitA kI zikSA kA thor3A bhI asara devala para nahIM huA / yahI kAraNa hai kI na to vaha par3hAI kara sakA aura na zilpakalA kA vijJa hI bana sakA / arthAt devala mUrkha evaM apaThita raha gayA aura nItikAra apaThita manuSya ko pazuoM se bhI sA hai apaThita vyakti kA kahIM para sarakAra nahIM hotA varan vaha jahAM jAtA hai vahAM para usakA tiraskAra hI hotA hai yahI hAla somala ke putra devala kA huA / usa somala ke eka dAsI thI usakA gupta vyavahAra eka brAhmaNa ke sAtha ho gayA thA, kAraNa karmoM kI gati vicitra hotI hai jisake sAtha pUrva bhava meM jaisA saMbaMdha baMdhA huA hai utanA to bhoganA hI par3atA hai dAsI ke brAhmaNa se eka putra paidA huA jisakA nAma ( kokAsa ) rakhA gayA thA / jaba kokAsa bAlyAvasthA kA atikramaNa kiyA tatra to vaha vidyAbhyAsa karane lagA para vidyAgrahaNa karane meM sabase pahale vinaya bhakti kI zrAvazyakatA rahatI hai aura dAsa meM yaha guNa svAbhAvika hI huA karatA hai kokAsa ne adhyApaka ke dila ko prasanna kara sarva vidyA par3ha lii| sAtha meM vaha apane mAlika somala kA bhI acchA vinaya aura pUrNa taura se bhakti kiyA karatA thA jisase khuza hokara somala ne apanI jitanI zilpa kalAeM thI vaha saba kokAsa ko sikhAdI jisase kokAsa kI khyAti bhI somala kI taraha sarvatra prasiddha ho gaI itanA hI kyoM para rAja meM kokAsa kA vahI sthAna bana gayA ki jitanA somala kA thA kahA bhI hai kiguNAH sarvatra pUjyante pitR vaMzo nirarthakaH / vAsudevaM namasyanti, vasudevaM na te janAH // 1 // " manuSya cAhe vidvAna ho, mUrkha ho, paNDita ho, samaya to apanA kAma karatA hI rahatA hai| kucha samaya ke pazcAt jaba somala kA dehAnta ho gayA to pIche usakA putra devala apaThita evaM mUrkha thA yahI kAraNa thA ki 1986 bhArata ke adbhuta camatkAra -
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 usake saMbaMdhI evaM rAjA mila kara somala ke ghara kA saba bhAra kokAsa ke supurda kara ghara kA mAlika kokAsa ko banA diyaa| taba jAkara devala kI AMkheM khulI aura apane apaThita rahane kA pazcAtApa karane lagA para samaya ke cale jAne para paritApa karane se kyA hotA hai / yaha to saba pUrva saMcita zubhAzubha karmoM kA hI phala hai, kahA hai ki 'dAsero'pi gRhasvAmya muccaiH kAmamAvA satavAn / gRha svAmya'pi dAsesya ho, prAcya zubhAzubhe // " aba to kokAsa sarvatra mAnanIya bana gayA kahA bhI hai ki "yathA rAjA tathA prajA" kokAsa ko [jA kI ora se mAna pAna mila jAne se vaha saMtoSa mAnakara nizcita nahIM baiTha gayA para apane abhyAsa ko aura bhI Age bar3hAtA gayA jisase prApta huA satkAra kI rakSA evaM vRddhi bhI ho sake / eka samaya kI bAta hai ki kokAsa ke makAna para do muni bhikSArtha zrAye jinako dekhakara kokAsa ko bar3A hI harSa huA, muniyoM ko bhAva sahita vaMdana kiyA aura rasor3e meM le jAkara nirvadya AhAra pAnI diyA munine dharmalAbha diyA aura vApasa lauTane lage to kokAsa ne dharma kA svarUpa pUchA / muniyoM ne saMkSipta se ahiMsA maya dharma kahA jisase kokAsa te nirNaya pUrvaka jainadharma svIkAra kara liyA aura muniyoM kI sevA upAsanA kara kriyAkAMDa se jAnakAra ho tayA tathA jainadharma ke tatvoM kA acchA bodhaprApta kara liyA / usI samaya AvaMtIdeza meM ujjainI nAma kI prasiddha nagarI thI vahAM para bicAradhavala nAma kA rAjA rAjya karatA thA / usa rAjA ke rAja meM cAra ratna the ve apane-apane kAma meM itane catura evaM siddha hasta the ki jinakI prazaMsA sarvatra phaila rahI thI una cAroM ratnoM ke nAma aura kAma isa prakAra the 1 - rasoiyA ratna - rasoiyA ratna aisI rasoI banAtA thA ki bhojana karane vAle ko jitane samaya meM bhUkha laganI cAhiye to aisA bhojana karake jImAtA thA ki usako utane hI samaya meM bhUkha lage / 2 - zayyA ratna - zayyA taiyAra karane vAlA ratna zayyApara sone vAle ko jitanI nindrA lenI ho to aisI zayyA taiyAra karatA thA ki sone vAle ko utanI hI nindrA ve pahale nahIM jAge / 3 - koSTAgAra ratna -- koThAra banAne vAlA ratna aisA koThAra banAve ki usameM rakhI jAne vAlI vastu kisI dUsare ko nahIM mile kintu Apa hI jAna sake tathA lA sake / 4 - mardana ratna- mardana karane vAla ratna --- jitanA taila mAliza karake jisa ke zarIra meM ramA da utanA hI taila binA kisI takalIpha ke zarIra se vApisa nikAla de / ina cAroM ratnoM ke kAryoM para rAjA sadaiva khuza rahatA thaa| ina ratnoM kI mahimA kevala rAjA ke meM hI nahIM para bahuta dUra 2 taka phaila gaI thii| rAjA vicAradhavala bar3A hI dharmAtmArAjA thA Apa kA dela hamezA saMsAra se virakta rahatA thA usakA vairAgya yahAM taka bar3ha gayA thA ki koI yogya puruSa mila jAya to maiM usako rAja dekara saMsAra kA tyAga kara zrAtmakalyANa meM laga jAUM para bhogAvalI karmoM kI sthiti pUrI na hone se icchA ke na hone para bhI saMsAra meM raha kara rAjya calAnA par3atA thA / pATalIputra nagara rAjA jayazatru ne sunA ki ujjaina nagarI ke rAjya meM cAra rahana haiM aura ve apane kAmoM ke bar3e bhArI vidvAna haiM para yadi maiM ujjainapati se mAMguM to ve apane ratna kaise de sakeMge / ataH maiM cAra prakAra kI senA lekara ujjaina nagarI para dhAvA bola dUM aura balAtkAra cAroM ratnoM ko mere rAjya meM le AUM / zatru ne aisA hI kiyA aura cAra prakAra kI senA lekara AyA aura ujjainanagarI ko ghera lI / rAjA rAjA ke cAra ratna 1187
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vicAradhavala isake liye vicAra kara rahA thA para honahAra aisA thA ki rAjA ke zarIra meM akasmAt aisI bimArI huI ki thor3e samaya meM hI paMcaparameSTI kA smaraNa karatA huA samAdhi pUrvaka deha chor3a kara svarga kI ora prasthAna kara diyaa| jaba rAjA kA dehAnta ho gayA to Ane vAlA rAjA kA sAmanA kauna kare ? muzahI, umarAva vagairaha ekatra ho vicAra kiyA ki apane rAjA ke putra to hai nahIM kisI dUsare rAjA ko rAjya dekara Aye hue rAjA ke sAtha yuddha karane kI apekSA to pAyA huA rAjA ko hI rAjya de kara apanA rAjA kyoM nahIM banA diyA jAya ? jisase svayaM zAMti ho jaaygii| ThIka yahI kiyA Aye hue rAjAjayazatru ko ujjaina kA rAjya de diyaa| rAjA jayazatru cAroM ratnoM ko bulA kara unakI parIkSA kI to ve apane-apane kAryoM meM nipurNa nikale jisase rAjA ko bar3A hI harSa huA aura vizeSa meM ujjaina kA rAja bhI apane hastagata ho gyaa| eka samaya rAjA jayazatru mardanaratna ko bulA kara apane zarIra para tela kI mAliza karavAI to mardana ratna ne daza karSa ( usa samaya kA tola ) taila ko zarIra meM ramAya diyA bAda meM taila vApisa nikAlane ko kahA to mardana ratna ne eka jaMghA se pAMca karSa taila nikAla diyA isapara rAjA ne kahA ki eka jaghAM meM tela rahane do zAyada merI sabhA meM koI dasarA mardana kAra ho to usakI bhI parIkSA kara lI jAya / ThIka rAjA ne rAja sabhA meM baiThe hue mardanakAroM se kahA ki isa ratna ne mere mAliza kI hai zrAdhA tela to vApasa nikAla diyA hai aura AdhA tela maiMne tuma loMgoM ke liye rakhA hai yadi tumhAre aMdara kucha yogyatA ho to mere zarIra se taila nikAla do ? mardanakAroM ne rAjA ke zarIra meM rahA huA tela nikAlane kI bahuta koziza kI para kisI eka ne bhI taila nahI nikAlA isa prakAra karane se dina vyatita ho kara rAtri par3a gaI gajA so gayA subaha tela nikAlane ke liye mardana ratna ko bulAyA to usane kahA rAjA Apane bhojana kara liyA pAnI pI liyA aba taila nikAlanA muzkila hai hAM jisa samaya maiMne tela kI mAliza kara AdhA taila nikAlA thA usa samaya yA Apane bhojana pAna nahIM kiyA usa samaya taka taila vApisa nikala sakatA thA parayaha tela Apake zarIra meM raha bhI jAve to Apako kisI prakAra kI takalIpha nahIM hogii| khaira, rAjAne svIkAra kara liyA para vaha taila jaMghA meM rahane se jaMghA kA raMga kAlA kAka ( kAga) jaisA zyAma par3a gayA isa liye logoM ne rAjA kA nAma kAkajaMghA rakha diyaa| duniyA kA rakhA huA nAma acchA ho yA burA pracalita ho hI jAtA hai / phira acchA ke bajAya burA nAma zIghra phaila jAtA hai / basa, rAjA jayazatru ko saba loga 'kAkajaMgha' ke nAma se pukArane laga gye| eka bAra sopArapaTTana meM eka bhayaMkara janasaMhAra duSkAla par3A jisakI bhISaNa mArane eka nagara meM hI nahIM para deza bhara meM trAhi 2 macA dI janatA anna pAnI binA hAhAkAra karane laga gaI aura apanI maryAdA se bhI patita hone laga gaI kahA hai ki maratA kyA nahIM karatA jaise "mAMtaM muccati gauravaM, pariharatya pati dInAtmAtAm / lajjA mutsUjati zrayatya dayatAM nIcAcaM mAlaMbate / / bhAryA bandhu sutA sutezvapa kRrtA navidyAzveSyate / kiM kiM yatna karoti ninditamapi prANi kSudhA pIr3itaH // 1 // isa bhayaMkara duSkAla ke kAraNa koMkAsa apane saba kuTumba ko sAtha lekara ujjainanagarI meM zrAkara apanA nivAsa kara diyA / para yahAM ke logoM ke sAtha kokAsa kI koI pahacAna nahIM thI kokAsa kI icchA 1188ational rAjA jayazatra www.jamelibrary.org
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 pI ki choTe bar3e ke sAtha milane se kyA ho sakatA hai para khudarAjA se hI milanA cAhiye kintu binA kisI kI sahAyatA ke rAjA se milanA ho nahIM sakatA thA ataH kokAsa ne eka aisA upAya socA ki usane kASTa ke bahutase kabUtara banAe una kabUtaroM ke eka aisA vaTana lagAyA ki vaTana dabAne se ve zrAkAza meM gamana kara sake aura usa vaTana ke aise naMbara lagAye ki utanI hI dUra jA sake jahAM jAve ve aise gire ki vahAM kA padArtha svayaM vRtara meM rakhI huI polAra meM bhara jAya usa polAra kI jagaha bhI aisI rakhI ki utanA vajana bhara jAne para sarA vaTana svayaM daba jAya jisase phira AkAza meM ur3a kara sIdhA kokAsa ke pAsa AjAya aise eka nahIM ra aneka kabUtara banAliye aura una kabUtaroM ko gajA ke anAja ke koThAroM para ur3A diye kabUtaroM ke vaTanoM ke naMvara ke anusAra saba kabUtara rAjA ke anAja ke koThAra para jA par3e par3ate hI unakI udara (polAra) meM vayaM anAja bhara gayA ki kabUtara ur3akara kokAsa ke pAsa Agaye isa prakAra hamezA kASTa kabUtaroM ko bhejakara rAjA kA anAja maMgavAyA kare / aisA karate-karate kaI dina bIta gaye / taba anAja ke bhaMDAra rakSako ne socA ke ye kabUtara kisa ke haiM eka dina unhoMne kabUtaroM kA pIchA kiyA to ve kokAsa ke pAsa pahu~ca gaye / aura okAsa ko gunhagAra samama rAjA ke pAsa le aae| jaba rAjA ne kokAsa ko pUchA to usane kASTa kabUtaroM ko tathA rAjA se milane kI sava bAta satya-satya kaha sunAI / para satya kA kaisA prabhAva par3atA hai / "satyaM mitraH piyaM strImira lIkaM madhuraM dviSA / anukulaM ca satya ca vaktavyaM svAminA saha // 1 // kokAsa kI satyatA evaM kalA kauzala se rAjA saMtuSTa ho itanA dravya evaM zrAjIvikA kara dI ki usa ke sava kuTumva kA acchI taraha se nirvAha ho sake / kahA hai kilavaNa sabhonacthIraso, viNNANa samoavandhavo natthI| dhamma sabho natthI nihi, kAhe samoveriNo ntthii| eka dina rAjA ne kokAsa se pUchA ki tuma kevala kabUvara hI banAnA jAnate ho yA anya kaI aura bhI zalpavidyA jAnate ho ? kokAsa ne kahA hajUra Apa jo AjJA kareMge vahI meM vanA duuNgaa| rAjA ne kahA ki resA garur3a banAo ki jisa para tIna manuSya savAra hoM AkAza meM gamana kara sake / kokAsa ne rAjA kI AjJA vIkAra kara garur3a vanAnA prArambhakiyA jo sAmagrI cAhatI thI vaha saba rAjA ne maMgavA dii| phira to dera hI gyA thI kokAsa ne thor3e hI samaya meM eka sundara garur3a vimAna ke AkAra vanAdiyA jisako dekha kara rAjA bahuta hI khuza hutrA / rAjA rANI aura kokAsa ye tInoM usa garur3a para savAra ho AkAza meM gamana karane koM nikala ye calate calate jA rahe the ki nIce eka sundara nagara zrAyA / rAjA ne kokAsa se pUchA ki-yaha kauna sA nagara hai| kokAsa ne kahA he rAjA ! yaha bharoMca nAma kA eka prasiddha nagara hai yahAM para vIsaveM tIrthakara muni puvrata pratiSThitpura nagara se eka rAtrI meM sATha kosa cala kara Ae the| kAraNa yahAM brAhmaNoM ne eka azva megha yajJa karanA prArambha kiyA thA jisameM jisa azvakA homa (vali) karane kAunhoMne nizcaya kiyA thA vaha azva tIrthakarake pUrva janma kA mitra thA usako bacAne ke liye ve Ae the usa azva ko bacA diyA bAda vaha mara kara deva huA usane yahAM para tIrthakara munisuvrata kA maMdira banavA kara mUrti sthApana kI tathA eka apanI azva ke rUpa kI murti sthApana kara isa tIrtha kA nAma azvabodha tIrtha rakhA thA jo adyAvadhi vidyamAna hai aura bhI isa tIrtha ke uddhAra vagairaha saMbaMdhI saba hisTrI rAjA ko sunAI / kisI samaya punaH laMkA nagarI ke Upara Aye taba rAjA ne punaH pUchA to kokAsa ne rAjA rAvaNa kA rAja sItA kA haraNa, rAmacandrajI kA AnA vagairaha saba hAla sunAyA tathA rAvaNa ke nauvaha to khATa ke bandhe rahate the / aura ve yajJa vAdiyoM ke yajJa kA vidhvaMsa kara DAlate the isa liye ve kokAsa kA kASTa kabUtara banAnA 1189
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa loga rAvaNa ko rAkSasoM kI ginatI meM ginate the / rAjA rAvaNa aura rANI maMdodarI aSTApada tIrtha para jAkara tIrthakara deva kI aisI bhakti kI ki sitAra vajAte hue tAMta TUTa gaI thI usI samaya apane zarIra kI nasa nikAla kara sitAra meM jor3a dI yahI kAraNa hai ki vaha bhaviSya meM tIrthakara pada dhAraNa kareMge / ityAdi / ___ eka dina phira pazcima kI ora gaye to nIce parvata dekha rAjA ne kokAsa se pUchA to usane kahA dharA. dhipa / yaha puNya pavitra evaM mahA prabhAvika zrIzatrujaya tIrtha hai yahAM para tevisa tIrthakaroM ke samavasaraNa hue / ajI tanAtha prabhu ne cAturmAsa kiyA aura aneka mahAtmA yahAM para mukti ko prApta hue ityAdi isI prakAra giranAra tIrtha ke liye kahA ki yahA~ neminAtha prabhu ke tIna kalyANa hue| punaH pUrva kI yAtrA karate hue sammetazikhara kA paricaya karAte hue kokAsa ne kahA yahAM vIsa tIrthaMkara mokSa padhAre haiN| isI prakAra kabhI pApApurI, kabhI, campApurI, kabhI rAjagRha, kabhI aSTApada tIrtha Adi kA hAla sunAtA rahA jisase rAjA kI bhAvanA pavitra jaina dharma kI ora jhukagaI aura kokasa ke prayatna se rAjA ne jainadharma svIkAra karake usakI hI ArAdhanA karane lgaa| eka samaya kokAsa rAjA ko AcArya zrutibodhasUrI ke pAsa le gyaa| AcAryazrI ne rAjA ko dharmopadeza diyA jisameM sAdhudharma evaM gRhastha dharma kA vivaraNa kiyA rAjA ne gRhastha dharma ke dvAdazavrata dhAraNa kiye jisameM chaTA bata meM cAroM dizA sau-sau yojana bhUmi kI maryAdA kI zeSa yathAzakti meM vratapaccakkhAna kara sUrijI ko vaMdana kara apane sthAna para cale gaye para unakI AkAza gamana pravRti usI prakAra cAlu rhii| rAjA ke eka yazodA nAma kI rANI thI aura usI ke sAtha adhika sneha hone se zrAkAza gamanasamaya sAtha le jAtA thA jisase dUsarI vijaya nAma kI rAnI IrSA karatI thI / jaba eka samaya rAjA yazodArAnI ko garui para baiThA kara bhAkAza gamana kI taiyArI kara rahA thA to vijayArAnI eka guptAcara dvArA usa garur3a ko lauTAne kI khIla badaladI jisakI kisI ko khabara nahIM paDI jaba rAjA rAnI aura kokasa garur3a vimAna para savAra ho kara AkAza meM gamana kiyA to usa samaya vimAna itanA teja calA ki thor3e hI samaya meM saiMkar3o kosa calA gayA isa hAlata meM rAjA ko apane vrata kI smRti huI aura kokAsa ko pUchA, ki kokAsa ! apane nagara se kitane dara pAe haiM ? kokAsa ne jabAba diyA ki eka sau yojana se kucha adhika A gaye haiM rAjA ne kahA ki kokAsa jaldI se garur3a ko vApasa lauTA do kAraNa mere sau yojana kI bhUmi uparAMta jAne kA tyAga kiyA huA hai / kokAsa ne kahA ki thor3I dUra para jAkara garur3a ko lauTA dUMgA rAjA ne kahA nahIM yahIM se lauTA do / kokAsa ne kahA hujUra vrata meM aticAra to laga hI gayA hai phira takalIpha kyoM uThAI jAya thor3I dUra para jAne se vimAna suvidhA se lauTAyA jA skegaa| rAjA ne kahA kokAsa ! tuma jainadharma kI jAnakArI rakhate hue bhI aisI ayogya bAta kyoM kara rahe ho kAraNa anajAna paNe meM bhUmi ullaMghana hone se aticAra lagatA hai para jAna bUjha kara Age jAne meM aticAra nahIM para vrata bhaMga rUpa anAcAra lagatA hai ataH prANa bhI calA jAya para eka kadama bhI Age bar3hanA ThIka nahIM hai kokAsa ne kahA rAjan ! yaha kaliMga deza kI bhUmi hai aura najadIka kAMcanapura nagara hai yahAM ke rAjA ke sAtha Apa kA cirakAla se vaira hai yahAM vimAna utArane meM Apa ko zAyada kaSTa hogA ataH Apa vrata bhaMga kI AlocanA kara prAyazcita karaleM para zrAgraha na kara thor3A so Age cala kara vimAna ko lauTAne kI AjJA deN| rAjA ne kahA ki kitanA hI kaSTa kyoM na ho para maiM merA vrata hargija khaMDita nahIM karUgA / ataH rAjA kI dRr3hatA dekha kokAsa ne garur3a ko lauTAne ke liye khilI vaTana dAbA para garur3a nahIM lauTAyA / kokAsa ne khilI ko dekhI to apanI khilI nahIM pAI rAjA se kahA Jain Edu1190national For Private & Personal use O rAjA ke vratoM kI parIkSA kA samaya-mary.org
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 garIbaparavara merI khilI kisI ne badala dI hai ataH garur3a ko pIche nahIM lauTAyA jA sakatA hai rAjA ne kahA tuma vimAna ko yahIM utAra do yahAM se saba paidala apane nagara ko clejaaveNge| kokAsa ne garur3a ko utArane kI bahuta koziza kI jaba garur3a ko nIce utAra rahA thA to usakI pAkheM vanda ho gaI aura garur3a jAkara samudra ke pAnI para par3a gayA / jisase kisI ko takalIpha nahIM huii| para ve saba vAlavAla baca gaye jisase rAjA kI jainadharma para vizeSa zraddhA dRr3ha ho gii| jaba kokAsa apane garur3a aura rAjA rAnI ko samudra se pAra kara kinAre para lAyA aura kahA kI Apa donoM gupta rUpa se yahAM viraajeN| maiM jAkara nagara se dUsarI khilI banAkara le AtA hU~ phira saba garur3a para savAra hokara apane nagara ko cale cleNge| para yaha merI bAta smaraNa meM rahe ki isa nagara kA rAjA zrApa kA duzmana hai Apa na to kisI se vArtAlApa kareM aura na apanA paricaya kisI se karAve / itanA kaha kara kokAsa nagara meM gayA eka suthAra ke vahAM jAkara aujAra mAMgA suthAra ne kahA Apa yahAM Thahare maiM ghara para jA kara aujAra le AtA huuN| suthAra aujAra lene ko gayA pIche usakA eka cakra adhUrA par3A thA kokAsa ne usako jitanA jaldI utanA hI suMdara banA diyA jaba suthAra aujAra lekara AyA aura kokAsa ko diyA aura vaha apanI khilI banAne lagA idhara suthAra ne apane cakra kA kAma dekhA to usako bar3A hI Azcarya huA usane socA kI ho na ho para yaha kArIgara kokAsa hI honA cAhiye suthAra kisI bahAne se vahAM se cala kara rAjA ke pAsa AyA aura kahA ki merI dukAna para eka kArIgara AyA hai| mere khyAla se vaha ujjaina ke rAjA kA prasiddha kArIgara kokAsa hai / rAjA ne turanta sipAhiyoM ko bheja kara kokAsa ko jabarana apane pAsa bulAyA aura puchA kI tumhArA gajA kAkajaMgha kahAM hai ? kokAsa kabhI jhUTha nahIM bolatA thA usane apane satyavrata ko rakSA karate hue vahuta kucha kiyA para Akhira jaba koI upAya nahIM rahA taba rAjA kA patA batalAnA pdd'aa| basa, phira to thA hI kyA kAMcanapura kA rAjA kanakaprabha ne hAtha meM AyA huA isa avasara ko kaba jAne dene vAlA thA / rAjA evaM ganI ko pakar3a maMgavAyA aura kokAsa ke sAtha tInoM ko kaida kara diyA itanA hI nahIM balki una tInoM kA khAna pAna bhI banda kara diyA jaba isa anucita kArya kI khabara nAgarikoM ko milI to unhoMne socA ki yaha to rAjA kA bar3A anyAya hai jisameM bhI khAna pAna vanda kara denA to aura bhI vizeSa hai ataH nAgarika logo ne vividha prakAra ke pakavAna banA kara AkAza meM bhramaNa karane vAle pakSiyoM ko phaikane ke bahAne uchAlate 2 rAjA rANI evaM kokAsa jisa makAna meM kaida the vahAM bhI pheMkane zurU kara diyA ki una tInoM kA bhI gujAga ho sake isa prakAra kaI dina gujara gaye / rAjA gaNI aura kokAsa bar3e hI duHkha meM aapdd'e| para kahA hai ki 'ko isa sayA suhio, kassa va lacchI thirAipijhai / ko maccaNA na gahio, ko giddho neva visae su|| khaira, eka dina rAjA ne kokAsa ke baira ko yAda kara usako jAna se maravA DAlane kA vicAra kara DAlA para jaba isa anucita kArya kI khabara nagara meM huI to kaI nAgarika loga ekatra ho rAjA ke pAsa meM jAkara arja kI ki "sarveSAM bahumAnA haiH kalAvAn svaparo'pi vaa| viziSya ca mahezasya maTIyo mahimApti kam // 1 // arthAt vidvAn evaM kalAvAna apanA ho yA dUsaroM kA ho Adara satkAra karane yogya hotA hai| candra kokAsa kI cAturya kalA
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kalAvAn ho ne se hI zaMkara ne apane kapAla para aMkita kiyA hai / he rAjan ! kokAsa jaisA kalAvAn ko mAra DAlanA yaha Apako yogya nahIM hai kAraNa isase eka to isa anucita kArya se sarvatra ApakI apakIrti evaM apayaza hogaa| dUsarA eka bar3A bhArI kalAvAna Apake hAthoM se sadA ke liye khoyA jAyagA / he bhUpati ! mArane kI apekSA kokAsa jaisA vidvAna ApakehAtha lagA hai to isase koI acchA kAma lenA cAhiye isameM hI zrApakI zobhA hai / nAgarikoM kA kahanA mAna kara rAjAne kokAsa ko apane pAsa bulA kara pUchA ki kokAsa tuma eka garur3a hI banAnA jAnate ho yA / dUsarA bhI kucha banA sakate ho? isa para kokAsa ne kahA ki jo hukma Apa deM vahI maiM banA sakatA hU~ gajA ne kahA ki eka aisA kASTa vimAna banA do ki jisa para maiM merI rAnI aura mere sau putra va merA pradhAna sava alagara baiTha kara AkAza meM saphara kara skeN| rAjA kI isa bAta ko kokAsa ne svIkAra kara lii| aura rAjA ne kokAsa ke kahane mujaba saba sAmAna bhI maMgavA diyA / vasa, phira to kyA derI thI / kokAsa ne isa kArya ko apane tathA rAjA gaNI ko kAgagRha mukti kA sAdhana samajha zurU kara diyA / rAjA rANI ko bhI khuza samAcAra kahalA diyA ki aba maiM Apako zIghra hI saMkaTa mukta karavA dUMgA / idhara ujjainanagarI ko eka guptacara bheja kara gajA kAkajaMgha ke putra rAmeza ko kahalA diyA ki rAjA gaNI aura merI yaha dazA huI hai| para Apa amukatithi taka aise gupta tarIke se sainA lekara kaliMgadeza kI rAjadhAnI kAMcanapura para car3hAI karake yahAM A jAnA ki maiM madada kara ApakI vijaya karavA dUMgA ityAdi / idhara kokAsa apanA kAma bar3I hI zIghratA se karane lagA ki thor3e hI samaya meM eka deva bhavana ke sadRzya garur3a vimAna taiyAra kara diyA jisako dekha rAjA evaM prajA kA citta prasanna ho gayA jaba rAjA usa vimAna para savAra huA to pratyeka 2 Asana para rAjA rANI, rAjA ke sau putra aura pradhAna baiTha gaye kokAsa ne vimAna ke eka aisI cAvI rakhI thI ki cAbI ke lagAte hI ve saba zrAsana aise banda hogaye ki ve saba baiThane vAle mAtA ke garbha meM hI nahIM so gaye hoM arthAt una zAsanoM ke pAkSI kI taraha kASTa kI pAkhe rakhI gaI thI ki cAbI lagAte hI ve kASTa kI pAkhne saba AsanoM ko AcchAdita kara de arthAt ve saba savAra kArAgRha kI bhAMti banda ho gaye / udhara ujjainanagarI se sainA lekara rAjaputra rAmeza zrA pahu~cA vaha rAjA nagara para AkramaNa kara gaja lUTanA zuru kara diyA jisakA sAmanA karane vAle rAjA maMtrI yA rAjA ke sau putra vimAna meM banda hue par3e the| jina nAgarikoM ne rAjA gaNI, kokAsa ko khAna pAna pheMke the una sabako sakuzala rakha diye / bAkI rAja bhavana Adi saba lUTa liye rAjA rANI jo kArAgRha meM the, unako chur3A liye| rAmeza aura kokAsa rAja ko apane hastagata karanA cAhate the para rAjA kAkajaMgha ne kahA ki mere vratoM kI maryAdA hai jisameM sau yojana ke bAhara kI bhUmi mere kAma kI nahIM hai / ataH yaha rAjya mere rAja se sau yojana se dUra hone se rAja lene meM mere ata kA bhaMga hotA hai / isa liye rAja aura dravya yahIM chor3a kara rAjA rANI kokAsa aura rAjaputra rAmeza tathA usakI sainA calakara ujjainI nagarI zrA gye| pIche loga ekatra ho garur3a vimAna se rAjAdikoM ko nikAlane kA prayatna kiyA para kokAsa kI aisI cAbI lagAI huI thI ki unake saba upAya niSphala hue taba suthAra ko bulA kara kulAr3e se kATane lage para jyoM jyoM kulAr3A vimAna para calAyA jAne lagA tyoM tyoM andara rahe hue rAjAdi ko kaSTa hone lagA isase andara se rAjAdi cillAne lage isa hAlata meM kaI acche AdamI calakara ujjaina Aye aura kokAsa se prArthanA kI ki zrApa hamAre yahA~ padhAra kara rAjAdikoM kaSTa mukta kara deN| kokAsa ne kahA ki ApakA rAjA 1192 kokAsa ne apanA kAma nikAlA wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwranrrrrrr
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178 se 1237 hamAre rAjA kI AjJA ko svIkAra kare to maiM cala sakatA huuN| una logoM se kokAsa kA kahanA svIkAra kiyaa| taba rAjA kAkajaMgha kI AjJA lekara kokAsa kAMcanapura gayA aura garur3a vimAna ke eka cAbI lagAI jisase una AsanoM para ke AvaraNa khula gaye aura rAjAdi naye janma pAve jitanI khuzI manAI / kokAsa ne kahA ki yaha Apake kiye hue anucita kArya kA phala milA hai jaba eka rAjA apanI vipadAvasthA meM Apake yahAM AgayA to ApakA kartavya thA ki Apa unakA svAgata satkAra karate para Apane ulaTA hI rAstA pakar3a liyaa| para hamAre rAjA kI kitanI dayAlutA kI unhoMne zrApakA rAja na lekara Apako bandhana mukta karane kI mujhe AjJA dedI ityAdi zikSA dekara kokAsa punaH ujjaina nagarI A gayA / rAjA kAkajaMgha aura kokAsa saMsAra se virakta hokara eka aise mahAtmA kI pratikSA kara rahe the ki una mahAtmAjI kI sahAyatA se apanA zIghra kalyANa kara skeN| itane meM AcAryadharmaghoSasUri apane ziSya maMDala ke sAtha udyAna meM padhAra gaye / rAjA ko badhAI milane para bar3e hI samAroha ke sAtha kokAsAdi nAgarikoM ke sAtha rAjA sUrijI mahArAja ko caMdana karane ko gayA / AcAryazrI ne vodhakarI dharma dezanA dI jisako sunakara rAjA evaM kokAsa ko vi. vairAgyotpanna ho AyA / ThIka usI samaya rAjA ne sUrijI se apanA pUrva bhava puuch| / isa para sUrijI ne apane atizaya jJAna se unakA pUrva bhava jAna kara rAjA ko kahA ki he rAjan ! pUrva jamAne meM eka gajapura nAma kA nagarathA vahAM para zela nAma kA rAjA rAjya karatA thA usake nagara meM ekasAlaga nAma kA suthAra bhI vasatA thA usane rAjA kI AjJA se aneka jainamaMdiroM kA nirmANa kiyA aura karatA hI rahatA thaa| usa samaya kisI anya prAma se eka jaina suthAra AyA vaha bhI acchA kalA nipuNa thaa| sAlaga ne usakA sAdharmI ke nAte svAgata nahIM kiyA para vaha maMdira banAne laga gayA to merI AjIvikA kama ho jAyagA / ataH usane Agata jaina suthAra para jAti nIcatA kA doSAropaNa kara usako rAjA dvArA kaida karavA diyA para jaba rAjA anya logoM dvArA pUchA tAcha kI to usako mAlUma huA ki maiMne anyAya kiyA hai usa suthAra ko kaida se mukta kara diyA para isa pAtaka kI AlocanA na karake tuma donoM mara kara pahale devaloka meM virAdhika deva hue aura vahAM se calakara gajA kA jIva to tuma rAjA hue ho jo chaH ghaMTe kI kaida ke badale tumako chaH mAsa kI kaida meM rahanA par3A aura suthAra kA jIva kokAsa huA hai jAti nIcatA kA kalaMka lagAne se kokAsa ko dAsI putra honA par3A hai ityAdi / sUrijI ne saMsAra kA asAra panA tathA kRta karmoM ko usI prakAra bho ne kA sacoTa upadeza diyaa| rAjA to pahale se hI saMsAra se udAsIna ho rahA thA Upara se mila gayA sUrijI kA upadeza / basa, phira to derI hI kyA thI usI samaya rAjAne apane putra ko rAja sauMpa kara kokAsa ke sAtha sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA lekara yathA zakti tapa, saMyama kI ArAdhanA karate hue kaivalya jJAna darzana ho AyA jisase aneka bhavcoM kA uddhAra kara anta meM Apa isa nAzamAna zarIra evaM saMsAra ko chor3a mokSa mahala meM pahu~ca kara anaMta evaM akSaya sukhoM kA anubhava karane lge| Upara maiMne jitane udAharaNa likhe haiM una saba ke isa prakAra ke caritra bane hue haiM para isa eka namUne se hI pAThaka samajha sakate haiM ki pUrva jamAne meM bhArata meM kaise-kaise zilpajJa evaM kalAeM thI ki jinakI barAbarI zrAja kA (Scienee) vijJAna bAda bhI nahIM kara sakatA hai| .... kaI sajjana yaha khayAla kare ki yadi Apake sAhitya meM isa prakAra ke udAharaNa milate haiM taba unhoMne cirakAla se isakA prayoga karanA kyoM chor3a diyA hai ? jainoM ke jIvana kA mukhyoddezya AtmakalyANa kAkajaMgha va kokAsa kI dIkSya 1193 Jain Education Intou donal
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karane kA hai| hAM, saMsAra vyavahAra nirvAha ne ke liye ve avazya vyApArAdi udyoga karate haiM usameM bhI pandraha karmAdAnAdi adhika pApa kA saMbhava ho use ve karanA nahIM cAhate haiM taba naye naye AviSkAroM kA nirmANa karane meM eka to samayAdhika cAhiye ki tamAma jindagI hI ina kAryoM meM khatma karanI par3atI hai dUsarI tRSNA bhI itanI bar3ha jAti hai ki AtmakalyANa prAyaH bhUla hI jAte haiM Aja hama pAzcAtyo ko dekhate haiM ki naye naye AviSkAroM meM anApa sanApa AraMbha sArambha hote haiM vahAM sthAvara jIva to kyA para trasa jIvoM kI bhI ginatI nahIM rahatI hai yahI kAraNa hai ki ve jAnate hue bhI mahApApAraMbha ke kArya meM hAtha nahI DAlate the para isase yaha to kadApi nahIM samajhA jA sakatA hai ki unhoMne jisa kArya ko istemAla meM nahIM liyA usakA sarvathA abhAva hI thA arthAt Aja jitane naye naye AviSkAra nirmANa kie jAte haiM vaha bhArata meM hajAroM lAkhoM varSa pUrva bhI the aura bhArata ke vijJa loga ina saba kAryoM ko pahale se hI jAnate the yadi yaha kahA jAya ki pAzcAtya logoM ne yaha zikSA bhArata se hI pAI hai isameM thor3I bhI atyukti nahIM hai| basa, itanA kaha kara hI maiM mere isa lekha ko samApta kara lekhanI ko vizrAnti detA hU~ / zrImastu, kalyANamastu / bhagavAna mahAvIra kI paramparA zrImAn vijayasiMhasari meha parvata ke zikhara ke samAna unnata durgoM se suzobhita, samasta nagaroM kA mukuTa svarUpa zrIpura nAmakA eka vikhyAta nagara thA / usake bAhya udyAna meM dvitIya tIrthaGkara zrIajitanAtha svAmI kA padArpaNa huA isase vaha, tIrtha tarIke prasiddha huaa| puSkala samaya ke vyatIta hone ke pazcAt caMdraprabhasvAmI kA vahAM samavasaraNa huA taba vaha candrapura ke nAma se vikhyAta huaa| kAlAntara meM vaha punaH kSINa ho gayA taba bhRgu nAmaka maharSi ne usa nagara kA punaruddhAra kiyA jisase RSi ke nAmAnurUpa yaha pura bhRgu pura nAma se prakhyAta huA / kalikAla ke kaluSita tAmasa bhAva ko dUra karane meM pravINa aisA jitazatru nAmaka eka jagavizruta samartha rAjA usa nagara meM rAjya karatA thaa| ekadA yajJAnuyAyI brAhmaNoM ke Adeza se jitazatru gajA ne tIna kama cha sau ( 597 ) bakaroM ko yajJa meM havana kara diyA / antima divasa ve brAhmaNa eka suMdara azva kA homa karane ke liye zrAzvako vahAM lAye / tatsamIpastha revA nadI ke darzana se usa azva ko pUrva bhava kA jJAna ( jAtismaraNa ) hogyaa| itane meM usa azva ko apane pUrva bhava kA mitra jAnakara zrImunisuvrata svAmI ne eka hI rAtri meM 120 gau cala kara mArgastha siddhapura meM kSaNa bhara vizrAnti le pratiSThAna nAma ke nagara se bhRgupura meM padArpaNa kithA / tIsa hajAra muniyoM se ghere hue prabhu munisuvrata ne koraMTaka nAma ke bAhya udyAna meM eka AmravRkSa ke nIce samavasaraNa kiyaa| unako sarvajJa samajhakara rAjA jitazatru Adi azva sahita vahAM AyA aura prabhu ko yajJa kA phala pUchA / bhagavAna ne pharamAyA-"rAjana ! prANiyoM ke vadha se to nizcita hI naraka kI prApti hotI hai|" idhara pUrva bhava ke sneha vaza bhagavAna ke darzana se azva ke locanoM se azrudhArA pravAhita hone lagI usake pazcAt jinezvara devane rAjA ke samakSa unako pratibodha dete hue pharamAyA-he azva ! terA pUrva bhava suna aura he sujJa ! sAvadhAna hokara pratibodha ko prApta kara / pahile isa nagara meM samudradatta nAmakA eka jaina vyApArI rahatA thaa| usane sAgarapota nAma ke apane mithyAdRSTi mitra ko jIvadayA pradhAna jainadharma kA upadeza dekara pratibodha diyaa| isase vaha bArahavrata dhArI AcArya vijayasiMhasari 1107
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] | osavAla saM0 1178-1237 -ramanad zrAvaka hokara zanaiH 2 sukRta kA pAtra huaa| eka samaya pUrva janmopArjita karmoM ke udaya se use kSaya roga huA taba usake koTambika loga kahane lage ki-"apane svadharma kA tyAga kara anya dharma svIkAra karane se hI isako kSaya roga huA hai|" yaha suna kara vyAdhiprasta sAgarapota ke dharma bhAvanA meM zaMkAzIla hone se pUrvA pekSA zraddhA meM hAni hone lgii| vAstava meM apane sambandhiyoM ke vacanoM kI ora kauna AkarSita nahIM hotA ? ekadA uttarAyaNa parva meM liMga-mahotsava ke nimitta atithi, brAhmaNoM ke liye puSkala ghRta ghaTa le jAne meM Arahe the para asAvadhAnI ke kAraNa bahuta se ghRta bindu mArga meM DAla dene meM Aye / yaha dekhakara sAgarapota ne usa dharma kI nidA kI jisase nirdaya brAhmaNoM ne lakar3I aura muSTi prahAra se usako mArA / sevakoM ne to nRzaMsatApUrvaka aneka prakAra ke prahAroM se AghAta zIla kiyaa| usake pazcAt usa para dayA bhAva lAkara anya logoM ne jAne diyA / vahAM ArtadhyAna se mRtyu ko prApta hokara saiMkar3oM tiryaJca ke bhavoM meM paribhramaNa kara tU azva ke rUpa meM huA hai| aho ! aba mere pUrva bhava ko suna / pUrva candrapura meM bodhibIja (samyaktve kI prApti) hone ke pazcAt sAtaveM bhava meM maiM zrIvarmA nAma kA vikhyAta rAjA huA / ve bhava isa prakAra jAnane cAhiye prathama-zivaketu dUsarA-saudharma devaloka meM tIsarA kuberadatta, cauthA-sanatkumAra deva meM, pAMcavAM zrIvajrakuNDala meM, chaTThA brahma devaloka meM sAtavAM zrIvarmA AThavAM prANata devaloka meM aura navAM yaha tIrthakara kA bhava, isa prakAra saMkSepa meM apane nava bhavoM ko batalAye / ___aba samudradatta vyApArika nagara bhRgupura se kirAne vagairaha kI sAmagrI lekara vAhanoM se samasta lakSmI ke sthAna rUpa caMdrapura meM aayaa| vahAM ke rAjA ko amUlya bheMTa dekara saMtuSTa kiyA / rAjAne bhI dAna sammAna se saMtoSa pragaTa kiyA / pazcAt rAjA kI kRpA bar3hane se aura sAdhu janoM kA Adara satkAra karane se jinadharma para usakA anurAga bar3hane lagA aura gajA ko bhI kramazaH jainadharma kA bodha ho gayA / vahAM Aye hue usake mitra sAgarapota ke sAtha bhI samAna bodha ke kAraNa rAjA kI mitratA hogii| anta meM samAdhipUrvaka mRtyu ko prApta kara zrI varmA rAjA praNata devaloka meM mahADhivAlA deva huzrA / vahAM se cavakara vaha maiM vartamAna kSetra meM tIrthakara huA huuN| isa taraha bhagavAn ke mukha se karma kathA suna kara rAjAne azva ko chor3a dene kI anumati dI aura usane sAta dina kA anazana kiyA / samAdhi se mRtyu ko prApta hokara sahasra devaloka meM sattara sAgaropama kI AyuSyavAlA indra kA sAmAnika deva huaa| vahAM divya sukha bhogavatA huA usane avadhijJAna se apane pUrva bhava kA smaraNa kiyA aura bhRgupura meM sAdA bAraha koTi svarNa kI dRSTi kI / isake sAtha hI rAjA aura nagara ke nAgarikoM ko jina dharma kA pratibodha dilvaayaa| usI samaya sukRta zAlI aise mAhamahIne kI pUrNimA ko svarNa ratna maya zrImunisuvrata svAmI ke caitca kI sthApanA kI mAghazuklA pratipadA ke dina bhagavan azvaratna ko bodha karane Aye aura usI mAsa kI zukla aSTamI ko vaha azva devaloka meM gayA / isa prakAra narmadA ke kinAre para mRgukamcha pattana meM samasta tIrthoM meM zreSTa aise azvAvavodha nAmakA pavitra tIrthapravartamAna huA / munisuvratasvAmI se bAraha hajAra bAraha varSa vyatIta hone para padmacakravartI ne isakA punaruddhAra kiyA / harisena cakravartI ne phira se isa tIrthakA dazavAM uddhAra karavAyA / isa prakAra pAMca lAkha aura gyAraha hajAra varSa vyatIta ho gaye / 96 hajAra varSoM meM isake 100 uddhAra hue / isake pazcAt sudarzanA ne isakA uddhAra karavAyA, isako utpatti isa prakAra haibharoMca meM munisuvrata tIrtha
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837) [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vaitAdaya parvata para eka rathanupura cakravAla nAmake nagara meM vijayaratha nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| vijayamAlA nAma kI unake rAnI thI / vijayA nAma kI unake eka putra thI / vaha tIrthoM kA vaMdana karane calI itane meM Age utaratA huA eka sAMpa usake dekhane meM AyA isake sAtha meM Ane vAlA paidala varga apazakuna samajha kara usako mArane lge| ajJAnatA se isa jIva ke vadha ko nahIM rokatI huI vijayA ne bhI isakI upekSA kii| pIche zAntinAtha tIrtha meM jAkara usane bhAva se bhagavAna ko vaMdana kiyaa| usI Ayatana meM eka parama niSTha cAritra vAlI vidyA cAraNa sAdhvIjI ko vaMdana karake vijayA sarpa vadha kI upekSA kA pazcAtApa karane lgii| isase usane thor3e karma pudgalo kA kSaya kiyaa| anta meM vaha apane gRha evaM dhana ke mohase ArtadhyAna karatI huI mRtyu kI prApta ho zakuni ke rUpa meM paidA huI aura vaha sarpa mRtyU ko prApta hokara zikarI huaa| ___ ekadA bhAdrapada meM bahuta dinoM taka varasAda huI bAda vaha zakuni ( pakSiNI ) kSudhAtura ho apane . sAta baccoM va svayaM ke liye khAdya sAmagrI kA zodhana karatI huI usa zikArI ke ghara gii| vahAM se usane eka mAMsa kA Tukar3A apanI coMca se uThAyA / pazcAt ur3akara AkAza meM jAtI huI usako zikAra ne tIkSNa bANa chor3a kara ghAyala kiyaa| isase vaha zrImunisuvratasvAmI ke caitya ke sammukha gira par3I lagabhaga marane ke chora para vaha AgaI / itane meM puNya yoga se bhAnu aura bhUSaNa nAma ke do sAdhu vahAM A gaye / unhoMne dayA lAkara jala sincana se usako AzvAsana diyA aura paJca parameSThI rUpa mahA maMtra sunAyA / isa taraha tIrtha ke dhyAna meM lIna huI zakuni do prahara meM mRtyu ko prApta huI / ___sAgara ke kinAre para dakSiNa khaMDa meM siMhala nAmaka dvIpa thA / vahAM kAmadeva ke samAna rUpavAna candra zekhara nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| rUpa meM rati ke samAna caMdrakAMtA nAmaka usake rAnI thii| zakuni mara kara caMdrakAMtA rAnI kI kukSi se sudarzanA nAma kI putrI huii| eka dina mRgupura se vAhana lekara jinadAsa nAma kA sArthavAha vahAM aayaa| usane ratnAdi amUlya bheTa rAjA ko arpaNa kI / usameM se sahaja hI meM cUrNa ur3A vaha samIpastha vANika ke nAka meM gayA aura use svA bhAvika chIka AgaI / tatkAla hI usane mahAprabhAvaka paJjaparameSThI mantra kA uccAraNa kiyA jisako sunakara rAjaputrI ko mUrchA AgaI aura usako tatkSaNa pUrva janma kA smaraNa hogayA / rAjA ke dvArA pUchane para usane apane pUrvabhava kA vRttAnta pitA ko kaha sunaayaa| tadanantara tIrtha vaMdana ke liye utkaMThita huI rAjaputrI ne atyAgraha se pitA kI anujJAmAMgI para rAjA ne usako jAne kI anumati nahIM pradAna kI / isase usane anazana karane kI pratijJA le lo / basa. anyopAya na hone se ativallabha hone para bhI apanI putrI ko rAjA ne jinadAsa sArthavAha ke sAtha jAne kI AjJA de dI / aThAraha sakhiyAM, solaha hajAra paidala sipAhI, maNi, kAMca rajata, motiyoM se bhare hue aThAraha vAhana, ATha kaMcUkI tathA ATha aMgarakSakoM ke parivAra ko sAtha dekara usako bidA kiyaa| upavAsa karate hue jinadAsa ke sAtha vaha rAja sutA ekamAsa meM usatIrtha sthAna para aaii| vahAM munisuvratasvAmI ko vaMdana karake mahotsava kiyaa| tadantara apane upakArI bhAnu aura bhUSaNa muniyoM ko vaMdana karake kRtajJatA ke sAtha apane sAtha lAyA huA saba dhana unake sAmane rakha diyaa| niHsaMgapane se aura bhava virakta pane se isakA inhoMne niSedha kiyA taba kanaka aura ratnoM ke bala se usane usajIrNa tIrtha kA uddhAra kiyaa| taba hI se vaha tIrtha zakunikA-vihAra nAma se prasiddha huA pazcAt bAraha varSa taka duSkara tapa kA AcAraNa kara samAdhi pUrvaka anazana vrata ke sAtha kAla kara darzanA nAma kI devI huI / eka lakSa deviyoM ke sAtha rahate jijJadAsa vyApArI kI meTa
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 hue devI darzanA kI eka bidyAdevI ke sAtha mitratA ho gaI / pUrva bhava kA smaraNa kara vaha jinendradeva kI puSpAdi se pUjA karane lagoM / usI nagara meM usakI aThAraha sakhiyAM mara kara deviyAM huI ataH sabake sAtha mahAvideha jina evaM naMdIzvara dvIpa meM jina-pratimA kI bhAvapUrvaka pUjA kara apane deva bhava ko saphala banAne lgii| eka dina vaha devI bhagavAna mahAvIra ko vaMdana karane AI aura bhaktipUrNa kaI prakAra kA nATaka kiye bAda meM gaNadhara saudharma ne devI kA pUrvabhava pUchA aura bhagavAn sampUrNa pUrva bhava kaha sunaayaa| vizeSa meM pranu ne kahA yaha devI tIsare bhava mokSa ko prApta karegI / yaha bharoMca nagara jo sakuzala rahA hai vaha, isa devI kI kRpA se hI rahA hai| devI pratidina jina pUjA ke liye tamAma sugandhita puSya le AtI thI isase anya logoMko devArcanA ke liye puSpa nahIM milatA thA taba zrIsaMdha ne zrArya suhastisUrike ziSya kAlahasasUri se vijJapti kara isakA samAdhAna krvaayaa| bAda meM samrATa samprati ne isakA jIrNoddhAra karavAyA usameM upadrava karane vAle vyantara ko guNasundara sUrike ziSya kAla kAcArya ne rokA / vAdameM siddhasena divAkara ke upadeza se rAjA vikrama ne bhI isakA punaruddhAra krvaayaa| vIrAt 484 varSa meM Arya khapaTasUri ne vyaMtaroM tathA bauddhoM se isa tIrtha kI rakSA kii| vIrAt 845 varSa meM turkoM ne vallabhI kA bhaMga kiyA bAda meM ve bharoMca zrAne lage to devI ne unako rokaa| bAda meM 884 varSa meM mallavAdI ne bhI bauddhoM evaM vyantaroM se isa tIrtha kI rakSA kii| Apake upadeza se satyavAhana rAjane isa tIrtha kI rakSA kI aura pAdalipta sUrine dhvajApratiSThA kii| Arya khapaTasari ke vaMza meM hI prastuta prAcArya vijayasiMhasUrI hue jo yamaniyamAdi uttama guNoM se svapara AtmA ke kalyANa karane meM samartha hue| AcArya vijayasiMhasUri ne zatrujaya giranAra ko yAtrArtha saurASTra meM vihAra kiyA aura dhIre 2 giranAra para car3he vahAM tIrtha rakSikA ambA nAma kI devI thI prasaGgopAta usakA caritra yahAM likhA jAtA hai ? kaNAd muni sthApita kAsahRda nAma ke nagara meM sarvadeva nAma kA eka brAhmama thaa| satya devI nAma kI usakI patnI thii| ambAdevI nAmaka inake AtmajA thI yuvAvasthA ke prApta hone para somabhaTTa nAmaka koTi nagarI nivAsI brAhmaNa ke sAtha usakA lagna huA thaa| kAlantara meM inake vibhAkara zubhaMkara nAma ke do putra hue| eka samaya bhagavAn neminAtha ke ziSya saudharmasUrike AjJAnuyAyI do muni ambAdevI ke ghara para bhikSA ke liye Aye / ambAdevI ne unako zuddha zrAhAra pAnI pradAna kara lAbha liga / yaha bAta jaba somabhaTTa ke kAna para AI to usane ambAdevI ke sAtha khUba mArapITa kI basa, vaha apane donoM baccoM ko lekara giranAra para AI aura neminAtha ko vandana kara jhapApAta kara ke maragaI / marakara vaha ambikA nAma kI devI hogaI / idhara usake pati kA krodha zAnta hone para usako apane kiye hue akRtvapara bahuta hI pazcAtApa hone lagA basa, vaha bhI cala kara giranAra AyA aura bhagavAn neminAtha ko vaMdana kara eka kuNDa meM mampApAta karake mara gyaa| vaha ambikA devI kI savArI meM siMha deva pane utpanna huaa| bijayasiMha sUri tIrtha yAtrA kara prabhu ke dhyAna meM saMlagna ho gye| rAtri meM ambikA debI guru ko vaMdana karane AI / gumane kahA-- tU pUrva bhava meM vipra-patnI thI tere pati ke dvArA parAbhava ko prApta huI tU mara karake devI huI aura tere pati kI bhI yahI dazA huI hai vaha mara kara terI savArI ke liye siMha deva ke rUpa meM utpanna huA hai| rAjaputrI sudarzana kI yAtrA 1197
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ) [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ke bacana sunakara devI ne saMtuSTa hokara prArthanA ka-prabhoM mujhe kucha aAjJApharamAkara kRtArtha kIjiye / sUrine kahA- hama nispRhiyoM se kyA kArya ho sakatA hai ? sUrijI kI isa anupama nispRhatA se prasanna ho devI ne cintitakArya ko pUrNa karanevAlI guTikA dete hue kahA-bhoM ! isako muMha meM rakhane se dRSTi agocara; AkAza gamana, rUpAntara, kavitA kI labdhi, viSAya haraNa, aura apanI icchAnusAra laghutA gurutA ko prApta hoke rUpa guNoM kI prApti hotI hai / muMha se nikAla dene para punaH usI rUpa meM manuSya ho jAtA hai / guru kI icchA na hone para bhI devI unako arpaNa karake calI gii| sUrijI ne guTikA ko muMha meM rakha kara sabase pahile "nemiH samAhitadhiyo" ityAdi amara vAkye se bha0 neminAtha kI stavanA kii| bAda meM vahAM se ravAnA ho Apa bhRgupura pdhaare| zrIsaMgha ne ApakA svAgatamahotsava kiyA / eka samaya aMkulezvara nagara meM jalatA huA vAMsa bhagupura meM ur3atA huA zrAyA jisase eka muni suvrata ke bimba ke sivAya tamAma mUrtiyAM, caitya aura nagara jalakara bhasma hogaye taba sUrijI ne muMha meM guTikA DAla kara pAMca sahastra dInAre ekatrita kI aura puHna caityoM kA uddhAra kara vaayaa| isa prakAra vijayasiMhasUrine usa devadatta guTakA ke mahAprabhAva se jainazAsana ke aneka prabhAvika kArya kara ke jainadharma kI mahAna prabhAvanA kI ataH jainadharma ke mahAna prabhAvika AcAryoM meM zrApazrI kI gaNanA kI jA sakatI hai aura aise aise mahAprabhAvika zrAcAryoM se hI jaina zAsana jayavaMtA varta rahA hai-| anta meM anasana samAdhi evaM paJca parameSTi ke smaraNa pUrvaka Apa svarga padhAra gaye / prabandhakAra likhate haiM ki ApazrI ke vaMza rUpa sarovara meM prabhAvaka AcArya rUpa kamala adyAvadhi vidyamAna haiN| prAcArya kIrasUri itihAsa prasiddha zrImAla nAmake nagara meM paramAra vaMzIya dhUmrarAjA kI vaMza paramparA meM devarAja nAmakA vikhyAta rAjA rAjya karatA thaa| usI nagara meM zivanAga nAma kA eka dhana vezramaNa zreSTI rahatA thaa| usane zrIdharaNendra nAma ke nAga kI ArAdhanA kI jisase santuSTa ho deva ne usako eka mantra arpaNa kiyA jo sarva kArya kI siddhi karane vAlA thaa| zivanAga ke pUrNalatA nAma kI strI thI jo gRha kArya kurAlA, sarva kalA kovidA thii| zivanAga ke vIra nAma kA eka bar3A hI bhavya honahAra evaM tejasvI putra thaa| usake manamohaka rUpa lAvaNya evaM guNoM kI rAzi se mugdha ho sAta zreSTiyoM ne apanI kanyAoM kA vivAha vIra ke sAtha kara diyaa| zreSTI para lakSmI kI pUrNa kRpA thii| usake makAna para koTyAdhIza kI nizAnI rUpa dhvajAeM pharaka rahI thii| vIra ke pitA kI mRtyu ke pazcAt bIra ne satyapura jAkara parva dinoM meM zrImahAvIra prabhu kI yAtrA karane kI pratijJA kI thii| isa bAta ko kaI arsA vyatIta ho gyaa| eka dina vIra satyapura jAkara vApisa pArahA thA ki mArga meM usako cora mile / usa samaya usake sAtha usakA sAlA bhI thA / vaha jaldI hI coroM se baca*sA niHspRhatva turaTA. vizeSatastAnu vAca bahumAnAt / guTikAM gRhItavibho ! cintita kAryasva siddhikarIm // 115 // cakSuradRzyo gagane carazca rUpAntarANi kartAca / kavitA labdhi prakaTo viSahRd vaddhasya mokSakara : // 16 // bhavati jano lagurudhutA prapadyate svecchayA tathAvazyam / bhanayA mukhe nihitayA vikRSTayA tadanu sahaja tanuH // 11 // 1198 AcArya vIra sUri kA casatkAra
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 117-1237 kara zrImAla nagara calA aayaa| jaba vIra kI mAtA ne vIra kA vRttAnta pUchA to sAle ne kahA-vIra nAma dharAne vAle tumhAre vIra ko coroM ne mAra DAlA hai / basa, itanA sunatehI putra viyoga se duHkhI ho mAtA ne tatkAla prANa chor3a diye bAda meM vIra ghara para AyA para apanI mAtA kI mRtyu dekha usako vairAgya paidA ho gyaa| eka eka koTi dravya eka eka strI ko dekara avaziSTa dravya zubha kSetra meM lagA zrApa nispRhIkI bhAMti satyapurameM jAkara bIra bhagavAna kI bhakti meM salaMgna ho gaye / vahAM zrATha upavAsa kiye va cAra prakAra ke poSadhakA prAmuka bhojana karane lge| rAtrI ke samaya to smazAna meM jAkara ke dhyAna saMlagna karane meM hone lge| eka dina sAyaMkAla ke samaya vIra, nagara se bAhira jArahA thA ki jaMgagakalpatarU muni zrIvimalagaNi se unakI bheMTa ho gaI / muni vayaM zrIvimalagaNi, zatruJjaya jAne ke liye vahAM Aye the| vIra ne munirAja ko sammukha dekha vinaya pUrvaka vaMdana kiyA taba gaNijI ne kahA-mahAnubhAva ! maiM tumako aMgavidyA dene kI uraNThA se hI yahAM AyA hU~ / gaNijI ke ukta vacanoM ko sunakara vIra ne apanA ahobhAgya samajhA aura vaha gaNijI ko apane upAzraya me le gayA va rAtabhara unakI sevA kii| gaNijI ne vIra ko dIkSA dekara tIna dina aGga kI vidyA AmnAya sikhalAI aura kahA thAgapadranagara ke RSabhaprasAda meM aMgavidyA prantha hai jisako tU dhAraNa karake saparAtmA kA kalyANa karanA / utanA kaha vaha vimalagaNijI ne zatrujaya kI aura padArpaNa kiyA va kucha dinoM ke pazcAt anazana pUrvaka samAdhi ke sAtha svarga ke atithi ho gye| muni vIra gurvAdezAnusAra thArA. padranagara meM gayA aura prantha ko prApta kara aMgavidyA kA adhyayana kiyA / pazcAt tapa tapane meM zUravIra munivIra ne pATaNa kI aura vihAra kiyA / mArgameM thIgagrAma ke vallabhInAtha nAma vyaMtara ke vahAM Apa Thahare / rAtri ke samaya vyaMtarane vikarAla hasti evaM kara sarpAdi ke rUpa kara munivIra ko upasarga kiyA para vIra to vIra hI the| ve meru kI bhAMti sarvathA akampa rhe| isase santuSTa hokara munivIra ko vyantara ne namaskAra kiyA aura kahA-Apa ko kucha cAheM mere se mAMga sakate haiM ! munivIra ne jIva rakSA ke liye kahA jisako vyaMtara ne saharSa svIkAra kara liyaa| usa samaya pATaNa meM cAmuNDa rAjA rAjya karatA thaa| vyantara ne gajA ko bulA kara jIva dayA ke liye kahA jisa ko rAjA ne saharSa svIkAra kara vaisA karane kA vacana de diyA / bAda meM muni vIra agAhillapATaNa padhAre vahAM bahuta se bhavyoMko upadeza dekara unakA uddhAra kiyA / pATaNa meM zrIvarddhamAnasUri birAjamAna the| unhoMne vIramuni kI yogyatA dekha unako AcArya pada predAna kiyaa| isake pazcAt vallabhInAtha vyantara pratyakSa baiThakara vIra sUri kA vyAkhyAna sunane lagA para usakI krIr3Amaya pravRtti ruka na skii| apanI svAbhAvika Adata ke anusAra vaha manuSyoM ke zarIra meM praveza kara krIr3A karane lagA jisase jana samudAya meM vaicenI phailagaI / vIrasUri ne vyantarako upadeza dekara usako isa kArya se rokA aura logoM ko sukhI banAyA' 8 uksveti kaMTimeMrekA kalatrebhyAH pradAya sH| gasvA satyapure zrImadvIra mArAdhayanmudA // 29 // cAritramiya mUrtisthaM mathurAyA samAgatam / sa varSaH tadezIyamapazyada vimalaM gaNim // 34 // gaNiH prAhAtithiste'hama vidyopadezata: militvA te svakAlAya yAmi zanabjaye girau|| 38 // tadArtha jJApayiSyAmi zIghra tatpustakaM punaH / thArApadapure zrImAnnAbheyasya jinezituH // 45 // caityasyazukanAse'stitaM gRhItvA ca vAcayeH / ityuktvA'dAt parivajyAM guruvarasya sAdaram // 46 // vimala gaNI kI aMga vidyA 1199
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka dina vIrasUri ne vyantara se pUchA kyA aSTApada tIrtha jAne kI tumhArI zakti hai ? vyantana ne kahA- hA~, aSTApada jAne kI to merI zakti hai para vahAM ke vyataroM ke tapa teja ke sammukha maiM jyAdA Thahara nahIM sakatA hU~ / yadi maiM Apako zraSTApada le jAUM toM Apa eka prahara se adhika vahAM Thahara nahIM skeNge| agara Apa adhika Thahara gaye aura maiM vahAM se lauTa AyA to Apa vApisa nahIM sakeMge / vIrasUri ne vyantara kA kahanA svIkAra kara liyA taba vyantara ne eka dhavala vRSabha kA rUpa banA kara vIra sUri ko apanI pITha para biThAyA | vIrasUri ne apanA mastaka vastra se acchAdita kara liyA, pazcAt vRpabha AkAza meM gamana karatA huA kSaNabhara meM aSTApada tIrtha para pahu~ca gayA / caitya ke dvAra ke pAsa muni ko nIce utAra diyA para vahAM ke devoM ke camatkAra ko sahana nahIM karane vAle vIra sUri eka puttalikA ke pIche chipa kara baiTha gaye / tIna ThAUM UMce aura eka yojana vistIrNa bharatacakravartI se karavAye hue manohara cAradvAra evaM varNa, avagAhanA yukta vana caityoM meM vIrasUri ne namaskAra stuti kara saba pratimAoM ko bhAva se praNAma kiyA aura bAda meM zAsana kI prabhAvanA bar3hAne ke uddezya se devatAoM ke dvArA car3hAye hue pAMca sAta cAvala le liye aura vRSabha kI pITha para baiTha kara vApisa cale aaye| ina sugandhamaya cAMvaloM se sUrijI kA upAzraya sugandhamaya ho gayA / vaha aisA mAlUma hone lagA jaise svarga bhavana ho / rAtri ke prathama prahara meM yAtrArtha gaye hue sUrijI dUsare prahara kI ghar3I rAtri vyatIta hone para vApisa svasthAna para lauTa Aye / jaba upAzraya anupama surabhi se surabhita hogayA to prAtaHkAla ziSyoM ne isakA kAraNa pUchA / AcAryazrI ne yAtrA kA saba hAla yathAvat kaha diyA / kramazaH phailate 2 yaha bAta saMgha ko mAlUma huI aura saMgha ke dvArA rAjA ko / isa AzcaryakArI ghaTanA ko suna kara rAjA dha ke sAtha sUrijI ke pAsa zrAyA aura yAtrA kA hAla pUchane lagA / isa para AcAryazrI ne kahA bedhalA ve sAmalA beratuppala vanna | maragayavannA dunni jiya solasa kaMcana vaNNa // 1 // niyaniyamANihiMkAraviya, bharahi ji nayaNANaMda | temai bhAvIhiM vaMdiyA ecavIsa jiNaMda || 2 || arthAt - do zveta, do zyAma, do hare, do lAla aura saulaha svarNamaya varNavAle apane 2 varNa pramANa vAle caubIsa tIrthaMkaroM ko maiMne bhAva yukta vaMdana kiyA hai| rAjA ne kahA- ye to Apake iSTa deva haiM ataH Apa inakA saba vRttAnta kaha sakate ho para jana 1200 ke udyAca prabhurAnandAt tavasAmarthya masti, kim, aSTApada cale gantuM zrI jaina manonnate // 114 // sa devaH prAha zAktirno gantu nAvasthitau punaH, tatra santi yataH sure / vyanterandrA mahAbalAH // 115 // avasthAtuM na zaknomi tattejaH sodumakSamaH / yAmamekaM svavasthAsye cala cet kotukaM taba // 116 // X X x X X rAjAha sveSTa devAnAM svarUpa kathane vA / nAsti pratitirasmAka manyAt kimapi kathyatAm // 131 // akSatAn darzayAmAsa niH sAmAnya guNodayAn / varNaiH saurabha vistaraira pUrvAn mAnava braje // 132 // te dvAdazAgu lAyAmA aMgulaM viNDa vistare / aveSTayaMnta suvarNena mahIpAlena te tataH // 133 // pUrva turuSka bhaMgasya te'bhuvaMstadupAzraye apUjyanta ca saGghenaSTApada pratibiMbavat // 134 // evaM cAtizayaiH samyak sAmAnya jana dustaraiH / zrImAn vIragaNi. sUrirvizva pUjyastadA'bhavat // 135 // AcArya vIrasUri kI aSTApada yAtrA
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 samAja ke vizvAsa yogya kisI padArtha se khAtarI karavAiye / isa para sUrijI ne vahAM se lAye hue devatAoM ke cAvaloM ko jo bAraha aMgula lambe aura eka aMgula ke jAr3e the-- batalAye / isase rAjA evaM sakala zrIsaMgha ko vizvAsa ho gayA ki sUrijI ne aSTApada tIrtha kI yAtrA avazya kI hai| eka dina rAjAne apane mantrI vIra ko kahA - vIra ! maiM nyAya se rAjya calAtA hU~, paNDitoM ko zrAzraya detA hU~, aura vacana siddha vIra sUri jaise tumhAre gurU ke hone para bhI eka cintA mujhe santaptakara rahI hai / mantrI ne kahA- rAjan ! maiM ApakA sevaka hU~, Apa jo ho mujhe kaheM, maiM usakA ucita upAya karUMgA / rAjA ne kahA- maMtrI ! itanI rAniyoM ke hone para bhI mere putra nahIM, isI kI mujhe cintA hai / yaha suna kara mantrI ne vIrasUri ko kahA aura vIrasUri ne vAsakSepa diyA jisase rAjA ke vallabha nAma kA putra huA / eka samaya vIrasUri aSTAdazasati deza ke DAMbarANI grAma meM pdhaare| vahAM upAzraya meM Thahara kara sAyaMkAla ko zmazAna meM dhyAna ke liye jAne lage to eka rAjaputra ne sUrijI se kahA - bhagavana ! yahAM sapa kA bahuta bhaya hai ataH, Apa vahAM na pdhaareN| sUrijI ne kahA- bhavya ! muni to jaMgala meM hI dhyAna karate haiM / isa para rAjaputra apane makAna para jAkara cintA magna ho gayA / usI samaya rAjaputra ke jambuphala kI bheMTa aaii| usane eka jambu khAne ke liye liyA para usameM sukSma jantu dRSTigocara hue| jIvoM ko dekha kara ve vicAra karane lage ki dina meM bhI isameM itane jIva mAlUma hote haiM, taba rAtri bhojana karane vAloM kA kyA hAla hotA hogA ? vaha tatkAla brAhmaNoM ke pAsa jAkara usakA prAyazcita mAMgane lagA to brAhmaNoM ne kahA- Apa svarNa jantu banA kara brAhmaNoM ko dAna kareM jisase pApa svayameva naSTa ho jAyagA / isa prakAra suna kara rAjaputra ne socA ki yaha kaisA dharma aura yaha kaisA prAyazcita ? eka jantu to mara gayA phira dUsarA svarNa jantu banA kara inakI udara pUrti karane se Atma zuddha honA nitAnta asambhava hai / rAjaputra kI zraddhA una lobhI brAhmaNoM se utara gaI / pazcAt usane tatkAla jaina muni ko apanA saba hAla kahA to muniyoM ne usako dharma kA svarUpa isa taraha samajhAyA ki usane tatkAla hI bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kara lI / 1 AcArya vIrasUri ne jainazAsana kI bahuta hI prabhAvanA kI / anta meM Apane apane paTTa para zrIbhadra muni ko rUr3ha kara vi0 saM0 991 meM anazana ke sAtha samAdhi pUrvaka svargArohaNa kiyA / ApazrI kA janma vi0 saM0 938 meM huA aura dIkSA 980 meM, svargavAsa vi0 saM0 991 meM huA / isa prakAra jaina zAsana ke prabhAvaka zrAcAyoM meM vIrasUri bhI mantra- prabhAvaka zrAcArya hue| aise AcAryazrI ke caraNa kamaloM meM bArambAra namaskAra ho / prAcArya zrIvIrasUriH ( 2 ) Upara AcArya zrIsiddhasUrI kI spardhA meM vIrasUri kA u lekha kiyA gayA hai / Apa bhAvahar3A gaccha ke AcArya the / Apake pUrva zrAcArya bhAvadevasUri ke nAma se isa gaccha kA nAma bhAvahar3A gaccha huA thA / inake pUrva ke AcArya paMDila gaccha ke nAma se mazahUra the / bhAvahar3A gaccha ke saMsthApaka tIsare zrIbhAvadevasUri ne svaracita pArzvanAtha caritra meM apane ko kAlakAcArya kI santAna batalAyA hai / usa prantha kI prazastI meM devendravaMdya kAlakAcArya ke vaMza meM paMDilagaccha kI utpatti hone kA likhA hai / isa gaccha ke kaI AcArya zrapane AcArya vIraH Jain Education Internal 1201
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko candrakulotpanna bhI mAnate haiN| jaba caMdrakula koTikagaNa kI zAkhA meM huA hai taba devendravaMdya zAlakAcArya koTika gaNa se bilakula alaga haiN| sumati nAgala kI caupAI meM brahmarSi nAma ke muni ne likhA hai ki paMDilagaccha ke kAlakAcArya vIrAt 993 varSa meM hue haiM / yadi yaha satya hai to vIra saMvat 993 ke kAlakAcArya caMdrakula meM hue haiN| ataH paMDilagaccha vikrama kI chaTTI zatAbdI jitanA purAnA gaccha kahA jA sakatA hai| isI paMDilagaccha meM bhAvadevasUri hue aura unake nAma se bhAvahar3A gaccha pracalita huaa| jaise upakezagaccha, koraMTagaccha meM pAMca nAma, pallIvAla gaccha meM sAta nAma, vAyaTagaccha meM tIna nAma se guru paramparAvalI calI A rahI hai vaise bhAvahar3Agaccha meM bhI bhAvadevasUri, vijayasiMhasUri vIrasari aura jinadevasUra ina cAra nAma se guru paramparA calI A rahI hai / bhAvahar3Agaccha meM vIrasUri nAmakekaI prAcAryaho gae haiM para prastuta vIrasUri pATaNa ke rAjA siddharAja (jayasiMha) ke samasAmayika vIrasUrihue inakA hI yahA~ varNana hai / prastuta vIrasUri mahA pratibhAzAlI AcArya hue the / yoga, samAdhi, dhyAna, yA maMtra vidyA to Apake hastAmalaka kI bhAMti pratyakSa siddha thii| zAstrArtha meM vAdiyoM ko parAjita karane meM kuzala evaM siddhahasta the / vijaya zrI sadaiva Apake hI kaNThAbharaNa banatI thI / Apa caityavAsiyoM ke apragaNya netA aura siddharAja jayasiMha kI rAja sabhA ke eka sammAnita paNDitta the aura hamezA rAjA ke sahavAsa meM rahate the para kahA hai ki"ati paricAyadavajJA satata gamanAdanAdaro bhavati / malayebhillapuraMdhrI candana taru kaNThAnidhanaMkurute // " isa nIti ke anusAra rAjA jayasiMha ne rAjyamada ke svAbhAvika ahaMbhAva se yA upahAsa kI anucita caJcalatA ke Aveza meM muskarAhaTa ke sAtha kaha diyA ki "mitra sUrijI ! ApakA itanA mAna, sanmAna, pratiSTA evaM Adara mere rAjyAzraya se hI hotA hai / yadi Apa pATaNa ko chor3a kara anya prAnta meM cale jAveM to ApakA eka nirAdhAra bhikSu jitanA hI mAna hogA" rAjA ke ukta vyaGgapUrNa vacanoM ko zravaNa kara mukha ke Aveza ko kRtrima haMsI meM badalate hue sUri jI ne kahA-itane divasa paryanta maiM ApakI anumati kI hI pratIkSA kara rahA thA, Aja binA prayatna mujhe anumati mila gaI ataH maiM aba zIghra hI anyatra prasthAna kara duuNgaa| rAjA ko apanA ukta aAntarikAbhiprAya batalAkara vIrasUri zIghra hI rAja sabhA se bidA ho apane upAzraya meM A gaye / idhara rAjA ko apane mukha se kahe hue vacanoM kA raha 2 kara pazcAtApa hone lgaa| vaha socane lagA ki-ye anya paNDitoM ke samAna lobhI yA mithyAbhimAna ke pUtale nahIM hai kintu parama nispRhI mahAtmA sAdhu haiM / mere ajJAnatA pUrNa vacanoM kI akSamya dhRSTatA ke kAraNa ruSTa ho kara sUrijI mere rAjya ko chor3a kara anyatra cale gaye to acchA nahIM hogA ataH rAjAne apane nagara ke cAroM ora daravAjoM para AcAryazrI ko rokane ke liye yogya sipAhiyoM ko baiThA diye / sUrijI apane yoga bala se va AkAzagAminI vidyA kI zakti se pATaNa chor3a pAlI nagara meM mAravAr3a) cale aaye| dUsare dina rAjA ne sUrijI kI khabara karavAI to ve nahIM mile / idhara pAlI ke brAhmaNoM dvArA maya tithi, vAra, nakSatra ke AcAryazrI ke pAlI meM padArpaNa karane kI sUcanA rAjA ko mila gaI / rAjA ko bar3A hI Azcarya huA ki sUrijI eka hI dina meM aise kaThora niyantraNa se nikala kara pAlI jaise sudUra marudhara prAntIya kSetra meM kaise cale gaye ? rAjA ne apanI ajJAnatA para bar3A 8-adhyAtma yogataH prANa nirodhAd gaganA dhvanA / vidyA valAcca te prApuH purIpallIti sajJayAH15 1202 __ vIrasUri ko siddharAja kA tAnA
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 hI pAzcAtApa kiyA aura apane pradhAna puruSoM ko sammAna pUrvaka AcAryazrI ko puna: pATaNa meM lAne ke liye bheje / pradhAna puruSoM ne vahA~ jAkara rAjA kI ora se kSamA yAcanA karate hue pATaNa meM padhArane kI prArthanA kI to pratyuttara meM vIrasUrijI ne saMtoSa dete hue kahA-abhI to maiM kinhIM kAraNoM se A nahIM sakatA hU~ para gurjara prAnta kI ora bihAra karane para pATaNa kI sparzana avazya ho karUgA / AcAryazrI ke ukta pratyuttara ko zravaNa kara pradhAna puruSa punaH vApisa lauTa kara pATaNa Aye aura gajA ko saphala vRttAMta kaha sunaayaa| rAjA ne apane garva evaM ajJAnatA pUrNa upahAsa kA aAntarika hRdaya se pAzcAtApa kiyA / zrIvIrasUri ne pAlI se mahAbauddhapura kI ora padArpaNa kiyA aura tatrasthita bauddhAcAryoM ko zAstrArtha meM parAjita kara jinadharma kI suyaza patAkA phhraayii| vahA~ se gvAliyara sTeTa meM Aye, vahA~ ke rAjA ne sUrijI ke prakANDa pANDitya kA bahuta hI sammAna kiyaa| sUrijI ne apanI apUrva vidvatA se vahA~ ke kaI vAdiyoM ko parAsta kiyA jisase prasanna ho rAjA ne chatra, cAmara Adi rAjacinha diye| vahA~ se sUrijI nAgapura ko padhAre / nAgapura zrIsaMgha ne AcAryazrI kA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyaa| idhara rAjA jayasiMha kI rAjasabhA vIrAcArya ke abhAva meM ekadama zUnyavat dRSTi gocara hone lagI ataH rAjA ke apane pradhAna puruSoM ko nAgapura bheje aura unhoMne rAjA kI ora se prArthanA kI to vIrasUri ne gvAliyara nareza se prApta rAja cihnoM ko unake sAtha rAjA siddharAja jayasiMha ke pAsa bhijavA diye| ( isakA tAtparya zAyada rAjA ko yaha mAlUma karAnA hogA ki jainAcArya tumhArI sabhA meM hI nahIM apitu jahA~ jAte haiM vahA~ hI zrAdara pAte haiM ) kAlAntara meM vIrasUrijI ne kramazaH gurjara prAntIya cArUpanagara meM padArpaNa kiyaa| rAjA jayasiMha bhI sUrijI ke darzanArtha cArUpa paryanta sammukha aayaa| sUrijI ke caraNoM meM mastaka namAkara apane aparAdha kI kSamA yAcanA va pATaNa padhArane kI prArthanA karane lgaa| AcAryazrI ne rAjA kI prArthanA ko mAna dekara pATaNa meM padArpaNa kiyA to rAjA ne indravat apUrvotsAha se sUrijI kA pura praveza mahotsava kiyaa| pazcAt rAjA apaneaparAdha ko vismRta karane ke liye prArthanA karane lagA-prabho ! maiMne to kevala upahAsa mAtra meM hI ApazrI ko ukta akathanIya vacana kahe the jisake pariNAma svarUpa mujhe ApazrI ko sevA se itane samaya taka vaJcita rahanA pdd'aa| gurudeva ! maiM mahA pApI evaM ajJAnI huuN| Apa udAra hRdaya se mere isa aparAdha ke liye kSamA pradAna kreN| ekabAra bAdIhi nAma kA sAMkhya dArzanikavAdI pATaNa meM aayaa| usane pATaNa meM yaha udghoSaNA kI ki koI vAdI mere sAtha zAstrArtha karanA cAhe to maidAna meM Akara mere se zAstrArtha kre| kisI ne bhI vAdI ke sAmane Ane kA sAhasa nahIM kiyA ataH rAjA ko bahuta aphasosa huaa| vaha tatkAla veza parivartana kara vIrasUri ke kalA guru govindasUri ke pAsa gyaa| sAMkhyAcArya se dharma vivAda karane kI prArthanA kI taba govindasUri ne kahA ...isameM kyA ? hamArA vIrAcArya hI usako parAsta kara degaa| sUri ke saMtoSa pradAyaka vacanoM ko sunakara rAjA ne prAtaH kAla sAMkhyArya ko apanI rAjasabhA meM Amantrita kiyA para garva ke Aveza meM Akara usane rAjA se kahalAyA-yadi tumako hamArA vacana vilAsa dekhanA ho to tuma tumhAre paNDitoM - mahAbodhapure boddhAn bAde jitvA bakUnatha / gopagirI mAgacchan rAjJA tatrApi pUjitAH 31 -:--parapravadvinastaizca jitAsteSAM ca bhUpatiH / chatra cAmara yugmAdi rAja cinhAnya dAnmudA 31 pra0 ca. vIrasari ne vovoM kA parAjaya 1203
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko sAtha meM lekara hamAre makAna para Ayo aura bhUmi para baiThakara hamArA vacana kautuka dekho| rAjA ne bhI usake mAna ko gArata karane ke liye usakI isa anucita zarta ko svIkAra karalI / prAtaHkAla ziSya samudAya sahita goviMdAcArya ko sAtha meM lekara rAjA sAMkhyAcArya ke makAna para gyaa| prAcAryazrI apanI kambalI bichAkara mUmi para baiTha gaye / pIche vIrasUrI kA zrAsana rakkhA / rAjA svayaM sammukha bhUmi para baiTha gayA para abhimAna kA putalA sAMkhyAcArya apane ucca Asana para hI baiTha rahA / aAgata zramaNa samudAya ko dekha usane sadarpa pUchA-mere sAtha vivAda karane ko kauna tayyAra hai ? goviMdAcArya ne kahA --maiM aura mere bar3e ziSyoM ke sAtha to tuma vAda karane kAbila nahIM ho para merA laghu ziSya hI tumhAre liye paryApta hogaa| basa tatkAla dharma vivAda prArambha kara diyaa| becArA sAMkhyAca rya vAdIgaja kezarI vIrasUri ke sammukha nahIM Thahara sakA / lIlA. mAtra meM hI vaha parAjita ho apanA zAma muMha karake baiTha gyaa| rAjAne * saMkhyAcArya kA galA pakar3a kara Asana se nIce utAra diyaa| jaba ki vAda karane kI yogyatA hI tumameM nahIM to phira yaha abhimAna kA uccatama Asana kyoM ? rAjAise zikSA denA cAhatA thA para govindAcArya ne dayApUrvaka use chur3avA diyA / isI prakAra siddharAja ne eka bAra mAlavA para car3hAI kI / mArga meM vIrAcArya kA caityaAyA / rAjA ne vaMdana kiyaa| vIrAcArya ne pAzIrvAdi ke rUpa meM eka kAvya banA kara diyaa| jisase rAjA kI vijaya huii| eka bAra kamalakIrti nAmaka digambarAcArya ko bhI pATaNa kI rAja sabhA meM parAsta kiyA ityAdi / zrIvIrAcArya kA jIvana vRtta avarNanIya hai para yahAM eka prazna upasthita hotA hai ki aise prabhAvika puruSa hone para bhI kadI ke kArya meM vighna kyoM kiyA ? isake do kAraNa hosakate haiM yA to apanI mantra zakti batalAnI ho yA kalikAla ne isake liye preraNA kI ho / kucha bhI ho usa samaya ke caityavAsiyoM meM aise aneka pratibhAzAlI AcArya hue jinhoMne jainadharma ko rASTrIya dharma banAne kA saphala prayatna kiyA / apanI prakhara pratibhA se jainadharma kI sarvatra prabhAvatA evaM unnati kii| prAcArya vappamaTi sari DuvAtithi nAmaka prAma meM bappanAmakA gRhastha brAhmaNa rahatA thaa| usake bhaTTI nAmakI bhAryA thI aura sUrapAla nAmakA eka putra thaa| jaba sUrapAla 5-6 varSa kI vaya kA huA to ekadina apane pitA se rUSTa hokara ghara se nikala kara moDhera grAma meM calA gyaa| usa samaya gurjara prAnta meM pATala pura nAmakA eka acchA AbAda nagara thA vahAM para modera gacchIya siddhasena nAmaka AcArya rahate the| eka dina AcAryazrI ne svapna meM mahAtejasvI bAlakezarI ko phalaoNga mAra kara caitya zikhara ke agrabhAga para ArUr3ha hote hue ko dekhA / prAtakAla Apane vicAra kiyA aura anya muniyoM ko apane svapna kA bhAvIphala sunAyA ki isa svapna se vAdI rUpa hastiyoM ke gaNDasthala ko bheda dene vAle muniyoM meM apragaNya ziSya kI prApti hogI. ityAdi / jisa dina sUrapAla more meM AyA thaa| usI dina siddhasenasUri bhi mahAvIra prabhu kI yAtrArtha more meM padhAre the| jisa samaya sUrijI mandira meM gaye usa samaya sUrapAla bhI vahIM para baiThA huA thaa| ___*-- na zakto' hamiti prAha vAdi siMhastato nRpaH / svayaM vAhai viztyAmupAtayAmAsa bhUtale / 6 // 1204 AcAya bappamaTTi sariH
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] | osavAla saM0 1178-1237 sUrijIne bAlaka kI bhavyAkRti ko dekhakara usakI icchA se usako apane pAsa rakha liyA aura jJAnAbhyAsa kAvAnA prArambha karavA diyA / sUrapAla kI buddhi itanI kuzAgraha thI ki vaha kisI bhI zloka ko eka bAra par3haletA to usako kaNThastha ho jAtA thA baha eka dina meM eka hajAra zloka bar3I hI AsAnI se kaNThastha karaletA thA / bhalA ! aise honahAra bAlaka ko ziSya banAne kI kisakI icchA na ho ? tadanusAra prAcAryazrI sUrapAla ko dIkSA dene kI garja se usako lekara usake prAma DuvAtithi Aye aura sUrapAla ke mAtA pitA ko upadeza diyA ki yadi tumhArA putra dIkSA aGgIkAra karegA to nizcita hI zAsana kA uddhAra karane vAlA eka mahAprabhAvaka puruSa hogaa| isa para pahile to bappa aura bhaTTi ne AnAkAnI kI para bAda meM isa dIkSA ke sAtha apanA nAma cirasthAyI rakhane kI zarta para ve majUra ho gye| basa, bhAcAryazrI ne bhI sUrapAla ke mAtA pitAoM kI anumati se moDherA meM vi0 saM0 807 meM vaizAkha zuklA tRtIya koM sUrapAla ko dIkSA dekara usakA nAma muni bhadrakIrti rakhadiyA para uparokta zartAnusAra prasiddha nAma bappabhaTTi nAma kA hI vyavahAra kiyA jAtA thaa| dIkSAnantara guru ne bappabhaTTi ko yogya samama kara unako sarasvatI kA mantra diyA bappabhaTTa ne usakA niDaratA pUrvaka ArAdhana kiyA jisase devI sarasvatI ne prasanna hokara baradAna diyaa| muni bappabhaTTi eka samaya sthaNDila bhUmikA gaye the| vApisa lauTate samaya varSA AnelagI ataH ve eka devala meM Thahara gye| idhara se eka bhavyAkRtivAn navayuvaka zrA nikalA / munivappabhaTTi ko dekhakara usakA sAhasa unake prati anurAga ho gayA / vaha vahIM para Thahara gyaa| usakI dRSTi usa devala ke eka zyAma patthara para khudI huI prazasti para par3I jisako Agantuka ne dhyAna pUrvaka par3I aura muni bappabhaTTi ko usakA artha samajhAne ke liye vinaya pUrvaka prArthanA kii| munine usakI Antarika icchA ko jAna kara usakA spaSTa artha samajhAyA jisase zrAgantuka para paryApta prabhAva par3A / barSA banda hone ke pazcAt donoM calakara apane nirdiSTa sthAna para-mandira meM Aye / sUrijI ne muni ke sAtha Aye hue navayuvaka ko dekhakara usakA nAma puuchaa| usane muMha se na kaha kara vahIM akSaroM meM likha diyA / nAma ko par3hakara sUrijI ko smaraNa ho gayA ki-rAmasena nagara ke pAsa jaMgala meM pIlur3I ke mAr3a kI eka DAla ke vastra kI molI meM chamAsa kA baccA jhUla rahA thA aura bacce kI mAtA pIlU cUna kara lA rahI thI jisako pUchane para mAlUma huA thA ki kannauja ke rAjA yazovarmA kI eka rANI ke SaDyantra se dUsarI rAnI nikAla dI gaI thI aura vaha hI ita uta paribhramana kara apane bacce kA va apanA jIvana nirvAha kara rahI thI jisakA maiMne moDherA ke eka sadgRhasthAna ke yahAM sarvAnukUla prabandha karavAyA thA usIkA baccA Ama hai| kucha hI samaya ke pazcAta vahA~ se vihAra kara dene ke kAraNa isa vyaya meM AcAryazrI use pahale nahIM pahacAna sake the| __ aba to muni bappabhaTTi ke sAtha AmakumAra kA sneha aura bhI adhika bar3hatA gayA / usako bhI vyAkaraNa nyAya, dharma va rAjanIti sambandhI vidyAoM kA adhyayana karavAyA jAne lgaa| idhara puNyAnuroga se SaDa. yantra karane vAlI rAjA yazovarmA kI rAnI mara gaI / rAjAne apane vizvasta mantrI ko bhejakara moDherA se rAnI aura bacce ko bulavAyA va apanI mRtyu ke pUrva hI rAjakumAra Ama ko rAjya de diyaa| jaba rAja kumAra zrAma ko gajya prApta huA to Apane rAjya ke pradhAna puruSoM ko gurjara prAnta meM bhejakara bappabhaTTi muni ko kannauja meM bulvaayaa| prAcAryasiddhasenasUri ne bhI rAjA zrAma kA atyAgraha dekha, munibappabhaTTi ko jAne kI AjJA dedI / kramazaH munizrI ke kannauja padhArane se rAjA zrAma ko atyanta harSa muni bappabhaTTi aura Ama ku~vara kA milApa 1205
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa huaa| munizrI ke svAgata ke liye bar3I 2 taiyyAriyAM karane lagA / jisake rAjya meM 1400 hasti 1400 ratha 200000 azva aura karor3oM kI saMkhyA meM paidala sipAhI hoM vahAM svAgata samAroha ke viSaya meM kahanA hI kyA ? utsAhita nAgarikoM ke sAtha rAjA, bappaTTi muni ke sammukha gayA aura vinaya pUrva namaskAra kara hasti para ArUr3ha hone ke liye prArthanA kI / isa para munijI ne kahA he rAjan ! saMsAra tyAgiyoM ke liye gaja sabArI karanA ucita nahIM hai| isa para rAjAne kahA he mahAmatibanta ! maiMne pUrva aApake sammukha pratijJA kI thI ki mujhe rAjya milegA to maiM Apako arpaNa kara dUMgA / jaba rajA kA mukhya cinha isti hotA hai to Apako isa para savArI kara mere manoratha ko pUrNa karanA cAhiye / isa para munijI ne bahuta hI AnA. kAnI kI para rAjA ne bhakti basAt ' hasti para baiThA hI diyA aura koTisaMkhyaka mAnA medinI ke bIca sUrijI kA nagara pravezotsava krvaayaa| usa samaya kA dRzya aisA mAlUma hotA thA ki mAno moha zatru kA parAjaya karane ke liye eka mahAn parAkramI yoddhA chatra evaM cAra caMvaroM kI phaTakAroM se utsAha pUrvaka samarAGgaNa meM jA rahA ho / jaba nidiSTa sthAna para pahu~cane ke pazcAt rAjasabhA meM munijI padhAre taba rAjA ne muni bappabhaTTi ko siMhAsana para baiThane ke liye Amantrita bhiyA / munijI ne kahA-jaba taka maiM AcArya nahIM banU taba taka siMhAsana para baiTha nahIM sakatA hU~ / isa para rAjA ne apane pramukha puruSoM ko munizrI ke sAtha gurjara prAnta meM bheje aura AcAryasiddhasenasUri ko vijJapti kara muni bappabhaTTi ko vi0 saM0 811 ke caitra kRSNA aSTamI ke dina sUripada dilvaayaa| sUripada arpaNa karate sAya sUrijI ne upadeza dete hue kahAbappabhaTTi ! maiMne tumako yogya samajha kara sUripad diyA parantu eka to javAnI dUsarA rAja-sanmAna; isase saMyama vrata kI yathAvat rakSA karate rahanA terA pramukha kartavya hai, isa para bappabhaTTi ne kahA-maiM pratijJA karatA hU~ ki bhakta janoM ke vahAM se koI bhI vigaya nahIM lUMgA aura ApazrI kI zikSA ko haradama yAda rakkhUgA / sUripad prAptyanantara bappabhaTTisUri ne punaH kannauja meM padArpaNa kiyA / rAjAne punaH gaja savArI aura mahAmahotsava pUrvaka nagara praveza karavAyA aura apane rAjaprAsAda meM lejAkara siMhAsana ke Upara bitthlaayaa| ___AcArya bappabhaTTisUri rAjA Ama ko hamezA dharmopadeza dete rahe / phala svarUpa majA Ama ne kannauja nagara meM 101 hAtha UMcA jinamandira banavA kara aThAraha bhAra 6 svarNa kI pratimA krvaaii| prAcArya bappabhaTTisUri ke hAthoM se pratiSThA karavAkara zubhamuhUrta meM pratimA kI sthApanA kii| isake sivAya gvAliyara nagara meM 23 hAza UMcA mandira banavA kara lepamaya pratimAjI kI pratiSThA krvaaii| kahA jAtA hai ki isa caitya ke eka maNDapa meM eka karor3a (lakSa) dravya vyaya huaa| isa prakAra prAmarAjA ke rAjya meM sUrijI kA bar3hatA huA prabhAva dekha kara ke jaina samAja ke zrAnanda evaM utsAha kA pAra nahIM rahA para vipra samudAya ko utanI udvignatA spardhA evaM IrSyA huI jitanA jinadharmAnupAyAyoM ko harSa / basa irSyAgni se prajvalita brAhmaNa varga apanI ora se kaba kamI rakhane vAle the, unhoMne yenakenaprakAreNa rAjA kA kAna bharanA zuru kiyA jisase rAjA ko sUrijI ke prati kucha udAsInatA ho gii| rAjA ne apanI ora se unake sanmAna meM kamI karadI jisase svarNa siMhAsana ke bajAya sAdhAraNa Asana denA prArambha kara diyA / vicakSaNa sUrijI ne jAna liyA ki saba irSyAlu brAhmaNoM kI asahiSNutA kA hI pariNAma hai ataH unhoMne rAjA Ama ko isa prakAra joradAra zabdoM meM samajhAyA ki rAjA ne apanI bhUla svIkAra kara sUrijI kA punaH tathA vat sanmAna karanA prArambha kara diyaa| 1206 muni bappaTTi gaja savAra
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978 - 1237 kAlAntara meM sUrijI kI karitA meM zRMgAra rasake Adhikya ko dekha kara rAjA ke dila meM punaH kucha malInatA paidA ho gaI aura usane sUrijI kI ora pUrvApekSA kucha upekSA vRtti dhAraNa kara lii| rAjA kI isa aviveka pUrNa sthiti ko dekha binA kisI ko kahe sUrijI ne bhI bihAra kara diyA / jaba nirdiSTa samaya ke atikramaNa hone para bhI sUrijI rAja sabhA meM nahIM Aye to rAjA ne tarakSaNa unakI khabara maMgavAI para kucha bhI unako patA na laga sakA / sUrijI ne jAte hue nagara ke dvAra para eka kAvya likhA thA jisake AdhAra para yaha anumAna kiyA gayA thA ki ve vihAra karake anyatra cale gaye haiM / kAvya nimna thAyAmaH svastitavAstu rohayagire matta sthiti pracyutA / vartiSyanta imekathaM kathamiti svapne'pi maiM kRthAH // zrIma~ste maraNayo vayaM yadi bhavaccha pratiSThAstadA / te zRGgAraparAyaNAH kSitibhujo maulau kariSyanti naH / / " thIt - ima to jAte haiM para rohaNAcala parvata ke samAna he rAjan ! te kalyANa ho / ye gere se vilaga hue kaise apanI tathAvat sthiti rakha sakeMge ? isakA svapna meM bhI vicAra mata kara / maNi rUpa hamane jo tere sahabAsa se pratiSThA prApta kI hai to zRMgAra parAyaNa rAjA hamako mastaka para dhAraNa kareMge ! idhara sUrijI vihAra karate hue gaur3adeza kI lakSmaNAvatI nagarI meM padhAra gaye vahAM vAkpatirAja nAmaka vidvAna se unakI bheMTa huii| usane sUrijI ko paragayogya jAna karake usa nagarI ke rAjA dharma se unakA paricaya krvaayaa| isa para rAjA dharma ne kahA ki merI ora se sUrijI se yaha prArthanA hai ki jaba taka rAjA zrAma khuda ApakI vinatI karane ko yahAM na Ave taba taka Apa kisI bhI hAlata meM kannauja nahIM pdhaare| isakA dUsarA kAraNa yaha bhI thA ki kannauja ke rAjA Ama aura lakSmaNAvatI nareza dharma ke kisI eka bAta ke kAraNa parasara vaimanasya thA ataH rAjA dharma sUrijI ko sammAna pUrvaka apane rAjya meM rakkhe aura AmarAjA ke bulAne para sUrijI sahasA kannauja cale jAyaM isameM dharmarAja apanA apamAna samajhatA thA, khaira ! paM0 vAvapatirAjA ne jAkara sUrijI se rAjA kathita saba vRtAnta nivedana kiyA jisako sUrijI ne saharSa svIkAra kara liyaa| phira to thA hI kyA ? rAjAdharma ne sUrijI kA bahuta satkAra pUrvaka nagara praveza karavAyA sUrijI ne bhI rAjAdi ko rAja sabhA meM hamezA dharmopadeza dekara dharma kI ora prabhAvita karate rahe / AcAryazrI kA patA na lagane se rAjAzrAma bahuta hI vilApa karane lagA / eka dina bAhira bagIce meM jAte hue rAjA ne nakula ke dvArA mAre hue eka bhayaMkara sarpa ko dekhA / varAbara nirIkSaNa karate hue sarpa ke mastaka meM eka maNi dRSTi gocara huI / nirbhIkatA pUrvaka mukha dabA kara maNi lekara rAjA svasthAna AyA aura vidvAnoM ke samakSa eka zloka kA pUrvArddha bolA 1 'zastra zAstra kRSividyA anyo yo yena jIvati' " arthAt zastra, zAstra, kRSi aura vidyA tathA anya jo jisake AdhAra para jI sake" rAjA ke isa pUrvArddha kI manonukUla pUrti rAja sabhA ke paNDitoM meM se koI bhI nahIM kara sakA taba rAjA ko paTTasUra kI vidvattA kA smaraNa ho AyA / vaha vicArane lagA -- candra ke samakSa khadyota va hAthI ke samakSa gardabha ke samAna bappabhaTTisUri ke samakSa ye parihata haiM / basa, rAjA ne ghoSaNA karavAdI ki jo mere abhiprAyapUrvaka isa samasyA kI pUrti karegA vaha ekalakSa svarNamudrA prApti kA adhikArI hogA / ukta ghoSaNA ko sunakara bappabhaTTisUri kA patA lagA kara eka juArI zlokArddha ke sAtha lakSmaNAvatI nagarI ko sUrIzvarajI aura rAja dharmapAla 1207
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gyaa| sUrijI ko saba hAla kahA ? AcAryazrI ne binA kisI prayatna ke tatkAla usakI pUrti karate hue kahA"sugRhItaM hi kartavyaM kRSNasapaMmukhaM yathA " arthAta:taH - kRSNa sarpa ke mukha ke samAna saba acchI taraha se grahaNa karanA cAhiye / basa, uttarArddha lekara AArI rAjA ke pAsa AyA / rAjA ne ucita inAma dekara use santuSTa kiyA aura bhaTTisUri kA patA lagane se harSa manAyA / eka bAra rAjA phirane ke liye bAhira gayA / vahAM para eka mRta musAphira unake dRSTi gocara huA | vahAM vRkSa kI zAkhA para jala-bindUoM kA jhalakatA huA eka jalapAtra bhI jhalakatA thA ataH rAjAne isa prakAra pUrvArddha likha DAlA- 'taiyA maha niggamaNe piyAi thoraM suehijaM runaM, usa vakhata bAhira nikalate hue priyajana pAtra ) aMsU lakara rone lage / pUrvavat isa samasyA kI pUrti bhI koI nahIM karasakA taba vaha jaiArI punaH bappabhaTTisUri ke pAsa gayA aura sUrijI ke sAmane samasyA rakhI / AcAryazrI ne stakAla uttarArddha kahA " karavatti biMdunivaduNaM giheNa taM ajja saMbhariaM " arthAt - Aja jalapAtra ke binduoM ko apanA ghara yAda AyA hai, ityAdi / juArI punaH rAjA ke pAsa zrAyA aura rAjA ne puraskAra dekara use bidA kiyA / aba to Ama se rahA nahIM gayA / patA lagate hI rAjA zrAma ne apane vinaMti ke liye pradhAna puruSoM ko sUrijI ke pAsa bheje para sUrijI ne spaSTa zabdoM meM kaha diyA ki maiM pratijJAbaddha hUM zrataH jaba taka rAjAAma svayaM yahAM para nahIM Ave taba taka maiM bhI vahAM para nahIM sakatA hUM / pradhAna bahAM se lauTa kara rAjA Ama ke pAsa Aye aura sakala vRttAnta kaha sunAyA / rAjAzrAma ko sUrijI ke darzanoM kI itanA utkaNThA lagI ki vaha tatkAla hI UMTa para savAra hokara lakSamaNAvatI kI ora ravAnA hogayA / jaba calate 2 godAvarI ke kinAre para eka grAma AyA to rAjA ne rAtri ke samaya eka devI ke mandira meM vizrAma liyA / rAtri meM devI rAjA ke pAsa AI aura rAjA ke rUpa para mugdha ho usake sAtha bhoga vilAsa kiyA / kahA hai ki punyavAna jIva ko manuSya to kyA para devatA bhI mila jAte haiN| prAtaH kAla hote hI rAjA devI ko binA pUche hI ravAnA hogayA aura kramazaH cala kara bappabhaTTisUri kI caraNa sevA meM yathA samaya upasthita huA / gurudeva ke darzana se harSita hRdaya se rAjA zrama ne dharma sambandhI vArtAlApa kara rAtri nirgamana kI / prAtaH kAla ThIka samaya para sUrijI rAja sabhA meM jAne ko taiyyAra hue| rAjA Ama bhI thegIdAra ( pAna tambola dene vAle ) kA rUpa banAkara sUrijI ke sAtha rAja sabhA meM gyaa| vahAM samucita Asana para baiThane ke pazcAt sUrijI ne rAjA dharma ko rAjA zrama kA prArthanA patra sunAyA / isa para rAjA dharma ne dUta se pUchA ki tumhArA rAjA kaisA hai ? isake uttara meM dUta ne kahA isa thegIdAra jaise hamAre rAjA ko samajha lIjiye / bAda meM dUtane hAtha meM bIjore kA phala liyA to sUrijI ne kahA- dUta ! tere hAtha meM kyA hai / dUtane kahA -- jarAja (bIjorA / itane meM tubaira kA patra batalAte hue sUrijI ne thegIdAra ko sAmane karate hue kahAkyA yaha tU - baira patra (ripatra ) hai ? thegIdAra ne kahA - gurudeva ne kaThina pratijJA kI hai para vaha pUrI hone para hamAre sAtha padhAreM to hamArA ahobhAgya hai / bAda meM bappabhaTTisUri ne eka gAthA kaha kara usake 1208 rAjA Ama - sUrijI ke darzanArthaM
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] 108 artha kiye para rAjA dharma ne ina saMketa sUcaka bAtoM kI ora lakSya hI nahIM diyA / rAjA Ama usa rAtri meM eka vAragaMgA ke vahAM rahA aura eka bar3hiyA kAMkaraNa usako dekara usake yahAM se nikalA aura eka bahumUlya kAMkaNa rAja dvAra para rakha kara eka udyAna meM jAkara gupta pane rahA / dUsare dina punaH ThIka samaya para bappabhaTTisUra rAja sabhA meM zrAye aura kAnyakubja jAne ke liye rAjA se anumati mAMgane lage / isa para rAjA ne kahA- yaha kyoM ? sUrIzvarajI ne kahA- rAjA zrAma kala yahAM sabhA AyA thaa| jo thegIdAra thA vaha vAstava meM rAjA zrAma hI thA / dUta ne Apa se kahA bhI thA ki tU bara patra tathA eka gAthA ke artha meM merA bhI yahI saGketa thA / itane meM vArAGgaNa ne kAMkaraNa ko rAjA ke sammukha rakhate hue kahA - rAtri meM mere makAna para eka anajAna puruSa AyA thA usane yaha kAMkaNa mujhe diyA hai| udhara se dvArapAla zrAyA aura usane bhI kAMkaNa rakhate hue kahA--prabho / na jAne kisane yaha kAMkaNa dvAra para rakkhA hai / basa, donoM kAMkaNoM ko dekhakara unakA sUkSyatA pUrvaka nirIkSaNa kiyA to choTe 2 akSaroM meM rAjA Ama kA nAma pAyA gayA / isa para rAjA dharma bahuta prAyazcita kiyA ki - zraho / bairI rAjA mere pAsa AyA para usakA maiMne satkAra taka nahIM kiyA dIrgha kAla se cale Aye baira ke samAdhAna kA samaya hAtha lagA thA kintu vaha bhI merI ajJAnatA ke kAraNa ne [ osavAla saM0 1978 se 1237 ityAropa balAt pahakujjare dharaNIdharaH / jitakrodhAdyabhijJAnaghRtacchatra catuSTayam // 87 jAtesUripade'smAkaM karUpyaM sihAsanAsanam / iti tasya vacaH zrutvA khinno'nyAsanya vIvizan // 90 prarUr3ha praur3ha sauhArdavasudhAdhIza saMstutaH / puraM paura purastrIbhirAkulAdaka tataH // 122 + + + pUrNa varNa suvarNASTAdaza bhAra pramANa bhUH / zrImato vaddhamAnasya prabho ra pratimA na bhUH // 137 tathA gopagirau leppamaya bimbayutaMnRpaH / zrI vIra mandira tatra trayoviMzati hastakam // 140 sapAdalakSasauvarNaka niSpanna maNDapam / vyadhApaya nirjarAjyapamiva sanmatta vAraNam // 641 ityuktvA'to nirIyAgAt saMgatyAmanRpeNa ca / karabhI bhira bhIpubhiH surAbhiryazasA guruH // 265 + + + amUkAryaM nirvAha jJAnahetu' tatastadA / snehAdeva niziSit tAMpu veSAM tadazriye // 288 sA nilInA kvacit bhavyagaNe svasthAnage tataH rahaH zuzrUSitu N sUri prAraMbhe dhairyabhittaye // 289 strIkara sparzatIjJAtvA'tropasargamupasthitam / vimarza nRpAjJAnatamasaceSTitaM dhruvam // 290 + + + nAtha ! pAthaH pati bAhudaNDAbhyAM sa tarasthalam / bhinatti ca mahAzailaM zirasA tarasA rasAt // 333 pade ( ? ) vaddinmAskandet suptasiMhaJca bAdhayet zvetabhikSutava guruMya evaM hi vikArayet // 324 asaumahI dharAdhArA dezaH puramiMda mama / bhAgyazobhAgyamRd yatra badhyamaTTi prabhusthitiH // 337 prAgdatta gurubhimaMntra parAvarttayataH sataH / madhyarAtre gizaMdevI svargaGgavigi madhyataH // 412 sAmatItAzarUpA ca prAdurAsId rahastadA / aho maMtrasya mAhAtmyaM yadde vyApi vicetanA // 420 + + + pAzrayasthitaM bhavya kadambaka niSevitam / rAjAnamiva sacchanna cAmaraprakriyAnvitam // 486 pra0 ca0 siMhAsana sthitaM zrImannannasUriM samaikSata / uttAna harata vistAra saMjJayAha kimappatha // 487 lakSamaNAvatI kI rAjasabhA meM rAjA Ama Jain Education Internati1962 1209
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hAtha se nikala gyaa| aba kyA ho sakatA hai ? dUsarA guru kA viraha bhI asahyasA hai / isapara sUrijI ne kahA-rAjan ! hama haMsa kI bhAMti apratibaddha vihArI haiM para zrApa apanA nAma (dharma) sArthaka karanA ki dUsare bhI ApakA anukaraNa kreN| isa taraha vahAM se saharSa anumati prAptakara sUrijI calakara gajAAma ke pAsa Aye aura saba u~Ta para savAra ho vahAM se zIghra cala pdd'e| Age calate hue eka bhIla ko bakare kI bhAMti talAba meM jala pIte hue ko dekhA / rAjA zrAma ne isa kA kAraNa pUchA taba sUrijI ne kahA-isa bhIlane apanI ruSTa huI strI ke netroM ke aAMsu ko hAtha se pUchA jisake kAjala se hAtha kAle hogaye ataH pAnI hAtha se na pIkara muMha se pIrahA hai / rAjA ne bhIla se ekAnta meM pUchA to vahI bAta nikalI jo sUrijI ne kahI thii| isase rAjA bahuta khuza huA / jaba nagara pAyA to rAjA ne sUrijI ke nagara praveza kA AlIzAna pravezotsava kiyA jaisA ki indra kA mahotsava hotA hai| idhara AcArya siddhasenasUri bahuta bImAra hue to unhoMne apane anya muniyoM ko bappabhaTTisari ke pAsa yaha kahalA kara bhejA ki merA muMha dekhanA ho to jaldI AnA / basa bappaTTi sUri vihAra kara zIghra hI moderA meM Aye / gurudarzana va antima sevA kara kRtArtha hue / sUrijI ke svargavAsa hone para gacchanAyaka bappaTTisUri hue| sUrijI kucha aseM vahAM Thaharane ke pazcAt Apane gurubhrAtA govinda sUri aura nannaprabhasUri ko gaccha kI sAra sambhAla supurda kara zrApa punaH kannauja padhAra gaye / eka samaya sUrijI pustaka kI ora dRSTi lagAye baiThe the ki unakI najara eka hare jhAr3a kI ora gii| rAjAne socA ki yaha kyA ? kyA mahAtmAjI ramaNI kI icchA rakhate haiM ? rAjAne rAtri ke samaya eka yuvAramaNI ko puruSa kA veza pahanA kara sUrijI ke makAna para bhejI jaba bhakta zrAvaka cale gaye to usa strI ne sUrijI kI vyayAvacca karane ko sparza kiyA to sUrijI jAna gaye ki yaha rAjA kA hI ajJAna honA cAhiye jaba usa yuvati ne bahuta kucha hAva bhAva viSaya ceSTA kI yahAM taka ki sUrijI kA hAtha uThAkara apane stanoM para bhI rakha diyA para bAla brahmacArI sUrijI thor3e bhI aMdhairya na hokara usa strI ko kahA ki maiM mere guru kI sevA zuzruSA karatA thA taba kabhI nitAMba kA sparza ho jAtA vahI bAta tere stana ke liye yAda AtI hai bAda suvarNa kI putalI bhRSTA bhara kara Upara se candanAdi carcane kA draSTAnta dekara usako kAyala kara dI Akhira meM yuvA lAcAra ho prabhAta ko rAjA ke pAsa A kara kahA ki he rAjan / jo apane bhujAoM se mAhasAgara tIra sake apane mastaka se parvata ko bhede agni meM hAtha DAle aura aura suttA huA siMha ko jAgRta karane vAlA bhI tuhmAre zvetAmbara sAdhu ko vikAra vAle nahIM kara sakate hai arthAt bappaTTi sUri kA brahmacarya ko manuSya to kyA para deva devAMganA bhI khaNDita karane ko samartha nahIM hai| isa bAta ko sunakara rAjA bahuta khuza huA aura kahane lagA ki yaha pavitra vasudhA mega deza nagara kA aho bhAgya hai ki hamAre yahAM bappabhaTTisari jaise akhaNDita brahmacarya pAlane vAle virAjate haiM eka kRSaka kI aurata apane stanoM para eranDa ke patte lagAye jA rahI thI jisako rAjA zrAmane dekhA / usane tatkAla eka gAthA kA pUrvArddha banAkara guru se kahA ki___"vaI bivara nigAya dalo eraNDo sAhai taruNINaM / " sUrIzvarajI aura rAjA Ama varanwrww-..---- -- -- 1210
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] / osavAla saM0 118-1237 siddha sArasvata gurudeva ne uttarArddha meM kahA ___"isthaghare haliyavahu saddahamittacchaNI vasaI" isa prakAra mano'nukUla samasyA pUrI hone se rAjA bahuta hI prasanna huA / eka samaya hAtha meM dIpaka lekara Ter3hA mastaka kiye eka strI jA rahI thI jisakA ki pati paradeza gayA thaa| rAjA ne use dekha kara pUrvArddha gAthA kahI piyasaMbharaNa paddhataMaMsudhArA nivAyabhIyA / guru ne uttarArddha meM kahA dijjai vaMka gIvAi dIupahi nAyae isa prakAra samasyA pUrti ho jAne se rAjA parama harSa ko prApta huA / isa prakAra prati dina ke bAdavinoda se rAjA kA samaya bar3e hI zrAnanda se vyatIta hone lgaa| eka samaya dharmarAja ne eka dUta ko zrAma rAjA ke pAsa bheja kara kahalAyA ki Apa mere yahAM Aye para maiM ajJAna pane ApakA satkAra nahIM kara pAyA jisakA mujhe bar3A hI raMja hai / khaira, aba bhI kucha nahIM huzrA hai / Apasa meM yuddha kara lAkhoM manuSyoM ko kyoM maravAyA jaay| hamAre yahAM bauddhAcArya varddhana kujara nAmaka eka udbhaTa viddhAna hai jisako lekara hama sImAnta Ate haiN| Apa bhI apane vidvAn ko lekara sImAnta meM A jAiye aura donoM paNDitoM kA Apasa meM bAda hone dIjiye / ina paNDitoM ko hAra jIta meM hI apanI hAra jIta samajha lIjiye ki jisase zAnti pUrvaka samAdhAna ho jAya / zrApake paNDita jIta jA~ya to hamArI hAra aura hamAre paNDita jIta jA~ya to ApakI hAra / isakI majUrI dIjiye / rAjA Amane apanI ora se maJjUrI dedI kAraNa, Apako bappabhaTTisari para pUrNa vizvAsa thA / dUta kA yathocita satkAra kara use visarjita kiyA / basa, idhara se rAjA dharma vaddhanakuJjara bauddhAcArya ko aura idhara rAjA zrAma jainAcArya bappabhaTThisUri va mantrI sAmantAdi ko lekara sImAnta pradeza para nirdiSTa dina upasthita ho gaye donoM meM paraspara vivAda prArambha huA / bauddhAcArya kA pUrva pakSa thaa| usakI ora se jo kucha prazna hotA bappabhaTTisUri turanta usakA pratikAra kara DAlate / isa prakAra 6 mAsa paryanta bAda calatA rahA / eka samaya rAjA Amane pUchA gurudeva ! vAda kahA~ taka calatA rahegA kAraNa rAjakAryoM meM itane sudIrgha vAdavivAda se hAni hotI hai / sUrijI ne kahA gajan ! maiMne to Apake vinoda ke liye vAda lamvA kara diyA hai| yadi Apako rAjya kAryoM meM hAni hotI ho to lIjiye kala hI bAda samApta ho jAyagA / isa prakAra kahane ke pazcAt sUrijIne sarasvatI kA mantra par3hA / mantra bala se AkarSita ho sarasvatI devI nagnAvasthA meM snAna karatI huI usI rUpa meM A gaI / bappamaTTisUri ke brahmavata kI dRr3hatA dekha prasanna ho unheM mano'nukUla vara diyaa| tatpazcAt sUrijI ne pUchA-devI ! vAdI kisake AdhAra se askhalita vAda karatA hai ! devI ne kahA--mere varadAna se / sarijI ne devI ko upAlamba diyA ki tU samyagdRSTi hokara bhI asatya ko madada karatI hai / devI ne kahA-Apa kala kI sabhA meM saba ko mukha zauca krvaanaa| vAdI mukha zauca karegA to isake muMha kI guTikA gira par3egI basa phira kyA hai ? ApakI vijaya avazyambhAbo hai| sarijI ne paM0 vAkpatirAja dvArA isa hI taraha karavAyA jisase guTikA muMha se nikala gaI ataH vaha vAda karane meM paMgu (asamartha) ho gyaa| tatkAla Jan E sUrIzvarajI aura bauddhAcArya ke Apasa meM 1211
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-827 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vaha parAjita ho lajjA bhAra nata mastaka ho gyaa| isa prakAra sUrijI kI asAdhAraNa vijaya ko dekha sabhA ne Apako vAdI kuJjara kezarI kI upAdhi dI aura taba hI se Apa bAdI kuJjara kezarI ke nAma se prasiddha hue / jaba bAdI kI parAjaya meM rAjA dharma ne apanI parAjaya svIkAra karalI tava rAjA zrama; dharma rAjA kI rAjya sattA apane adhIna karane kA vicAra karane lagA parantu AcAryazrI ke gAmbhIrya guNa paripUrNa upadeza se rAjA Amane dharmarAjA ke rAjya ko usake supUrda kara diyaa| bAda meM varddhana kubjara aura bappabhaTTi sUri bar3e hI prema ke sAtha ekatra ho vIra bhuvana meM gaye / bhagavAn mahAvIra kI zAnta, vairAgya maya pratimA ko dekha kara bauddhAcArya ko parama zAnti huI aura usane eka stuti banAkara prabhu ke guNagAna kiye| bAda meM sUrijI ne jaina dharma ke tatvoM ke svarUpa ko samajhAyA jisase varddhana kuJjara ke hRdaya meM ana dharma ke prati zraddhA hogii| eka rAtri meM zrAcArya zrI jAgRta the taba varddhana kuJjara ne cauthe prahara meM sUrijI ko cAra akSaravAlI cAra samasyAeM pUchI jisakI sUrijI ne tatkAla pUrti karadI | eko gotre- sa bhavati pumAn yaH kuTumbaMvibharti | sarvasya dve - sugati kugatI purvajanmAnuSaddhe || strIpuMvaca --- prabhavati yadA tadvi gehaM vinaSTaM / vRddhoyunA -- saha paricayAtyajyate kAminIbhiH // aba to bauddhAcArya zrAcAryazrI kI ora aura bhI adhika prabhAvita huA aura usane zrAvaka ke bAraha tabhI dhAraNa kara liye| bAda sUrijI kI AjJA lekara apane sthAna calA gayA aura rAjA dharma bhI zrAma rAjA se anumati lekara apane rAjya meM calA gayA / ekarA bauddhAcArya ne rAjA dharma se kahA ki bappabhaTTisUri ne mujhe parAjita kiyA isakA to kucha bhI raJja nahIM para vAkpatirAjA ne mukha zauca karavA kara merA parAjaya karavAyA yaha mujhe khaTaka rahA hai | rAjA ne varddhana kuJjara kI bAta suna karake bhI vAkpatirAja se prIti kama nahIM kI / eka samaya dharmarAjA para yazovarmArAjA car3ha AyA / usa samaya vAkpati kArAgRha meM banda kara liyA gayA thA para apUrva kAvya racanA se santuSTa ho rAjA ne use bandhana mukta kara diyA | vAkpatirAja vahAM se calakara kannauja meM AyA aura sUrijI se milA / pUrvaghaniSThatA ke svabhAva va saujanya ke kAraNa sUrijI vAkpati rAja ko rAja sabhA meM le gaye / vAkpatirAjA ne rAjA Ama kI aisI stuti banAI ki rAjA zrama santuSTa ho gayA rAjA zrAma ne rAjA dharma se dugunA satkAra sammAna kiyA usakI AjIvikA kA bhI acchA prabandha kara diyA zrataH paM vAkpatirAja sUrijI evaM rAjA ke sahavAsa meM AnandapUrvaka rahane lage / eka dina rAjA Ama sUrijI kI vidvattA kI prazaMsA karatA huA kahane lagA ki Apake jaisA vidvAn devatAoM meM bhI nahI hai to manuSya meM to ho hI kaise sakatA ? sUrijI ne kahA- he rAjan ! pUrva jamAne meM bar3e 2 vidvAna ho cuke haiM ki maiM unake caraNa raja ke tulya bhI nahIM hU~ para vartamAna meM bhI hamAre vRddha guru bhrAtA nannasUri aise vidvAna haiM ki maiM unake sAmAne eka mUrkha hI dIkhatA hU~ / isa para rAjA veza parivartita kara nannasUri ko dekhane ke liye gaye to usa samaya nannasUri gujarAta ke hastajaya nagara meM virAmate the / rAjA vahAM gayA to cAmara chatraM saMyukta evaM siMhAsana para baiThe hue nannasUri ko dekhA / AcAryazrI ke ukta vaibhava ko dekha kara rAjA Ama ke hRdaya meM isa prakAra kI zaMkA huI ki tyAgI guruoM ke yahAM isa prakAra kA rAjya vaibhava kyoM ? isa viSaya meM caritrakAra ne bahuta hI vistAra se likhA para tha 1212 Jain Education international cAra padoM kI cAra samasyAoM kI pUrti
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-123.5 bar3ha jAne ke bhaya se hama eta dviSayaka savizeSa spaSTIkaraNa na karate hue itanA hI likha denA samIcIna samajhate ki AcAryazrI nannasUri kI prakANDa vidvattA ke liye rAjA Ama ko bar3A hI Azcarya huA ki jainoM meM aise 2 vidvAn vidyAmAna hai ki jisakI barAbarI karane vAle kisI dUsare mata meM nahIM milate haiN| ___eka dina eka naTa kA TolA AyA jisameM eka mAtaGgI bar3I svarUpavAn thI / isako dekha rAjA zrAma usa para mohita hogayA aura usase milane kA prayatna karane lgaa| isa bAta kA patA jaba bappaTTisUri ko lagA to unako rAjA kI isa avivekatA para bahuta hI pazcAtApa hubhA / vappabhaTTi sUri rAjA ke nirdiSTa sthAna para jAkara samIpastha eka patthara para isa taraha kA bodhapradAyaka kAvya likhA ki jisako rAjA ne par3hA to usako itanI lajjA AI ki vaha citA banA kara agni meM jala jAne kI taiyArI karane lagA / punaH sUrijI ko citA kI bAta mAlUma huI to ve cala kara rAjA ke pAsa Aye aura isa prakAra upadeza diyA ki veda zruti smRti ke vidvAnoM ko ekatrita kara mAtaMgI ke viSaya kA mana se lage hue pApa kA prAyazcita pUchA / vidvAnoM ne mila kara kahA ki lohA kI putalI ko tapAkara usakA AliMgana karane se pApa kI zuddhi hotI hai / rAjA ne loha kI putalI banAkara usako agni meM lAla kara AliGgana karane ko taiyAra huaaa| itane meM purohita tathA AcAryazrI ne zrAra rAjAkI bhujAoM ko pakar3ate hue kahA basa mana kA pApa mana se hI svaccha ho gayA / ityAdi / rAjA ko bacA lene se nagara meM bar3A hI harSa huzrA / nAgarikoM ne nagara zRGgAra kara AcAryazrI ko hastipara ArUr3ha karavA kara mahAmahotsaba pUrvaka nagara praveza krvaayaa| eka dina sUrijI ne kahA he rAjana ! zrAtma-kalyANa karanA cAho to jainadharma kA zaraNa lo| isa para gajA ne kahA--guru jI ! pUrva paramparA se calA AyA dharma meM kaise choDU ? yadi Apake pAsa vidvatA hai to Apa mathurA jAkara vairAgyAbhimukha vAkpatirAjA ko jainadharma svIkAra karAveM / rAjA ne apane vidvAnoM ko evaM mantriyoM ko tathA sAmantoM ko sAtha de diye ataH AcAryazrI cala kara mathurA Aye aura bAharAjI ke mandira meM vAkpatirAja the una se mile / pahile to brahmA viSNu aura mahAdeva kI yathA guNa stuti kara vAkpati rAja ko samajhAyA jisase usane deva guru dharma kA svarUpa sunane kI icchA gaTa kii| Aca ryazrI ne vAkpati rAja ko zuddha deva guru dharma kA sarUpa samajhAyA tatpazcAt vAkpatirAja ne prazna kiyA he guru ! manuSya loka se jIva mokSa meM jAte haiM taba kabhI saba jIva mokSa meM cale jAveMge aura mokSa meM sthAna bhI nahIM milegaa| guru ne kahA- he bhavya ! aisA kabhI nahIM hotA hai / dRSTAnta svarUpa sthala kI saba nadiyoM reta kheMcatI huI samudra meM jAtI haiM parantu Aja paryanta na retI kama huI hai aura na samudra hI bharA gayA hai| yahI nyAya saMsAra ke jIvoM kA bhI samajha lIjiye / isa prakAra kahane se vAkpatirAja ko acchA santoSa huA aura guru ke sAtha bhagavAn pArzvanAtha ke mandira meM jAkara usane mithyAtva kA tyAga kiyA va zuddha sanAtana jainadharma ko svIkAra kiyaa| aThAraha pApa va cAra aAhAra kA tyAga kara anazana vrata svIkAra kara liyA / ahita, siddha, sAdhu aura dharma kA zaraNa evaM paJca parameSThi ke dhyAna meM 18 dina taka anazana vrata kI ArAdhanA kI / AcArya bappabhaTTisUri jaise sahAya dene vAle the ataH vAkpatirAja paNDitya maraNa mara kara devayoni meM utpanna hue| pUrva jamAne meM naMdarAjA dvArA sthApita zAntidevI hai / vahAM jinezvaradeva ko vandanakarane sUrijI gaye aura zAntidevI sahita jinezvaradeva kIstuti kI vaha Aja bhI 'jayati jagadkSAkara' ke nAma se prasiddha hai / sUrijI mathurA se rAjapuruSoM ke sAtha kannauja padhAre / rAjA ne pahile hI se apane anucaroM se saba rAjA Ama naTaNI se mohita-prAyazcita 1213
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hAla suna liyA thA ataH nagara ke bAhira rAjA sammukha AyA aura mahA mahotsava pUrva sUrijI ko nagara praveza karavAyA / rAja sabhA meM rAjA ne kahA-pUjya gurudeva ! Apa mahAna zakti zAlI haiM ki vAkpatirAja jaise ko pratibodha kiyaa| sUrijI ne kahA-jahAM taka maiM Apako pratiSodha na dUM vahAM taka merI kyA zakti hai / rAjA ne kahA- maiM pratibodhapAgayA huuN| Apake dharma para mujhe dRr3ha zraddhA hai parapUjya ! mere pUrvajoM se cale Aye zivadharma ko chor3ane meM mujhe bar3A hI duHkha hotA hai ataH yaha pUrva bhava kA hI saMskAra mAlUma hotA hai / sUrijI kahA--rAjan ! tumane jo pUrvabhava meM kaSTa kiyA usakA svarUpaphala hI rAjya hai| sabhAjanoM ne kahA--pUjyavara ! hama loga rAjA kA pUrvabhava sunanA cAhate haiM kRpAkara zrApa sunAiye / zrI cUr3AmaNi zAstrAdi ke anusAra sUrijI ne kahA- kalaMjara ke pAsa zAlavRkSa kI zAkhA ke donoM paira bAMdhakara adhomukhI hokara pRthvI para jaTAlaTakatI isa prakAra tapa kaSTa karane se vahAM se tU rAjA huA hai| yadi merI bAta para kisI ko vizvAsa na ho to usa vRkSa ke nIce jaTA par3I hai dekhalo / rAjA ne apane anucaroM se jaTA maMgAkara dekhI jisase saba loga sUrijI kI bhUri 2 prazaMsA karane lge| eka samaya rAjA apane makAna para khar3A huA kyA dekhatA hai ki eka yuvA ramaNI ke yahAM eka jaina muni bhikSA ke liye aayaa| muni ko dekha ramaNI ne bhoga kI prArthanA kI para muni asvIkAra kara bAhira nikalatA thA ki makAna ke dvAra ke kivAr3a svayaM banda hogaye / isa para bAlA ne eka lAta mArI jisase usake paira kA nevara Akara muni ke caraNoM meM gira par3A / ramaNI ne hAva bhAva pUrvaka prArthanA kI para muni para usakA kucha bhI asara nahIM par3A isa ghaTanA ko dekha rAjA ne prAkRta meM eka pada banAkara sUrijI ke sAmane rakkhA / sUrijI ne usake tIna pada banAkara pUrI gAthA karadI vaha isa prakAra hai| kavADamAsajja varaMgaNAe abbhcchiujuvvnnmttiyaae| amanie mukapayappahAre saneuro pavvaiyassa pAu / isa prakAra rAjA ne eka gRhaNI aura bhikSu ko dekha eka pAda guru ke samakSa rakkhA jisako bhI guru ne pUrA kara dikhAyA / vahabhikkhayaro picchai nAhimaNDalaM sAvi tassa muhakamalaM / duhanaMpi kavAlaM cadRzaM kAlA vilaMpati // eka samaya eka vidvAn citrakAra rAja sabhA meM AyA / rAjA kA citra banAkara rAjA ko dikhalAyA para rAjA kA dila guru guNa meM lIna thA ki citra dekhane para bhI rAjA ne kucha bhI nahIM khaa| isa para citrakAra hatAza hogayA taba kisI ne kahA, ki tU citra gururAja ko dikhalA / citrakAra ne aisA hI kiyA jisase sUrijI ne citrakAra kI prazaMsA kI ataH rAjA ne eka lakSa rupaye diye / bAda meM citrakAra ne cAra bhagavAn mahAvIra ke sundara citra citrita kara sUrijI ko arpaNa kiye jisase eka to kannauja, eka mathurA eka aNahilla paTTaNa meM aura eka saupArapaTTana meM guru mahArAja ke pratiSThApUrvaka padharAye / pATaNa kA citrapaTa mlecchoM ne pATaNa kA bhaMga kiyA yahAM taka vidyamAna thaa| eka samaya zrAma rAjA ne rAjagRha para par3hAI kI para vahAM kA kilA le nahIM sakA / taba guru mahArAja ko pUchA / gurune kahA terA pautra bhoja hogA vaha rAjagRha vijaya karogA tathApi rAjA ne bAraha varSa taka kA gherA DAla kara phoja vahIM rakkhI / idhara rAjA ke putra duduka 2 ke putra bhoja kA janma huaa| sAmanta navajAta bhoja ko lekara rAjagRha gaye aura bhoja ko isa prakAra sulAyA ki usakI dRSTi rAjagRha ke 1214 sUrijI ko samasyAe~ pUrti
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 kile para par3I basa phira to kahanA hI kyA kilA svayaM TUTa par3A aura rAjA kI vijaya hogaI / rAjagRha kA rAjA samudrasena vahAM se calA gyaa| vahAM para yakSa thA vaha bhI rAjA ke adhIna hogyaa| rAja ne apanI AyuSya pUchI to yakSa ne kahA-jaba tumhArA cha mAsa kA AyuSya zeSa rahegA taba maiM kaha dUMgA / bAda meM ava. sara jAna kara yakSa ne kahA ki he rAjan gaGgAjI ke andara magadhatIrtha ko jAte hue jisakI zrAdi meM makAra hai aise prAma meM tumhArI mRtyu hogii| sAtha meM yaha bhI dhyAna rakhanA ki usa samaya jala se dhUmra nikalegA ityAdi / isa para rAjA sAvadhAna ho guru ke sAtha tIrtha yAtrA ko nikala gayA / sAtha meM apanI sainyAdi saba sAmagrI bhI lii| sabane pahile zatraJjaya tIrtha jAkara yugAdIzvara kA pUjana bandana kiyA bAda meM vahAM se giranAra gaye / vahAM daza rAjA daza saMgha lekara giranAra Aye para ve tIrtha para apanA hakka rakhate hue dUsare ko pahile nahIM car3hane dete the / rAjA zrAma saMgrAma karane ko taiyyAra hogayA para bappabhaTTisUri ne rAjA ko yukti se samajhAyA aura digambaroM se yukti ra.jara karavAI / eka kanyA ko digambaroM ke yahAM bhejI aura kahA ki Apa meM zakti ho to isa kanyA ko bulaavo| isa para sUrijI ne aMbAdebI kA smaraNa kara kanyA para hAtha rakkhA ki ambAdevI kanyA ke mukha meM praveza kara bolI jisase zvetAmbaroM kI vijaya huI zrAkAza meM bAje gAje hue / tatpazcAt pahile zvetAmbaroM ne giranAra para car3ha kara neminAtha kI pUjA kI aura vahAM puSkala dravya vyaya kiyA / bAda meM dvArikA prabhAsapATaNa vagairaha tIrthoM kI yAtrA kara vApisa kannauja AgayA ! avasara ke jAna rAjA ne apane putra duMduka ko rAjya sthApana kara zrApa guru ke sAtha magadha tIrtha kI yAtrArtha cle| nAva meM baiThe hue gaMgA nadI uttara ne meM hI the ki jala meM dhUvAM dekhA ki rAjA ko yakSa kI vAta yAda AI aura magaror3A prAma meM pahu~cA / / AcAryazrI ne kahA-rAjan ! samaya AgayA hai aba tU Atma-kalyANa ke liye jainadharma svIkAra kara / rAjA ne deva arihata, gurunimrantha aura dharma vItarAga kI zrAjJA evaM sacce dila se jainadharma strI kArakara liyaa| bIca meM rAjA ne kahA-he guru ! Apa bhI deha tyAga karo ki deva bhava meM bhI hama mitra bane rheN| sUrijI ne kahA-rAjan ! yaha tumhArI ajJAnatA hai / jIva saba karmAdhIna hai / kauna jAne kauna kahAM jAyagA merI AyuH abhI 5 varSa kI zeSa rahI hai| vi0 saM0 890 bhAdrazuklA paJcamI zukravAra citrA nakSatra ke dina rAjA zrAmane paJca parameSTi kA dhyAna aura AcAryazrI ke caraNa kA smaraNa karatA huA deha tyAga kiyaa| bAda meM sUrijI ko bhI bahuta raMja huA Akhira Apa kannauja cale Aye / idhara rAjA duMduka eka vaizyA se gamana karane ke izka meM par3a gayA isase vaha viveka hIna kI taraha bhoja ko maravAne lagA / rANI, rAjA ke kRtya ko dekha apane putra bhoja ko pATalIputra meM apane musAla meM bheja diyA / eka dina rAjA duMduka AcAryazrI ko kahA ki jAo Apa bhoja ko le aao| sUrijI ne kaI arsAyoga dhyAna meM nikAla diyaa| jaba rAjA ne atyAgraha kiyA to sarijI ne nagara ke bAhira jAkara vicAra karane lage ki bhoja ko lAUM aura vaizyA saktarAjA putra ko mAra DAle, nahIM lAUM to rAjA kupita ho jainadharma kA burA kare ataH anazana karanA hI ThIka samamA / tadanusArasUrijI 21 dina ke anazana kI dhArAdhanA kara paNDitya maraNa se IzAna devaloka meM deva pane utpanna hue| vi0 saM0 800 bhAdra-zu-tIja ravibAra hastanakSatra meM zrApakA janma huaa| 6 varSa kI vaya meM diikssaa| rAjA Ama kI tIrthayAtrA-jainadharma svIkAra 1215
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi. saM. 778-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 11 varSa kI umra meM sUripada vi0 saM0895 ke bhAdra zu0 aSTAmI ko svAti nakSatra meM ApakA svargavAsa huaa| usa samaya pAmarAjA kA pautra bhojakumAra apane mAmA ke sAmantoM ke sAtha kannauja AyA aura sunA ki bappabhaTTisari kA svargavAsa huA hai to bahuta vilApa jhiyA Akhira citA banA kara sarijI ke mRta zarIra ko citA meM padharAyA / usa samaya bhojakumAra ne vicAra kiyA ki pitAha kA maraNa hA zrAja unake guru kA bhI maraNa huzrA aba merA kyA hogA kArasa pitA to mujhe mAranA cAhatA hai to mere yahI mArga hai ki maiM gurudeva ke sAtha agni meM jala jaauuN| isa para bhojakumAra kI mAtA AI aura putra koM bahuta samajhAyA ataH bhoja, mAtA ke vacanoM ko zirodharya kara sarijI kA agni saMskAra kara cintAtura hotA huA mAme ke yahA~ calA gyaa| idhara rAjA duduka dharma karma se patita huA vaizyA meM Asakta thA / rAjya kI kucha bhI sAra sambhAla nahIM karane se janatA duHkhI ho rahI thii| eka samaya bhojakumAra kannauja meM AyA aura sajjanoM kI manAI hone para bhI rAjasabhA kI ora jAne lgaa| Age dvAra para eka mAlI bIjaure ke 3 phala liye baiThA thA / rAjakumAra jAna kara usane una phaloM ko bheMTa diyA / bhojakumAra rAjasabhA meM jAte hI duMduka rAjA siMhA. sana para baiThA thA to usakI chAtI meM tInoM phaloM kI aisI mArI kI uH ke prANa pakheru ur3a gye| basa, phira kyA thA ? usake mRta deha ko eka dvAra se nikAla kara bhojarAja siMhAsana para baiTha gayA / gAjA vAje aura vidhi se bhoja kA rAjyabhiSeka kara saba mantrI umarAva aura nAgarika mila saba bhoja ko rAjA banA unakI AjJA svIkAra kara lii| eka samaya rAjA bhoja zrAma bihAra mandira) meM darzana karane ko gayA thA vahAM bappabhaTTisari ke do ziSya adhyayana kara rahe the| rAjA ne sAdhuoM kA abhyutthAnAdi nahIM kiyA aura rAjA ne socA ki ye sAdhu vyavahAra kuzala nahIM haiM ataH unhoMne moDherA se nannaprabhasari evaM govindasari ko bulAye aura ve bhI satvara kannoja meM Aye / rAjA bhoja ne donoM hI sariyoM kA bar3A hI mahotsava kara nagara praveza karavAyA aura unako guru pada para sthApana kara nannasari ko punaH gujarAta meM jAne kI prAjJA dI aura govindasUri ko apane pAsa rkhaa| caritrakAra pharamAte haiM ki rAjA Ama ne jainadharma kI kAphI sevA kI para gajA bhoja ne unase bhI jainadharma kI vizeSa unnati kI / jainadharma ke pracAra ko khUba bar3hAyA aura mandira matiyoM kI pratiSThA krvaaii| prAcArya bappabhaTTisUri caityavAsI hote hue bhI ! jaina saMsAra meM eka mahAna prabhAvika AcArya mahApuruSoM kA ginatI ke prAcArya the| vAdI kunjarakezarI, bAlabrahmacArI, rAjapUjita vagairaha aneka virUdoM se vibhUSita the| Apane apane dIrgha jIvana meM jaina zAsana kI unnati kara jainadharma ke utkarSa ko khUdha bddh'aayaa| aise prabhA. vika puruSo se hI jainadharma de dIpyamAna va gajadharma se garjanA karatA thaa| rAjA Ama ne kannoja meM 101 hAtha UMcA mandira vanavA kara aThAraha bhAra sone kI mUrti ko pratiSThA karavAI tathA giranAra zatruJjaya ke tIrtha yAtrArtha saMgha nikAla kara tIrtha yAtrA kI / rAjA zrAma ke eka rAnI vaizya kula kI thii| unakI santAna jainadharma pAlana karatI huI rAjya ke koThAra kA kAma karane lagI / unake vivAhAdi saba vyavahAra upakezavaMza ke sAtha hone lage isaliye ve upakeza vaMza meM rAja koThArI kahalAye / isa paramparA meM zrImAn karmAzAha huaa| usane vi0 saM0 1587 punIta tIrthazrI zatrujaya kA uddhAra sUrijI kA svargavAsa aura rAjAbhoja 1216
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 wrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr-more karavAyA ! usa samaya ke zilAlekha meM bhI isa bAta kA ullekha kiyA huA milatA hai| usa zilAlekha se kucha aMza yahAM uddhRta kara diyA jAtA hai| svastizrIgurjaradharitryAM pAtAsAha zrI mahimRda paTTaprabhAkara pAtAzAhazrImadAphArasAha paTTodyota kArakapAtasAha zrI zrI zrI zrI zrI bAhadara sAha vijaya rAjye saMvat 1587 varSe rAjya vyApAra dhuraMdharaSana zrI majhAda pAna vyApAre zrI zatrujaya girau zrIcitrakUTavAstavya do0 karamAkRta saptamoddhArasaktA prazAstilikhyatesvasti zrI saukhyado jIyAd yugaadijinnaaykH| kevalajJAna vimalo vimalAcalamaNDanaH // 1 // zrImedapATe prakaTaprabhAve bhAvena bhavye bhuvanaprasiddha / zrIcitrakUTo mukuTopamAno virAjamAno'sti samasta lakSmyA // 2 // sannandano dAta suradrumazca tuGgaH suvarNo'pi vihArasAra / jinezvara snAtrapavitrabhUmiH zrIcitrakUTaH surazola tulyaH // 3 // vizAlasAla kSitilocanAbho ramyonRNAM locanacitrakArI / vicitrakUTo giricitrakUTo lokastu yatrAkhilakUTa muktaH // 4 // tatra zrI kumbharAjo'bhUta kumbhodbhavanibhonRpaH / vairivargaH samadrohi yenapItaH kSaNAt kSitau // 5 // tatputro rAjamallau'bhadrAjJAM mllivotkttH| sutaH saMgrAmasiMho'sya saMgrAma vijayI nRpaH // 6 // tatpabhUSaNamaNiH sihendravat praakrmii| ratnasiho'dhunA rAjA rAja lakSmmAyA virAjate // 7 // itazca gopAhagirau gariSThaH zrIvappabhaTTi pratiyodhitazca / zrIAma rAjo'jani tatsya patno kAcitvabhUva vyavahAri putrii|| 8 / / tatkukSijAtAH kila rAjakoSThAgArAhagautre sukataikamAtra / zrI ozavaMze vizade vizAle tasyAnvaye'mIpuruSAH masiddhA / / 9 / / prAcIna jena lekha saMgraha bhAga dUsarA pR. 9 yaha zilA lekha tIrtha zrIzatrujaya kA solahavA~ uddhAra kartA karmazAhakA hai karmazAha gar3ha cittor3a kA nivAsI thA ataH zilAlekha meM cittor3a rAMNA ke ullekha ke pazcAt karmazAha ke pUrvajoM ko AcArya bappabhaTTi sUri ne rAjA zrAma (nAgabhaTTa) ko jaina dharma kI dIkSA dI unake eka rANI vyavahArI yA ( mahAjana ) kI putrI thI usakI santAna ko vizAda osavaMza meM zAmila karadI arthAt unakI roTI beTo vyavahAra upakeza vaMza ke sAtha meM hone lagA isase pAyA jAtA hai ki zrAcArya bappabhaTTi sUri ke samaya upakezavaMza vizAla saMkhyA meM evaM vizada pradeza meM phaila cukA thA taba hI to rAjA zrAma kI santAna ko usa upakezavaMza ke zAmila kara dI Age karmAzAha ke pUrvajoM ko vaMzavRkSa kI nAmAvalI dI hai jo isa prakAra haiM 1-~-saraNadeva 2 tatputra rAmadeva 3 tatputra lakSamaNa siMha 4 tatputra bhuvanapAla 5 tatputra bhojarAja 6 tatputra ThAkurasiMha 7-tatputra kSetrasiMha 8 tatputra narasiMha 9 tatputra tolAzAha 10 tatputra karmAzAha 11 tatputra bhikhAzAha AcArya bappabhaTTisUri kA samaya caityavAsiyA kA sAmrAjya kA samaya thA AcArya bappamaTTisUri bhI caityavAsI hI the taba hI to Apane hasti evaM UMTa kI savArI kI tathA siMhAsana para bhI virAjate the Apake zatruJjaya tIrtha kA zilAlekha 1217 Jain Education Int o nal
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa gurubhrAtA nannasUri ke to siMhAsana para chatra cAmara honA bhI likhA thA phira bhI Apa caityavAsI hote hue bhI jainadharma kA pracAra karane meM prANa praNa se kaTibaddha rahate the tathA gaja sabhA meM vAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijaya vijayaMti sarvatra phaharAne meM evaM jainadharma kA udyota karane meM ve sadaiva saMlagna rahate the taba hI to grantha kArane ApazrI ko prabhAvika AcAryoM kI gaNanA meM gina kara prabhAvika puruSoM meM sthAna diyA hai / idhara to zrAma rAjA ke parama mAnitA AcArya zrI bappabhaTTisUri the taba udhara lATagujarAta aura saurASTra meM vanarAja cAvar3A ke guru AcArya zIlaguNasUri jaise atizaya prabhAvazAlI prAcArya-jaise baMbaI kala. kuttA ke donoM laoNTa ho tathA upakezagacchAcAryoM kA sarvatra bhramaNa evaM pracAra ina prakhara vidvAnoM ke sAmane svAmI zaMkarAcArya aura kumArilabhaTTa jaisoM kI bhI dAla nahIM gala sakI thI ataH usa vikaTa samaya meM jainadharma ko surakSita rakhane vAle yuga pravaroM kA hamako mahAn upakAra samajhanA cAhiye / prAcArya zrIharibhadrasari medapATa prAnta meM bhUSaNa svarUpa citrakUTa nAmaka nagara thA jo dhana dhAnya se aura guNI janoM se samRddhi zAlI svarga kI spardhA karane vAlA thA / vahAM para jaitAri nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| usI nagara meM cAra veda aThAraha purANa aura caudaha vidyA meM nipuNa haribhadra nAmaka purohita rahatA thA jo rAjA se sammAnita evaM nagara nivAsiyoM se pUjita thaa| usako apanI vidvatA kA itanA garva thA ki vaha peTa para svarNapaTTa bAMdhe rahatA aura hAtha meM jambu vRkSa kI latA rakhatA / sAtha hI eka kudAlA, jAla aura niHzreNI bhI rakkhA karatA thaa| pUchane para vaha kahatA-vidyA se merA peTa na phUTa jAya isaliye udara para pATA tathA jambudvIpa meM mere se koI vAda karane vAlA vAdi nahIM isake liye jambulatA rakhatA hU~ / vAdI yadi pAtAla meM calA jAya to kudAlA se khodakara nikAla lAUM aura AkAza meM calA jAya to nizreNI se paira pakar3a kara le aauuN| isa prakAra haribhadra purohita garva sUcaka cinha apane pAsa meM rakhatA thA / itanA hone para bhI usane eka bhISaNa pratijJA kara rakkhI thI ki jisa kisI ke zAstra kA artha maiM na samajhaMgA to maiM usakA ziSya ho jAUMgA kyoMki haribhadra apane Apako sarvajJa samajhatA thaa| eka dina paM0 haribhadra apane chAtroM ke sAtha bar3e hI ADambara se rAja mArga meM jA rahA thaa| itane meM eka madonmatta hAthI A gayA / kaSTa ke bhaya se haribhadra cala kara jaina mandira ke dvAra para jA pahu~cA / mu~ha UMcA karate hI triloka pUjya tIrthakara deva ko zAntamudrA pratimA usake dekhane meM AI para tatva ke ajJAta bhaTTajI ne tatkAla eka zloka bolA vapureva tavAceSTe spaSTaM miSTAnna bhojanam / nahi koTara saMsthe'gnau tarurbhavati zAdvalaH // itane meM hasti anyamArga se calA gayA aura haribhadra ca na kara apane makAna para A gyaa| bAda kabhI eka dina vaha bahuta ADambara ke sAtha bAhira jA rahA thA ki rAste meM eka sAdhvI kA upAzraya aayaa| usameM yAkinI sAdhvI eka gAthA ucca svara se yAda kara rahI thIcakkidugaM haripaNagaM, paNagaM cakkINakesavo ckkii| kesava cakkI kesava du, cakkI kesIya cakkIya // __ haribhadra ne gAthA suna kara vicAra kiyA to unako artha nahIM jacA kAraNa eka to gAthA prAkRta kI dUsarA saMketa sUcaka sabhAsa thA / ataH usane sAdhvI se kahA mAtA ! yaha caka caka kyA kara rahI ho ? 1218 AcArya zrIharibhadrasUrIH
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 maiM isake bhAva ko samajha nahIM sakA / ataH Apa samajhAiye / sAdhvI ne kahA -- jainAgamoM kA abhyAsa karane kI guru AjJA hai para vivecana kara puruSoM ko samajhAne kI AjJA nahIM hai / yadi Apako samajhanA ho to hamAre guru mahArAja anyatra virAjamAna haiM vahA~ jAkara samajha liijiye| bhaTTajI vicAra karate hue apane makAna para Aye aura zeSa gatri vahIM vyatIta kii| bAda prAtaH kAla nitya kriyA se nivRtta ho ghara se nikale ki pahile to ve jinamandira meM aaye| vahAM bhagavAna kI pratimA ko dekha kara harSa ke sAtha prabhu kI stuti kI "vapureva tavAcaSTe bhagavan vItarAgatAm / nahi koraTa saMsthe'gnau tarurbhavati shaahlH|| bAda meM apanI jindagI ko nirarthaka samajhate hue maNDapa meM virAjamAna AcAryazrI ko dekha usake dila meM acche bhAva utpanna hue ki ye sabhyatA ke sAgara avazya vaMdanIya haiN| para Apa the brAhmaNa-basa! sUrijI ke samIpa Akara kSaNabhara stabdha khar3A hogaye / AcAryazrI ne bhaTajI ko dekha mana meM vicAra kiyA ki ye to ve hI brAhmaNa haiM jo apane Apako abhimAna pUrvaka vidvAna kaha kara hasti ke bhaya se jinamandira meM zrAkara prabhu kI mUrti kA upahAsa kiyA thaa| ho sakatA hai, usa samaya inakI dasarI bhAvanA hogI para isa samaya to inake hRdaya ne avazya hI palaTA khAyA hai / isI se inhoMne aAdara pUrvaka jina stuti kI hai| khaira, dekheM Age kyA hotA hai ? thor3e samaya pazcAt sUrijI ne bar3e hI madhura zabdoM meM kahA-anupama buddhi nidhAna mahAnubhAva ! Apa kuzala to haiM na ? batalAiye yahAM Ane kA kyA prayojana hai ? haribhadra ne uttara diyA-pUjyavara ! kyA maiM buddhi nidhAna hU~ ? are ! maiM to eka vRddha sAdhvI kI eka gAthA ke artha ko bhI nahIM samajha sakA ataH Apa hI kRpA kara usa gAthA kA artha samajhAiye / sUrijI ne gAthA kA artha samajhAte hue kahA - "prathama do cakravartI hue, pIche pAMca vAsudeva, pIche pAMca cakravartI pIche eka vAsudeva aura cakrI, usake bAda kezava aura cakravartI, tatpazcAt kezava aura do cakravartI bAda meM kezava aura antima cakravartI hue" gAthA kA sampUrNa artha samajhAte hue AcAryazrI ne kahA-he zubhamati / agara jainAgamoM ke sampUrNa jJAna kI abhilASA ho to Apa bhagavatI dokSA svIkAra karo jisase apanI AtmA ke sAtha dUsaroM kI AtmA kA kalyANa karane bhI samartha ho jaavo| sUrijI ke thor3e se hI sAragarbhita upadeza ne bhaTTajI kI bhAdrika AtmA para isa kadara prabhAva DAlA ki haribhadra ne apane durAgraha evaM parigraha kA tyAga kara diyA aura apane kuTumbiyoM kI anumati lekara AcAryazrI ke caraNa kamaloM meM jaina dIkSA svIkAra karalI / basa, phira to thA hI kyA ? muni haribhadra, pahile se hI vidvAna the ataH unake liye jainAgamoM kA adhyayana karanA to lIlA mAtra hI thaa| ve svalpa samaya meM hI sarvaguNa sampanna hogaye / AcArya zrI ne bhI unako saba taraha se yogya jAna kara sUripada de apane paTTa para sthApita kara diyA / tatpazcAt AcAryazrI haribhadrasUri apane caraNa kamaloM se pRthvI maNDala ko pAvana banAte hue bhavya jIvoM kA uddhAra karane lge| eka samaya haribhadrasUri ne apanI bahina ke putra haMsa aura paramahaMsa ko dIkSA dekara apane ziSya banA liye / unako jainAgamoM kA abhyAsa karavA kara prakANDa paNDita banavA diyA para unako icchA bauddha zAstroM kA adhyayana karane kI huI etadartha unhoMne guru mahArAja se AjJA maaNgo| AcAryazrI ne bhavidhya kAlIna aniSTa jAnakara AjJA nahIM dI para isakA niSedha hI kiyA aura kahA aise viraha ko maiM sahana haribhadra kA garva-jinastuti 1219 Jain Educ
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nahIM kara sakatA ataH yahAM para bhI bahuta se anyamata ke zAstroM ke jJAtA AcArya haiM, tuma unhIM ke pAsa jAkara pddh'o| bhavitavyatA balavAna hai, ataH guru ke bacanoM ko svIkAra nahIM karate hue ziSyoM ne punaH punaH prArthanA kii| isa para guru ne kahA- merI to icchA nahIM hai para tumhArA itanA Agraha hai to jaisA tumako sukha ho vaisA karo / basa, donoM ziSya veza badala kara bauddhoM ke nagara meM Aye aura khAne pIne kA acchA prabandha hone para ve bauddha zAstroM kA adhyayana karane meM saMlagna hogaye / bauddhAcArya jahAM 2 jainAgamoM kA khaNDana karate the vahAM 2 haMsa, paramahaMsa zrartha yukti pramANa se bauddhoM kA khaNDana apane hAthoM se likha lete the / isa prakAra bahuta samaya taka abhyAsa kiyA / eka dina idhara se to haMsa, bauddhoM kA khaNDana likha rahA thA aura udhara joroM se maMgavAyu calA jisase akasmAt kAgaja ur3a gayA / vaha patra dUsare chAtroM ke hAtha lagA aura una logoM ne jAkara bauddhAcArya ko de diyA / isako par3ha kara bauddhAcArya Azcarya ke sAtha duHkhI bhI huA ki aho merI asAvadhAnI ke kAraNa jaina dharma ke chAtra merA jJAna le jA rahe haiM para isake satyAsatya kA nirNaya kaise ho sakatA hai ? isake liye sopAna para eka jaina mUrti kA avalokana kara sarva vidyArthiyoM ko oNrDara kara diyA ki isa mUrti para paira rakha kara hI nIce utaranA / isa bhISaNa hukma ko suna kara haMsa paramahaMsa ko bar3A hI vicAra huA / ve guru vacanoM ko yAda karane lage kAraNa, unake liyeyaha bar3A hI vikTa samaya thA / yadi mUrti para paira nahI rakkhe jaoNya to jIvitarahanA muzkila thA aura tIrthakaroM kI mUrti para paira rakhanA eka jinadeva kI jAna bUjha kara mahAn AzAtanA karanA thA zrataH ve vicAra vimugdha ho gaye / itane meM unako eka upAya sUma par3A aura unhoMne eka khar3I kA Tukar3A hAtha meM lekara usa mUrti ke vakSasthala para yajJopavIta kI bhA~ti tIna rekhA khIMca dI aura use buddha kI mUrti banAdI basa ve bhI mUrti para paira rakha kara cale gaye isase saba bauddhoM ko mAlUma hogayA ki ye jarUra hI jaina haiN| bahuta se bauddha una donoM jaina muniyoM kA badalA lene lage taba zrAcArya ne kucha dhairya rakhane ko khaa| jaba ve donoM rAtri meM zayana gRha meM so gaye to bauddhoM ne unake cAroM ora paharA lagA diyaa| para jaba ve donoM jAgRta hue to chatoM se nIce utara kara palAyana karane lage / unako bhAgate hue dekhakara mAro hogaye / isa para haMsa ne parama haMsa ko kahA ki tU jaldI se guru kahanA ki hama logoM ne zrApakA kathana svIkAra na kara jo ApakA sAtha hI merA micchAmi dukkar3a kaha kara merI ora se kSamApanA karanA / yadi tU vahAM taka na pahu~ce to pAsa hI meM sUrapAla rAjA kA rAjya hai aura vaha zaraNAgata pratipAlaka bhI hai ataH tU vahAM jAkara apane prANa bacAlenA | parama haMsa calA gayA aura haMsa para hajAroM yoddhA TUTa par3e / haMsa ne khUba saMgrAma kiyA para Akhira vaha thA akelA hI ataH bauddhoM ne usako mAra DAlA / 2 karate hue hajAroM bauddha yoddhA unake pIche mahArAja ke pAsa jA aura merI ora se vinaya kiyA usakA phala hameM mila gayA hai idhara parama haMsa cala kara sUrapAla rAjA ke zaraNa AyA / bauddha ko bhI isa bAta kA saMdeha huA ataH unhoMne rAjA ko kahA- hamAre aparAdhI ko hameM sauMpa do / rAjA ne kahA- mere zaraNa meM Aye hue vyakti nahIM mila sakate haiM / anta meM bahuta kucha kahane sunane ke pazcAt yaha zarta huI ki - hama donoM kA Apasa vAda vivAda ho / usameM yadi usakI jaya hogI to usako chor3a diyA jAyagA anyathA / hamArA aparAdhI hameM denA par3egA / para hama isa jaina aparAdhI kA muMha nahIM dekheMge zrataH parde meM raha kara hI usase hama bAda kareMge / pardA rakhane kA kAraNa yaha thA ki parde meM bauddhoM kI iSTa devI vAdI ke sAtha bolatI thI / 1220 haMsa paramahaMsa boddhoM ke vahA~
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 vAda bahuta dinoM taka calatA rahA para bauddhoM kI ora se devI bolatI thI ataH kaI dinoM taka kisI kI hArajIta kA nirNaya na ho skaa| isa para paramahaMsa ne apane gaccha kI adhiSThAyikA devI kA smaraNa kiyaa| devI tatkAla upasthita hokara kahane lagI pardA haTA kara vAda karane meM hI tumhArI vijaya hogii| dUsare dina paramahaMsa ne Agraha kiyA ki vAda pragaTa kiyA jAya / tadanusAra bauddhoM kI tatkAla parAjaya ho gaI rAjA ne bhI saMtuSTa hokara paramahaMsa ko jAne kI rajA dii| jaba paramahaMsa calA to pratijJA bhraSTa bauddha unake pIche ho gaye / parama haMsa khUba jaldI calA para eka savAra unake samIpa AtA huA dikhAI pdd'aa| daur3ate 2 eka dhobI dRSTigocara huA taba usake kapar3e lekara paramahaMsa svayaM dhone lagA aura dhobI ko Age bheja diyaa| pIche se savAra AyA aura usane kapar3e dhone vAle se pUchA ki-kyA tumane yahAM se kisI ko jAte hue dekhA hai ? usane kahA-hA~ vaha yahIM daur3atA huA jA rahA hai| jaba savAra Age nikala gayA to paramahaMsa vahAM se calakara satvara hI citrakUTa pahuMca gayA aura guru ke caraNoM ko namaskAra kara mAre lajjA ke muMha nIcA kara khar3A ho gayA kAraNa, gurukI AjJA binA jAne kA phala usane dekha liyaa| ___thor3I dera ke pazcAt paramahaMsa ne gurucaraNoM meM namaskAra karake bItI huI sArI hakIkata guru mahArAja se nivedana kI / apane suyogya ziSya haMsa kA bauddhoM ke dvArA mArA jAnA suna kara haribhadrasUri ne ziSya viraha kI bahuta vicAraNA kI / niraparAdha ziSya ko burI mauta se mArane ke kAraNa unako bauddhoM para krodha ho paayaa| ve cala kara turata sUrapAla rAjA ke pAsa Aye / rAjAne sUrijI kA yathA yogya satkAra vaMdana kiyA / sUrijI ne bhI usako dharmalAbha rUpa zubhAzIrvAda diyaa| tatpazcAt sUrijI ne rAjA prati kahA-he zaraNAgata pratipAlaka rAjan ! Apane mere ziSya paramahaMsa ko apanI zaraNa meM rakha kara bacAyA, isakI maiM kahAM taka prazaMsA karUM ? Apake jaisA sAhasa karane vAlA aura kauna ho sakatA hai ? aba maiM pramANa lakSaNa se bauddhoM kA parAjaya karanA cAhatA hU~ aura isaliye maiM Apa jaise satya zIla nyAya priya rAjezvara ke pAsa AyA hU~ / rAjAne kahA-mahAtmana ! ApakA kahanA ThIka hai para eka to bauddhoM kI saMkhyA adhika hai aura dUsarA ve dharmavAda se nahIM para bAhubala se vitaNDAvAda vivAda karane vAle haiM ataH unake liye kucha vizeSa prapaJca racanA kI AvazyakatA hogI isIliye maiM Apase pUchanA cAhatA hU~ ki ApazrI ke pAsa koI alaukika zakti hai / haribhadra sUri ne kahA-narendra ! mujhe jItane vAlA kauna hai ? merI sahAyatA karane vAlI ambikA devI hai| isa bAta ko suna kara rAjA ne khuza ho Apane eka catura dUta ko paThA kara bauddhoM ke nagara meM bhejA aura bauddhAcArya ko kahalAyA ki-zrApa tIna loka meM prakAza mAna haiM phira bhI bauddhamata se vAda karane vAlA eka vAdI mere nagara meM AyA haiN| ve vAda kara boddhamata ko parAjaya karane kI udghoSaNA bhI karate haiN| isase hama ko bahuta lajjA AtI hai ataH Apa yahAM padhAra kara vAdI kA parAbhava kareM jisase dUsarA koI bhI vAdI aisA sAhasa na kara sake / ityAdi ___ dUta var3A hI vicakSaNa evaM prapaJca racane meM vijJa thA / vaha rAjA ke ukta saMdeza ko lekara rAjA ke pAsa se bidA ho vauddha nagara meM pahu~cA aura apanI vAka paTutA se rAjA ke saMdeza ko bauddhAcarya ke sammukha sunA diyaa| isa para bauddhacArya ne krodhita hokara kahA- are dUta ! saMsAra mAtra meM aisA koI vAdI maiMne nahIM rakkhA hai jo mere sAmane Akara khar3A raha sake / hA~, koI jaina siddhAnta kA anusaraNa karane vAlA vAcAlavAdI tumhAre yahAM AgayA ho to maiM tumhAre rAjA ke sAmane kSaNamAtra meM use parAsta kara sakatA huuN| are dUta ! kyA vAdI haMsa kA mRtyu haribhadra sUrapAla kI sabhA meM 1221
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837) [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko mRtyu kA bhaya nahIM hai ? dUtane kahA-bhagavan ! ApakA kahanA sarvathA satya hai aura merA bhI yahI vicAra hai| maiM merI alpamati se Apase yaha kaha denA cAhatA hU~ ki yadyapi Apa sarva prakAreNa samartha ho para vAda ke pUrva yaha zarta kara lenA acchA hogA ki vAda meM parAjita hone vAle ko taptatela kI kar3AI meM praveza karanA hogaa| dUta ke muMha se mano'nukUla zabda sunakara bauddhAcArya ne dUta kI khUba prazaMsA kI aura kahA terA kahanA sarvathA ucita hai / maiM ise saharSa svIkAra karatA huuN| ipsa para dUta ne isa bAta ko vizeSa dRr3ha karane ke liye kahA--bhagavAna ! bahuratna vasuMdharA, isa nyAya se kadAcit jo ki sambhava nahIM hai phira bhI vAdI dvArA Apako parAjita honA par3e to apanI ukta zata para Apako bhI pUrNa vicAra kara lenA cAhiye / Apake parAjaya kI merI kalpanA zrAkAzapuSpavat asambhava hai tathApi pahile se vicAra karalenA jarUrI hai| isa para bauddhAcArya ne kahA-are dUta ! usa zaMkA aura kalpanA ne tere dila meM kaise sthAna le liyA hai ? kyA tujhe vizvAsa hai ki isa saMsAra meM vAdI eka kSaNa bhara bhI vAda meM mere sAmane khar3A raha sakegA ? tU sarva prakAreNa nizcinta ho dRr3hatA pUrvaka mere bhakta rAjA sUrapAla ko kahadenA kI vAda vivAda ke liye zIghra Arahe haiN| dUta ! aba tuma jAo, maiM tumhAre pIche zIghra hI ravAnA ho nirdiSTa sthAna para ArahA huuN| bauddha nagara se calakara dUta apane rAjA ke pAsa AyA aura bauddhAcArya se hue vArtAlApa ko rAjA ke sanmukha savizada sunA diyA / rAjAne dUta kI bahuta prazaMsA kI va samucita puraskAra diyA aura haribhadra sUri bhI apane icchita kArya kI siddhi ke liye bahuta hI Anandita hue| basa, cAra dinoM ke pazcAt bauddhAcArya apane vidvAna ziSyoM ko sAtha meM lekara sUrapAla rAjA kI rAjasabhA meM upasthita hogaye / bauddhAcArya ne socA ki isa sAmAnya kArya ke liye apanI sahAyikA tArA devI ko bulAne kI kyA jarUrata hai ? aise vAdiyoM ko to maiM yoM hI kSaNa bhara meM hI parAsta kara dUMgA isa AzA para unhoMne devI ko nahIM bulAI aura apanI yogyatA ke bala para vizvAsa rakhakara rAjasabhA meM vivAda karane ko taiyAra hogye| idhara prAcArya haribhadrasUri bhI isake liye samutsuka the ataHrAja sabhA meM donoM ke bIca vAda vivAda prArambha hogyaa| bauddhAcArya ne kahA-yaha saba jagata anitya hai| sat zabda kevala vyAkaraNa kI siddhi ke liye hI hai / isa pakSa meM yaha hetu hai ki saMsAra ke sakala padArtha anitya evaM azAzvata hai jaise jaladhara ! haribhadrasUri-yadi sakala padArtha kSaNika haiM, taba smaraNa evaM vicAra saMtati kaise calI ArahI hai ? padArtha ko ekAnta kSaNika svIkAra kara lene para yaha kaise kahA jAyagA ki hamane isa padArtha ko pUrva dekhA / bauddhAcArya-hamAre manakI vicAra saMtati sadAtulya aura sanAtana hotI hai / usa saMtati meM isa prakAra kA bala hotA hai / jipsase hamArA vyavahAra usI prakAra cala sakatA hai| . haribhadrasUri - yadi mati tati nAzamAna nahIM hai taba sat arthAt kSaNika bhI nahIM rahI aura saMtati dhruva hone se tumhAre vacanoM se hI tumhArI mAnyatA kA khaNDana hogayA ataH tumako apanI mithyA mAnyatA zIghra hI chor3a denA cAhiye / / bauddhAcArya, haribhadra sUri kI tarka kA samAdhAna nahIM kara sake / logoM ne bauddhAcArya ko mauna rahA dekhakara yaha ghoSaNA karadI ki bauddhAcArya parAjita hogye| basa unako jabarana pakar3a kara tapta tela kI kuNDI meM DAla diyA jisase ve zIghra hI prANamukta ho gaye / bauddhAcArya kI mRtyu kA hAla dekha unakA ziSya samudAya 1222 haribhadrasUri kA boddhoM ke sAtha zAstrArtha
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcA kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 bahuta hI ghabarA gayA aura idhara udhara palAyana karane lagA / ukta bauddhAcArya ke ziSya varga meM eka ziSya bar3A hI cAlAka, evaM vidvAna thA / vaha vAda karane ko haribhadrasUri ke sanmukha AyA para haribhadrasUri jaise tarka vettA ke sammukha unakI dAla kahAM taka gala sakatI thI ? becArA kSatra mAtra meM parAjita ho gayA ataH tapta tela ke kuNDa kA atithi banA diyA gayA / isa taraha kaI ziSyavAda karane ko Aye aura una saba kA yaho hAla huA / he devi ! hatAza hue bauddha bhikSu apanI adhiSThAyikA tArAdevI ko yAda kara upAlambha dene lage ki cirakAla se hama caMdana, kezara, kuMkuma dhUpa aura miSTAnna se terI pUjA karate haiM para tU isa saMkaTa samaya meM bhI hamAre kAma nahIM AI zrata: terI pUjA hamAre liye to nirarthaka hI siddha huI / isase to kisI sAmAnya patthara kI pUjA karate to acchA thA / samIpa meM rahI huI devI bhikSutroM ke durvacanoM ko sunakara devI bolI are bhikSuoM ! tuma logoM ne kaisA anyAya kiyA hai ! dUra deza se jJAnAbhyAsa ke liye Aye hue jaina zramaNoM ko jina pratimA para paira rakhavAne kA prapaJca kiyA para ve dharmaniSTa zramaNa apanA sarvathA bacAva kara cale gaye phira bhI tuma logoM ne binA aparAdha unako mAraDAlA / isI anyAya ke phala svarUpa tumhAre guru aura bhikSuoM ko yama kalevA bana par3A / maiM saba hAla jAnatI thI para apane hI kiye kamoM kA phala samajha kara upekSA kara rahI thii| aba bhI maiM tumako kahatI hU~ ki tuma loga apane sthAna para cale jAoge to maiM pUrvavata tuma logoM kI rakSA karatI rahUMgI anyathA upekSA hI samajhanA / itanA kahakara devI adRzya hogaI, devI ke kahe hue vacanAnusAra bauddha loga bhI svanirdiSTa sthAna para cale Aye / 1 yahAM para kaI loga yaha bhI kahate haiM ki mahAmaMtra ke bala se haribhadrasUri bauddha bhikSuoM ko jabarana khIMca 2 kara tapta tela kuNDa meM DAla rahe the taba unakI dharma mAtA yAkinI paJcendriya jIva mArane kA prAyazcita lene kI sUri jI ke pAsa gaI to unako apane ukta kRtya para pazcAtApa huA aura use chor3a diyA / jaba yaha vRttAnta haribhadrasUri ke guru jinadattasUri ne sunA to ziSya ko zAnta karane ke hetu do zAnta zramaNoM ke hAtha samarAditya ke jIvana kI tIna gAthA likhakara dI aura unheM haribhadrasUri ke pAsa bhejA / ve donoM zramaNa bhI kramazaH rAjA sUrapAla kI rAja sabhA meM zrAye aura guru saMdeza sunAkara haribhadra sUri kI sevA meM tInoM gAthAeM rakhadI / / guNase agisamma sahANaMdA ya taha piyA putA / siMhajAliNI mAisuA dhaNa, dhaNasiri mohayapaibhA // 1 // jaya vijayA ya sahoara dharaNo lacchI ya tahappar3a majA / se viseNA ya pittiya uttA jammami sattie ||2|| guNacaMda a vANamaMtara samarAicca giriseNa pANoya / egassa ta o mokkho'to annarasa saMsAro ||3|| arthAt prathama bhava meM guNasena aura agnizarmA, dUsare bhava meM siMha aura zrAnaMda pitA putra hue| tIsare bhava meM zikhi aura jAlInI mAtA putra hue| caturtha bhava meM dhana aura dhanapatI pati patnI hue| pAMcave bhava meM jaya aura vijaya do sahodara hue, chaTTe bhava meM dharaNa aura lakSmI pati-patnI hue, sAMtaveM bhava meM sena samarAditya kI tIna gAthA se saMtoSa 1223
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa viSeNa pitra bandhu hue, AThaveM bhava meM guNasena aura bANavyaMtara hue aura navaveM bhava meM guNasena samarAditya aura agnizarmA mataMga putra huA samarAditya saMsAra se mukta huA aura girisena annta saMsArI huA / isI prakAra gAthAoM ko par3ha kara artha vicArane meM saMlagna haribhadrasUri socane lage ki eka vanavAsI muni ke pAra kA bhaMga hone se niyANe ke pariNAma svarUpa bhava cakra meM itanA paribhramaNa karanA par3A taba yahA~ to krodha rUpa dAvAnala kI jvAlAeM prasArita kara bauddhamata ke sAdhuoM ko burI mauta maravA DAlane ke kaTu pApa kA mujhe kaise bhISaNa phala bhoganA par3egA ? isa prakAra pazcAtApa karate hue bauddhoM ke vaira bhAva ko chor3a kara gurumahArAja kA avarNanIya upakAra mAnate hue haribhadrasari ne sUrapAla rAjA kI AjJA lekara tatkAla vahAM se vihAra kara diyA / kramazaH guru ke caraNoM meM Akara evaMmastaka namA kara krodha vazakiye hue nartha ke liye kSamA aura prAyazcita kI yAcanA karane lage / guru mahArAja ne haribhadra ke mastaka para hAtha rakhate hue kahA ki - haribhadra ! tU mahAn vidvAna evaM prabhAvaka hai / tere jaisoM se zAsana kI zobhA hai / isa prakAra unakI prazaMsA karate hue sUri jI ne unako pApa kA yogya prAyazcita diyA / itanA saba kucha hone para bhI haribhadrasUri ko ziSya viraha sadA khaTakatA rahatA thA / eka samaya ambikA devI sUrijI ke pAsa AI aura vaMdana karake upAlambha pUrvaka kahane lagI- gurudeva ! zrApa jaise zAstramarmajJoM ko ziSya moha honA nizcita hI eka Azcarya kI bAta hai / kAraNa, karma phala to sabako bhoganA hI par3atA hai, isa para bhI Apa svayaM jJAnI haiN| Apako to tapa saMyama kI ArAdhanA kara guru sevA meM rahate hue Atma kalyANa sampAdana avazya karanA cAhiye / haribhadrasUri ne kahA --- devI ! ziSya viraha jitanA duHkha nahIM hai utanA anapatyatA kA duHkha hai / isa para devI ne kahA- Apake bhAgya meM ziSya santati kA honA nahIM hai ataH Apake ziSya zrApa ke nirmANa kiye hue prantha hI raheMge / basa, Aja se zrApa isI kArya ke liye prayatna zIla rahiye / devI ke vacanAnusAra Apane apanA kArya prArambha kiyA / sarva prathama tIna gAthAoM se apane pratibodha pAyA thA ataH prastuta tIna gAthA garbhita samarAditya caritra kI racanA kI aura bAda meM kramazaH 1400 yA 1444 pranthoM kA nirmANa kiyA / ziSya viraha ko lakSya meM rakha virahapada sahita apanA sarva ghaTanA yukta caritra banAyA / jaba granthoM kA vistRta pracAra karane kA zrApa vicAra kara rahe the taba kArpAsika nAmaka eka bhavya puruSa dRSTigocara huA / zrApako apane nirmANa kiye pranthoM kA pracAra karane ke liye 'kArpAsika' nAma kA seTha hI yogya mAlUma huA / ataH prAcIna mahApuruSoM evaM bhAratAdi ke caritra ko sunA use jaina dharma kI ora AkarSita kiyA / paJcadhUrta vyAna sunA kara usakI jaina dharma para dRr3ha zraddhA sthApita karavAI | dAnAdi / yathocita svarUpa ko smjhaayaa| isa para usane kahA- guru deva ! dAna prAdhana jainadharma dravya binA kaise zobhA detA hai ? sUrijI ne kahA- he bhavya ! dharma kI ArAdhanA se puSkala dravya kI prApti hotI hai / kArpAsikane kahA-bhagavan ! yadi aisA hI hai to maiM mere saba kuTumba ke sAtha ApakI sevA karU~gA / sUri jI - he bhavya ! suna, Aja se tIsare dina videzI vyApArI nagara ke bAhara AyeMge so tU saba se pahile jAkara usakA saba mAla kharIda lenA jisase tujhe bahuta hI lAbha hogA / tU dhanI bana jAyagA para 1224 haribhadra kI saMtati grantha hI hogI
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978 se 1237 yAda rakhanA ki usa dravya se mere nirmANa kiye saba zAstra likhavA kara bhaNDAroM meM rakhane, sAdhuo ko paThana pAThana ke liye bheMTa karane evaM pracAra karane hoMge / basa, mahA puruSoM ke vacanoM meM kabhI saMdeha ho hI nahIM sakatA hai, tadanusAra kArpAsika bar3A hI dhanavAn hogayA / isa para usane sUrijI kI AjJA kA samyaka prakAreNa pAlana kiyA / sUraja ne anyabhAvuka ko upadeza na dekara eka hI bhakta se Uca zikharavAle caurAsI caitya banAye / cirakAla se jIrNa zIrNa hue aura damaka se kATe gaye mahAnizItha sUtra kA punaruddhAra krvaayaa| kahA jAtA hai ki isa kArya meM 1 - Ayariya haribhaddeNa 2 - siddhaseNa xx 3 - buDDhavAI xx, 4 - jakkhaseNa x x 5 - devagutte xx, 6 - jassamaddeNaM x x 7- khamAsamaNasIsaravitta x x 8 - jiNadAsagaNi" x x / "mahAnizItha sUtra " xx, " " 3 ina ATha AcAryoM ne mahAnizItha sUtra kA uddhAra kara punaH likhA thaa| jo Aja bhI vidyamAna ityAdi zrAcArya haribhadrasUri ne jainazAstra kI mahAna sevA evaM prabhAvanA kI / yadi yaha kaha diyA jAya ki jainadharma ke sAhitya nirmANa karane meM pahalA nambara ApakA hai Apa apanI jindagI meM jitane graMthoM kI racanA kI hai eka manuSya apanI jindagI meM utane zAstra zAyada hI par3ha sake ? anta meM AcArya zrI ne zrutajJAna dvArA apane AyuSya kI sthiti bahuta najadIka jAnakara tatkAla apane gurU mahArAja ke caraNoM meM upasthita hue cirakAlIna ziSya viraha ko tyAga kara AlocanA pUrvaka anasana vrata kI ArAdhanA kara samAdhi pUrvaka svarga kI ora prasthAna kara diyaa| jainazAsana rUpI AkAza meM haribhadrAcArya rUpI sUrya ne apanI kiraNoM kA prakAza diga-digAnta taka prasarita kara jainadharma kA bahuta udyota kiyA aise mahApuruSoM kA viraha samAja ko asahya honA svabhAvika hI hai ataH una mahApuruSa ko koTI koTI bandana namaskAra ho / pUjyAcArya haribhadrasUri kA caritra maiMne prabhAvika caritra ke AdhAra para saMkSipta hI likhA hai para AcArya bhadrezvarasUri kI kathAvalI meM bhI zrAcArya haribhadrasUri kA caritra likhA huA milatA hai kintu usake andara sAmAnyataya kuccha bhinnatA mAluma hotI hai pAThakoM ke jAnakArI ke liye yahAM para sUcanA mAtra karadI jAti hai AcArya haribhadrasUri ke ziSyoM ke nAmacaritra kArane haMsa aura paramahaMsa likhA hai para kathAvalI meM jinabhadra aura vIrabhadra batalAyA hai / zAyada ziSyoM ke nAma to jinabhadra aura vIrabhadra hI ho yadi unake upanAma haMsa aura paramahaMsa ho to saMbhava ho sakatA hai kyoMki jaina muniyoM ke haMsa paramahaMsa nAma kahIM para likhA huA nahIM milatA hai | dUsarA caritra meM haribhadrasUri apane granthoM kA pracAra ke liye 'kArpAsika' gRhastha ko prati bodha dekara evaM vyApAra kA lAbha batalA evaM kArpAsika ko vyApAra meM puSkala dravya mila jAne se usane haribhadrasUri ke granthoM ko likhavAkara sarvatra pracAra kiyA tathA caurAsI dehariyoMvAlA jainamandira banAkara pratiSThA karavAI / ityAdi / taba kathAvalI meM haribhadrasUri ne eka lalliMga nAmaka gRhastha jo Apake ziSya jinabhadra-vIrabhadra ke kAkA lagatA thA usakA vicAra to saMsAra kA tyAga kara sUrijI ke pAsa dIkSA lene kA thA para zrutajJAna ke pAragAmI sUrijI ne usako dIkSA na dekara aisI sUcanA kI ki jisase vaha garIba sthiti AcArya haribhadrasUri ke jIvana meM 1225
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa se nikala khUba dhanADhya bana gayA aura vaha seTha sUrijI ke kArya meM bahuta sahAyaka bana gayA usa lalliga seTha ne sUrijI ke makAna para eka aisA ratna rakha diyA ki sUrijI rAtri meM bhI prantha racanA kara sake jaise rAtri meM ve bhIta zilA para likhate jisako dina meM lekhaka se likhavA lete the / kai sthAnoM para yaha bhI likhA hai ki haribhadrasUri ke jaba AhAra karane kA samaya ho jAtA taba ve zaMkkha bajAkara yAcakoM ko ekatra kara unakoM manecchita bhojana dekara bAda meM zrApa bhojana karate the para kathAlI meM likhA hai ki zaMkkha sUrijI nahIM para lalliMga seTha bajAtA thA aura yAcakoM ko dAna bhI vahI detA thA sUrijI to una yAcakoM kI vandanA ke badalA meM bhavaviraha rUpa ArzIvAda dete the jisase sUrijI kA nAma bhI bhavavirahasUri par3a gayA thA / haribhadrasUri kA samaya caityavAsa kA samaya thA aura caityavAsa karane vAloM meM zithilAcArI bhI the aura suvihitabhI the - haribhadrasUri ke guru jinadattasUri tathA vidyAguru jinabhaTasUri caitya meM hI Thaharate the purohita haribhadra jisa samaya jainamandira meM zrAyA thA aura prabhu kI niMdAmaya stuti kI thI usa samaya AcAryajina dattasUri mandira meM virAjate the tathA dUsarI bAra phira haribhadra jainamandira meM zrAyA aura jinendradeva ke guNoM kI stuti kI usa samaya bhI AcAryazrI jinamandira meM hI Thahare hue the aura haribhadra ko upadeza bhI vahI diyA thA isase pAyA jAtA hai ki haribhadrasUri ke guru caityavAsI the taba haribhadrasUri bhI caityavAsI ho to asaMbhava jaisI koI bAta nahIM hai para haribhadrasUri ne apane pranthoM meM caityavAsiyoM ke zithilAcAra ke liye phaTakAra kara likhA bhI hai isase kahA jA sakatA hai ki haribhadrasUri suvihita the caityavAsI nahIM / haribhadrasUri ne caitya ke liye virodha nahIM kiyA thA para zithilAcAra kA hI virodha kiyA thA yaha bAta meM pahale likha AyA hU ki caitya meM Thaharane vAle saba zithilAcArI nahIM the para kai suvihita bhI the aura unameM kai caitya meM Thaharate the taba kai upAzraya meM bhI Thaharate the para caitya meM Thaharane kA virodha koi nahIM karate the vikrama kI gyAravI zatAbdI ke pUrva caitya meM Thaharane kA kisI ne bhI virodha kiyA ho merI jAna meM nahIM hai / haribhadrasUri ne samarAditya kI kathA meM unake pUrva bhAvoM kA varNana meM likhA hai ki sAdhviyoM ke upAzraya meM jina pratimAeM thI aura usa makAna meM ThaharI hui sAdhvI ko kaivalya jJAna huA thA yadi caityavAsa hI akalpanika hotA to usameM Thaharane vAlI sAdhvI ko kevala jJAna kaise ho jAtA ? jabaki bhAvanikSepa rUpa svayaM tIrthaGkaroM kI maujUdagI meM muni unake pAsa rahate AhAra pAnI kriyAkANDa saba kuccha karate the taba sthApanA nikSepa rUpa jina pratimA ke pAsa muni Thaharate ho to isameM virodha jaisI koI bAta hI nahIM hai / Aja hamArI caityavAsa se rUcI hai isakA kAraNa caityavAsiyoM ke prAcAra zithilatA hI hai isake viSaya maiMne eka "caityavAsa" prakarahI alaga likhane kA nizcaya kiyA hai / haribhadrasUri kA samaya haribhadrasUri kA samaya ke liye paTTAvaliyAMdi pUrvAcAryoM ke pranthoM meM likhA huA milatA hai ki. 1226 paMcasa paNasI vikkama kAle uktatti atthamioM / harimaddasUrisUro, bhaviyANaM distu kallANaM // " zrarthAt vikrama samvat 585 meM haribhadrasUri kA svargavAsa huA thA - vartamAna meM vidvAnoM kI zodha haribhadrasUri kA samaya
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1108-1237 khojane haribhadrasUri kA sattA samaya vikrama kI AThavo evaM nauvI zatAbdI ke bica kA samaya ThaharAyA hai isa viSaya pUjya panyAsajI zrI kalyANavijayajI ma. ne prabhAvika caritra kI paryAlocanA meM vividha pramANoM dvArA carcA karate hue pUrvAkta samaya nizcata kiyA hai jijJASuoM ko vahAM se jAnakArI karanI cAhiye tathA haribhadra sUri samaya nirNaya nAmaka TrekTa se avagata honA cAhiye "divasagaNamanarthakaM sa pUrva svakamabhimAna kadathyaMmAna mUrtiH / / amanuta sa tatazca maNDapastha, jinabhaTasUri munIzvaraM dadarza // 30 // atha sugatapuraM pratasthatustAva gaNita - sadguru gauravopadezau / atizaya pari gupta jainaliGgo na calati khalu bhavitavyatAniyogaH // 6 // katipaya divasaire vA patustAM sugatamattapatibaddharAjadhAnIm / parikalita kalAvadhUta veSAvatipaThanArthitayA maThaM tamApto // 61 // z2inapatimata saMsthitAbhisaMdhi pati vihitAni ca yAni dUSaNA ni / nihatamatitayAyatenirIkSAtizayavazena nijAgamapramANaiH // 64 // dRr3hamiha parihRtya tAni hetUna vizadatarAn jinatarka kauzalena / sugatamata niSedhAThyayuktAn samalikhatAma pareSu patrakeSu // 65 // iti rahasi ca yAvadAdadAte gurupavamAnaviloDitaM hi tAvat / apagatamamutaH parezca labdhaM guru purataH samanAyi patra yugmam // 66 // udamiSadatha buddhirasya mithyAgrahamakarA kara pUNacandrarociH / avadadatha nijAn jineza bimba valajapuronidadhadhvamadhvanIha // 70 // naraka phala midaM na karva he zrIjinapati muddheni pAdayornivezaH / parizaTita terau varaM vibhinnau nija caraNau natu jina dehalagnau / / 76 // tadanu ca khaTinI kutopavItau jinapati vimba hRdiprakAzasattau / zirasi ca caraNo nidhAya yA tau prayata tamai rUpa lakSino ca bauddhauH // 7 // hata hata paribhASiNasta yoste'nupada mime prayayurbhaTAsta dIyAH / atisavidhamupAgateSu haMso'vaditi tatra kaniSTamAtmabandhum // 9 // vraja jhagiti guroH praNAma pUrNa prakathaya mAmaka duSkRtaM hi mithyA abhaNita karaNAnma mAparAdhaH kuvinayatovihitaH samapaMNIyaH // 91 // iha nivasati sUrapAla nAmA saraNa samAgata vatsalaH kSitIkSaH / nagaramidamihAsya cakSurIkSyaM nikaTataraM braja sannidho tato'sya // 93 // atha bahudina vAdato viSaNNaH sa paramahaMsa kRtI viSada mAdhAt / prabhAvika caritra kA pramANa 1227
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 } [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa roomnonmannmanwwwwwwwwww vibhavati gurusaMkaTe vicitya nijagaNa zAsanadavatA kilAmbA // 105 // rajaka iha sa tena darzito'sya tvaritataraH sa ca zIghrameva tena / nija bhaTanivahe samApi dhRtvA prativavale cavalaM tadIva vAkyAt / / 117 // iti jinapati zAsane'pi sUktaM gurutara doSa manuddhataM hi zalyam / sugatamata bhRtonivarhaNIyAH svasRsuta nirmathanottha roSa poSAt // 133 // vacanamiti nizampa tasya bhUpaH sugatapure prajighAya dUtameSaH / api sa laghu jagAma tatra dUto vacana vicakSaNa adRta prapaJca // 142 // likhata vaca idaMpaNe jito yaH sa vizatu tapta variSTa tailakuNDe / iti bhavatu svavIpsayA prazaMsAmiha vidadhe'sya gururvicAra hRssttH||150|| iti vacananirUttarI kRto'sau sugatamatta prabhuracacAra maunam / jita iti vidite janainipete drutatarameSa sutaptatailakuNDe // 166 // dRr3hamiha nirapatyatA hi duHkhaM gurukula mApamalaM mayikSataM kim / iti gadati jagAda tatra devIzRNu vacanaM mama sunRvataM tvamekam // 202 // nahi tava kula vRddhipuNya mAste nanu tava zAstrasamUha santatistvam / iti gaditavatI tirodadhe sA zramaNapatiH sa ca zoka mutsa sajaM // 203 / / cira likhita vizIrNa varNabhagna pravidarapatra samuha pustaka stham / kuzalamatirihoddhadhAra jainopaniSadikaM sa mahAnizItha zAstram // 219 / / pra0 ca kAdivetAla prAcArya zrI zAntisari gurjaraprAnta meM aNahillapura nAma kA dhanya dhAnya se samRddhi zAlI eka prakhyAta nagara thaa| vahA~ para kanaka ke samAna kAntivAlA mahAn parAkramI bhIma nAmAGkita rAjA rAjya karatA thaa| caMdragaccha rUpa sIpa ke liye muktA phala samAna thArApadra nAma kA prakhyAta gaccha thA / usa gaccha meM vijaya siMhasUri iti nAmAlakRta pratibhAzAlI AcArya vartamAna the / ve sampaka caitya ke samIpa vartI sthAnoM meM rahate hue maya amRtopadeza se sadaiva bhavya kamala ko vikasita karate the| pATaNa ke pazcima meM unnAyu nAma kA eka prAma thaa| vahA~ zrImAlavaMzIya dhanadeva nAmaka zreSTI rahatA thaa| dhanazrI nAma kI Apake dharmapatnI va bhIma nAma kA eka putra thaa| idhara zrAcArya zrIunnAyu prAma meM padhAre / bhIma bAlaka ke zubha lakSaNoM ko dekhakara AcAryazrI ne apane jJAna se yaha, jAna liyA ki-yaha bAlaka yadi dIkSita hogA to nizcita hI zAsanoddhAraka hogaa| basa, AdinAtha bhagavAna ke caitya meM caityavaMdana karake ve tatkAla dhanadeva seTha ke yahAM gaye aura bhIma bAlaka kI yAcanA kii| mAtA pitA ne AcAryazrI ke vacanoM kA sanmAna karate hue kahA-pUjyavara ! yadi bhIma, Apake kArya meM sAyaka ho to guru deva ! maiM nizcita hI kRta kRtya hU~ / isa prakAra unakI anujJA se sUrijI ne bAlaka bhIma ko dikSita kara guNAnurUpa usakA zrIzAnti 1228 vAdivaitAlazAntipari
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 nAma rakha diyA / kucha hI samaya meM muni zAnti zAstroM kA pAragAmI hogyaa| AcAryazrI ne bhI anukrama se unheM sUripada pradAna kara zrApa anazanArAdhana meM saMlagna hogaye / zrIzAntisUri bhI aNahiljapura nareza bhIma rAjA kI rAja-sabhA meM kavIndra aura vAdi cakrI rUpa meM prasiddha hue / arthAt rAjA ne sUrijI ko do padviyoM eka hI sAtha pradAna kara dii| siddhapArasvata tarIke prasiddha, avaMtikA dezavAsI dhanapAla nAma kA eka prakhyAta kavi thaa| do dina uparAnta ke dahi meM jIva batA kara zrI maheMdrasUri guru ne usako pratibodha diyA thaa| usane tilaka maJjarI nAmaka kathA banAkara pUjyagurudeva se prArthanA kI ki isa kathA kA saMzodhana kauna karegA ? isa para prAcAryazrI ne kahA-zAntisUri tumhArI isa kathA kA saMzodhana kregaa| basa, dhanapAla kavi tatkAla calakara pATaNa aayaa| usa samaya sUrijI upAzraya meM sUri maMtra kA smaraNa karate hue dhyAna saMlagna baiThe the| unakI pratikSA meM bAhira baiThe hue dhanapAla kavIzvara ne nUtana abhyAsI ziSya ke sammukha eka adbhuta zloka bolAkhacarAgamane khacarohRSTaH khacareNAMkita patra dharaH / khacaravaraM khacarazvarati khacaramukhi ! khacaraM pazya // he muni ! Apa isakA artha batalA sakate ho to batalAo / isa para nUtana muni ne binA kisI kaSTa ke suMdara artha kaha diyA dhana pAla eka dama Azcarya vimur3ha hogyaa| pazcAt dhanapAlane megha samAna prakhara dhvani se vahAM para sarvajJa aura jIva kI sthApanA rUpa upanyAsa rcaa| itane meM guru mahArAja siMhAsana para virAjamAna hue aura eka prAthamika pATha ke par3hane vAle ziSya ko kahA ki-he vatsa ! stambha ke AdhAra para baiThakara tumane kyA kiyA ? usa ziSya ne kahA-gurudeva ! kavi ne jo kucha kahA, usako maiMne dhAraNa kara liyA hai| guru ne kahA-to saba kaha kara sunA de| AcAryazrI ke Adeza se usane kavi kathita vacanoM ko kaha sunAye isa para kavi ke Azcarya kA pArA vAra nahIM rahA / kavi ne sAkSAt sarasvatI svarUpa zipya ko apane sAtha bhejane ke liye AcAryazrI se prArthanA kI para vAcanA skhalanA ke bhaya se unhoMne svIkAra nahIM kiyaa| taba AcAryazrI ko hI mAlava deza meM padhArane kI vinatI kI / saMgha evaM rAjA kI anumati se bhImarAjA ke pradhAnoM sahita prAcAryazrI ne mAlava deza kI ora padArpaNa kiyaa| mArga meM sarasvatI devI ne prasannatA pUrvaka AcAryazrI kI sevA meM upasthita hokara kahA-caturaMga sabhA samakSa jaba Apa apane hAtha UMce karoge taba darzana niSNAta saba vAdI parAjita ho jAveMge / AcAryazrI ne bhI devI ke vacanoM ko saharSa hadayanAma kara liye / Age jAte hue dhArAnagarI kA rAjA bhoja sUrijI ke sammAnArtha pAMca kosa sanmukha aayaa| usane yaha ghoSaNA kI ki hamAre vAdiyoM ko jo koI jItegA usako pratyeka ke upalakSa meM eka lakSa dravya inAma meM diyA jAvegA / mujhe gujarAta ke zvetAmbara sAdhuoM ke bala ko dekhanA hai| pazcAta vahAM rAjasabhA meM pratyeka darzana ke pRthak 84 vAdIndroM ko UMcA hAtha kara 2 ke AcAryazrI ne jIta liyaa| rAjAne 84 lakSadravya dekara turaMta siddha sArasvata kavi ko bulAyA / usake pazcAta bhI bahata se vAdI Aye aura pAMca sau vAdiyoM kI jIta meM 5 karor3a dravya vyaya hone se rAjA bhayabhIta huaa| aba vAda vivAda ke kArya ko baMda karake rAjAne sUrijI ko vAdIvaitAla kA viruda diyaa| dhanapAla kRta tilaka majarI kathA kA saMzodhana karake use zuddha kiyA / idhara gurjarezvara kA vizeSAmaha hone se kavIzvara sahita sUrijI punaH pATaNa meM pdhaare| vahAM para jina dhArA ke paMDita dhanapAla 1229
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa deva seTha ke putra padma ko sarpa ne kATa khAyA thA / savizeSa mantropacAra karane para bhI svastha na hone se svajanoM ne bhaviSya kI AzA para eka khaDDe meM use rakha diyaa| kucha samaya ke pazcAt apane ziSyoM ke dvArA sUrijI ko mAlUma hone para ve svayaM jinadeva ke ghara gaye aura usako batalAne ke liye kahA / jinadeva bhI prasanna ho gurudeva ke sAtha smazAna meM gayA aura use bAhira nikaalaa| prAcArya ne amRta tatva kA smaraNa kara usa para hAtha pherA jisase vaha jIvita hogyaa| isase una logoM kI prasannatA kA pArAvAra nahIM rahA aura ve saba gurudeva ke caraNoM meM gira pdd'e| kRtajJatA sUcaka zabdoM se AcAryadeva kI stuti kara unakA bahuta AbhAra maanaa| __ vAdIvaitAla zAntisUri dhuraMdhara vidvAna, mahAna kavi, camatkArI, vidyA se vibhUSita jainazAsana kI prabhAvanA karanevAle prAcArya the| Apane apane ziSyoM ko sva para mata kI vAcanA dekara vidvAna banAye the / vAda vivAda karane meM ve siddhahasta yA pUrNa kuzala the| dharma nAma ke udbhaTa vidvAna vAdI ko to lIlAmAtra meM hI parAsta kara diyA jisase vaha tatkAla hI sUrijI ke caraNa kamaloM meM natamastaka hogyaa| eka samaya AcAryazrI ke pAsa drAvir3a deza kA vAdI zrAyA para vaha vAdameM pazu kI bhAMti niruttara huaa| eka dina avyaktavAdI sUrijI ke pAsa AyA parantu vaha bhI sUrijI ke asAdhAraNa pANDitya ke sammukha lajita ho vApisa calA gayA isase prabhAvita ho jana-samAja kahane lagA-jaba taka zAntisUri rUpa sahastrarazmi dhAraka sUrya prakAzita hai taba taka vAdo rUpa khadyota nisteja hI rheNge| eka samaya zAntisUrijI tharApadra nagara meM pdhaare| vahAM nAgina devI vyAkhyAna ke samaya nRtya karane ko AI / sUrijI ne usake paTTapara baiThane ke liye vAsakSepa DAlA / isa prakAra ke pratidina ke krama se AcAryazrI aura devI ke vAsakSepa DAlane, lene kI eka pravRtti par3a gii| kisI eka dina sUrijI vAsa-kSepa DAlanA bhUla gaye ataH paTTa para na baiTha kara devI AkAza meM hI sthita rhii| jaba rAtri ko zayana karane kA samaya AyA to devI upAlambha dene ke liye sUrijI ke sthAna para aaii| devI ke divya rUpa ko dekha kara sUrijI ne apane ziSya se kahA he mune ! kyA yahAM koI strI AI hai ? ziSya ne kahA-gurudeva ! maiM kucha bhI nahIM jAnatA hU~ itane hI meM devI ne Akara kahA-prabho! Apake vAsakSepa ke abhAva meM maiM khar3I rahIto mere pairoM meM pIr3A hogaI hai / Apa jaise prajJAvAnoM ko bhI itanI sI bAta vismRta ho jAya yaha Azcarya kI bAta hai / aba ApakA AyuSya kevala 6 mAsa kA hI rahA hai ataH paraloka kI ArAdhanA aura gaccha kI vyavasthA zIghra kIjiye / itanA kaha kara devI adRzya hogaI / prAtaHkAla hote hI sUrijI ne gaccha evaM saMgha kI anumati lekara apane 32-ziSyoM meM se tIna muniyoM ko zrAcArya pada arpaNa kiyA jinake nAma vIrasUri, zAtIbhadrasUri aura sarvadevasUri haiM / ye tIna AcArya mAnoM jJAna, darzana, cAritra kI prati mUrti hI haiN| inameM vIrasUri kI samtAna abhI nahIM hai para dono sUriyoM kI santAna AdyAvadhi vidyamAna hai / prAcArya vAdIvaitAla zAntisUrIzvara yaza zrAvaka ke putra sor3ha ke sAtha cala kara revatAcala Aye aura minenAtha bhagavAn ke dhyAna meM saMlagna ho 25 dina kA anazana svIkAra kara samAdhi ke sAtha vi0 saM0 1095 jyeSTha zuklA naumi maMgalavAra kArtikA nakSatra meM AcArya vAdIvaitAla zAtti sUri svarga ke atithi hue / zrAcAra zAntisUri caityavAsiyoM meM apragaNya netAoM kI ganatI meM mahAn prabhAvika jaina dharma kA udyota karane vAle vAdIvetAlaviruddha dhAraka mahA prabhAvika AcArya hue / ke AcaryazrI ne vAdiyoM ko parAsta wwwwwwwww.ve 1230 Jain Education international
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] grAvArya siddhA sUri marudhara kI manohara bhUmi para zrImAlanagara jinacaityoM se suzobhita thA / aitihAsika kSetroM meM isa nagara kA Asana sarvopari hai| yahAM para varmatAla nAmaka rAjA rAjya karatA thA / cAra buddhi kA nidhAna rUpa rAjya nIti parAyaNa suprabha nAma kA rAjA ke pradhAna mantrI thA jo rAja tantra calAne meM sarva prakAra se samartha thA / skaMdha ke samAna sarvabhAra ko vahana karane vAle usa maMtrI ke datta aura zubhaMkara nAma ke do putra the / ina meM datta koTyAdhIza thA aura usake mAgha nAmaka putra thA / vaha prasiddha paNDita aura vidvadjanoM kI sabhA ko raMjana karane vAlA thA / rAjA bhoja kI ora se usakA acchA satkAra huA karatA thaa| dUsare zubhaMkara zreSThI ke lakSmI nAma kI priyA thI / inakI udAratA aura dAnazIlatA kI prazaMsA svayaM indra mahArAja apane muMha se karate the / icchita phala ko dene meM kalpavRkSa ke samAna inake eka putra thA jisakA nAma siddha thA / jaba siddha kumAra ne yuvAvasthA meM padArpaNa kiyA to usake mAtA pitA ne usakI zAdI eka suzIlA, sadAcAriNI, sarvakalA kovidA, sarvAGga suMdarI zreSTi putrI ke sAtha kara dI / karmoM kI vicitra gati ke kAraNa siddha kumAra ke ghara meM apAra lakSmI ke hone para bhI kusaMgati ke phala-svarUpa vaha junArI hogayA / yahAM taka ki kevala kSudhAzAMti kI garja se hI vaha ghara kA muMha dekhatA thA / rAtri kI paravAha kiye binA zrAdhI rAta taka bhI kabhI ghara Ane kA nAma nahIM letA thA / jaba AtA bhI thA to vairAgI yogI kI bhAMti rahatA thA isase siddha kI strI mahAn duHkhI hogaI / binA roga ke hI usakA zarIra kRSa hone lagA / eka dina sAsu ne kahA bahU ! kyA tere zarIra meM koI gupta roga hai ? jisake viSaya meM lajjA ke mAre abhI taka tU kucha bhI nahIM kaha sakI hai| tU spaSTa zabdoM meM tere dila meM jo kucha bhI darda ho kaha de, maiM usakA ucita upAya karUMgI / sAsujI ke atyAgraha karane para usane kahA- pUjya sAsujI ! mujhe aura to kucha bhI dukha nahIM hai para Apake putra rAtri meM bahuta dera karake Ate haiM aura Ane para yogI kI taraha binA aparAdha hI merI upekSA karate rahate haiM ataH mAre cintA evaM udvignatA se merI yaha hAlata ho rahI hai| isa para sAsu ne kahA- bahu ! tU isa bAta kA tanika bhI raMja mata kara / maiM putra ko acchI taraha se samajhAdUgI / Aja tU nizcaya hokara so jA / usake Ane para dvAra maiM khola duuNgii| basa, sAsu ke vacanoM ke AdhAra para bahu to so rAtri vyatIta ho gaI to siddha ne Akara kivAr3a khaTa khaTAye aura para mAtA ne kRtrima ko batalA kara kahA- beTA ! itanI derI se jAgRta ho rahA kareM / isa samaya jahA~ dvAra khulA huA ho vahAM cale jAo, yahAM dvAra nahIM kholA jAyagA | mAtA ke sarala kintu vyaGga pUrNa vacanoM ko suna kara siddha calA gayA / itanI rAtri ke cale jAne para sitrAya yogI [ osavAla saM0 1978-1237 AcArya sarpa kA jIvana gaI aura mAtA jAgRta rahI / jaba bahuta kivAr3a kholane ke liye AvAja dI / isa AtA hai to kyA tere liye sArI rAtri bhI * pathi saMJcaratAMteSAM nizi saGgatya bhAratI AdezaM pradade vAcA prasAdAtizaya spRzA 42 svasvadarzana niSNAtA UrdhvahastesvayAkRte / caturaGga sabhAdhyakSa vidva viSyanti vAdinaH / 43 sako yojanaM dhArAnagarItaH samAgat / tasya tatra gatatsya zrIbhojo harpeNa saMmukhaH / 44 ekaika bAdi vijaye parNasaMvidadhetadA / madIyA vAdinaH kena jayya ityabhi sandhittAH / 45 lakSalakSaM pradAsyAmi vijaye vAdinaM prati / gUrjarasya balaM vIkSyaM zvetabhikSoMrmayA dhruvam // 46 zAnti namnA prasiddho'sti vetAlo vAdidenA~ punaH / tatovAdaM nipedhyAsau sammAnyataH prahIyate / 52 bhuva mutkhayatasmiJca darzite guruvo'mRtam / tattvaM smRtvA'spRzan dehaMdRSTa icAsau samusthita / 66 1231
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yatiyoM ke apanA dvAra kauna khulA rakkhe ? basa, siddha bhI eka jaina sAdhuoM ke upAzraya ke dvAra ko khulA huA dekha kara usake andara gayA to jJAna dhyAna meM saMlagna baiThe hue eka AcArya ko dekhA / AcAryazrI kI dRSTi bhI siddha ke Upara par3I / unhoMne siddha ko upadeza denA prArambha kiyA - mahAnubhAva ! saMsAra AsAra hai, lakSmI caJcala hai, kauTumbika saba svArtha maya sambandha haiM, zarIra anitya hai aura ayuSya sthira hai, ataH manuSya bhava yogya prApta uttama sAmagrI kA sadupayoga kara Atma-kalyANa karanA hI buddhimatA hai| sUrijI ke upadeza ne siddha kI bhavyAtmA para isa kadara prabhAva DAlA ki usakI icchA saMsAra kA tyAga kara sUrijI ke pAsa dIkSA lene kI hogaI, isa para gargarSi ne kahA hama jaina zramaNa haiN| binA mAtA pitA kI AjJA dIkSA de nahIM sakate haiM / kyoMki isase hamArA tIsarAtrata khaNDita ho hameM adattA dAna doSa kA bhAgI honA par3atA hai / vi0 [saM0 778-837 ] 2 idhara prabhAta meM siddha ke nahIM Ane se usake ghara meM bar3I halacala maca gaI / zreSThI zubhaMkara ne svayaM putra kI zodha meM samasta nagara ko zodha DAlA / itane meM upazama amRta kI urmirAzi meM ota-prota vicitra sthiti yukta putra ko sAdhuoM ke upAzraya se Ate hue dekhakara pitA ne kahA- putra sAdhuoM ko satsaMga se mujhe bahuta saMtoSa hai para vyasanI puruSoM kI kusaMgati to ketugraha ke samAna nizcacita hI duHkhotpAdaka thI / vatsa ! aba ghara calo, tumhArI mAtA utkaMThita ho, tumhArI pratIkSA kara rahI hai / tumhAre binA vaha hara taraha se santApita hai| siddha ne vinaya pUrvaka kahA - tAta ! merA hRdaya guru caraNa kamala meM bhramaravat kIna ho gayA hai, aba kisI bhI prakAra kI anya abhilASA na kara jaina dIkSA svIkAra karane kI merI icchA hai ataH Apa saharSa AjJA pradAna kareM / 'jahAM dvAra khule hoM vahAM calA jA' mAtA ke ina vacanoM kA pAlana bhI tabhI ho sakatA hai / pitAjI ! ina vacanoM ke satya siddha karUMgA tabhI merI akhaNDa kulInatA ginI jAegI / putra ke vacanoM ko suna zubhaMkara asamaMjasa meM par3a gyaa| baha bolA -beTA ! apane apAra dhana rAzi hai | dAna puNya ke kAryoM meM usakA sadupayoga kara apane jIvana ko gRhasthAvasthA meM raha kara hI saphala banA / terI mAtA ke tU ikalautI saMtAna hai aura terI bahU bhI saMtAna rahita hai ataH hama saba kA tU hI eka AdhAra hai / vatsa ! mere vacanoM kI zravagaNanA mata kara ! siddhU bolA -- pitAjI ! ina lobha ke vacanoM se mere Upara asara hone vAlA nahIM hai / merA mana brahmacarya meM lIna ho gayA hai ataH guru ke pairoM meM par3a kara aisA kaho ki guruvarya ! mere putra ko dIkSA do / isI meM mujhesaMtoSa evaM Ananda ho / siddhaputra kA atyAgraha dekha, zubhaMkara seTha ko usI prakAra kahanA par3A / pavitra muhUrta meM guru mahArAjane usako dIkSA de dI / pazcAt mAsa pramANa tapasyA karavA kara zubha lagna meM paJca mahAvrata ke zrAropaNa ke samaya meM guru mahArAja ne apanI pUrva gaccha paramparA sunAte hue kahA - vatsa ! suna - pahile zrI va svAmI the / unake ziSya zrIvatrasena hue / vajrasenasUri ke ninAmendra, vRtti, caMdra aura vidyAdhara ye cAra ziSya hue / nivRtta gaccha meM buddhi nidhAna sUrAcArya hue| unhIM kA ziSya gargarSi maiM terA dIkSA guru hU~ / tujhe nira ntara aThAraha hajAra zIlAMga dhAraNa karane kA hai, kAraNa cAritra kI ujvalatA kA yahI phala hai / I guru kI zikSA ko svIkAra kara siddharSi ne upratapa prArambha kiyaa| aura vartamAna sAhitya kA abhyAsa kara unhone upadezamAlA kI bAlAvabodhinI vRtti bnaaii| isa para kuvalayamAlA nAmaka kathA ke racayitA inake gurubhAI dakSiNa- candasUri ne samArAditya kathA kI vizeSatA batAte hue kahA ki - tumhAre jaise idhara udhara ke graMthoM 1232 jahAM rAtri meM dvAra khule hoM cale jAo
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 se lekara ke likha dene se koI lekhaka nahIM ginA jAtA hai / lekhaka to samarAditya kathAkAra jaise hone cAhiye / isa para siddharSi ne vidvAnoM ke mastaka ko kampAne vAlI upamatibhavaprapaJca nAmaka svataMtra mahAkathA kI racanA kI jise prasanna ho saMgha ne vyAkhyAna yogya kathA hone se vyAkhyAnakAra viruddha diyaa| svayaM dAkSieyacaMnhasUri bhI mugdha ho gye| aba to inakI icchA aura bhI adhika abhyAsa karane kI huI / unhoMne vicAra kiyA ki maiMne sva-para aneka mata ke tarka graMthoM kA abhyAsa kara liyA hai para bauddha graMthoM ke liye to unake deza meM gaye binA abhyAsa ho nahIM sakatA hai ataH Atura bane hue siddharSi ne guru se nivedana kiyA - gurudeva ! AjJA dIjiye, maiM bauddha zAstroM kA abhyAsa karane kojAUM / zrutajJAna va nimitta ko dekha kara guru ne kahA- vatsa ! terA utsAha stutya hai para unake hetvAbhAsoM se terA citta kadAcita bhramit ho jAya to upArjita kiye hue puNya ko hI kho baiThegA / yaha bAta maiM mere nimitta jJAna se jAnatA hU~ ataH tU tere vicAroM ko badala de / isa para bhI terI jAne kI icchA ho aura vahAM hetvAbhAsoM se prerita ho calita ho jAya to bhI eka bAra mere pAsa aAnA aura vrata ke aMgarUpa rajoharaNa vagairaha mujhe de denaa| siddharSi ne kahA-gurudeva ! maiM kRtaghna kabhI nahIM hoMUMgo phira bhI dhatUre ke bhrama se mana vyakSipta ho jAyagA to bhI Apake Adeza kA to avazya hI pAlana karUgA / aisA kaha kara guru ko praNAma kiyA aura avyakta veSa meM mahAbodha nagara ko calA gyaa| vahAM para siddharSi ne apanI kuzAgra buddhi se saba ko cakita kara diyA / bauddhAcAryoM ne apanI ora AmarSita karane ke liye bahuta prayatna kiyA para saba niSphala huA / anta meM cana prapaMca dvArA pralobhanoM se unheM phusalAne kA prayatna kiyA aura atisaMsarga-paricaya se ve jaina zrAcAra vicAra meM zithila ho gaye / kAlAntara meM siddharSi ne bauddha dIkSA bhI grahaNa kara lii| vasa! siddharSi kI savizeSa yogyatA se AkarSita ho unako guru pada para bauddha loga sthApita karane lage to siddharSi ne kahAjhAte hue maiMne pratijJA lI thI isase mujhe mere pUrva guru ke darzana, pratijJA nirvAhArtha azya karanA hai / bauddhoM ne bhI unako unake pUrva guru ke darzanArtha bheja diyA / kramazaH urAzraya meM garSiko siMhAsana para baiThe hue dekha siddharSi ne kahA--Apa urdhvasthAna para zobhita hote hoN| aisA kaha kara mauna hogye| guru ne bhAvI samama kara siddharSi ko Asana dete hue kahA-hama caityavaMdana karake Ate haiM jitane tuma jarA caityavaMdana sUtra kI lalitavistAra vRtti dekho| uktagraMtha ko dekha kara mahAmati siddharSi ko apane kiye akArya para raha2 kara pazcAtApa hone lagA / vaha vicAra ne lagA ki haribhadrasUri ne mujha pAtakI ko tArane ke liye hI isa graMtha kA nirmANa kiyA hai / dhanya hai, mere guru ko jisane mujhe ukta pratijJA dekara skhalita hote hue kI rakSA kI hai| isa prakAra gurudeva kI stuti aura apanI AtmA kI gahaNA karate hue pustaka bAMcana meM saMlagna the ki guru ne nissIhi zabda se upA aya meM pravesa kiyaa| siddharSi ne guru caraNa meM mastaka namA kara aparAdha ke liye bArambAra kSamA maaNgii| prAya zcita ke liye Agraha kiyA va guru ke ucita vacanoM ko na mAnane kA pazcAtApa kiyaa| gurune, siddharSi ko sAntvanA pradAna kara santuSTa kiyA aura prAyazcita dekara zuddha kiyA / kAlAntara meM gaccha kA bhAra siddharSi ko sauMpa kara garSi Atma-nivRtti ke parama mArga meM saMlagna hogaye / vyAkhyAna kara siddharSi ne bhI apane pANDitya se jaina zAsana kI khUba prabhAvanA kI / Apa bhI caityavAsI hI the boddhoM ke zAstrAbhyAsa ke liye 1233 Parvwwwixwwviwwwvvvwww
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcArya mahendra sUri avantikA pradeza meM svarga sadRza dhArAnagarI eka samRddhazAlI nagarI thI yahAM para nItinipuNa paNDitamAna AzcayadAtA rAjAbhojarAjyakaratA thA / madhya-prAntIya saMkAzyanagara nivAsI devarSi nAmakabrAhmaNakAputra parvadevavipra bhI dhArAnagarI meM hI rahatA thaa| vaha brAhmaNoM ke prAcAra vicAra meM nipuNa va vedavedAMgapurANAdivaida. kadharma zAstroMmeM pAraMgata thA / usa sarvadeva ke jaya vijaya kI bhAMti dhanapAla aura zobhana nAma ke do putra the| candrakula rUpa AkAza meM sUryavat varcasvI prAcArya zrI mahendrasUri bhU bhramana karate hue eka samaya dhArA nagarI meM padhAre / jaba sarvadeva vipra ne AcAryazrI kA Agamana sunA to vaha cala kara sUrijI ke pAsa aAyA aura bahumAna bhakti pUrvaka vaMdana kara tIna dina rAtri paryanta sUrijI kI sevA meM rahA ! tIsare dina prAcArya zrI ne pUchA he dvijottama ! bola tere kucha kAma hai ? sarvadeva ne kahA-bhagavan ! mere pitAjI rAjyamAna the / unhoMne lAkhoM rupaye ekatrita kiye aura vaha nidhAna adyAvadhi mere ghara meM hai para, ajJAta hai| prabho ! Apa jJAnI haiM ataH kapAkara hameM kisI taraha sukhI banAveM / AcAryazrI ne kahA-yadi hama dravya batalArdai to tU mujhe kyA degA ? vipra ne kahA-bhagavan ! jitanA dravya mujhako milegA usakA AdhA dravya meM Apako dUgA sUrijI ne kahA-kevala dravya hI kyA ? tere ghara meM jo kucha bhI acchI vastu ho usakA AdhA bhAga hamako denA / savadeva vipra ne sUrijI ke ukta vacana ko saharSa svIkAra kara liyA tathApi isa bAta ko vizeSa dRr3ha karane ke liye kucha manuSyoM ko sAkSI banA liye jisase bhaviSya meM koI bhI apane bhAvoM meM parivartana kara nahIM sake / zrAcArya zrIsarvadeva ke vahAM gaye aura apane jJAna evaM svarodaya ke bala se usako nirdiSTa sthAna batAdiyA jisako khodane se tatkAla cAlIsa lakSa svarNa mudrAeM bhUmi se nikala AI / vipradeva sva pratijJAnusAra vIsa lakSa svarNa mudrAeM prAcAryazrI ko dene lagA para sUrijI ne svarNa mudrAoM ke liye sarvathA inkAra karadiyA aura kahA-maiM tere ghara se merI icchA hogI vahI AdhI vastu le luuNgaa| isa taraha eka varSa vyatIta ho gyaa| Akhira sarvadeva ne yaha pratijJA kara lI ki jaba taka maiM sUrijI ke RNa se mukta na hoUMgA taba taka, ghara para nahIM jAUMgA / isa para sUrijI ne kahA-tere do putra haiM usameM se eka putra mujhe de de / sUrijI ke ukta vacana suna sarvadeva vicAra magna hogayA aura cintAtura banakara eka khATa para jA pdd'aa| itane meM dhanapAla vahAM AgayA aura apane pitA ko cintAtura dekhakara kahane lagA pitAjI ! Apake pAsa puSkala dravya hai aura hama donoM bhAiyoM jaise Apake putra haiM phira Apako cintA kisa bAta kI ? pitA ne apanI cintA kA saba hAla kaha isthamutejita svAnta stenAsau nirmame buddha / ajJa durbodha sambandhoM prastAvASTaka sambhatAm // 95 // ramyAmupamitibhavaprapaJcAyAM mahAkatham / subodha kavitA vidvadutamAGga vidhUnanIm // 96 // bhrAntacittAkadApi syAd hetvaabhaasaistdiiykaiH| arthI tadAgama zreNeH svAsiddhAnta parADamukhA // 1.4 // upArjitasya puNyAsya nAzatvaM prApasyasi dhravam / nimittata idaMmanye tasmAnmatrodyamI bhava / / 1.5 // athacedavalepaste gamane na nivartate / tathApi mama pArzvatvamAgA vAcA mamaikadA // 106 // rajoharaNA smAkaM vratAnA: samappe ye / ityuktvA maunasmatiSTed guruzvittavyAthA dharaH // 7 // AcArya haribhadro meM dharma bodha karo guruH prastAve bhAvato hanta sa evAdya nivezitA // 130 bhanAgataM parijJAya caityavandana sNbhyaa| madArtha nittiA / yena vRtirlalitavistarA // 131 1234 AcArya mahendrasari kA jIvana
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 kara hA putra ! tU mahendrasUri ke pAsa dIkSAle taba hI maiM cintA mukta ho sakatA huuN| pitA ke vacana suna kara dhanapAla ke krodha kA pArAvAra nahIM rahA / usane kahA - pitAjI ! zUdro se ninditta pratijJA ko maiM svIkAra nahIM kara sakatA hU~ / veda vedAMga ko jAnane vAlA brAhmaNa nAstika jaina dharma ko svIkAra karane mAtra se ho apane pUrvajoM sahita naraka meM gira kara duHkhI hojAtA hai ataH meM kisI bhI hAlata meM ApakA kahanA svIkAra nahIM kara sakatA hU~ phira Apa apanI icchA ho so kareM, itanA kaha kara dhanapAla calA gayA / thor3I dera bAda zobhana zrAyA / usane pitAjI ko cintAtura dekha kara pitAzrI ko cintA kA kAraNa pUchA to sarvadevavipra ne usako bhI sarva hAla sunA diyA / apane dIkSA ke samAcAroM ko suna kara zobhAna ko bahuta khuzI huii| usane kahA - pitAjI ! maiM ApakI zrAjJA ko zirodhArya karatA hUM kAraNa, eka to pavitra jainadharma jisase kI ArAdhanA se hI Atma-kalyANa hai aura dUsarA pitAzrI kA saharSa pradeza, bhalA isase bar3ha kara aura kyA suzravasara hAtha laga sakatA hai ? putra ke vacanoM ko suna kara sarvadeva ko bar3A harSa huA / vaha apane kArya se nivRtta ho zobhana ko sAtha lekara AcAryazrI ke pAsa gayA / aura zobhana ko sAmane rakha kara sUrijI se prArthanA kI-- dayAnidhAna ! mere do putroM meM se yaha zobhana hAjira hai / isako dIkSA dekara mujhe RNa se uRNa kreN| sUrijI ne zobhana kI parIkSA kara usI samaya sthira lagna meM use dIkSA de dii| bAda meM dhanapAla ke bhaya se ve vahAM se vihAra kara kramazaH pATaNa pahu~ca gaye / jaba dhanapAla ko khabara huI ki pitAjI ne zAmana ko jainadIkSA dilavA dI hai to usake kopa kA parAvAra nahIM rahA / usane apane pitAjI ko yahAM taka kaha diyA ki pitAjI ne dravya ke lobha se hI apane putra ko nAstika evaM zUdra jainoM ko arpaNa kara diyA hai / pazcAt dhanapAla ne sarvadeva ko pRthakU bhI kara diyA para usakA krodha zAnta nahIM huaa| usane rAjA bhoja ko ulaTa pulaTa samajhA kara mAlavA evaM dhArAnagarI meM ke AvAgamana ko hI baMda karavA diyA / jaina guru kRpA se muni zobhana jJAnabhyAsa kara dhuraMdhara vidvAna bana gaye / kAlAntara meM mAlava prAntIya saMgha pATaNa meM AyA aura usane mahendrasUri se prArthanA kI-- bhagavan ! mAlavAprAnta se jainazramaNoM ke nirvAsita ho jAne ke kAraNa pAkhaNDiyoM kA jora bahuta hI bar3a gayA hai ataH kRpA kara yA to Apa svayaM padhAre yA vidvAn muni ko hamAre yahAM bhejane kI kRpA kareM jisase kSetra punaH jainadharmamaya ho jAya / sUrijIne mAlavasaMgha kA kahanA ThIka samajha kara apane samIpasya muniyoM kI ora dekhA taba muni zobhana ne kahA gurudeva ! mAlavA prAnta meM dharma pracArArtha jAne kA Adeza mujhe milanA cAhiye maiM dhArA nagarI jAkara mere jyeSTha bhrAtA dhanapAla ko pratibodha karUMgA / zobhana ke utsAha pUrNa vacanoM ko suna kara sUrijI ne kaI gItArtha muniyoM ke sAtha muni zobhana ko mAlava prAnta kI ora vihAra karavA diyA / kramazaH muni zobhana calakara dhArA nagarI meM Agaye / zobhana muni ne apane do muniyoM ko dhanapAla ke vahAM bhikSA ke liye bheje / jisa samaya muni, bhikSArtha dhanapAla ke ghara gaye usa samaya dhanapAla snAna karane ko baiThA thA / sAdhuoMne dharmalAbha diyA to dhanapAla kI strI ne kahA yahAM kyA hai ? isa para dhanapAla ne kahA- atithi apane ghara se khAlI hAtha jAveM yahaThIka nahIM ataH jo kucha bhI ho muniyoM kI sevA meM hAjira kara do| dhanapAla kI strI ne unheM dagdha annadiyA jisako muniyoM ne praNa kara liyA / bAda meM dahI ke liye kahA to muniyoMne pUchA-dahI kitane dina kA hai ? dhanapAla kI strI AcAryazrI aura sarvadeva tri 1235
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ne kahA-kyA dahI meM bhI jIva hote haiM ? tuma loga to dayA kA DhoMga karate ho / lenA ho to lelo varana zIghra cale jaao| isa para dhanapAla ne kahA yadi aisA hI ho to Apa pratyakSa meM btlaaiye| muniyoM ne usI dahI meM alato DalavAyA ki saba jIva Upara A gaye / kaI jIva to usako dRSTIgocara bhI hone lage ataH isako dekha kara dhanapAla ke dila ne palaTA khaayaa| vaha socane lagA ki jainadharma ke jJAniyoM kA jJAna bahuta sUkSma evaM vizAla hai / dahI jaise padArtha meM gupta jIvoM kI dayA nimitta bhI pahIle se hI niyama banA lenAkI tIna dina uparAnta kA dahI abhakSya hai; kitanI dUra darzitA hai ? kahAM dayAmaya pavitra jainadharma aura kahA pazuhiMsA. maya vaidika dhrm| kucha hI kSaNoM ke pazcAt dhanapAlane muniyoM se pUchA- Apa kahA se Aye aura Apake guru kauna haiM ? muniyoM ne kahA-hama gurjara prAnta se Aye haiM aura AcArya mahendra sUri ke ziSya dhuraMdhara bidvAn zobhanamuni hamAre guru haiN| hama caitya ke pAsa hI Thahare hue haiM, itanA kaha kara muni cale gaye bhojanAdi se nivRtta ho dhanapAla zobhana muni ke yahAM gyaa| apane jyeSTha bhrAtA ko AtA dekha zobhana nine sAmane jAkara unakA satkAra kiyA aura Adhe Asana para unako baitthaayaa| dhanapAla ne kahA Apa dhanya haiM ki pavitra jainadharma ke Azraya se zrAtma kalyANa kara rahe haiN| maiMne to rAjAbhoja dvArA mAlavA prAnta meM jainazramaNoM kA nihAra vaMda karavA kara mahAna antarAya karmopArjana kiyA hai| na mAlUma meM usa pApa se kaise mukta hoUMgA ? pitAzrI sarvadeva aura zrApa ne hamAre kula rUpa samudra meM utpanna ho kara hamAre kula kI kIrti ko ujvala banAI hai| va apane kula meM kevala maiM hI aisA pApI janmA kI pazuhiMsA rUpa adharma meM bhI dharma mAna kara satyadharma kI avagaNanA kI hai / he mahA bhAgyavAn muni ! aba Apa mujhe aisA mArga batalAiye ki maiM kRta pApa se mukta ho kucha Atma-kalyANa kara sakU~ / zobhana munine dhanapAla ko ahisAdharma tathA deva guru dharma ke viSaya meM upadeza diyA ji kA dhanapAla kI AtmA para gaharA prabhAva pdd'aa| bAda meM bhagavAna mahAvIra ke caitya meM jAkara dhanapAla ne manohara zabdoM se bhagavAn kI stuti kI tatpazcAt dhanapAla apane makAna para gayA / eka samaya rAjAbhoja ke sAtha dhanapAla mahAkAla mahAdeva ke mandira meM gayA / mahAdeva ko dekhate hI vaha namaskAra nahIM karatA huA eka gavAkSa meM jAkara baiTha gayA / gajA bhoja ne bulAyA to vaha dvAra ke pAsa baiTha gyaa| rAjA ne savismaya isakA kAraNa pUchA to dhanapAla ne kahA ki-mahAdeva ke pAsa pArvatIjI baiThI hai bhataH zarma ke mAre maiM vahAM zrA nahIM skaa| jahAM dampati ekAnta meM baiThe hoM vahAM tIsare kA jAnA acchA nahIM para lajjA hI kA kArya hai| rAjA bhoja-to itane dina zaMkara kI pUjA karate hue tumheM lajjA nahIM AI ? dhanapAla-bAlabhAva ke kAraNa lajjA jJAta nahIM huii| yadi Apa apanI ramaNiyoM ke sAtha ekAnta meM baiThe hoM to kyA hamAre jaisoM se vahAM AyA jA sakatA hai ? dUsarA anya devoM kA caraNa mastaka vagairaha pUjA jAtA hai taba zivajI kA liMga ataH donoM taraha se saMkoca kI hI bAta hai| - eka zrRMgI (zaMkara ke sevaka ) kI kRSa mUrti dekhakara rAjA ne dhanapAla se pUchA ki yaha bhaMgI kI mUrti durbala kyoM hai ? 1236 tIna dina ke bAda dahIatrakSa
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 dhanapAla ne socA ki yaha satya kahane kA samaya hai aura aise samaya meM mujhe satya kahanA hI cAhiye ataH dhanapAla ne kahA digvAsA yadi tatkimasya dhanuSA zAstrasya kiM bhasmanA ? bhasmApyasya kimaGganA yadi ca zA kAmaM pari dveSTi kim ! ityanyonya virudvaceSTitamaho pazyanijasvAbhina ? bhuMgI zuSkazirAvanaddhamadhikaM dhatte'sthi zepaM vapraH? arthAt jahAM para dizArUpa vastra haiM vahAM dhanuSa kI kyA AvazyakatA ? aura sazastrAvasthA ho to bhasma kI kyA AvazyakatA ? yadi bhasma zarIra ke lagAveM to strI kI kyA jarUrata ? yadi ramalI hai to kAma para dveSa kyoM ? aise paraspara viruddha cinhoM se duHkhI hone ke kAraNa isakA zarIra kRSa hogayA hai| vahAM se nikala kara bAhira Aye to vyAsa yAjJavalkya smRti uccasvara se vAMca rahA thaa| rAjA smRti ke sunane ko baiTha gayA para dhanapAla ko vimukha dekha rAjA ne kahA-dhanapAla ! kyA tere dila meM smRti ke prati zrAdara nahIM hai| isa para dhanapAla ne kahA-maiM lakSaNa rahita artha ko samajha nahIM sktaa| bhalA, sAkSAt viruddha bAteM sunane ko kauna taiyAra hai ? maiMne to sunA hai ki smRtiyoM meM viSTA khAne vAlI gAyakA sparza karane para pApa chUTa jAtA hai / saMjJA hIna vRkSa vaMdanIya hai| bakare kA vadha karane se svarga milatA hai| brAhmaNoM ko dAna dene se pUrvajoM ko milatA hai, kapaTI puruSa ko Apta deva mAnanA, agni meM homa karane se devatAoM kI prasannatA svIkAra karanA ityAdi zruvismRtiyoM meM batalAI AsAra lIlA ko sunane ke liye kauna buddhimAna taiyyAra hai ? eka samaya yajJa ke liye ekatrita kiye gaye pazu pukAra kara rahe the / ukta pukAra ko rAjA bhoja ne sunA aura dhanapAla ko pUchA ki ye pazu kyoM pukAra karate haiM ? paM. dhanapAla ne kahA-maiM pazuoM kI bhASA meM samajhatA hU~ ! pazu kaha rahe haiM ki sarva guNa sampanna brahmA bakaroM ko kaise mAra sakatA hai ? dUsarA ve kahate haiM ki hama ko svarga ke sukhoM kI icchA nahIM hai aura na hama ne prArthanA hI kii| hama to tRNa bhakSaNa meM hI saMtuSTa haiM yadi svarga kA hI irAdA hai to apane mAtA pitA puja strI kA balidAna kara svarga kyoM nahIM bhejate ? __ dhanapAla ke viparIta vacanoM ko sunakara rAja kopAyamAna huA aura dhanapAla ko mAraDAlane kA vicAra kiyA / pazcAt rAja bhavana kI ora pAte hue mArga meM eka ora eka bAlikA ke sAtha vRddhastrI ko khar3I dekhI / bAlikA ke kahane para usane nava bAra zira dhunAyA yaha dekha rAjA ne dhanapAla se pUchA, isapara dhanapAla ne kahA-he nareza ! Apa ko dekha bAlikA vRddha se pUchatI hai ki kyA ye-murAri, kAmadeva, zaMkara kubera, vidyAdhara candra, surapati yA vidhAtA haiM ? ukta nava praznoM ke liye nava bAra zira dhunA kara vRddhA kahatI hai ki nahIM, ye to rAjA bhoja haiM / dhanapAla ke isa cAturya se gajA kA dila badala gayA aura usane paM0 dhanapAla ko nahIM mArane kA nizcaya kara liyaa| eka samaya rAjA bhoja zikAra ke liye jAte hue paM0 dhanapAla ko sAtha meM le gaye / anya zikAriyoM ne eka bANa sUara ke aisA mArA ki vaha aAkrandana karatA huA bhUmipara gira pdd'aa| usa samaya anya paNDitoM ne rAjA ko kahA--svAmI ! svayaM subhaTa haiM athavA unake pAsa meM aise subhaTa na ho| itane hI meM rAjA kI paM0 dhanapAla aura rAjA bhoja 1237
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] dRSTi dhanapAla para par3I aura kahA ki tumako bhI kucha kahanA hai ? isa para dhanapAla ne kahA rasAtala yAtuyadatra pauruSaM kva nItireSA zaraNo hyadoSavAn / nihanyate yavAlinApi durbalo ha hA ! mahAkaSTamarAjakaM jagat // [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aisA pauruSa pAtAla meM jaao| aisA kauna sA nyAya hai ki azaraNa nirbala prANiyoM ko binA aparAdha hI mAra DAlanA / merI dRSTi se to koI nyAyI rAjA hIM nahIM hai / eka samaya navarAtri meM gautradeva kI pUjA ke liye sau baharo ko eka hI ghAva meM rAjA ne maravA DAle / pAsa meM rahane vAle logoM ne rAjA kI prazaMsA sunI para paM0 dhanapAla ne spaSTa zabdoM meM kaha diyA ki aise jaghanya kArya karane vAle apane liye naraka ke dvAra khulA karate haiM aura prazaMzA karane vAle bhI unhIM ke sAtha meM / / eka samaya mahAdeva ke mandira meM pavitrAroha kA mahotsava calatA thA AyA / rAjA ne kahA--dhanapAla ! tumhAre deva kA kabhI mahotsava na hone se ve dhanapAla ne kahA- pavitra deva to apavitra ko pavitra banA detA hai / phira pavitra deva ke liye pavi karake unako pavitra banAyA kA mahotsava kaise ? Apake deva apavitra haiM ataH pavitratA kA mahotsava jA rahA hai| ziva meM apavitratA hone ke kAraNa hI usake liMga kI loga pUjA karate haiM / vakSaM saba ke sAtha rAjA bhI apavitra hI mAlUma hote haiN| hAsya badana, rati yukta, va tAlI bajAne ke liye udhva hasta kAmadeva kI mUrti dekha rAjA ne paM0 dhana pAla ko pUchA ki yaha kAmadeva kyA kaha rahA hai ? siddha sArasvata paDita dhanapAla ne kahA sa eSa bhuvanatraya prathita sayamaH zaMkaro, vibharti vapuSA'dhunA viraha kAtaraHkAminIm / aneka kila nirjitA kyamiti priyAyAH karaM kareNa paritADayan jayati jAtahataH smaraH // zaMkara kA saMyama tIna suvana meM prasiddha hai para ve viraha se kAtara bana kara strI ko sAtha meM rakhate haiM / isase hAsya saMyukta priyA ke sAtha meM tAlI dete hue kAmadeva jayavaMta rahe / eka samaya rAjA bhoja ne pUchA ki ye cAra darabAje hai batalA, maiM inameM se kisa dvAra se nikalUMgA 1 dhanapAla ne isakA uttara eka kAgaja para likha kara banda liphAphA rAjA ko de diyaa| bAda meM jaba rAjA ko jAne kA kAma par3A to vaha Upara kI chappara ko tor3a kara nikala gayA dopahara ko jaba paM0 dhanapAla zrAyA aura kAgaja ko khola kara par3hA to vahI likhA huA nikalA ki rAjA chappara tor3akara jAvegA / isase rAjA ko vizvAsa ho gayA ki paM0 dhanapAla atizaya jJAnI hai / 1238 isa prakAra paM0 dhanapAla ne rAjA bhoja ke praznoM kA tatkAla uttara diyA tathA kaI samasyAeM pUrNa kii| eka dina rAjA bhoja ne kahA ki tumhArA jainadharma to satya para avalambi hai para jaina sAdhu jalAzaya se udAsIna kyoM rahate haiM ? paM0 ne kahA ki jala sthAnoM se aneka prANiyoM ko ArAma pahu~catA hai para usake sUkha jAne para ananta jIvoM kI hAni hotI hai, ityAdi / punaH rAjA ne kahA- jainadharma acchA hai para vyava hAra se kaI logoM ko ruci kara nahIM hotA / isa para dhanapAla ne kahA- ghRta acchA hai para saMgrahaNI ke roga mahAdeva kApavitra mahotsava
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana [osavAla saM0 1178-1732 vAle ko nahIM rucatA hai to isameM ghRta kA kyA doSa hai ? ityAdi vAda vinoda hotA rahA / aba paM0 dhanapAla ne apanA dravya sAta kSetra meM laganA prArambha kara diyA / inameM mukhya kSetra jina caitya hone se usane bhagavAna AdinAtha kA vizAla mandira banAkara mahendrasUri se pratiSThA karavAI aura 'jayajaMtukAya' nAmaka pAMca sI gAthA banA kara prabhu kI stuti kii| eka samaya rAjA bhoja ne paM0 dhanapAla se kahA ki Apa mujhe koI jainakathA sunAveM / isa para navarasa saMyukta tilaka maJjarI nAmaka bAraha hajAra zloka vAlA apUrva prantha banAkara usako tAdivetAla zAti sUri se saMzodhana karavAyA aura rAjA bhoja ko sunaayaa| rAjA ne bhI kathA ke nIce svarNa thAla rakha kara kathA ko Ananda pUrvaka sunA aura dhanapAla ko kahA ki isa kathA meM kucha raho badala kro| jaise maGgalAcaraNa meM AdinAtha ke badale ziva kA nAma, ayodhyA ke sthAna para dhArA nagarI, zakrAvatAra caitya kI jagaha mahA. kAla, bhagavAn ke sthAna zaMkara aura indra ke sthAna merA nAma ( bhoja ) rakha do to tumhArI kathA yA candradivAkara amara bana jaaygii| paM0 dhanapAla ne kahA-he rAjan ! jaise brAhmaNa ke hAtha meM paya pAtra hai aura usameM dArU ko eka bUMda par3ane se vaha paya pAtra apavitra ho jAtA hai isI prakAra Apake kathanAnusAra nAma badalane se grAma nagara deza aura rAjA ko hAni pahu~catI hai-puNya kSaya ho jAtA hai| paNDita ke vacana suna kara rAjA ko bahuta krodha aayaa| usane kopAveza meM pustaka ko lekara agni meM DAla dI jisase vaha bhasma ho gaI / isase dhanapAla ko bhI krodha AyA vaha rAjA ko upAlamba dekara apane ghara para canA AyA / deva pUjana va bhojana vagairaha kI cintA ko chor3a kara vaha eka khATa para par3a gyaa| itane meM unakI putrI ne Akara cintA kA kAraNa pUchA to paNDitajI ne saba hAla kaha sunaayaa| isa para paMDita kI kanyA ne kahA-isakA zrApa phikra kyoM karate haiM ? ApakI kathA mere kaNThastha hai| Apa deva pUjana va bhojana kara lIjiye maiM Apako kathA sunA dNgii| kavIzvara ne saba kAryoM se nivRtta ho putrI se kathA sunI para koI zabda usako bAI nahIM the ataH unake sthAna meM naye zabda lagA kara kavIzvara ne usa kathA ko jaise taise pUrNa kI dhanapAla ke na Ane se rAjAbhoja ne usakI khabara karavAI / anta meM jJAta huA ki dhanapAla, mere anyAya ke kAraNa calA gayA hai / isa para rAjA ko apane kArya kA bahuta hI pazcAtApa huA para aba kyA kiyA jA sakatA thA ? bharoMca nagara meM sUradeva nAma kA eka brAhmaNa rahatA thaa| usake sAvatrI nAma kI strI thI tathA dharma aura zameM nAmake do putra the aura eka putrI bhI thii| eka samaSa sUradeva ne dharma putra ko kahA ki kucha zrAjIvikA kA sAdhana kara / isa para ruSTa ho dharma, ghara se calA gyaa| kramazaH vaha jaMgale meM pahu~cA bahAM sarasvatI devI ne prasanna hokara usako varadAna diyaa| pazcAt kaI ase se vaha dhArAnagarI meM AyA aura rAjA ko kahA ki-maiMne bahuta se vAdiyoM ko parAjita kiyA hai ata; ApakI sabhA meM bhI koI paNDita ho to mere sAmane lAve maiM use bAda meM parAjita kruuNgaa| rAjA bhoja kI sabhA meM eka bhI aisA paNDita nahIM thA jo dharma paNDita ke sAtha vAda karane ko taiyAra ho / usa samaya rAjA bhoja ko dhanapAla yAda AyA / rAjA bhojane apane pradhAna puruSoM ko kavIzvara ke pAsa meM bhejA aura namratA pUrvaka kahalAyA ki mere aparAdha ko mApha karo rAjA bhoja aura dhArA ke paM0 dhanapAla ko tilaka maMtrakI kathA 1239 www.www
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paNDitoM kI sabhA kI ijjata rakhane ke liye zrApa zIghra padhAreM ityAdi / dhanapAla ne rAjA kA isa prakAra kA saMdeza sunakara kahalAyA ki maiM tIrtha seza meM saMlagna hU~ ataH Ane ke liye sarvathA lAcAra huuN| pradhAna puruSoM ne rAjA bhoja ko unake kathita zanda kaha diye isa para rAnA bhoja ne dhanapAla ko punaH kahalAyA-kavIzvara! maiM jaise rAjA muja kA putra hU~ vaise Apa bhI haiM kAraNa, rAjA muMja zrApa ko bhI goda meM lekara baiThatA thA / unhoMne prArako kurcAla sarasvatI kA viruddha diyA isase Apa hamAre vRddha bhrAga haiN| dhArA kI hAra tumhArI hAra aura dhArA kI jIta tumhArI jI hai| mere liye na bhI AveM to dhArA kI ijjata ke liye hI prAve, aba isase adhika aura kyA likha sakatA hU~ ? basa, saMdeza pahucate hI vanapAla vahAM se ravAnA ho thaa| nagarI aayaa| rAjA bhoja ne bhI paidala cala kara dhanapAla kA svAgata kiyA aura bar3e hI Adara ke sAtha unakA nagara praveza karavAyA / isase rAjA bhoja kI mRta sabhA meM nava jIvana kA saccAra huaa| dUsare dina idhara se to paNDita dhanapAla kA aura udhara se paM0 dharma kA Apasa meM vAda vivAda huA para dhanapAla ke sAmane kauna Thahara sakatA thA ? Akhira paNDita dharma ne kahA ki-saMsAra mAtra meM paMDita eka dhanapAla hI hai / isa para dhanapAla ne kahA bahuratnAvasuMdharA pATaNa meM vAdivaitAla zAntisUri mahAn paNDita haiN| Apa vahAM jAo aura una se kucha adhyayana karo / basa, paM0 dharma ko jAne kA bahAnA mila gayA / jaba paNDita dharma jAne lagA to rAjA bhojane unheM eka lakSa dravya diyA para paM0 dharma ne svIkAra nahIM kiyaa| vaha cala kA pATaNa AyA para vAdIvaitAla zAntisUra ne paM0 dharma ko eka kSaNa meM parAjita kara diyA jisase usakA garva gala kara hemasA ho gyaa| dUsare dina gajA bhoja ne dharma ko bulAyA para mAlUma huA ki vaha binA pUche hI ravAnA ho gayA to isa para dhanapAla ne kahAdharmo jayati nAdharmA ityalI kI kRtaM vacaH / idaM tu satyatA nItaM dharmasya tvarItA gtiH|| dharma kI jaya aura adharma kI parAjaya yaha, duniyAM meM kahAvata hai para Aja yaha mithyA siddha huA kAraNa aAja dharma kA hI parAjaya huA hai| isase rAjA bhoja ne dhanapAla kI bahuta prazaMsA kI aura unako khUba puraskAra diyaa| zobhanamuni gahAn paNDita aura jainAgamoM ke pAraGgata the| unhoMne yamakAlaMkAra saMyukta bhagavAna kI stutiyAM bnaaii| ve isa kArya meM itane saMlagna the ki eka zrAvaka ke yahAM se tIna bAra gaucarI le Aye para kucha bhI dhyAna na rahA / jaba zrAvaka ne pUchA to muni ne kahA-merA cinta vikSipta thaa| guru mahArAja ko mAlUma hone para unhoMne muni zobhana ko citta vikSobha kA kAraNa pUchA to munijI ne kahA -maiM stutiyAM banA ne ke dhyAna meM thaa| gurudeva se stutiyoM ko par3ha kara bahuta hI prazaMzA kI para saMdha kA durbhAgya thA ki zobhana munIzvara vyAghi se pIr3ita ho svargavAsI hogaye / bAda meM paM0 dhanapAla ne una jinastutiyoM para TIkA nirmANa kii| paM0 dhanapAla ne apanA AyuSya kAla najadIka jAnakara gRhasthAvasthA meM rahate hue hI guru mahArAja ke caraNoM meM saMlekhanA pUrvaka samAdhi maraNa ke sAtha saudharma devaloka meM utpanna hue| tatpazcAta prAcArya mahendrasUri bhI anazana pUrvaka samAdhi pUrvaka deha tyAga kara svarga ke atithi bana gaye / ___ ina mahApuruSoM ke jIvana caritra hamAre jaise prANiyoM ke kalyANa sAdhana ke liye nizcata hI pathapradarzaka kA kArya karate haiN| 1240 rAjA bhoja kA paM0 dhanapAla ko prArthanA patra
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] zrImAn sUrAcArya vizva-vikhyAta aura dhanadhAnya pUrNa samRddha zAlI gurjara bhUmi ke alaMkAra svarUpa ahirala paTTana rAjya karatA thA / usa samaya ke pATaNa meM caityabAsiyoM kA pragaNya netA the aura rAjA bhIma ke saMsAra pakSa meM bhI mAmA the| zrI droNAcArya ke saMsAra pakSa meM eka saMgrAmasiMha nAma kA bhAI thA / saMgrAmasiMha ke eka putra thA jisakA nAma mahipAla thA / jaba saMgrAmasiMha kA dehAnta ho gayA taba usakI patnI ne apane putra mahipAla ko droNAcArya ke supurda kara diyA / AcAryazrI ne bhI mahipAla ko honahAra va bhAvI mahApuruSa hone vAlA samajhakara apane pAsa meM rakha liyA aura jJAnAbhyAsa karavAnA prArambha karavA diyaa| mahipAla kI buddhi itanI tIkSNa thI ki vaha diye hue pATha ko lIlAmAtra meM hI kaNThasthakara evaM samajha letA thA / isa taraha apanI buddhi va parizrama ke prabhAva se vaha vyAkaraNa, nyAya, tarka chaMda alaMkArAdi sAhitya meM dhuraMdhara vidvAna banagayA / drauNAcArya ne mahipAla ko zubhamuhUrta meM dIkSA de dI aura svalpa samaya meM sUri pada arpaNa kara zrApakA nAma sUrAcArya rakha diyA / sUrAcArya eka mahAn pratibhAzAlI AcArya the / ApakI vidvattA kI prazaMsA sarvatra prasarita thI / vAdI to ApakA nAma sunakara ke ghabarA uThate aura sudUra prAntoM meM palAyana kara jAte the / nAma kA eka prasiddha nagara thA / vahAM bhIma bhUpati sAmrAjya varta rahA thA caityavAsiyoM meM droNAcArya eka samaya kI bAta hai ki dhArA nagarI kA rAjA bhoja apanI paNDita sabhA kA bar3A gaurava samajhatA thA / vaha apane rAjya ke paNDitoM ke sivAya dUsare rAjAoM ke paNDitoM ko kucha cIja hI nahIM samajhatA thA / ekadina rAjA bhoja ne apane pradhAna puruSa ko eka gAthA dekara pATaNa ke rAjA bhIma ke pAsa bhejaa| pradhAna puruSa ne bhI pATaNa kI rAja sabhA meM Akara apane rAjA kI guNa stuti kI va eka gAthA rAjA kI sevA upasthita kI / helA niddaliya gaiMdakuMbha - payaDiyapayAvapasarassa | sIhassa bhaeNa samaM na bigaho ne ya saMghANaM // [ osavAla saM0 1978-1237 ukta gAthA kI avajJA karake bhI pATaNa nareza ne vyavahArika nItyanusAra dhArA se Aye hue pradhAna puruSa kA ucita sammAna kara unheM rAjabhavana meM ThaharA diyA / aura bhojana Adi kA saba prabandha kara diyA / idhara rAjA bhIma ne apane pradhAna puruSoM ko kahA ki apanI sabhA evaM nagara ke paNDitoM dvArA isa gAthA ke pratikAra meM eka gAthA taiyyAra karavAvo / pradhAnoM ne bhI rAjA kI AjJAnusAra nagara ke saba paNDitoM isa bAta kI sUcanA karadI / nagarastha sakalapaNDita jana samudAya ne sva 2 matyanukUla gAthAeM usake pratyuttara meM banA kara rAjA bhIma ko sunAI para rAjA kA dila kiJcit bhI santuSTa nahIM huA asaMtuSTa mana se rAjA ne pUchA- kyA pATaNa meM aura vidvAna kavi nahIM hai ? isa para maMtrI vagairaha nagara meM nigaha karane ke liye cale evaM calate hue govIndrAcArya ke caitya meM zrAye usa samaya caitya meM mahotsava ho rahA thA jisameM eka nRtakI ne bhakti ke basa ho nAca kiyA para jaba usako zrama huA to eka stambha ke pAsa jAkara khar3I huI usa samaya sUrAcArya ne eka gAthA banAi jisako suna kara rAja puruSa maMtramugdha banakara rAjA bhIma ke pAsa jAkara arja karadI "AcAryagoviMdasUra ke pAsa sUrAcArya eka mahAn vidvAna muni haiM / ve kavitva zakti meM ananya anupameya haiN| ki dhArA kI gAthA kA uttara ve hI zrAcArya likha sakegA / rAjA ne kahA ki ve to apane rAjaguru hI hai basa " usI samaya maMtriyoM ko bheja kara rAjA ne unako bulavAyA / sUrAcArya ke rAja sabhA meM Ane para rAjA ne vandana kara ukta gAthA ke pratikAra meM isI ke anurUpa yA isase savAI gAthA banAne ke liye prArthanA sUrAcArya kI dIkSA aura sUripada 156 1241
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kii| sUrAcArya ne bhI tatkAla eka sundara gAthA banA kara rAjA ko dedI / aMdhaya suyANakAlo bhImo puhavIinimmio vihinnaa| jeNa sayaM pi na gaNiyaM kA gaNANA tujsa ikkassa // isase rAjA bhIma bahuta hI santuSTa hokara kahane lagA--mere rAjya meM aise 2 vidvAn kavi vidyamAna haiM to merA kauna parAbhava kara sakatA hai ? basa, rAjA ne gAthA ko eka liphAphe meM banda kara rAjA bhoja ke mantrI ko de dI aura use yathocita sanmAna pUrvaka vidA kiyaa| - guru mahArAja ne ziSyoM ko par3hAne ke liye sUrAcArya ko niyukta kiyA para sUrAcArya kI prakRti bahuta hI teja thii| ve adhyayana, adhyApana ke samaya tAr3anA tarjanA karane meM rajoharaNa kI eka daNDI hamezA tor3a dete the| isase ziSyoM kA abhyAsa to khUba joroM se calatA thA para mAra se vecAre sapa ghabarA jAte the| eka dina sUrA. cArya ne Adeza diyA ki mere rajoharaNa meM lohe kI daMDI banA kara DAlo, isase to ziSya-samudAya aura bhI adhika ghabarA gyaa| kisI ne Akara gurumahArAja se isa viSaya meM nivedana kiyA to guru ne sUrAcArya ko upAlambha diyA / sUrAcArya ne kahA-merI niyata ziSyoM kA ahita karane kI nahIM para zIghra jJAna bar3hAne kI hai mere par3hAye hue ziSya SaT darzana ke bAda meM vijayI hoNge| gurudeva ne kahA tumako vAda kA garva hai to rAjA bhoja kI sabhA meM vijaya prApta kara phira ziSyoM ko zikSA denA / gurudeva ke vyaGga pUrNa bacanoM ko sunakara sUrAcArya ne pratijJA karalI ki jabataka maiM dhArAnagarI jAkara bhoja kI sabhAmeM vijaya prApta na karalUM taba taka cha hI vigayakA tyAga rakkhUgA / dUsare dina ziSyoM kI vAcanA ke liye anadhyAya (chuTTI karadI isase ziSya samudAya meM mahotsava jaisA harSa manAyA gyaa| gaucarI ke samaya vigaya AI para sUgacArya ne sparza taka bhI nahIM kiyA isa para guru mahArAja ne kahA-maiM tumakoM mAlave jAne kI aAjJA na dUgA para sUgacArya ne apanA aAgraha nahIM chodd'aa| itanA hI nahIM sUrAcArya ne to yahAM taka kaha diyA ki yadi Apa mujhe jyAdA vivaza kareMge to maiM merI pratijJA ko choDUgA nahIM para anazana hI svIkAra kara lUgA / isa para prAcAryazrI ne kahA vatsa! terI yuvAvasthA hai ataH apane bhramaNa nirvAhaka yamaniyama brahmacarya kI yathAvat rakSA karate hue apanI abhISTa siddha hastagata karanA / sUrAcArya ne guruvacana ko tathAstu kaha kara rAjA bhIma ke pAsa gamana kiyA aura unase dhArAnagarI jAne kI anumati mAMgI isa para rAjA ne kahA-pUjyavara ! eka to Apa hamAre dharmAcArya haiM aura dUsare sAMsArika sambandha se sambandhI bhI haiM ataH maiM videza jAne ki AjJA kaise de sakatA hU~ ? idhara to pATaNa meM isa prakAra sUrijI evaM rAjA ke paraspara bAteM ho rahI thI ki udhara dhArAnagarI se rAjA ke pradhAna puruSa aagye| unhoMne rAjA bhIma se prArthanA kI-he narendra ! hamAre gajA kI gAthA ke uttara meM Apake paMDitoM kI ora se jo gAthA bhejI gaI thI, usako par3ha rAjA bhoja bahuta hI santuSTa hue / rAjA bhoja usa gAthA racayitA paNDitajI ke darzana karanA cAhate haiM ataH kRpA kara paMDitajI ko hamAre sAtha bheja deveN| rAjA bhIma ne kahA-aise suyogya vidvAna ko videza meM kaise bhejA jA sakatA hai ? Apa hI svayaM vicAra kIjiye / rAjA ke niSedhaka vacanoM ko sunakara ke bhI dhArA ke pradhAna puruSoM ne bahuta hI Agraha kiyA taba rAjA bhIma ne kahA-yadi Apa paNDitajI ko le jAnA hI cAhate haiM vo maiM kevala eka zarta para bheja sakatA hU~ aura vaha bhI yaha ki rAjA bhoja svayaM hamAre paNDitajI ke sanmukha pAkara svAgata kare / pradhAnoM ne isabAta ko saharSa svIkAra kara liyaa| idhara pAsa meM baiThe hue sUrAcArya socane lage ki yaha to bar3A puNyodaya hai / kAraNa, maiM svayaM dhArAnagarI jAnA cAhatA thA para rAjA bhoja ke pradhAna puruSa svayaM AmantraNa karane ko aagye| yaha to prArambha meM hI zubha saMketa rUpa maGgalAcaraNa huA / sUrAcArya neziSyoM ko zikSA 1242
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 rAjA bhIma ne eka hasti, pAMca sau azva aura eka hajAra paidala sAtha meM diye aura sUrijo ne bhI zubha muhUrta evaM zubha zakunoM ke sAtha pATaNa se mAlave kI ora vihAra kara diyaa| bhoja ke mantriyoM ne Age jAkara rAjA bhIma kI zarta rAjA bhoja ko sunaadii| rAjA bhoja sUrAcArya kI pratIkSA kara hI rahA thA ataH usane unake Ane ke pUrva hI svAgata sambandhI sampUrNa sAjoM ko sajavA liyA / udhara se to sUrijI dhArA ke najadIka padhAra rahe the aura idhara se rAjA bhoja aura nAgarika loga bar3e hI utsAha ke sAtha gaja, azva, ratha aura asaMkhya paidala sipAhiyoM ko sAtha meM lekara sUrijI ke Agamana kI intajArI kara rahe the| kramazaH hastipara ArUr3ha hokara pATaNa se Ate hue AcAryazrI evaM svAgata ke liye gaja savArI pUrvaka sanmukha pAte hue rAjA bhoja kI eka sthAna para bheMTa hogaI taba donoM gaja se utara gaye / rAjA bhojane sUrijI kA bahuta hI satkAra kiyA aura nagara meM praveza karavA kara eka bahumUlya caukI para galIcA bichavA kara sUrijI ko baitthaayaa| usa samaya sUrijI kA zarIra kampane lagA taba rAjA ne usakA kAraNa pUchA / uttara meM AcAryazrI ne kahA-rAjapatnI aura zastradhAriyoMse hamArA zarIra kampatA hai / isa prakAra ke vinoda ke pazcAt sUrijI ne rAjA ko AzIrvAda rUpa dharmopadeza diyaa| bAda meM rAjA rAjamahala meM gaye aura sUrijI jina mandiroM ke darzana kara cUr3A sarasvatI nAmaka AcArya ke upAzraya meM gye| sUrijI kA AcAryazrI ne sanmAna kiyA aura ve vahAM aAnanda pUrvaka rahane lge| eka samaya rAjA bhojane SaT darzanoM ke mukhya 2 netAoM ko bulAkara kahA ki--tuma saba loga apanA alaga 2 mata evaM prAcAra rakhakara logoM ko bharamAte ho ataH aisA na karake tuma saba loga eka ho jaao| pradhAnoM ne kahA-Apake pUrva paramAravaMza meM kaI rAjA hogaye para aisA kArya karane meM koI bhI samartha nahIM hue / rAjA ne kahA-pUrva rAjAoM ne goDadeza sahita dakSiNa kA rAjya thor3I liyA thA ? rAjA ne apane mantavyAnusAra saba dArzanikoM ko ekatrita karake unake zrAhAra pAnI kA niraMdhana kara eka makAna meM baMda kara diye / taba saboM ne sUrAcArya se prArthanA kI ki Apa gurjara deza ke vidvAna evaM rAjA ke mAnya paMDita haiM ataH hama sabako kaSTa se mukta karAveM / isa para sUrAcArya ne rAja mantriyoM ke sAtha rAjA ko kahalAyA ki-maiM thor3I dera ke liye zrApase milanA cAhatA huuN| rAjA ne kahA-Apa kRpAkara avazya hI padhAreM / basa, sUrAcArya rAjA ke pAsa meM gaye aura darzanoM ke viSaya meM kahane lage-rAjan ! anAdi kAla se cale Aye darzana na kabhI eka hue haiM aura na hone ke hI haiM yadi aisA hI hai to Apake nagara meM 84 bAjAra alaga 2 haiM unako to eka kara dIjiye basa rAjA ke samajha meM aagyaa| usane sabako mukta karake bhojana krvaayaa| dhArA nagarI ke vidyAlayoM meM rAjA bhoja kA banAyA huA vyAkaraNa par3hAyA jAtA thaa| eka dina vidvamaNDalI ekatrita ho rahI thI usameM cUr3A sarasvatI AcAryazrI bhI jA rahe the taba sUrAcArya ne kahA- maiM bhI calUMgA AcArya zrI ne kahA-darzana ko mukta karane ke zrama se abhI taka Apa zramita hoMge ataH Apa yahIM rahe para sUrAcarya ko dhArA ke paNDitoM ko paricaya karavAnA thA isaliye Agraha kara AcArya ke sAtha ho hI gaye / jaba saba loga nizcita sthAna para ekatrita ho gaye taba sUrAcArya ne kahA-chAtroM ko kauna sA mantha par3hAyA jAtA hai / adhyApaka ne uttara diyA ki rAjA bhoja kA banAyA huaAvyAkaraNa par3hAyA jAtA hai / pazcAt adhyApaka evaM chAtroM ne vyAkaraNa kA zrAdya maMgalAcaraNa kahA sUrAcArya kA dhArA meM praveza 1243
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa caturmukhamukhAmboja-vana haMsavadhUbhama / mAnase ramatAM nitya zuddhavarNA sarasvatI // sUrAcArya ne maMgalAcaraNa suna kara kahA ki isa prakAra ke adbhuta vidvAn to isI deza meM utpanna hue haiM kyoMki saba vidvAnoM ne to sarasvatI ko kumArI e brahmacAriNI kahA hai para Apake yahAM yaha vadhu mAnI jAtI hai yaha eka Azcarya kI hI bAta hai / dUsarA jaise dakSiNa prAnta meM mAmA kI putrI aura saurASTra meM bhrAtA kI patnI devara se sambandha kara sakatI hai vaise Apake yahAM laghu bhrAtA ke putra kI patnI gamya ho sakatI hogii| yahI kAraNa hai ki vadhu zabda ke samIpa 'mAnase ramatAM mama' zabda kA prayoga kiyA hai| hAM, deza 2 kA vyavahAra bhinna 2 hotA hai / ataH sambhava hai Apake yahAM yahI rivAja ho / becAre adhyApaka isa kA kucha bhI uttara na de ske| sAyaMkAla ke samaya adhyApaka ne rAjA ke pAsa jAkara saba hAla kaha sunaayaa| rAjA ne apane sevakoM dvArA cUr3A sarasvatI tathA sUrAcArya ko bulvaayaa| inake Ane ke pUrva eka zilA ke bIca chidra kara vA kara usako kadrava se pUra kara rAja bhavana ke Agamana ke prAMgaNa meM rakha diyaa| jaba donoM prAcArya rAja sabhA meM A rahe the to rAjA ne dhanuSa ko kAna taka, kheMca kara vANa ko zilA ke chidra para calAyA jisako dekha sUrAcArya ne eka kAvyoccAraNa kiyaa| vidvAvidvA zileyaM bhavatu paramataH kAmu kakrIr3itena / zrImanpApaNa bheda vyasana rasikatAM muca 2 prasIda / / bedhe kauhatUlaM cet kulazikhari kulaM baannlkssiikropi|dhvstaadhaaraadhritrii nRpatilakaH tadA yAti pAtAla mUlam / ___ahA ! isa zilA ko bheda DAlI ataH aba dhanuSa krIr3A ho cukI / aba prasanna hokara pASaNa bhedane kI rasikatA ko chor3a do / jo lakSya bhedana meM tumako kautUhala hai aura kula parvata ko bANoM ke lakSa banAte ho to he nRpa tilaka ! yaha nirAdhAra pRthvI pAtAla ko calI jaavegii| isa prakAra ke adbhuta camatkAra yukta varNana se rAjA saMtuSTa hogayA / kavi dhanapAla to sUrAcArya kI asAdhAraNa vidvatA para mugdha ho vicAra karane lagA-jainAcAryoM ko kauna parAjaya kara sakatA hai ? usameM bhI sUgacArya jaisA prakhara vidvAna kA parAbhava to sambhava hI nahIM hai / rAjA bhoja ne sUrAcArya kA sammAna kara upAzraya padhArane kI AjJA dI aura sUrAcArya bhI apane sthAna para Agaye / bAda meM rAjA bhoja ne apanI sabhA ke pAMca sau paNDitoM ko kahA ki tuma saba loga gurjara deza ke zvetAmbara AcArya ke sAtha vAda vivAda karane ko taiyyAra ho jAo para una 500 paNDitoM meM se eka ne bhI UMcA mastaka kara rAjA ke kathana ko svIkAra nahIM kiyA para nimna mastaka kara maunAvalambana hI kiyaa| isa para rAjA ne kahA paNDitoM ! tuma gRhazUrA-arthAt ghara meM hI garjana karane vAle ho aura mere se dravya lekara paNDitAI ke nAma para apanA gujarAnA calAne vAle ho / isa para eka catura paNDita bola uThA rAjan ! 'bahuratnA vasuMdharA' kahalAtI hai| ataH isa gurjarezvara ko jItane kA eka hI upAya hai aura vaha yaha ki kisI vijJa evaM catura vidyArthI ko nyAya kA abhyAsa karavAkara saba taraha se yogya banAiye aura vAdi ke sAmane khar3A kara dIjiye / rAjA ne kahA to yaha kArya Apake hI supurda kiyA jAtA hai / basa, paNDitoM ne svIkAra kara liyA aura ve nipaNatA pUrvaka apane kArya karane meM saMlagna hogaye / jaba nirdhArita kArya sampanna ho gayA taba zubhamuhUrta meM sUrAcArya ko vAda ke liye Amantrita kiyA 1244 gharAcArya rAjA bhoja kI sabhA meM praveza how -m ore ------ mainamainamunaamanarmananmanane
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakaksUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 gayA / ThIka samaya para prAcAryazrI rAja sabhA meM gaye aura rAjA ne bhI sUrijI kA yathA yogya satkAra kara unheM badiyA Asana baiThane ke liye diyA jisako rajoharaNa se pramArjana kara sUrijI bhI yathA sthAna virAjamAna ho gaye / bAda meM jisa vidyArthI ko taiyyAra kiyA thA usako ratna jar3ita bahumUlya bhUSaNa aura bar3hiyA rezamI vastroM se susajjita kara rAja sabhA meM lAye / rAjA ne usako apane utsaMga meM baiThA kara sUrijI se nivedana kiyA ki yaha zrApakA prativAdI hai / isa para sUrijI ne Azcarya yukta zabdoM meM kahA-yaha baccA to abhI dUdha muMhA hai| isake muMha meM dUdha kI gandha AtI hogii| yuvakoM ke vAda meM yaha kaise khar3A ho sakatA hai ? kyA ApakI sabhA meM koI yuvaka evaM praur3ha paNDita nahIM hai ? isa para rAjAne kahA-Apako bhale hI yaha bAta aisI dIkhatI ho para yaha sAkSAt sarasvatI kA pratirUpa hai| isake sAtha khuzI se vAda kIjiye / hama Apako vizvAsa dilAte haiM ki isakI hAra meM sabhA ke paNDitoM kI hAra svIkAra kareMge / AcArya zrI ne kahA-ThIka hai; yaha bAlaka hai ataH bhale hI pUrva pakSa svIkAra kare ! isapara vidyArthI ne jisa prakAra ghokhana paTTI karake pATha kaNThastha kiyA thA usI prakAra askhalita sabhA meM bola diyA / taba sUrijI ne kahA-are bandhu ! tU azuddha kyoM bolatA hai ? phira se zuddha bola / vidyArthI ne utAvala karate hue kahA ki merI pATI para aisA hI likhA huA hai yaha mujhe nizcaya hai ataH azuddha nhiiN| isa para sUrAcArya ne kahA-Apake deza meM pANDita nahIM para zizutva hai / aba mujhe apane sthAna jAne kI AjJA dIjiye / rAjA aura gajA kI sabhA ke paNDitoM ke cehare phIke par3a gaye / ve kucha bhI nahIM bola sake / ataH sUrAcArya calakara apane nirdiSTa sthAna para Agaye / sUrAcArya rAja sabhA se calakara upAzraya meM Aye to AcArya car3A sarasvatI ne kahA-sUrAcArya ! Apane jaina zAsana kA jo udyota kiyA hai isake liye hameM mahAn harSa hai para sAtha meM ApakI mRtyu kA mahAn duHkha bhI haiN| rAjA bhoja apanI sabhA ke paNDitoM kA parAjaya karane vAloM ko saMsAra meM jIvita nahIM rahane detA hai ataH ApakI mRtyu ukta niyamAnusAra sannikaTa hI hai / sUrAcArya ne kahA-Apa kisI bhI prakAra kA raMja na kareM, merA rakSaNa karane meM maiM sarva prakAra se samartha huuN| idhara kavicakravartI paNDita dhanapAla ne apane anucaroM ke sAtha kahalAyA ki pUjyavara ! hamAre mahAn bhAgyodaya hai; isIse Apa jaise vidvAnoM kA satsaMga prApta huA hai para isa bhAvI vikaTa paristhiti kA mujhe bar3A hI duHkha hai ataH kRpA kara satvara hamAra yahAM padhAre jaaveN| yahAM Ane para kisI prakAra kA bhaya nahIM rahegA, maiM Apako sakuzala gurjara bhUmi meM pahuMcA dUMgA / isaprakAra dhanapAla ke anucara sUrAcArya ke pAsa Akara saba nivedana kara rahe the ki rAjA kI ora se kaI ghur3a savAra vahAM A pahuMce aura caitya ko cAroM ora se ghera liyA / ve kahane lage ki rAjasabhA ke paNDito ko parAsta karane vAle zrApake atithI ko rAjasabhAmeM bhejiye ki unakA sanmAna kiyA jAya aura jayapatra diyA jAya / cUr3A sarasvatI ne kahA- jaldI na karo ve apane kriyA kANDa se nivRtta hokara aayeNge| itane meM sUrAcArya araNagAra ke malIna evaM jIrNa vastra pahinakara, veza parivartita kara pAnI lAne ko upAzrayake bAhira jArahe the ki ghur3a savAroM ne unako roka diyA aura kahAjaba taka gurjara paNDita ko hama re adhIna na kareMge vahAM taka koI bhI bhikSu bAhira jA nahIM sakegA / isa para bhikSu ne kahA sUrijI andara virAjamAna haiM, unako lejAo maiM to yahAM rahane vAlA hu~ / garamIke mAre tRSAtura banA huA pAnI ke liye jArahA hUM aura tumaloga mujhe rokate ho yaha ThIka nahIM hai| bhikSuke ukta vacana se eka savAra ko dayA AgaI aura usane use jAnA diyA, para ve the sUrAcArya ho / sUrAcArya calakara dhanapAla rAjA bhojakI sabhA ke paNDitoM kA parAjaya 1245
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa homosomnaman ke gharapara Aye to dhanapAla bahuta khuza huA ora apane vizAla bhUmigRha meM chipA diyA / ThIka usI samaya tambolI loga pAna ke Tokare lekara gurjara prAnta meM jA rahe the / dhanapAla ne unako icchAnukUla vipula dravya dekara kahA-mere bhAI ko sakuzala gurjaraprAnta meM pahu~cA denA / tamboliyoM ne svIkAra kara liyA / dhanapAla ne tamboliyoM ko eka sau svarNa dInAreM inAyata karadI ataH tamboliyoM ne sUrAcArya ko surakSita rakhna kramazaH gurjara prAnta meM pahuMcA diyA / jaba guru droNAcArya aura rAjA bhImane sunA ki sUrAcArya bhojarAjA kI sabhA ko vijaya kara nirvighna taya gurjara bhUmi meM Arahe haiM to unhoMne bar3e hI harSa ke sAtha svAgata karane kI taiyyAriyAM kii| gaja, azva, ratha paidala lekara rAjA bhIma tathA asaMkhya nAgarika strI puruSa svAgatArtha sUrAcArya ke samakSa gaye / nagara ko zRMgAra kara gAje bAjoM kI dhvani se gagana guNjaadiyaa| kramazaH jayadhvani ke sAtha sUrAcArya apane guru kI sevA meM-caitya meM aayaa| rAjA aura prajA ne sUrAcArya ke sAhasa evaM pANDitya kI bhUrira prazaMsA kI aura kahA-bhojarAjA kI sabhA ko jItakara jIvita cale AnA zrApa jaise vicakSaNo kA hI kAma hai, isa prakAra guru mahArAja ne bhI sUrAcArya kI vidvattA evaM caturyatA kI zobhA kii| piche rAjA bhojake AdamiyoMne upAzrayameM jAkara nigAha kI to eka AdamI sAdhu kA veza pahanA huA upAzraya meM baiThA thA jaba rAjapuruSoM ne usa sAdhu ko sUrAcArya ke viSaya meM pUchA to usane kahA maiM sUrAcArya ko nahIM jAnatA hU~ maiM to sadaiva se yahI rahane vAlA sAdhu hU~ ityAdi una AdamiyoM ne socA ki isameM apanI hI bhUla huI hai ki pAnI lAne vAle sAdhu ko jAne diyA vAstava meM vahI sUrAcArya the para aba kyA ho yadi satya bAta kahI to apana hI mAre jAyage / tathApi rAjA se arja kI ki he dharAdhipa ! dhanapAla kI kArravAI se AcArya upAzraya meM nahI milA hai ataH dhanapAla ke ghara kI tapAsa karanA cAhiye / vasa / rAjA ne dhanapAla kA tamAma ghara, talaghara vagairaha dekhA para dhanapAla sApha inkAra ho gayA ki maiMne to sUrAcArya ko rAja sabhA meM hI dekhA thA na jAne kisa ke jariye kyA huA haiN| isa bAta kA rAjA bhoja ne baDA bhArI pazcAtApa kiyA ki gurjara ke zvetAmbara AcArya dhArA ke paNDita aura rAja sabhA kI ijjata le gyaa| khaira kucha arsA se rAjA ne suna liyA ki parama paNDita aura dhuraMdhara vidvAna sUrAcArya gurjara bhUmi meM pahuca gaye haiM phira to ve kara hI kyA sakate / rAjA bhoja ko itanA to jJAna ho gayA ki maiM merI rAja sabhA ke paNDitoM kA abhimAna rakhatA hU~ yaha vyartha hI hai zvetAmbara vidvAnoM ke sAmane hamArI rAja sabhA kucha bhI ginatI meM nahIM hai itanA hI kyoM balki kaI paNDitapana kA DhoMga rakha kara vyartha hI mere se dravya le jAte haiM ityAdi droNAcArya ke svargavAsa ke pazcAt gaccha kA bhAra sUrAcArya ne sambhAlA / Apa sadAcArI upavihArI aura suvihita ziromANi the| Apane jaina zAsana rUpa AkAza meM sUrya ke bhAMti sarvatra prakAza kara dharma kI bahuta hI prabhAvanA kii| vAdIjana to ApazrI kA nAma sunate hI ghabarA jAte the| zrApakA ziSya samudAya bhI bar3A vidvAna thA / jaba sUrAcArya ne apanA AyuSya samaya najadIka jAnA to apane paTTa para yogya muni garSi ko zrAcArya pada arpaNa kara Apane 25 dina ke anazana se samAdhi pUrvaka svargavAsa kiyaa| isa prakAra mahA. prabhAvaka sUrAcArya ke caraNa kamaloM meM koTi 2 namaskAra ho / droNAcArya usa samaya ke caityavAsiyoM meM apragaNya netA the| jinhoM ke pAsa AcArya abhayadeva sUri ne apane racita AgamoM kI TIkAoM kA saMzodhana karavAyA thA jisakA samaya vikrama saMvat 1120 se sUrAcArya kA punaHpATama meM praveza
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 1128 ke bIca kA mAnA jAtA hai| ina droNAcArya ke ziSya sUrAcAya the jinakI vidvattA kI pAka se vAdiyoM ke samUha ghabar3A ghabar3A kara dUra bhAgate the / ___ kaI loga yaha bhI kahate haiM ki prAcArya jinezvarasUri ne vi0 saM0 1080 meM pATaNa kA gajA durlabha kI rAja sabhA meM sUrAcArya ko parAsta kiyA ? para uparokta ghaTanAe~ evaM samaya kA vicAra karane para pAyA jAtA hai ki vi0 saM0 1080 meM sUrAcArya ko zrAcArya pada to kyA para unakI dIkSA bhI zAyada hI huI ho| hA rAjA bhIma ke samaya sUrAcArya unakI sabhA kA eka asAdhAraNa paNDita thA aura rAjA bhIma kA rAjatvakAla mi0 saM0 1078 se 1120 kA tathA rAjA bhoja kA samaya vi0 saM0 1078 se 1099 kA hai isase pAyA jAtA hai ki saM0 1080 meM nahI para isa samaya ke bAda hI sUrAcArya AcArya pada para Asar3ha huA hogaa| isase spaSTa ho jAtA hai ki na to jinezvarasUri aura sUrAcArya kA rAjAdurlabha kI rAja sabhA meM zAstrArtha huA na caityavAsIyoM kA kise ne parAjaya kiyA aura na rAjA durlabha ne kisI ko kharanara virudahIM diyA thA isa viSaya kA vizeSa khulAsA kharatara matotpati prakaraNa meM diyA jAyagA / prAcArya zrInamayadevasari mAlava prAnta meM ucca 2 zikharoM va svarNamaya daNDa kalazoM se suzobhita, dhana dhAnya meM samRddhizAlI svargapurI se spardhA karane vAlI dhArA nAma kI eka vikhyAta nagarI thii| vahAM para paNDitoM kA sahodara evaM zrAzrayadAtA rAjA bhoja rAjya karatA thaa| dhArAnagarI meM yoM to saikar3o hajAroM koTyAdhIza vyApArI rahate the para unameM lakSmIpati nAmakA eka vikhyAta vyApArI thA jo dhana meM kubera ke samAna va yAcakoM ke liye kalpavRkSa vat aAdhArabhUta tathA dharma meM sadA tatpara rahane vAlA thaa| ____ eka samaya madhyaprAnta kI ora se do brAhmaNa jo veda vedAna, zruti, smRti, purANa, evaM caudaha vidyAoM meM nipuNa the dhArAnagarI meM aaye| una donoM ke nAma kramazaH zrIdhara aura zrIpati the| kramazaH calate hue ve lakSmIpati seTha ke yahAM bhikSA ke liye Aye aura seThajI ne unakI bhavyAkRti ko dekhakara sammAna pUrvaka unheM bhikSA pradAna kii| usa samaya lakSmIpati seTha ke yahAM eka bhIta para bIsa lakSa TakAoM vAlA eka lekha likhAyA jArahA thA / astu, ve donoM brAhmaNa seThajI ke vahAM hamezA bhikSArtha Ate aura apanI buddhi prabalatA ke kAraNa usa lekha ko par3ha par3ha kara yAda kara liyA karate / ___eka samaya dhArAnagarI jala jAne se seThajI ke ghara ke sAtha lekha bhI jala gayA jisase seThajI ko bahuta hI dukha humA / jaba pratidina ke kramAnusAra ve donoM bAhmaNa seThajI ke ghara bhikSArtha Aye to seThajI ne unako apane duHkha kI sArI bAta kaha sunaaii| isa para una brAhmaNoM ne usa lekha ko jyoM kA tyoM likha diyA isase seThajI bahuta saMtuSTa hue aura una donoM viproM ko bhI khUba prItidAna dekara saMtuSTa kiyaa| unakI buddhi evaM kuzalatA dekha kara seThajI vicArane lage ki ye donoM mere guru ke ziSya ho jAveM to avazya hI zAsana kA udyota karane vAle hoNge| marudhara ke sapAdalakSa prAnta meM kurcapura nAmakA nagara hai| yahAM para alla rAjA kA putra bhuvanapAla rAjA rAjya karatA thaa| vahAM para caurAsI caityoM ke adhipati zrI vardhamAna sUri nAma ke prAcArya the / ve zAstroM kA adhyayana kara caityavAsatyAga kara vihAra karate hue dhArAnagarI meM padhAre / seTha lakSmIpati bhI sUrijI kA bhAgaAcArya abhayadeva mUri 1247
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mana suna kara zrIdhara va zrIpati nAmaka donoM brAhmaNoM ko sAtha meM le sUrijI ke pAsa Aye / sUrijI ne una brAhmaNoM ko yogya samajha kara jaina dIkSA dI aura kramazaH unako sUripada se vibhUSita kara jinezvara sUri aura buddhisAgarasUri nAma pratiSThita kara diye / bAda meM, varddhamAna sUrine una donoM sUriyoM ko vihAra kI prAjJA dete hue kahA ki pATaNa nagara meM caityavAsI zrAcArya suvihitoM ko pATaNa meM rahane nahIM dete haiM kintu vighna karate haiM ataH tuma vahAM jAkara suvihitoM ke liye dvAroddhArana karo kAraNa tumhAre jaise aura koI isa samaya prajJa nahIM haiN| jinezvarasUri aura buddhisAgarasUri ne gurvAjJA ko zirodhArya kara tatkAla hI gurjara prAnta kI ora bihAra kara diyA / kramazaH zanai 2 sUri dvaya bihAra karate hue aNahillapura paTTaNa padhAra gye| sthAna ke liye ghara 2 para yAcanA kI para pATaNa jaise lAkhoM kI AbAdI vAle vizAla zahara meM Thaharane ke liye kisI ne bhI makAna nahIM diyA / ubhaya AcAryoM ko apane guru varddhamAna sUri ke ukta vacana satya pratIta hone lage ki pATaNa meM sarvatra caityavAsiyoM kA hI sAmrAjya hai ataH suvihitoM kI dAla nahIM galatI hai| usa samaya pATaNa meM rAjA durlabha rAjya karatA thaa| vaha nIti aura parAkrama zikSA meM vRhaspati ke upAbhyAya samAna sarva kalA kuzala thaa| usa rAjA ke somezvara nAma kA purohita thaa| jinezvara sUri nagara meM paribhramana karate hue purohita ke makAna para Aye aura vedavedAMga kA uccAraNa karane lge| vedocAraNa sunakara usa purohita ne una sUriyoM ko apane pAsa meM bulaayaa| jaba sUrijI purohita ke pAsa meM Aye to purohita ne unakA bahuta hI sammAna kiyaa| sUrijI bhI bhUmi pramArjana kara apanA zrAsana bichAkara baiTha gaye / purohita ko dharmalAbha dete hue ve kahane lage ki vedoM aura jainAgamoM ke artha ko samyak prakAra se samajha karake hI hamane ahiMsA maya jaina dharma ko svIkAra kiyA hai| isa para purohita ne pUchA- mahAtman ! Apa loga yahAM kahAM Thahare hue haiM ? jinezvarasUri-yahAM caityavAsiyoM kA prAdhAnya hone se hameM kahIM bhI rahane ko sthAna nahIM milatA hai / isa para purohita ne apane makAna ke Upara ke bhAga meM eka caMdrazAlA khola dI / zrIjinezvara sUri bhI saparivAra vahAM Thahara gaye aura zuddha AhAra pAnI lAkara gaucarI karane lge| tadanantara purohita apane chAtroM ko sUrijI ke pAsa meM lAyA aura sUrijI ne unakI parIkSA lii| itane hI meM caityavAsiyoM ke AdamiyoM ne Akara jinezvarasUri ko kahA ki tuma isa nagara ko chor3a kara cale jAvoM kAraNa, isa nagara meM caityavAsiyoM kI sammati binA kisI bhI zvetAmbara sAdhu ko Thahara ne kA adhikAra nahIM hai / isa para purohita ne kahA ki isakA nirNaya rAjA kI sabhA meM rAjA ke samakSa kara liyA jAyagA / basa una logoM ne jAkara caityavAsiyoM se kaha diyA taba caityavAsI mila kara rAjasabhA meM Aye aura udhara se purohita bhI rAjA ke pAsa aayaa| purohita ne rAjA se kahA ki mere ghara para do muni zrAye, unako Thaharane ke liye maiMne sthAna diyA hai, isameM yadi merA kucha aparAdha huA ho to Apa mujhe icchAnukUla daNDa pradAna kreN| isa para haMsa kara rAjA ne caityavAsiyoM ke sAmane dekha kara pUchA ki dezAntara se koI sAdhu Ave aura usako rahane ke liye sthAna mile to isameM zrApa kyA doSa dekhate haiM ? kaI paTTAvalI kAroM kA kahanA hai ki somezvara purohita saMsAra sambandha meM jinezvara sUri ke mAmA lagatA thaa| 1248 jinezvarasUri pAraNa ke gharaghara meM
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178 se 123 caityavAsI bole-he narendra ! zrApa pUrva kAlIna itihAsa ko jyAna pUrvaka suneM pUrva jamAne meM vanarA cAvar3A nAmaka pATaNa kA eka vikhyAta rAjA ho gayA hai / usako nAgendra gaccha ke AcArya devacaMdrasUri ne bAlya vasthA se hI sahAyatA pahu~cAI tathA paMcAsarA ke caitya meM rahate hue unhoMne isa nagara kI sthApanA karavAi aura kara rAja cAvar3A ko rAjA bnaayaa| vanarAjane vanarAjavihAra-mandira banavAyA aura zrAcAryazrI ko kRtajJatA pUrvaka asA dhAraNa sammAna se sammAnita kiyA / usa hI samaya zrIsaMgha ne rAjA ke samakSa aisI vyavasthA kI thI ki samudAya ke bheda se samAja meM bahuta laghutAbhAtI hai ataH isa pATaNa nagara meM caityavAsiyoM ko binAsammati liye ko mI zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM sake, isameM rAjA kI bhI sammati thI astu / pUrva kAlIna nareza hogaye haiM ve rAjAke sAtha zrIsaMgha kI kI huI ukta maryAdA kA barAbara pAlana karate ArA hai ataH bhapako bhI apane pUrvajoM kI maryAdA kA dRr3hatAse pAlana karanA caahiye| phira to jaisI ApakI icchA rAjAne kahA-pUrva nRpa kRta niyamoM kA hama dRr3hatA pUrvaka pAlana kara sakate haiN| para guNI janoM ke pUjA kA hama ullaMghana bhI nahIM kara sakate haiN| hAM, Apa jaise sadAcAra niSTa mahApuruSoM ke zubhAzIrvAda se hI rAjA apane gavya ko AbAda banAte haiM isameM kisI bhI prakAra kA sandeha nahIM hai para merI namra prArthana nusAra bhI Apa ina sAdhuoM ko nagara meM rahane denA svIkAra kr| rAjA ke atyAgraha ko bhAvI bhAva samama kara caityavAsiyoM ne svIkAra kara liyaa| somezvara purohita ne tatkAla rAjA se prArthanA kI ki ina sAdhuoM ke rahane ke liye bhUmi pradAna kareM / isane hI meM jJAnadeva nAmaka zivAcArya rAjasabhA meM paayaa| rAjAne usakA satkAra kara use zrAsana para baiThAyA / kucha samaya ke pazcAt zivAcArya ne kahA rAjan ! Aja maiM Apase kucha kahane ke liye AyA hUM aura vaha yaha hai ki yahAM do jainamuni Aye haiM unako Thaharane ke liye sthAna do aura niSpApa guNIjanoM kI pUjA karo / mere upadeza kA sAra bhI yahI hai ki bAla bhAva kA tyAga kara parama pada meM sthira rahane vAlA ziva hI jina hai / darzana meM bheda DAlanA mithyAtva kA lakSaNa hai isa para rAjA ne bAjAra meM do dukAnoM ke pIca meM bhUsA DAlane ke sthAna ko sAdhuoM ke liye purohita ko de diyaa| usI bhUmipara purohita ne jinezvara sUrike liye upAzraya banAyA aura usI makAna meM jinezvarasUre ne caturmAsa kiyA / basa, usI dina se basativAsa kI sthApanA huI / buddhisAgarasUrine pATaNa meM hI rahakara ATha hajAra zloka vAle buddhisAgara nAmake vyAkaraNa kA nirmANa kiyaa| bAda jinezvarasUri dhArA nagarI kI ora vihAra kara diyaa| kaI loga yaha bhI kahate hai ki jinezvarasUri pATaNa gaye the vahA~ rAjA durlabha kI rAja sabhA meM caityAvAsiyoM ke sAtha unakA zAstrArtha huA jisameM jinezvarasUri kI vijaya huI upalakSa meM rAjA durlabha ne jinezvarasUri ko 'kharatara' biruda diyA parantu uparokta lekha se vaha ghAta kalpita evaM mithyA ThaharatI hai kAraNa isa lekha meM na to jinezvarasUri rAja sabhA meM gae the na kisI caityAvAsiyoM ke sAtha ApakA zAstrArtha hI huA / aura na rAjA durlabha ne kisI ko viruda hI diyaa| isa lekha meM to spaSTa likhA hai ki rAjasabhA meM purohita somezvara gayA thA aura rAjA durlabhane caityavAsiyoM ko acche evaM sadAcAra niSTa kaha kara Aye hue sAdhuoM ko nagara meM Thaharane dene kI sammati mAMgI thI aura purohita ke kahane para rAjA ne bAjAra meM bhUsA DAlane kI bekAra bhUmi par3I thI jisako jJAnadeva zivAcArya ke upadeza se bhUmidAna diyA jisa para jinezvarasUri ke Thaharane ke liye purohitane makAna banAyA aura jinezvarasUrine usI makAna meM caturmAsa kara pATaNa meM vasativAsa nAma ke caityavAsI rAja sabhAmeM 1249 wwwwwwwwwwwwwww
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa naye matta kI nIMva DArI jisakI pahalese hI nagara nivAsiyoM ko zaMkA thI aura isa kAraNa hI pAdaNa kI janatA ne gharaghara para yAcanA karane para bhI jinezvara ko makAna nahIM diyA thA / uparokta lekha rAjagacchIya prabhAcadrasari ne apane prabhAvika caritra meM likhA hai para khAsa jinezvarasari ke saMtAna paramparA meM hue AcArya ne apane prantha meM bhI isa viSaya meM lekha likhA hai jisakA bhAvArtha nimna diyA jAtA hai| x itaH sapAdalakSe'sti nAnnA kUrcapuraM puram / maSIkUrcakamAdhAtuM yadalaM zAtravAnane // bhallabhUpAla pautro'sti prApotrIva dhoraadhH| zrImAn bhuvanapAlAkhyo vikhyAtaH sAnvayAbhidhaH / tatrAsIta prazama zrIbhirvaddhamAna gaNodadhiH / zrIvaddhamAna ityAkhyaH sUriH saMsArapArabhUH // caturbhiradhikAzItizcaityAnAM yena tasyaje / siddhAntAbhyAsataH satyatattvaM vijJAya saMsRtaH // bhanyadA viharan dhArApuryA dhAgadharopamaH / bhAgAd vAgbrahmadhArAbhirjana mujjIvayannayam // lakSmIpatistadAmyokarNya zraddhAlakSmIpatistataH / yayaupradyumna-zAmbAbhyAmiva tAbhyAM gurornatau // sarvAbhigama pUrva sa praNamyopAvizat prabhum / tau vidhAya niviSTau ca karasampuTayojanam // dharyalakSaNavaryA ca dadhyau vikSya tanu tayoH / gururAhAnayomUrtiH samyaka svaparajisvarI // tau ca prAgbhava sambaddhAvivAnimiSakocanau / vIkSamANau gurorAsyaM vratayogyau ca termatau // dezanAbhIzubhirdhvastatAmasau bodharaGgiNI / lakSmIpatyanumasyA ca dIkSitau zikSitau tathA // mahAvratabharoddhAradhurINau tapasA nidhI / adhyApitau ca siddhAntaM yogodvahana pUrvakam // jJAsvaucityaM ca sUrisve, sthApitau gurubhizca tau / zuddhavAso hi saurabhyavAsaMsamanugacchati // 42 // jinezvarastataHsUriraparobuddhisAgaraH / nAmabhyAMvizrutaupUjyaivihAre'numatau tadA // 43 // dade zikSeti taiH, zrImatpattane caityasUribhiH / vighnaM suvihitAnAM, syAttatrAvasthAnavAraNAt // 44 // yuvAbhyAmapanetanyaM, zaktyA buddha thAca taskila / badidAnItane kAle, nAsti prAjJo'bhavatsamaH // 15 // anuzAsti pratIcchAva, ityuktvA gUrjarAvanau / viharantau zanaiH, zrImatpattanaM prApaturmudA // 46 // sadgItArtha parIvAro, tatrabhrAntaugRhe gRhe / vizuddhopAzrapAlAmAdvAcaM, sasmaraturguroH // 45 // bhImAna durlabharAjANyastatra cAsIdvizAMpatiH / gISpaterapyupAdhyAyo, nIti vikramazikSaNe (NAt ) // 48 // zrI somezvaradevAkhyastatra, cAsItpurohitaH / tadgehe jagmaturyugmarUpo, sUryasutAviva // 46 // tadvArecakraturvedoccAraM, saMketasaMyutam / tIrtha satyApayantau ca, brAhma paiJyaMca daivatam // 50 // caturvedorahasyAni, sAriNI zuddhipUrvakam / vyAkurvantausazuzrAva, devatAvasaretataH // 51 // taddhvAnadhyAnanirmagnacetAH stammitavattadA / samagrendriyacaitanyaM, zrasyorevasanItavAn // 52 // tatobhakspAnija, bandhumApyAyavacanAmRtaiH / bhavhAnAyatayoH, preSItprekSAprekSIdvijezvaraH // 53 // tau ca dRSTvA'ntarAyAtau, dadhyAvambhojabhUH kimu ? / dvidhAbhUyAda (?) mAhatta, darzanaMzasyadarzanam // 54 // hitvAbhadrAsanAdIni, tahattAnyAsanAni tau / samupAvizatAMzuddhasvakambalaniSadyavoH // 55 // bedopaniSadAMjaina, ttvshrusgiraaNtthaa| vAgbhiH sAmyaM prakAzyaitAvabhyadhattAM tadAziSam // 56 // tathAhi-"bhapANipAdo hymnogrhiitaa| pazyatyacakSuHsazRNotyakarNaH // savettivizvaM, nahitasyAstivettA / zivohyarUpIsajino'vatAdvaH // 57 // ucatuzcAnayoHsamyagavagamyArthasaMgraham / dayayA'bhyadhikaMjaina, satrAvAmAdriyAvahe // 58 // yuvAmavasthitaukutreyukta, tenocatuzca tau / na kutrApi sthitizcaityavAsibhyo labhyate yataH // 59 // candrazAlA nijAM candrajyotsanAnimalamAnasaH / satayogappayattatra, tasthatussaparicchadau // 6 // 1250 pATaNa meM vasati vAsa mata kA prAdurbhAva
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 dvAcatvAriMzatAbhikSA, dossairmuktmlolupauH| navakoTi vizuddhacAyAtaM, bhaikSyamabhuJjatAm // 6 // mapAhiyAjJikasmAta, dIkSitAnagnihotriNaH / mAhUyadarzitausatra, nivyU DhautasparIkSayA // 62 // yAvadvidyAvinodo'yaM, viraJcerivaparSadi / vartatetAvadAjagmuniyuttAzcaityamAnuSAH // 63 // ucuzca te jhaTityeva, gamyatAMnagarAbahiH / asminna labhyate sthAtuM, caityabAhyasitAmbaraiH // 14 // purodhAHprAhanirNeyamidaMbhUpasabhAntare / itigatvAnijezAnamidamAkhyAtabhASitam // 15 // isyAkhyAte cataiH sarvaiH samudAyenabhUpatiH / vIkSitaH prAtarAyAsIttatra, sauvastiko'pi saH // 66 // vyAjahArAthadevAsmadgRhejainamunIubhau / svapakSesthAnamaprAmuvantI, saMprApatustaH // 67 // mayA ca guNAgRhyasvAt, sthApitAvAzraye nije / bhaTTaputrAbhamImima, prahitAzcaityapakSibhiH // 68 // annAdizata me jhUNaM, daNDaM cA'trayathArhatam / zruvetyAhaM smitaM kRtvA, bhUpAlaH samadarzanaH // 69 // mApureguNino'smAdda shaantrtaagtaaH| vasantaH kena vAryante ?, ko doSastatra dRzyate ? // 70 // bhanuyuktAzca te caivaM, prAhuH zRNu mahipate ! / purA zrIvanarAjo'bhUt, cApotkaTavarAnvayaH // 7 // sa bAlye varddhitaH zroma devcndrennsuurinn| / nAgendragacchabhUddhAraprAgvarAhopamAspRzA / 72 // paMcAzrayAbhidhasthAnasthitacaityanivAsinA / puraM sa ca nivezyedamatra, gajyaMdadhaunavam // 3 // vanarAjavihAraMca, ttraasthaapyttprbhuN| kRtajJasvAdasauteSAM, gurUNAmahaNavyadhAt // 7 // vyavasthA tatra cAkAri, saGghana nRpasAkSikam / saMpradAya vibhedana, lAghavaM na yathA bhavet // 75 // caityagacchayativrAtasammatovasatAnmuniH / nagaremunibhirmAtra, svatanyaMtadasammataiH // 76 // rAjJAM vyavasthA pUrveSAM, pAlyA pAzcAtyabhUmipaiH / yadAdizasi taskArya, rAjannevaM sthite sati // 70 // rAjA prAi samAcAra, prAgbhUpAnAM vayaM dRDham / pAlayAmoguNavatA, pUrjAtullaGghayama na // 7 // bhavAdazAMsadAcAraniSThAnomAziSAnRpAH / eteyuSmadIyaMtagAjyaMnAnAstisaMzayaH // 79 // "uparodhena" noyUyammISAMvasanaMpure / anumanyadhvamevaca, zrasvA te'tra tadAdadhuH // 8 // saubastikastataH prAha, svAminneSAmavasthitau / bhUmiH kApyAzrayasyAtha, zrImukhenapradIyatAm // 1 // tadAsamAyayauta, zaivadarzanivAsavaH / jJAnadevAbhidhAkara samudravirudArhataH // 82 // abhyutthAya samabhyaya', niviSTaM nija Asane / rAjA vyajijJaparicidatha vijJapyate prabho ! // 3 // prAplAnarSayasteSAmarpayadhvamupAzrayam / isyAkaya'tapasvIndraH, prAhaprahasitAnanaH // 8 // guNinAmarthanAMyUyaM, kurudhvaM vidhusainasam / so'smAkamupadezAnAM, phalapAka: zriyAM nidhiH // 5 // zivaeajino, bAhyatyAgAsparapadasthitaH / darzaneSuvibhedohi, cihna mithyAmateridam // 86 // nistuSavrIhihahAnAM, madhye'tra purussaashritaa| bhUmiH purodhasA grAhyopAnayAyayathArUci // 8 // vinaH svaparapakSebhyo, nissedhyaasklomyaa| dvijastacca pratizrutya, tadAzrayamakArayat // 88 // tataHprabhRtisaMjajJa, vasatInAMparampaga / mahadbhiH sthApitaM vRddhimate nAtra saMzayaH // 89 // shriibuddhisaagrsrishvkenyaakrnnNnvm| sahastrASTakamAnaMtacchrobuddhisAgarAbhidham // 9 // bhanyadAviharantazca, zrIjimezvarasUrayaH / punArApurIprApuH, sapuNyaprApyadarzanAm // 91 // "prabhAvika caritra pRSTa 2057 vacchA! gacchaha agahilla paTTaNe saMpayaM jao tastha / suvihiajaippavesaM ceianugiNonirvAmiti // 1 // sattIe buddhie suvihilasAga tattha ye pveso| kApavo tumha samo anno na hu asthi kovidhiuu||1|| sIse dhariUNa guruNameyamANaM karmaNa te pattA / gujaradharAvayaMsaM bharNAhallabhihANayaM nagara // 3 // gImasthamuNisameyA bhamiA paimaMdiraM dhasahiheU / sA tastha neva pattA guruNa to samaribha vapaNaM // 4 // prabhAvika caritra kA pramANa 1251
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837) [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa memorromen bhAvArtha-varddhamAnasUri ne jinezvarasUri buddhisAgarasUri ko hukma diyA ki tuma pATaNa jAtro kAraNa pATaNa meM caityavAsiyoM kA jora hai ki ve suvihitoM ko pATaNa meM zrAne nahIM dete hai ataH tuma jA kara suvihitoM ke lie pATaNa kA dvAra khola do / vasa guru AjJA svIkAra kara jinezvarasUri buddhisAgarasUri kramazaH yihAra kara pATaNa pdhaare| vahAM pratyeka ghara meM yAcanA karane para bhI unako Thaharane ke liye sthAna nahIM milA usa samaya unhoMne guru ke vacana ko yAda kiyA ki ve ThIka hI kahate the pATaNa meM caityavAsiyoM kA aisA hI jora hai khaira usa samaya pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja thA aura unake purohita somezvara brAhmaNa thaa| donoM sUri cala kara purohita ke vahA~ gaye paricaya hone para purohita ne kahA ki Apa isa nagara meM virAjeM / isa para sUrijI ne kahA ki tumhAre nagara meM Thaharane ko sthAna hI nahIM milatA phira hama kahA~ ThahareM ? isa hAlata meM purohita ne apanI candrazAlA khola dI ki vahA~ jinezvarasUri Thahara gaye / yaha bitIMkAra caityavAsiyoM ko mAlUma huA to ve (pra0 ca0 unake zrAdamI) vahA~ jA kara kahA ki tuma nagara se cale jAo kAraNa yahAM caityavAsiyoM kI sammati binA koI zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM sakate haiN| isa para purohita ne kahA ki maiM rAjA ke pAsa jA kara isa bAta kA nirNaya kara lUMgA / bAda purohita ne rAjA ke pAsa jA kara saba hAla kaha diyA / udhara se saba caitya vAsI bhI rAjA ke pAsa gaye aura apanI sattA kA itihAsa sunaayaa| Akhira rAjA se purohita ne vasati prApta kara vahA~ upAzraya banAyA usameM hI jinezvarasUri ne caturmAsa kiyA usa samaya se suvihita muni pATaNa meM yathA icchA vihAra karane lge| isameM bhI rAjasabhA meM jinezvarasUri nahIM para purohita hI gayA thaa| jinezvarasUri dhArAnagarI meM padhAre / vahAM para mahIdhara seTha rahatA thaa| usake dhanadevI nAma kI strI aura abhayakuvara nAmakA putra thaa| abhayakumAra sUrijI ke upadeza ko zravaNa kara saMsAra se virakta ho gayA kramazaH zrAcAryazrI ke pAsa meM hI unhoMne bhagavatI dIkSA grahaNa krlii| sarvaguNa sampanna hone para varddhamAna sUri kI AjJA se jinezvarasUri ne abhayamuni ko sUripada arpaNa kara ApakA nAma abhayadevasUri rakha diyaa| tastha ya dullaharAbho rAyA rAva sabva kalalio / tasya (ssa) purohimasAro somesaranAmabho AsI // 5 // tassa ghare saMpannA (te pattA) so'vihu taNayANa vebhamajjhayaNaM / kAremANodiTosiho sUrippahANehiM // 6 // suNu vakravANaM vebhassa erisaM sAraNI parisuddha so'vi suNaMto upphulaloaNNe bimhibhI jAo // 7 // kiM bamhA rUvajuyaM kAUNaM attaNA isauhaNNo / ihaMcitaso vippo payapaumaM baMdaI tesiM // 8 // sivasAsaNassa jiNasAsanassa sArakakhare gheuunnN| isa AsIsA dinnA sUrIhi sakajasiddhikae // 9 // "apANi pAdo hyamano grahItA, pazyatya cakSuH sa zRNotya krnnaaH| sa vetti vizvaM nahi tastha vettA, zivo yarupI sa jino'vatAdva" // 10 // to vippo te pada ciTThaha gaTTI tumehiM saha hoi / tumha pasAyA veasthapAragA huti me a suaa| // ThANAbhAvamo aAhe ciTThAmA kastha istha tuha nayare ? cehabhaSAsi amuNiNo na diti suvihiajaNe vsidd|| 12 // teNavi sacaMdasAlA uvIra ThAvitta suddha asaNeNaM / paDilAbhitra majamaNhe parikkhiA samvasattheSu // 13 // tatto ceiyavAsI amuMDA tatthAgayA bhaNaMti imN| nIsaraha mayaramajhA ceibhabajjhAna iha ThaMti // 15 // ia vuttataM sou raNNo purabho purohibho bhagai / rApAvi sayalaceibhavAmINaM sAhae purabho // 15 // jai ko'vi guNaDDhANaM imANa purao virUdharya bhaNihi / taM nibharajAu phuDhenAsemi sakimiyabhasaNuca // 16 // raNNo AeseNaM vasahi sahi ThibhA caummAsi / tatto suvihibhamuNiNo viharati jahicchibhaM tattha // 1 // " ityAdi rudrapallIya saMghatilaka sUrikRta darzanasaptati" pravacana parIkSA pR. 141 1252 jinezvarapari dhArAnagarI meM
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 bAda meM bihAra karate hue ve Apa tharApadranagara meM pAye aura vahAM para vardhamAnasUri kA anazana evaM samAdhipUrvaka svargabAsa hogyaa| eka samaya aisA duSkAla par3A ki jisase jJAna dhyAna meM skhalanA hone lgii| jainAgamoM tathA usapara kI gaI vRttiyoM kA bhI uccheda ho gayA / isako dekha zAsana devIne rAtrI ke samaya abhayadevasUri ko kahA ki durbhikSa ke kAraNa zrIzIlAjhAcArya racita TIkAoM meM kevala do aMga kI TIkA hI avaziSTa raha gaI haiM aura bAkI sava viccheda ho gayI haiM ataH zrApa avaziSTa nava aGgoM ko TokA banAkara sAdhu samAja para upakAra aura zAsana kI amUlya sevA kareM / isa para sUrijI ne nau aMgoM para TIkA racakara vidvAn AcAryoM se unakA saMzodhana karavAyA zrIbhagavatIjIsUtra kI TokAmeM svayaM AcAryazrI likhate haiM ki TIkAoM kA saMzodhana maiMne droNAcArya se karavAyA jo caityavAsiyoM ke agragaNya netA the / inake alAvA sUrijIne apanI TIkA meM yaha bhI sUcita kiyA hai ki pUrvAcArya racita TIkA cUrNiyoM ke AdhAra se maiMne TIkA kI racanA kI hai / devI ke kahane se prathama prati devI ke bhUSaNa se likhavAI aura bAdameM kaI bhAvuka zrAvakoM ne apane dravya se Agama likhavA kara AcAryazrI ko arpaNa kiye tathA bhaNDAroM meM sthApita kiye / eka samaya abhayadevasUri vihAra karake dholakA nagara meM padhAre / vahAM azubhakarmodaya se Apake zarIra meM kuSTarogotpanna ho gyaa| isase kaI irSyAlu loga kahane lage ki TIkA banAne meM utsUtra bhASaNa evaM lekhana se hI abhayadevasUri ke zarIra meM roga huA hai / logoM ke mukha se ukta apavAda ko sunakara AcArya abhayadeva sUri ko bar3I cintA hone lgii| puNyodaya se eka dina kI rAtrI meM dharaNendra ne Akara sUrIzvarajI ke zarIra kA apanI jibhyA se sparza kiyA isapara ajJAta sUrijI ne socAki merA AyuSya najadIka AgayA hai para dUsare hI dina dharaNendra ne pragaTa ho kara kahA ki Apake zarIra kA sparza karane vAlA maiM huuN| rogApaharaNa ke lie hI maiMne aisA kiyA thA ataH etadviSayaka kiJcit bhI cintA nahIM karanI cAhiye sUrijIne kahA-dharaNendra ! roga aura maraNa kA to mujhe tanika bhI bhaya nahIM hai para isake liye irSyAlu loga zAsana kI hIlanA kareM yaha jarA vicAraNIya yA bhayotpAdaka hai / dharaNendra ne kahA-isa bAta kAM Apa tanika bhI kheda na kreN| jina bimbake prabhAva se Apake zarIra kA yaha roga nizcaya hI calA jaaygaa| aba etadartha merI bAta jarA dhyAna pUrvaka suniye / zrIkAnta nagarI kA nivAsI dhaneza nAmakA eka dhanADhya zrAvaka jahAjoM meM mAla bhara kara samudra mArgase jArahA thA / mArga meM bANavyantara devatA ne kisI kAraNa vaza una jahAjoM ko stambhita kara diyA aura upadeza diyaa| isase dhaneza zrAvakane bhUmise tIna pratimAeM nikAlI evaM gharapara le AyA ukta tInoM pratimAoM meM eka kI sthApanA cArUpa nagarameM kI jisase vaha cArUpa tIrtha kahalAyA aura dUsarI kI sthApanA aNa Dilla pATaNameM kii| bacI huI tIsarI pratimA ko stambhana prAma kI seDikA nadI ke taTa sthita bhUgarbha meM sthApana kI hai jisako ApazrI jAkarake pragaTa kreN| pUrva nAgArjuna ne bhI vahAM rasa siddhi prApta kara stambhanapura nAma kA prAma AvAda kiyA / jina vimba ke pragaTa hone se Apake kuSTa roga kA kSaya hogA aura ApakI kIrti bhI bahuta prasarita hogii| itanA kaha kara dharaNendra deva to adRzya ho gyaa| prAtaHkAla hote hI sUrijI ne saba hAla dholakA nagara-nivAsI zrIsaMgha ko kahA | dharaNendra devAgamana aura rogApaharaNa kA saphala upAya sunakara zrIsaMgha ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / basa, 900 gADoM ke sAtha zrIsaMgha va sUrijI calakara seTI nadI ke kinAre para aaye| gopAla ko pUchane para jJAta huA ki yahAM gAya kA dUdha svayaM savita hotA hai / apragaNya logoM ne ukta bhUmi ko
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ va0 saM0 778 se 837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa khodanA prArambha kiyA to andara se pArzvanAtha bhagavAn kI manohara mUrti pragaTa ho gaI / prAcArya abhayadeva sUri ne 'jayatihuzraNa' stuti banAkara pramustuti kI aura zrIsaMgha ne mUrti kA vidhi pUrvaka prakSAlana kiyA jisako zarIra para lagAne se AcAryazrI kA roga claagyaa| aura stambhana tIrtha kI sthApanA huii| zrI mallavAdI ke ziSya ke upadeza se zrAvakoM ne catura evaM zilpajJa kArIgaroM ko bulavAkara jinezvara kA vizAla evaM suMdara mandira bnvaayaa| isa mandirajI kI dekha rekha ke liye aprezvara kI ora se usako pratidina eka dramma ke rojagAra se rakkhA / unhoMne usa dravya ko apane kAryoM meM kharca karane se bacAkara usI mandira meM eka deharI karavAI vaha adyAvadhi vidyamAna hai jaba mandira taiyyAra hogayA to AcArya zrI abhayadeva sUri se usakI pratiSTA karavAkara jainadharma kI prabhAvanA kii| tadantara dharaNendra ne sUrijI ko kahA-prabho! Apane jo 32 kAvya kA strotra banAyA hai usameM se do kAvya nikAla dIjiye / kAraNa, do kAvyoM ke rahane se koI bhI vyakti ina kAvyoM ko par3hegA to tatkAla mujhe pAkara hAjira honA par3egA isase mujhe kaSTa hogaa| sUrijI ne bhI bhaviSya ko socakara dharaNendra ke kathanAnusAra do kAvya nikAla diye para aba bhI isa strota kA pATha karane vAloM kA saMkaTa dUra ho sakatA hai / isa tIrtha ke prathama snAtra kA saubhAgya dhavalakA ke zrIsaMgha ko milaa| isa smtabhana pArzvanAtha kI mUrti kI prAcInatA ke liye mUrti ke pRSTha bhAga para zilAlekha khudA huA hai jisameM likhA hai ki ikkavIsaveM naminAtha ke zAsana ke 2222 varSa vyatIta hone ke pazcAt gaur3a deza ke AsAr3ha nAmaka zrAvaka ne tIna prati. mAeM banAI usake andara kI eka yaha pratimA hai| prAcArya jinezvarasUri aura buddhisAgarasUri ke svargavAsa ke pazcAt zAsana prabhAvaka zrI abhayadeva sUri ne pATaNa ke karNa rAjA ke rAjyatva kAla meM saM0 1135 svargavAsa kiyaa| AcArya abhayadevasUri ne hara taraha se zAsana kI bahuta hI prabhAvanA kI / aise parama prabhAvaka AcAryazrI ke guNa, zlAghanIya evaM AdaraNIya haiM / sakala jaina samAja para ApakA mahAn upakAra huA hai| prAcArya kAdIdevasari svarga sadRza gurjara deza ke aSTAdazazati prAnta meM maduhRta (maduzrA) nAmakA eka atyanta ramaNIya prAma thaa| yahAM para prAgvaTavaMzAvataMsa zrI vIranAga nAma ke eka kulasampanna gharAne ke gRhastha rahate the| inakI dharmapatnI kA nAma jinadevI thaa| eka dina rAtri meM jinadevI candra kA svapna dekha kara jAgRta huI / prAtaHkAla hote hI usane apane gurudeva AcArya candrasUrijI ko apane svapna kA hAla sunaayaa| svapna ko suna kara sUrijI ne kahA-bahina ! yaha svapna atyanta zubha evaM bhAvI abhyudaya kA sUcaka hai| tere bhAgyodaya se deva-candra ke samAna koI puNyazAlI jIva avatarita huA hogaa| jinadevI ne sUrijI ke vacanoM ko zubha evaM AzIrvAda rUpa samajha kara khUba hI harSa manAyA / bAstava meM bhAgyodaya kA harSa kisa prANI ko na ho ? samayAnantara mAtA jinadevI ne eka manohara putra ratna ko janma diyA jisa kA nAma pUrNacandra rakkhA / kramazaH jaba pUrNacaMdra ATha varSa kA huA to eka dina prAma meM upadrava ne apanA paira pasAra liyaa| ananyopAya na hone se vIranAga maduhata prAma ko chor3a kara lATa deza ke bhUSaNa svarupa bharoMca pattana meM claagyaa| bhAgyavazAt candrasUri kA bhI vahAM para padArpaNa ho gyaa| vIranAga ko bharoMca AyA huA dekha kara 1254 stambhana tIrtha kI sthApanA
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 sUrijIne bharoMca nivAsiyoM ko izArA kiyA jisase sakala zrIsaMghane mila kara vIranAga kA paryApta sammAna kiyA evaM unheM sarva prakAra sahAyatA pahu~cAkara svadharmI vatsalatA kA paricaya diyaa| eka samaya pUrNacandra kucha namaka zrAdi padArtha lekara nagara meM becane ko gyaa| mArga meM use eka aise zreSTivarya kA ghara milA jisake vahAM pUrvajoM dvArA samcita sonaiyA kolase ke rUpa meM bana gayA thaa| usa zreSTi ne ukta dravya ko koyalA samama kara bAhara DAlanA prArambha kiyA itane hI meM bAlaka pUrNacandra bhAgyavazAt vahAM pahuMca gayA / yadyapi vaha saunayA zreSTi ko koyale ke rUpa meM dIkhatA thA para pUrNacandra ko vaha svarNa rUpa jJAta hone lgaa| vaha tatkAla bola uThA - zreSTivarya ! zrApa saunayA~ ko bAhira kyoM kara pheMka rahe haiN| seTha samajha gayA ki nizcit hI yaha koI bhAgyazAlI puruSa hai / kAraNa, mere bhAgya meM na hone ke kAraNa mujhe yaha kolasoM ke rUpa meM mAlUma hotA hai para vAstava meM yaha hai saunayA hI / ataH svarNAvasara kA sadupayoga kara seTha ne kahA-vatsa ! isa pAtra meM DAlakara yaha saba mere ghara meM rakha do / pUrNacandra ne bhI unako eka pAtra meM ikaTThA kara nirdiSTa sthAna para rakhadiyA jisake upalakSa meM seThane bacce ko sau saunayA diyA / pUrNacandra saharSa apane ghara para AyA aura apane pitAzrI ko saba hAla kaha sunaayaa| vIranAga ne bhI dUsare dina prasanna citta hokara AcArya candrasUri ko putra kathita saba vRttAnta kahA, isa para sUrijIne kahAvIranAga ! tumhArA putra var3A hI bhAgyazAlI hai / yadi yaha dIkSA le to apanI AtmA ke sAtha hI jagata ke jIvoM kA uddhAra kara skegaa| vIranAga ne kahA-pUjyavara ! yaha mere eka hI putra hai para ApazrI ke Adeza kI upekSA bhI nahIM kara sakatA huuN| ApakI AjJA mujhe zirodhArya hai| isapara AcArya candrasUri ne bharoMca ke zrAvakoM ko sUcita kara diyA jisase unhoMne vIranAga ko tAjIvana ke liye AvazyakatA se adhika paryApta sahAyatA phuNcaadii| udhara zubhamuhUrta meM bAlaka pUrNacandra ko zikSA dIkSA dekara usakA nAma muni rAmacandra rakha diyaa| muni rAmacandra puNyazAlI evaM kuzAgra mativanta the ataH thor3e hI samaya meM unhoMne svapara mata ke zAstroM kA gambhIra manana pUrvaka adhyayana kara liyaa| itanA hI kyoM para muni rAmacandra para sarasvatI devI kI bhI pUrNa kRpA thI evaM usane muni rAmacandra ko varadAna bhI diyA thA yahI kAraNa hai ki Apa sarvatra vijaya patAkA phaharA rahe the| kramazaH ve itane pravINa ho gaye ki-- 1-dholakA meM advaitavAdI brAhmaNoM ko parAsta kiyaa| 2-kAzmIra ke vAdI sAgara ko parAjita kiyaa| 3-satyapura ke vAdiyoM se vijaya prApta kii| 4-nAgapura ke guNacandra digambara ko zAstrArtha meM hraayaa| 5-citrakUTa meM bhagavata zivabhUti ko , , 6-gopagiri meM gaGgadhara vAdI ko parAsta kiyaa| 7-dhArA meM dharaNIdhara vAdI ko , , 8-puSkaraNI meM vAdI prabhAkara brAhmaNa kA parAjatha kiyA / 9-bhRgukSetra meM kRSNa nAmake brAhmaNa ko hraayaa| isa prakAra muni rAmacandra ne vAda vijaya meM bar3I hI prakhyAtI prApta karalI / aba to zrApake anupama AcArya vAdidevasari kA bAda vijaya 1255
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 774-837] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pANDitya, tarka zakti ke vaicitrya evaM viSaya pratipAdana zailI kI apUrvatA se sakala jana samAja ApakI ora / prabhAvita ho gayA / vAdI loga to Apake nAma zravaNa mAtra se hI ghabarAne lge| paM0 muni vimalacandra prabhAnidhAna, harizcandra, somacandra, kulabhUSaNa, pArzvacaMdra, zAnticandra, tathA azokacandra Apake sahapAThI-vidyA, mantra kA abhyAsa karane vAle sAthI the / __AcAryazrI ne muni rAmacandra ko sUripada yogya sampUrNa guNoM se sampanna evaM paTTa kA nirvAha karane meM saba taraha se samartha jAna kara sakala zrIsaMgha kI anumati se Apako sUripada vibhUSita kara diyaa| sUripada arpaNAnaMtara ApakA nAma devasUri sthApita kiyA / zrAcArya devasUri ne vIranAga kI vahina ko dIkSA dekara usakA nAma candanabAlA rakkhA / candanabAlA sAdhvI bhI dIkSAnantara tapa saMyama meM saMlagna ho gii| eka samaya AcArya devasUri ne dholakA kI ora vihAra kiyaa| usa samaya vahAM ke eka zraddhAsampanna, dharmaniSTha zrAvaka ne zrI sImaMdhara svAmI kA eka vizAla mandira banavAyA jisakI pratiSThA ke liye usane sUrijI se prArthanA kI / sUrijI ne bhI ukta prArthanA ko mAna dekara zrIsImaMdhara svAmI ke mandira kI pratiSThA bar3I dhUmadhAma pUrvaka krvaaii| tadanantara sUrijI ne vahAM se sapAda lakSa prAnta kI ora vihAra kiyA / kramazaH AcArya zrI AbUpara Aye taba Apake sAtha Aye hue amba prasAdajI mantrI ko sarpa ne kATa khaayaa| isa para vAdI devari ke caraNodaka chAMTanese mantrI tatkAla hI viSa mukta ho gayA / pazcAt yugAdIzvara kI yAtrA kara ananta puNyoMpArjana kiyaa| usI dina rAtri meM ambAdevI ne pragaTa hokara devasUri ko kahA ki-sapAdalakSa prAnta kA vihAra banda karake vApisa Apa zIghra hI pATaNa padhAra jAiye kAraNa Apake gurudevazrI kA AyuSya kevala ATha mAsa kA hI avaziSTa rahA hai / sUrijI ne bhI devI ke kathana ko svIkAra kara tatkAla hI pATaNa kI ora vihAra kara diyaa| kramazaH pATaNa pahu~ca kara gurudeva ko vaMdana kiyA va ambAdevI kathita vacana AcAryazrI ko kaha sunAye / AcAryazrI candrasUri apane AyuSya kAla ko najadIka jAnakara antima saMlekhanA meM saMlagna hogaye / pATaNa meM eka bhAgavat vAdI devabodha nAmakA paNDita shraayaa| usane apane pANDitya ke garva meM eka zloka likhakara dvAra para laTakA diyA ki jo koI paNDita ho vaha mere ukta zloka kA artha kare eka dvi tri catuHpaMca SaNmenakamanenakAH devabodhe mayi kruddha SaNmenaka manenakaH // 1 // chaH mAsa vyatIta hogaye para koI bhI usa zloka kA artha na batalA skaa| isa bAta kA pATaNa nareza ko vahuta hI duHkha huA ki Aja taka maiMne itane paNDitoM kA satkAra kara rAja sabhA meM rakkhA para Aja eka videza kA paNDita isa prakAra pATaNa kI rAjasabhA ke pariNatoM kA parAjaya kara calA jaaygaa| rAtri ke samaya ambikAdevI ne rAjA ko kahA ki he rAjan / "tU itanI cintA kyoM karatA hai ? isa zloka kA artha karane meM to AcAryazrI devasUri samartha haiN|' itanA kaha kara devI adRzya hogii| devI ke kathanAnusAra rAjA ne dUsare hI dina devasUri ko bar3e hI satkAra ke sAtha rAjasabhA meM bulAyA / devasUri ne bhI rAjasabhA meM upasthita hokara vAdI ke zloka kA spaSTa artha isa prakAra kiyA ki eka pratyakSa pramANa ko mAnane vAlA cArvAka, pratyakSa aura anumAna pramANoM ko svIkAra karane vAle bauddha va vaizeSika, pratyakSa, anumAna aura Agama pramANa ko mAnane vAlA sAMkhya, pratyakSa, anumAna, Agama, 1256 pATaNa meM devabodha kA zloka
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 -immorerror aura upamAna pramANa ko mAnane vAle naiyAyika, pratyakSa, anumAna, Agama, upamAna, arthApatti aura abhAva rUpa 6 pramANa ko mAnane vAle mImAMsaka / ina cha pramANa vAdiyoM ko cAhane vAle muma devabodha ke kopAyamAna hone para brahmA viSNu aura sUrya bhI mere banajAte haiM arthAt sAmane kucha bhI nahIM bola sakate haiM to phira vidvAna manuSya jaise sAmAnya to mere sAmane vAda karane meM kaise samartha ho sakate haiM ? isaprakAra zlokArtha ko kaha sunAne se rAjA bahuta hI santuSTa huaa| vaha devasUri ko sabhAkI lAja rakhane vAlA parama niSNAta, medhAvI va guru samajha kara bahuta hI Adara satkAra karane lagA aura bAdikA garbha gala jAne se natamasta hocalA gyaa| pATaNa nivAsI eka bahaDa nAma ke dhanI bhakta ne sUrijI se pUchA ki-bhagavan mujhe kucha dhana-vyaya karane kA hai so vaha kisa kArya meM kiyA jAya ? isa para sUrijI ne use jina mandira banAne kI salAha dii| bahar3a ne bhI gurvAjJA ko zirodhArya kara mandira kA kArya prArambha kara diyA / catura, zilpajJa kArIgaroM ko bulAkara eka vizAla mandira bnvaayaa| mandira meM sthApana karane ke liye carama tIrthaGkara bhagavAna mahAvIra svAmI kI mUrti banavAI / pratimAjI ke netroM ke sthAna aisI maNiye lagavAI ki ve rAtri meM bhI sUrya kI bhAMti sadA prakAza karatI rahatI thI / vi0 saM0 1178 meM municandrasUri kA svargavAsa huA usake eka varSa pazcAt hI devasUri ne bahaDa ke mandira kI pratiSThA krvaaii| zrAcArya devasUri pATaNa se vihAra kara nAgapura padhAre to vahAM kA rAjA AlhadAna sUrijI ke svAgata ke liye svayaM sanmukha AyA / atyanta samAroha pUrvaka AcAryazrI kA nagara praveza mahotsava karake unheM ucita sammAna se sammAnita kiyaa| vahAM para devabodha nAmakA vAdI AyA aura usane devasUri ko praNAma kara eka zloka bolAyo bAdino dvijidvAn sATIpaM viSaya mAna mudritaH zamayati sadevasUri-narendravaMdyaH kathaM na syAt // 66 / eka samaya siddharAja ne apanI senA ke sAtha nAgapura para car3hAI karake usako cAroM ora se ghera liyaa| kucha samaya ke pazcAt jaba usane sunA ki yahAM devasUri virAjamAna haiM to yaha socakara usane apanA par3Ava haTAliyA ki jahAM hamAre gurudeva sari virAjamAna haiM; maiM usa rAjA ke durga ko kaise le sakatA huuN| basa, ukta vicArAnusAra vaha pATaNa lauTa gayA pATaNa pahu~cane para siddharAja ne devasUri ko Amantrita kara pATaNa meM hI caturmAsa karavA diyA / caturmAsa ke dIrgha avasara ko prApta karake siddharAja ne tatkAla nAga. pura para car3hAI kI aura vahAM ke kile para apanA adhikAra kara liyA / eka samaya karaNAvatI zrIsaMgha ne bhakti pUrvaka devasUri se prArthanA kara apane yahAM caturmAsa krvaayaa| acAryazrI ne bhI ariNTanemi ke caitya meM vyAkhyAna dekara ke aneka bhavyoM ko pratibodha de unakA uddhAra kiyaa| karaNATaka deza ke rAjA aura siddha sena kI mAtA kA pitA jayakezarI rAjA kA guru dakSiNa meM rahane vAlA, vAdiyoM meM cakravartI, jayapatrikI paddhati ko DAve paira para lagAne vAlA, abhimAna rUpI gaja aura garva rUpI parvata para ArUr3ha huA, jaina hone para bhI jaina mattadveSI, varSAkAla vyatIta karane ke liye vAsupUjya caitya meM ThaharA huA, zrIdevasUri ke vyAkhyAna se irSyA karane vAlA, kumudacaMndra nAma ke digambara vAdI ne cAraNoM ko vAcAla banAkara devasUri ke pAsa bhejaa| ve cAraNa bhI kumudacaMdra kI mithyA prazaMsA karate hue va zvetAmbaroM ko apamAna sUcaka zabda bolate hue kahane lage ki-"he zvetAmbaroM! sarvazAstra ke pAragAmI digambarAcArya zrI kumudacaMdra ke caraNa yugaloM kI sevA karake apanA kalyANa karo" ityAdi / AcArya devasUri kA vihAra 1257 winninwww.inindia. inwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwmonianusinneronmunnawwanimuwww.anirunt
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAraNa ke ADambara pUrNa mithyApralApa sUcaka zabdoM ko sunakara ke devasUri ke mukhya ziSya mANakya ne kahA ki he cAraNa ! siMha ke kaNTha para rahe hue kesarA ko apane pairoM se kauna sparza kara sakatA hai ? tIkSNa bhAle ko zrAMkhoM meM kauna phera sakatA hai, zeSanAga ke mastaka kI maNi lene meM kauna samartha hai usI prakAra zvetAmbarAcAyoM ke sAtha vAda vivAda karane meM kauna zaktizAlI hai / ziSya ke ukta zabda sunakara ke deva sUri ne kahA- he ziSya ! karkaza bolane vAle durjana para krodha karane kA avakAza nahIM hai / arthAt durjana para krodha nahIM para dayAbhAva hI karanA cAhiye / 1 devasUri kI samatAne vAdI ke abhimAna ko dviguNita kara diyA / vAdI ne eka vRddhAsAdhvI para upadrava kara usakI bar3I viDambanA kI / jaba sAdhvI upadrava se mukta huI to devasUri ke pAsa meM Akara upAlambha pUrNa zabdoM meM kahane lagI- ApakA jJAna, ApakI vidvattA aura ApakA vAdajaya kisa kAma kA hai ? jaba ki vAdI ke sAmane Apa samatA pakar3a kara baiTha gaye, ityAdi / zrAcAryazrI devasUri ne sAdhvI ko santoSa pUrNa vacana kaha kara pATaNa ke zrIsaMgha para eka patra likhA ki yahAM digambara vAdI kumudacandra AyA hai ataH hama cAhate haiM ki pATaNa meM inake sAtha vAda vivAda ho / pATaNa ke saMghane isa patra kA javAba likhA ki:Apa kRpA karake avazya hI pATaNa padhAreM / rAjA siddharAja kI rAjasabhA meM Apa donoM kA vAda vivAda karavAyA jAyagA ApakI vijaya ke liye 307 zrAvaka zrAvikAeM zrayambila kara rahe haiM / devasUri ko pATaNa ke zrIsaMgha kA patra par3ha kara bahuta hI prasannatA huii| unhoMne cAraNa ke sAtha vAdI ko kahalA diyA ki hama pATaNa jAte haiM, ataH Apa loga bhI pATaNa padhAra jAveM / rAjA siddha rAja kI rAja sabhA meM apanA paraspara vAda vivAda hogaa| isa bAta ko mukudacandra ne saharSa svIkAra krlii| jisa zubha dina sUrya meSalana meM candramA sAtaveM aura ripudrohI rAhu chaTe lagna sthita rahate tathA aura bhI zubha zakuna hote hue AcArya zrI devasUrine karaNAvatI se pATaNa ke liye prasthAna kara diyA rAste meM bhI bahuta acche zakuna aura zubha nimita karaNa milate gaye / idhara digambaracArya bhI pATaNa kI ora bihAra karane lage to usa samaya eka vyakti ko chIka ho I jo prasthAna ke liye azubha thI para vijayakAMkSI digambaroM ne usa para thor3A bhI vicAra nahIM kiyA / AcArya devasUri kramaza: vihAra karate hue pATaNa padhAre to mArga meM unheM acche zakuna hue / pATaNa pahu~cane para pATaNa zrIsaMgha ne nagara praveza kA bar3A bhArI mahotsava kiyA / sUrijI ne saMgha dharma dezanA dI pazcAt rAjA siddharAja se mile / idhara digamvarAcArya kumudacandra ne karaNAvatI se vihAra kiyA to mArga meM unheM bahuta hI apazakuna hue para vijayAkAMkSI kI bhAMti kisI kI bhI paravAha nahIM karate hue ve pATaNa cale Aye / donoM ke vAda ke liye rAjA ne mantrI gaMgila ko kaha kara yaha zarta karavA lI ki yadi digambara hAra jAyaM toM deza se coroM ke bAhira nikAla diye jAMya aura zvetAmbara hAra jAveM to pATaNa meM zvetAmbaroM kI sattA ke sthAna para digambaroM kI sattA sthApita kara dI jAya / bAda meM rAjA jayasiMha siddharAja ne apane paNDita kavi zrIpAla ko devasUri ke pAsa bheja kara kahalAyA ki svadezI ho yA paradezI, saba hI paNDitoM ke liye sarIkhA mAna hai tathApi Apa aisA vAda kareM ki hamAre sabhA kI zobhA banI rahe / devasUri ne kahA- Apa vizvAsa rakkheM, guru mahArAja ke diye hue jJAna se 1258 bAdI kA ADambara - sUrijI kI samanA
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 maiM dRr3hatA pUrvaka vAdI ko parAsta kara duuNgaa| vi0 saM0 1181 ke vaizAkha zuklA pUrNimA ke dina vAda prArambha huaa| rAjAnItijJa rAjAne nirdiSTa sthAna va samaya para donoM vAdiyoM ko Amantrita kiyA / di0 kumudacandrAcArya chatra, caMdara Adi mAnbara ke sAtha sukha pAlakI meM baiTha kara vAdasthala meM Aye / prAcArya devasUriko na dekha karake ve kahane lage ki kyA zvetAmbarAcArya pahile hI se Dara gayA jo sabhA meM hAjira na huA / itane meM devasUri bhI A gaye / devasUri ko dekhakara digambarAcArya bolA ki becAre zvetAmbara mere sAmane kitanI dera taka Thahara sakeMge / devasUri ne kahAvAgyuddha meM to zvAna bhI vijaya prApta kara sakatA hai / itane thAhar3a aura nAgadeva nAma ke do zrAvaka Aye / ve kahane lage pUjya AcArya deva ! maiMne Apase prArthanA kI thI usase bhI dugunA dravya vyaya karane ko taiyAra hU~ / sUrijIne kahA-abhI dravya vyaya kI zrAvazyakatA nahIM hai kAraNa, Aja rAtri meM hI guruvarya zrAcAryazrI candrasUrijI ne svapna meM mujhe kahA hai ki vAda meM strI nirvANa kA viSaya lenA aura vAdI vaitAla zAMtisUri ne uttarAdhyayana kI TIkA meM jaisA varNana kiyA hai usake anusAra hI vAda karanA so tumhArI vijaya hogI / maharSi utsAhasAgara aura prajJAvanta rAma rAjA kI ora se sabhAsada / bhAnu aura kavi zrIpAla devasUri ke pakSakAra / tIna kezava nAma ke gRhastha digambaroM ke pakSakAra / sarva prakAra se vAda vivAda yogya viSayoM kA nirNaya ho jAne ke pazcAt devasUri ne kahA-kucha prayoga kiijiye| digambarAcArya bole-khI-bhava meM mukti nahIM hotI hai / kAraNa alpasatva striyAM mokSa jAne lAyaka puruSArtha kara nahIM sakatI haiN| devasUri-sabhI puruSa yA sabhI striyAM eka sI nahIM hotI haiN| kaI striyAM mahAsatva vAlI bhI hotI haiN| mAtA marudevI mokSa gaI, satI madana rekhA Adi satva zIla mahilAoM ne puruSoM se bhI vizeSa kArya karake batalAyA hai / ataH ukta hetu strI nirvANa kA bAdhaka nahIM ho sakatA hai| isa prakAra ke lambe-caur3e vAda vivAdAnantara madhyasthoM ne svIkAra kara liyA ki devasUri kA kahanA nyAyAnukUla evaM pUrNa satya hai| rAjA kI ora se manjUra kiyA gayA ki devasUri vivAdameM vijayazIla rahe ataH rAjA prajA ne vAdyantroM ke sAtha devasUri kA svAgata karake apane sthAna para pahU~cAye / siddhahemazabdAnu zAsana ke kartA kalikAla sarvajJa AcArya hema candra sUri pharamAte haiM ki yadi devasUri rUpa sUrya kumudacandra rUpa aMdhakAra ko haTAne meM samartha nahIM hote to kyA zvetAmbara muni kamara para kapar3A dhAraNa kara sakate ? digambara vAdI isa prakAra hAra khAkara vahAM se calA gyaa| bAda meM pATaNa nareza siddharAja ne AcArya devasUri ko tuSTidAna dene lagA para unhoMne svIkAra nahIM kiyA / anta meM usa dravya se jina mandira banAne kA nizcaya huaa| dravya kI alpatA ke kAraNa usameM kucha aura dravya milAkara meru kI cUlikA ke samAna suMdara mandira banavAyA jisake liye svarNa kalaza evaM daNDa dhvajA sahita pItala kI manohara mUti taiyyAra karavAI / isa mandira kI pratiSThA devasUri Adi cAra AcAryoM ne kI / isale zAsana kI paryApta prabhAvanA pATaNa rAja sabhA meM zAstrArtha 1259 naramananearernmen
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa huI / isa prakAra aneka vAdoM ko jIta karake devasUri ne zAsana ke gaurava ko akSuNNa rakkhA / devasUri vAda vivAda meM siddha hasta the / caurAsI vAdoM meM vijaya prApta karane se Apa vAdI deva sUri ke nAma se vikhyAta hue / Apa vidyA mantra evaM kaI prakAra kI labdhiyoM meM nipuNa the / jainadharma ke utkarSa ke liye Apa kamara kasa karake taiyyAra rahate the| ApazrI ne syAdvAda ratnAkara nAmaka mahAn grantha kA nirmANa kara akhila vizva para mahAna upakAra kiyA / anta meM Apa apane paTTapara bhadrezvara sUri ko sthApita karake vi0 saM0 1226 zrAvaNa kRSNA saptamI ke dina svarga vAsI ho gye|| ApakA janma 1143 meM huA dIkSA 1152 meM aGgIkAra kI, sUripada 1174 meM prApta huA aura svargavAsa 1226 meM huA / savAryuH 83 varSa kA pUrNa kiyA / ___ prAcArya zrIhemacandrasUri ___ kleza ke Aveza se rahita gurjara prAntameM aNahillapura nAma ke eka vikhyAta nagara hai jisake antargata dhuMdhakA nAma kA eka atyanta ramaNIya prAma thA jahAM para mor3ha vaMzIya cAca nAmake seTha nivAsa karate the| zrApa zrI kI parama suzIlA dharmaparAyaNA dharmapatnI kA nAma pAhinI thA / ekadA mAtA pAhinI ne svapna meM cintA maNi ratna dekhA aura bhakti ke Aveza meM usane vaha ratna apane guru ko de diyaa| isa prakAra kA svapna dekha seThAnI harSa ke mAre phUlla gii| vahAM para cadragaccha rUpa sarovara meM padmasamAna aneka guNoM se suzobhita zrIdevacandrasUri virAjamAna the jo pradyumnasUri ke ziSya the| prAtaHkAla hote hI pAhinI ne usa divya svapna ko apane guru kI sevA meM nivedana kiyA taba guru ne zAstra vihita artha batAte hue kahA-'he bhadre ! jina zAsana rUpa mahAsAgara meM kaustubhamaNi ke samAna tujhe putraratna kI prApti hogI jisake sucaritra se AkarSita ho devatA bhI usakA guNagAna kreNge|" kAlAntara meM pAhinI ko zrI vItarAga bimboM kI pratiSThA karavAne ko dohalA utpanna huA jisako sunakara zreSThI ne pramoda pUrvaka pUrA kiyA / samaya ke pUre hone para mAtA pAhinIne zubhanakSatra meM ratnavat alokika putra ratna ko janma diyA jisake kaI mahotsava manAye gaye aura kuTumboM kI salAha ke anusAra bArahaveM dina sAnvaya 'caMgadeva' nAma sthApita kiyA gyaa| kramazaH dvitIyA ke candramA kI taraha bar3hate hue caGgadeva ko pAMcave varSa meM hI sadguru kI sevA karane kI icchA utpanna huii| pariNAmataH eka dina maur3ha caitya meM deva candrasUri caityavaMdana kara rahe the ki usI samaya mAtA pAhinI putra sahita maMdira meM AI / vaha pradakSiNA dekara bhagavAn kI stuti kara rahI thI ki caMgadeva guru ke Asana para jA baitthaa| isa kautUhala ko dekha kara guru ne kahA-bhadre ! vaha mahA svapna tujhe yAda hai yA nahIM ? dekha yaha nizAnI usa svapna ke phala kI bhAvI sUcikA hai / isa prakAra kahane ke pazcAt guru ne mAtA ke pAsa se putra kI yAcanA kI taba pAhinI ne kahA- prabhoM! Apa isake pitA ke pAsa se yAcanA kareM yaha yukta hai / isa para guru kucha nahIM bole taba pAhinI ne usa svapna kA smaraNa karake guru ke bacanoM ko anulaMghanIya samama snehase duHkhita hRdaya vAlI bhI usane apane pyAre putra ko guru mahArAja ke caraNoM meM arpaNa kara diyA / gurudeva bhI caMgadeva ko lekara ke stambhana tIrtha para aaye| vahAM pArzvanAtha mandira meM mAghamAsa kI zukla caturdazI ke dina brAhmamuhUrta meM aura zanivAra ke dina AThaveM dhiSNya For Private & Personal use only AcArya hemacanda sari kA jIvana
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 dharma sthita aura vRSabha ke sAtha candramA kA yoga hone para vRhaspati lagna meM sUrya aura bhauma ke zatru sthita rahate hue arthAt sarvAga zuddha zubha muhUrta meM zrImAn zreSTi udaya ke mahAmahotsava pUrvaka gurumahArAja ne caMgadeva ko dIkSA dI aura usakA somacandra nAma rakkhA | kramazaH yaha bAta cAca zreSThI ko jJAta huI to vaha tatkAla kupita hokara stambhana tIrtha zrAyA aura karkaza vacana bolane lagA taba udaya zrAvaka ne unako AcAryazrI ke pAsa meM lejAkara madhura vacanoM se zAnta kiyA / idhara muni somacaMdra ne apanI svAbhAvika pratibhA sampanna zakti dvArA zAghra hI tarka zAstra, vyAkaraNa aura sAhitya vidyA kA adhyayana kara liyaa| itane meM eka dina eka pada se lakSapada kI apekSA bhI adhika pUrva kA cintavana karate hue unheM kheda huA ki - aho ! mujha alpa buddhi ko dhikkAra hai / mujhe avazya hI kAzmIra vAso devI kA ArAdhana karanA cAhiye / ukta vicAra se prerita ho unhoMne guru mahArAja se prArthanA kI to devI kA sanmukha AnA jAnakara ke unhoMne (guru ne ) yaha prArthanA mAnya kI / pazcAt gItArtha sAdhutroM ke sAtha muni somacaMdra ne tAmralipti se kAzmIra kI ora prayANa kiyA / mArga meM Aye hue neminAtha ke nAma se prasiddha aise raivatAvatAra caitya meM Thaharakara gItArthoM kI anumati se somacaMdra muni ne ekAgra dhyAna kiyA / nAsikA ke aprabhAga para dRSTi sthApana karake dhyAna karate hue muni somacandra ko AdhIrAta meM sarasvatI devI sAkSAt pragaTa hokara ke kahA - 'he nirmala mati vatsa ! tU dezAntara meM mata jA / terI bhakti se santuSTa huI maiM yahAM para hI terI ipsitecchA pUrti kara duuNgii|' itanA kaha kara devI bhAratI adRzya hogaI / isa prakAra sarasvatI ke prasAda se muni somacaMdra siddha sArasvata va vidvAnoM meM agrasara hue / zrIdevacandra sUri ne apane antima samaya meM munisomacandra ko sUripadayogya jAnakara ke zrIsaMgha ke samakSa kuzala naimittikoM se nikAle hue zubha muhUrta meM sUripada arpaNa kara diyA / tabhI se munisomacandra hemacaMdra sUri nAma se vikhyAta hue / sUri padArUr3hAnaMtara zrApakI mAtuzrI ne bhI cAritra yAni dIkSA aGgIkAra kI aura unheM zrIsaMgha kI anumati se pravartanI pada va siMhAsana baiThane kI AjJA pradAna kI / ekadA AcArya hemacandrasUri vihAra karake hilapura nagara meM pdhaare| kisI dina rabAr3I se nikalA huA siddharAja rAjA bAjAra meM eka vAjU khar3e hue sUrijI ke pAsa aMkuza se hAthI ko lejAkara kahane lagAApako kucha kahanA hai ? taba AcArya bole - he siddharAja ! zaMkA binA gajarAja ko Age calAvo / diggaja bhale hI trAsa ko prApta ho para isase kyA ? kAraNa pRthvI ko to tumane hI dhAraNa kara rakkhA hai yaha sunakara rAjA bahuta hI santuSTa huA aura dopahara ko hamezA rAjasabhA meM Ane kI prArthanA kI / AcAryazrI ke prathama darzana se hI usako AnaMda huA va digyAtrA meM usakI jaya huI | eka dina mAlava prAnta ko jIta karake rAjA siddharAja AyA to saba dArzanikoM ne usako AzIrvAda diyA / isa para zrAcArya hemacandrasUri eka zravaNIya kAvya se AzISa dete hue bole- he kAmadhenu ! tU tere gomaya-rasa se bhUmi ko lIpa de he ratnAkara ! tU motiyoM se svastika pUrade, he caMdramA ! tU pUrNa kumbha banajA; he diggajoM ! tuma apanI sUr3a ko sIdhI karake kalpavRkSa ke pattoM se toraNa banAo kAraNa, siddharAja pRthvI ko jIta karake zrAtA hai| isase to rAjA kI prasannatA kA pArAvAra nahIM rahA / vaha raha raha kara bArambAra rAjasabhA meM dharmopadezArtha padhArane ke lie prArthanA karane lagA / eka dina avantikA ke bhaNDAra kI pustakoM ko dekhate hue rAjA kI dRSTi meM eka vyAkaraNa AyA muni somacandra para sarasvatI kI kRpA 1261
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778.837 bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jisako lekara guru se pUchA-bhagavan ! yaha kyA hai ? zrAcArya zrI ne kahA-yaha bhoja vyAkaraNa tarIke prasiddha hai| vidvAnoM meM ziromaNi mAlavapati ne saba viSayoM meM anekoM graMtha banAye haiM / yaha sunakara rAjA ne prAcArya zrI se jagajIvopakArArtha navIna vyAkaraNa banAne kI prArthanA kI / sUrijI ne kahA-rAjan kAzamIra meM bhAratIdevI ke bhaNDAra meM vyAkaraNa kI ATha pustakeM haiM unako Apa apane AdamI bheja karake maMgavAo jisase vyAkaraNa zAstra racane meM sahUliyata ho / guru ke vacanoM ko suna karake rAjA ne apane AdamiyoM ko kAzmIra deza meM bheje / pravarA nAma ke prAma meM sarasvatI devI kI caMdanAdika se pUjA karane lge| isase saMtuSTa hokara devI ne apane adhiSThAyaka ko Adeza kiyA ki-mereprasAda pAtra zrI hemacandrasUri mere hI anurUpa haiM ataH unake liye vyAkaraNa kI AThoM pustakeM dekara ke unako sammAna pUrvaka vidA kro| AThoM pustakoM ko lekara ke jaba ve aNahillapura Aye aura rAjA ke sammukha ukta camatkAra pUrNa ghaTanA kA varNana karane lage to rAjA ko Azcarya ke sAtha hI harSa evaM apane rAjya meM vartamAna aise guru ke liye gaurava paidA huaa| AcA zrI hemacandrasUri ne AThoM vyAkaraNa kA avalokana karake "zrIsiddhahama" nAmakA navIna evaM adbhuta vyAkaraNa banAyA jisako likhavA 2 kara rAjA ne bahuta dUra taka phailAyA / kAkala nAma ke ATha dhyAkaraNa ke jJAtA vidvAn ko ukta vyAkaraNa kA adhyApana karAne ke liye niyukta kiyaa| eka dina paNDitoM se zobhAyamAn rAjA kI rAjasabhA meM eka cAraNa aayaa| usane apabhraMzabhASA meM eka gAthA bolii| hemasUri acchANite Isaraje paNDiA / lacchivANi mahukANi sAMpai bhAgI muhamaruma // isa gAthA ko tIna bAra bolanese sUrijIne usako sabhyoM ke pAsase 30 hajAra rupayA inAma dilvaayaa| eka dina rAjA siddharAja ne guru mahArAja se pUchA-aho bhagavan ! Apake paTTa yogya adhika guNavAn ziSya kauna hai ? AcAryazrI ne kahA-sujJaziromaNi rAmacandra nAmakA merA ziSya hai jo samasta kalAoM meM pAraMgata evaM zrIsaMgha se sammAnita hai / usI samaya prAcArya ne rAjA ko ukta ziSya batAyA to ziSya ne rAjA kI stuti karate hue kahAmAtrAyApyadhika kiJcina na sahante jiriSavaH / itIva va dharAnAtha ? dhArAnAtha mamAkRthAH // isase rAjA santuSTa huA aura prAcAryazrI ke samAna hI zAsana prabhAvaka hone kI bhAvanA pragaTa kI idhara irSyAlu brAhmaNaloga sUrijI ke tapasteja va alaukika pANDitya janya pratibhA se asUyA ko dhAraNa karake rAjA ko unake viparIta aneka taraha se bhrama meM DAlane kA prayatna karane lage para sujJa rAjA unakI ora upekSA hI karatA rahA / eka dina prasaGgopAta AcAryazrI ke vyAkhyAna meM neminAtha caritrAntargata pANDavoM kA caritra cala rahA thaa| usameM pANDavoM ke zatruJjaya para siddha hone kA varNana AyA to brAhmaNa loga vedavyAsa viracita mahAbhArata se viparIta prasaGga ko sunakara rAjA se kahane lage ki aho svAmin ! vedavyAsa ne apane bhaviSya jJAna se yudhiSThirAdika kA adbhuta vRttAMta kahA hai usameM antima samaya meM himAlaya parvata para jAne va kedAra meM rahe hue zaMkara Adi ke arcana pUjana se antima ArAdhanA karane kA ullekha hai| para ye zvetAmbara muni viparIta bhrama phailAkara jana samAja ko dhokhe meM DAla rahe haiM ataH isakI rukAvaTa honI 1262 karamIra kI 8 pustake kA vyAkaraNa
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1737 cAhiye / irSyAlu brAhmaNoM ke mukha se ukta bAta suna kara rAjA ne ucita vicAra karane kA AzvAsana dekara unheM vidA kiyaa| idhara rAjA ne hemacandrAcArya ko bulA kara pUchA- aho bhagavan ! kyA pANDavoM ne jaina dIkSA lI, aura zajaya para paramapada prApta kiyA aisA zAstroM meM ullekha hai ? __ AcArya ne kahA-hA~, ullekha to hai para yaha nahIM kahA jA sakatA ki vedavyAsa racita mahAbhArata meM varNita himAlaya para gaye hue hI ye pANDava haiM yA anya haiN| rAjA ne punaH prazna kiyA-AcAryadeva ! kyA pANDava bhI pahile bahuta se ho gaye haiM ? sUribole- rAjan ! maiM kahatA hU~ so dhyAna pUrvaka suniye | vyAsa racita mahAbhArata meM gAMgeya pitAmaha kA varNana aAtA hai / unhoMne yuddha meM praveza karate hue apane parivAra ko kahA thA ki-jahAM abataka kisI kA agni saMskAra na huA ho vahAM merA agni saMskAra karanA" pazcAta saMgrAma meM bhISma pitAmaha prANa mukta hue to unake vacanAnusAra unake zava ko parvatAprabhAga para kuTumba ke loga agni saMskAra ke liye le gaye jahAMpara ki manuSyoM kA saJcAra bhI nahIM hotA thA para vahAMbhI divya vANI huI kiatra bhISma zataM dagdhaM pANDavAnAM zatatrayam / droNAcArya sahasraM tu karNasaMkhyA na vidyate // arthAt-yahAM sau bhISma jalAne meM Aye haiM, tIna sau pANDava aura hajAra droNAcArya bAlane meM Aye haiN| usI prakAra karNa kI saMkhyA to ho hI nahIM sakatI hai| ukta pramANAnusAra usa samaya jaina pANDava bhI ho sakate haiM kAraNa, zatrulajaya para unakI pratimAeM haiN| nAsika ke caMdraprabha mandira meM va kedAra mahAtIrtha meM bhI pANDavoM kI pratimAeM haiN| hemacandrAcArya ke zAstrasammata yukti pUrNa samAdhAna se rAjA bahuta prasanna huzrA usake mana meM sUrijI ke prati adhikAdhika zraddhA evaM sneha pUrNa sadbhAvanAeM paidA hone lgii| eka samaya Abhiga nAmakA rAjapurohita krodha va irSyA ke vaza rAjasabhA meM virAjamAna zrAcAryazrI ko kahane lagA ki- tumhArA dharma zama aura kAruNya se suzobhita hai para usameM eka nyUnatA hai ki zrApa logoM ke vyAkhyAna meM striyAM sarvadA zRMgAra sajakara ke zrAtI haiM aura tumhAre nimitta akRta aura phrAsuka AhAra banAkara Apako detI haiM to tumhArA brahmacarya kisa taraha se sthira raha sakatA hai ? kAraNavizvAmitra parAzara prabhRtayo ye cAmbupatrAzanA ste'pi / strImukha paGkajaM salalitaM dRSTaiva mohaMgatAH // AhAraM sudRr3ha ( sughRtaM ) payodadhiyutaM ye bhuMjate mAnavA / steSAmindriyanigraho yadi bhaved vindhyaHplavetsAgare // jala phala aura patra kA zrAhAra karane vAle vizvAmitra aura parAzara muni strI ke bilAsa yukta mukha ko dekha karake moha mUr3ha bana gaye to dUdha dadhi rUpa snigdha AhAra bhogI manuSyoM kA indriya nigraha to samudra meM vindhyAcala parvata ke tairane jaisA hai| AcAryazrI ne kahA-he purohita ! tumhArA yaha vacana yukta nahIM hai kyoMki citta vRttiye vibhinna prakAra kI hotI haiM jaba pazuoM meM bhI vicitratA ( bhinnatA) dRSTigocara hotI hai taba caitanya yukta manuSya kI kyA bAta ? kAraNadharma dvoSiyoM ke prazna sUrijI kA samAdhAka 1263 Jain Education international
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa siMhobalI hariNazUkaramAMsa bhojI , saMvatsareNa ratimetikilaikavAram / pArApataH khara zilAkaNa bhojano'pi kAmI bhavatyanudinaM vada ko'tra hetuH|| arthAt baliSTha siMha hariNa aura zUkara ke mAMsa ko khAtA huA bhI varSa meM eka bAra rati sukha ko bhogatA hai aura kabUtara zuSka dhAnya khAne vAlA hone para bhI pratidina kAmI hotA hai; isameM kyA kAraNa hai ? isa uttara kA rAjA va rAjasabhA ke paNDitoM para bahuta hI prabhAva par3A / "AcArya hemacandrasUri aura pATaNa kA rAjA siddharAja jayasiMha kA caritra bar3A hI camatkArI hai sAtha meM eka devabodha bhAgavatAcArya kA vistAra se varNana kiyA hai para hamArA saMkSipta uddezya ke anusAra hamane yahA~ sArarUpa hI likhA hai cAhe jaina dharma ke kitane hI dveSI kyoM na ho para unake muha se bhI sAhasa nikala hI jAtA hai jaise ki pAtu vo hemagopAlaH kaMbalaM daMDamudvahana / paTdarzanapazugrAmaM cArayan jainagocare // 90 // rAjA siddharAja ke santAna nahIM thI ataH vaha udAsInatA dhAraNa kA prAcArya hemacandrasUri ke sAtha tIrtha yAtrArtha nikala gayA para rAjA paidala calatA thA eka samaya rAjA ne sUrijI se prArthanA kI ki zrApa bAhana para savArI karAve ? sUrijI ne isa bAta ko svIkAra nahIM karake apanA sAdhu dharma kA paricaya karavAyA isa para rAjA ne bhakti ke vasa hokara kahA ki Apa jar3a ho sUrijI ne kahA hama nijar3a haiM / isa para rAjA ko bar3A hI Azcarya huA / para usa dina se sUrijI kA aura rAjA kA 3 dina taka milApa nahIM huA taba rAjA ne socA ki sUrijI gusse ho gaye hoMge rAjA cala kara sUrijI ke taMbu meM Aye vahAM sUrijI zrAMvila kara rahe the jo pAnI meM lukhI roTI DAlakara khA rahe the jisako rAjA ne dekhA to usake Azcarya kA pAra nahIM rahA rAjA ne sUrijI se prArthanA kI bhagavAn mere aparAdha kI kSamA baksIsa karo isa para sUrijI ne kahA ki / 'bhuMjI mahIvaya bhaikSya jIrNa vAso vasI mahi zayI mahi pRSThe kurvI mahi kimiishvraiH|| hama bhikSAlAkara bhojana karate haiM jIrNa vastra pahanate haiM aura bhUmi para zayana karate haiM phira hameM rAMka aura rAjA se kyA prayojana hai / sUrijI kI nispRhatA dekha rAjA ko bar3I zraddhA ho gaI / rAjA ne sUrijI kA bar3A bhArI satkAra kiyA bAda rAjA sUrijIke sAtha zatrujaya para car3he aura rAjAne bhAva sahita yugAdIzvara kI pUjA kara bAraha prAma bheMTa (arpaNa) kiye aura apane janma ko kRtArtha mAnA / bAda giranAratIrtha jAkara bhagavAn neminAtha ke caraNa yugala kI pUjA kI rAjAne neminAtha kA prasAda dekhakara khuzI manAi isapara sajana maMtrI ne kahA nareza ! isakA punya Apane hI upArjana kiyA hai kAraNa nau varSa pUrva meM yahAM kA sUbA thA aura rAjya kI Amanda se satAvIsa lakSa dravya lagA kara tIrtha kA uddhAra karavAyA thA ApakI smRti meM na ho to mere se abhI dravya le lirAve ? rAjA ne usakA bar3A bhArI anumodana kiyA aura ratna suvarNa puSpAdi se pUjA kara kaI maryAdAeM svayaM rAjA ne bAMdhI vaha abhI taka calatI haiM bAda sUrijI ke sAtha rAjA prabhAsapahana ziva darzanArtha gaye aura sUrijI bhI sAtha meM the sUrijI ne zivajI kI stuti kii| yatra tatra samaye yathA tathA yo'si so'sya bhidyAya yayA tyaa| vIta doSa kuluSaH sa ced bhavAneka eva bhagavAnnamostu te // 1 // kisI bhI samaya kisI bhI taraha kisI bhI nAma se kyoM na ho para jo Apa doSa kaluSa se rahita ho to he bhagavAn ! zrApa aura jina eka hI ho Apako merA namaskAra ho| vahAM se vyAkula cita evaM saMtAna 1264 rAjAne zajaya ko bAraha grAma bheTa Jain Education international
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 kI cintA sahita aMbA debo ke darzana pUjana kiyA usa samaya AcAryazrI ne aSTama tapa kara devI kI dhArAdhanA kI jisase devI AI aura kahA ki rAjA ke bhAgya meM saMtAna nahIM hai rAjA ke bhrAtA kA putra kumArapAla hai vaha punya pratApI aura rAjya ke yogya hai aura bhI naye rAjAoM ko jItakara nAma kamAvegA ityAdi / bAda sUrijI se rAjA ne saba hAla suna kara vahAM se pATaNa A gaye / / kSatriyoM meM ziromaNi devaprasAda jo rAjA karaNa kA bhAi thA usakA putra tribhuvanapAla aura usakA putra kumArapAla jo rAja lakSaNa kara saMyukta thA devI ne bhI usake liye hI kahA thA para phira bhI rAjA ne nimitAdi zAstroM se nirNaya kiyA to unhoMne bhI yahI btlaayaa| bhavitavyatA balavAna hotI hai| siddharAja kA kumArapAla para dveSa thA aura usako maravA DAlane kA nizcaya kiyA thA para kumArapAla ko khabara hone se vaha zarIra ke bhasma lagA jaTA bar3hA kara evaM ziva bhakta hokara nikala gyaa| eka samaya kisI ne Akara rAjA ko kahA ki yahA~ 300 tApasa Aye haiM / jisameM kumArapAla bhI hai Apa sabako bhojana ke lie AmantraNa karake dekheM jisake pairoM ke caitya padma cakra dhvajAdi cinha hoM vahI tumArA vairI kumArapAla hai aisA samajha lenaa| ThIka rAjA ne saba topasoM ko bhojana kA AmantraNa diyA aura unake paira bhI dhoye jaba kumArapAla kA vArA AyA to usake pairoM meM padmAdi zubha cinha dekha kara rAjA jANa gayA kI yahI merA duzmana hai kumArapAla bhI samajha gayA ataH vaha akasmAt kamaMDala lekara calA to vahA~ se hemacandrasUri ke upAzraya gayA vahA~ tAr3a patroM kA Dhera lagA huA thA usameM usako chipA diyA rAjA ke AdamI Aye dekhA para nahIM milA ataH cale gaye / bAda kisI samaya kumArapAla jArahA thA to rAjA ke savAroM ne usakA pichA kiyA itane meM eka kumhAra kA ghara AyA kumArapAla ke kahane se usane apane nibAr3A meM chipA liyaa| jaba savAra nirAza hokara cale gaye taba kumhAra ke vahA~ se nikala kara kumArapAla cala dhare aura vaha khammAta nagara meM pAyA vahA~ eka udAyana nAma kA bar3A hI dhanADhaya maMtrI rAjya ke kAma karatA huA rahatA thA usake pAsa eka brahmacArI lar3akA rahatA thA usane maMtrI ke pAsa jAkara kumArapAla se sunA huA saba hAla kaha sunAyA aura kahA ki kumArapAla bhukhA pyAsA hai kucha khAne ko deM ? para udAyana ne rAja bhaya se kucha bhI nahIM diyA aura kahA ki usako kahadeM ki zIghra hI calA jAve / ThIka kumArapAla cAra dinoM kA mukhA pyAsA thA phira bhI vaha cala kara hemAcArya ke upAzraya meM AyA hemAcArya vahA~ cAturmAsa kiyA thA kumArapAla kA Adara kara kahA ki he bhavI nresh| tumako sAtave varSa meM rAja kI prApti hogii| isa para kumArapAla ne guru kA parama upakAra mAnA aura usake mAMgane para guru ne zrAvaka ko kaha kara 32 (calanI rupaye) dilAyA aura kahA ki aba tumhAre pAsa daridra nahIM shraavegaa| basa kumArapAla guru ko namaskAra kara vahAM se dezAntara calA gayA kabhI kApar3iyA ke rUpa meM kabhI yati sanyAsI ke rUpa meM kabhI avadhUta ke rUpa meM bhramana karatA thA kumArapAla kI rANI bhopAla devI bhI pati kA picchA nahIM choDA vaha bhI pracchannapaNa unake picche picche bhramana kiyA karatI thI isa prakAra kumArapAla ne sukha dukha kA anu bhava karate hue sAta varSa jyoM tyoM kara nikAla diye| saMvat 1199 meM siddharAjA kA dehAnta ho gyaa| na jAne kumArapAla ke bhAgya ne hI usako khabara dI ho vaha nagara ke bAhara zrIvRkSa ke nIce zrAkara baiTha gayA ThIka usa samaya durgAdevI ne madhura svara se kumArapAla ko gAnA sunAyA kumArapAla ne kahA he jJAnanidhAna devI ! yadi mujhe rAja milane ko ho to tU mere mastaka para baiThakara madhura gAnA sunA / ThIka devI ne aisA kiyA aura kahA ki nizcaya hI tumako rAja milegA bAda waamannaworanwwwwwwwwwwanawanewmannawwanm wwwimmmmmmmmmmmmmmwww siddharAja kA kumArapAla para dveSa
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tathA'stu kahakara kumArapAla nagara meM gayA / zrImAn saMbase milA aura hemAcArya ke upAzraya gayA kumArapAla guru ko namaskAra kara unake Asana para baiTha gayA isase punaH guru ne kahA isa nimitta se tuma nizcaya hI rAjA hoge kumArapAla ne sUrijI kA upakAra mAnatA huA vahA~ se uThakara nagara meM jA rahA thA / ki dazahajAra azva kA mAlika kRSNadeva jo ApakA benoi lagatA thA rAtri meM milaa| idhara pATaNa ke rAjadhUrA calAne vAloM kI siddharAja ke ziva mandira meM sabhA ho rahI thI ki pATaNa kA rAjA kisako banAyA jAya isa viSaya kA vicAra karate the vahAM para do rAjaputra Aye ve ThIka sthAna para baiTha gaye / itane meM kRSNadeva kumArapAla ko bhI sabhA meM lAye ve apane vastra ko saMkalita kara yogyAsana para baiTha gaye isa para gaja zubhaciMtakoM ne bhaviSya kA vicAra kara sabakI sammati se pATaNa ke rAja siMhA. sana para kumArapAla kA rAjyAbhiSeka karabAyA tatpazcAt kumArapAla ke duHkhamaya bhramana ke samaya jitane logoM ne sahAyatA dI thI una sabakoM bulavA kara sabakA yathAzakti sammAna kiyA bhopAladevI ko paTTarANI pada diyA aura bhI yathAsaMbhava maMtrI mahAmaMtrI vagairaha pada para niyukta kiye / guru hemacandrasUri ke liye to kahanA hI kyA thA jo Age likhA jaaygaa| rAjA kumArapAla ke rAjasiMhAsana para baiThate hI sapAdalakSa ke cauhAna rAjA arNorAja ke sAtha vigraha huA jisase sainA lekara car3hAI kI para saphalatA nahIM milI ataH lauTakara vApisa AyA isa prakAra kaI vakta sainA lekara gayA isameM kaI 11 varNa khatma ho gayA para arNorAja ko parAjaya nahIM kara sakA taba kumArapAla ne apane maMtrI vAgbhaTTa se jo maMtrI udAyaNa kA putra thA upAya pUchA usane uttara diyA ki he nareza ! jabaki ApakI prAjJA se Apake bhAI kIrtipAla ne sorASTra ke rAva nodhaNa para car3hAI kI usameM merA pitA udAyaNa bhI thA usane nAte samaya zatrujaya yugAdinAtha kA darzana pUjana kiyA aura yuddha vijaya ke liye bhI prArthanA kI bAda vahA~ kA jIrNa mandira dekha uddhAra karavAne kI pratijJA kI bAda noMSaNa se yuddha kiyaa| jisameM kIrtipAla ke pAsa meM raha kara maMtrI udAyaNa vIratA se yuddha karatA thA aura vijaya bhI milI para udAyaNa ke coTa na lagane para bhI vaha bhUmi para gira par3A kIrtipAla ne udAyaNa ke pAsa jAkara antima vAta karI udAyaNa ne kahA ki merI antimAvasthA hai para Apa mere putra vAgbhaTTa ko kahanA ki merI pratijJA (tIrthodvAra) ko vaha pUrNa kare ityAdi he rAjana! yadi bhApa bhI vijaya kI icchA rakho to ajitanAtha kA iSTa evaM mAnyatA rakho ityAdi / rAjA ne kahA ThIka hai vAgbhaTTa aba mujhe yAda A gayA hai ki maiM merI musApharI meM bhramana karatA khammAta gayA thA bosiri dvArA maiM udayana se kuccha yAcanA kI para vaha nitijJa evaM rAjabhakta usa samaya ve merI kuccha bhI sahAyatA nahIM kara sake para maiMne usa para gussA na kara usakI rAjabhakti kI sarAhanA kI bAda hemAcArya ke pAsa gayA usane merI sahAyatA kara rAja milane kA vizvAsa dilAyA ityAdi rAjA ne maMtrI kI prazaMsA kI bAda meM rAjA ne vAgbhaTTa ko kahA ki rAja khajAnA se dhana lekara pahale zatrujaya kA uddhAra karavA kara maMtrI kI pratijJA ko saphala kro| bAda maMtrI vAgbhaTTa ke sAtha rAjA kumArapAla pArzvanAtha ke mandira meM jAkara ke darzana pUjana vagairaha bhati kara yuddha vijaya kI bolavAM kI jisameM maMtrI vAgbhaTTa ko sAkSi rUpa meM rkhaa| bAda pramu ko namaskAra karake ajita mandira ho kara apane sthAna Aye aura zIghra hI senA ko sajadhaja kara vijaya kI AkAMkSA karate huye pATaNa se prasthAna kara diyA aura kramaza: caMdrAvatI ke pAsa Akara DerA DAla diyA vahAM ke sAmaMta rAjA ne bhI acchA svAgata kiyaa| Amann 1266 kumArapAla ko pATaNa kA rAja
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 kisI vikramasiMha ne rAjA kumArapAla ko jAna se mAra DAlane ke liye Sar3ayaMtra racA para rAjA ke prabala punya pratApa ke sAmane duzmanoM kI kyA calane vAlI thI usa Sar3ayaMtra se rAjA vAla bAla baca gayA aura senA lekara ajayapura ke killA para dhAvA bola diyA khUba joradAra yuddha huA Akhira iSTa ke prabhAva se arNorAja ko pakar3a kara kaida kara liyA aura nagara khajAnA vagairaha khUba lUTA rAjA kumArapAla bar3A hI udAra thA jo lUTa meM jisako mAla milA vaha usako de diyA ki kaI puztoM taka bhI khAyA huA nahIM khUTe / tatpazcAt vijaya ke nakAre bajAte huye rAjA ne paTTana meM bar3e hI mahotsava ke sAtha praveza kiyA janatA siddharAja kI apekSA kumArapAla kI adhika prazaMsA karane lgii| ___ rAjA nagara praveza ke samaya jaba bhagavAn ajitanAtha kA mandira AyA to vahAM jAkara sugaMdhI dhUpa puSpAdi se bhagavAn kA pUjana kiyA bAda pArzvanAtha ke mandira meM pUjana kI tatpazcAt rAja mahiloM meM praveza kiyA yAcakoM ko puSkala dAna diyA aura jina logoM ne yuddha meM kAma diyA una saba kI kadara kI evaM puSkala pAritoSaka diyaa| Sar3ayaMtra racane vAle vikrama ko bulA kara usake kukRtya yAda dilA kara kaida kiyA aura usake bhAI rAmadeva ke putra yazodhabala ko caMdrAvatI kA sAmaMta rAja banAyA / eka samaya rAjA kumArapAlane vAgbhaTTa mantrI ko kahA ki dharmake liye kaunase guru ThIka hai ki apanekoM sadupadeza de sake ? mantrIne bhagavAna hemacaMdrasUri kA nAma batalAyArAjAne pUrva smRti ho pAne se maMtrIse kahA ki zIghra gurujI ko bulAo ataH mantrI gurujI ko lekara gajabhuvanameM pAyA rAjA khar3e hokara sUrijI kA satkAra kiyA aura prArthanA kI bhagavAna mujhe jainadharma kA upadeza deM / sUrijIne ahiMsAparamodharmaH ke viSayameM khUba joroM se upadeza diyA mAMsAdi abhakSa padArthoM kA vivecana kiyA jisakA tyAga karanA rAjA ne svIkAra kiyA bAda rAjAne caityavandana sAmayika poSadha pratikramaNAdi dharma kriyA kA evaM tAtvika jJAna sampAdana kiyA jisase jainadharma para rAjA kI aTala zraddhA ho gaI eka dina rAjanegurujI se kahA bhagavAn maiMne ina dAMtoM se mAMsa khAyA hai ataH inako girA denA cAhatA hU~ sUrijIne kahA he rAjan isa prakAra ajJAna kaSTa se pApoM se chuTa nahIM sakatA hai ataH 32 dAMtoM ke sthAna upabana meM 32 jina mandira banA kara kRtArtha ho rAjA ne aisA hI kiyA / jo 32 sundara jinamandira banA kara sUrijI se pratiSThA krvaaii| gajA ke nepAla dezase 21 aMgula kI candrakAnta maNi bheTameM AI thI ataH rAjAne vAgbhaTTa ko kahA ki terA banAyA mandira mujhe de de ki maiM isa mUrti ko sthApana karUM uttara meM mantrI ne bar3I khuzI batalAte hue kahA ki jarUra merA mandira liraaveN| __mantrI ne rAjA ko yAda dilAI ki merA pitA anta samaya kItipAla se zatrajaya ke uddhAra ke liye kaha gaye the aura Apane bhI pharamAyA thA ki hamAre khajAne se dravya le kara jIrNoddhAra karavAdo / isaliye zrApako punaH smaraNa karavAyA hai / rAjA ne bar3I khuzI ke sAtha maMtrI ko ijAjata dedI bAda maMtrI Adi bahutame dharma bhAvanA vAle bar3e bar3e seThiye calakara zrIzatrubjaya para gaye vahAM kA mandira vagairaha dekhA zilpajJo ko bhI dikhAyA nakazA bhI taiyAra karavAyA / saba loga DerA taMbU lagA kara vahAM Thahara gaye bhagavAn kI pUjA bhakti karate huye jIrNoddhAra kA kAma cAlU kara diyaa| pAlItAnA ke pAsa meM eka gAmar3A thA vahA~ eka dAlidra bANiyA (zrAvaka ) basatA thA usake pAsa kumArapAla kI vijaya yAtrA 1267
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kevala 6 drambha (TakA) the jisase ghRta lAkara saMgha ke par3Ava meM becatA thA jisase usako eka rupayA eka dramma paidAsa huI unameM eka rupayA kA kesara dhUpa puSpa vagairaha lekara prabhu kI utsAhapUrvaka pUjA kI zeSa 1 dramma bacA vaha pahale 6 ke sAtha milA kara sAta dramma bar3e hI jAbatA se bAMdha liye ve unake liye sAta lakSa jitane the dAlidra ke to aisA hI hotA hai| mantrI ko dekhane ke liye vaha dAlidra vaNaka unake taMbU ke daravAjA para Akara khar3A huA chendroM se andara baiThA huA mantrI usake dekhane meM AyA to usane pUrva saMcita puNya pApa ke phaloM para vicAra kiyA ki kahAM to mere pApa jo ki pUrI roTI bhI nahIM aura kahAM isakA punya ki rAja sAhI ThATha sAdhAraNa rAjA jAgIradAra bhI isakI sevA meM khar3e rahate haiM phira bhI yaha dAdA ke mandira kA jIrNoddhAra kara puNya kA saMcaya karate haiM ityAdi vicAra karatA thA itane meM capar3AsI Akara usa maile kapar3e vAle ko vahAM se haTA diyA jisako maMtrI dekhatA thA usane bAda maMtrI apane pAsa bulA kara usa dAlidrase saba hAla pUchA usane eka rupayA ke puSpAdi se pUjA karane kA hAla sunAyA ataH mantrI ne apanA sAdharmI bhAI samajha kara Asana para baiTAyA itane meM jIrNoddhAra kI TIpa lekara kaI seThiye Aye aura salAha karane lage mantrI dAlidra koM pUchA ki tumhAre bhI kucha kahane kA hai| usane kahA ki 7 dramma merA lagAdo to maiM kRtArtha ho sakU~ / isako dekha mantrI ne bar3A hI zrAzcarya kiyA ki isane bar3I udAratA kI apane pAsa kA saba kA saba dravya de diyA yaha to merA sAdharmI bhAI hai ataH AdamI ko kaha kara bhaMDAra se tIna bar3hiyA rezamI vastra aura 500 dravya maMgA kara usako inAma meM dene lge| isa para vaha garIba zrAvaka gussA kara bolA ki kyA Apa dhanavAna isaliye huye haiM ki garIboM ke puNya ko mUlya de kharIda kara unako parabhava meM bhI garIba hI rkhnaa| mantrI suna kara Azcarya meM DUba gayA aura usako apane se bhI adhika dharmajJa samajha kara dhanyavAda diyA jaba vaha garIba apane ghara para gayA aura aurata ko saba hAla kahA para aurata thI kleza priya kintu na jAne usako usadina sadbuddhi kahAMse AI ki patise sahamata hokara sukRta kA anumodana kiyA bAda patise kahA ki apanI gAya bAra bAra khUTA ukher3a kara bhAga jAtI hai ataH khUTA ko bhUmi meM kosado ? basa pati ne hAtha meM kadAlI lekara bhUmi khodane lagA ki aMdara se 4000 suvarNa mudrikAe nikalI garIba vaNika ne apanI strI ko le jA kara dravya batAyA to usane bhI khuza hokara kahA ki yaha AdIzvara bAbA kI pUjA kA phala hai ataH yaha dravya apane nahIM rakhanA taba vaNikane maMtrI ko apane ghara para lejA kara kahA ki isa dravya ko prahaNa karo ? mantrI ne kahA hamAre kAma kA nahIM tere bhAgya kA hai ataH tUhI kAma meM le para vaNika to maMtrI ko kahatA hI rahA isameM dina purA ho gayA rAtri meM kapida yakSa ne Akara vaNika ko kahA maiMne terI bhakti se prasanna hokara yaha dravya dikhAyA hai yaha tere hI takadIra kA hai dUsare dina dampati ne tIrtha para Akara khUba utsAha se prabhu pUjA kI ityAdi khaira / ___ mantrI kA kArya sampUrNa huA ki saM0 1213 meM prAcArya hemacandrasUri ke hAthoM se pratiSThA karavA kara pitA kI pratijJA ko pUrNa kI / rAjAkumArapAla ne kumAra bihAra banA kara cintAmaNi pArzvanAtha kI mUrti kI tathA 32 anya mandiroM kI hemAcArya se pratiSThA karavAI rAjA ne apane rAja meM sAta durvyasana ko dUra kiyA aputriyoM kA dravya nahIM lene kI pratijJA kii| ____kalyANa kaTaka ke rAjA kI gujarAta para car3hAI karane kI khabara kumArapAla ko milI to guru ko 1268 maMtrI vAgvaTa kA tIrtha uddhAra
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1978-1237 pUchA, AcAryazrI ne kahA ki zAsanadevI ApakI rakSA karegI / sUrijI ne sUri maMtra kA jApa kiyA adhiSTAyaka AyA aura kahA binA udyama hI svayaM saMkaTa dUra hogA / cAra dinoM meM hI sunA ki rAjA mRtyu zaraNa ho gayA hai / rAjA ko guru ke jJAna para Azcarya huaa| AcArya hemacandra sUri ne apanI jindagI meM bahuta pranthoM kA nirmANa kiyA thA jisako likhAne ke liye rAjAkumArapAla ne prayatna kiyA para tAr3a ke vRkSa agni se dagdha ho gaye the pradeza se maMgAye vaha bhI naSTa ho gaye va isa para rAjA ko vicAra huzrA ki aho maiM kaisA hatabhAgya hU~ ki guru mahArAja ne to itane prantha banAye taba maiM likhAne meM bhI asamartha ityAdi zAsanadevI se prArthanA karane se saba vRkSa patra sahita ho gaye jisa para zAstra likhavAve / guru upadeza se rAjA ne tAraMgA pahAr3a para bhagavAn ajitanAtha kA utaMga mandira banAyA jisakI pratiSThA sUrijI ke kara kamaloM se huI / mantrI udAyaNa kA bar3A putra abaMDa bar3A hI parAkramI thA jisane kuMkaNa ke rAjA mAllakArjuna kA zira cheda kara DAlA aura bhI kaI sthAna para duzmana kA damana kara pATaNa kI prabhutA sthApana kara rAjabhakti kA paricaya diyaa| __ bharoMca ke munisuvrata mandira jIrNa ho gayA thA jisakA uddhAra abaMDa kI ora se huA battIsa lakSaNa puruSa ke liye yoganiye abaMDa ko kaSTa dene lagI isase abaMDa ne guru mahArAja ko khaa| gurU mahArAja ne devI devatoM ko saMtuSTa kara aMbar3a ko kaSTa mukta kiyA bharoMca kA jIrNoddhAra karavA kara pratiSThA kraaii| rAjA ne gurU mahArAja se samvaktva dhAraNa kiyA usa samaya rAjA ne kahA ki:tuhmANa kiM karohaM tumheM nAhA bhavo yadi gayasya sayala dhaNAI sameu mai tuhya sa mAppiu AppA / maiM ApakA dAsa hU~ aura bhavasAgara meM Apa hI eka mere nAtha ho bhale dhana rAja bhI mujhe saba milA hai tathApi maiMne merI AtmA to Apako hI arpaNa kI hai ataH rAjA ne apanA rAja sUrijI ko arpaNa kara diyA para sUrijI ne kahA he rAjan ! hama nimrantha niHsaMgI ko rAja se kyA prayojana hai phira bhI rAjA ne nahIM mAnI taba mantriyoM ne bIca meM par3a kara yaha nirNaya kiyA ki Aja se rAjA rAja sambandhI koI bhI vizeSa kArya karegA vaha zrApako pUcha kara hI kregaa| eka samaya rAjA hastI para ArUDha ho bAjAra se jA rahA thA eka patita sAdhu vaizyA ke kandhe para hAtha rakha kara ghara se nikalA jisako rAjA hastIpara rahA huA namana kiyA isa bAta kI sUrijI ko khabara huI to Apane vyAkhyAna meM kahA kipAsatthAI vaMdamANassa neva kittI nijjarA hoi kAyA kilese emeva kuNai taha kamma baMdhavA / idhara rAjA ke namaskAra se usa sAdhu ko bar3I bhArI lajjA AI ki vaha durvyavahAra ko chor3a mArga para AyA anta meM anazana kiyA jisakI khabara rAjA ko milI to rAjA apanI rANIyoM vagairaha ko lekara usa muni ko vandana karane ko AyA muni ne kahA rAjan / Apa mere guru ho ki mujhe durgati meM girate ko mArga para lAye ho ityaadi| . AcAryazrIne rAjA ko vizeSa tatva bodha ke liye yogazAstra, triSaSTa silAga puruSa caritra, pranthoM kI tathA vItarAga stotrAdi kI racanA kI jisako par3ha kara rAjAne acchA bodha prApta kiyA rAjA ne jainadharma kI prabhAvanA rAjA kumArapAla kA samyavasva dhAraNa
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa evaM pracAra karane meM kuccha bhI uThA nahIM rakhA hemAcArya jaise guru aura kumArapAla jaise bhakta phira kamI hI kyA 18 dezoM meM rAjA kumArapAla kI AjJA vatai rahI thI talAva kuvApara garaNIyoM baMdhA dI thI kI kaI manuSya to kyA para pazu bhI vinA khANA pANI nahIM pI sake tathA rAjA ne udaghoSaNA karavA dI thI ki mere rAjya meM koI bhI ilatA calatA jIva ko mAra nahIM sakegA para eka samaya eka buDhiyA ne apanI putrI ke bAla samArate samaya eka jU ko hAtha se mAra DAlI jisako prANa daMDa dene kA hukma ho gayA para punaH usa para dayA Ane se eka jina mandira usane banAyA jisakA nAma yuk prasAda rakhA / pUrva jamAne meM vItabhaya paTTana ke rAjA udAyana ke prabhAvatI rANI thI usake vahA~ bhagavAn mahAvIra kI mUrti thI para devayoga se paTTana dahana hone se mUrti bhUmi meM daba gaI sUrijI ke vyAkhyAna se avagata hokara rAjA ne apane AdamiyoM ko bheja kara vahA~ kI bhUmi khudavAI jisase mUrti bhUmi se nikalI jisako paTTaNa meM bar3e hI mahotsava se lAye rAjA ne apane antevara gRha meM ratna kA mandira banAnA cAhA para sUrijI ne manAI kara dI kI antevara ghara meM itanA baDA mandira na ho / rAjAne dUsarI jagaha mandira banAyA / aura usa mUrti kI pratiSThA gurujI se krvaai| __jaise samrAT samprati ne jina mandiroM se medani maMDita karavAdI thI vaise kumArapAla ne bhI pATaNa tAraMgA jAlora vagairaha sarvatra hajAroM mandira vanA kara jaina dharma kI mahAn prabhAvanA kI thii| pUjyAcArya deva ke upadeza se paramAhata rAjA kumArapAla ne tIrthAdhirAja zrIzatrujaya giranArAdi kI yAtrArtha vaDAbhArI virAT saMgha nikAlA jisameM rAjA kI caturaMganI sainA evaM sarva lavAjamA to thA hI sAtharAjAntevara bhI thA tathA pUjyAcAryadevAdi zvetAmvara digambara sAdhu sAdhviyoM aura anya sAdhu evaM lAkho nara nAriyA~ the kAraNa usa samaya pATaNa meM 1800 karor3a pati the aura lakSAdhizoM kI to ginatI bhI nahIM thI jaba hemacandrAcArya jaise guru kumArapAla jaise bhakta rAjA phira usa saMgha meM jAne se kauna vaMcita rahe kevala pATaNa kA saMgha hI nahIM para aura bhI aneka prAma nagaroM ke zrIsaMgha bhI isa yAtrA meM zAmila hue the saMgha kA ThATha darzanIya thA bahuta se bhAvuka to cha rI pAla niyamoM kA pAlana karate the taba rAjA kumAra pAla guru mahArAja kI sevA meM paidala calatA thA kramazaH calate hue jaba tIrtha kA dUrase darzana huA to muktAphala se vadhAyA tatpazcAt caturvidha zrIsaMgha ne yugAdIzvara bhagavAna kA darzana sparzana sevA pUjA kara apane karmoM kA prakSAlana kara apane ko aho bhAgya samajhe / tIrtha para aSTAnhikA mahotsava dhvajArohaNa svAmivAtsa lyAdi zubha kArya kara saMgha punaH pATaNa AyA vahAM bhI mandiroM meM aSTAndikA mahotsava svAmivAtsalya pUjA prabhAvanA aura sAdharmI bhAiyoM ko paharAvanI de kara rAjA ne apanI bhakti kA yathArtha paricaya diyA / dhanya hai bhagavAn hemacandrasUri ko aura dhanya hai jaina dharma kA udyota karane vAle rAjA kumArapAla ko samrATa samprati ke pazcAt jainadharma kA udyota karane vAlA eka rAjA kumArapAla hI huA thA inako antima rAjA kaha diyA jAya to bhI atyukti nahIM hai| prAcArya hemacandrasUri ke punIta jIvana ke viSaya meM bar3e prAcAryoM se aneka pranthoM kA nirmANa kiyA hai para maiMne yahA~ prabhAvika caritra ke anusAra saMkSipta se hI kevala digdarzana mAtra hI karavAyA hai| prAcArya hepacandrasUri kA janma vi0 saM0 1145 kArtika zuklA parNimA ke zubha lagna meM huA thA saM0 1150 varSa pAMca varSa kI bAlAvasthA meM dIkSAlI aura saM0 1156 varSa guru ne sarva guNa sampanna jAna kara AcArya pada 1270 rAjA kamArapAla kA yAtrArtha saMgha ww.jainelibrary.org
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978-1237 para alaMkRta kiye aura 73 varSa jina zAsana kI bar3I 2 sevAyeM kI saM0 1229 meM Apa svargavAsI hue / jaina saMsAra meM Apa sAr3he tIna karor3o prantha ke nirmANa kartA kAlikAla sarvajJa ke nAma se bahuta prasiddha haiM / cArya hemacandrasUri kA samaya caityavAsiyoM kA samaya thA usa samaya kaI caityavAsI zithilAcArI the aura kaI cairyavAsI suvihita upavihArI bhI the zrAcArya hemacandrasUri ke caritra se pAyA jAtA hai ki Apa madhyama sthiti ke zrAcArya the zrApa jaise upAzraya meM Thaharate the vaise kabhI 2 caitya meM bhI Thaharate the jaise ki - zrIvatAvatAre, ca tIrthe zrIneminAmataH / sArthe mAdhumatetatrAvAtsIda vahita sthitiH // 24 // arthAt zrAcArya zrI khammAta se vihAra kara pahale makAma nemi caitya meM kiyA thA isase spaSTa pAyA jAtA hai ki hemacandrAcArya caityavAsa ke viruddha nahIM para sahamatta hI the yahI kAraNa hai ki hemacandrasUri ne caityavAsa ke virodha meM kahI para ullekha nahIM kiyA hA~ jisa kisI ne zithilAcAra kA hI virodha kiyA hai / zrAcArya hemacandrasUri ca0 candragaccha (kula) kI zAkhArUpa pUrNatAllagaccha ke AcArya the Apake guru kA nAma devacandrasUri tathA Apa pradyamnasUri ke paTTadhara the tathA hemacandrasUri ke paTTapara rAmacandrasUri AcArya hue the I prabhAvika caritra ke alAvA bhI kahA kahIM para zrAcArya hemacandrasUri aura kumArapAla ke camatkArI jIvana ke viSaya ullekha milate haiM para yahA~ para to saMkSipta hI likhA gayA hai / 74 // zAha kI purANI khyAteM jaina saMsAra isa bAta se to pUrNatayA paricita hai ki prAcIna samaya meM 74 // zAha ho gaye haiM aura inake liye yaha bAta sarvatra prasiddha hai ki bandha liphAphe para 74 // kA aMka aMkita kiyA jAtA hai jisakA matalaba yaha hai ki jisakA nAma lIphAphe para hai usake atirikta koI dUsarA vyakti usa liphAphe ko khola nahIM sake yadi khola legA to 74 // zAhAoM kI AjJA kA bhaMga karane vAlA samajhA jAyagA / kaI loga yaha bhI kahA karate hai ki cittor3a para musalamAnoM ne zrAkramaNa kiyA thA aura Apasa meM yuddha huA jisameM marane vAloM kI janeU 74 // maNa utarI thI isase banda liphAphe para 74|| kA aMka likha jAtA hai ki binA mAlika ke liphAphe kholane vAle ko 74 // maNa janeU meM marane vAloM kA pApa lagegA / para yaha kathana kevala kalpanA mAtra hI hai kAraNa avvala to janeU prAyaH brAhmaNa hI dhAraNa karate haiM ve prAyaH yuddha meM nahIM jAyA karate hai yadi kabhI gaye bhI ho to itane nahIM; kAraNa 74 || maNa janeU ko karIba dazalakSa manuSya dhAraNa kara sakate hai ataH itane janeU dhAraNa karane vAle yuddha meM manuSya hI nahIM the to maranA to sarvathA saMbhava hI hai dUsarA jaba ki usa yuddha meM marane vAloM kI hI ThIka ginatI nahIM lagAI jA sakatI thI taba He vyaktiyoM kI janeU kA tola mApa kauna lagAne ko niTola baiThA thA ityAdi kAraNoM mAtra kalpanA rUpa hI hai / vada kiMvadanti prastuta khyAta kA nAma 74 || zAha likhA huA milatA hai aura isa nAma para hI dIrghadRSTi se vicAra kiyA jAya to svayaM jJAta ho sakatA hai ki zAha zabda khAsa taura mahAjana saMgha se hI utpanna hu hai aura usa samaya mahAjana saMgha kA itanA hI prabhAva thA ki unakI AjJA kA koI ullaMghana nahIM karata thaa| dUsarA zAha eka mahAjana saMgha ke liye gauravapUrNa padavI thI aura una logoM ne deza samAja evaM dharma 74 || zAha kI purAMNI khyAteM 1271
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI bar3I 2 sevAyeM kI jisameM lAkhoM karor3oM nahIM para araboM kharaboM dravya vyaya kara ke suyaza kamAyA thA isase hI ve zAha kahalAye the / usa samaya mahAjanoM ko apanI zAha padavI kA bar3A hI garva thA aura ve isameM apanA gaurava anubhava karate the / isa padavI ko pAne ke nimitta zAhoM ne kaI eka mahAna kArya kiye haiM jinameM se katipaya udAharaNa yahAM diye jAte haiM: eka samaya gurjara bhUmi (gujarAta) meM mahA bhayaMkara durbhikSa par3A usa samaya cAMpAnera bAdazAha ra se eka sUbA ( hAkima ) rahatA thA usane eka bAra mahAjanasaMgha ke aprezvaroM ko bulabA kara kahA ki bAdazAha ke nAma ke pIche zAha AtA hai parantu tumhAre nAmoM ke pahale zAha zabda kyoM lagAyA jAtA hai ? uttara meM mahAjana saMgha ke prezvaroM ne kahA ki hamAre pUrvajoM ne deza aura dezavAsI bhrAtAoM kI bar3I 2 sevAyeM kI haiM unhIM se hameM zAha padavI rAjA bAdazAhoM ne pradAna kI hai| sUbAne tarka karake phira kahA ki tumhAre pUrvajoM ne jaise mahat kArya kiye haiM vaise kArya kyA Apa loga bhI kara sakate haiM mahAjanasaMgha ne AzA caahii| sUbA ne deza kI durdazA batalA kara akAla pIr3ita vyaktiyoM aura pazuoM kI anna vastra aura ghAsa se sahAyatA karane ko kahA aura sAtha hI yaha bhI kahA ki maiM tabhI samabhUMgA ki Apa sacamuca hI zAha kahalAne ke yogya haiN| varan ApakI zAha padavI chIna lI jAyagI / isa para mahAjanasaMgha apanI svAbhAvika udAra vRtti se akAla pIr3itoM kI sahAyatA kA vacana dekara apane sthAna para Aye aura eka varSa ke 360 dina hote haiM jisake liye eka 2 dina ke liye mitiyoM kA likhanA prArambha kara diyaa| kucha dina to cAMpAnera meM likhe gaye / pazcAta ve pATaNa gaye vahAM bhI kucha dina likhavAye gaye vahAM se Age ghoLake kI ora jAte hue rAste meM eka hADolA nAma kA eka choTAsA grAma AyA vahAM eka hI ghara mahAjana kA thA ataH vahAM ThaharanA ucita na samajha kara grAma ke bAhara zaucAdi se nivRta hokara saMgha ke loga prAma bAhara se hI nikala jAnA ThIka samajha kara Age calane lage / jaba isa bAta kI sUcanA vahAM ke rahane vAle zAha khemA ko lagI to vaha unake pIche jAkara saMghanAyakoM ko apane ghara para lAyA / para usakA sAdhAraNa makAna evaM ghara kA vyavasAya dekha kara una saMgha ke agrezvaroM ne socA ki isa nirdhana vyakti ko eka dina ke liye bhI kyoM kaSTa diyA jAya kAraNa eka dina kA vyaya bhI to lAkhoM rupayoM kA hotA hai / snaira zAha khemA ke zrAgraha se ve saMgha ke loga vahIM bAjarI kI roTI aura bhaiMsa kA dahI bhojana kara prasthAna karane lage to unase isa prakAra gamana karane kA kAraNa zAha khemA ne pUchA isa para saMghanAyakoM ne sArA hAla kaha sunAyA aura caMdA kI TIpa sAmane rakha kara kahA ki Apa bhI yadi cAhe to isameM eka dina likhavAyeM / isa para zAha khemA ne kahA ki mere pitA zAhadedA vRddhAvasthA ke kAraNa dUsare makAna para haiM maiM unheM pUcha kara AtA hU~ | TIpa kI caupar3I lekara khemA apane pitA ke pAsa AyA aura saba hAla kaha kara pUchA ki isameM apanI ora se kitane dina likhAye jaayeN| zAha dedA ne vicAra vinimaya ke pazcAt kahA ki khemA ! aisA suavasara tumheM kaba mila sakatA hai ? aura tere ghara para cAMpAnera kA saMgha kaba AegA ? tathA tere dravya ke sadupayoga kA anya kyA acchA sAdhana hogA ? merI rAya yaha hai ki tuma sArA hI varSa likhAdo / pitA kA kathana khemA ne bar3e hI harSa ke sAtha zirodhArya kara zAha khemA saMgha ke pAsa AyA aura eka varSa apanI ora se kaha diyaa| isa para saMgha bAloM ko jJAta huA ki yaha koI pAgala manuSya hai kAraNa 1272 duSkAla aura kSemA dedANI
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 ki cAMpAnera aura pATaNa ke arabapati aura kaI karor3apatiyoM meM se kisI ne bhI eka pUrA varSa nahIM likhAyA haiM taba vaha bAjare kI roTI khAne vAlA sAdhAraNa vyakti kaise eka varSa likha sakatA hai ! saMgha ke logoM ne khemA ke sammukha dekhA tagha khemA ne kahA ki zrApa to bhAgyazAlI haiM aura Apako to sadaiva lAbha milatA hI hai / maiM eka choTe se grAma kA rahane vAlA mujhe to yaha prathama hI avasara milA hai ki zrAja zrIsaMgha ne mere ghara ko pavitra banAyA hai| zrApa prasannatApUrvaka isa varSa kA lAbha mujhe dilavAiye parantu bahI caupar3e meM merA nAma na likheM / pazcAt zAha khemA ne apane ghAsa ke jhoMpar3e meM saMgha vAloM ko lejA kara apanA sArA khajAnA, jevarAta Adi batalAyA / saMgha vAle jevarAta dekha kara cakita raha gaye / khemA kA khajAnA dekha kara usako zAlibhadra seTha kI smRti ho zrAI / basa / zAha khemA ko sAtha lekara saba loga vApisa cAMpAnera aAye aura kaI logoM ne sUbA ke pAsa jAkara kahA ki Apane jo zrAjJA dI usameM kaI logoM ne bhAga lenA cAhA kintu hamAre mahAjanasaMgha meM eka hI zAha ne sAgraha sampUrNa varSa kA vyaya apanI ora se denA svIkAra kara liyA hai / sUbA ne saMgha kI bAta para vizvAsa nahIM kiyA aura kahA ki usa zAha ko mere nikaTa lAo ataH zAha khemA ko kImatI bar3hiyA vastrAbhUSaNoM se suzobhita kara eka pAlakI meM biThA bar3e hI samAroha se sUvA ke pAsa lAye aura saMghanAyakoM ne sUbA se nivedana kiyA ki eka varSa ke liye hamArI jAti kA eka zAha hI sampUrNa varSa meM jitanA nAja aura ghAsa cAhiyegA akelA hI de sakegA jo ApakI sevA meM upasthita hai / ApakA nAma zAha khemA hai ityAdi mahAjanoM meM bolane evaM SAta vanAne kA cAturya to svAbhAvika hotA hI hai / sUbA ne saMgha vAloM ke muMha se sArA hAla sunA aura zAha khemA ko dekhA to unake Azcarya kA pAra nahIM rhaa| sUbA ne zAha khemA se vArtAlApa kiyA aura tatpazcAt zAha khemA kI prazaMsA kI evaM satkAra tathA sammAna kiyA aura kahA ki zAhajI Apako kisI vastu kI evaM prabandha kI AvazyakatA ho to pharamAiyegA / Apane bar3A bhArI kArya karane kA nizcaya kiyA hai / isa para zAha khemA ne bar3A acchA avasara dekha kara sUbA se nivedana kiyA ki ApakI kRpA se saba kAma ho jAyagA / yadi Apa mujhe kucha denA cAheM to mere gAMva ke pAsa pAsa bAraha prAma haiM vahAM jIvahiMsA kA niSedha kara dene kA pharamAna karadeM sUbA ne socA ki zAha khemA kitanA paropakArI hai karor3oM rupaye apane gRha se vyaya karane ko utArU hue haiM phira bhI apane svArtha ke nimitta kucha na mAMga kara jIva hiMsA kA niSedha cAhate haiM yaha bhI paropakAra kA hI kArya hai ataeva sUvA ne usI samaya sakhta pharamAna likha diyA aura zAha khemA ko ziropAva ( vastra vizeSa ) ke sAtha pharamAna pradAna kara ke apane pradhAna puruSoM ko saMga bheja kara zAha khemA ko vidA diyA / jainakathAsAhitya meM zAha khemA kA caritra ati vistAra se likhA hai kintu sthAnAbhAva ke kAraNa maiMne yahAM saMkSepa meM hI paricaya diyA hai| isI prakAra eka bAra dehalI ke bAdazAha ne mahAjana logoM ko bulavA kara kahA ki hameM sone ke pATa ( stambha ) kI AvazyakatA hai ataH eka mAha meM pATa lAkara upasthita karo anyathA Apa logoM kI zAha padavI chIna lI jAyagI "aAja bhale isa zAha padavI kA mUlya evaM gaurava nahIM rahA ho athavA jisake citta meM pAyA vahI apane nAma ke pUrva zAha zabda lagA dete hoM parantu usa kAla meM isa padavI kA bar3A bhArI gaurava samajhA jAtA thaa|" straira isake liye mahAjana bAdazAha kA kathana svIkAra karake apane sthAna para Aye aura vicAra karane lage ki sone ke pAToM kI rakama kA to abhI koI prazna hI nahIM hai yadi javAhirAta mAMgI hotI to isase AcArya devasari kA vihAra 1273
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhI adhika dedI jAtI parantu monA itanA kahA~ se lAyeM / dUsare, bAdazAha ne pAToM kI saMkhyA bhI to nahIM batalAI na jAne kitane poTa mA~geMge / khaira ! mahAjanoM ne atyanta gahana vicAra karake nizcaya kiyA ki yaha kArya to iSTa balI manuSya hI pUrNa kara skegaa| ataH dehalI se pA~ca aprezvara nikala gaye aura prAmoprAma iSTabalI vyakti kI zodha karate jA rahe the rAha meM eka sthAna para patA calA ki gur3ha nagara meM Arya jAti kA zAha lUnA bar3A hI iSTabalI hai aura cAraNI devI kA unheM iSTa hai| basa ! ve pA~coM aprezvara cala kara sAha lUnA ke pAsa Aye aura sArA vRtAnta kaha sunaayaa| isa para zAha lanA ne kahA ThIka hai / isameM aisI phaunasI bar3I bAta hai jaba taka mahAjana kA eka baccA rahegA taba taka to mahAjanoM kI zAha padavI ko koI nahIM chIna skegaa| padavI kI rakSA mAtAjI kreNgii| Apa pUrNa vizvAsa rakheM usI divasa rAtri meM zAha lUnA ne apanI iSTadevI kA smaraNa kiyA ata: tatkSaNa devI zrAkara upa. sthita huI aura lUnA se kahA ki kala pArzvanAtha prakSAlana karavA kara tumhAre makAna ke pRSTha bhAga meM jitane kASTha ke pATAdi lakar3e rakkhe haiM ura para prakSAlana kA jala chir3akavA denA tumhArA manoratha saphala ho jAyagA basa ! itanA kaha kara devI to adRzya ho gaI aura zAha lUnA ne prAtaH hote hI devI ke kathanAnusAra pramu pratimA kA prakSAlana karavA kara usa prakSAlana ke jala ko devIke batalAye hue kASTAdi pAToM para chir3akA basa ! phira to thA hI thA / devI ke kathanAnusAra saba lakar3a svarNamaya bana gaye / ataH zAha lUnAne saMgha nAyakoM ko le jAkara batalAyA ki Apako kitane pAToM kI AvazyakatA hai ? zrAvazyakIya pATa ina svarNamaya pAToM meM se le liijiye| saMgha nAyakoM ne socA ki abhI mahAjana saMgha ke puNya prabala haiN| bhAgya ravi madhyAhna meM tapa rahA hai / unhoMne zAha lUnA kI bhUri prazaMsA kI aura kahA ki apane pUrvajoM ne jo zAha padI prApta kI thI usakI rakSA kA sArA zreya Apa hI ko hai zAha lUnA ne kahA ki maiM to eka sAdhAraNa vyakti hU~ parantu zrApa loga dhanyavAda ke pAtra haiM ki Apane isa padavI ke gaurava ko sthAI rakhane aura usakI rakSA ke nimita ghara kA sArA kArya tyAga kara saphala prayatna karane ko kamara kasI haiM yaha jo kArya saphala huA hai yaha bhI zrIsaMgha ke hI puNya bala se banA hai| isameM merI thor3I bhI prazaMsA kA sthAna nahIM hai / ahA ! hA ! vaha kitanI nirabhimAnatA kA samaya thA ki donoM orase mAna na karate hue zrIsaMgha ke pUnyoM kA hI anu. modana karate rahe ! khaira / dehalI ke aprezvara satvara cala kara dehalI Aye aura bAdazAha ke pAsa upasthita hokara nivedana kiyA ki sone ke pATa maujuda taiyAra haiN| Apako kitane pATa kisa namUne ke cAhiye / tAki uttane hI pATa ma~gavA diye jaoNya / ityAdi / bAdazAha ne socA ki mahAjana logo meM buddhi vizeSa hotI hai kevala vanAvaTI bAte hI banAte hoMge kyA yaha bhI kabhI saMbhava hai ki sone ke pATa kisI ke yahA~ jamA rakkhe hoM ataeva bAdazAi svayaM hI pAToM ko dekhane ke liye tatpara ho gyaa| bAdazAha khUba sajadhaja kara una saMgha nAyako ke sAtha2 calakara zAha lUnAke gRha para Aye / jaba zAha lUnA kI sUrata dekhI to bAdazAha ko saMgha kI bAta para vizvAsa nahIM AyA aura samajhA ki yaha kyA svarNa ke pATa de sakegA ? parantu jaba makAna ke pIche lejAkara bAdazAha ko una par3e hue svarNamaya pAToM ko dikhalAyA gayA to bAdazAha dekha kara mantra mugdha sA bana gayA aura socane lagA kI vAstava meM mahAjana loga hI isa padavI ke yogya haiM jo kArya bAdazAha nahIM kara sakate ve kArya bhI zAha tara sakate haiM zAha lanA aura dehalI ke mahAjanoM kI pratiSThA bar3hAI, khUba sammAna kiyA / zAha lUnA ne bAdazAha ko bhojana karavAyA bAdAzAha prasanna hokara zAha lUnA ko kahA zAhajI Apa 1274 zAha lUnAzA ke cAraNI devI kA iSTa www
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1978 -1237 ko kisI bAta kI jarUrata ho to kahiye ? zAhane 12 grAmoM meM jIva nahIM marane kA pharamAna mAMgA bAdazAha ne usI samaya hukama nikAla diyA pazcAta sabhI vyakti apane 2 sthAna ko gaye / isa prakAra prAcIna vaMzAvavaliyoM Adi meM kaI kathAe~ likhI milatI haiN| isameM satyatA kA aMza kitanA hai isake liye nizcayAtmaka kucha bhI nahIM kahA jA sakatA hai kintu mahAjana saMghane iSTa balase aise 2 aneka kArya kiye haiM / ataH uparyukta kathana yadi satya mI ho to isameM koI zrAzca 'nhiiN| zAha khemA aura lUnA ye donoM 74 // | zAha meM sammalita haiM / usa samaya mahAjanasaMgha kI saMkhyA karor3oM kI thii| jinameM 74 || vizeSa kArya karane vAle bhAgyazAlI zAha hue hoM to yaha asaMbhava nahIM hai| prAcIna paTTAvaliyoM zrAdi jainasAhitya kA avalokana karane se yaha pAyA jAtA hai ki usa samaya mahAjanasaMgha meM anekAneka dAnavIra tathA udAra nara ratna vidyamAna the jinhoMne deza, samAja evaM dharma ke kAryoM meM lAkhoM karor3oM to kyA parantu kaI araboM dravya vyaya karake yaza kamAyA thA / eka 2 ne tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlane meM sahasroM, lakSoM nara nAriyoM ko suvarNamudrAeM evaM svarNAbhUSaNa prabhAvanA ke taura para vitaraNa kiye the / ekeka ne mandira banavAne meM karor3oM rupayoM kA dravya bAta kI bAta meM vyaya kara diyA thA tathA eka-eka vyakti duSkAla ke samaya meM sarvasva arpaNa kara dete the / isa prakAra janopayogI kArya karane se hI mahAjana mAM-bApa kahalAte haiM aura rAjA, mahArAjA, bAdazAha aura nAgarikoM kI ora se mahAjanoM ko jagata seTha, nagaraseTha, TIkAyata covaTiye, paMca, boharA, sAhukAra aura zAha jaise gauravapUrNa pada pradAna kiye gaye the / zrataH itanI bar3I samAja meM 74 // zAha vizeSa janopayogI kArya karane vAle hue ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai / isa samaya 74 // | zAha kI pA~ca pratiyA~ mere pAsa prastuta haiM una pA~coM pratiyoM meM likhe hue zAha ke nAma yA kAma kucha zAhAoM ko chor3a ke milate hue nahIM haiM isase pAyA jAtA hai ki 74|| zAha kevala eka prAnta meM hI nahIM para prAnta prAnta meM bhinna 2 zAha hue haiN| jaba hama ina pA~coM pratiyoM ko itihAsa kI kasauTI para kasa kara dekhate haiM taba sthUla dRSTile to hamAre saMkIrNa hRdaya meM aneka zaMkAe~ utpanna ho jAtI haiM ki eka-eka zAha ne eka-eka dharma evaM jana kalyANArtha itanI bar3I rakama kyoM kara vyaya kI hogI 1 eka-eka saMgha meM lAkhoM nara nAriyoM ko svarNa mudrAe~ evaM svarNAbhUSaNa kahA~ se diye hoMge ? jaba ki vartamAna meM pA~ca, paccIsa evaM sau pacAsa rupaye mAsika naukarI karane vAle tathA taila, namaka, mirca kA vyApAra karane vAle aura kamIzana evaM saTTe se AjIvikA calAne vAle ki jinhoMne apane jIvana meM pA~ca paisA bhI kadAcita dharma ke nAma para vyaya kiyA ho una logoM ko uparyukta zaMkA honA svabhAvika hI hai itanA hI kyA para ina bAtoM ko kAnoM meM sunane jitanI bhI una logoM meM udAratA kadAcita hI ho| kAraNa jaise kutrA kA miMDaka ke sAmane samudra ke vizAlatA kI bAta kI jAya to vaha kaba mAna legA ki samudra itanA vizAla hotA hai cUki usane to kuA ke alAvA koI vizAla sthAna jindagI bhara meM dekhA hI nahIM / isa prakAra daridratA ke sAmrAjya meM janme aura peTa evaM kuTumba kA hue apanI jindagI ke anta taka vahI hAla dekhA hai ki naukarI ke paise lAne nirvAha karanA usI prakAra tA~be para sone kA pAnI car3havA kara pahanane vAle ke sakatI hai ki prAcIna kAla meM mahAjanasaMgha ke pAsa itanA paryApta sonA thA para bane hue vimalazAha tathA vastupAla ke maMdira tathA rANakapura ke bane hue dhanA zAha ke maMdira aura tAraMgA zatruMjaya ke mandira dekhate haiM taba kucha aMzoM meM unakI zaGkA nivAraNa ho jAtI hai ! kaba yaha bAta samajha meM A para jaba loga arbudagirI nirdhanatA kA samrAjya meM zAha khyati para zraddhA | 1275
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Apa itihAsa ke kucha pRSThoM ko khola kara dekhiye ki atyAcArI va videziyoM ne bhArata ke javAhirAta aura svarNa Adi dravya ko kisa nirdayatA se lUTA hai vaha bhI eka do dina yA eka do varSa hI nahIM pratyuta sAta sau zrAsau varSoM taka lUTate hI rahe jo javAhirAta evaM svarNa se u~Ta hI nahIM para U~ToM kI katAre bhara-bhara kara le gaye the / eka nAdirazAha bAdazAha canda ghaMToM meM dehalI ke jauharI bAjAra se javAhirAta ke U~Ta ke u~Ta bharavA kara le gayA thA taba sAta sau AThasau varSoM kA to hisAba hI kyA ? astu jaba aMgrejoM kA nambara AtA hai to aMgreja bhI bhArata se kama javAhirAta tathA kama svarNa nahIM legaye haiN| bhArata meM aMgrejoM ke Ane ke pUrva unakA itihAsa dekhane se patA cala jAyagA ki yuropa meM usa samaya kitanA sonA thA aura Aja kitanA hai / vaha dravya kahA~ se AyA jo Aja pAzcAtya loga karor3oM pauNDa vidyA pracAra meM tathA naye-naye AviSkAroM meM vyaya kara rahe haiM ityAdi / vicAra karane para yahI kahA jA sakatA hai ki bhAratavarSa dhana kI khAna hai aura vaha dravya vizeSa kara mahAjanoM ke hI pAsa thA / anumAnataH ekasau varSa pUrva TaoNDa sAhaba ne bhArata kA bhramaNa karane para likhA thA ki bhArata kA AdhA dravya jainiyoM ke pAsa hai / cIna kAla kI yaha bAta hai taba prAcIna kAla kI satyatA meM kyA zaMkA kI jA sakatI hai / mahAjana logoM ko apane deva guru dharma para pUrNa iSTa thA ki iSTa ke bala se ve manuSyoM se to kyA para devatAoM se bhI kAma nikalavA lete the aura aise aneka udAharaNa bhI milate haiM / "jaise kaiyoM ko pArasa milA, kaiyoM ko suvarNasiddhi rasAyaNa, kaiyoM ko tejamaturI milI, kaiyoM ko citrAvallI, taba kaiyoM ko svarNamaya puruSa milA, eka ko jar3I bUTI milI jisase svarNa banavA liyA, eka ko devIne akSaya thailI dI to kaiyoM ko akSaya nidhAna batalA diyA / inake alAvA bahuta se loga videzoM vyApAra kara samudroMse prApta huI bahuta se javAhirAta bhI le Aye the / ataH una mahAjanoM ke gharake dravya kA kauna patA lagA sakatA thA / dUsarA usa jamAne ke mahAjanoM kI yaha eka bar3I bhArI vizeSatA thI ki ve prApta lakSmI ko saMcaya nahIM kara dharma kArya evaM janopayogI kAryoM meM lagA dene meM apanA kalyANa evaM lakSmI kA sadupayoga samajhate the aura jyoM-jyoM ve lakSmI sadkAryoM meM vyaya karate the tyoM tyoM lakSmI unake vahA~ vinA bulAye hI zrAkara sthiravAsa kara diyA karatI thI / zrataH una zAhAtroM ke kiye hue kAryoM meM samajhadAroM ko zaMkA karane kI jarUrata nahIM hai / astu, una zAdAoM kA samaya to bahuta prAcIna kAla se prArambha hotA hai aura usa samaya kI apekSA se zrAja bIsavIM zatAbdI saba taraha se gaI gujarI hai dhana meM aura saMkhyA meM isakA patana apanI sImA taka pahu~ca gayA hai / tathApi mahAjana saMgha ekeka dharma kArya meM daza daza, bIsa-bIsa lakSa rupaye kharca kara denA to eka bA~yA hAtha kA khela hI samajhate haiN| jisake liye kadambagirI ke mandira tathA pAlItAMNe kA Agama mandira pratyakSa udAharaNarUpa haiM tathA muTThI bhara mUrtipUjaka samAja ke kevala mandiroM kA kharcA prativarSa karor3oM rupayoM kA ho rahA hai / taba zrAja se 1400-1500 varSa pUrva kA mahAjanasaMgha jo unnati ke U~ce zikhara para thA usa samaya meM pUrvokta kArya kiyA ho to isameM zaMkA karane jaisA koI bhI kAraNa nahIM ho sakatA hai / kadAcita paccIsa, pacAsa evaM sau rupaye mAsika naukarI karane vAloM kI samajha meM ekadama yaha bAta nahIM Ave to bAloM para sugaMdhI tela lagAkara kisI saurabhayukta bATikA meM baiThakara zAnta cita se vicAra kareM ki isa bIsavIM zatAbdI ke pUrva unnIsavIM zatAbdI mahAjanoM ke liye kaisI thI aura unnIsavIM ke pUrva 1276 deva guru dharma para zraddhA kA hI phala hai
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] / osavAla saM01178-1237 aThArahavIM tathA aThArahavIM ke pUrva satarahavIM aura satarahavIM ke pUrva solahavIM zatAbdI mahAjanoM ke liye tana, jana tathA dhana ke liye kaisI thii| isI prakAra eka-eka zatAbdI pUrva kA itihAsa dekhate jAiye / zrApako mahAjanoM kI Rddhi evaM samRddhi kA patA laga jaaygaa| itane para bhI daridratA ke sAmrAjya meM phaMse hue vyaktiyoM kI samajha meM nahIM Ae to karmoM kI gahana gati para hI saMtoSa karanA par3atA hai| mahAjana saMdha kA samaya vikrama pUrva kaI zatAbdiyoM se hI prArambha ho jAtA hai arthAt bhagavAna mahAvIra ke samaya ke Asa pAsa kA hI samaya mahAjana saMgha kA samaya thA aura usa samaya ke Asa pAsa meM bhArata kaisA samRddhizAlI thA jisake liye katipaya udAharaNa nimnalikhita haiN| (1) bhagavAna mahAvIra ke samaya rAjA zraNika kI rAnI dhAraNI jo meghakuMvara kI mAtA thI jisakA zayanagRha kA talA pAMca prakAra ke ratnoM se jar3A huA thaa| (2) rAjA zraNika ne kaliMga kI khaNDagirI pahAr3I para jaina mandira banavA kara suvarNamaya mUrti kI pratiSThA karavAI thI tathA sadA 108 suvarNa ke cAvaloM kA svastika karatA thA unake pAsa kitanA suvarNa hogaa| (3) seTha zAlibhadra ke ghara kI javAhirAta manuSya gina nahIM sakatA thaa| eka samaya to usane yahA~ taka bhI kaha diyA thA ki rAjA zreNika apane ghara para AyA hai to usako sastA yA maha~gA kharIda kara bhaMDAra meM DAla do / arthAt sukha sAhibI meM use yaha bhI patA nahIM ki rAjA kyA vastu hai ? (4) naMdarAjAoM ne apane dravya ko bhUmi meM dabavA kara unake Upara pAMca stupa banavAye the| jisako zRMgavaMzI rAjA puSpamitra ne khudavA kara dravya nikAla liyA thaa| vaha apAra dravya thA / (5) caMdragupta maurya ne pIta suvarNa nahIM para zveta suvarNa kI mUrti banavAI thI jisako samrATa samprati ne arjunapurI (gaMgANIgrAma ) ke mandira meM pratiSThA karavAI thii| (6) mahAjana saMgha ko devI ne varadAna diyA thA ki "upakeze bahulyaM dravyam" / (7) samrATa samprati ne savAlakSa naye mandira aura savA karor3a mUrtiyoM kI pratiSThA karAI thii| (8) mahAjana saMgha kA itihAsa batalA rahI hai ki ina mahAjanoM ne savarNamaya bar3I 2 mUrtiyoM ko banA kara pratiSThA karavAI thI taba kaI ekoM ne hIga pannA mANaka sphaTika ratnoM kI mUrtiyAM banavAI thIaura kaI sthAnoM para adyAvadhi vidyamAna bhI hai jo vidharmiyoM kI lUTa se baca gaI thii| (9) mahAjana saMgha ke pAsa ke dravya kA hisAba to bRhaspati bhI nahIM lagA sakatA thA ve zAha khyAti meM likhe huye kArya kiye hoM usameM zaMkA karanA mahAjanasaMgha ke usa samaya ke itihAsa ke anabhijJoM logoM kA hI kArya hai| ___ itanA vivecana karane ke pazcAt aba hama prastuta zAha khyAti para kucha aitihAsika prakAza DAlane kA prayatna kareMge ki isameM thor3A bahuta aitihAsika tathya hai yA nahIM ? aitihAsika dRSTi se 74|| zAha kI khyAti meM pratyeka zAha ke liye kama se kama pA~va pA~ca vAtoM para vicAra kiyA jAya / yathA zAha kA nAma 2 zAha kI jAti 3 zAha ke nagara 4 samaya aura unake kiye huye 5 zubha kArya / jisameM nAma ke liye to bahuta se nAma aitihAsikahaiM jaise:-zAhasomA, zAisAraMga, zAhadezala, zAha sAmaMta, zAhavimala, zAhavastupAlatejapAla zAhagozala, zAhasabharA, zAhapethA, zAhapethar3a, zAhapunar3a, zAha pAtA, zAharAvala, zAharAvaNa, zAharANA, zAhakhemA, zAhabhomA, zAhamImA, zAhabhaisA, zAhagadhA, zAhalUnA, zAhatheruka, zAhadhavala, zAhadharaNa, zAhakalyANa, prAcIna samaya ke kaI udAharaNa 1277
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778.837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAhanArAyaNa, netAsIzAi, khetamIzAha rAjasI, zAhajAbar3a, zAha jagahU, zAharAkA, zAhapadmA, ityAdi pUrvokta zAhoM ke nAma anya sthAnoM para bhI milate haiM / inake atirikta aura bhI kaI nAmakhyAti meM haiM unake liye bhI hama zaMkA nahIM kara sakate kyoMki karor3oM kI saMkhyA meM usa samaya mahAjanasaMgha the taba unake nAma bhI kucha na kucha hoMge hI / jaba hameM apane pUrvajoM kI pAMca sAta pIr3hiyoM ke sivAya nAma bhI smaraNa nahIM haiM to zAhoM ke nAmoM ke viSaya kI zaMkA karanA to nirmUla hI hai| hAM arvAcIna lekhakoM ne nAmoM ke anta meM mala canda rAjAdi zabda jor3a diye ho isako arvAcIna lekhana paddhati hI samajhanA cAhiye / dUsarI bAta jAti kI hai usa samaya mahAjanasaMgha meM jAtiyoM kI sRSTi ho gaI thI usa kI ginatI bhI nahIM thI aura jo jAtiyAM khyAti meM likhI haiM ve jAtiyAM ThIka hoM to bhI kucha kahA nahIM jA sakatA / ataeva yaha zaMkA bhI nirvivAda asthAna hai / tRtIya bAta hai zAhoM ke nivAsa nagaroM kI / isake liye itanA vicAra hameM avazya karanA par3egA ki kaI prAcIna nagara to vidharmiyoM ke AkramaNa se naSTa ho cuke haiM aura kaI eka nagaroM ke nAma apabhraMza hokara bilkula hI badala gaye / aura kaI prAcIna nAmoM ke sthAna naye nagara basa gaye aura unake nAma bhI vahI rakkhe gaye haiM jo prAcIna the| ataeva nagaroM ke viSaya meM aisI koI bAdhaka zaMkA nahIM uThatI hai / caturtha bAta hai unake samaya kI yaha bAta avazya vicAraNIya hai kyoMki khyAti meM jo samaya aMkita hai vaha kucha thor3e nAmoM ko chor3a kara prAyaH saba kAlpanika haiN| eka yaha bAta bhI dhyAna meM rakhane yogya hai ki eka hI jAti meM eka nAma ke aneka mahAjana ho jAne se bhI samaya likhane meM gar3abar3I ho jAtI hai / aura aisI gar3abar3a kevala ina zAhAoM kI khyAta ke liye hI nahIM kintu anya bhI aitihAsika pranthoM meM bhI dRSTigocara hotI hai jaise kalikAla sarvajJa bhagavAn hemacandrasUri racita pariziSTa parva prantha, prAcArya prabhAcandrasUri kA prabhAvika caritra, prAcArya merutuMga sUri racita prabandha cintAmaNi, prAcArya jinaprabha sUri racita vividha tIrtha kalpAdi pramANika granthoM meM bhI samaya ke viSaya kaI sthAnoM para truTiyAM mAlUma hotI hai isakA mukhya kAraNa ghaTanA samaya ke saikar3oM varSa pazcAt grantha likhe gaye haiM isa hAlata meM khyAti meM samaya kI truTiyAM raha jAnA koI Azcarya kI bAta nahIM hai / para samaya ke raddobadala ho jAne para bhI vaha ghaTanA kasita nahIM kahI jA sakatI hai hAM anya sAdhanoM dvArA saMzodhana kara usako ThIka vyavasthita banAnA hamArA kartavya hai aura hamane isa viSaya meM kucha prayatna bhI kiyA hai jaise bahuta se AcAryoM ne sAMvatsarI pAMcavIM ke sthAna meM caturthI ko karane vAle kAlakAcArya ko bIra kI dazavIM zatAbdI meM honA likhA hai vAstava meM ve kAlakAcArya vIra kI pAMcavIM zatAbdI meM huye the isI prakAra eka nAma ke eka nahIM para aneka zAha ho jAne se samaya kA rahobadala ho hI jAtA hai| eka samaya ko ThIka saMzodhana kara liyA jAya to zAhakA nAma tathA jAtikA bhI patA laga jAyagA ki usa samaya ve jAtiyA~ astitva meM A gaI thI ? yA nahIM ? tathA nagara kA bhI patA laga jAyagA ki usa samaya yaha nagara thA yA nahIM ? arthAt ina zAhAoM kI khyAtoM kA aitihAsika tathya kevala eka samaya para hI nirbhara hai ataH saba se pahale hamako sagaya kI ora lakSa denA cAhiye / arthAta saba se pahale samaya kI zodha karanI cAhiye isake pazcAt pA~cavIM bAta hai zAhaoM ke kAryoM kii| isake hetu yaha samajhanA kaThina nahIM hai ki usa samaya jaina samAja meM jainamandira banAnA, tIrthoM ke saMgha nikAlanA, saMgha pUjA karanA, nyAti jAti ko apane ghara Amantrita karanA ina kAryoM meM saMgha ko paharAvanI (prabhAvanA) denA jisameM apanI zakti ke anusAra koI bhI kamI nahIM rakhate the kyoMki usa samaya ina bAtoM kA bar3A bhArI gaurava samajhA jAtA thaa| zakti ke hote huye pUrvokta kArya meM 1278 aitihAsika kasauTI aura khyAti
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ ~ ~ ~ AcArya kakasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1737 se koI bhI kArya kara apane zrApako ve kRtArtha sapramate ye / khyAti kA samaya to bahuta prAcIna kAlase prArambha hotA hai parantu goDabAr3a prAnta meM to isa bosavIM zatAbdI taka bhI apane ghara para prasaMga zrAne para 52 prAma 64, 72, 84 tathA 128 prAmoM ke mahAjanoM ko Amantrita kiye jAte the aura prabhAvanA-lahaNa-paharAvaNI meM laDDuoM ke sAtha pItala ke bartana tathA vastrAdi diye jAte the kaI 2 cAMdI ke baratana bhI dete the taba usa prAcInakAla meM suvarNa diyA jAtA ho to Azcarya kI kaunasI bAta hai ? kyoMki usa samaya logoM ke pAsa nIti nyAya aura satyatAse upArjita dravya hI AyA karatA thA aura yaha aise hI zubha kAryoM meM lagatA thaa| kaI logoM ne mandira ke liye bhUmi para rupaye bichavA kara rupayoM ke barAbara bhUmi lI thI taba kaI ekoM ne eka grAma se dUsare grAma taka rupayoM ke chakar3e ke chakar3e jor3a dene kI udAratA dikhalAI thii| saba se uttama bAta to yaha thI ki usa samaya ke logoM ke citta meM puNya nAza kA kAraNa mAyA kapaTa aura tRSNA bahuta kama thI aura deva guru dharma para unakI aTala evaM pUrNa zraddhA thii| ve yahI samajhate the ki lakSmI sthira nahIM para caMcala hai ise jitanI zubha kAryoM meM vyaya kI jAya vahI apane saMga calegI ataH ve loga yenakenaprakAreNa jahAM suavasara dekhA lAkhoM karor3oM draga zubha kAryoM meM vyaya kara diyA karate the phira bhI samaya 2 kI ruci aura pravRtti bhinna hotI haiM, jaise vartamAna meM vidyAlaya tathA auSadhAlaya zrAdi pracAra ko adhika mahatva diyA jAtA hai aura ina kAryoM ke liye Aja bhI lAkhoM karor3oM kA vyaya kiyA jAtA hai / (avazeSa) vaise hI usa samaya mandira banAne yAtrArtha saMgha nikAlane nyAti jAti ke logoM ko apane ghara para bulavA kara unakA satkAra sanmAna evaM pUjA kara lahaNa evaM paharAvaNI denA tathA yAcakoM ko puSkala dAna dene meM hI ve loga apanA gaurava samajhate the / vAstavameM ve loga apane kalyANa ke sAtha dUsaroM kA bhalA bhI karate the ataH isake alAvA gaurava kI bAta hI kyA ho sakatI hai| vartamAna meM hamArI samAja meM aise vidvAnoM ( / ) kI bhI kamI nahIM hai ki prAcIna prantha padAvaliyoM baMzAvaliyoM kI bAtoM ko aitihAsika sAdhanoM kI Ar3a lekara kalpita ThaharA dete haiN| yadi ve vidvAna thor3A sA kaSTa uThA kara ThIka zodha khoja kareM to unako patA mila jAyagA ki hamAre pUrvAcAryoM ne likhA hai baha ThIka yathArtha hI hai aura vizeSa sodha khoja karane para una bAtoM ke liye itihAsa kA bhI sahArA mila jAyagA para parizrama karane vAlA honA cAhiye / itihAsa ke viSaya hama anyatra likheNge| isa samaya 7 // zAhAtroM kI mere pAsa pAMca pratiyAM vidyamAna hai unako alaga 2 na chapA kara eka hI sAtha nambaravAra chapA denA ucita samajhA hai kAraNa aisA karane se eka to pAThakoM ko eka hI sthAna pAMcoM pratiyAM par3hane kI suvidhA mila jAyagI dusarA eka hI samaya meM kisa 2 prAnta meM kauna kauna zAha huA, tIsarA kauna zAha kesA mAnya huA aura kisa zAha kA nAma saba prAtiyoM meM milatA hai aura kisa 2 ne yA 2 sAmAna evaM vizeSa kAma kiyA ityaadi| anta meM maiM yaha AzA karatA hU~ ki ina khyAtoM dvArA prAcIna samaya ke mahAjana saMgha kA samRddhazAlI panA tathA unakI udAra bhAvanA dekha kara unakI saMtAna ko gaurava rakhanA cAhiye ki hamAre pUrvajoM ne kisa kisa maulika guNoM se dhana rAzi sampAdana kI thI aura paropakAra ke liye usa sampati kA kisa prakAra sadupayoga kiyA thA / una guNoM ke abhAva hamArI kaisI patita dazA huI hai ? yadi aba bhI hama cAheM to una guNoM ko hAsila kara hamAre pUrvajoM ke paMtha ke paMthika bana kara ve hI kArya kara sakate haiM ? khaira ina 74 // zAhAoM kI khyAtoM ko par3ha kara sadbhAvanA se anumodana karegA to maiM mere parizrama ko saphala huA samamUMgA / Jain Eestiuit aanzet 751 TTIETIE A1FT 1279ary.org
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] zAda prati naMbara naMbara 1 2 4 5 6 mr 30 5 2 3 4 5 3 4 5 1 mr xs 2 3 4 5 4 zAha nAma zAha zrIpAla Jain Edu??ernational "" "" "" 13 19 ,y "" 29 S "" 39 99 222222: " " narabada godo " 33 "" 39 "" "" 25 " "" 39 39 59 "" "" "" dhanno parvata jAlo baradho 33 rAgho noM pAto sAvaMta "" so durgo niMbo 123 dw dharaNa lAkha bhaiso "" 33 sAMgo "" dharmo samaro 33 ,, punar3a pitA kA nAma hAppAsA "" 35 giradharasA dIramasA karathAsA ghorAsA " vAsAsA rAvalasA devAsA pAtAsA jaitAsA jodhAsA " dAsAsA jogAsA thobhA " " nAgAsA sAraMgasA khaddarathAsA "" " AdUsA ... lAkhAsA AdUsA pethAsA [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAti kA nAma zrAdityanAga 53 " zreSThitotra sucaMtigo0 bappanAga ! taptabhaTTago0 27 morakSago0 vAigo0 prAgvaTa "" zrI zrImAla carar3ago0 27 virahaTa bhadrago0 ciMcaTago0 "" 59 zreSTigo0 kulahaTago0 AdityanAga "" prAgvaTa kummaTago0 17 sucaMti kanojiyA laghuzreSTa nagara kA nAma upakezara 93 35 satyapurI mADavyapura DiDUnagara bhInamAla " nAgapura zrAbhApurI padmAvatI " koraMTapura zrI ghATanagara "" khaTakUpanagara medinIpura candrAvatI "" "" bhadrAvatI nAradapurI DiDUnagara "" "" palhikA 21 satyapurI upapura " 99 vi0 saM0 111 1 "" 39 15 23 39 "" " 93 19 " " "1 "" "" "" "" 12 "" 11 samaya 33 "1 31 19 11 "" 17 "" kArya 115 2 127 3 133 4 135 5 141 6 142 7 149 / 8 156 9 159 10 162 11 167 174 12 178 13 191 14 17 59 198 15 203 16 209 17 221 18 229 19 " 20 35 244 21 248 22 For Private & Personal Use Onl zAhAoM khyAti kA nambaravAra nAma Wainelibrary.org
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 zAi prati naMbara naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya kArya zAha sAraMga zrIpAla UkAramA zroTAsA luMgagotra kulahaTagotra ujjaina mAMDavagar3ha vi. saM. , cAhar3a " 266 bhUtAsA zomAsA agarI sughaDa go0 vappanAga coraDiyA padmAvatI zaMkhapura caMderI cApaTa bholApA .. 277 hAppAza karNATa go0 satyapurI zerAsA. bhUri gotra nAMdAvato 50 bhomo kadarpisA ghaTiyAgotra virATanagara "322 -r03 03-03rm 03-rrrrrs , muMjala , lAkho brahmadeva khUmANasA DiDU go. adityanAga palhikApurI nAgapura "332 , lAgho , muzala mokalasA lAhusA sucaMti zrIzrImAla mADagar3ha ratnapura 339 40 3 " Dugara , jahaNa bhairUsA rAMNAsA bhAdAsA gomAsA mugdhapura padmAvatI " 343 samadar3iyA pokaraNA kummaTa prAgvaTa koraMTapura "sara rANA 3 zivapurI 58 vijo bhojapura "338 30 " dhavala ratnAsA gozalasA lAghAsA carar3ago0 bhUrigo0 adityanAga vIrapura upakezapura "vIrama 288 " _74 // zAhoM kI khyAti 1281 Jain Education www.dainelibrary.org 0:0
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa | prati cAhanAma naMbara pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma sabhaya h govindasA | corar3iyA devapATaNa vi0 saM0 391 42 h s zAha acalo " " " " , ThAkura bAlo lAlo h jagAsA jaisiMhasA paithAsA m morakSa desarar3A zreSTigo0 jAvalIpura bhInamAla m zivagar3ha m m taptabhaTTa zaMkhapura bhImadeva dharamo dhannAsA kesAsA h virahaTago0 upakezapura m m bhAjo karaNAsA nAhaTA dholAgar3ha m " s jaitAsA bhuraMTa mADavyapura h m rAjapura bAlakisa0 hApusA mukanAsA kummaTa tAteDa m vijayapura m s rAvalasA kanojiyA kanauja h m gokalasA coraDiyA mAroTakoTa mh lh sh lAdhAsA karaNAvaTa | kIrATakUpa h m m niramala - sadAsukha gulacchA nAgapura ` " s h 4 , nAtho bheso gamanAsA roDAsA prAgvaTa candrAvatI AdityanAga bhavAnIpura , 503 56 , 5.857 m vWRanavAAAAAYwww Prevere 1282 Jain Eddation International 74 // zAhAoM kI khyAti
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jovana ] zAha prati naMbara naMbara 19 20 21 1 | zAha rAjasI om 20s 2 ~20 2 3 4 20 5m 20s on 20 s 5 22 1 2 4 5 23 1 2 24 1 3 39 33 "" "" 37 39 19 "" "" 19 == 29 " " 99 99 99 99 " 32 " 19 15 "" == " 19 zAha nAma 99 53 "" narapatta dezAla Umo somo 37 naino 19 agaro 39 Dugara "" 99 39 Akho 19 maNDana 99 23 agaro 59 5 ror3o "3 lAdaNa 35 zobhana pitA kA nAma sAraMgasA "" jasAsA pAtAsA kolAsA kaisAsA 39 vimala karamaNasA 39 19 jaitAsA durgA DAbarasA "" 91 36 74 || zAhAoM kI khyAti - "" 11 19 noMghasA 13 yazovIra "" 32 motasA 99 lu~bAsA "" sAharaNasA "" dhavalasA jAti kA nAma karaNAvaTa "" 29 zrI zrImAla gAndhI vighaTa caraDago0 39 vardhamAnA 33 pokaraNA "" kAMkariyA 33 "9 maMdi - 39 59 tAter3a 33 prAgvaTa 97 " goleccha 29 zaMkA "" zrImAla " bhaTevarA [osavAla saM0 1978-1237 nagara kA nAma khaTakUpa 39 99 bhInamAla TelIpura citrakoTa UkArapura " jAbalIpura "" devakIpATaNa 99 caMderI "" " medinIpura 39 73 candrapurI "" candrAvatI : 27 "" joga! pura "" vallabhopurI 33 zivapurI " koraMTapura samaya vi0 saM0516 58 29 SSSSSS 39 19 " . 19 99 "" "3 35 39 23 ==== : "" 99 " 39 "" "" "" 29 " 39 22 " " 93 "1 534 552 565 570 35 572 ," 590 39 39 601 99 99 603 "1 607 " 39 613 kArya 31 629 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 19 637 71 " 650 72 1283 www.ainerbrary.org
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAha prati maMvara naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya zAha bhAramala dedAsA jaMghar3A mAlapuro cAndo pomA salakhaNa mAmaNa ghIrA sA padamA sA hIrA sA pokhara sA kulahaTa nAhaTA tAter3a pArakha mAlapurA aghATanAra padmAvatI upakezapura dIpA sA kanojiyA mADavyapura prajjaDa cokhA sA prAgvaTa nANApura tiloka karamA sA kaMkariyA brahmapurI arms rrrror arros rrrrrrrrrrros ajaro vino khetasI sAharaNa sA bhuraMTa coraliyA lodrabApura nAradapurI gokharU vimala vAgo akho dolA sA jaitA sA bhojA sA DhelIvAla AyodhyA0 jAbalIpura ajayapura toDiyANI a saMcetI dharamo gamo catarA sA , navalA sA jogA sA bhAramala sA pokaraNA kesariyA zreSTi citrakoTa satyapurI dvrraic caMderI TAV khemo khIvasI sA kummaTa mADavagaDha - Jain E1284mational 74 // zAhoMkI khyAti ary.org
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakaksUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 zAha prati naMbara naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya kArya lAlAsA - suMcaMti upake zapura cainAsA taulo ,, kAnar3a | zrI zrImAla | zItala pura Arya gotra gosalapura bhAvujIsA " or morm or r0. 1 , thomaNa karmAsA caMDAliyA arjunapurI " "" narasiMha dIpAsA sughar3a puranagara kAMnasA chAjer3a bhInnamAla zAha rAMNo khetAsA coraDiyA pAlihakA zAha rAso jorAsA Arya devapaTTana 05 or zAha zaMkara kAnAsA dhAkar3a nAgapura zAha zrAso sAMgAsA desarar3A upakezapura zAha kalyANa zAha lAlo ekalaMgasA sAMDAsA kAMkariyA caMDAliyA AbhApurI ratnapura norm 01 zAha nando harabusA zreSTi go0 haMsAvalI " 917 103 E74 // zAhAoM kI khyAti- For Pivate & Personall 1285 www.jaiternorary.org
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837) [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAha prati naMbara naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya zAha dAmodara kolAsA sughar3a ujjaina vi. saM. 919 104 , dharamazI lodravA mAMDAsA khUbAsA gulacchA bhaTevaga jaitalapura mokamasA gaMNavata bundI paTaNa serAsA tAte nAgapura " " bhAdAsA bApharaNA pAlI orr03-rrrrrrrrrrrrrror com kalyaNa dedAsA Arya | vIrapura zrAsAsA prAgvaTa karaNAvatI sahajAsA chAjer3a mADavyapura 1002 rAjasI daipAlasA zrImAla kuntInagarI haMsAsA Dhelar3iyA devapaTaNa A naMnagasA pArakha apahala paTaNa " 1036 114 " Jain E t ernational 74 // zAhAoM kI khyAti y.org
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 zAha prati naMbara naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya kArya zAha rAvala karaNAsA kuMkuma zAkambharI vi. saM. 1044 115 gaMkA " lADhda , vimala DUgAsA varaghAsA ajayapura zAkambharI saMcetI ,, 1063 116 , 1070117 maMtrI vimala vIrAsA prAgvaTa pATaNa ___1080 118 " " or or or or or or or or orar rosorror kharathAsA coraDiyA DiDavAnA 1100/ 119 gadhAsA rAhUla karaNa mAlAzA ThAkurasA DugAsA vAphanA vottharA ghaTiyA DiDavAnA nAgapura jAbalIpura " , 120 , 1122 121 , 1128/122 " " " ghokala mokAsA sAlevA koraMTapura , 1142 123 " pAto kusalAsA surAMNA khapura , 1153 124 sorrors or arror " dhavala bhaisAsA gAdaiyA bhInnamAla , 11.8 125 , bhuto bhAramalasA . / nAhaTa | sojAlo " 1173 126 74 // zAhAoM kI khyAti 1287
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] zAha prati naMbara naMbara 49 1 2 50 3 20 1 2 3 4 5 51 1 2 4 5 52 1 2 3 4 Sorm 20s 20 53 1 2 3 4 4 5 zAha moDIrAma =============== "1 33 "" " " " khUbo " "" 35 "" "" bhIma " kumbho "" 36 " zAha nAma "" "" "" "" bhairU 91 31 "" " cokho " mobhaNa Jain Educatorational " "" pArasa 5 54 1 2 3 39 "" Umo "" dhanno ghorIdAsa " cataro 91 " " sAdo "" " 35 " ," "" pitA kA nAma bhAvajIsA 12 harajIsA 27 51 pAMvAsA 93 nAthAsA 25 kAnAsA 35 merA dhavalasA ," 99 sAMgAsA 99 gokalasA 36 segasA gumanasA 36 59 khemAsA " rUpAsA "" " r " jAti kA nAma sAlecA "" lor3hA " " haraNA " vAgaDayA "" chAvata " suravA coraliyA 16 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 13 guruDa , 35 kaMkariyA " 39 nepAlA gandhI "" surAMNA 99 "" boravarA 99 "" "" nagara kA nAma nANapura 93 vijayapura " 33 zivapurI 33 bhavAnIpura "" pAlI "3 pATa nAgapura 19 "" phala vRddhi " zivagaDha 99 rAjapura DAmarepura 93 15 ghATanagara "" padmAvatI "" "" 97 95 "" vi.1122 127 31 "3 " "" " 35 93 "" 35 31 59 " samaya 29 "" "3 " 35 "" "" ") 35 " " 11 " " 39 " "" 1134 128 33 "" 1145 129 " 33 59 1164 131 "; " 1972 132 1178 133 kArya 39 1981 134 95 1994 135 " 21 1. 99 136 | "" 130 31 1221 137 19 39 1241 138 11 " 19 74 || zAhAoM kI khyAti
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] zAha prati naMbara naMbara 55 56 57 58 59 w 1 zAha vacho 2 3 4 w d 13 30 5 on m 2 Do so 4 5 2 m S rm 20s on 4 to " "" 33 "" 39 5 samaro vastupAla tejapAla 1 3 27 12 "" " "" " "" 4 "" "" 93 "" 33 23 22 " S 66 39 " " "" 12 zAha nAma "" 27 33 bhojo " gogho " "" phUsA "" 4 23 "" "" punar3a "" 33 bhaiso " sAMkhalA "" sahadeva 35 22 dharaNa jagaDu "" "" 25 Jain 74 // zAhoM kI khyAti pitA kA nAma zerA sAha 35 govindasAha "" rUpAzAha 35 29 mayArAma sAha 35 sAlagasAha AsarAja 77 "3 "" 99 nArAyaNa sAha 35 " karaNAsAha " sundara sAha 19 ar3akamala sAha "" "1 kAnAsAha saradAsAha 11 23 " jAti kA nAma desaraDA "" dhAr3Ivala "" khIsarA "3 55 rAtaDiyA "" bhaMDArI prAgvaTa "" "" " "" varadayA 22 55 " corar3iyA " karaNAvaTa 99 lor3hA ! " " zrImAla zrImAla " "" 29 [ osavAla saM0 1978 se 1237 nagara kA nAma DUMgarapura "" "2 khaTakUpa 25 " sojAlI "" nAradapurI pATaNa " "" "" "" nAgapura "3 55 nAgapura "" medanIpura "" ruNAvatI "" "" bhadrAvatI bhadrAvatI 19 "" "" | vi0 saM0 1252 138 "" "" "" == 121 " " "" "" 33 "" "" "" samaya "3 "" " "2 "" "" "" "" 33 " "" "9 13 55 1259139 "" 1260 140 1263 1265141 1272142 1285 143 11 "" 29 "" kArya 1287 144 "2 35 1293 145 "1 1307 146 "" 130917 23 32 "1 ," 1310 148 "" 1220 1313 149 " ww22ary.org
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mati zAhanAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma naMbara sabhaya zAha khemo devAsA haDANA zrImAla hoDalA vi.saM0 1315/150 " " bh s zAha luNAsA ToTAsA Arya gur3hanagara " 1350151 h m m zAha dezala gozalasA vedamahatA pAlanapura " 136. 152 ` m h m zAha samaro dezalazA vaidamahatA pATaNa m m sm h m m zAha ratano kuzalAsA bhaMDArI nAgapura " 1400154 " m s zAha tejapAla harakho UkArasA candrabhANasA sAvaMtasA prAgvaTa sugaMNa nakSatrago0 pAlI nAgapura ujjaina 1432/155 " 1465 156 1486157 h m m sugAla " m s " deto jaitasIsA sAlecA mathurApurI h m m TIbo nAthAsA kaTAriyA virATapura " DAbara thAnAsA varaDiyA sirohI m s bh m " Jain Ed amational 74 // zAhoM kI khyAti
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 prati zAha naMbara zAha nAma pitA kA nAma | jAti kA nAma nagara kA nAma samaya kArya naMbara L mm zAha dalapata " kalyANa dezalasA jItamalasA saMkhalecA kocara mAlapura mAMDavyapura vi. saM. 1563/161 " 1566162 m s h " m cAMpaka m sAcU neNAsA gorakhasA dhanAsA jaitAsA bhaMzAlI pAmecA kaTAriyA vaidamahatA maMgalapura dehalI satyapurI zubhaTapura , 1570163 1582164 1591165 1601166 ` rANU pAto s h " 1607/ " 167 m gumAnasA pokaraNA padmAvatI mh samarathasA gulacchA phala vRddhi ` s " " x " sukho m mAlAsA bhaMDArI bhairUsA munoyata mokhamasiMha sA| caMDAliyA pAlI laudravA dhArAnagarI 1608/168 1609169 , 1614170 " pRthvIrAja m m s sirohI zAha hAthI zAha karamacanda luMbAsA saMprAmasA loMkar3a vacchAvata bIkAnera 1616171 , 1635/172 h m zAha bhomo bhAramalasA kAvar3iyA udayapura , 1642173 ~ orms zAha sUrA serAsA surapuriyA , 1644/174 " " or orm zAha therU bhaMDAsAlI jaisalamera , 1665/175 - E7 // zAhoM kI khyAti 126.1 brary.org
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] / bhagavAna pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAha prati naMbara zAha nAma pitA kA nAma jAti kA nAma nagara kA nAma samaya zAha hemarAja gokulazAha surANA dehalI vi0saM01670 176 m m s " " parvata kaisAzAha gAdaiyA , 1672 177 h m m m s dhUnAr3A " jAbalIpura alavara vAsA haMsarAja harakhAzAha bhImAzAha hathuDiyA vaidamahatA , 1679 178 1689 179 prAgvaTa pAlI sAMgAzAha padmamAzAha 1701 180 1716, 181 jIto mAMDota | ujjaina h m m narasiMha khetAzAha gelalAhA murzadAbAda 1732 182 m h h m koSTaka meM antima koSTaka kArya kA hai aura usake nIce jo aMka rakkhe gaye hai ve phUTanoTa ke haiM aura tadanusAra zAhAtroM ke kiye hue kArya kramazaH aMkAnusAra phUTanoTa ke taura para likha diyA jAtA hai / 1-duSkAla meM anna vastra ghAsa dekara deza sevA kI tathA tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA aura saMgha pUjA kara sAdharmI bhAiyoM ko eka-eka suvarNa muhara kI lahaNa dii| 2-caurAsI dehariyA vAlA mandira banAkara suvarNa kalaza car3hAyA pratiSThA meM sakala zrIsaMgha ko bulAkara tIna bar3e yajJa (jImaNavAra ) kara saMgha pUjA kara paharAmaNI dii| 3-sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikaalaa| caturvidhazrIsaMgha ke sAtha yAtrA kii| tIrtha para dhvajArohaNa kara bahattara lakSa dravya meM saMghamAlA paharI / saMgha pUjA kara eka-eka muhara dii| 4-Apako citrAvallI milI thii| jisake prabhAva se 84 mandira prathak 2 sthAnoM meM banAkara pratiSThA kara vAI / sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA / saMgha pUjA meM eka-eka suvarNa thAlI meM rakha lahaNa dii| 5-pAMcabAra yAtrA saMgha nikAlA pRthvI pradakSiNA dii| samudra taka sarvatra sAdharmI bhAiyoM ko vastra tathA lADhU meM eka-eka suvarNa lehaNa meM pradAna kara nAma kmaayaa| 6-pradeza se kesara kI bAlada AI thI jisako muMha mAMgA mUlya dekara sarva mandiroM meM arpaNa karadA tathA cAra bAra saMgha ko ghara para bulavAkara pUjA kara paharAmaNI dii| Jain Edu1292mational For Private & Personal use Only 74 // zAhoM kI khyAti.ary.org
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 7-zrI zatrujaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAlA / tIrtha para do mandira banAye / saMgha ko svAmivAtsalya jImAkara sAta-sAta suvarNa sopAriyA~ prabhAvanA ke taura diiN| 8-bha0 mahAvIra kI 108 aMgula suvarNamaya mUrti banAkara naye mandira meM pratiSThA krvaaii| duSkAla meM karor3oM dravya vyaya kiyA / saMghapUjA meM vastra bhUSaNa paharAmaNI meM diye / 9-sammetazikharajI tIrtha kI yAtrArtha saMgha nikAla caturvidhazrIsaMgha ko pUrva deza kI sarva yAtrA karavAI vApisa Akara saMgha pUjA kara eka-eka suvarNa mudrA laDhr3ha meM DAla guptapane lahaNa dii| 10-Apako devI kI kRpA se pArasa milA thA / lohe kA suvarNa banAkara dhArmika evaM janopayogI kAryoM meM puSkala dravya vyaya kiyA / saMghapUjA kara sAdharmI bhAiyoM ko sone kI kaMThiyA~ tathA bahinoM ko sone ke cUr3e paharAmaNI meM dekara zAsana kI khUba prabhAvanA kii| 11-duSkAla meM manuSyoM ko anna vastra pazuoM ko ghAsa diyA jisameM sAta karor3a dravya kharca kiyA tathA cAra bar3e tAlAba, cAra bAvar3iyA~ aura sAta mandira banAkara pratiSThA krvaaii| 12- zrI zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA / saMghapUjA kara sone kI sopAriyoM kI lahaNa dii| 13-sAta bAra zrIsaMgha ko ghara para bulAyA bhojana karavAkara eka-eka muhara kI lAhaNI dii| 14-sAta AcAryoM ko sUripada diraayaa| zrI bhagavatIjI sUtra kA mahotsava pUjA karake vyAkhyAna meM ba~cAyA jisameM pAMca karor3a dravya vyaya kara zAsana kA bar3A bhArI udyota kiyaa| jJAna bhaNDAra syA0 / 15-sammetazikharAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla caturvidhazrIsaMgha ko yAtrA karavAI tathA jAte Ate samaya pRthak mArga meM samudra taka sAdharmiyoM ko eka-eka suvarNa mudrarA kI lahaNa dii| 16-kezara, kastUrI, dhUpa, karpUra kI puSkala bAladoM ko kharIda kara mandiroM meM arpaNa kara diyA / 17-zajayAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla kara bha0 AdinAtha ko candana hAra arpaNa kiyaa| 18-sammetazikharajI tIrtha kI yAtrArtha saMgha nikAla pUrva kI tamAma yAtrAyeM zrIsaMgha ko kraaii| vApisa Akara svAmivAtsalya kara zrIsaMgha ko vastrAbhUSaNa paharAvaNI meM diye|| 19- sata bar3e yajJa (jImaNavAra ) kiye saMgha ko ghara para bulavA kara pUjA kI eka eka muhara dI 20-Apako guru kRpA se tejamaturI prApta huI thI jisase puSkala suvarNa vanAkara tIrtho kA saMgha nikAlA naye mandira banAye jIrNa mandiroM kA uddhAra karavAyA nirAdhAroM ko AdhAra diyA jainadharma ke pracArArtha karor3oM kA dravya vyaya kiyaa| saMghapUjA kara sera bhara kI thAlI lahaNa meM dii| 21- zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAla caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karavAI / tIrtha para svarNamaya dhvaja daMDa cddh'aayaa| bAvana jinAlaya kA 'dira bnvaayaa| saMgha pUjA kara pA~ca pA~ca muhareM lahaNa meM dii| 22-dukAla meM caurAsI deharI kA mandira bnaayaa| sAta tAlAba sAta kue banAye puSkala dradhya kharca kiyA / aura sAta yajJa karavA kara zrIsaMgha kI pUjA kara paharAmaNI dii| 23- zatrujaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAlA jAte Ate sarvatra eka eka suvarNa muhara kI lahaNa dI / 24-sAta AcAryoM ko sUripada dilAyA jisakA mahotsava va sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI bhI dii| 25- sammetazikharajI kI yAtrArtha saMgha nikAla pUrva kI yAtrA kI saMghapUjA meM puSkala dravya vyaya kiyaa| 26-zatrujaya giranArAdi kI yAtrArtha saMgha nikAla caturvidhazrIsaMgha ko yAtrA karavAI evaM lahaNa bhI dii| 7 // zAhoM kI khyAti 1293
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 } [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 27-tIna varSa taka nirantara duSkAla meM Apane khule dila se manuSya aura pazuoM ko anna vastra evaM ghAsa dekara anekoM ke prANa bacAye jisameM bIsa karor3a dravya khI aura saMghapUjA kara lAhaNI dii| 28-Apako eka mahAtmA se svarNarasa milA jisase puSkala suvarNa banAyA apane ghara meM suvarNa mandira evaM ratnamaya mUrti sthApana kI sAta tAlAva sAta vApi sAta maMdira sAta vara saMgha nikAle tathA sAdharmI bhAiyoM ko sAtavAra ghara para bulA kara saMgha pUjA kara suvarNa thAla pyAlA paharAvaNI meM diye 29-sammetazikharAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA yAtrA kii| saMgha pUjA--sone ke pyAle paharAmaNImeM diye| 30-caurAsI deharI kA vizAla maMdira banAyA sone kI 96 aMzula kI mUrti kI pratiSThA karavA saMgha pUjA kI jisameM bar3hiyA vastra tathA eka eka suvarNa mudrA lahaNa meM dii| 31-do dukAla meM anna vastra ghAsa diyA tathA cAra tAlAba cAra kuveM cAra maMdira bnaaye| saMgha pUjA kii| 32-zatrujaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAla tIrtha para dhvajArohaNa bahutara lakSa dravya meM mAlA paharI ghara para Akara svAmivAtsalya kara saMghapUjA puruSoM ko suvarNa kar3e striyoM ko suvarNa hAra pahinAye / 33-ekAdaza AcAryoM ke sUripada ke samaya mahotsava-vIsa karor3a dravya jainadharma ke pracAra meM diyaa| 34-ApakA vyApAra videzoM meM thA eka nIlamaNi lAye jisakI mUrti banAkara ghara derAsara meM sthApanA kI 35-duSkAla meM dezavAsI bhAiyoM ko anna vastra pazuoM ko ghAsa dekara unake prANa bacAye puSkala dravya khrcaa| 36-tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla sakala tIrthoM kI yAtrA kI Ate jAte samudra ke anta taka sAdharmI bhAiyoM ko eka eka suvarNa mudrikA lahaNa meM dekara jainadharma kA bar3A hI udyota kiyaa| 27-sAta bAra bar3e yajJa kiye zikharavandha maMdira banA kara pratiSThAkaravAI bAvana maNa kezara kI bAlada bha0 RSabhadeva ko car3hAI saMgha pUjA kara pA~ca pA~ca mohareM lahaNa meM dii| 28-AzApurI mAtA tuSTamAna huI saMgha nikAla yAtrA kI samudra taka saba sAdharmiyoM ko eka eka mohara dii| 29-guru kRpA se citrAvallI milI bAvanatasu sone kI mUrti banAkara pratiSThA karavAI parAhavaNI meM mohareM dii| 30-sAta bar3e yajJa kiye 84 nyAti ghara para bulA kara bhojana paharAmaNI dii| tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlA puSkala dravya vyaya kiyA / saMgha pUjA karake paharAmaNI dii| 31-sakala tIrthoM kI yAtrA kara saMghamAlA paharI samudra taka eka eka suvarNa mudrikA lahaNa meM dInI mlecchoM ke baMdha meM par3e garIba logoM ko karor3oM dravya dekara mukta kraaye| saMgha pUjA, tIna yajJa kiye / 32-cAra bAra caurAsI oNgaNe bulAI 5 yajJa kiye saMgha pUjA kara eka eka muhara lahaNa meM dii| 33-Apake pAsa pArasa maNi thI lohe kA sonA banAkara 108 aMgula suvarNa kI mUrti banA kara pratiSThA karavAI sava tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA saMgha ko sone muharoM kI paharAvaNI dii| 34-sakala tIrthoM kI yAtrA ke liye saMgha nikAlA saMghapUjA kara chaH chaH sonA muhareM lahaNa meM dii| 35-cAra yajJa cAra vAra caurAsI aMgaNe bulAI puruSoM ko sone kI kaMThiyAM bahinoM ko sone ke cur3e diye / 36--sarva tIrthoM kI yAtrA ke liye saMgha nikAlA tIrtha para mAlA paharI saMgha ko pAMca 2 muhara pra. meM dii| 37-caurAsI tAlAba khudavAye caurAsI maMdira banavAye rAjA ko prasanna kara sarvatra jIva dayA palAI / 38-dukAla meM apanA karor3oM kA dradhya dezahita arpaNa kara diyA sAta bAra saMgha pUjA bhI kii| 39-dukAla meM anna vastra va ghAsa diyA caurAsI deharI kA maMdira banAkara pratiSThA meM puSkala dravya vyaya kiyaa| 000 Jain Education international 74 // zAhoM kI khyAti
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 40-zatrujaya tIrtha ke liye saMgha nikAlA vahuttara lakSa meM dhvajA car3hAI pA~ca 2 muhare paharAvaNI meM dii| 41-sAtavAra caurAsI ko AgaNe bulAya bhojana karavA sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA samudra taka __ sAdharmo bhAiyoM ko eka 2 muhara pahirAvaNI meM dI / 42-saMgha nikAlA maMdira banAye 8400 mUrtiyoM kI aMjana salAkA karavA kara pratiSThA krvaaii| 43-pAMca vAra dukAla ko sukAla banAyA sAtabAra tIrtha kA saMgha nikAlA sAta sAta muharoM kI lahaNa kii| 44-sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA cAra bAra caurAsI ghara para bulAi eka eka muhara lahaNa meM dii| 45-pA~ca vAra dukAla ko sukAla banAyA yAtrArtha saMgha nikAlA / sagha pUjA kara paharAmaNI dii| 46-Apako pArasa mila jAne se ghara sone se bhara gayA 108 suvarNa kI mUrti sone ke thAla pra. meM dii| 47- sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA dhvajA car3hAI mAlA paharI saMgha pUjA motiyoM kI kaMThiyA paharA. maNI meM dekara jaina zAsana ko prabhAvanA kii| 48--rAjA ko khuza kara hiMsA baMda karavAI dukAla meM anna diyA dharma pracAra meM vIsa karor3a dhana vyaya kiyA siMdha ke jainoM ko. mlacchoM ne pakar3a kaida kara diyA taba Apane 18 pATa sone ke dekara chur3AyA devI kI kRpA se akSaya nidhAna milA-sagha pUjA kii| 49-zatrujaya tIrthakA saGgha tIrtha para mAlA kI bolI eka karor3a dravya kharca kara mAlA paharI saGgha pUjAdi kArya / 50-ATha prAcAryoM ko padavI dilAI saMghapUjA kI jisameM daza karor3a dravya vyaya kiyaa| 51- sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA mleccha ke baMdI ko chur3AyA bIsa karor3a dravya ---saMgha pUjA kI / 52-cArabAra caurAsI bulAI zatrujaya kA saMgha nikAlA ATha ATha sonA muhareM sarvatra paharAmaNI meM dii| 53-Apake pAsa rasakupikA thI jisase puSkala sonA bnaayaa| sone kA ghara derAsara ratna kI mUrti saMgha pUjA / sivAya guru ke zira na jhukAne se rAjA ne ver3iyAM DAla kArAgRha meM banda kara diyA para gurU iSTa se ber3iyA svayaM TUTa paDI / mandira banAyA sAdharmiyoM ko paharAmaNI dii| 54-tIna dukAla meM annadAna caurAsI deharI vAlA maMdira banAkara pra0 karAI saMgha meM pA~ca 2 muhareM dii| 55-sarva tIrthoM kI yAtrA tInavAra pRthvI pradakSiNA dI saMgha pUjA kara samudra taka lahaNa dii| 56-sammeta zikharajI kI yAtrArtha saMgha nikAla pUrva kI saba yAtrAyeM kI sAdharmI bhAiyoM ko sone kA mAlA arpaNa kii| saMgha pUjA karake paharAmaNI dii| 57-giranAra para zve0 di0 ke cAra saMdha Aye eka karor3a dravya vyaya kara zAha padavI prApta kI saMgha pUjA meM karor3a dravya vyaya kiyaa| 58-sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA saMghapUjA svAmivAtsalya kara do do muhareM paharAmaNI meM dii| 59-cAra bar3e yajJa kiye caurAsI maMdira banAkara 10000 mUrtiyoM kI aMjanasalAkA karavAI 5 karor3a dravya vyaya kiyaa| saMgha pUjA kara paharAmaNI bhI dii| 60-caurAsI nyAta ko ghara para bulAkara bhojana vastra pA~ca pA~ca muhareM lahaNa meM dii| 61-sammetazikhara kI yAtrAtha saMgha nikAla pUrva kI yAtrA svAmivAtsalya saMghapUjA paharAvaNI meM suvarNa / 62-jaina maMdira banAkara suvarNa ke tIna kalaza dhvaja daMDa car3hAkara pratiSThA saMghapUjA pahigamaNI meM mudrikAeM / 63 -- pUrva ke sava tIrthoM kI yAtrArtha saMgha / aSTApada ke maMdira meM suvarNa mUrti kI pratiSThA krvaaii| 74 // zAoM kI khyAti 1295
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 64 - tIna dukAla meM anna ghAsa diyA 84 deharI kA maMdira mUlanAyaka kI suvarNamaya mUrti banAkara pra0 karavAI / 65 - zatru jaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAlA mArga meM 84 maMdiroM kI nIMva DaravAI vApisa Akara saMgha bhoja dekara saMgha pUjA kI / laDDU ke andara eka eka svarNa muhara prabhAvanA meM dI / 66 - duSkAla meM garIboM ko hI nahIM para rAjA mahArAjAoM ko anna vastra pazuoM ko ghAsa dI vizAla maMdira banAkara suvarNamaya mUrti kI pratiSThA karavAI saMgha ko paharAmaNI dI / 67 - AcAryoM ko sUripada dilAyA 45 Agama likhA kara arpaNa kiye saMghapUjA kI paharAmaNI dI / 68 - tIrthoM kA saMgha nikAla sarvatra yAtrA kI tIrtha para naulakSa mUlya kA hAra arpaNa kiyA saMghapUjA | 69 - bIsa bAra yAtrA kara bIsa maMdira karavAyA saMgha ko ghara zrAMgaNa bulAkara pUjAkara lakSNa dI / 70 -- yAtrA karate huye pRthvI pradakSiNA dI sarvatra sAdharmiyoM ke ghara prati ekeka muhara kI lakSNa dI / 71 - sAta bar3e yajJa kiye sAta maMdira banAye sAta vAra saMgha nikAla yAtrA kI paharAmaNIbhI dii| 72 - sammetazikhara kI yAtrArtha saMgha nikAla caturvidhazrIsaMgha ko pUrva kI yAtrA karavAI samudra taka eka eka muhara kI lahaNa dI saMghapUjA kara pA~ca 2 muharoM kI paharAmaNI dI / 73-glecchoM ne garIboM ko kArAgRha kara diye karor3oM dravya dekara mukta karavAye bAvana jinAlaya kA maMdira banAkara pratiSThA karavAI saMgha pUjA kara pA~ca 2 muhareM prabhAvanA meM diiN| 74 - Apake pAsa citrAvaljI thI jisase ApakA ghara dravya se bhara gayA Apane janopayogI kAryoM meM evaM dhArmika kAryoM meM puSkala dravya vyaya kara punyopArjana kiyA 7 vAra saMgha pUjA kii| 75 - zatru jaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAlA saMgha pUjA eka eka muhara paharAvaNI meM dI / 76 - bAvana maMdira bAvana tAlAba kue bAvana musAphiragRha banAye sAta bAra saMgha nikAle saMgha pUjA vastrAbhUSaNa aura pA~ca 2 suvarNa mudrikAeM paharAmaNI meM diiN| 77 - gyAraha zrAcAryoM ko sUripada dirAyA jisakA mahotsava evaM sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI dI tathA pratyeka AcArya ko 45-45 Agama likhavA kara bheMTa kiye / 78 - sammeda zikharajI tIrtha kI yAtrArtha saMgha nikAle pUrva ke tamAma tIrthoM kI yAtrA kI vApisa Akara svAmivAtsalya kara saMgha pUjA kara eka eka muhara paharAmaNI meM dI / 79--janasaMhAraka bhayaMkara duSkAla meM binA bhedabhAva khule dila se sarvatra dAnazAlAeM khulavAkara annavastra ghAsa dI / sAta mandira sAta tAlAba banAye pratiSThA meM saMgha pUjA kara sAta 2 suvarNa sopAriyAM saMgha ko paharAmaNI meM diiN| 80 - yAtrArtha saMgha nikAla kara sarvatra pRthvI pradakSiNA dekara sAdharmI bhAiyoM ko eka eka muhara prabhAvanA ke taura para dI aura svAmivAtsalya kara saMgha pUjA kI / 81 - bAvana jinAlaya banAkara mUlanAyaka bha0 mahAvIra kI 96 aMgula suvarNamaya mUrti banAI jisake netroM ke sthAna do maNi lagAI jo rAtri ko dina banA detI thIM saMgha pUjA bhI kI / 82-pAMca vAra tIrthoM kA saMgha, 84 maMdira pratiSThA meM pAMca 2 muhareM paharAmaNI meM / 83 - jainAgamoM kI eka eka peTI pratyeka prAcArya ko dI saMgha pUjA aura paharAmaNI dI / 84 - tIna dukAloM meM annaghAsa diye sAta yajJa kiye| saMgha pUjA kara paharAmaNI dI / 1296 74 || zAhoM kI khyAti
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 85-cAra caurAsI sAta yajJa 11 bAra saMgha nikAla saMgha pUja kara paharAmaNI dii| 86-saMgha nikAlA sarva yAtrA kI sone kI supAriyAM paharAmaNI meM dii| 87-caurAsI jJAnabhaNDAra sthApanA karake sarva AgamoM kI peTiyAM dii| 88-sAta bAra tIrthoM ke saMgha, saMgha pUjA eka eka mudrikA dii| 89-zatrujayatIrtha ke maMdiroM kA uddhAra punaH pratiSThA karanA sone kI dhvajA cddh'aaii| 90-kezara aura kastUrI kI vAlada maMdiroM meM cddh'aaii| 91-sAta vAra caurAsI tIna bAra saMgha, maMdira para svarNa kalaza car3hAye / 92-eka zatrujaya eka giranAra para sone kA toraNa car3hAyA mAlA paharAI / 93-sammetazikharajI kA saMgha samudra taka sonA mudrA kI paharAmaNI dii| 94-caurAsI deharI kA maMdira saMgha pUjA, pAMca-pAMca muhareM paharAmaNI meM dI / 95-duSkAla meM annaghAsa diyA, saMgha pUjA svarNa mudrikA dii| 96-Apake pAsa pArasamaNi thI, lohe kA sonA banAkara saMgha pUnA kI sera kI thAlI paharAmaNI meM dii| 97-sakala tIrthoM kI yAtrA kI saMgha pUjA kara eka eka muhara paharAmaNI meM dii| 98-caurAsI deharI kA maMdira banavA kara svarNa pratimA sthApana karAI saMgha pUjA kI / 99-sAta vAra caugasI ghara zrAMgaNa bulAI vastrAbhUSaNoM kI paharAvaNI dii| 100-cAra yajJa kiye dukAloM ko sukAla banAye 4 maMdiroM kI pratiSThA kii| 101-Aba aura giranAra para maMdira banavA kara svarNa kalaza car3hAye saMgha pUjA kii| 102-cAra bAra caurAsI nyAti ghara AMgana bulAI eka karor3a dravya vyaya kiyA / 103-kesara kI bAlada RSabhadeva ke mandira para car3hAI aura saMgha pUjA kii| 104-janasaMhAra aura tIna varSa lagAtAra duSkAla par3A pAMca karor3a rupaye vyaya kiye / 105-sAta mandira banavAye svarNa kalaza dhvajA daMDa kI pratiSThA aura saMghapUjA / 106-eka bIsa AcAryoM ko sUripada / Agama likhA kara diye / saMghapUjA ko / 107-zramaNa sabhA karavAI / saMghapUjA meM sone kI kaMThiyA~ tathA yAcakoM ko dAna diyaa| 108-sAta bAra saMgha nikAlA yAtrA kI saMgha pUjA aura eka mohara dii| 109-cAra caurAsI ghara bulAI paharAvaNI meM sone kI supAriyA~ dii| 110-sakala tIrthoM kI yAtrA mandira banavA kara yAtrA karAI aura saMghapUjA kii| 111-dukAla meM anna ghAma diyA sahadharmiyoM ke artha eka karor3a dravya diyaa| 112-sammetazikhara kI yAtrArtha saMgha aura saMgha ko pAMca pAMca muhareM dii| 113-kesara dhUpa kastUrI kI guNe mandiroM meM car3hAI saMghapUjA kii| 114-mandira banavA kara mUrti suvarNa kI banavAI netroM ke sthAna do maNiyAM lgaaii| 515-sarva tIrthoM kA saMgha nikAla pRthvI pradakSiNA kI eka eka mohara paharAvaNI meM dI / 116-Apake pAsa citrAvallI thI saMgha pUjA aura paccIsa 2 muharoM kI paharAvaNI dii| 117-tIna duSkAloM meM tIna karor3a, sAta kSetra meM sAta karor3a dravya vyaya kiyA tathA saMghapUjA kara 74 // zAhoM kI khyAti 1297
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa laDDU ke andara pAMca pAMca muhareM gupta rUpa se saba sAdharmiyoM ko dii| 198-zrApa pATaNake rAjA bhIma ke mukhya senApati the Apane aAbU ke brAhmaNoM se bhUmi para rupaye evaM sone ke patre bichavA kara bhUmi prApta kI aura usa para bha0 RSabhadeva kA mandira banAyA jo adbhuta evaM zilpa kA eka Adarza hI hai Aja bhAratIya evaM pAzcAtya vidvAna una mandiroM ke darzana kara muktakaMTha se bhari bhUri prazaMsA kara rahe haiM vimalazAha ne kaI bAra tIrthoM kI yAtrA kara sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI dI evaM jaina zAsana kA udyota kiyA / aura anekoM janopayogI kArya bhI kiye / 119- zrApa pahile garIbAvasthA meM the para jaina zAsana ke pakke bhakta evaM stambha the guru kRpA se chANe (kaMDe) svarNa bana gaye jisase gAdiyA sikkA calAyA isase ApakI jAti corar3iyAse gAdiyA bana gaI / Apane DIDavAne meM eka kutrA tathA nagaraprakoTa banAyA garIba bhAiyoM ko gupta sahAyatA pahu~cAI / aApakI mAtA ne zatrujaya kA zrIsaMgha nikAla catuvidha saMgha ko yAtrA karAI puSkala dravya zubha kAryoM meM lgaayaa| saMgha pUjA kara saMgha ko paharAvaNI dI / gujarAtI logoM se taila ghRta ke vyApAra meM kAyala banA kara bhaisA para pAnI lAnA tathA eka laMga chur3avAI aura bhI jainadharma kA bahuta hI udyota kiyA / 120-Apa bhI sAdhAraNa gRhastha the para bhaiMsAzAha kI sahAyatA se Apake bahuta punya bar3ha gaye / Apane sarva tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla kara caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karAI / sAtavAra saMgha ko ghara AMgaNe bulavA kara bhojana karavA kara paharAvaNI dI bha0 mahAvIra kA mandira banA kara svarNamUrti sthApana kI prAcArya zrI ko 45 Agama likhA kara arpaNa kiye aura bhI jainadharma kA kAphI pracAra kiyaa| 121-cAra yajJa kiye saMghanikAla yAtrA kara saMgha pUjA meM paryApta dravya diyaa| 122-zatrujaya kA maMdira banavAkara suvarNa kalaza car3hAyA eka eka muhara paharAmaNI dii| 123-cAra bAvanI kI cAra tAlAba khudAye maMdira kI pratiSThA karavAkara paharAmaNI dii| 124-devI kI kRpA se akSaya nidhAna milA jisase dhArmika sAmAjika kAma kiye / 125-pUrva deza ke tIrthoM kI yAtrA kara samudra taka sAdharmiyoM ko paharAmaNI dii| 126-zatrujaya giranAra kI yAtrArtha saMdha nikAla kara paharAmaNI meM svarNa diyA / 627-sAta bAra caurAsI apane ghara prAMgana bulAI vastrAbhUSaNoM kI paharAmaNI dii| 128--cAra yajJa, cAra mandira, cAra tAlAba banavAye saMgha pUjA meM puSkala dravya vyaya kiyA / 129-sakala tIrthoM kI yAtrA karake sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mAlAoM kI paharAmaNI dii| 130-do duSkaloM meM karor3oM rupayoM kA nAja ghAsa diyA saMgha pUjA kii| 131-duSkAla meM anna vastra aura pazuoM ko ghAsa dekara deza kI sevA kii| 132- kezara kI bAlada kharIda kara ke maMdiroM ko car3hAI aura saMgha pUjA kii| 133-citrAvallI se asaMkhya dravya paidA kara dharma evaM janopayogI kAryoM meM vyaya kiyaa| 134-tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla sAdharmI bhAiyoM ko eka-eka muhara dii| 135-cAra bAvanI bulAI, ghara para cAra vAra bar3e samaya yajJa kiyA, vastrAbhUSaNoM kI paharAmaNI dI / 136 -sarva tIrthoM kI yAtrA kara pRthvI pradakSiNA dI eka-eka suvarNa mudrA sarvatra prabhAvanA dI saMgha pUjA kii| 137-devI ne prasanna ho akSaya nidhAna batalAyA jisase Apane sAdharmI bhAiyoM ko hI nahIM para dezavAsI 1268 74 // zAhoM kI khyAti
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAcArya kakasUri kA jIvana [osabAla saM0 1178-1237 bhAiyoM ko dhana se sukhI bnaayaa| sarva tIrthoM kI yAtrAkI sAta bAra nyAti ghara aAMgane para bulAkara suvarNa nAriyala kI prabhAvanA dii| 138-sAta yajJa kiye jisameM 49 mana hIMga lagI saMghapUjA kara eka-eka muhara paharAmaNI meM dii| 139-caurAsI tAlAba khudavAye 84 yAtrIgRha aura 84 maMdira banavAye saMgha pUjA kii| / 140-duSkAla meM eka karor3a dravya taya kiyA 7 tAlAba khudavAye saMgha pUjA kii| 141- sarva tIrthoM kA saMgha nikAlA, yAtrA kI, sAta-sAta suvarNa supAriyA~ sagha meM baaNttii| 142-zatrujaya kI yAtrArtha saMgha nikAlA tIrtha para suvarNa dhvajA car3hAI / ikkIsa prAcAryoM ko sUripada 45 45 Agama likhavAkara arpaNa kiye saMgha pUjA kii| 143-maMtrI zraAsapAla ne vidhavA kumAradevI se punarlagna kiyA thA jisa kumAra devI ke cAra putra huye jisameM vastupAla tejapAla bhI do putra haiM Apake hI kAraNa saMgha meM do pArTiyAM bana gaI thIM ve adyAvadhi lor3e sAjana bar3e sajana ke nAma se prasiddha haiN| jainasa sAra meM dhArmika kAryoM meM vino bheda jitanA dravya vastupAla tejapAla ne vyaya kiyA utanA dravya unake bAda zAyada hI kisI ne kiyA ho / jisa samaya saMgha meM ina yugala bandhuoM ke liye matabheda khar3A huA usa samaya yadi kisI ne inakA sAtha nahIM diyA hotA aura zAyada ve jainasagha se khilApha ho nukasAna pahu~cAnA cAhate to jitanA dharma kA udyota kiyA usase kaI gunA adhika nukasAna pahu~cA sakate / phira bhI jainasagha kA ahobhAgya thA ki kaI logoM ne jamAnA ko dekha unakA sAtha dekara jainadharma meM unako sthira rakhe / kalikAla kI kacaharI meM una yugalavIroM ko sAtha dene vAloM ko yaha inAma milA ki usa samaya se Aja paryanta unake sAtha roTI vyavahAra hote hue bhI beTI vyavahAra nahIM kiyA jAtA hai| usa samaya ke bAda mAMsa madirAdi durvyasana sevI rAjapUtAdi kI zuddhi kara unake sAtha roTI beTI vyavahAra kara liyA para apane sadRzya zrAcAra vyavahAra vAloM se abhI taka paraheja hI rakkhA jAtA hai / yahI kAraNa hai ki itara loga kahate haiM ki jaina tor3a jAnate haiM para jor3a nahIM jAnate haiN| khaira vastupAla tejapAla ne apane jIvana meM kyA 2 kAma kiyA jisako saMkSipta meM kahA jAya to 5504 devabhuvana ke sadRzya zikharabandha jainamaMdira banAkara pratiSThA karavAI / 20300 prAcIna jainamaMdiroM kA jIrNoddhAra karavAyA jisameM puSkala draya vyaya kiyaa| 125000 nayI jina pratimAeM banAI jisameM pASANa sarvadhAtu tathA suvarNa ratnoM kI bhI zAmila haiM isa kArya meM kaI 18 karor3a rupayoM kA usa samaya kharcA huA thaa| 3 naye jJAnabhaMDAra sthApana karavAye jisameM sva-paramata ke sarva zAstra saMgraha kiye the aura prAcIna granthoM ko tAr3apatra yA kAgajoM para suvarNa syAhI se bhI likhavAyA thaa| 700 zilpakalA ke Adarza namUnA rUpa hAthIdAMta ke siMhAsana / 988 dharma sAdhana karane ke liye dharmazAlAeM evaM pauSadhazAlAeM banAI / 505 samavasaraNa ke lAyaka salamA sitAre evaM jarI muktAphala ke candarave karavAye ? 189600000 tIrthAdhirAja zrI zatrujaya para jina maMdira evaM jIrNoddhAra karavAne meM vyaya kiye / 188000000 tIrtha zrI giranArajI para bha0 neminAtha kA maMdira banavAne meM tathA anya kAryoM meM / 128000000 tIrtha zrI arbudAcala para bha0 neminAtha kA maMdira banavAne meMtathA Apa donoM kI paniyAM 54 // zAhoM kI khyAti 1299
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa lalitAdevI aura anupAdevI ne do gokSa banAne meM aSTAdaza lakSa rupaye kharca kiye jo daMgaNI jeThANI ke gokhale ke nAma se adyAvadhi vidyamAna haiM jisako bhAratIya hI nahIM para pAzcAtya bhI saikar3oM vidvAna dekhakara daMga raha jAte haiN| 300000 sonaiyoM ke kharca se banAyA huA eka toraNa tIrtha zrIzatrujaya para arpaNa kiyA 3000.0 sonaiyoM ke kharca se banAyA huA eka toraNa tIrtha zrIgiranAra para arpaNa kiyA 300000 sonaiyoM ke kharca se banAyA huzrA eka toraNa tIrtha zrIarbudAcala para apaNa kiyA 2500 ghara derAsara banAye jinameM kaI derAsaroM meM ratnoM kI mUrtiyAM bhI sthApana kI 2500 bhagavAna kI rathayAtrA ke liye sundara kArIgarI ke kASTha ke ratha vanavAye 24 bhagavAna kI rathayAtrA ke liye sundara kArIgarI ke dAnta ke ratha vanavAye 180000000 rupaye vyaya kara jJAna bhaMDAroM ke liye prAcIna graMthoM ko likhavAyA 700 brAhmaNa dharma vAloM ke liye sundara dharmazAeM banavA kara unake supurda karadI 700 Ama janatA kI suvidhA ke liye nitya calane vAlI dAnazAlAeM banAI 3004 vaiSNavoM ke mandira banAkara una logoM ke supurda kara diye 700 tApasoM ke Thaharane ke liye sarvAnukUlatA sahita Azrama banAye 64 musalamAnoM ke liye masajideM banAkara unako bhI saMtuSTa kiyA 84 pakke ghATa vandha sarovara banAkara Ama janatA ko ArAma pahu~cAyA 484 sAdhAraNa ghATa vAle tAlAka pRthak 2 sthAnoM para ki jahA~ jarUrata samajhI 464 janatA ke gamanAgamana karane ke mArga para vAvar3iyA banavA dI 4000 musAphira logoM ke Thaharane ke liye makAna vanavAye jahA~ jarUrata thI 700 pAnI pilAne ke liye sadaiva calane vAlI pyAU banavAdI 700 pAnI ke kuve banAkara janatA kI pAnI kI takalIphoM ko sadaiva ke liye miTA diyA 36 rAjA mahArAjAoM ko nirbhaya banAne ke liye bar3e 2 kile banavAye 500 aApakI udaratA ke svarUpa hamezA brAhmaNoM ko rasoI karavA kara tRpta kiye jAte 1000 tApasa sanyAsI evaM Agantuka logoM ko bhojana karavAyA jAtA thA 5000 jaina zramaNa zramaNiyA~ Apake rasor3A se nirvadya AhAra pAnI veharate the 21 zrAcAryoM ko mahAmahotsava pUrvaka sUripada dilAyA 2000 sonAiyoM ko tAbAvatI nagarI meM sukRta ke kAryoM meM vyaya kiyA inake alAvA bhI aneka sukRta ke kArya kara apanI udAratA kA paricaya diyA usa samaya tathA usake bAda bhI bahutasoM ke pAsa lakSmI AI aura gaI para ve lakSmI ke sadbhAvameM bhI lakSmI ke pramANa meM bhI sukRta nahIM kara ske| yaha bAta to nizcita hI hai ki saMsAra meM janma lekara amara koI nahIM rahA para jina logoM ne isa prakAra sukRta kA kArya kiyA hai vaha Aja bhI amara hI haiM / vastupAla tejapAla aura inakI patniyoM ne kevala lakSmI se hI sukRta kiyA ho aisA nahIM hai para unhoMne apane zarIra se bhI prAcAryopAdhyAya evaM muniyoM kI sevA karane meM kamI nahIM rakhI thI ina saba bAtoM ko usI samaya ke jainettaroM ne bhI lipi baddha kI thii| 1300 74 // zAhoM kI khyAti
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 144-zrApa zrImAn nArAyaNa seTha kI paramparA meM eka mahAn prabhAvika puruSa huye jaba Apane mAravAr3a ke nAgapura se zrIzatrujaya tIrtha kA virATa saMgha lekara gurjara dharA meM praveza kiyA taba vastupAla tejapAla ne sunA to ve bahuta dUra se cala saMghapati punar3a se mile aura Apake isa zubha kArya kI khUba hI prazaMsA kI / zAha punar3a kA mAna pAna kevala jaina samAja meM hI nahIM para dehalI pati bAdazAha bhI ApakA zrAdara karatA thA aura isa Adara se zAha punar3a ne jainadharma ke bhI aneka kArya kiye the 145-zAha karaNA coraDiyA ke cAra putra the zAhavAlo zAhaTIku zAhabhaiso aura zAhAsala evaM cAroM bhAI bar3e hI bhAgyazAlI the pratyeka ne eka 2 nAmbarI kA kArya kiyA jaise zAha vAlA ne nAgapura meM bhaga0 AdIzvara kA mandira banA kara sarva dhAtumaya vizAla mUrti sthApana kI thii| vAdazAha ke bhaya se usa samaya mandiroM para zikhara nahIM karAye jAte the ataH usa samaya ke bane huye mandira para abhI saM0 1993 meM zikhara karavAye gaye / zAhaTI kune TIkunADo banAyA kahA jAtA hai ki hindU murdA ke jalAne kA Taiksa bAdazAha do svarNamudrA letA thA jisako TIkUzAha ne chur3avA kara nagaravAsiyoM ko usa jullI kara se mukta kiyA zAha zrAsala ne gocarabhUmi ke liye bar3I rakama dekara kaI kosoM taka bhUmi chur3AdI jisameM Aja bhI gAyAdi pazu sukha se cara rahe haiN| zAha bhaisA ne tIrtha yAtrArtha saMgha nikAla sAdharmI bhAiyoM ko eka eka muhara lahaNa meM dii| 146-devI ne prasanna ho eka akSaya thailI dI ki jisase sarva tIrthoM kI yAtrA kI caubosa bhagavAna kA eka mandira zatrujaya para banA kara suvarNamaya mUrti aura sone kA kalaza car3hAyA tathA sagha pUjA kara saMgha ko suvarNa janeU kI paharAmaNI dii| 147 --duSkAla meM eka karor3a dravya vyaya kara manuSyoM ko anna vastra pazuoM ko ghAsa tathA tIna bar3e talAva tIna vApI aura eka mandira banAyA pratiSThA meM saMgha ko pAMca pakavAna bhojana karavA kara vastra tathA laDDU meM eka eka svarNa mudrikA gupta rakha paharAvaNI dii| 148-cAra bAra sakala sauMgha ko ghara zrAMgaNe bulAyA tilaka kara suvarNa supArI dii| 149-Apa para guru kRpA thI tejamaturI milI jisase suvarNa banA kara tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlA pUjA kI saM0 1311-12 meM suvarNa dvArA puSkala dhAna kA deza deza meM sacaya kiyA aura usameM zuru se hI tAmrapatra likhA kara DAlA ki yaha dhana maiMne eka garIboM ke liye sacaya kiyA hai vi0 saM0 1313-14-15 lagAtAra tIna duSkAla par3e jisase sAdhAraNa janatA hI nahIM para rAjA mahArAjA aura bAdazAha ne bhI jagaDuzAha kA saMcA huzrA dhAna khAkara prANa bcaaye|| rAjA mahArAjA tathA bAdazAha ne jagaDu se prArthanA kI ki Apa hamArA rAja lo aura hamako khAne ke liye dhAna do| isa para jagaDu ne kahA ki sacaya kiyA dhAna merA nahIM hai Apa usameM usa samaya ke tAmrapatra dekhaleM vaha dhAna nirAdhAra rAMka bhikSuoM kA hai yadi Apako jarUrata ho to Apa bhI le lIjiye / Akhira lAcAra ho usa dhAna ko liyA eka kavitA meM isa prakAra likhA hai-- 1- sindha ke rAva hamIra ko 80 0 muMDA dhA diyaa| 2-- ujjaina ke rAjA ko 18000 muMDA 3- dehalI ke bAdazAha ko 21000 , 4-pratApasiMha ko 32000 , 74 // zAhoM kI khyAti 1301
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 7780837 / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 5-kaMdahAra ke rAjA ko 12000 muDA dhAna diyaa| 6-pATaNa ke rAjA ko 8000 muMDA 7-zeSa janatA ko 80000 , 8--mAravAr3a ko 1000 , jagaDu ne 112 dAnazAlAyeM kholI 108 mandira banAye 3 vAra yAtrArtha saMgha nikAlA duSkAla meM bahuta se tAlAva bAvar3iyAM bhI banAI dhanya hai aise narapuMgavoM ko 150-khemA dedeNI kI udAratA kA hAla Upara prastAvanA meM likhA gayA hai aise udAra nara ratnoM se ho jaina zAsana pUrNa zobhAyamAna thA / aise to kai gupta rUpa meM zAha rahe hoMge ? 151-Apake cAraNI devI kA iSTa thA / bAdazAha ke mAMge huye svarNa pATa dekara zAha padavI kA rakSaNa kiyA lunAzAha ne aura bhI dharma kArya kara karor3a dravya vyaya kara nAma kmaayaa| 152-Apane caudaha bAra saMgha nikAla kara sarva tIrtho kI kaI bAra yAtrA kI aura saMghapUjA kara paharAmaNI dI jisameM caudaha karor3a rupaye vyaya kara yaza kamAyA / 153---Apake samaya saM0 1369 bAdazAha alAuddIna ne tIrtha zrIzatrujaya ke sarva maMdira mUrtiyAM tor3a phor3a kara naSTa bhraSTa kara DAlI thI usa samaya guru cakravarti AcArya siddhasUri ke upadeza se una musalamAnoM ke kaTTara zAsana meM samarAzAha ne kevala do varSoM meM hI zatrujaya ko punaH svarga ra. dRzya banAkara AcAryazrI ke karakamaloM se 1371 meM punaH pratiSThA karavAi jisa mUrti kA Aja taka asaMkhya loga senA pujAkara lAbha uThA rahe haiN| isa punIta kArya meM tathA saMgha nikAlane meM zAha samarA ne karor3oM rupaye pAnI kI taraha vahA diye saM0 108 meM prAgvaTa jAvar3a ne isa tIrtha kA uddhAra karavAyA vAda saM0 1223 meM maMtrI udAyana ke nizcayAnusAra usake putra vAgbhaTa ne bhI uddhAra karAyA para osavAla jAti meM zrImAn samarAsiMha hI bhAgyazAlI huzrA ki jisane sabase pahile isa tIrtha kA uddhAra kara ananta punya ke sAtha suyaza kmaayaa| isa samarAsiMha ke uddhAra ko apanI A~khoM se dekhA hai unhone usI samaya saba hAla ko lipivaddha kiyA thA ki bharatAdi mahAn zaktizAliyoM ne isa tIrtha kA uddhAra karavAyA thA para samarAsiMha ke uddhAra kA mahattva saba se bar3ha car3ha ke hai kAraNa bharatAdi ke uddhAra ke samaya meM to samaya evaM sarva sAdhana anukUla the para samarA ke samaya meM to musalamAnoM meM bhI alAuddIna kA dharmAndhazAsana usake kara zAsana meM kevala do hI varSoM meM tarNoddhAra karavA kara nirvighnatayA pratiSThA karavA denA eka Ter3I khIra thI para samarasiMha ne apane buddhi viveka cAturya se asAdhya kArya ko bhI susAdhya banA diyA isameM khAsa vizeSatA to guru cakravarvi prAcAryasiddhasUrike sadupadeza evaM kRpA kI hI thii| usa samaya ke loga dhanakubera rAjyamAnya hone para bhI una logoM kI dharma para kitanI aTUTa zraddhA aura guru vacanoM para kitanA vizvAsa thA ki unake thor3ese upadeza se bAta kI bAta meM ve loga karor3oM rupaye vyaya karane ko kaTivaddha ho jAte the / dhanya hai usa samaya ke AcAryoM evaM unake bhakta logoM ko / kyA aisA samaya hama logoM ke liye bhI shraavegaa| 654-devI ne zrApako akSaya nidhAna batalAyA jisase ApakA ghara dhana se bhara gyaa| devI kI svarNa maya mUrti banAI bAvana jinAlaya kA maMdira banAyA suvarNamaya 108 aMgula kI mUrti banA kara pratiSThA karavAI pAMca vAra saMgha nikAla ke sarva tIrthoM kI yAtrA kI / zrI saMgha ko 11 bAra ghara aMgaNe bulAyA aMtima & usa samaya kA mApa eka muMDA kaI maNa dhAna kA hotA thaa| 1302 74 // zAhoM kI khyAti
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana [osavAla saM0 1178-1737 ___ paharAmaNI meM puruSoM ke vastroM ke sAtha paccIsa paccIsa tole kI kaMThiyA~ bahinoM ko cUr3e pradAna kiye / 155-sakala tIrthoM kI yAtrA kI saMghapUnA kara pA~ca 2 muhare paharAmaNI meM dI / 156- cAra yajJa kara saMgha ko ghara AMgaNe bulAkara tilaka kara paharAmaNI dI puSkala dravya vyaya kiyaa| 157-dukAla meM Aye huye bhUkha pIr3ita manuSya pazuoM kA pAlana kiyA bha. AdIzvara kA vizAla maMdira banAyA tIrthoM kI yAtrA kara sagha pUjA kI eka eka muhara lahaNa meM dii| 158-sammeta zikharajI kI yAtrArtha saMgha nikAla pUrva kI saba yAtrA kI Ate jAte sarvatra lahaNa dI svAmi___vAra satya kara saMgha ko paharAmahI meM puSkala dravya diyA yAcakoM ko bhI dAna diyaa| 159-Apane nirAdhAra sAniyoM ke liye evaM jainadharma ke pracAra ke liye bIsa karor3a dravya vyaya kara jaina dharma kI sevA kI sAta yajJa kara sagha pUjA kI puSkala dravya vyaya kiyaa| 16:-sAtavAra caurAsI ghara prAMgaNe bulaI sAta maMdira banAkara pratiSThA karavAI aura saMgha pUjA kara eka eka suvarNa supArI prabhAvanA meM dii| 161 - aApane videza se eka pannA lAkara 11 aMgula kI mUrti banAkara ghara derAsara meM pratiSThA karavAI tathA sagha pUjA kara vastrAbhUSaNa vagairaha paharAmaNI meM diye / 162-Apako pArasa prApta huA thA / lohe kA sonA banAkara dharma kArya meM vyaya kiyA evaM duSkAlAdi meM janasevArtha bhI puSkala dravya vyaya kiyA tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlA zatrujaya para nayA maMdira banAyA svarNamaya dhvajA daMDa car3hAyA aura saMgha pUjA kara paccIsa 2 muhareM vastra laDDa, paharAmaNI meM diye / 163-tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA saMgha ko paharANI dI jisameM sone kI DibiyeM dii| 164 - caurAsI nyAti ko apane ghara prAMgaNe bulavA kara pAMca pakavAna bhojana karavA kara suMdara vastra pozAka ___ kI paharAmaNI meM dii| 165 -dukAla meM bar3I udAratApe sthAna sthAna para zatrukAra maMDAvA diye tathA tIrtha yAtrA kara saMghapUjA kii| 666-sAta bar3e yajJa kiye sAdharmiyoM ko paharAmaNI dii| yAcakoM ko manovAMchita dAna diyaa| 167-Apake videza vyApAra se anAzaya tejamadurI hAtha laga gaI jisase puSkala suvarNa banA kara cAra maMdira cAra tAlAba cAra yajJa aura cAra vAra tIrthoM ke saMba nikAla kara sarva tIrthoM kI yAtrA kI saMgha pUjA kI pAMca 2 muhareM paharAvaNI meM dii| 168 -zrIzatrujaya giranAgadi tIthoM kA saMgha nikAlA saMghapUjA kara paharAmaNI dii| 16 -cAra bar3e yajJa kiye 84 cAra vAra ghara aMgaNa bulAI paharAmaNI dii| 170-sammetazikharajo kI yAtrAtha saMgha nikAlA jAte Ate sarvatra lahaNa dI svAmivAtsalya kara saMgha ko paharAmaNI dI aura yAcakoM ko dAna diyaa| 172-zatrujaya giranAra kI yAtrArtha sagha nikAlA dukAla meM udAratA va saMgha pUjA kara paharAmaNI dI / 171-zatrujaya giranAra kA saMgha 76 lakSa dravya meM saMghamAla sagha ko paharAmaNo / 173-sAta vAra vAvanI, 3 bAra caugalI bulabA kara bhojana ke sAtha paharAmaNI / 174-sAta bar3e yajJa kiye jaina maMdira banavA kara svarNa pratimA sthApana kii| 175-zajaya giranAra kA saMgha nikAla eka eka suvarNa mudrikA paharAmaNI meM dii| 7. // zAhoM kI khyAti 130ibrary.org Jain Education international
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 176- Apake pAsa sejamaturI thI jisase suvarNa kI supAriyAM banA kara sagha ko paharAmaNI dii| 177-Apake pAsa citrAvalI thI jisase svarNa ke nAriyala banAkara saMghapUjA meM diye / 178-sammetazikhara kI yAtrArtha saMgha nikAla samudra taka paharAmaNI dii| 179-durbhikSa meM puSkala dravya vyaya kara dezavAsI bhAiyoM ke pazuoM ke prANa bcaaye| 180-zrI zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAla yAtrA kI jAte Ate sarvatra lahaNa dI svAmivAtsalya kara ___ saMgha ko paharAmaNI meM bahuta dravya vyaya kiyA / 181-dukAla meM manuSyoM ko anna pazuoM ko ghAsa ke liye deza 2 sthAna sthAna para zatru kAra khola diyA binA bheda bhAva ke khule dila dAna kiyA cAra maMdira cAra tAlAba banAye va saMghapUjA paharAmaNI dii| 182-garIba nirAdhAroM ko guptasahAyatA dI tIrthoM kI yAtrA kI ghara para Ane vAle sAdharmI bhAiyoM kA sammAna kara nirAdhAra ko dravya diyA karate Apane apanI udAratA se rAjA mahArAjA aura bAdazAhoM ke sahakAra se jainadharma evaM zrosavAla jAti kA suyaza bar3hAyA / jaina saMgha ne kevala apane dharma ke liye hI nahIM para jana sAdhAraNa ke liye bhI kaipI kaisI sevAe kI jisake liye kaI prAcIna kavita kavitAe milatI hai jisako bhI yahA~ darja karadI jAtI hai| // baMdivAna chor3anevAlA bheruzAha loDAkA chaMda // | pIDije loka prabhomi lIje, DarAye dahu disi Darai // asura sena dala saMbhari bhAi, paMdhavi mugalAM baMdi calAi / melIyA te osavAla udivaMta, sona kripaNAM lAiyaM / pahusama paraja kara pukAra kIdhA carita kisau karatAraM // punivaMta sAraM pache bherU bahuta baMdi chu iyaM // jagaDa bhIma jagasI nahIM, sAraMga sahajA taMna; kavitA. vAhara caDhi hA taNAM, mahi bhairU mahivana chuDAi saba baMdi, avani akhIyAta ubaaro| mRganaiNI maMni audakai, paravati *'pAlo' jAI / alavari gaDhi uba , sipati sahu kare tuhArI // kailoDhA' tumathI ubarai, ke khurasANa vikAi so paribhU bhaisAhi, tipura sonayA smpyaa| chaMda. jIvadayA jinadharma, dAMna chaha darasaNi pyA // khurasANa kAbila disaha khaMcahi eka rUsana brsye| DAhAja sAha aMgo bhamI, bhaNati bhAMNa jagi jasa ghnno| asavarai yo mulitAna lIjai, karaba ceDI dakhaye // baMdI choDa birada bherU sadA dina dina dolati dasa guNo // khaTahaDai koTa duraMga pADI, dharA asapati dhAvaye / jugati joga rapta bhoga, acala AsaNa mevAtaha / punivaMta sAraMga pache bhairU, bahuta baMdi chuDAvaye // DeDa khaga khiti majhi batha mekhali nigAtaha // bhaDa suiDa te maiM bhaMti bhago, ko na vAhara Avaye / tanu babhuti dhana ridhi, bacana bolIye sucha jahi / phiri rAja kavarI vATa hAlai, amhe koNa chuDAvaye // zravana na da sovanaM sabada sIrI sIgI bajai // ahivAta avicala diye 'loDhau,' sIkha saMcigAM lAiyaM / / Adesa khAna suratANa nai, bhagi sIha si ravi tvai| punivaMta sAraMga pache bhairU, bahuta baMdi chuDAiyaM // bhairavAM gyAna gorakha tu, cahu disi celA cakravai // bAmaNI viNANI pavaNI sArI, de asohA ati ghnnii| hATi basai mevAta bho navanidhi kirANe / lakha barasa 'loDhA' pa.gha kAyama, kiti cahu khaMDI tuma tnnii| biNaja kare jasa kAji, besi alavara gaDha thANe // sAMcoyA sukrata nivANa nizcala, bhAMga sujasa suNAiyaM // DAMDiya durijana rAi, pAI palaDA lahatarI / punivaMta sAraMga pache bherU, bahuta baMdi chuTAiyaM // 3 // bAda na ko ughaTai khAna sodAgara satari // bilabilai bAlaka mAya pAkhai, eka raNamai raDavaDai / bhaNi sIha DAhAsA tana bherU karI kaMcana zrave / 1304 74 // zAhoM kI khyAti
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 pANIyo vasu vidhi nimiyo, jiMhi tula na tulyA cakrave // | je rAvala rAjA rAMNa rAjavI, koDi kalA maMDalika milii| kitAika krapaNa karapa kAji navi kiNahI Ave / darabAri tuhArai rAmanaresura. sevai rAja chatIsa kulI. // sukha mAraga sevie sUlasAM mahI bhajAve // bhumiryA bhupatika rAha mahA bhaDa. te dise darabAri khddaa| tu sAraMga dUsarA, dUnI saMkaDe sadhArI' / je baMbhaNa bhaTa divANa, darasaMNa, jagAtihujidAra bar3hA // bhaDa bhopati dagiyA, acala akhiyAta ubArI // je maMgaNa gIta karai kavi, mAMhi mahAjana mela milii| mati hINa mUla varpa baDhiyo, chAyA tara dhara tau dharA / darabAra tuhArai rAmanaresura, savai rAja chatIsa kulI // bheravAM tarovara tu pakhe, pachitAve paMkhI kharA // je mIra mIyA sIkadArata khojA, khAMna mummika turuka tucA / tujha bINa asUra anaMta saMka navI koi mAne / khAMjAMdA malika ju mera mukadama, jvAMna paThANa mugala bacA // tujha viNa pAta kupAta bhalA ko bheva na jANe // je jAmalagAha baloca habasI, kheDa khatrI janu melmilii| tujha viNa baMdI baMdijAta, kAbila na bahoDe / darabAri tuhArai rAmanaresura, savai rAja chatIsa kulI // tujha viga cADI kare, cADake nAka na phoDe // kavita-rAjakulI darabAri, eka bInatI ptthaavai| bhaNi sIhU tujha viNi dAMna gau, kachu na bAta dIse bhlii| ika ubhA volagai ika baDa sevA bhAvai // bhairavA Ava ika bAra tu, itI anIti alavara calI // chAjai vaMsi chatIsa eka jI jI kari jpai| prathama hamIra cahUbAMna, baMsa jisa havo hamArI / mani bhAvai so karai eka thApyA uthapai // duje khIlacI sAhi, jAsa mAphura bajIrA // alavara sAhi Alama thapiyo, kahe jasa kIrati bhala / tI pIche peroja, caDha bimalu khAM dala kuTayo / darabAri rAmaDAhA taNau, moMDa baMdhI mAgai mahala // bahU rAMga bhugai sAhi mahamuda ahuTayo vicitra dezonuM varNana. avasAna aMti Ayo nako, pAtisAha paragaTa kreN| disi jiNi sUra udai darasAyaM, jiti lagana dIni nyAj jAyaM / bherU nariMda saMbhAri bhaj. tuya jasa kari kaMkaNa bahuH // du avicala jita laga dhru tArI, titalaga kIrati rAma tuhArI // udadhi bAra lagi akhala, bhagati paravarI hita / baDA pahADa je thi bhaivaM kA, laMkA pare tathi paDa laMkA / grahyA koTa putalI asura AgrahyA agama gati // sau maNa daMta hasti mukha sArI, titalaga kIrati rAma tuhaarii|| mahA begama ke baira, lu lathabadha gahi luTata / jita laga puruSa paMgu rana pAne, samajhe nahIM tethi pari sAne / jo na huti krama dasA, hIyo tatakhina phuni phuTata // arka teja utare avArI, titalaga kIrati rAma tuhArI // bherU na uba.rata khagatali, atura vacana anadina saha / jita laga rUpa mahAtara jaisA, una sevaMtAM glai adesaa| ucarati ubhaya sarasuri nisuni, taba tuhi tIratha kuNa kahata / so para caMdana paraupagArI, titalagi kIrati rAma tuhaarii|| bherUzAhakA bhAi rAmAzAhakI kIrti sATika-rAmacaMdro rAmarupasya, rAmarupi mnohro| neka nijari karai sAhiAlama, rAma cyAri patisAhA mAlima ro sveNa bhaye rAma, saMkare desAMtari gata // bahatari pAla medAta vasAvai rAjakulo niti sevA Avai. // dohA-kiti samaMdAM kaMThalai, parabhai kIyau pravesa / chaMda.. rAMma sadAhA rUpake, na vai japai naresa // sevai kachavAhA, jodhaka jAdau. bhAratha joge bhIcha bhlaa| chaMda. niravAMga cauhANa caMdela solaMkhI, delha nisANa jike dujalA // jiNi desa narena japai guNa torI, jIva bhakhe pApAMNa jare / baDa gujara ThAkura chechara chIbhara, gauDa gahela mahela milii| saMpura samaMda vahaMte sAyara, TaghaNa sAmhai nIrati parai // darabAri tuhAre rAmanaresura, sevai rAja chatIsa kulI. / niNi desa meM nikha sakai nahi jAi, ghoDI dUdhama thAMNa ghurai / je tuMvara tAra paMvAraka soDhA, sAMkhalA khIcI songraa| tiNi desa naresurarAma tuhArI, kIrati koDi kilola karai // rAThauDa jI ke rAyajAdA rAvata, svAmi kAmi saMgrAma khaDA // jiNi desa ajAiba bAta japaMtA, pIchI mIDhAmAni vasai; * duniyAke saMkaTa meM prabala AdhAra deneva lA. meMDhA jItanA vIchu mahAjana saMgha ke prAcIna kavita Jain Education Inte, exal 1305
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jiNi desa ajiyara UMTa arogaira bhAhara sadA loka basai // jiNi dasa momatta hoI hasatI, bhati ajAiba baMni bhare / jiMNi desi isA guNa nArI jAMga, bhIla guMjAhala mAMga3 mrai| nava nidhi siromaNi tAsa nimaMdhi rosa bhayaMkara raMga mare // tiNi desa naresurarAma tuhArI, kIrati koTi kilola krai|| | hiba hoi jiye disi bAha hasI, jhAlaNa dei na madi jhre| jiNi desa sadA prati dhena savArI, sata savAmaNa dUdha shrvai|| tiNi desa naresara rAma tuhAri kIrati koDi kilola kare / jiNi desa padamaNi pIna payohara, khole rAkhe kAya khavai // jiNi desi biha jaNa joDI jAMme, eka bihu ghara vAsa huve / jiNi desa pitA bINa ApaNa joi, birahani paMca bhratAra bre| sukhaseja sadA vRSa pure saMpati, sAtha avAse mAMhi suvai / tiNi desa nare sura rAma tuhArI, kIrati koTi kilaula kare // jagadIsa isI kima kIdho joDI ApaNa mAhi na hoi are / jiNi desi salobhI mAnava jAye, khADa gajA le mauli khnnai| jiNi desa naresura rAma tuhAri kIrati koDi kilola kareM / ima jANi kare nara isara bohaNa, baMbhaNi esA maMtra bhnnai| haNavaMta jIye disi mAre hAkA, heka puriSAM deha hrai| baMdi choDAnevAlA karamacaMda copaDA. tiNi desa naresura rAma tuhAri kIrati kIDhi kilola kare // | garoho maMDiyo subhaTa sAvaMta rukaannaa| jiNi desa ubhai maNa pitali joDai ghATa ajAiba loka ghaDai / pavana chatIse baMdi hudhA ika akatha kahANA // jiNi desi nipaMkhI lohaNi tAlA, joni jitanI kAji jaDai // osavAla bhUpAla dAma de baMdi chuDAi / jiNi desa padamaNi pItA pANI pAvasa dIsai puThi prai|| karaNI karataba karana, vade sahu koi vaDAI // tiNi desa naresura rAma tuhArI kIrati koTi kilola kare // samadhara bhaNe tAlhaNa sutana, nyAi bihu pakhi niramalA / jiNi desa kalesa na Ave jIvA, ika bAhai ika isa luNe / | cotoDa bhiDaM te caupaDe, karamacaMda cADhI kalA // jiNi desa samuMdrI kAMThala jAye. caMdAbadanI lAla cuNai // netasI chAjeDa. sovaMna jiNa disi sIdhu sATa, mAMnA koya na bhukha mare / / pavana jadi na paravare, bAba bAgo uttaradhara / tiNi desa naresura rAma tuhArI kIrati koTi kilola kare // dhara muradhara mAnavo, bhai bhebhaMta tAsabhara // jiNi desa dahaiM jaNaha kaNa jImaNa, bhojana bhAyAM sIra bhile; mAta tanuja parahare vima ha mRganenI chAre / uNa desa kahe jaganAtha uDIsA, mAnava koDi aneka mile // udara kAji Apane desa paradesa saMbhAre // samaraMgaNi ThAihaNe mila upari, sAca paTaMtara kAja sare / khitta khIna dIna vyApI khudhA nara nIsata sata chaMDIyA / tiNi desa naresura rAma tuhArI kora ta koDi kilola kare // tiNa dyosa sAha jagamAla ke, netasIha nara thaMbhIyA / jiNi desa mahesana mecha juhAre joti agani pASANa jalai / annadAtA dharmasI. buddhi eha acaMbha bihuNe bAlaNi pAraha mAsa akhuTa balai // dIpaka dIdA dise, prathI padarA paramANe / paratApa sakati va buDe pANi, cAvala homa jigaMna jare / kaDalanera kaDAdi sipa ta sAcI suratANe // tiNi desa naresura rAma tuhAri kIrati koDi kilola kare // ikatIse se jhati, ilA asamai AdhArI, jiNi desa isA kima jaMgama vAse. kAna badhAri bihAtha kre| dhara gujara dharamasI, jugati de anna jivaaddii|| mukha Akhi na dIse muchAM Age, mIca ghaNAM dina jAya mare // | kharaDa virada khATe kharAM, acala gaMga subha ucare / phala phula ahAra kare nabi phero, joga abhyAsana bikha jre|| tiNi desa naresura rAma tuhAri, kIrati koDi kilola kare // vardhamA taNi vaMsi bAciye, su tAyAgI suratAMgare // jiNi desa ubhai khaTamAsa aMdhArI sura na dIse paMtha shii| lAkhoM ko jIvAnevAlA saMghavI naraharadAsa. paravatta alaMga mahA bihu pAsai, bATa biyAlai tethi bhii|| sAhina ko sAhi patisAhi jahA gAjI raajii| nisi dyausa na dIse rAha calaMtau, dhunAM dIpaka hAthi dhare / | hra ke rAvareku sirapAva xx dIye he // tiNi desa naresurarAma tuhAri kIrati koDi kilola kare // jeteka jihAMna maiM khavAnI khAMna sulitAna / karata vakhAMna sanamAna bahu dIye he / 2uMTa lejAve ese baDe ajagara. | koTi juga rAja kIje, naraharadAsa bhuvaH // 1306 mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 svAmIdAsa naMda ke sarAM ho hAtha hiye he| bhAge narasigha havA; aMnna dUrabhakhamai dIyA / sabahIko sUmi abhilaHkha kavi suMdara ju // ratanasIha raMgIka, pragaTa prAsAda ja kIyA // nokhI ke pAye keu lAkha jIva jIye hai| kulavaTa yeha bhacAra dAna bahu samAja dije / surANA kI udAratA. vosavaMsa udivaMta kiti kahukhaDi bhaNije // sUrANA ugama lagai, alavesari udAra / sivarAja ghare sajana bhagati; kahi kisanAM kI ratibhala / para upagArI kAraNe: udayA iNa saMsAra // gaDhamala taNo guNa ko nilo; te chajamalla jage bhAramala // udayA iNa saMsAra mahA dIsata unnata kara / jagaDU-zAhA kA mahAtva, khidarakhAMna dIyomAna rAja kAje dhuriMdhara // sAMvarAMNa paraNIyo; mAMDa baMdhIyo maMDovara / ja dina caNA navesara; rAvarANA sA chaMDa yo / maMDovara re dhaNI; sera nahIM dIno sadhara // relhaNa chAjUnaMda; ta dina purikha na mani maMDyo / milI koDi maMgatA, koi ura voDa na ske| narasiMgha molhAtaso saryoM karataba savAyo / mahAjanako moDa; sAha niti bAro aMke // boitha ke colarAja AnaMde jagata jivaayo|| mevADa dhaNI maMDovarA, yetA thayA anaMgamA / pUnAhala jaMpaka kula irala; karamasIha sacco ko| jagaDhabe sAha jimADiyA, saU lAkha ekaNi samA // bAsaThe same berojagaDha; sUrANe sata saMgrahyo / betA haro bade khudiyAlama; upADIye bilasIye Athi / sohilazAhakoM chaMda. kAsiba hare kIyo kara mukato saMce naMda na lego sAthi // kaviyaNa kalatra kahe suNa kaMtA parahari poya paradese ciNtaa| jahAMgIrazAha kI mahemAnI karanevAlA jagatazeTha dari disAvara mama kari takaha saiNa sadAphala sohilamaMgohu / / jhaverI hIrAnaMda. tucha kAma je muTA muTA bole; te nara sohila sari kima tule ? mukarayakhAnu puchiyA nRpa nUrajahA~nI / tyAgi vAra dehi muha moDA, dUsama samai aMna dekheM thoDA // 2 // kaba calA ghara naMdake lene mhmaanii?|| asame thoDo aMna garva manAhi AMNe . kachuka mahatala kijiye; he loka namerA / paMtibheda je kare lAhi lAhaNi nahI jANe // 3 // kiyo akhA ghara dekhiye hIrAnaMda kerA // Dhila maMDalI mevAta kare saMgha mAMhi hita bhaMtA / kyA me nausarakhAMnaMdI kyA lokAtoi ? / maMgiNahArA besi; sarasa ati ghAle maMtA. // mai sodAgara sAhidI mujhai he baDAi // tahA raMga na rahe cokha kahi sarasa caraci dasa khaci kari / baMdA pApaNA jAMNi ke kajiye baDerA / saMsAra isA nara aktayA, kima puje sohila sari // eka piyAlA khusa karo khusabui kerA. // dAnavIra chajamala bAphaNA. maigala ghaNA umAhiyA janU badala kaale| supariso seNikarAi jema sudhama niya / ApaNa sahijAM calaNe te sada mativAle // naMda maMda jima barakhata; jAcika janA lachi bahu diniya // mukha aMdhiyArI malIyA; gali cora baMbAle / saputa bhAMNa dalapati manoha : kahi giradhara sobhAjagi liniy| diDha gADhe bahu jItaNe; gaDha koTAvAle // 20 baMde AsakaraNa AcArija; karaNI ajaba sa karamaNa kiMniya // sucha nabhitra suchatra, sIsakara caura DhalaM de| utapati bhoyasa thAna; sAkha bAparNA saMkaja nara / sAhijAde saMga ubare; saba pAyapulaMde // sAMgAnera majhArikiyo jina prAsAda uca kr|| mukhamala ara jalabAra dI pAyaMdAja bichAyA / osavAla bhuvAla sAi bherU ghari suMdara / jahAMgIra se pAtisAhanuM le ghari mAyA // 27 pyohathaharA sucAi, baMdhava chajamala unata kara // dharoyA hIrA pesa suNyA diThA nhuneraa| pratiSThA kare zrI jina taNI kahe dhanojI taba jIyo / huNakayA bhASAM lAkha te; kImati adhikeraa| syAgiyAM tilaka ThAkura taNe karamacaMda jagi jasa kIyo // yeka jIha kese ka NatI jo bhaayaa| ANMAmAAN mahAjana saMgha ke prAcIna kavita 1387 www.sinelibrary.org Jain Education Intem
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhavara javAhara kayA sahu~; jo najari dikhAyA // 30 // kahI dekhiye DheriyA, sone dI bhaarii| kahI dekhiye DheriyA rUpe adhikArI // kahI dekhIye DherIyAM; komAMca lgaaye| pesakasI jahAMgIranu, hIrAnaMda lyAye // 31 // saMvat solahai satasaThe; sAkA atikiiyaa| mihamAnI patisAhatI karike jasa liiyaa| x x + cuni cuni cokhI cuMnI; parama purAMNe pNnaa| kuMdanaku dene kari lAye ghana tAvakamaMnA // DAka lAla lAla lAgI; kutuba basa kusAMna / bibadhi baraNa bane; bahuta banAuke jAna // rupake anUpa Ache; abala ke AbhArana / dekhe na sune na koi ase rAjA rAuke // bAuna mataMga mAte naMdaju ucita kIne / jarasetI jari dIne, aMkusa jarAvake / dAna ke vidhAnako bakhAMna hu lo ko lU kro| bIrAnime hIrAdeta hIrAnaMda jaiharI // pAiye na jete javAhara jagamAMjha DhU~Dhe / je to Dhera joharI javAharako lAyo he| kasabI komAMca mukhamala jarabApha sApha / jharokhA lo graha laga magameM bichAyo he / jaMpati jagana bidhi Anana baraNI jAta / jahAMgIra Aye naMda AnaMda savAyo he|| karasI chiTakI kAhu~ kahu~ ubarA unakI / pesakasI pekhate pasInAM tana Ayo he // 6 // korapAla sonapAla loDhA. sagara bhastha jagi jagaDha jAvaDa bhaye / pomarAi sAraMga sujasa nAma dharaNI // sebUMje saMgha calAyo sudhana sukheta bAyo / saMgha pada pAyo kavi koTi kiti baraNI // lAhani kaDAhi ThAma ThAma duka bhAMna kahi / bhAnaMda maMgala ghari ghari gAve gharaNI // bastupAka tejapAlaM jaise rekhacaMda naMda / korapAla sonapAla kInI bhalo karaNI // 1 kahi lakhamaNa loDhA; dunoku dikhAi dekha / lachi ko pramAna jope eso lAha lIjiye // A~ma saMghapati kou saMghajope kIyo cAhe / korapAla sonagala ko so saMgha kiijiiye|| sabala rAi bibhAra; nibala thApanA cAra / bAdhA rAi baMdi chora ari utsAjako / aDerAya avalaMbha; khitapatI rAyakhaMbha / maMtrIrAya AraMbha; pragaTa subha sAjako // kabi kahi rUpa bhUpa zaina mukaTa maMni tyAgI rAi tilaka; virada gaja bAjako / / hayagaya hemadAMna; bhAMna maMdakI samAna / hiMdu surataNi sonapAla rekharAjako // 4 // saina bara Asamake, paija para pAsanake nija dala raMjana, bhaMjana paradala ko / madamatavAre; vikarAre ati bhAre bhAre / kAre kAre bAdara se vAsa vasu jlke| kabi kahi rupa nRpa bhupati nike siMgAra / ati baDavAra aurApati sama balake // rekharAjanaMda korapAla sonapAla caMda / hetavaMni deta ese hAthi nike halake / ThAkurasI mehatA [ zreSTigautra vaidya sAkhA ] ilA tegabariyAMDaniti baidyasi bhAbharaNa / huve riNa tAludhara laga baliTho / phojahA jamarI upare phorave nAkhiyo ThAkure turI nIlo // 1 // lIyo bhAlamamu ojhaDe lohaDA; khAMga moTAM sIre khAga khAle / khega amarAharo bhailiyo kherave; kilama ghaDasevicI baDo kAle // baDa dAna dIye miliyA baDapAtrA; arI hAthala rahacaNo abIha / ThAkurasIha kahAve ThAkura; lIha kahAve ThAkuroM ThAkurasIha // 3 // jiNadAsota sudina de jANI; khagatalaye sira dIye khala / bolAve rAjiMda taNA brada bolAve jagi sarasa bala // 4 // sImAharo sudina surAtana mauhatI dadU vidhi nirabhe maMNa / jagi bhUpAla laMkAla kahyo jiNi baDosu josI brAhmaNa // 5 // bakasI jiNa rAMga babhISaNa laMkA ghaTabIsavIyo nyAya ghaNo / grahe car3he tiNi deta taNe gaDha, tAi bakaso jiNadAsa taNo // 6 // rAkhe rahyA duraga saha rAkSasa, hema utare nahiM hIye / ThAkurasI jitA sahu Thele, dinahakai paravAha dIye // 7 // jesalamera payaMpe jAMno, kAle jise na Ayo koya / gaDhA gAharaNa girada mevAsaNa dhara giNe, mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakAsUri kA jIvana ] [osavAla saM. 1178-1237 + khaDaga jaDa bAjatI acala khele| dhArA nagarIke vaida muhattA. sIdhare hukamI jiNadAsaro sIghalo ThAkuro AThave anaDa Thele 1 dhArAdhipa dehalane, pada maMtrI sira thaa| kahara koThetaNAM berahara kAMpiNaM, zAhA moTo sAmanta, jagata sagalo duHkha kApai / juDaNa jaMmajAla soi ghAta jANe naba khaMDa nAma dezala kiyoM, sonapAla sutta jANe sahu // Abhi thAbhAdIye baidabaMsI AbharaNa, duniyoM rAkhaNa dukAlameM, vaida muhattotaNAM guNa ketA kahu // ATha kula bAthagahi hAtha ANe jaina hatthuDiyA rAThoDa zAha ratnasI. bhIchabhIma rAmare laMkadala bhAMjiyAM, sAkara gaDha sA purura, khAradIvA khetaDA / bhIcha Dama dhajaro thATa bhaMje / puthIyAla(ne) dAnakA mAla apaho Ape ttadA / pisaNa pAdhori bAtaNo koi pAMtaro khemazI lakhIpAla lakha opamA kema vakhANu // girasikhara hAthalAM mAri gaMje navakhaMDa deza kheraDAbaDA vaDA nAma parIyANu / pADi bhaDa devaDA, mecha paratAlIyA osavAla gota thAro acala vAcAme lakhamI vasI // pisaNato sarasa kuga thAipuje ghorama suttana kije bahuta yuga yuga rAja rtnsii| trijaDa haya soha aNabIha mAharA, + + dhakArI mArIyo meha dhuje // saravara phUTA jala vahA, aba kyA karo jatana / kalaba bhIrasahana bhArI bhuja bhIma sama, jAtA ghara zAhajapA~ kA, rAkhA evaM ratana / / bharathImala bhAratha jodhana kI dhurasI vAvana kATaTe chappana daravAjA, pInAmaI nAhana vahA rAjA / raThamaTha karana kaThina gaDha koTa gADhe. mahAjata madada jamAyA rAja, bina mahAjana ga~vAyA raaj| Dhuki Dhohi DhAhi deta tanaka meM turasI zUravIra saMcetI. jinadAsanaMda jarajarI jara bakasata, thAna sudhIra riNathaMbha, mAna Apai mahIpati / balha kavi birada kurasI dara kurasI duniyoM sevata dvAra sadA citta cakravata hai saMcati // sAhini mAlima sikabaMdha nike siratAja, Atha hAtha udhamai kare upakAra jaga kethii| sAkare sanAha sunyo ThAkurasI pAtazAhA poSIje, jugata dIkhAve jaitasahI // bhAdra gautra samadaDiyA sAkhAke vIra. saradara se iNa saMghameM sire, jagaha juga taaloliilo| guru kakkasUri karI kIrapA, jaitasI suta jaga ugIyoM / 'meharAja' siMha 'dAtA' samuda' AdU sutta udayo iso // sagaloM sire saMghapati, yo pArasanAtha bhala puumiyo|| + + turI caDhIyA tIna hajAra, gaja ugaNIsa mada jharatAM / sevata duvAra baDe baDe bhUpata, dekha sabhA sampati ho bhUle / u~ToM ladIje bhAra laharA sAta bharaDATA karato // raisa dharAdhara sobhItadvAre, jaise vanameM kesara phUle // sahasa cAra ratha jANa sahasa dasa gADI sAthe / saMcetI kUladIpaka pragaTayo, dekha kabijana ese bole / naranArI nahI pAra gINatI kaNa leve hAthe // siMha 'meharAma' ke nanda karaMda, kehata kamIca satarArUsolo // bhAd gotra udayo bhalo samudo sama athAhA / raNathaMbhora ke saMcetIyo kA saMgha / samadaDiyA kula ujAloyoM dharmazI baddha vahA / mAravADa mevADa siMdha dharA soraTha saarii| TIkuzAha kI udAratA kasmIra kAgarU gavADa gIranAra gandhArI // paDiyo bhayaMkara kAla mahA vikarAla bhujaMga jiso // alavara dharA bhAgaro choDyo na tIrtha thAna / bhU brahmAMDa thai eka, taba pucche rAya karavaM kiso / pUrva pazcima uttaradAkSina pRthavI pragaTayo bhAna // zAhA sire lakSmI ghare iNanagarI kAhA TIka vase // naralokakoi pUjyA nahIM, sacetIthAre saarkho| tekhAvyo tINabAra jaba, jAto kAla Daga Daga hase / caMndrabhAna nAma yuga yuga acala, pahapalaTe dhnpaarkho| mahAjana saMgha ke prAcIna kavita 1309
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [saM0 778-837] sojata ke veda muhatA / ++ rogaTa sojata viMTI rAyamala koTa aNakhole 'pato' khai| moTI rIta ghare muhatore, rAja muhatoM gar3ha rahe // ++++ vIvara gar3ha hai kINI khetAvatI, ajamAlIta rahe gar3ha aura rIta umANa vaha 'rAjada' jagato rahyo mAjora sojata asImiyANI, sonIgarA juDatA AyA / Ada jugAda muracarataNA, muddato ghara mAna sarvAyA // vIra vaida mahattA pAtAjI ko gIta. ThAkura pAMco pAMca bhUtathI tarahe / saMketana nita rAkhe / sasAkho huva sImayANo 'pAtaLa' marU kIratI pAle // + 1 + + nADI nADI nita suraja bhuraji, dhuDato jAya ariyoM thASTa / haMsa 'pato' bugalo ko laayo| dedI duraMga huvo daha vATa // moTAi paNa tuM hAla 'muhattA' maha koi chaDena phojhamajhAra nArAyaNa kanhe lA nArAyaNa, tu Ayo bandha talavAra // khame na tApa vhAro dala khala | sanamukha chaDe pAkhara zera / dAnI hAtha rAyamala dujA sUraDhA camakyA dekhI samasera // 1 + + + ahiraNa raNa, kheta hAthoDo avadha sAsa dharmANi tapa gesa sahaI / AThi pohara athakita ubho dhaDadala rayaNa ghaDe ghaNa ghAI // karIyo rosa kopyo dAvAnala, dhaDadhaDa umara dhAi paDe / bainANI 'pAtAvata' aribaddha jaDA ukheData trijaDa jaDai // sIvANA kA vaida muhatA rAjamI. gaDha sIvANo gAjiyo, rAjiyoM ke taravAra prANa dei paNa rAkhiyoM, sukhI koyo saMsAra // dhammaM hete dhana kharaciyoM, popAzAhA pradhAna / + + vedoM ne varadAna | Age hI sacAyikA taNo / khapiyA teraha khAna | tapiyoM muhato tejasI3 // + + koDo dravya luttaaviyoN| hodA upara hAtha / 1 ajo dIllI ko pAtazAhA / rAjA to rUghanAtha 2 // + + + bhopAla ucAraNA / bhomA haMdI vADha / tana dhana saghalo te dIyo / rAkhyo devA meMvADha // 1 jodhapuramareza. 1bhaMDArI osavAka 3 jAkhIrA vadamutA. jImaNavAra 1310 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa lAkha jakhoro nipaje / vaha pIpala kI sAtha / naTIyoM mutto nennsii| sAtha deNa talAka // + + jagahU ga jIvADIyoM donoM dAna pramANa | terA so panotare / aba vica ugo bhAMNa // + + sau saunAro eka Thaga / so Thaga ThAkura eka / sau ThAkura bhelA huve | jada aka mutsaddI eka // X + + therU jaisANe huvo| AsakaraNa meDate / bharI mevADame zAhA bhomo kaNDarI dharatIme jagaDavo kahije jima jagameM TaoNparezAhA TAmo // eka cAraNa apane yajamAna ki tArIpha. vAgo jaba yajJaH mAMDiyoM / taba nIvatiyo saba mevADa / golAroThAMrI gAlI / jadA huvA dhUdhalA pahADa // isa para eka jaina kavine kahA kinagarUpa juga jimADiyoM / nivatiyA saba nava khaNDa | sira sapiyA vAlaMga taNA / kAjaliyA brahmamaMNDa // Arya jAti ke vIra zArada mAta namu srsvtii| kara vINA pustaka bA~catI / mAvA varado sudhare matI karU~ khyAta AyariyA tI // 1 // umAnanda zaraNa to pAu bhakti kara gaNapati manAu / mAta cAraNI zIza namADa kucha avataMsa yAduvaMza gAu // 2 // macchadeza ujAraNa Aye zatru dalabala khalasAMca macAve | subhaTa bhaTa se sahala saMghAte sindha dharAdhara jIva bacAte // 3 // milyA guru vasudeva sama vANI suna upadeza Atma urANI / ridhi sidhi sama dharma batAyo / akSaya nidhAna tasu vayaNe pAyo // + + + pArasadevaka, nagara basAyo / chuTo rAja, rAja punaH pAyo / 1 dina dina paragala punya savAyo kalpatarU nija aMgaNa Ayo // jainadharma phaliyo tarakAle / gosala sukRta kara dharma saMbhAle / paTTadhara Asala nAma kmaayo| saMcayata kuLavara ora savAyo // dezala deza deza juga cAvo / sAMgaNa subhaTa jhUjara hI pAvo / sulatAna sUra udayo avacala / dharma karma depALa dAtA bala // hAma bhaNa harapAla haMsa bhalerI / durjaga sajjana samarIta kajerI // rAma biDa maNDaNa sumaMdaNa | kAraNa bhoga ripu dala khaMDaNa // 8 // tasa suta gosaha rAma-rAma taja / mahAjana saMgha kI prAcIna kavita
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1237 vyApAra karaNa mana raja saja // pAsa taNe ToTo paTTodhara kharA viruddha khATe bhalavesara vara vyApAra apAra pAme baha lcchhii| tasa ghara luNo avatariyo, navakhaMDa kiyo ja nAma kATaNa pApa saMtApa saMce sepata saccI // devI cAraNI sahanidha kare, sughara sudhAre sahu kAma puhavI pasariyA nAma kAma suvaditA / suvarNa lATa bAdasAha mAMgI dIlI zAha mIla ati tAMgI devadhara dAtAra durbala kI bhAje citA // gur3a nagara calake sAhu Aye luNo devI turata manAve zAha padavI pAmI saghara japI maMtra navakAra / AzA purI zAha kI jaga meM amara nAma / saMghapatI duniyo name govAla suta guNadhAra // luNo te saMsAra meM kiyo keto bar3o kAma // agara caMdana kukumo pUjije jinapAya / + dharma hita dhana vAvare sahasaguNA ho jAya // Arya gota udAra sindhudeza prasiddho, devadhara suta golhu dIpe dina dina bhANa / lakhamaNasiMha lekha deva sujasa mayila jiNa lIdho ___ kalhaNa dAtA samai gata dAlidrapiANa // 11 // rAbasiMha rar3iyAla tAsa suta chAbar3a jAga', kalhaNa kalpataru huo lkhmsii| dhanadatane valI pAsadata zAha ToTA bakhAraNo tasu varadAna kara lacchI vsii|| vaMza luNA ghara avatarI saMgha jaina zatrujaya kiyo, deva guru dharma hita dhArI kItI kahu ora vistrii| nagarAja bhAdi eka dazatanu putra pautrAdi vistariyo __ + + + ila udaya avara kata sIta karaNa nistrii| ToTA taNa udhyo kalpataru / sahasamala vasiyoM khivasara / sindhadharA tyAgI lkhmsii| | udayo luNa gar3he aNa bhaMga dAnesara satA eka paraNI mhesr| bhUmivAsa marudhara mnvsii|| zAha sAraMga jaba tyA aaviyoN| vividha bhoja luNe karAviyo / sata hata ghara deza baashiipuro| zAha samajhAve bahu bahu pare / nyAta na mAne eka lagAra // __ saghana anagala uMgyo dharma aMkuro / nija sutA sAraMga tnnii| paraNAi zAha luNA prIta apAra // saMvata bAre codotar3e vrse| ATha nandana mahasaraNI ke hue| aSTa saddhi kiyo gharavAsa / vada vaizAkha tIja sIta sarase // jasa kata bahupari sAraMga sAjI / nyAti loga jar3a na mati bhaajii| zubha dina lakhamasI bhApa mahAbala / nija sutA zAha luNA kara smrpp| taba jAti manu samaji aparAppa vita vaheleva vAsa kiyo atulI vala // sadhara suta ekAdasa luNAghare / tasubhAge bahu lachI anusara / jiNe prasAda karAvyo subarNa kalasa sameta / jAta satujai bahuvidha kare / pragalalachI tyA suvAvare // zubha pratiSThA para diyo yAcaka dAma ameta // udayakula Arya navakhaNDa kiyo ja nAma / lakhamasI lAho lakhamI taNo / kavivallaNa ima uccare luNA lAvaNya kAma // mAta cAraNI suprabhAva gaNo // vedamutA nArAyaNajI ro gIta tasa paTTa huo rAjasI rar3hiyA lo| varasau so lage supuhavI varataNa khatrabaTa taNe bharose khAye / laMkAlo eva rAva rANoM sire // nArAyaNe kahe dalanAyaka nara nhA sai sujA kise bhyAye // 1 // kula ujAlaNa rAjado sire, dharma karma kIrti samadra pAro phire / ghI lejA grAsa taNA gaDha patiyAM tega vAjiyo nakha meM tAva / rAjapsI ghara cAhar3a huaa| dAna yaza duniyo ubare kavi lobhaNa kaThe kAma karasau jagadIsara AgalI javAba // 2 // dhanadatathI dhana macchara kare acara laiva na vicare pAtala taNe puNa paTTodhara jIvama jANo buhai juaa| pAsadata pArasa sama pArasa lohA suvarNa kare / AgalI ghaNajI ke utarayA harI ApalI saraSArU huA // 3 // zatrujaya jatta jaya, dalabala saja jAta samAcare paramala dAna udAra yAcaka jana kIrti kare gIta-nArAyaNajI durasAjIro / cAra suta cau sthala sahavAthA, jaththa jiNoddhara savAyo moTAI pIsaNa tu hAla muhatA muha koi chor3e na phojamajhAra / mahAjana saMgha ke prAcIna kavita 1311
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nArAyaNa kandaDo sajadhaje tu Ayo bAndha talavAra // | moTI rIta ghare muhato re rAja mahato gar3ha rahe // 1 // khame na tApa tuhAro khaladala zrImukhAr3e pAkhara saira / | svIvaragar3ha hai kIlI nemAvatI ajamAlauta rahe gar3ha sivANe / dInI hAtha rAyama dUjA surar3A bAtoM tIkA sama saira // rIta uja laga vale rAjar3o jagadutaNa rahayo gar3ha jAlaura // 2 // kabilAtoM te khAya kileghara bhAratha bhAje lakha bhaTTa / + + + rAvaNa kaMsa smariyoM rUThe tuThe dinho bhI jaha // koTa mITho mitra canda kIlAdhara nisala hare kiyo jAgIra nAma su silahA sindhuDA sahita bhAje ariyA casai bhaarthii| / DhAhA harA sonIgarA cUTA kula tahArA sarIto kAma // 3 // pRthvI taNe sAdAra pAtAta hAtha taNo khaga donoM hthe| + sojata aNe sImI pANe sonIgarA jur3atA ApA kavita Ada jugAdI muradhara tagA muitA maraNa taNI motAdi gale ja raha mekhalI, DaMDa para gRha boju jogaatii| + + + Topa patra zira chatra, aMga vabhUta paramala // jodhapura ke mUtA pAtAjI kA gIta yoga bahe jara kamara, jur3abar3a lakha jmaato| paragaTeka mastaka kaha hAtha pg| najA sakhaNa ke nayana tIma / dhyAna jJAna gaja turI, trikhar3a baMdhekaTi tAtI // ajaNa taNAmRta hubhA jANa kholau / jIva pakhe vaya huo jima // tiDisiMgha bhuyaNa levAno gati satra sahi karI jodd'e| namI mAtho vala pamaNana hAle bIthakA aMgasahu vasyiAma / kSatrI jogInda rayaNa pAlAlare khar3asiMha moTo khttii|| kheta kalo ghara haMsa khelIyA kADI zarIra sarai koI kAma // khIvasara ke vaidamuhatA. bhAraNa te AhaTa agani sai Atasa / dharama hita dhana kharaciyo popAzAha sa.havAsa / ati gArI ghATa anUpa, ghAvaDiyoM AreNa vividha paDai / | khIvasara meM zatrukAra diyA gayo kAla jaTa nAsa // bhAMjai ghar3e ghar3i bhAjai bhUpa galaNI chAr3I vAr3A graha gAle / saMcetiyoM kA kavita. gajasu dagara karI tega grahI sAradhAra lohAra asaMkita / dIpaka baDA dariyAva catura avasara nahIM cuuke| satra zaMke lai kiyA sahI // saMcetI sarva jANa mAna mana hu nahIM muke // morakSa paukaraNAnAthA kA kavita durga baDo dariyAva bhAva jasa vAsa vANije / kAMte Avo re dukAla nAthA ke darabAra meM / sAca vAca suragaNa sujasa saMsAra suNije // mAma na pAvegA tu to jA jA dezapAra meM // maMgiyomola saMpajai samada kaviyo kuraMda jkaapnne| kuta korA daurA lagata huna vichorA terA taura meM / rAkhave harakha cakratala Ad susaMvada ApaNe // anAtha ko sanAtha bhayo nAtho ugata hI bhaura meM / + saMcetIyoM kA kavita saMceti sarvajANa mabharI AcchA moDhe / sAyara ahadasiMha bhale raMga raMga bhaNije / AdU ko anAthaha kaviyo darda tor3e // DAvara dila dila dariyAva, kathana tAha bacho khije| kaviyAM karaNa kubera mera paTaMbara jiso maga / dazaratha ku bhAvata vakhata moTo bakhANe / osavA udyota diye dina mAna baDA dAna // suhamakamA rUpasI indra sIkho ahI naNe // parathA amaTa kavarekha paTa samapai khetamA jako / hara rAja ane TAho huojora nAva kiMdhA jiyaa| pakharo sujasapura puhaba yaha jetA mahAra jako // sAtala bhAlo nadha sahasI sirahara Aja sNcetii|| + + + gIta tejapAla saMcetIro sojata ke veda mahatA sabala mUla solAga pati paragar3ha pradezo / gaDha sojata rahyo rAyamala koTha aNa khole pAto khe| zAkha sakala saMtoSa sAta phala yaha yazaH keso? 1312 mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1178-1237 vihaMga guNarasa rAma dAna saMbaMdha sohe dizA / patta dhare chatrapati mAyA kare tujha paann| sAhAdara satapara cheha jAna ridha kArajagAvazA // dIvANare sira sarovara mAMDe satIdAsa // haradAsa kahe mahArAjaro vyApaka vacana uccare / bar3A lakhArArI rIta mIr3ha ope bar3AlAju / tAgIyA tilaka sahutaNA tejapAla raNathaMbha tare // tegadhArI bar3I kahAke vAsare taula / + + + nIra rA car3hAu narasiMha rAu de nema / navasone bAr3Itare gaDhacaTa koi na bhAyo gAja / bahAdarAtoM jaihA karabAje rahe bola // viSamI vAra saMcetI badiyA hApyo to phAviyo hararAja // vAda badI hAthiyoM seTha lATalI kauna vaideN| mAravAr3a mevAr3a sindha dhara soraTha sArI / sArI samAgalAjI hA~ hU~ cakai kisI bala / / kAranIra kAMgarU gaur3a giranora gandhAro // dI Thou ve rAja haro sAra sodhI vANa uge| alavara ghara AgarI chaTA bhAkharapura thANe / jAjamA rU vaijora vasa rou jaal| pUrva uttara pazcima dakSaNa gharA pAra AMgaNe // matI jodha bhANaM acala kacarArI jora khe| naraloga koI pajiyA nahIM samavar3a thArI sArakho / mAidAsa bakhaterU sapatu saMbandha // candramANa nAma yuga yuga bhavacala yaha palaTe dhana pArakhe // jodhu vadhu Apu mAi dAsa hukamacaMda jau rahai pratApa dharA // kavita mArUjI saMcetIro balAha rAMka jhAlaro gIta Sitapugar3ha mAlamakheta prasaddha sAyara mehaa| kaTI laTI karavAla asa caDha avanI cAle / chahar3a jIma bAttata nAma jandarAja vehA // rAyabhakta raNa caDhI ripadala bhakSaNa kAle // dhana kAlu dhanarAja tola AdU jata vijai / vIDatAM vIDa asarAla jhAkAne ketA jhAle / matisAgara maharAja dAna sahu alakha dIjai // sudRDha subhaTa bhaTa siMdUra durjana de sAle // tINapaTa saMcetI tejahara chata moTI virudchaataa| balAha gota bAMkAvaravIra rAMkA rAva sama uddhre| sarva jANa abhaMga caMdabhANa bhUpa ujaladAtA // kavi kalhaNa jaMga jItaNa ilA jhAlo jaga sarAsire // kara ko karapaNa na sake kATha kA vIhato na pAtai bAtha / kummaTa viMjAro kavita bhaMjA bhuko kiyo bhaira hara harakhAvata lAgyo hAtha // rava puDarIka gaNu raDavaDiyo varaNa aThArA dIpA vraaNso| | paDhyo indra ghara kAla vikarAla mRtaloge paDAyo / maika meca hoDI sobhA hitazAkhA dhanarAja harA // balabala karate bAla mRgaNI pati na pAyo / lAkha ghaj ghaNuM lahasANA lobhyA kiNahI na Sai TolAra / | samare kukSa jananI janaka hAhA sahu ko kare / bhImaitiyA suratANa sahovara pakar3I bAha Adi pAra // dhana vijA trIya vizva meM annadAnadhikokare // pahavo suprasiddha nayara mokhoNo avacala / zava raMka sarikhA bhayA Ave vijA dvAra pe| kesIpurI pokaraNi zAkha sukhA sunizcala // prANa rakho pRthvI graho amara nAma saMsAra pai // tasa suta gozala kalpavRkSa avicala jama chAjai / ||osvaal jJAtino rAso / / khImer3iyo gar3ha kalahasiM juDIla gala gaajai|| soha vadhau saMsAra sIra, ila rAkhaNa ikhiyAta; pIthar3a sikharo pragaTa nara sukavigaMda samuccare / nakhina abhIca nimaMdhiyo nija ujalAvaNa nyAti // pagvijA sayaNa khIvarAjaro dhanarAja sahasIre // jahAM sADhIbAhara nyAti sarAhA zrImAlI vosavAla save / DIDU, bagheravAla dAkhI jai, citrAvAla palIvAla cave // jodhapura kA samadar3iyA mutA satIdAsa kA kavita. khaikhAla, narANA, harasaurA, jugatI jai opama jANe / vAdai vAjIrAva jA rae ho vAjIrArai sirai| atI osavAla nyAti ujAlaM, badhau baDi mahatha vAkhANe // bAma AkhIe Adi tajai hare bahu jAsa // pINI pokaravAla maNI je, valI meDatavAlA kAramahe / mahAjana saMgha ke prAcIna kavita 1313
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa khaMDelavAla lahuvai jasa khATai, sagalI vidhi ThaThavAla sahe // khaTabar3a asaucIyA DAMgI hIgaDa, khita pagAriyA mAMbharA paTe // vadAgAta bakhaNe ama berasala, kharI nyAti hIrA khaaNnne| khIcI aparI kuhAr3a gokharU, ghIyA bharagaM gavAla dhnne| atI osavAla nyAti ujAlaM. baghau baDi mahatha vAkhANe // yetI osavAla nyAti uThajAlaM, vadhau var3i mahatha vAkhANe // AyacAM, tAtahaTa bhUrA AkhIye, karaNAMTA baaknn| kahe / ToTakhAla TikaliyA tabije, kakar3a bIroliyA kahIye / cIcaDa arAbhaMDa kUkar3A, cAvA lahuDIDU kubhaTA lahe // nAdecA rAtar3IyA DhAbarIyA nakhai, nikalakaM nAkharIyA nahIye / seThIyA bhiraha mora susaMcItI zrI zrImAlI surtaanne| | magadIyA acaliyA choharIyA mahi, hIraNa ghamArI dalida haNe yetI osavAla nyAti ujjAlaM, baghau bar3i mahatha vAkhANe // yeti osavAla nyAti ujjAlaM, vadhau bar3i mahatha vAkhANe // zaMkA ara liMgA vaida kahi rUpaka salahAM loDhA suuronnaa| vaDaharA bhAMgarIyA jodhapurA vali, nAgaurI vadhavAla nara / nAhara botharA copar3A niramala ghaNa dAMnI pArikha ghaNA // naravai mIThaDIyA nalavAyA nIdhananara, hita jAlorI daliharaM // sAMDi sIkhA golechA bahu vidhi, jagapura caM raDayA jaanne| ciMDAloyA parada pAleracA cAcavi, igariyA jar3IyA DANe / yetI osavAla nyAti ujjAlaM, baghau bar3i mahatha bAkhAMNe // yeti bhosavAla nyAti ujjAlaM, vadhau bar3i mahatha vAkhANe // gAdahoyA caMba caudharI dUgaDa vinAikAyA vaMbha bhaNe / rUNavAla bhaTevarA jAMgar3A rAje, dhupIyA khAMTahaDa kahA ghane / darar3A prAme kA bar3a dAkhA, bhuta sakhavAlA sujasa suNe // pIpAr3A vorodIyA catura paNi mer3atavAlAM kahe mane // bhaMDasAlI adhika chAjahar3a bhalla paNa ila kAMkariyA ahinANe | asama gotra roTAgiNa AkhA, burar3a ghAMdha bahu vidhi vaanne| yetI osavAla nyAti ujjAlaM vadhau bar3i mahatha vAkhANe // yeti osavAla nyAti ujjAlaM, vadhau var3i mahatha vAkhANe // vAgarecA vauharA mIThaDiyA vali. chajalAMNI DAgA chAjai / | bhar3akatIyA maMDorA bhaNIye, maMDalecA aghIkA muNIye / hAkaliyA sAMDa sAMkalA DAhI. kAbeDiyA kayAvara kAje // vali vIrolA DugaravAlA vAcIjai thaMbha mahevacA jasa thuNiye // laNiyA sIsodiyA vAMgANI, pUre vagar3a priyaaNnne| dillIvAla mahamabAla dUdheDIyA, pragaTa vopamA paramANe / yetI osavAla nyAti ujjAlaM, vadhau var3hi mahatha vaakhaanne|| | yeti osavAla nyAti ujjAlaM, badho var3i mahatha vAkhANe / chaloyA kelANI bhelaDIyA chali, lalavANI lokar3a lekhe / sojatIyA madovarA suNi je mANahaMDiyA rehaDa maMDe / sIrohiA mAlU sau vidhi suMdara. dIpaka mAlavIyA dekhe // gajadAtA sura huvo guNa haDIyo, bar3hapAtrA dAlida vihaDai // gaNadhara caupar3A desalahara gAjai, vidhi kahi phophalIyA mAMNe / amarAva teja tUja ho abicala, bhuvanaMtara ugai bhANe / yetI osavAla nyAti ujjAlaM, vadhau var3i mahatha vAkhANe // yeti osabAla nyAti ujjAlaM, vadhau vaDhi mattha vAkhANe // kUkar3a luNAvata khIvasarA kahi sahasagaNA mAhe soh| // jardA jada gotranA prasiddha zrImAlIyo / bAbela luNAvata phalodhIA vahu, matisAgara jogaha mohai // | Age adhikArI the anaMta tisa nAma kahU~ zrImAlakA, kulaNa nAhaTA bhaMDArI kahIye, vale vAMThiyA nidhi vANe / isa kali meM sAMDA koDiyA de kanaka TakA kalikAlakA, yetI AsavAla nyAti ujjAla, vadhovadi mahatha vAkhAMNe // isa pari bhIma taMbola tyAgI, hema mukata arU lAlakA, muhaNota anai bhaMDasAlI moTima, barahaDiyA vidhi vidhi vaayaa| udesI vIdhU TAka dAMni, jAsA arU depAla kA, paMzula prAmecA sonI saphalA saha vidhi mohAMNI saacaa|| uha dilI gopA badalIyA jejiyA chuTayA dara hAla kA, bhagalIyA koThArI pokaraNA maNi, yema gahalaDA ApaNe / / ratanAgara nAhA bhAMDiyA DhilI Dhiga jhajharavAlA, yetI osavAla nyAti ujjala, vadhauvaDi mahatha vAkhANe // / rAya sadhAraha sIrI vacha bhaMDArI sera saMbhAlakA. DosI kaTAriyA pAlhavata samadaDIyA giDIyA sAcA / likhI satIdAsa ciMDAliyA, jo desaka mAne cAlakA, rAkhecA vAgharecA bAMsi rUpaka, vihu DohIyA nahu vAcA // lAkaja narasI raipatI karI nara boharA narapAkakA, thoravAla vopamA lAlaNa, jugati nAga gotrA jANe / isa juga meM vego mahArAja the, sidhuda amiTa bhaTAlikA, yeti bhosavAnyAti ujjAla, vadhauvaDi mahatha vAkhANe // | iNa kANyopana ghiriyA junivAla, harakhAraDa harapAlakA, bar3a gotrA AchA gotrA bar3alA dhAr3IvAhA ghvldhre|| | vo kIratimala kukar3I AMdaroja karanAla kA, 1314 mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUrI kA jIvana | vo jonapura bharahA Dhora jAni pA~gI patha vAgha mukhAkSakA, aradhAna mAMna rastagi huye, mIThIyA kahU~ mahipAlakA, adhikArI TALana dhAMdhIyA, jasa palhavaDa rAjapAla kA, britI bhairU mA paragaTe, mevAta bahatari pAlakA, golchA sAraga samaratha sAha, tAMbI megha pranAla kA, varNA virada aba saMkipANa tisa Upari haThI haThAka thA, nacitraja terA bhAramala abhIca janama arisAla kA, mamaivAsI ko jera caDhi gira sudhA suratAla kA, jagi upari bali vikrama jisA, dAkhira kalpA jaMjAla kA rAjA roDaramala zuM prati jyoM saravara mAMna magala kA, + + + + sAcA guna khete kA, saMvata soLA tAlakA / hukamaja akabara pAtisAha paratApa jo bhArahamAukA // osavAla bhopAloM kA rAsA ( cAla caupAI ) / / 2 // zArada mAta nabhU ziranAmI kaviyoM kI ta~ aMtajamI viNA pustaka dhAraNI mAtA | haMsa bAhani vayaNa vara dAsA // 1 // bAraha nyAta balI caurAsI / osavAla saba meM guNa rAsI rAsa bhaNu mana gharI ulTA jAti nAmaka kara prakAza // pArzvanAtha vara uTTe paTTAmbara svaprabhasUri sUrivara Ave marucara deza majhArI ueza nagare usa vihArI // 3 // ziSya pAMcasI the guNavantA mAu domAsa tapa AcaraMtA koI nahIM pucche na annapANI | jJAna dhyAna tapasyA mana ThANI rAya jamAta ahI viSa grahyo / sUri samIpa lAine dharyo || caraNa prakSAla laTakAve / tatkSaNa kuMvara sacetana thAve // 5 // rAjA maMtrI nAgarika sArA / guru upadeza zira paidhA / sAta durvyasana dUra nivArI savAla sakhyA naranArI // 6 // jinake gotra prasiddha aThArA khAtedA karNAvaTa sArA valAha gotra kI zaMkA zAkhA / morakSa te pokaraNA lAkhA // 7 // virahaTa kUlara me zrI zrImAla saMcetI zreSTi ujamAna | AdityanAga corar3iyA vAje / bhUri bhAdra samadar3iyA gAje // 8 // ciMca- desarar3A kumlTa bheTI / kanaujiyA DiDu laghuzreSTi // cara gota kAMkariyA AkhA / luMgagota caMDAliyA zAkhA // 9 // sughar3a dUdhar3a ne ghaTiyA gota / aitA AdU bhosavaMza udyota / mahAjana saMgha thApyo gururAya / dina dinavRddhi adhikI thAya // 10 vIra saMvat ke the sItara varSa / apUrva thA usa saMgha kA darza mahAjana saMgha ke prAcIna kavita | osavAla saM0 1978-1237 I amara yazaH sUrIzvara hino dharma kali meM sthirakara dino // 11 // Arya chAjer3a rAkhecA kAga garur3a sAlecA caro jina mAga / ghAgharecA kuMkuma me saphalA / nakSatra Abhar3a bahurI kalA // 12 // chatta vAghamAra piNDoDiyA dhur3iyoM ne zubha kArya kiyA / maMDovarA mala gudevA jANa / gaccha ueza aite pahacAna // 13 yada jima zAkhA vistarI gaNatI tenI ko nahIM karI / bhAnuM tApa pracaNDamadhyAnda mahAjana saMgha ko baDiyo mAna 14 taptabhaTTa tAter3a kahalAyA / toDiyANI Adi mana bhAyA // bAvIsa zAkhA bistarI bhAgya ravi ne unnati karI // 15 // bAppanAga prasiddha bAphanA nAharA jaMgar3A vaitALA ghaNA // paTavA vAliyA ne daphtarI bAvana zAkhA vistArI // 16 // karaNAvaTa kI suniye vAta jinase nikalI caudaha jAta // vAha vAsa valabhI kre| zilAditya rAjA se aTe // 17 // kAMgasI ne utpAta macAyo / vallabhI ko bhaMga karAyo // zaMkA bAMkA nAma kamAyo jAti rAMkA seTha pada pAyo // 18 // chavIsa zAkhA pRthaka kahI / samaya unnati ko mAno sahI // morakSa gou pokaraNA Adi / sattarA zAkhA bhAgya prasAddhi // 19 // kulaTa zAkhA sUrakSA kamI jAti aThAraha prakaTa ho jaagii| virahaTa gIta bhui~yAdi sattare / yaha jima zAkhAeM bisare ||20| zrIzrImAlo ne sono pAyo / mAna rAja se miliyo rUvAyo / nilaDiyAdi bAvIsa jAta / zubha kAryoM se huI vikhyAta // 21 // rAva upaladeva ne nAma kamAyo zreSThigIta vaidya mehatA pada pAyo | mAlA rAvatAdi ekatIsa zreSTha kAma karate zisi // 22 // sucaMti zubha sUcanA kre| saMcetI hiMgar3a nAma ja dhare // zAkhA tetAlIsa nikalI / unnati meM satra phUlI phalI // 23 // 1 adityanAga thA puruSa pradhAna / prakaTa huA thA navanidhAna // dharma taNo kino udyoga mahAjana saMgha meM jAgati jota // 24 // corar3iyA gulecchAjAta pArakha gADyA suprabhAta || sAmasukhA ne vRcA Adi caurAsI zAkhA hai prasAdi // 25 // bUccA / zrIsavaMza meM nAma kamAyo / vistAra pAyo saMgha savAyo || isa gota meM bhaisA zAha cAra / jina ki mahimA aparaMpAra // 26 // bhUri gota bhaTevarA lAkhA / vistarI bar3ajima vIsa khA // bhAdra gota samadaDiyA nAma / guNatIsa zAkhA var3iyA kAma // 27 // cicaTa gota desaraDA jaago| unnIsa jAti sukAma pramANo // kummaTa zAkhA kAjaliyA pare / bIsa jAti sevA zira dhare // 28 // DibrU gota phIcara pramANa / tevIsa zAkhA zubha kArya jANa // 1315
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778 se 837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kanojiyA kI unnati kahI / unnIsa zAkhA mAno sahI // 29 // mAmar3ajhAvaka dUdheDiyA khii| chajalANI chalANI sahI // 46 // lagha zreSTi phira inakI jAta / vardhamAnAdi solaha vikhyAta / ghoDAvata hariyA klhaannii| gokharU codharI nAgaDa jaannii|| caraDa gota kAMkariyA jANo / nava zAkhA ke kAma phcaanno|| choriyA sAmar3A loDAvaDa vIra / sUriyA mIThA nAhara gaMbhIra // 4 // suMghar3a dUghar3a ke sNddaasiyaasaat|luNg-cnnddaaliyaa cAra huI jaat| jar3iyA Adi ora viveka / nAgapuriyA tapA sUri neka // gaTiyA gota TIbAMNI tIna / dharma karma meM rahate lIna // durvyasana choDAi jaina bnaayaa| unakA upakAra sadA sakayA // 4 // aThAraha cAra saba bAbIsa muul| pAMca sau pandraha jAti huI kuul| | varadiyA-varaDiyA vaMza jatAve / varahuriyA zilAlekhaSatAve // unnati ke yaha hanANa / nAmI puruSa hue pramANa // | bAMThiyA kavADa the bar3e hI viir| zaha-harakhAvata sAhasa sa dhIra // 49 // janhoMne dhArmika kArya kiye / dharma kAma meM baha dravya diyaa| chatriyA lAlANI ne raNadhIra / lalavANI hue vaDe gaMbhIra // rAja kAja vyApAra se kahI / kaI hA~sI se jAtiye bana gii| gAndhIrAja vaidblgondhii| jinhoMne prIta prabhu se sAndhI // 50 // Toya hajAra varSa nirantara / upakeza-sariyoM ne braabr| khajAnacI aura DaphariyA jaann| buraDa saMghI manauta pahacAna / ajainoM ko jaina banAte rhe| unakI jAti kI ginatI kona khe|| pagAriyA caudhI va saulNkii| gujarAMNI kaccholA jinako 151 // bhanyAcAryoM ne jaina bnaaye| mahAjana saMgha ke sAtha milaaye|| maraDecA solecA aura khttol| vinAyakiyA luMkaDa sarApha amola jisase saMgaThana bar3hatA gyaa| alaga rakhane kA nAma na liyaa| aMcaliyA minnI ne goliyA, ostavAla goThI doliyA // 52 // mahAjana (saMgha) samRddhazAlI bhyaa| tana dhana mana utaMga nabha gyaa| mAdarecA lolecA va bhaalaa| guru pyAla pI lo matavAlA // kriyA bheda gaccha pRthaka huA taba zrIgaNeza patana kA huaa|| vRhada tapAgaccha ke sUri sdhiir| jaina banAye kSatrI vIra // 53 // caitya nizraya anizraya kRtadoya / goSTika bamAye suyogya ko joya girate naraka se svarga btaayaa| paramparA hama calate Aye // isane gar3abar3a macAi purii| mamatva bhAva nahIM rahI adhUrI // 37 // upakAra taNo nahIM Ave paar| pratidina vandana vAra hajAra // 54 // hAla isakA hai vistAra / ketA likhU nahIM Ave pAra / / gAlahA Atha gotA buraDa jANA / subhadrA boharA va siyAkANa // vartamAna jo pranalIta hai vaat| jisakA hI likha da avadAtA // 38 // kaTAriyA koTecA ratnapurA / nAgadagota miTadiyA vadazUrA // 5 // matamatira nikale nahIM mAna / le le jAtiyAM mAMDI dukaan| ghara gAndhI devAnanda dharA / gotama gota DhosI sonogarA // jAtiyoM ne unakA sAtha diyaa| unake hI itihAsa kA khuunkiyaa| kAMTiyA hariyA dediyA vIra / borecA aura zrImAla vaDadhIra 56 tor3a saMgaThana apanI kI thApa / kRtaghnI bana kiyA vatra paap| aMcala gaccha sUrIzvara raayaa| bhajanoM ko jaina banAyA / patana dazA kA kAraNa yahI / anubhava se saba jANI sahI // upakAra ApakA aparampAra / smaraNa kariye pratyupakAra // 5 // bhavitavyatA TArI nahIM ttre| hona hAra anyathA kona kre| pagAriyA baMba gaMga kotthaarii| giribhA gahaladA ora hai nyArI // anya gaccha ke kahalAve gotra / vaMzAvaliyoM se pAI jota // maladhAra gaccha ke sUri jANa / bhAvaka banAye jAti pramANa // 5 // maMDota suMghecalane raatddiyaa| bottharA bachAvata va phophliyaa| sAMDha sibAla punamiyAdhAra / sAlecA meghANI dhanerA sAra / koThArI koTar3iyA kpuriyaa| ghADivAla dhAkadA seThiyA // pUnamiyA gaccha ke sUrirAya zrAvakabanAye karuNA lAya // 51 // dhUvagotA nAgagotA valI nAhara dhAkar3a aura khIbasarA saar| raNadhIrA kAvaDiyA sujaann,| DhahAzrIpati telerA mAna // mathurA minnI sonecA sujANa / makavANA phituriyA ko jANa // koThArI nANAvAla gaccha sAra / sUri kito jabara upakAra // 60 // khAbiyA sukhiyAne sNkhlecaa| DAkaliyA pADUgotA posaalecaa| surAMNA sAMkhalA sonI jisaa| bhaNavaTa miTar3iyA hai kisA / bAkuliyA sahucetI naagnnaa| khIvANadiyA baDerA vApaNA // | ostavAcha khaToDa ora nAhara / sarAMNA gaccha kA parivAra // 6 // koraMTagaccha ke ye zrAvaka jANa / vaMzAvaliyoM meM haiM pramANa / dharmaghoSa sUri kA upakAra / nahIM bhUle eka kSaNa lagAra // nannaprabhasUri Adi prabhAvika / jinhoMne banAye jainI bhAvika // dhokhA-boharA DugaravAla khii| pallIvAla gaccha kI kRpA sahI gohalANi ne navalakhANa / bhutediyA ye eka hI pramANa / dher3iyA kaTotiyA gaMga jaati| baMba aura khAbar3iyA sAti // pIpAr3A hiraNa ne gogdd'aa| zizodiyA hai isameM bar3A // 45 // kadarasA gaccha ke sUri mahanta / hama para kiyA upakAra anaMta rUNIvAla ne vegANI daanii| hiMgar3a giA ne rAyasa nii|| bhaMDArI gugaliyA dhArolA / cUtara dUdheDiyA boharA jholA / 1316 __ mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ) [ osavAla saM0 1978-1237 kAMkarecA aura zizodiyA vIra / gaccha sAMDherAva sadA sadhIra // 64 // jhoTA jhavaravAla ne jhlebii| TATiyA ToDaravAla aura ttkegii| upakAra taNo nahIM ve pAra / vinaya bhakti vandana vAra hajAra // TADuliyA TokAyata ttukliyaaN| TAMcA TAkaliyA ttaaNkiivaadiyaaN| gaccha maMDovarA AgamiyA gaccha / dvivandanika jIrAvalA hai svcch|| ThAvA ThAkura TheThavAla ThaMThera / ThagaNA ThaMThavAla aura ThaMDera // citravAla gaccha chApariyA aura / caurAsI gacchoM kA thA // DAgA DAMga' DAvA ddaakliyaa| DoDiyA DAvaNAM ne ddaavriyaa| thor3e bahata pramANa meM shii| ajainoM ko jainaba ye kahIM khiiN| dAbariyA DhelivAla TeDhiyA / DhuMDhavAla hu~DheDA liyaa| sAdhu sAdhvI hue viccheda tamAma / kahIM 2 kula guru mANDe nAma // toDaravAla tolAvat tullA / tIkhA tejAvat ne tomulaa| sAhitya kA hai Aja abhAva / prakAzita nahI hubhA svabhAva // thothA thAbhalecA thAnAvat / thAkA, dhIrA aura thorAvat // bhosavaMza ratnAkara thA vizAla / gotra jAtiyA~ thI ratnoM kI maal|| dAdA darar3a daka ne dedAvat / dAu dIlIvAla aura dIpAvat / saMvat satarahasau sIra majhAra / sevaga pratijJA kI dIladhAra // devar3A dIsAvAla dIvAnA / dhamANI dhoMgar3a dhUpiyA AnA // tamAma jAtiyoM kA likhasunAma / picche kArasu ghara kA kAma // dhokhA dhaMdhaliyA dhanecA / dhAvA dhoga dhIMgA dhUlecA / dazavarSa taka bhramaNa bhukiyaa|caudhsocmaalos nAma likha layA nAvariyA nADolA naaNdecaa| nidhi nemANo ne nAthecA // raha gaI eka dosI jAta / DosI aura ghaNerI hosI sAcIbAta navasarA nAthasarA nauverA / nANAvaTI nArA nibeDanerA / panA parAMNA miliyo jJAna bhaNDAra / likha sujAtiyo unake AdhAra paMvAra pAmecA paaliivaale| pATaNiyA paTavA pomAvat cAle / Upara likhI jAtiyoM karasu bAda / phirabhI raha jAtA hai apvaad|| paDihAra pAr3iyA paakrecaa| pokaravAla pitaliyA paadecaa| AmI araNodiyA aura atAra / acchA mAmadevA AlajhaDA saar|| pAlAvat pipaliyA puhar3A vIra / pAthavat popaTiyA paga dhiir|| AvagotA AkhA arbudA jANa / bhAlIjA osarA AsAMNI mAna // phUlA phUlapagara phokaTiyA jANa / phakkar3A phephAvat phalA prmaann| orar3iyA ijjArA indANI pare / UTar3A ubar3A umarAvaja sare // baDoliyA baDAlA valoTA dhIrA bAlaDAbahubokA bAvalA vIrA // aniyA UkArA usakeriyA mAna kaTaka kaTArA kaNerA pramANa // vAbela bAMgANI bagheravAla / bAbeliyA bocA vAMkIvAla / kadiyA kaTotiyA kasArAkaTa / kAgadiyA kAjaliyA karakaTa // burada burkacA bokaDiyAmAna / borUdiyA bogA bajAja pahacAna // kAsatavAla kAMkaliyA kaapddiyaa| kAndhala kaviyA kAla diyaa| bubakiyA buddha begaDA kharA / bAliyA borecA bagalA dharA / kirADa kaMboja kaMkara kNddsaar| kuceriyA kaMpar3ha kasariyA dhAra // | bhakkadamahagatiyAMbhaMDesarA shii| bhIlaDiya kelavAla keriyA kevar3hA bhaarii| koliyA kAbara kNddiirkaarii| bhaMDAvat bhopAlA bhuMgar3hI dhIra / bhImnamAlAbhAdavata bhuniddviir| khaMgAra khaMgaNI khara bhaMDArI / khaDabhaMzAlI kharavadA upakArI // bhAlA bhogaravAla aura bhraa| bhATI bhalabhalA ne bhaka cuug|| khATA khArIbAla khelacI jaanno| khIcI khIciyA kheNcaataannoN| maraDiyA mInoyAra me maagdiyaa| mer3atiyA mamAiyA bhaalukiyaa| kheriyA khetarapAla khetasI vIra khemAnandI khutar3a khetANIgaMbhIra // mahutIyANI mInArA ne muzala / mothAta hai moDo mIThA kuzala khukhuvAlakhe tasAra khNddiyaa| khAu khelU khetAsara khojuriyaa| mADalecA mAlaviyA ne mevAr3A / mAlAvata mugA mothA caadd| // khakharoTA kheDIvAla khosiyaa| gaTTA galagaTa gaDavANI liyA // macchA mulIvAla arU murgIpA: / makANA mAdarecA ve suvishaal|| gulagulA gemAvata aura gaurA / gujarA gola kiyA gIyA bhauraa| modI marcI aura motiyA vaDavIra / mohIvAla meMdIvAla hae raNavIra guNatiyA gulakhaNDiyAM godaa| gogAvata govariyA yoddhA // rAyajAdA rAya bhaNasANI ne rAThaur3a / rAjAvat rAsANI roDA koda gosalANI gohila gujarA / ghoghA gIravA ghaMghavAla dhAra / | lAlana luNiyA luNAvata jANa / lubaka lolA levA pahacAna // causarA cImANI caumohallA / cUMgIvAla cetAvat caMdolA // | lAkhANI lakhesarA ne lolecA / saMbhariyA sAcorA ne solec|| cUMdar3iyA cAva ne cAmar3a / cIla citor3A aura caukhaMDa / siroyA saravAlA ne sevaiyA~ / soDhA sAMgANI zRMgArAriyA // cokhA cUdAvAla ne caMcala / cinIcudAvata cUMgA atalIbala // surapuriyAM sAMgariyA sonIgarA |sojtiyaa siMhAvat uttamadharA cha chor3a chogA choTA chA hii| chAliyA chITiyA chiivrsaahii| saMkhavAla sAccA sukhA shii| harasolA hAdA hemAvata kahI / / mAlA jogada jogAvat zUrA jANecA / jInANI jetAva jotUrA // hAMsA haMsANI hAlA kheDI viir| hApar3A hulA hariyAgaMbhIra // nakSagotA jAlaurI jindA / jelamI joganerA jebI prsiddhaa| saMkSipta se maiM kiyA vicAra / osavaMza ratnAkara nahIM bhAve pAra // mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837) [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka eka nAma kI jAtiyA~ sahI / mUla gotra se nikalI khii|| putra pitA bhIr3a pAsa mahala sahalAM sukha maanne| jiNasu nAma Ave vAramvAra / zaMkA choDa karajo vicAra // tINa avasara riSIrAja ratnaprabhu mAsa myAmaNe / vaMzAvaliyoM se eka hI kii| caupAi saMgha same dharI // ziSya caurAsI sAtha vrata saMyama tapa sAdhe / aura jAtiyoM kitanI rhii| jisako kaise jAve khii| dhare dhyAna ekatAra deva jinarAja Agadhe / jaba thA samaya unnati krii| vaDa jima zAkhA vistarI // zahara meM gaye ziSyavaharavA dharma lAbha krt| phire // pattana cakra kA ulaTA kAma / aba raha gaye pustaka meM nAma // iNa nagara mAhi dAttA na ko vase suma sArA zIre / phira bhI hai gaurava kI bAta / atita saMbhAlo muprabhAta // ghara ghara saba phira gaye pavitra AhAra na pAyo / jJAnasundara sevaH dila bsii| bhala dekha mata karajo hNsii| vipra eka tINavAra vacana aiso batalAyo / do hajAra bhAdrapadamAsa / kRSNa ekAdasI purI paas| hama gRha pAvana karo dhana dhanabhAga hamArI / guruvAra bhalosukhavAsa / ajayagar3ha meM rahe caumAsa // 1 // Aja huo AvaNo muni yaha deza tumAro // pUjya munirAjazrI darzana vijayajI mahArAja ko nArAyaNa | sujhato AhAra doSaNa bino khIra khAMDa baheviyAM / gar3ha ke gurAMsAhaba gaNapatarAyajI se prApta huye kucha truTaka panne | ujale cita doU jaNa te gurU ke pApta AviyA // mile jisako ApazrI ne tAH 26 jaulAI 1941 ke osa- dekha gurU gocarI dhyAna dhara ne ArohaNa kiyaa| ghAla akhabAra meM mudrita karavAyA thA yadyapi ina kavito meM | sabada taNo pASaNa toya brAhmaNa ghara liyA // ve hI bhAToM kI bahiyA ke anusAra kucha kucha gar3abar3a avazya nagara mahI nA lAkha base ghara eka sarIkhA / huI hai phira bhI ye bAta nizcita hai ki AcArya ratnaprabhasUrijI zakta pantha matta bAda zIsa saMdUrI TIkA // mahArAja ne upakezapura nagara ke rAva utpaladevajI Adi pAkhoM samajha humA thira mana dhyAna antara sU khole / vIra kSatriyoM nAgarika logoM ko mAMsa madirA Adi durvyasana ziSya prati mahArAja musaka pukha vAyaka bole // chur3Akara jaina banAye isI bAta ko lakSa meM rakhakara ve kavita garU kahe vAra lAgI gaNIta kaho ziSya kINa kAraNe / jyoM ke tyoM yahA~ para darja kara diyA jAtA hai / ziSya kahe mAhAra milyo nahIM maiM phirIyo ghara2 bAraNe / rAjA upaladeva paMvAra nagara osiyo narezvara / ziSya mukha se suna vaiNa AhAra parathavI paraThAyo / rAja rIta bhogave saktA (devI) saciyA dInahuvara // pIvaNa sarpa hua gayo mahala nRpa suta ke Ayo / nava sau carU nidhAna diyA sonaiyA daMvI / pIvaNa sAMpa pI gayo kaMvara ne caina na tAI / iMlA uparI aMgaja kiyA supA nAmA kevI // nahIM AzA vizvAsa soga hagayo satAI // imakarI rAja bhogave adala bahata khalaka vadIta hoy| hAhAkAra huo zahara meM dAga deNe calI duni / nahIM rAjapUta ciMtAnipaTa sagata pragaTa kahI kathA soy|| ratanaprabha sAMbala rudana dayA dekha bole muni // he rAja ! kiNa kAja karo ciMtA mana mAhIM / muni vAyaka suNI vaina bhrama rAjana ttaaNgoN| suta na udarata ya likhyo deu kima aMka banAI // kauna nAma gurU kahe sAMca dekhAve ThIkANo // nRpata hoya dalagIra dIna vAyaka ima mukha bhAkhe / nRpata vacana jo suna kahe muni uttara isa dhAro / putra vinA sura rAya rAja mAro kuNa rAkheM / usa khejar3e prasthAna kaMvara ne lei padhAro // devI dayA vicAra vacana dino niradozI / sAdho saraNe Aya nRpata vinatI karAve / raho raho rAyanika putra nizcaya eka hosI // nizcaya he trAsa haro mukaTa RSi caraNa dhArAve // juga jAhira jala pura sukha ghaNA maropaNa hlttsii| mApha karo takasIra aba Apa cUka baksAI / uduvANA ANA phirasI ahe pavArA gar3ha plttsii|| ye mau bRddha kAla kI lAja hai guru kuMvarajIvAiye // devI ke varadAna punya rAjA phala pAyo / karUNAsindhu dayAla nRpata ku~ hasI vara diyo / nAma diyo jayacanda varasa panaro paraNAyo // gayo rosa tatkAla mRtaka suta tatakhINa jiyo // 1318 mahAjana saMgha kI prAcIna kavi
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1178-1235 dhariyo khAsa sivAsa naina khuliyA mukha vAcA / nira hiMsaka nira kapaTa hai, calata jaina kI rAha // roga soga saba dUra zabda sataguru kA sAcA / paTTAvalI Adi prAcIna granthoM meM ora uparo Alasa moDa uhiyoM kahe niMda Ai bhalo / kavitA meM kyA 2 pharaka hai vo nIce likhA jAtA hai: kisa kAja mane lyAyA aThe rasa kaho sAcI glo| (1) rAba utpaladeva 4 mAravaMzI nahIM para sUryavaMzI thA khamA khamA saba kahe uTha guru caraNe laagaa| maMgala dhavala apAra badhAvA bhANaMdavAgA // (2) sUrijI ke sAtha 84 nahIM para 500 sAdhu the toraNachatra nizANa kalasa sauvana vadhAvA / / (3) rAjA ke putra nahIM honA aura bAda meM devI ne puH bhara motiyana kA thAla sakhiyana mila maMgala gAve // diyA so bAta nahIM hai para rAjA ke pA~ca putra the| ochAMDiyA mahala bajAra ghara sano coka purAviyA / (4) muni bhikSA ke liye nagara meM gaye the para zu jadI khIna khApa paga pAtiyA ratanaprabha padharAviyA // AhAra na milane se jyoM ke tyoM lauTa Aye para brAhmaNa ke gha nRpata kare vinatI jor3a kara hAjara ThADo / kI bhikSA aura usako pAraTha denA tathA prtth| huA AhAra sa kRpA karo mahArAja dharamameM raha su gADo // bana jAnA aura rAja patra ko kATanA ye saba kalpanA mAtra hai paTA paravAnA gAma khajAnA khAsa khulAvu / sAMpakATA thA maMtrI ke putra ko jo rAjA ke jamAI kabahu na lopu kAra hukama zravaNa suna pAu // (5) nUtana zrAvakoM kI saMkhyA ke viSaya savakA ma guru kiyo tyAga dhana vaikAra eka vacana moya dIjiye / | eka nahI hai| kAraNa keI savAlAkha 125000 koI 8000 mithyA tyAga jainadharma graho dAna zIla tapa kiijiye| | tathA keI 184000 aura keI 384000 bhI likhate tahata vacana ura dhAra nRpata zrAvaka brata liyaa| isakA mukhya kAraNa ye hai ki sabase pahale to 12500 pura duDiM pharavAya nAra nara bhelA kiyA / savAlAkha ko hI jaina banAye bAda sUrijI vahA~ Thahara va bhinna bhinna vakhyAna suNe guru ke vAyaka / samaya samaya upadeza dete gaye aura jaina banAte gaye isa praka khaTa kAyA prati pAla zIla saMyama sukha dAyaka / saMkhyA bar3hatI gaI AkhIra kI saMkhyA upakezapura meM 38400 kara manaso yoM sakala mila mauDa kara joddiyaa| gharoM kI bana gaI ho to ye 'sambhava ho sakatA hai| siddhAnta jAna jina dharma ko zakta pantha mukha moDiyA // zIla dhara dRr3ha sAca kare pauSAda paDIkraramA / osavAla jAti kA kavita sAmAyika sama bhAva samajha vai dina dina duNA // "zrImAna pUrNacandrajI nAhara ke likhe evaM saMgra hiMsA kahu nahIM lesa deza meM ANa phorAI / kiye lekha prabandhAvalI' nAmaka pustaka meM mudrita hu dharma taNa phala miSTa sabe sAMbhala jo bhAI // hai jisake andara se eka truTakakAvataiha bhAMta jaina dharma dhAriyo zakta paMtha mukha mor3ake dohaa| guro vacana ziradharI nRpa mAna mor3a kara jor3ake zrI surasatI dejyo mudA, bhAsai bahuta vizAla / iSTa miliyau mana mila gayo, mila mila milyo mela nAsai saba saMkaTa paro, utpatti kahu~ usavAla // 1 // phUla vAsa ta dudha jiya, jyo, tilayana mAMhI tela deza kise kiNa nagara meM, jAta huI che eh'| sahasa caurAsI eka lakha ghara gaNatI pura mAha suguru dharama sikhAviyo, kahisyu aba sasaneha // 2 // ekaNa thAla arogiyA, bhinna bhAva kuccha nAha chanda / bhoTA jagadA choDhiyA, gar3ha mar3ha zastra sIpAha / pura sundara dhAma vasai sakalaM, kiranyAvata pAvasa hoya bhalaM noTa:-isake bhAge kA kavita kisI sajana ke pAsa caUTA caurAzi virAja khare, paga melaya jora sugyAna dharai hove usako prakAzita karavAde yA mere pAsa bheja dekheM ki isa bhina mAlaka nita rAjaparaM, bhala bhIma nareMda upati varaM madhurA kavita ko purA kara diyA jAya / paTarANI ke doya sutanna bharaM, surasundara upala'matta dharaM mahAjana saMgha ke prAcIna kavita 1316
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 778-837] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa alakA nagarI jiha rIta svarI, aThavIsa babAkarIlobha dharI / vAhar3amera 17 jeThU, dIpanagara 17 haracanda nAhaTo, nAgora tasa nArI vasai bahu sukha karI duHkha jAbe na pAsai sudUra TarI // 19 narahara siMghavI, nAgora 20 DUMgarasI, mAMDavanagara, pApa triya sundara opama kula kalI. kanA mayasaM utarI bijalI / phophalIyA 21 DosI sajo poravAla, jAyalavAla 22 koThArI mugatAmbara jema cale, padharaM, bahurUpa bhalo manukAma haraM // riNadhIra, meDate 93 rAjasI lor3ho meDatai 24 amecau haraSau, sura sundara jeTha sahodara chai, laghu Upala rAva jodhAra bhachai / meDate 25 tejapAla vastapAla, jAta porakAla 26 vimalazAha surasundara loka meM bhIma gayA padharA, AbU Upara kamaThANA karAyA 27 gAdhaiyo bhaira parathAsai vAsa. bhInnamAla ko rAja baDo jukarA // | pATaNa 28 badhamAna, vAsa navai nagara 29 lolaNa, amarAvata puna dova sahodara mitra bhalA, sama rUpa mayaMka sudhAra kalA / 30 zrImAla AsakaraNa, nAthAvata 31 vAMThiyo tejapAla, nalarAjamanamatha rUpa jisA, mahigaMNa athAMga sobhAya isaa|| vAsa bhujanagara 32 zrImAla dillI meM 33 ziradAramala paimo kiraNAla tapai puna bhAga bhalaM, aridUra bhajai ika Apa calaM / nai rasnau 34 bhAramala, vAsa vairATa deza 35 sAmIdAsa revaMtajI nagarAja udAra dIpaMti kharA, kila chAta pa~vAra mugaTa dharA // ro, vAsa tijArai 36 aSau copar3o, vAsa saMtrAvai 27 bhaasdohaa| karaNa meDatai 38 holo dhanAvata, pApa vAgarecA 39 sAhe dga mAMhi maMtrI taNA beTA doya sarUpa / mauvAsa caukar3o, SAMpa pohakaraNo 40 Asakarana, navenagara vahI duraga mAMhi rahai rupiyA koDa anUpa // 1 // 41 nAlasA, mevAr3a 42 karamo DosI sAta bIsI dhvajA mahara mAhi choTo vasai lAkha ghATa chai koDa / seje cAr3hI 43 pAsavora nAhaTo 44 lor3ho gosala igyAvaDai bhrAta ne isa kahai karu koDarI joDa // 2 // Dotare kAla ma anna diyau 45 DAgau ratanaso vayAsiye eka lAkha deve kharA duraga vasU hU~ Aya / DigatI prajA thAMbhI 46 mADUgar3ha, sAMDa koDiyau mhaura lAyaNa balatI bhojAI kahai vacana suno cita lAya // 3 // | mulka meM dIvI 47 sonI bhImavAsa, pATaNa 18 sopura, devarajI suNajyo tumheM kiso koTa chai sUna / bhUmosAha paula pakhAha mhaura dInI 49 pAlhI; kubhalamere 50 yA viNa AyAM hI mare, rakho ye aba mUna // 4 // meDatai, megharAja 51 hemarAja, nAgora 52 valarAja ajU, bar3aU dharaNa bakhANiye choTo UhaDa jANa / ajamera 53 gopacanda, dillI je niyo chur3Ayo 54 sAha uThIyo bacana suNI karI, laghu baMdhava harirAMNa // 5 // tAlo pIpAr3a 55 hemautAmhArI, pIpAr3a 56 siradAramala kopa aMga tiNa bela ghaNa ko basAu draMga / surANo, vAsa jayatAraNa 57 kelarAja cauhottare anna de prajA ema kahI Ayo sahara bahulo porasa aMga // thAMbhI 58 bahattara pAla. mevAta me ana diyau 59 ThAkurasI upalane vAsai jai vade pAThalI bAta / 10 bharaMmala vairAra huvau ghor3A doyasau ikIsa diyA 61 bhojAI moso diyo suvAlI muja tAta // 7 // kesava dhAMdhiyo 62 vasatapAla vAsa dAdarI 63 gaMjavagasa osavAloM meM dAtAra huA tiNArA nAma gailaDo, Agarai 64 rAmamala haraSArau akabara kanai 65 zrImAla 1jagaDU solAvata, pApa rAMkA 2 sAraMga, vAsa sauraTha 3 | aMcaladAsa, vAsa amarasA 66 vauharau bapatI, devArI 67 karamacanda muhatI vachAvata, sAMgairo 4 bhomau kA vaDiyo, vAsa ghebarI sIha mALa ( zrImAla ) ? vAMsa cATasU 68 hIrAnanda cItoDa 5 sUroguru haDiyo nagbhavataH vAsa Akole 6 jagaDala- sAharai, pAsasAha jahA~ga ra ghare Ayo 69 itarA Agare, vale lavANI, jodhapura 7 hIrajI saMgha vAle cau, jodhapura 8 lor3hA huvA dUrjaNa caMdU nemirAsa nANa jI 70 rAjasI; amI; bhairudAsa 9 nai mo, alavala gar3ha, ( mevAr3a meM) ita Agara, zevrujai siMgha kiyau 73 bhAsakarana amIpAla, copar3A 72 hubhA .. zrImAla hIrAnanda 11 lor3hA kavarau nasunapAla petasI, bhojAvata, SAMpa bhImAla 43 zAha haraSau nANajaurI (?) tejaso barahaDiyo akabara pAtasAha mAniyau 12 muMhato 74 nANajI pUrakha meM huvau hAthI dAna kiyA 75 poravAla rAyamala baida, sojhata 13 mAlora, lor3hau hamIra 14 bhInamAla, cApasIdAsa, vAsa paTTamai 76 zrImAla totarAja 77 zrImAla lolo 15 zrImAlI padarAja, nagarathaTe 16 vIMjo pAraSa, / jasarAja, vAsa khambhAyaca / 1320 mahAjana saMgha ke prAcIna kavita
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1222 43-AcArya devaguptasUri (9vA~) AcAryastu sa devagupta itiyo gotre sucintyAtma ke, vidyAratna nayAdi bhUSita tayA rAjJAM samUhernutaH / gacchAnAmapi sUrizgamadyastha samIpe svayaM, gUDhajJAna vicAra bhavyasaraNau rantu manAH zraddhayA / Sars jyapAda, prAtaH smaraNIya, surAsurendramAnavendrArcitacaraNAravinda. zrImaddevaguprasUri, prakhara pratibhAsampanna ananya vidvAna, pracaNDa tejasvI, vAdIgajakezarI mahAzAsana prabhAvaka suviSAME hita ziromaNi, upabihArI yuga pravartaka zrAcArya hue| ApazrI kA jIvana aneka camatkAroM se pariparNa. janakalyANa kI pavitra bhAvanAoM se otamola, vAcaka vRnda ko cAra patha kA pathika hai| paTTAvalI nirmAtAoM ne ApazrI ke jIvana caritra kI sUkSmAtisUkSma digdarzana karAte hue vizada rUpa meM likhA hai| hama grantha bar3ha jAne ke bhaya se utanA vistRta to nahIM para pAThakoM ke AtmakalyANa kI icchA se saMkSipta rUpa meM likha dete haiN| marudhara ke vakSasthala para alaMkAra rUpa pAlikA (pAlI ) nAma kI janamanamohaka nagarI thii| bhArata ke vyApArika kSetroM meM isa nagarI ne bhI paryAya nAma kamAyA thaa| isa nagarI kI thAvAdI evaM zobhA ke viSaya meM kisI kavi ne isakA sAkSAtkAra "vApI vA vihAra varNa vanitA vAgmI vana vATikA / vaidyo brAhmaNa vAdI vaisma vibudhA vaizyA vANigvAhinA / / vidyA vIra viveka vitta vinaya vAcaMyamA vallakI / vastraM pAraNa vAji vaizara varaM cai ti puraM zobhate" // 1 // arthAt-vApI (vAvar3iyA) parakoTa, mandira, cAravarNa ke loga, sundara, madhura bhASI devAGganA jaisI striyAM, sabhAzRMgAra paNDita, udyAna, vATikAeM zrAyurveda vizArada vaidya, vedapAThI brAhmaNa, tarka vAdI kovida, ucca 2 aTTAliyoM vAle makAna, devasthAna, vaizyAeM, vyApArI, caturaGgiNIsenAeM, vidyAkalAkuzala parama dakSa vIra subhaTa, viveko loga, dhana-lakSmI, svAbhAvika vinayaguNasampanna vyakti, tyAgI, mahAtmA, sanyAsI, bar3hiyA vastra, madajharate madonmatta mattaMgaja, pavanavegagAmI azvarAzi, striyoM ke nAka ke bhUpaNa ityAdi aTThAvIsa prakAra va0 kAra se yaha nagarI zobhAyamAna thii| isI pAldikA nagarI meM upakeza vaMzIya sucaMti gotrIya, zAha rANA nAmaka eka prasiddha vyAgarI nivAsa karate the| ApakI grahadevI kA mAma bharI thaa| prAra pUrvajanmopArjita sukratapuJjodaya se apAra sampatti evaM vizAla kuTumba ke svAmIcecArakA vyApAra Asta ke sivAya videzoM cIna, jApAna, mizra, jAvA, balocistAna vagairaha kaI sthAnoM meM ApakI per3hiyA~ sthApita thiiN| jala aura sthala donoM mArgoM se mAla kA AnA, jAnA, lAnA, lejAnA prArambha thA / sArAMza yaha ki ApakA vyApAra bar3A hI joroM se calatA thA / vividha prakAra ke rezama, hIrA, mANaka, pannA, pokharAja, motI, jhInekapar3e, kaTalarI, bakhtara, guMthaNAkAma, bharatakAma, attara, tela, dazA, tejAnA, hAthIdAMta, javAhirAta, sonA aura kvacita pAllI nagara kA varNana
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAMdI usa kAla ke vyApAriyoM ko mukhya vastueM thI / yaha vyApAra pUrejoza meM hone ke sAtha hI sAtha vyavasthita rUpeNa calatA thaa| uparyukta yAdI kI pItala, sIsA, kalAI, sonA, cA~do Adi khanija vastueM dAkSAdi, lIlA mevA, sUkhAmevA Adi khetI se paidA hue padArtha, dhAtu ke khilaune, bartana, rezama, kImatI patthara, motI, kAMca, aura cInI miTro ke vartana Adi moja zokha kI vastueM. jAnavaroM meM ghor3e Adi hinda kI pAyAta vastaeM thii| isake viparIta jAnavaroM meM bandara, mayUra, kuttA, hAthI Adi, kImatI patthara, sonA aura dhAtu ke bartana aura usI prakAra sAmAna Adi khanija vastueM, pAlAda, lokhaMDa, kaTalarI, bakhtara, hathiyAra, sUtI kapar3e, malamala, rezama, rezamI kapar3e, vAhana, miTTI aura paoNlisa ke bartana, Adi taiyAra mAla, ruI, sukhaDa, sAga Adi khetI ke padArtha, hAthIdAMta, raMga, galI, tela, antara Adi moja zokha kI vastueM, marI, sUMTha saupArI, laviMga, taja ailacI Adi, tejAnA cokhA vagairaha anAja aura kapUra Adi vastuoM kA nikAsa thaa| pahile ke jamAne meM hinda ke kacce mAla ko taiyyAra karake para-deza bhejate the| jisameM sUtI kapar3A to cIna se lagAkara kaeNpa oNpha guDa hapo paryanta hamAre deza kA hI kAma meM lete the| raMga gulI vagairaha kA to kaMTrAkTa (ijArA) hI thaa| inake sivAya raMga beraMgI chIMTe aura sone, rUpoM kI chApoM kA vastra bhI kAphI tAdAda meM videzoM meM jAtA thaa| isako vizeSotpatti zauryapura Adi nagaroM meM thii| lohe kA zuddha polAda banA kara bhAMti 2 ke padArthoM ke rUpa meM paradeza khAte bhejA jAtA thaa| kaI videzI vyApArI loga bhArata meM Akara bhAratIya vyApArika kendroM kA nirIkSaNa kara AzcaryAnvita ho jAte the aura bhAratIya kalAkauzala evaM hannara udyoga kI zikSA pAkara apane deza meM usakA vistRta pracAra karate the| uparokta vyApAra ke sivAya bhAratIya vyApArIvarga apanI karor3oM rupayoM kI sampatti lagAkara bhAr3ata kA vyApAra bhI kiyA karate the / ve pUrva ke dezoM kA mAla kharIda kara pazcimIya dezoM meM becate / bhAratIya sAhasI vyApArI jApAna, laGkA, cIna, malAyA, Adi dezoM kA mAla kharIda kara arabasthAna, irAna, ijipTa, grIsa, iTalI Adi dezoM meM vikrayArtha bhejate the / isa viSaya kA vistRta varNana vyApArika prakaraNa meM kara Aye haiM ataH yahAM jyAdA nahIM likhA jA rahA hai|| tadanusAra zAha rANA kA vyApArika kSetra bhI bahuta vistRta thA / zubha karmoM ke udaya se Apane vyApAra meM puSkala dravyopArjana kiyA thaa| ApakA adhika lakSya svadharmIbhAiyoM kI sevA kI ora rahatA thaa| hara eka prakAra se svadharmI bhAI ko sahayoga dekara usako unnata avasthA meM lAne ke liye Apa tana, mana evaM dhana se prayatnazIla rahataM the| tAtparya yaha ki paropakAra ko apane jIvana kartavya kA eka aGgahI banA liyA thA zAha rANA jaise dravyopArjana karane meM kuzala the vaise usa nyAyopArjita dravya kA vyaya karane meM bhI kuzala the| tIrtha yAtrA janya atula puNya rAzi ko sampAdana karane ke liye Apane tIna bAra tIrthayAtrArtha saMgha nikaale| svadharmI bhAIyoM ko svarNamudrikAoM kI pahirAvaNI dekara apane Apa ko kRtArtha kiyaa| paTTAvalI kartAoM ne likhA hai ki isa zubha kArya meM, zAha rANA ne pAMca karor3a rupayoM kA dravya vyaya kiyA thaa| pAlhikAdi kaI sthAnoM meM sAta mandira banavAkara darzanapada kI ArAdhanA kii| eka duSkAla meM lAkhoM karor3oM rupayoM kA anna, ghAsa dekara dezavAzI bhAiyoM evaM pazuoM ke prANa bacAye / zAha rANA itanA udAra vRttivAlA vyakti thA kiisake ghara para yA ghara ke pAsa se yadi koI yAcaka nikala jAtA to usakI AzA ko binA kisI bheda bhAva ke pUrNa kI jAtI thI / isI audArya evaM gAmbhIrya guNa se rANA kI zubhrakIrti caturdika meM vistRta thii| zAha rANA ke 11 putra 7 putriyAM aura anya bahuta vizAla parivAra thA parantu itanA bar3A vyApArI evaM vizAla kuTumba kA svAgI hone para bhI zAha rANA kI yaha viziSTa vizeSatA thI ki vaha apane SaTkarmaprabhupUjA, sAmAyika vrata, vyAkhyAnazravaNa, parvAditithi meM pauSadhavrata, pratikramaNa caturdazI ke vrata vagairaha nitya niyama meM kabhI truTi nahIM Ane detA thA / deva gurU dharma para aTUTa zraddhA sampanna, zrAvaka guNavrata, niSama niSTha 1322 __ zAha rANA kA vyApArika kSetra
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptari kA jIvana ] [bhosavAla saM0 1937-1262 paramadhArmika zrAvaka thaa| nitya niyama tathA pavitra zraddhA se zAha rANA ko deva dAnava Adi koI bhI skhakhita karane meM samartha nahIM thaa| 'yatodharmastatojayaH' isa aTala siddhAnta para pUrvakAlIna jana samudAya kA gaharA vizvAsa thaa| isI kAraNa se usa samaya ke loga dhana, jana, kuTumba parivAra Adi sampUrNa sukhoM se sampanna the| zAha rANA jaise dharmajJa evaM karmaTha thA vaise hI unakI dharmapatnI evaM putrAdi kuTumba parivAra bhI dharma kArya meM tatpara the| ___eka samaya puNyAnuyoga se jagavizruta, zAntiniketana, parama vyAkhyAtA AcArya zrI kakkasUrijI ma. pAlhikA nagarI ko padhAre / zrIsaMgha ne sUrijI kA bar3A hI zAnadAra mahotsaya kiyaa| zreSTigautrIya zAha dayAla ne tIna lakSa dravya zubhakSetroM meM vyaya kiyA / AcAryazrI ne bhI sthAnIya mandiroM ke darzana kara bhAgatajana maNDalIko saMkSipta kintu hRdayagrAhiNI dezanA dI / isa prakAra ke apUrvopadeza ko zravaNa kara janatA bhI mantra mugdha bana gaI / AcAryazrI ne bhI apanA vyAkhyAnakrama nityaniyama kI bhAMti prArambha hI rkkhaa|| sUrijI SaT darzana ke paramajJAtA the ataH jisa samaya tulanAtmaka dRSTi se eka 2 darzana kA vivecana karate the-taba janatA sunakara dAMtoM tale aMgulI lagAne lagatI / pakSapAta kI jvAjvalyamAna agni meM prajvalita vyakti bhI AcAryazrI ke vyAkhyAna se prabhAvita ho nata mastaka ho jaataa| usake hRdaya meM bhI sUrIzvarajI ke samA gama se jaina dharma rUpa zraddhA ke aMkara aMkarita hone lagate / jisa samaya sarijI saMsAra kI asAratA. caMcalatA, kauTambika vyaktiyoM kA svArthajanya prema zarIra kI kSaNabhaGguratA, zrAyuSya kI asthiratA ke viSayo kA varNana karate-jananA yogiyoM kI bhAMti saMsAra se virakta hojaatii| zAha rANA aura ApakA saba kuTumba bhI sUrijI kA vyAkhyAna hamezA sunate the / sUrIzvarajI ke vyAkhyAna se saMsArodvigna ho zAha rANA kA eka putra malla, sAMsArika moha pAza se vimukta hone ke lie zrAcAryazrI kI sevA meM dIkSA lene ke liye taiyAra ho gyaa| usane apane ukta dRr3ha saMkalpAnusAra mAtA pitAoM se etadviSayaka nivRtyartha zrAjJA gAMgI kintu mAtA, pitA, strI, putrAdi kuTumba kaba cAite the ki eka ghara ke sampUrNa bhAra ko vahana karane vAlA prANapriya malla hamako bAtoM hI bAtoM meM chor3a deM ? ataH unhoMne aneka pralobhanAdi anukUla upasargoM evaM pariSadAdi pratikUla bhayotpAdaka asagoM se malla ko samajhAne kA prayatna kiyA kintu ukta sarva prayatna pAnI meM lakIra khIMcane ke samAna niSphala hI siddha hue| kAraNa jisako vairAgya kA saJcA raMga laga gayA hai, jisane saMsAra ko kArAgraha samajha liyA hai vaha sahasroM anukUla pratikUla prayatroM se bhI ghara meM nahIM raha sakatA hai| vivaza ho parivAra vAloM ko zrAdeza denA hI pdd'aa| zAha rANA ne navalakSa dravya vyaya kara malla kA dIkSA mahotsava kiyaa| malla ne bhI sAtha puruSa evaM gyAraha bahinoM ke sAtha meM vi0 saM0 766 ke phAlguna zuklA tRtIyA ke zubha dina sUrIzvarajI ke kara kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA svIkAra ko| dInAnantara malla kA nAma zrI dhyAnasundara muni rakha diyA gyaa| muni dhyAnasundarajI ne 38 varSa ke gurukula vAsa meM sampUrNa zAstroM meM asAdhAraNa pANDitya evaM sUripadayogya sampUrNa guNa sampAdita kara liye / ataH AcArya zrI kakkasUri ne apanI antima avasthA meM upakezapura ke mahAvIra mandira meM zrI saMgha ke samakSa vikrama saM0837 meM 20dhyAnasundara ko sUripada pradAna kara ApakA nAma devaguprasUri rakha diyaa| prAcAryazrI devaguptasUrijI mahAna pratibhAzAlI zrAcArya hue| Apa dIkSA lekara 38 varSa taka AcArya zrI kakkasUrijI kI sevA meM rhe| isa dIrgha avadhi meM ApazrI ne AcAryazrI ke sAtha dezATana bhI khUpa kiyaa| AcAryazrI kakkasUri ke samaya meM do atyanta vikaTa prazna upasthita the| eka caityavAsiyoM kI AcAra zithilatA kA aura dUsarA vAdiyoM ke saMgaThita AkramaNoM kaa| ukta donoM praznoM ko hala karane meM u0 dhyAnasundarajI kI bhI pUrNa sahAyatA thI ataH ApazrI bhI etadviSayaka bAtoM ke pUrNa anubhavI bana gaye the / ye donoM prazna Apake zAsana meM bhI thor3e bahuta rUpa meM yathAvat vidyamAna rahe / yadyapi prAcAryazrI kakkasUrijI ne ina AcAryazrI kA zubhAgamana 1323
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-892 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa donoM kI prabalatA ko nirbala banA diyA thA tathApi inakA samUla nAza nahIM huA thaa| jaise gyArahaveM guNa sthAna meM moha upazAnta ho jAtA hai para usakI sattA naSTa na hone se nIce girane para vaha punaH balavAna bana jAtA hai yahI hAla hamAre sUrijI ke sAmane pUrvokta donoM praznoM kA thaa| yadyapi vAdiyoM kI zakti naSTa ho cukI thI ataH unakA sAmanA karanA sAdhAraNa bAta thI kintu ghara kI bigar3I huI hAlata ko sudhAranA Ter3I khIra thii| zrAcAryazrI ke sahavAsa se devaguptasUrijI ne yaha anubhava kara liyA thA ki-dUSita pakSa kI niMdA karanA, unako halakA batAnA yA apane Apa unase pRthaka hokara apanI uccatA kI DIMga hAMkanA-samAja meM sudhAra karane kI apekSA bigAr3a hI karatA hai| apane se vilaga hue bhAiyoM ko zAnti, prema aura ekatA se apanI ora jitanA prabhAvita kara sakate haiM utanA unako ThukarA karake yA avahelanA karane se nahIM / prema pUrvaka upAlambha dekara unameM AI huI zithilatA ko dUra karane se una para sthAyI prabhAva par3atA hai / zarma va saMkocavaza ve apane dUSaNoM ko tyAgane kA prayatna karate haiM kintu isake viparIta jaba dUSita pakSa kI niHzaMkatayA nindA kI jAtI hai taba sammukha pakSIya vyakti bhI bedhar3aka nirbhaya ho jAtA hai| phira kramazaH kucha manuSya unako bhI sahAyatA dene vAle mila jAte haiM aura isa taraha do pArTiyAM ho samAja kI kendrita-saMgaThita zakti naSTa ho jAtI hai| pariNAma svarUpa unnati kosoM dUra bhAga jAtI hai aura avanati kA bhISaNa tANDava nRtya nayanoM ke samakSa pratyakSa dRSTi gocara hone lagatA hai| kAlAntara meM unnati kA, utkRSTa prAcAra kA dama bharane vAlI zramaNa maNDalI bhI zithila ho pUrva dUSita pakSa se bhI jaghanya zreNI kI ho jAtI hai aura isa taraha kriyoddhArakoM ke rUpa meM navInara zAkhA prazAkhAoM kA prAdurbhAva ho jAtA hai| kramazaH saMgha meM kalaha, phUTa, IyA dveSa kA hI navIna rUpa dekhane ko milatA hai; prema aura sad bhAvanA to Darake mAre bhaga hI jAtI hai| sUrijI isa bAta ke pakke anubhavI the ataH Apane bhI AcArya zrI kakkasUrijI ma. ke mArga kA anukaraNa karanA hI zithilAcAra nivAraNa ke liye zreyaskara samajhA / zAnti evaM prema ko apanAkara pUrvAcAryoM ke Adaza-prAdarza kA anusaraNa karane se zithilAcAriyoM ke bajAya suvihitoM kI saMkhyA dina pratidina bar3hatI hI gaI / . eka samaya AcAryazrI apanI ziSya maNDalI ke sAtha sindha dharA meM paribhramaNa kara rahe the| Apa zrI ke bihAra kI yaha paddhati thI ki mArga ke choTe 2 grAmoM meM sarva sAdhuoM kA yathocita nirvAha na hone ke kAraNa thor3e 2 muniyoM ko idhara udhara Asa pAsa ke kSetroM meM pracArArtha bheja dete aura bar3e zahara meM punaH sakala ziSya samudAya ke sAtha ekatrita ho jAte / ukta paddhatyanusAra eka samaya aisA maukA AyA ki Apa sau sAdhuoM ke sAtha bihAra kara rahe the ora zeSa sAdhuoM ko Apane grAma kI laghutA ke kAraNa itara kSetra meM bheja diye the| mArga meM sUryAsta ho jAne ke kAraNa AcAryazrI avaziSTa ziSya varga ke sAtha eka dIrghakAya vaTavRkSa ke nIce zAstrIya niyamAnusAra Thahara gye| mArga janya zrama se zramita muni samudAya saMthArA paurasI kara sogye| kucha hI kSaNoM ke pazcAt thakAvaTa kI adhikatA ke kAraNa unheM nidrA A gaI para AcAryazrI to abhI taka bhI baiThe hI the| bar3oM para gaccha muni varga kA sakala uttaradAyitva rahatA hai ataH AcAryazrI bhI apane kartavyAnusAra baiThe 2 saMgrahaNI zAstra kA svAdhyAya karane lge| thor3e hI samaya ke pazcAt vaTa vRkSAdhiSThAyaka devatA vahA~ AyA to vRkSa ke pRSTha bhAga para muni samudAya ko niMdrita avasthA meM sotA huA dekhakara krodha se lAla pIlA ho gyaa| krodha ke kara Aveza meM apane kartavyAkartavya kA bhAna bhUla kara soye hue sAdhuoM ko daNDa dene ke lie udyata hA vaha nIce kI ora AyA aura tatkAla usake kAnoM meM sarijI kI svAdhyAya ke karNapriya zabda pdde| ye zabda yakSa ko itane rUcikara pratIta hue ki vaha apane krodha ko bhUlakara unhIM zabdoM ko sunane meM tanmaya ho gayA / kramazaH ekAgracitta se jaba sunA taba to yakSa ke Azcarya kA pAra nahIM rhaa| vaha socane lagA kiyaha saba to hamAre deva bhavana kI hI saMkhyA, lambAI, caur3AI, hamAre sAmAyika devoM kI pariSadA kA varNana deviyoM kI ginatI hai| kyA ye muni hamAre deva bhavana ko dekha ke Aye haiM ? yadi aisA na ho to inako ThIka 2 saMgha sabhA meM surijI kA upadeza
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [prosavAla saM0 1237-1262 isa viSaya kI mAhitI kaise hai ? ityAdi zaMkAoM ke ulajhanapAza meM vaha ulajha gyaa| . aba to deva se rahA nahIM gyaa| usane pUchA-Apa kauna haiM ? Apa jo hamAre deva bhavana kA varNana kara rahe haiM vaha Apa kaise jAna sake haiM ? sUrijI ne kahA-hama jaina zramaNa haiN| hamAre tIrthakkara deva sarvajJa the| unhoMne kevala eka Apake hI nahIM para tInoM loka ke carAcara prANiyoM ke bhAvoM kA varNana kiyA hai| usI sarvajJa praNIta prantha kA hI maiM svAdhyAya kara rahA huuN| yaha sunakara yakSa bar3A hI prasanna huA aura apane kiye hue kubhAvoM kA pazcAtApa kara kahane lagA-bhagavan ! maiMne to ajJAnatA se sabako mAra DAlane kA vicAra kiyA thaa| aho ! maiM kitanA pApI evaM jaghanya jIva huuN| prabho ! kyA maiM isa saMkalpa janya pApa se baca sakatA hU~? sUrijI ne kahA-mahAnubhAvoM ! Apako jo devayoni milI hai vaha pUrva janma kI sukRta rAzi kA hI phala hai| isa deva jaisI utkRSTa yoni meM aise duSTa saMkalpoM se nikAcita karmoM kA bandhana karanA sarvathA anupayukta hai| ye to sAdhu haiM; inakI hatyA kA vicAra karanA to utkRSTa se utkRSTa pApa kA phala narakAdi durgati rUpa hI taH pApa se savethA baca kara hI rahanA caahiye| bhava bhavAntara meM bhI kRtakarmoM kA zubhAzubha phala bhoge binA chuTakArA nahIM hai| abhI to pUrvopArjita puNya rAzI kI adhikatA ke kAraNa isakI kaTutA kA anubhava nahIM hone pAtA hai kintu pApodaya ke samaya aisI dArUNa yAtanA kA upabhoga karanA par3atA hai ki usakA varNana zabdoM se sarvathA agamya hI hai| sUrijI ke ukta upadeza kA yakSa para itanA prabhAva par3A ki vaha tatkAla sUrIzvarajI ke caraNa kamaloM para gira par3A / atyanta kRtajJatA sUcaka zabdoM meM nivedana karane lagA-pUjyavara ! prApazrI ne mujha pAmara prANI para mahAna upakAra kiyA hai| yadi ApazrI ke zabda mere kAnoM meM na par3e hote to maiM itane zramaNoM ke hatyA janya pApa se avazya ho naraka kA pAtra banatA kintu Apa zrI ne jo mere para avarNanIya kRpA kI hai usake liye maiM ApakA janma bhara AbhArI rahU~gA / prabho ! Apake isa upakAra RNa se maiM kaise URNa ho sakU~gA ? sUrijI-mahAnubhAva ! ajJAnatA ke vazIbhUta jIva kina kamoM ko nahIM kara baiThatA hai ? maiM to Apaka dhanyavAda hI tA hU~ ki Apa apane kiye hae saMkalpa janya pApa kA bhI itanA pazcAtApa kara rahe haiN| mere upakAra ke liye Apako itanA vicAra karane kI AvazyakatA nahIM kAraNa hamArA to kartavya hI yahI hai ki ajJAnatA jo mArga se skhalita hue vyakti ko punaH satpatha para ArUr3ha karanA / maiMne to eka mAtra apane kartavya dharma kA hI pAlana kiyA hai phira bhI yadi Apako apanI AtmA kA kalyANa karane kI pravala icchA hai to Apa apanI isa divya deva Rddhi kA sadupayoga jina zAsana ke prabhAvanA ke kAryoM meM karake puNya sampAdana karane meM bhAgyazAlI bneN| yakSa-pUjya gurudeva ! hama pAmara, adhama, jaghanya prANI jaina dharma kI sevA kaira kara sakate haiM ? hamArA jIvana to nATapha, tamAzA, khela, kotUhala, dUsaroM ko kaSTa pahu~cAkara usI meM prasannatA kA anubhava karane meM vyatIta hotA hai| prabho ! ukta nikRSTa kArya to hamAre jIvana ke aGga hI bana gaye haiM ataH yadi Apa zrI kI sevA meM rahane kA parama saubhAgya pradAna karane kI kRpA kareM to kucha aMzoM meM utakArya janya lAbha sampAdana kiyA jA sakatA hai| sUrijI-harikezI muni kI sevA meM devatA rahatA thaa| eka tapasvI muni kI sevA meM yakSa rahatA thA, vikrama kI sevA meM AgiyA baitAla rahatA thA vaise Apa bhI raha sakate hai| yakSa-pUjya gurudeva ! maiM to ApakI sevA meM hI rahA kruuNgaa| sUrijI-yakSadeva ! mujhe to kucha bhI kAma nahIM hai| hAM, jahA~ zAsana sambandhI kArya ho vahAM kucha sahayoga pradAna karoge to avazya hI sukRtopArjana kara skoge| sarijI kA svAdhyAya aura deva kI prasannatA 1325
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-842] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yakSa-ThIka hai pUjyavara ! Apako maiM vacana detA hU~ ki Apa jaba mujhe yAda kareMge ApakI sevA meM upasthita ho jaauuNgaa| isa prakAra vacana dekara deva to adRzya hogyaa| idhara pratikramaNa kA samaya hone se sakala sAdhu samudAya bhI nidrA se nivRtta ho kramazaH pratikramaNa pratilekhanAdi kriyAoM ko kara prAtaHkAla sUrIzvarajI ke sAtha hI ravAnA ho gaye / mArga se kucha hI dUra vIrapura nAmaka nagara thA ataH zrAcAryazrI ko bhI vahIM para padArpaNa karanA thaa| AcAryazrI mArga ko atikramaNa kara cala rahe the ki mArga ke eka maThAdhIza sanyAsI ne apanI mantra zakti ke jariye mArga meM sarpa hI sarpa kara DAle / cAroM tarapha sarpa hI sarpa dIkhane lge| eka paira rakhane jitanA sthAna bhI sAdhuoM ko dRSTigocara nahIM hone lgaa| idhara AcAryazrI kA Agamana sunakara jo bhakta loga sAmane Aye the ve bhI soM kI bhayaGkaratA ke kAraNa vahIM para ruka gaye / isase zrAcAryazrI ne jAna liyA ki nizcita hI yaha sanyAsI ke mantra kI hI karatUta hai ataH sUrijI ne bhI svAdhISTita yakSa kA smaraNa kiyaa| smaraNa karate ke sAtha hI yakSa tatkAla apane vacanAnusAra sUrijI kI sevA meM upasthita hogayA aura sarpo ke jitane hI mayUra ke rUpa banAkara so ko lekara AkAza meM ur3a gaye / isase sanyAsI ko bahuta hI lajjA ii| vaha AcAryazrI ke pairoM meM nata mastaka ho kahane lagA-bhagavana ! maiM bhI ApakA ziSya huuN| prabho ! mujhe yaha vizvAsa nahIM thA ki jaina zramaNa itane karAmAtI hoMge ataH Apa jaisoM ke sAmane maiMne merI ajJAnatA kA paricaya diyaa| kSamA kIjiye dayAnidhAna! Apako mujha pApI ke dvArA bahuta hI kaSTa pahu~cA hai| kRpA kara Aja kA dina to zrAzrama meM hI virAjeM jisase maiM apane pApa kA kucha prakSAlana kara skuuN| ApakI thor3I bahuta sevA kA lAbha lekara kRtArtha ho skuu| sUrijI bhI sanyAsI ke Agraha se vahIM para Thahara gaye / nAgarika loga AcAryazrI kA prabhAva dekha mantra mugdha bana gye| saba loga eka svara se sUrIzvarajI kI prazaMsA karane lage ki sUrIzvarajI bar3e hI camatkArI evaM prabhAvaka puruSa haiN| dina bhara darzanArthiyoM ke zrAvAgamana kI adhikatA ke kAraNa sanyAsI sUrIzvarajI ke satsaGga kA lAbha nahIM uThA sakA para rAtri meM jaba ekAnta sthala meM sUrijI ke sAtha zrAtma kalyANa viSayaka jijJAsA dRSTi se sanyAsI ne prabha kiyA taba sUrijI ne spaSTa samajhAyA-sanyAsI jI! Atma kalyANa na to yantroM meM mantroM meM haiM aura na camatkAra dikhAne meM hI haiN| ye to saba bAhya kriyAeM hai jo samaya 2 para ahasatva ko bar3hAne vAlI va AtmA ke utkRSTa dhyeya se AtmA ko patita karane vAlI hotI hai / Atma kalyANa to AtmArAma meM parama nivRtti pUrvaka vicaraNa karane se hI hotA hai / sanyAsI jI ! hamAre sAdhu sanyAsI haiM aura Apa bhI sanyAsI ho kintu Apake aura inake tyAga meM kitanA antara hai ! Apa jala, agni, kanda, mUla, phala, vanaspati Adi saba kA upabhoga karate haiM aura Arambha samArambha bhI karate haiM para hamAre zramaNoM ke ina saba bAtoM kA tAjjIvana tyAga hotA hai| yadi ApakI bhI Antarika abhilASA tyAga vRtti svIkAra karane kI hai to zrApa bhI jJAna darzana cAritra rUpa ratnatraya kI ArAdhanA kreN| sUrijI kA kahanA sanyAsI ko bar3A hI rucikara jJAta huaa| usane kahA pUjya gurudeva ! ApakA kainA satya hai para hama loga abhI taka sabhI taraha se AjAda rahe hue haiM ataH itane kaThina niyama hamAre se pAle jAne z2arA duSkara haiN| dUsarA hamane itane varSoM taka isI veSa meM pUjA, pratiSThA pAI hai ataH aba isakA yakAyaka tyAga karanA jarA azakya hai / isa para sUrijI ne kahA-sanyAsIjI ! maiMne to Apako salAha kI taura para kahA hai / cAritra vRtti lenA na lenA to ApakI icchA para nirbhara hai para pUrva kAla meM bhI ambaDa paritrAjaka vagairaha ne isI veza meM raha kara parama pavitra jainadharma kI ArAdhanA kI hai| jainadharma ke pratApa se deva loka kI divya Rddhi ke svAmI hae aura eka bhava karake mokSa ke ArAdhaka bhI ho jaaveNge| arenawwarnawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 1326 sanyAsI kA camatkAra aura sarijI
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya deSaguptasUri kA jIvana ] [ ghosavAla saM0 1230-1212 sanyAsI - maiM Apake ina vacanoM ko svIkAra karatA hU~ aura mere hRdaya kI eka zaMkA ko bhI ApakI sevA meM arja kara detA huuN| merI zaMkA yaha hai ki - jaise vaidAntika, bauddha, cArvAkAdi nAma haiM vaise jaina bhI eka nAma hai ataH yaha to duniyA~ maiM apane 2 nAma kI bAr3AbandI hI hai / merA veza parivartana karanA bhI isa bAr3e se chUTa kara dusare vAr3e meM jAne rUpa hI haiM / ataH etad viSayaka vAr3AbandI se kyA lAbha hai / sUrijI - dharma kI pahicAna ke liye va eka nAma se dUsare meM bhinnatva kA jJAta karAne ke lie hI vastu svarUpa ko nAma se sambodhita kiyA jAtA hai / jaba dUsare dharma vAloM ne apane 2 dharma nAma rakhe to isa dharma kI pahicAna ke liye bhI kisI na kisI nAma karaNa kI AvazyakatA thI hI ata: jaina dharma yaha viziSTa artha kA bodhaka hai| udAharaNArtha - dasa pAMca vastuoM kA eka sthAna para ekIkaraNa hone ke pazcAt yadi unake nAmoM meM pArasparika bhinnatva na hogA to ve vastueM kaise pahicAnI jA sakeMgI ? dUsarA eka durgandhayukta svAsthyaguNa nAzaka makAna ko chor3akara yadi svAsthyaprada ramaNIya, manamohaka prasAda kA Azraya le to usameM hAni nahIM para lAbha hI hai| isI prakAra sArambhI, saparimahI dharma ko chor3akara tyAga, vairAgya aura zrAtma zAnti rUpa parama dharma kI ArAdhanA karanA kauna sI vAr3AbandI hai ? sUrIzvarajI ke ukta spaSTIkaraNa se sanyAsIjI ko jaina dharma kI vizeSatA kA jJAna ho gayA / unhoMne tatkAla mithyAtva kA vamanakara samyaktva ke sAtha zrAvaka ke bAraha vrata dhAraNa kara liye / idhara vIrapura nagara meM sarvatra sUrijI aura sanyAsI jI ke camatkAra kI bAteM hone lagI / jainiyoM ke harSa kA pAra nahIM rahA / AcAryazrI ke isa apUrva prabhAva ne unake hRdaya para gaharA prabhAva DAlA / ve loga bar3e hI samAroha ke sAtha svAgata kI taiyAriyAM karane lge| idhara vIrapura nareza sonaga ko AcAryazrI ke camatkAra kA mAlUma huA to vaha bhI AcAryazrI ke darzana evaM svAgata ke lie atyanta utkaNThita ho gayA / sUrIzvarajI ke svAgatArtha sammukha jAne ke liye apanI caturaGginI senA ko khUba sajadhaja kara taiyyAra krvaaii| nagara meM cAroM ora yathA samaya nirdiSTa sthAna para upasthita rahane liye ghoSaNA karavAdI / basa, phira to thA hI kyA ! sUrya deva ke sahasrakiraNoM se udayAcala para udaya hote hI nara nAriyoM eka vRhajbhUeDa ekadizA kI ora jAne ke liye protsAhita hogayA | rAva sonaga bhI apane rAva umarAvoM ke sAtha sUrijI kI sevA meM upasthita huA / sUrIzvarajI ne bhI apanI ziSya bhaNDalI evaM sanyAsI ke sAtha nagara meM praveza kiyaa| pazcAt sArvajanika sabhA meM, sAragarbhita dharmopadeza diyA janatA para AcAryazrI ke upadeza kA paryApta prabhAva pdd'aa| rAva sonaga ke pUrvajoM ne jainAcAryoM ke pAsa dIkSA lI thI ataH ApakA gharAnA kaI samaya se jainadharmopAsaka hI thA / jainAcArya bhI samaya 2 vIrapura padhAra kara rAjA prajA ko dharmopadeza diyA karate the ataH una saboM ke hRdaya para jainadharma ke sthAyI saMskAra ja hura the / rAva sonaga yoM to saba prakAra sukhI the para santatyabhAva rUpa jabardasta cintA unako radda 2 kara santApita karatI thI / eka samama madhyAhna kAla meM vizeSa dharma carcA karane ke liye sUrIzvarajI kI sevA meM rAva sonama upasthita hue to anyAnya bAtoM ke sAtha hI sAtha vaha bAta bhI prasaGgataH nikala aaii| isa para dhairyAvalambana dete hue sUrijI ne kahA- rAjana ! jaina dharma karma siddhAnta ko pradhAna mAnatA hai| sivAya pUrva sacita karmodaya hue zubha yA azubha kArya ho hI nahIM sakate ataH isa viSaya kI cintA meM zrArtadhyAna karanA nikAcita kama ko bandhanA hai / sarva anukUla sAmagrI ke sadbhAva hone para dharma sAdhana karanA hI ubhaya loka ke liye kalyANAspada hai / dharma hI sarva mano kAmanAoM ko pUrNa karane vAlA kalpavRkSa hai| jaba dharma se mokSa rUpa akSaya sukha kI prAptI ho sakatI hai taba sAMsArika paudgalika sukhoM kI kImata hI kyA hai / Apa jAnate haiM ki kisAna loga dhAnya kI AzA se kheta meM bIja bote haiM kintu cArA-ghAsa phUsa to sahaja hI meM usake sAtha binA prayatna ke ho jAtA hai / ghAsa ke liye pRthak bIja bone yA prayatna karane kI AvazyakatA nahIM rahatI hai / ataH samajha sUrijI kA udeza sanyAsI kI dIkSA 1327
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-892] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dAra vyaktiyoM ko cAhiye ki dharma kI karanI kevala mokSa prApti kI AzA se hI kreN| sAMsArika tuccha paud galika AzAoM meM karaNI ke amUlya-mUlya ko hAra jAnA adUradarzitA hai| yaha yAda rakhane kI bAta hai kidharmArAdhana ke liye zuddhopayoga aura zuddha yogya kI AvazyakatA hai| zuddha upayoga ko nivRtti aura zubhayoga ko pravRti kahate haiN| nivRtti se karma nirjarA hotA hai aura pravRtti se zuma punya saMcaya hotA hai| zrApako bhI mokSa prApti ke liye dharmArAdhana meM datta citta rahanA cAhiye / apane puNyoM para santoSa karake parama nivRtti pUrvaka dharma dhyAna karanA caahiye| sUrijI ke upadeza se rAjA kI AtmA para paryApta prabhAva pdd'aa| unakI putrAbhAvarUpa mAnasika cintA bhI sarvadA ke liye vilIna ho gaI / ve binA kisI paudgalika sAMsArika AzA ke dharma dhyAna meM saMlagna ho gaye / isa prakAra sUrijI ke vyAkhyAna ne kaI logoM para kaI taraha kA prabhAva ddaalaa| cAturmAsa kA samaya najadIka Ane se va zrIsaMgha tathA rAjA sonaga ke atyAgraha se AcArya zrI ne vaha cAturmAsa bhI vIrapura meM hI kara diyaa| AcArya zrI ke cAturmAsa se vIrapura kI janatA ko bar3A hI harSa huaa| saba loga apanI 2 rUci ke anukata kalyANa mArga kI ArAdhanA karane meM saMlagna ho gye| isa cAtarmAsa ke vizeSAnanda kA anubhava to sanyAsI evaM rAva sonaga ko huaa| ve AcAryazrI ke pradatta cAturmAsa ke apUrva lAbha se apane zrApako kRtakRtya samajhane lge| rAva sonaga ne to prAcAryazrI ke upadeza se zAsanAdhIza bhagavAna mahAvIra kA nayA mandira banavAnA prArambha kara diyA aura sanyAsIjI sUrIzvarajI kI sevA bhakti kara jJAna dhyAna par3hane sunane meM saMlama ho gye| jaina zAloM kA abhyAsa cintavana eva manana karane ke pazcAt unake hRdaya meM eka bAta khaTanake laga gii| ve socane lage-maiMne sAdhu hokara ke gRhastha ke vrata liye ataH merA dartA halkA ho gayA hai| mujhe gRhasthoM kI zreNI meM baiThanA par3atA hai| maiM jaina sAdhuoM ke AcAra vicAra se avagata ho cukA hUM ataH mujhe bhI sAdhutva vRtti svIkAra kara lenA hI zreyaskara hai| ukta saMkalpa ko sudRr3ha banA sanyAsIjI sUrIzvarajI kI sevA meM Aye aura apane manaH saMkalpa ko zabdoM ke rUpa meM pragaTa karane lge| sUrijI ne bhI 'jahA suha' zabda se unheM santoSa diyaa| sUrijI bar3e hI samayajJa the ataH dUsare hI dina prApazrI ne apane vyAkhyAna meM prasanopAta sAdha ke AcAra ke viSaya meM spaSTIkaraNa karate hue batalAyA ki-jaina zramaNa do prakAra ke hote haiM- 1-jinakalpI 2-sthavira kllii| inameM jinakalpI sAdhu to pANi pAtra arthAt kucha bhI upAdhi nahIM rakhate haiN| sudhAdi paripar3oM se santApita hone para gRhasthoM ke yahA~ bhikSArtha jAkara jo kucha samaya para milatA hai; hAtha meM lekara bhikSA kara lete haiN| kaI 2 jinakalpI kucha upakaraNa vizeSa bhI rakhate haiN| ve kama se kama rajoharaNa aura mukha dadhikA aura adhika se adhika bAraha upakaraNa rakha sakate haiM-tathAhi pattaM? pattAbaMdho2 pAyahavayaM3 ca pAyakesariyA / paDalAiM5 rayattANa6 guccho pAyanijogo / / tinneva ya pacchAgA10 syaharaNaM11 cetra hoi muipatti / eso duvAlasa viho uvahi viNakappiyANaM tuH / / ukta bAraha aura do ke bIca kI saMkhyA meM upakaraNa rakhanA jinakallI ke madhyama akaraNa kahe jAte haiN| etoceva duvAlassa mattaga1 airega colapaTTo ya / eso cauddasa viho uvahi puNa berakappaMmi // 1328 rAva sonaga ko sUrijI kA upadeza
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya deva guptasUri kA jIvana ] [ zrosavAla saM0 1237-1212 ukta bAraha upakaraNa tathA mAtraka ( ghar3A yA tRpaNI vizeSa ) aura colapaTTA ye caudaha upakaraNa sthavira kalpI sAdhu rakha sakate haiM / sAdhvI inakI apekSA kucha adhika upakaraNa rakha sakatI hai| kAraNa strIparyAya hone se unheM brahmacarya kI rakSA ke liye adhika bhaNDopakaraNa rakhanA anivArya ho jAtA hai / ukta 14 sthavira kalpiyoM ke upakaraNoM ke sivAya sAdhvI 11 upakaraNa aura rakha sakatI hai tathAhi uggahata 15 paTTo 16 uDaDho ru 17 calakhiyA 18 ya boddhagbA / AbhiMtara 16 bAhari20 niyaMtraNIya 21 taha kaMcueceva 22 // ugacchriya23 vegacchiya24 saMghADI 25 ceva khaMdhakaraNIya / zrohima ee zrANaM panavIsaM tuM // Upara batalAye hue upakaraNoM kA parimANa evaM prayojana nimna prakAreNa haiM ( 1 ) pAtra - bhikSA grahaNa karane ke liye - isakA parimANa "tinI viddatthI cauraMgula ca bhANassa majjhimappamANaM / itto hIrA jahannaM zrairegayaraM tu ukkosaM // arthAt - cAlIsa aMgula pramANa paradhIvAlA pAtra madhyama zreNI kA ginA jAtA hai| isase kama jaghanya aura adhika utkRSTa pAtra samajhA jAtA hai / pAtra rakhane kA prayojana chakAya rakkhaNaDA pAyaggahaNaM jiNehiM pannattaM / ne ya guNA saMbhoe havaMti te pAyaggahaNe // ataraMta bAlabuDDhAsehAesA guru asahuvagge / sAhAraNuggahA laddhikAraNA pAyagahaNaM tu // arthAt[-chakAya jIvoM kI rakSA ke liye aura bAlavRddha glAni kI vaiyAvazca ke liye jinezvaroM ne pAtra praNa evaM dhAraNa karanA pharamAyA hai / (2) pAtrabaMdhana ( jholI ) - jisake andara pAtra rakha kara ke bhikSA lAI jAya / isakA parimANa - payAbandhappamANaM bhANaSpamANeNa hoi nAyavvaM / jahagaMThibhi kayaMmi koNA cauraMgulA huMti // arthAt - pAtroM ko bAMdha dene ke pazcAt kinArA cAra aMgula raha sake utane pramANa kI jholI honI - cAhiye / pattadvavaNaM tad gucchazro ya pAya paDilehaNIyA ya / tipi ya pyamANaM vihatthi cauraMgulaMceva / jehiM saviyA nadIsai aMtari tArisA bhave paDalA / tinniva paMca va satta va kadalIganbhoSamA bhaNisA / / (3) pAtra sthApana - pratyeka pAtra ke nIce Una kA khaNDa rakhA jAtA hai / ( 4 ) pAtra kesarikA - choTI caravAlI jo pAtra pramArjana ke kAma meM zrAtI hai| ( 5 ) paDilA - gaucarI jAte samaya jholI para DAle jAne vAlA vastra vizeSa / isakI saMkhyA - zItakAla 5 uSNakAla meM 3 aura varSAkAla meM 7 rahatI hai| mukhya hetu jIvoM kI rakSA kA va pAtra AhAra gupta rahe / (6) rajakhANa - pratyeka pAtra ke bIca meM rakhane ke vastra vizeSa / pAtra aura jIvoM kI rakSArtha / (7) gocchaka - pAtroM ko jholI meM bAMdhane ke pazcAt usa para Una ke do khaNDa Upara nIce gucche kI AkRti se bAMdhe jAte haiM use gocchaka kahate haiM / ina paDilA evaM rajatANa kA parimANa nimna hai aDDhAijA hatthA dIhA chattIsa aMgule ruMdA, bIyaM pddiggh| o sasarIrAo ya niSpannaM // mAtu rattANe bhANa pramANeNa hoi niSpannaM, pAyahiNaM karataM majjhe cauraMgalaM kamai // jaina zramaNoM ke dharmopakaraNa Jain Education Inational 167 1326
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa arthAt -- pAtra sthApana, gocchaka aura pAtra prati lekhanI; ina tInoM kA parimANa 16 aMgula kA hai / paDilA - ar3hAI hAtha lambA aura chatIsa aMgula caur3A honA cAhiye / rajakhANa - vartana ke pramANa se cAra aMgula bar3hatA huA honA cAhiye / prayojana - saMyamArAdhanA aura jIva rakSA - tathAhi ramAirakkhaNaTThA pattaga ThavaNaM vi uvaissaMti, hoi pamajaNa heu guruchazro bhANavatthANaM || pAyapamajaNa heuM kesariyA pAe 2 ikkikA, guccha pattagaThavaNaM ikkikaM gaNaNamANeNaM // puphphaphalodayasyareNu sauNa parihAra pAyarakkhaNaTThA, liMgassa ya saMvaraNe vezrodaya rakkhaNe paDalA // mUsagara ukere vAse sinhAraeyarakkhANaTTA, huMti guNA rattANe pAe 2 ya ikkekkaM // arthAt - gocarI lAte samaya pAtroM ke nIce ghRtAdika kA lepa laga jAne se bhUmi para rakhane meM jIvoM kI virAdhanA hotI hai usakI rakSA ke liye athavA rajase surakSita rakhane ke liye pratyeka pAtra ke nIce Una kA khaMDa rakhanA batalAyA hai / pramArjana evaM jIva rakSA ke liye pAtra kesariyA - caravAlI kA ullekha kiyA hai / puSpa, phala, raja, reNu, zakuna ke parihAra ke liye va vedodaya ke rakSaNa ke liye paDile kA ullekha kiyA hai| mUSakopadrava va raja vagairaha se surakSita rakhane ke liye tathA varSA Rtu meM pakAya ke jIvoM kI rakSA ke liye eka 2 pAtra meM eka 2 rajatANa tathA pAtra bandhana para gucchA rakhane kA kahA / 8- 6-10 - cAdara - isakA parimANa - kappA zrAyapamANA zrRDDhAijjAyavittharA hatyA | do ceva suttiyA u unniya taizro muyavvo / arthAt -- apane zarIra ke pramANa lambI aura zradAI hAtha caur3I do sUta kI ora eka Una kI evaM tIna cAdara rakhanA--kahA gayA hai| isakA prayojana taNagahaNAnalasevA nivAraNA, dhamma sukkajjhANahA / dihaM kappaggahaNaM gilANa maraNaTTayA caiva || arthAt - tRNa gRhaNa evaM anala sevana se nivAraNa karane ke liye va dharma dhyAna tathA zukla dhyAna ko dhyAne ke liye tathA glAna evaM saraNArtha ke liye tIrthaMkaroM ne vastragrahaNa pharamAyA hai / (11) rajoharaNa -- jIvarakSArtha evaM pramArjanArtha battIsaMguladIhaM cauvIsaMgulAI daNDo se aTTAgulA dasA zrI egataMra hI mahiyaM vA // arthAt -- battIsa aMgula ke rajoharaNa meM cauvIsa aMgula pramANa daNDI aura ATha aMgula kI dasiyAM ( phaliyA~) honI cAhiye / kadAcit daNDI lambI ho to dasiyAM kama aura dasiyAM lambI ho to daNDI kama, parantu rajoharaNa battIsa aMgula kA honA cAhiye / prayojana unna uTTiyaM vA vikaMcalaM pAya pucchaNaM tiparIyallamaNissiTTaM rajaharaNaM dhArae ikkaM / 1 arthAt --Una kA, va UMTa ke bAloM kA va kambala ina tInoM meM se kisI eka taraha ke rajoharaNa ko dhAraNa kara sakate haiN| kisI sthAna para pA~ca prakAra ke rajoharaNa likhe haiM jisameM ambAr3I va mUMja kA bhI rajoharaNa rakha sakate haiM / AyANe nikkheve ThANa nisIyaNa tuyaTTa saMkoe puvrvapamajaNaTTA liMgaThThA ceva rayaharaNe || arthAt vastuoM ko grahaNa karate hue, rakhate hue, khar3e hote hue, baiTha hue, sote hue, saMkucita hote hue pUrva pramArjanArtha va jaina dharma kA cinha svarUpa rajoharaNa kA kathana kiyA gayA hai / anyatra isako dharma dhvaja bhI kahA gayA hai / 1330 jaina zramaNoM ke dharmopakaraNa
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAna saM0 1230-1262 (12) mukhavatrikA-isakA parimANacauraMgula vihatyi evaM muhaNaMtagassauppamANaM / bIyaM muhappamANa gaNaNa pamANeNaM ikvikaM // arthAt-16 aMgula pramANa apane aMgula se tathA mukhapramANa mukha vatrikA eka hI rakhe / prayojana saMpAimarayareNu pamANahAyati muhapati / nAsaM muhaM ca baMdhaha tIe vasahi pamaMjato // arthAt-makkhI, macchara, pataMgiye vagairaD jIvoM kI rakSA ke liye va rajareNu pramArjana ke liye mukhavatrikA kA vidhAna hai tathA vasati pramArjana ke samaya va azucisthAna ke kAraNa ke samaya va donoM kinAre kAna meM DAla kara nAka paryanta achAdana kara sakate haiN| (ukta 12 upakaraNa jinakalpI muniyoM ke liye kahe gaye haiM) (13)-mAtraka- (ghar3A yA tRpaNI vizeSa ) isa kA parimANa jo mAgaho patthA savisesayaraM tu mattagapamANaM / dosuvi davvagahaNaM vAsAvApAsu ahigAro / / bhAvArtha-mAgadhadeza ke parimANa vizeSa kA pAtra batalAyA hai / isakA prayojanapAyarie ya gilANe pAhuNae dubalaha sahasadANe / saMsattae bhattapANe mattagaparibhAgaNunAu / saMsattabhattapANasu vA vi desesu mattae gahaNaM / puvvaMtu matta pANaM soheu muhaMti iyresu|| artha-AcArya, galAni, atithi vagairaha sAdhuoM ke svAgatArtha vizeSoprayoga meM Ate haiN| (14)-colapaTTA-ye kaTi bhAga meM pahinane ke kAma meM AtA hai-isakA parimANaduguNo caurANovA hattho cauraMsa colapaTToya / thera juvANANA sarahe thUlaMmi ya vibhAsA / / arthAt-yaha vana eka hAtha ke panne kA hotA hai| sthavira aura yuvaka ke kaTibandhAnukramazaH do hAtha aura cAra hAtha kA hotA hai / sthavira ke sanha yuvaka ke sthula isa prakAra se isakA prayojana veuvvavAuDe vAise hIe khaddha pajaNaNe ceva / tesiM aNuggahaTA liMgudayaTTA ya paTTo u // arthAt-zItoSNA se rakSA karane ke liye, tathA lajjA nivAraNa ke liye va liMgAcchAdana ke liye colapaTTa kI aAvazyakatA rahatI hai| ( ukta caudaha upakaraNa sthavira kalpI muniyoM ke hote haiM ) sAdhvI ke lie ukta 14 upakaraNoM ke sivAya 11 upakaraNa aura bhI hai| (15)-avagrahAntaka-hor3I ke thAkAra vAle gupta sthAna ko acchAdita karane kA vastra vizeSa / (16)-paTTa-cAra aMgula cor3A kamara bAMdhane ke kAma meM AtA hai| avagrahAMtaka isI ke AdhAra para rahatA hai| (17)-aosaka-kamara se AdhI sAthala taka pahinane kI cddii| (18)-calaNikA-caDI ke AkAra kA DhIcaNa paryanta pahinane kA vastra vizeSa / ye donoM binA sIye kasoM se hI bAMdhe jAte haiN| (16)-abhyantara rnivasanI-kamara se jaMdhAparyanta ghAghare ke AkAra kA andara pahinane kA vA / (20)-bahirnivasanI-kamara se paira kI eTI paryanta lambe ghAghare ke AkAra vAlA vastra / yaha vastra kaTi bhAga para nAr3I se bAMdhA jAtA hai / ukta sarva kamara ke nIce rakhane ke liye sAdhviyoM ke Avazyaka upakaraNoM kA vidhAna kiyA hai| jaina sAdhviyoM ke dharmopakaraNa 1331
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi. saM. 837-892] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa (21)-kaMcuka-apane zarIra ke pramANa kasoM se bAMdhe jAne vAlA / stanoM para kaMcUkAkAra / (22)-upakakSikA-Der3a hAtha samacora se dAhinI kAkha ( kakSabhAga) Dhake utanA vastra / (23)-vaikakSikA-yaha paTTe ke AkAra kI hotI hai / bAyIM bAjU pahinI jAtI hai| yaha upakakSikA aura kaMcuka ko DhakatI hai| (24)-saMghATI-arthAt sAdhviyeM cAra cAdara rakha sakatI haiM / ye cAroM 3 / / se cAra hAtha lambI caddara nimna prakAra ke kAma kI hotI hai: [1]-do hAtha cor3I cAdara upAzraya meM zror3hane ke kAma meM AtI hai| [2]-tIna hAtha cor3I caddara gocarI ke liye jAte samaya kAma meM AtI hai| [3] --tIna hAtha caur3I caddara sthaNDila bhUmikA jAte hue or3hane ke kAma meM AtI hai| [4]-cAra hAtha ke pane kI cAdara muniyoM ke vyAkhyAna meM yA snAtrAdi dharma mahotsava meM jAne ke samaya kAma meM AtI hai kyoMki, vahAM aneka prakAra ke manuSya ekatrita hote haiM ataH sAdhvI ko apane aGgopAGga isa taraha se AcchAdita karane par3ate hai ki nAka ko aNI aura paga kI er3I bhI puruSa nahIM dekha sakate haiN| (25)-skaMdhakAriNI-Una kA cAra hAtha samacoraMsa vastra jo skaMdha para DAlA jAtA hai / ityAdi yaha to audhika upakaraNa kA ullekha huA hai para inake alAvA aupagrahika upakaraNoM kA bhI zAstroM meM ullekha milatA hai| ina aupagrAhika upakaraNoM meM jaghanya, madhyama aura utkRSTa upakaraNoM ke nAma haiM / jaise uttarapaTa, daNDapaJcaka, pustakapanaka vagairaha / ina sabakA prayojana jJAna darzana cAritra rUpa ratnatraya kI ArAdhanA meM sahAyaka hone kA hI hai| jaina dharma eka aisA vizAla dharma hai ki isameM anekAnta dRSTi se saba bAtoM kA samAveza atyanta sumatA pUrvaka ho sakatA hai| jaina dharma kA hRdaya samudra ke samAna gambhIra hai yahI kAraNa hai ki idhara pANipAtra jinakalpI aura ubara audhika aupagrahika upakaraNoM ko rakhane vAle sAdhu ko bhI mokSa mArga kI ArAdhanA ke liye sthAna diyA gayA hai| upakaraNa-upAdhi rakkhe yA na rakkhe-yaha apanI ruci evaM daihika sAmarthya-saMhanana zakti para nirbhara hai para pariNAmoM meM vizuddhatA evaM vikAsa kisI bhI avasthA meM honA Atmonnati ke liye Avazyaka hI hai| Age cala kara sUrijI ne kahAM-sajjanoM! Apa jAnate haiM ki bhUmi zuddha hone se usameM boyA huA bIja bhI yathAnukUla phala ko dene vAlA hotA hai ataH prasaGgopAta dIkSA lene vAle mumukSuoM kA hAla jAna lenA bhI Avazyaka hai kAraNa dharma bIja bone ke liye bhI ucita kSetra, guNa, vyavasAya, parAkramAdi kI nitAnta AvazyakatA rahatI hai / dIkSA lene vAlA saba prakAra se yogya evaM nirdoSa honA cAhiye / jaise: 1-bAla na ho-bAla do prakAra ke hote haiM, eka vaya bAla--jo choTI avasthA ke kAraNa dIkSA ke mahatva ko samajhatA nahIM ho aura dUsarA jJAna bAla jo vaya meM adhika hone para bhI dIkSA ke svarUpa evaM jJAna se anabhijJa ho / ye donoM hI bAla, dIkSA ke liye sarvathA ayogya haiN| 2-vRddha-jisakA zarIra evaM indriya bala kSINa ho cukA hai jo dIkSA rUpa bhAra ko vahana karane meM asamartha hai| aisA vRddha bhI dIkSA ke liye ayogya hai| 3-napuMsaka-strI aura puruSa donoM kI abhilASA rakhatA ho kaI prakAra kI kuceSTAeM kara apanA va para kA ahita karane vAlA ho vaha bhI dIkSA ke liye ayogya hai / 4-kRta napuMsaka-jisake mohanIya karma kA prabala udaya ho, striyoM ko dekhane mAtra se kAma vikAra paidA ho jAtA ho| 5-jar3a-jar3a tIna prakAra ke hote haiM ? bhASA jar3a aspaSTa bhASI, krodhI yA bahuta vAcAla ho |2-shriir jar3a-arthAt-zarIra sthUla, vakra va pramAda paripUrNa ho 3-karaNajar3a-kartavya mUr3ha-hitAhita ko nahIM jAnane 1332 jaina sAdhviyoM ke dharmoMpakaraNa
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] vAlA | ye tInoM jar3a dIkSA le liye ayogya haiM / 6 - rogI - jisake zarIra meM khAsa karake zvAsa, jalaMdara, bhagaMdara kuSTAdi roga ho / 7- apratIta-saMsAra meM corI jArI Adi kukRtya kiye ho / jisakI kisI bhI taraha se pratItivizvAsa nahIM hotA ho aisA bhI ayogya hI hai / 8- kRtaghnI- rAjadrohI, seTha drohI, mitra drohI Adi ghRNita kArya kiye ho / -pAgala- bebhAna - paravaza ho / jisako bhUta preta zarIra meM AtA ho / 10 - hInAMga - andhA, baharA, mUka, lUlA, laMgar3A ho / 11 - styAnagRddhi - nidrA vAlA ho / jo nidrA meM sagrAma taka bhI kara Ave / 12 - duSTa pariNAmI - duSTa vicAra yA pratikAra kI burI bhAvanA rakhane vAlA ho| (jaise kaSAya duSTa sAdhu ne krodhAveza meM apane mRtguru ke dA~ta tor3a DAle / ) viSaya duSTa striyoM ko dekha duSTatA, kuceSTA karane vAlA ho / 13- mUr3ha - viveka hIna, jo samajhAne para bhI na samajhe / [ savAla saM0 1237-1212 14 - RNI - karjadAra ho / 15 - doSI - jAtikarma se dUSita ho; jisake hAtha kA pAnI brAhmaNa, vaizya nahIM pIte hoM / 16 - dhanArthI - rupaye kI prApti yA dhanAzA se mantrAdi vidyA kA sAdhana karane vAlA ho / 17 - muddatI devAlA - kisI sAhukAra ke karja kI kizteM karadI zeM para bIca meM hI dIkSA lenA cAhatA ho / 18- zrajJA-mAtA, pitA, kuTumba vagairaha kI AjJA na ho / ukta 18 doSa vAlA puruSa aura garbhavatI va choTe bacce kI mAtArUpa 20 doSa vAlI striyA~ dIkSA ke liye sarvethA ayogya hotI haiM / ina doSoM se dUSita vyaktiyoM ko dIkSA nahIM dI jAtI hai / jAtivAn, kulavAna, balavAn, rUpavAn lajjAvAna, vinayavAn, jJAnavAn, zraddhAvAn, jitendriya, vairAgyavAn, udAracitta, yatnavAn, zAsana para prema rakhane vAloM va Atma kalyANa kI bhAvanA vAlA, anantAnubandhI, apratyAkhyAnI, pratyAkhyAnI krodha, mAna, mAyA, lobha evaM 12 prakRtiyAM tathA tathA mithyAtva mohanIya, samyaktvamohanIya, mizramohanIya, sarva 15 prakRtiyoM ke kSaya athavA kSayopazama vAle vyakti ko hI dIkSA denI caahiye| aisA yogya puruSa hI vairAgya kI bhAvanAoM se ota prota hotA hai aura vahI puruSa svapara kI AtmA kA kalyANa karane meM samartha hotA hai| zrotAoM ! dIkSA koI sAdhAraNa bAlocita krIr3A nahIM hai ki isako hara eka calatA phiratA AdamI hI grahaNa karale / yaha to hastiyoM ke uThAne rUpa bhAra hai; jo samartha hasti hI uThA sakatA hai| zRgAla jaisA tuccha pAmara prANI isakA ArAdhana kadApi kAla nahIM kara sakatA hai| isake liye to AtmA saMyama, dRr3ha vairAgya, saMsAra tyAga kI uccatama bhAvanAoM kA honA jarUrI hai| isake sAtha hI sAtha yaha bhI yAda rakhane kI bAta hai ki dIkSA ko aGgIkAra kiye binA jIva kA Atma kalyANa ho hI nahIM sktaa| cAhe isa bhava meM dIkSA ko svIkAra karo yA anya bhava meM- dIkSA svIkAra karanA to mokSa mArga kI ArAdhanA ke liye Avazyaka ho hI jAtA hai| janma, jarA aura mRtyu ke viSama, bhayAvaha duHkhoM se vimukta karane ke liye bhI sabase samartha, sAdhakatama kAraNa va ananyopAya dIkSA rUpa hI hai| bar3e 2 cakravartI rAjA mahArAjAoM ko bhI mokSa mArga kI ArAdhanA ke liye cAritra vRtti kA ArAdhana karanA hI pdd'aa| binA paudagalika padArthoM kA tyAga kiye Atma kalyANa nitAnta azakya hai / isa prakAra sUrijI ne khUba hI prabhAvotpAdaka vaktRtva diyA jisako zravaNa kara kaI bhogI bhI yogI banane ke icchuka ho gaye | sanyAsIjI ne to vyAkhyAna meM hI nizcaya kara liyA ki- mujhe aba zIghra hI sUrIzvarajI ma0 kI sevA meM dIkSA svIkAra karanA hai astu, dIkSA dhAraNa karane ke liye yogyAyogya 1333
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAturmAsa kI samApti ke pazcAt eka kor3I - arthAt 20 mumukSu dIkSA ke liye sanyAsIjI ke sAtha aura taiyAra hogaye / basa phira to derI hI kyA thI ? ThIka samaya meM rAva sonaga ne bar3e hI samAroha pUrvaka dIkSA kA mahotsava kiyaa| sUrIzvarajI ne bhI caturvidha zrIsaMgha ke samakSa sanyAsI prabhRti 20 bhAvukoM ko zubha muhUrta evaM sthira lagna meM bhagavatI dIkSA dekara unakI AtmA kA kalyANa kiyA / dIkSAnantara sanyAsI kA nAma jJAnAnanda rakha diyA / dIkSA vagairaha mAGgalika kAryoM ke sAnanda sampanna hone para AcAryazrI ne zIghra hI vahAM se bihAra kara diyaa| idhara rAva sonaga ke dvArA banavAye jAne vAle mandira kA kAma bhI bar3e hI joroM se va zIghratA se prArambha kara diyA gyaa| AcAryazrI ne bhI sindha prAntIya uccakoTa, mAroTakoTa, reNukoTa, mAlapura, kapAlI, dhAru, jAkolI, DAmarelapura, devapura, sIlAra, dhArakoTa, nAgarakoTa, khINI, velAva rudarI, gosala - pura, ApalI, dIvakoTa vagairaha grAma nagaroM meM phira kara khUba hI dhArmika krAnti mcaaii| cAturmAsa ke samaya meM DAmarela nagara ke zrIsaMgha ke atyAgraha se DAmarelapura meM hI sUrijI ne cAturmAsa kara diyA / aar ke rAvasona ne jisa dina bhagavAnmahAvIra ke mandira kI nIMva DAlI usI dina ApakI rAnI ke garbha raha gayA / kramazaH nava mAsAnantara Apake putraratna kA janma huA ata: jaina dharma para va sUrijI para rAvajI kI zraddhA bahuta hI bar3ha gii| jaba rAvajI ne sunA ki sUrijI kA cAturmAsa DAmarela nagara meM ho cukA hai to darzanArtha Apa svayaM jAne ko taiyyAra ho gaye / sAre nagara meM apane jAne ke sAtha hI sAtha yaha ghoSaNA karavAdI ki jisa kisI ko AcArya jI ke darzana ke liye DAmarelapura calanA ho vaha saharSa mere sAtha cala sakatA hai / usake sampUrNa kharce kA uttaradAyitva mere Upara rahegA / rAva sonaga kI ukta ghoSaNA ko suna bahuta se darzanecchuka bhAvuka DAmarela, AcAryazrI ke darzanArtha jAne ko taiyyAra ho gaye / kramazaH rAva sonaga ne bhI apanI rAnI, navajAta zizu evaM darzanAbhilASI bhAbukoM ke sAtha DAmarelapura kI ora prasthAna kara diyA DAmarela pahuMca kara sabane khuzI evaM bhakti ke sAtha AcAryazrI ko vandana kiyA mahAtmA jJAnAnandajI muni bhI usa samaya sUrijI ke hI sAtha the| rAva sonaga ne kRtajJatA sUcaka prasannatA prakaTa karate hue navajAta bAlaka para AcAryazrI ke kara kamaloM se vAsakSepa ddlvaayaa| sAtha hI vIrapura padhAra kara mandira kI pratiSThA karane ke liye vinaya pUrNa zabdoM meM Agraha bharI prArthanA kii| sUrijI ne vartamAna yoga - kaha kara saMtoSa diyaa| rAva sonaga bhI ATha divasaparyanta sthiratA kara pUjA, prabhAvanA svAbhIvAtsalya, aSTAnhikA mahotsava, aura sUrijI ke pIyUSarasa plAvita upadeza zravaNa kA lAbha uThAyA / pazcAt punaH saMgha sahita apane nagara ko lauTa Aye / sUrijI kI sevA meM aise hI eka to yakSa thA aura dUsare maMtra yaMtrAdi nAnA vidyA parAyaNa jJAnasundara nAma ke sanyAsI ziSya the ataH Apane sindhadharA meM sarvatra paribhramana kara dharma kA khUba hI pracAra kiyaa| samaya para vIrapura padhAra kara zubhamuhUrta meM rAva sonaga ke banavAye hue mahAvIra mandira kI bar3I dhAmadhUma se pratiSThA karavAI | rAvajI ne jinAlaya pratiSThA kI khuzAlI meM Agata saMgha - samudAya ko bhI suvarNa mudrikA kI prabhAvanA dI isase anya logo para jainadharma kA paryApta prabhAva par3A / kramazaH idhara udhara paribhramana evaM dharma pracAra karate hue AcAryazrI ne tIsarA cAturmAsa gosalapura meM kiyA / gosalapura ke cAturmAsa ke sAnanda sampanna hone para ApazrI ne paMjAba prAnta meM padArpaNa kiyaa| paMjAba prAntIya itara zramaNa maNDalI ko dharma pracAra ke mArga meM savizeSa protsAhita evaM agrasara karate hue Apa zrI ne do cAturmAsa paMjAba prAnta meM bhI kara diye / paMjAba prAnta meM ApazrI ke AjJAnuyAyI bahuta se muni vartamAna the ataH muni vihIna kSetra meM dharma pracArArtha jAnA Apa ko vizeSa zreyaskara evaM hitakara jJAta huA isI kAraNa se Apane paMjAba prAnta meM jyAdA sthiratA na kara pUrva kI ora padArpaNa kara diyA / kramazaH pUrva prAntIya tIrthoM ke darzana karate hue va grAma nagaroM meM dharmodyota karate hue AcAryazrI ne pATalIputra meM cAturmAsa kara diyaa| vahAM kA cAturmAsa sAnanda sampanna karake ApazrI ne kaliGga kI ora padArpaNa kiyA / kaliGga prAntIya zatruJjaya, giranAra avatAra tIrtha kI yAtrA 1334 rAva sonaga dvArA mahAvIra mandira
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1237-1212 kara kucha samaya paryanta kaliGga prAnta ke Asa pAsa ke pradezoM meM paribhramana kara dharmodyota kiyA / tatpazcAt Apa bihAra karake mahArASTra prAnta meM pdhaare| mahArASTra prAnta meM Apake AjJAnuvartI zramaNa varga pahile hI se vicarate the / AcAryazrI ke padArpaNa ke zubha samAcAroM ne mahArASTra prAntIya zramaNa maNDalI ke hRdayoM meM navIna evaM pUrva lagana paidA kara dii| ve sabake saba aura bhI utsAha evaM parizrama pUrvaka dharma pracAra ke kArya meM saMlagna ho gaye / isa samaya taka mahArASTra prAnta meM vaidika dharmAnuyAyiyoM kA bhI khUba jora bar3ha gayA thA para AcArya zrI ke Agamana ke samAcAroM ne vaidika dharma pracArakoM kA ekadama hatotsAho kara diyaa| idhara zvetAmbara evaM digambara samudAya ke pArasparika prema meM bhI abhUtapUrva vRddhi ho gaI ata dharma pracAra kA kArya bahuta hI sugama tayA hone lagA AcArya zrI ke padhArane se unake utsAha meM kaI gunI vRddhi ho gaI ataH vaidika dharma kA vistRta pracAra eka bAra punaH daba gayA / sUrIzvarajI ke vyAkhyAna kI sTAila bahuta hI AkarSaka thI / eka bAra A cAryazrI ke vyAkhyAna zravaNa karane vAlA vyakti dararoja binA kisI vighna ke vyAkhyAna zravaNa kI utkaTa icchA evaM prabala AkAMkSA se prerita ho vyAkhyAna ke ThIka samaya meM vyAkhyAna zravaNArtha upasthita hotA hI thA Apane apanI prakhara vidvatA sampanna pratibhA kA prabhAva sAdhAraNa janatA para hI nahIM apitu bar3e 2 rAjA mahArAjAoM para bhI DAlA / isa samaya kA itihAsa batalAtA hai ki rASTrakUTa, cola, pANDaca, pallava, caulukya, kalacurI, hoyala, gaga, kadaMba vaMzI rAjA mahArAjA jainadharma ke paramopAsaka evaM pracAraka the / sUrIzvarajI ma0 ko vaidika dharma kI jar3a ko khokhalI karane ke liye mahArASTra prAnta meM jyAdA sthiratA karanA bhaviSya ke liye lAbhaprada jJAta huA ataH ApazrI ne jaina dharma kI patA kA ko mahArASTra prAnta ke isa chora se usa chora taka phaharAne ke liye kramazaH pAJca cAturmAsa mahArASTra prAnta meM hI kiye| ina cAturmAsoM kI dIrgha avadhi meM kaI mArga skhalita bandhuoM ko mArgArUr3ha kiyA, kitane hI jainetaroM ko jainatva ke saMskAroM se saMskArita kiye / evaM naye jaina banAye kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM karavAkara naye jainoM ke saMskAroM ko sthAyI evaM dRr3ha kiye| kaI bhAvukoM ko dIkSA dekara unakI AtmAoM kA kalyANa kiyA / kAlAntara meM bIjApura rAjadhAnI meM mahArASTra prAntIya zramaNoM kI eka sabhA kI jisameM zvetAmbara va digambara kaI zramaNa ekatrita hue| zrAgata zramaNa maNDalI ko AcAryazrI ne ojasvI vANI ke dvArA upadeza diyA zramaNa bandhuoM / isa saMgharSa ke bhayAnaka Apa sthata samaya meM hI ApakI kasoTI- parIkSA hai / yadyapi bAhya nAmoM ke viziSTa evaM kriyAoM kI pArasparika vibhinnatA ke kAraNa apanA samudAya zvetAmbara, digambara rUpa meM vibhakta hai kintu jaina dharma ke vistRta pracAra ke samaya svazrAmnAya kI saMkIrNa bhAvanA rakhanA apane Apa apane pairoM meM kuThArAghAta karanA hai / ataH bhrAtRtva ke anurAga pUrNa vyavahAroM se- jaisA ki abhI donoM samudAyoM ke zramaNoM meM dRSTigocara hai-* jaina dharma kA pracAra karate rahanA cAhiye / apana zve0 di0 ke rUpa meM alaga 2 dIkhate haiM para bhagavAn mahAvIra ke ahiMsA evaM syAdvAda dharma kA rakSaNa, poSaNa, evaM pracAra karane meM eka hI hai| yAda rakkho; jaba taka apanI saMgaThita zakti kA abheda durga jaisA kA taisA rahegA vahA~ taka koI bhI vidharmI apane zAsana ko kisI bhI taraha se dhakkA pahu~cAne meM samartha nahIM hogA aura hama apane kArya meM nirantara saphala hI hote jaayeNge| saMgaThana evaM prema pUrNa vyavahAra hI abhyudaya ke pAye haiM ataH kabhI bhI inameM kisI bhI taraha kA pharaka nahIM Ane denA cAhiye / sUrIzvarajI ke ukta pakSapAta rahita upadeza evaM prema pUrNa bhrAtRtva bhAva ke bartAva ne digambara evaM zvetA usa samaya ke mandira mUrtiyoM guphAe sthambha ke tathA dAnapatrAdi bahuta se pramANa upalabdha ho cUke haiM aura anya kaI sthAnoM para prakAzita bhI ho cUke haiM ataH yahA~ para samaya evaM sthAna ke abhAva nahIM de sake tathApi pAThaka ! prakAzita hue praNAmoM ko par3hakara khAtrI kara sakate haiN| zrAcAryazrI mahArASTra prAnta meM 1335
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mbara suniyoM ke hRdaya para gaharA prabhAva DAlA / unake utsAha meM vizeSa vRddhi karane ke liye Agata zramaNa maNDalI meM se pada yogya muniyoM ko upAdhyAya, gaNi, gaNAvacchedaka Adi pada se vibhUSita kiye / paJcAt sUrIzvarajI ke AdezAnusAra vibhinna 2 kSetroM ke vibhinna 2 muniyoM ne vibhinna 2 kSetroM meM bihAra kiyaa| AcArya : zrI bhI vidarbha deza ko pAvana karate hue kokaNa padhAra gaye / kramazaH saupAra paTTana ke saphala cAturmAsAnantara ApazrI ne kramazaH saurASTraprAnta kI ora padArpaNa kiyA / saurASTraprAntIya tIrthAdhirAja zatrujjaya giranAra Adi pavitra tIrthakSetroM kI yAtrA kara Atma zAnti yA anupama nivRtti AnandAnubhava karane ke liye ApazrI ne kucha samaya paryanta vahA~ para sthiratA kI / tatpazcAt kramazaH bihAra karate hue lATa, AvantikA aura medapATa prAnta ke grAma nagaroM meM bahuta samaya taka dharma pracAra kiyA / bAda meM Apane marudhara bhUmi ko pAvana karane kA nizcaya kiyA jaba marudhara vAsiyoM ne AcArya zrI ke Agamana ke zubha samAcAra sune to unakI prasannatA kA pAravAra nahIM rahA digvajaya karake Aye hue cakravartI ke samAna grAma 2 evaM nagaroM 2 meM ApakA samAroha pUrvaka svAgata hone lagA / AcAryazrI ne marubhUmi meM paribhramana karate hue eka cAturmAsa DiDU nagara meM dUsarA nAgapura meM aura tIsarA upakezapura meM kiyA / upakezapurIya cAturmAsa meM devI saJcAyikA ne Akara parokSa rUpa meM sUrIzvarajI ko ekadina savinaya vandana kiyaa| sUrIzvarajI ne bhI devI ko uccasvara se dharmalAbha diyA / tatpazcAt devI ne kahA pUjya gurudeva ! ApazrI ne ita uta paribhramana karate hue sAre AryAvarta kI hI pradakSiNA de DAlI / dhanya hai dayAnidhAna ! ApakI utkRSTa dharma pracAra ko pavitra bhAvanAoM ko aura dhanya hai ApazrI ke uccatama tyAga vairAgya ko / prabho ! ApakA dharma sneha, puruSArtha, evaM parAkrama stutya tathA AdaraNIya hai / isapara sUrIzvarajI ne kahA devIjI ! isameM dhanyavAda kI kyA bAta hai ? devIjI ! paribhramana karate hue svazaktyanukUla jana samAja ko dharma mArga kI ora prerita karate rahanA to hamArA parama kartavya hI hai / dhanyavAda to hai hamAre paramArAdhya pUjyapAda, prAtaH smaraNIya AcAryazrI ratnaprabhasUrIzvarajI prabhRti pUrvAcAryoM ko ki jinhone, tAr3anA, tarjanA, mAnAvalinA rUpa asaMkhya pariSadoM ko sahana karake bhI sarvatra mahAjana saMgha kI sthApanA kara kaNTakIrNa mArga pariSkRta evaM susaMskRta banA diyA hai / hamAre liye to koI aisA kSetra hI avaziSTa nahIM rakkhA ki jahA hameM dharma pracAra karane meM kiJcit bhI kaSTa sahana karanA pdd'e| unake mArga kA anusaraNa karake hama sukhI avazya hai para kartavya ke sivAya dhanyavAda yogya aura koI kiyA hI nahIM hai / hamAre pUrvAcAryoM ina saba kSetroM meM jaina dharma kI nIMva DAlakara zAsana kI bahuta hI prabhAvanA kI hai kintu hamAre se to unake dvArA kiye gaye kAryoM kA evaM zatAMza honA bhI azakya hai devI jI ! janatA hamezA bhadrika evaM sarala pariNAmoM vAlI hotI hai / yadi unako sAdhuoM ke AvAgamana se barAbara upadeza milatA rahe to ve dharma meM sthira rahate haiM anyathA midhyAtva kA Azraya le zithila ho kiJcit kAla meM dharma se parAGmukha bana jAte hai / inhIM sabhI uccatama, abhIpsita bhAvanAoM se prerita ho hamAre pUrvAcAryoM ne AryAvartIya sakala prAntoM meM muni samAja ko bheja kara jaina dharma kA vistRta pracAra kiyA va karavAyA / Aja jina madhura phaloM kA hama AsvAdana kara rahe haiM vaha sabI pUrvAcAyoM ko hI kRpA dRSTi kA hI parimANa hai Aja bhI unhIM ke AdarzAnusAra pratyeka prAnta meM sAdhuoM kA vihAra hotA rahatA hai ataH merA bhI saba prAntoM meM paribhramana kara utsAha vardhana karate rahanA eka kartavya ho jAtA hai / isase kaI taraha ke lAbha hote haiM - eka to jana samAja ko sAdhAraNa tathA upadeza milate rahane se dharma jAgRti hotI hai dUsarA prAntIya muniyoM ke AcAra vicAra vyavahAra evaM dharma ke pracAra kA nirIkSaNa ho jAtA hai / tIsarA - tIrthoM kI yAtrA kA apUrva lAbha prApta hotA hai aura cauthA cAritra kI nirmalatA yathAvat banI rahatI hai astu, devI - pUjyavara ! ina saboM kA vicAra to vahI kara sakatA hai - jisake hRdaya meM dharma pracAra kI utkaTa 1336 sUrijI upakezapura meM devI kA Agamana wwwjanelibrary.org
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1262 mom abhilASA evaM kArya karane kA adamya utsAha ho / vAstava meM Apako zAsana ke prati apUrva gaurava evaM sammAna hai ataH Apako bArambAra dhanyavAda hai| prabho ! aba ApakI vRddhAvasthA ho cukI hai ataH Apa marubhUmi meM hI virAjakara hama ajJAniyoM para kRpA kare; yahI merI prArthanA hai| sUrijI ne 'kSetra sparzanA' ke rUpa meM uttara diyA aura devI bhI sUrijI ko vaMdana kara kramazaH svasthAna ko calI gii| itane samaya paryanta itara prAntoM meM dIrgha paribhramana karane ke kAraNa marudhara prAntIya zramaNavarga meM kucha zithilatA A gaI aise samAcAra yatra tatra karNagocara hone lge| ukta samAcAroM ne prAcAryazrI ke hRdaya meM paryApta cintA evaM duHkha kA prAdurbhAva kara diyA / zithilatA nivAraNa ke liye zramaNa sabhA yojanA kA nizcaya kiyA aura ukta nizcayAnusAra apanI manogata bhAvanA ko dUsare dina vyAkhyAna meM zrIsaMgha ke samakSa pragaTa krdii| zrAcAryazrI kI ukta yojanA ko zravaNa kara zrIsaMgha ne prasannatA pUrvaka isakA uttaradAyitva apane sira para le liyA / upakezapurIya zrI saMgha ne to zAsana ke isa mahatva pUrNa kArya kA lAbha prApta karane ke liye apane ko parama bhAgyazAlI smjhaa| vAstava meM isase adhika zAsana prabhAvanA kA kArya ho hI kyA sakatA thA ? zAsana kI bar3I se bar3I yA kImatI sevA to yahI thI ataH zrI saMgha ne vinaya pUrvaka prArthanA kIbhagavan ! isa sabhA kA nizcita dina nirdhArita kara diyA jAya taba to hameM hamAre saba kArya karane meM suvidhA rahe / sUrijI ne kahA-Apa logoM kA kahanA yathArtha hai para sabhA kA samaya kucha dUra rakkhA jAyagA to pAsapAsa ke kSetroM ke sAdhu va sudUra prAntIya sAdhu bhI yathA samaya sammilita ho sakeMge ataH mere mantavyAnusAra kucha dUra kA hI zubha dina mukarrara karanA cAhiye-zrIsaMgha ne kahA-jaisI Apa zrI kI icchaa| sarva muniyoM ko eka sthAna para ekatrita hone meM to avakAza cAhiye hI ataH dUra kA muhUrta rakhanA hI acchA rhegaa| sUrijI ne pharamAyA-mAgha zuklA pUrNimA kA dina nizcita kiyA jAtA hai jisase; cAturmAsAnantara tIna mAsa meM zramaNa varga anukUlatA pUrvaka sammilita ho sake / dUsarA-guru mahArAja kI svargArohaNa tithI bhI hai zrataH sarva kArya gurudeva kI kRpA se nirvighna tayA sAnanda sampanna ho sake / zrIsaMgha ne bhI prAcAryazrI kI dIrghadarzitA kI prazaMsA karate hue sUrIzvarajI ke kathana ko saharSa svIkAra kara liyaa| basa, samayAnukUla zrIsaMgha ne bhI apanA kArya prArambha kara diyaa| yatra tatra sarvatra apane yogya-pramANika puruSoM ke dvArA AmantraNa patrikAe~ bhijavA dii| zramaNavarga kI prArthanA ke liye ucita puruSoM ko bheja diye isase jana samAja ke hRdaya sAgara meM utsAha kI UrmiyAM uchalane lgii| bahuta samaya bIta gayA / jyoM jyoM zramaNa sabhA kA nirdhArita dina najadIka AtA gayA tyoM tyoM unake hRdaya meM navIna 2 AzAoM-kalpanAoM kA sudRr3ha durga nirmANa hotA gayA / saba hI loga mAgha zuklA pUrNimA ke parama pAvana dina kI pratIkSA karane lge| ThIka samaya para cAroM ora se zramaNa saMgha kA zubhAgamana huaa| zrIsaMgha kI ora se binA kisI bheda bhAva ke sabakA yathocita sammAna kiyA gayA / kucha samaya ke liye muniyoM evaM zrAvakoM ke AvAgamana kI adhikatA ke kAraNa upakezapura tIrtha dhAma hI bana gyaa| isase sabake hRdaya meM zrAzAtIta utsAha evaM kArya karane kI zakti kA saJcAra huaa| Aguntaka zramaNa vargoM meM upakezapurazAkhA bhinnamAlagaccha, koraMTagaccha evaM vIra paramparAgata muniyoM ko milA kara kula pAMca hajAra zramaNa Aye the| ThIka pUrNimA ke dina sabhA kA kArya sUrijI ke adhyakSatva meM prArambha huA / sarva prathama sUrijI ke sanyAsI ziSya jJAnAnanda muni ne sabhA karane ke mukhya uddezyoM evaM AvazyakatAoM kI ora jana samAja kA dhyAna AkarSita karate hue saMkSipta spaSTIkaraNa kiyA tatpazcAt AcAryazrI ne zrAgata zramaNa maNDalI kA AbhAra vyakta karate huye va unake zAsana viSayaka isa adamya utsAha kI sarAhanA karate hue pharamAyA ki jina kinhIM mahAnubhAvoM ko sabhA ke ukta uddezyAnusAra kisI viSaya kA spaSTIkaraNa karanA ho to ve isa samaya khule dila se prasannatA pUrvaka apane mAnasika udgAroM ko pragaTa kara sakate haiM / AcAryazrI kI ukta sUcanA ke hone para bhI sabhA to eka dama nistabdha rahI upakezapura meM saMgha sabhA 1337 168
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837862] [bhagavAna pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa nahIM galane kAraNa zrAgata zramaNa samudAya va sakala saMgha AcAryazrI kI amRtavANI kA hI zravaNecchuka thaa| dUsarA vaha jamAnA hI vinaya vyavahAra kA thaa| pratyeka vyakti apanI yogyatA ko dekhakara hI Age kadama bar3hAtA thaa| ataH kisI ne bhI bolane kA so sAhasa nahIM kiyA para AcAryazrI kI isa anupama udAratA ke liye saba ne prasannatA pragaTa kii| tatpazcAt sUrijI ma0 ne apanA prabhAvotpAdaka, hRdayasparzI vaktRtva prArambha kiyaa| sarva prathama zrIratnaprabhasUrIzvara prabhRti prabhAvaka AcAryoM ke zrAdarza itihAsa ko bar3e jozIle zabdoM meM sunAyA! una mahApuruSoM ne dharma pracAra ke liye jina 2 kaSToM ko sahana kiyA hai| unameM se eka sahasrAMza kaSTa bhI hamako dharmodyota ke kAryoM meM prApta nahIM hotA hai| una prAcArya devoM ne jina 2 prAntoM meM dharma ke bIja boye ve Aja phale phUle, phalakusumAdi Rddhi samRddhi samanvita caturdika meM laharAte hue dIkhate haiN| isakA eka mAtra kAraNa zramaNa varga kA tattat prAnta meM paribhramana kara dharmopadeza rUpa jala kA sIMcana karanA hI hai / vidharmiyoM ke aneka AkramaNoM ke sAmane hamAre zramaNa vargakhava daTa kara rahe haiM aura unakI kahIM para dI isakA mujhe bahuta harSa hai| itanA hI kyoM para maiM svayaM prAntoM 2 meM paribhramana kara muniyoM ke pracAra kArya ke apanI AMkhoM se dekhakara AyA hU~ ataH zramaNasaMgha ke liye mere hRdaya meM bar3A bhArI gaurava hai kintu raMja isa bAta kA hai ki kucha zramaNoM ne siMha ke rUpa meM bhI zRGgAla ke samAna caityoM meM sthiravAsa kara apane AcAra vyavahAra ko eka dama kutsita banA diyA hai| isase ve apanI AtmA ke ahita ke sAtha hI sAtha itara aneka AtmAoM kA bhI ahita kara rahe haiN| zramaNoM ! bhagavAna mahAvIra ne Apa para vizvAsa kara zAsana ko Apake tAbe meM diyA hai / yadi, Apa sacce vIraputra haiM, apane vIratva kA Apako vAstavika gaurava hai ApakI dhamaNiyoM meM vIratva kA uSNa rudhira pravAhita ho rahA ho to kaTibaddha hokara zAsana prabhAvanA evaM pracAra ke samarAGgaNa meM kUda par3iye / Aja saugatAnuyAyiyoM kI to itanI prabalatA rahI bhI nahIM hai| vaha to mRtyu zayyA para par3A hudhA carama zvAsa le rahA hai para vaidAntiyoM ke apane Upara saphala AkramaNa ho rahe haiM ataH apane ko bhI kamara kasa kara yatra tatra sarvatra unakI dAla nahI galane dene kA prayatna karanA cAhiye / yadi isa bhayAnaka saMgharSa ke samaya meM hama yoM hI gaphalata meM raha gaye to zAsanotkarSa ke bajAya zAsanApakarSa hI hai| pUrvAcAryoM ke pavitra kula ke liye zithilatA kalaMka rUpa hI hai ataH apane kartavyoM kA vicAra apane ko apane Apa hI kara le cAhiye / abhI to sAvadhAna hone kA samaya hai anyathA kucha samaya ke pazcAt apanI hI zithilatA vA apane ko raha 2 kara pazcAtApa karanA pdd'egaa| jana samAja apane ko akarmaNya, pramAdI, nirutsAhI, nisteja samajhegA ataH dharma pracAra ke kAryoM meM caityavAsa kI sthiratA va AcAra vyavahAra kI zithilatA ko tilAJjalI dekara apane ko apane Apa apane kartavya mArga kI ora agrasara ho jAnA caahiye| isa prakAra yAni zramaNa varga ke liye mArmika upadeza dene para prAcAryazrI ne do zabda zrAddha samudAya ke liye bhI kahe-mahAnubhAvoM ! jaina zAsana kI rakSA ke liye caturvidha saMgha kI sthApanA kara AdhI jummevArI zrAddha varga para bhI rakkhI hai| sAdhuoM ke jIvana va prAcAra vyavahAra viSayaka pavitratA zrAvakoM para bhI nirbhara hai| yadi zrAvaka varga apane kartavya kI ora dhyAna detA rahe to zramaNa samudAya meM utanI zithilatA A hI nahIM sktii| ThANAMga sUtra meM zrAvakoM ko sAdhuoM ke mAtA pitA kahA hai isakA kAraNa bhI yahI hai ki koI sAdhu apane pavitra mArga se cyuta ho jAve to mAtA pitA ke bhAMti hara eka upAyoM se zrAvaka cyuta hue sAdhu ko sanmArga para lA sakate haiN| sUrIzvarajI ke ukta mArmika, hRdayagrAhI upadeza kA prabhAva upasthita caturvidha saMgha para isa kadara par3A -unake hRdaya meM bijalI kI bhAMti nUtana jyoti camaka utthii| ve apane kartavya dharma kA gaharA vicAra karane lage to AcAryazrI ke upadeza kA eka 2 zabda unheM mahatvapUrNa tathA AdaraNIya jJAta hone lgaa| sUrIzvarajI kA kathana unheM saulaha AnA satya pratIta huaa| ve sUrIzvarajI kI prazaMsA karate hue kahane lage-aho ! vRddhAvasthA janya aindrIya zaktiyoM kI nirbalatA hone para bhI ApazrI ne sAre AryAvarta kI pradakSiNA kara DAlI to kyA 1338 sUrIzvarajI kA sacoTa upadeza
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1262 apanA kartavya isI prakAra dharma pracAra karane kA nahIM haiM ? vAstava meM apana loga apane mArga se skhalita ho gaye haiM ataH AcAryazrI ke upadeza ko zirodhArya karake apane ko bhI apane kartavya patha meM agrasara hojAnA cAhiye / isa taraha sUrIzvarajI ke upadeza ko sakriya kAryAnvita rUpa dene kA vicAra karate hue AcAryazrI kI punaH punaH prazaMsA karane lage / pazcAt bhagavAna mahAvIra ko aura AcArya ratnaprabhasUrijI kI jaya dhvani ke sAtha sabhA visarjita huii| dUsare dina eka sabhA aura bhI huI / usameM yogya muniyoM ke yogya padAdhikAroM ke viSaya meM aura sAdhuoM ke pRthaka 2 kSetra meM vihAra karane ke viSaya meM vicAra kiyA gyaa| isa prakAra zramaNa sabhA kA kArya sAnanda sampanna hone para saMgha visarjita huaa| upakezapurIya zrIsaMgha ne Agantuka saMgha kA khUba hI sanmAna kiyA aura yogya pahirAvaNI dekara unheM vidA kiyaa| upakezapura zrIsaMgha ko apane kArya meM saphalatA mila jAne ke kAraNa AzAtIta prasannatA huii| unhoMne AcAryazrI ke paramopakAra kI evaM anugraha pUrNa rASTa kI bhUri 2 prazaMsA kii| isa sabhA ke pazcAt zrAcAryazrI kA vihAra bhI prAyaH marubhUmi meM hI hotA rahA / kevala eka bAra mathurA aura eka bAra saMgha ke sAtha zatruJjaya kI yAtrA kA ullekha paTTAvaliyoM meM isa avadhi ke bIca-milatA hai| anta meM ApazrI ne upakezapura meM hI apane suyogya ziSya upAdhyAya kalyANakumbha muni ko sUrimantra kI ArAdhanA karavAkara caturvidha zrIsaMgha ke samada bhagavAna mahAvIra ke caitya meM vikrama saM0 862 ke mAgha zuklA pUrNimA ke zubha dina zubha muhUrta meM sUri pada se alaMkRta kara paramparAnukrama se ApakA nAma siddhasari rakha diyA zrApa svayaM 27 dina ke anazana pUrvaka paJca parameSTi kA smaraNa karate hue samAdhi ke sAtha svarga padhAra gaye / AcArya devaguptasUri mahAna pratibhAzAlI tejasvI prAcArya hue| Apane apane 55 varSa ke zAsana meM jainadharma kI bahuta hI amUlya sevA kii| ApakI zAsana sevA kA vAstavika varNana karane meM sAdhAraNa manuSya to kyA para vRhaspati jaise samartha bhI asamartha haiN| isa upakeza gaccha meM ajainoM ko jaina banAne kI pravRti zuru se hI calI bhA rahI thI aura isa gaccha meM jitane prAcArya hue unhoMne thor3e bahuta saMkhyA meM ajainoM ko jaina banAne kA krama calu hI rakhA thA isakA mukhya kAraNa yaha hai ki isa gaccha ke prAcAryoM ke kisI eka prAnta kA pratibandha nahIM thA ve pratyeka prAnta meM vihAra kiyA karate the| dUsarA isa gaccha meM zurU se hI eka AcArya hone kA rivAja thA aura saba sAdhu una eka prAcArya kI AjJA meM vihAra karate the ataH jahAM upakezavaMza kI thor3I ghaNI bastI ho vaha unake muni gaNa vihAra karate hI rahate the jaba taka vagecA ko anukUla jalavAyu milatA rahatA hai vaha harAvara gujajhAra rahatA hai jaise anya logoM meM pRthvI pradikSaNa dene kA vyavahAra thA vaise isa gaccha ke AcAryoM ke sUripada para ArUr3ha hone para ve kama se kama ekavAra to saba prAntoM meM vihAra kara vahA~ ke caturvidha zrIsaMdha kI sAra sambhAra kara hI lete the| una AcAryoM ko isa bAta kA bhI gaurava thA ki hamAre pUrvAcAryoM ne mahAjana saMgha kI sthApanA kI thI unakA poSaNa evaM vRddhi bhI kI thI ataH unakA yaha kartavya hI bana jAtA thA ki ve pratyeka prAnta meM vihAra kara ajainoM ko jaina banAkara unakI zuddhi kara mahAjana saMgha ke zAmila milA hI dete the usa samaya kA mahA. jana saMgha bhI itanA udAra evaM dIrghadRSTi vAlA thA ki naye jaina banane vAloM ke sAtha bar3I hI sAinubhUti vAtsalyatA kA vyavahAra rakhate the aura jaina banate hI unake sAtha roTI beTI kA vyavahAra canu kara dete the aura hara taraha se unakoM sahAyatA pahu~cA kara apane barAbarI kA banAnA cAhate the-taba hI to lAkhoM kI saMkhyA kA mahAjanasaMgha karor3oM kI saMkhyA taka pahuMca gayA thA zrAcArya devaguptasUrijI mahArAja bar3e hI prabhAvazAlI AcArya the ApakA zrIsaMgha para bar3A bhArI prabhAva thA Apane pUrvAcAryoM dvArA sthApita zuddhi prajainoM ko jaina banAne kI mazIna 1339
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-842] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI mazIna khUba raphtara se calAI thI namUnA ke taura dekhiye / ___AcArya zrI devaguptasUri eka samaya lodravA pATTana kI ora padhAra rahe the| mArga meM kAlera nAma kA eka grAma aayaa| grAma se eka kosa ke phAMsale para eka devI kA mandira thaa| mandira ke samIpa hI eka ora hajAroM strI puruSa 'jaya ho devIjI kI' bolate hue khar3e the aura dUsarI ora devI ko bali dene ke liye sro puruSoM kI saMkhyA ke anurUpa hI hajAroM bhaiMse va bakare va karuNA janaka zabdoM meM AtaMkrandana karate hue bandhe hue khar3e the / AcAryazrI kA mArga mandira kSetra se bahuta dUra thA tathApi bahuta manuSyoM ke samudAya ko ekatrita huA dekha vizeSa lAbha kI AzA se yA ajJAniyoM ke isa bAla kautUhala ko dharma rUpa meM pariNata karane kI prabala icchA se AcAryazrI ne bhI udhara hI padArpaNa karanA samucita samajhA / kramazaH vahA~ pahu~cane para pazuoM kI karuNA janaka sthiti ko dekhakara AcAryazrI ke duHkha kA pAra nahIM rhaa| ve isa vibhatsa karuNAjanaka dRzya ko dekhakara mauna na raha sake / upasthita jana samudAya ke mukhya 2 puruSoM ko bulAkara AcAryazrI samajhAne lage-mahAnubhAva ! Apa yaha kyA kara rahe haiM ? una logoM ne kahA-mahAtmAjI ! hamAre grAma meM kaI dinoM se mAri roga pracalita hai ataH kaI javAna 2 vyakti bhI roga kI karAlatA ke kAraNa karAla kAla ke kavala bana cuke haiM / aba Aja hama saba milakara devI kI pUjA kareMge va bhaviSya ke liye zAnti kI prArthanA kreNge| sUrijI-mahAnubhAvoM ! yaha ApakA socA huA upAya to zAnti ke lie nahIM pratyut azAnti kA hI vadhaka hai| Apa svayaM gambhIratA pUrvaka vicAra kIjiye ki-rudhira se bhInA huA kapar3A bhI kara sApha kiyA jA sakatA hai ? are Apa logoM ke pApoM kI prabalatA ke kAraNa to yaha roga grAma bhara meM phailA aura phira isakI zAMti ke liye dharma nahIM kintu pApa kA hI bhayaGkara kArya kara zAnti kI AzA kara rahe hoyaha kaise sambhava hai ? isa taraha ke hiMsAtmaka krUra kamoM se zAnti evaM Ananda kI AzA rakhanA durAzA mAtra hai / mahAnubhAvoM ! jaise Apake zarIra meM AtmA hai usI taraha ina pazuoM ke deha meM bhI haiM / jaise Apako duHkha / pratikUla hai aura sukha kI abhilASA priya hai vaise ina pazuoM ko bhI duHkha pratikUla sukha kI icchA anukUla hai| Apane kiJcit jIvana ke liye ina mUka pazuoM kI jAna lenA kahA~ taka samIcIta hai / marate hue ye jIva Apako kisa taraha kA durAzISa dete hoMge; isake liye Apa svayaM hI vicAra karaleM / AcAryazrI ke ukta gambhIra evaM sAra garbhita zabdoM ke bIca hI meM samIpastha jaTAdhArI bola uThe-zrApa loga to jaina nAstika haiM / zrApa ina viSayoM ke vizeSa anubhavI bhI nahIM hai / devI kI pUjA karane para devI saMtuSTa ho hamAre roga ko zIghra hI zAnta kara degii| yaha bali dene kA vidhAna to veda vihita evaM anAdi haiN| yaha koI Aja kA nayA vidhAna nahIM hai / isase to hamArI hara eka abhilASAoM kI pUrti bahuta hI zIghra ho jAto hai / jaba 2 rogopadrava hotA hai taba 2 isa prakAra se devI kA pUjana karane para zAnti kA sAmrAjya ho jAtA hai| sUrijI-yaha to Apa logoM kA ajJAnatA paripUrNa bhrama mAtra hai| devI to jagat ke carAcara jIvoM kI mAtA hai / devI ke liye jaise aApa putra svarUpa priya haiM vaise ye mArane ke liye bAMdhe hue pazu bhI haiN| kyA mAtA ko eka putra ko maravA kara dUsare putra kI zAnti dekhanA iSTa hai ? dUsare ina jIvoM ko mArakara inake mAMsa bhakSaNa kA upayoga bhI Apa loga hI karoge na ki devI phira; apane kSaNika svArtha ke liye devI ke misa devI ko badanAma karanA Apa logoM ko zobhA nahIM detaa| yadi ina jIvoM ko devI ke hI aparNa karanA hai to rAtri paryanta ina sabako yahIM rahane diijiye| devI ko inake prANoM kI bali lenA hI iSTa hogA to vaha svayaM rAtri ke samaya ina pazuoM ko bhakSaNa kara legii| pAsa hI kAlera grAma ke rAva rAkhecA' baiThe hue the / unako sUrijI kA kahanA bahuta hI yuktiyukta jJAta -rAva ke pAMca putroM meM rAkhecA bhI eka thaa| isako kAlera grAma jAgIrI meM milA thA / 1340 jaMgalI logoM ko sadupadeza
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAsa saM0 1230-1262 huA ataH ve bola uThe-mahAtmAjI kA kahanA to ThIka hai para hama ukta kathana ko isa zarta para svIkAra kara sakate haiM ki mahAtmAjI ke prayatna se hamAre grAma meM pUrNataH zAnti ho jaay| sUrijI-mahAnubhAvoM ! ina pazuoM ko to Apa rAtri bhara yahIM rahane do aura maiM Apake sAtha grAma meM calatA hUM va zAnti kA upAya batalAtA hU~ vaha kojiye| yadi Apake zubha karmoM kA udaya hogA to zIghra hI zAnti ho jaaygii| sUrijI ke vacanoM ke vizvAsa para saba loga grAma meM A gye| grAma meM Ane ke pazcAt sUrijI ne rAva rAkhecA se kahA ki Apake grAma kA sakala jana samudAya Aja rAtri paryanta mere kahe hue mantra kA jApa kare / va kala prAtaH kAla zAnti snAtra pUjA karavAI jAya jisase Apake grAma meM saba taraha se zAnti ho jAya / garajavAna kyA nahIM karatA hai ? rAvajI ne bhI grAma bhara meM udghoSaNA karavAdI ki zAnti ke icchuka mahAtmAjI ke dvArA batalAye jAne vAle maMtra kA saba loga rAtri paryanta jApa kreN| sUrijI kA vaha maMtra thA "navakAramaMtra" / rAvajI evaM grAmavAsiyoM ne rAtri paryanta navakAra maMtra kA jApa kiyA jisase usa rAtri meM marane kA eka bhI kesa nahIM huaa| basa dUsare hI dina mandira ke vahAM bAMdhe hue sabhI pazuoM ko rAva rAkhecA ne chur3avA diye / phira zAnti snAtra pUjA karavAne se to grAma bhara meM sarvatra zAnti ho gaI ataH sUrijI ke vyaktitva kA una logoM para gaharA asara huA / AcAryazrI ne bhI kucha samaya paryanta vahAM sthiratA kara rAjA prajA ko sadupadeza diyA va jaina dharma ke tatvoM ko samajhAyA / una logoM ko jaina dharma kI zikSA dIkSA dekara ahiMsA bhagavatI ke paramopAsaka banAye / tathA vahA~ para eka jaina mandira kI nIMva bhI mulavAdI paTTAvalIkAroM ne isa ghaTanA kA samaya vi0 saM0878 caitra vida 8 kA batalAyA hai| kAlera ke bahuta se loga sUrIzvarajI ke prabhAva se prabhAvita ho jaina dharma va ahiMsA bhagavatI ke parama bhakta bana gaye the| rAva rAkhecA ko to dayA dharma para bahuta hI ruci bar3ha gii| usane AcAryazrI se vinamra zabdoM meM prArthanA kI gurudeva / najadIka hI navarAtri kA tyauhAra ArahA hai ataH Apa abhI kucha samaya paryanta yahIM para sthiratA kareM / kAraNa, pAkhaNDI loga jana samAja meM bhrama phailA kara devI ke nAma para pazuvadha na kara DAleM ? AcAryazrI ne bhI lAbha kA kAraNa socakara kucha samaya vahIM para Thaharane kA nizcaya kiyA ataH kaI sAdhaoM ko to Asa pAsa ke grAmoM meM vihAra karavA diyA aura thor3e bahana sAdhuoM ke sAtha Apa to vahIM para Thahara gaye / sUrIzvarajI ke anya sAdhuoM ne bhI vahAM ke logoM ko jaina dharma ke vidhi vidhAna evaM nitya kRtya kI zikSA denA prArambha kiyaa| aura idhara AcAryazrI ne ahiMsA ke saMskAroM ko dRr3ha karane ke lie vyAkhyAna ke rUpa meM ahiMsA kA vizada svarUpa batAnA zurU kiyaa| kramazaH navarAtri kI sthApanA kA divasa Ane lagA taba to grAma bhara meM bar3I bhArI cahala pahala maca gaI / jitane muMha utanI bAteM sunAI dene lgii| kaI kahane lage dayA tatva ko svIkAra karane vAle devI ko bali dekara pUjeMge yA nahIM ? kaI kahane lageparamparAnusAra dI jAne vAlI bali devI ke lie nahIM dI gaI to devI ruSTa ho sabakA saMhAra kara ddaalegii| taba kaI kahane lage-devI devatA aise ghRNita padArtha ko chUte hI nahIM kyoMki devatA kA bhojana hI amRta hai, ityAdi / logoM ke hRdaya meM nAnA prakAra kI kalpanAe~ navarAtri ke liye prAdurbhUta hone lagI va kucha kSaNoM ke pazcAt vilIna bhii| idhara rAva rAkhecA ne prAcAryazrI ke pAsa Akara grAma ke sampaNa hAlako nivedana kiyaa| isa para sUrijI ne kahA-rAvajI ! Apa ghabarA nahIM / Aja rAtri meM hI Apako mAlUma ho jAyagA ki dayA dharma kA kaisA mahAtmya hai ? yaha sunakara rAva rAkhecA ko harSAnvita saMtoSa evaM Ananda huaa| ve prAcAryazrI ko vandana karake apane ghara lauTa aaye| usa hI rAtri ko zrApa soye hue the ki devI ne Akara kahA-rAvajI ! gurudeva bar3e hI bhAgyazAlI rAvajI kI ahiMsA-udghoSaNA 1341
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa haiN| unake tapa teja kA atizaya prabhAva mere Upara par3a cukA hai| mere sthAna para Aja se koI bhI kisI bhI jIva kA vadha nahIM kara skegaa| mere mandira ke pIche pazcima dizA meM nava hAtha dUra eka nidhAna bhU bhAga meM sthita hai use nikAla kara dharma kArya meM sadapayoga karanA / vaha tumhAre hI bhAgya kA hai ataH kala hI khoda kara nikAla lenA / itanA sunate hI rAvajI eka dama coMka baitthe| ve eka dama Azcarya sAgara meM gote khAne lage ki ye devI ke hI vAkya hai yA svapna hai ? sArI rAta isa hI prakAra kI vicitra 2 vicAra dhArA meM vyatIta huI / prAtaHkAla hote hI sUrIzvarajI kI sevA meM upasthita ho vaMdana karake svapna kA sArA vRttAnta atha se iti paryanta unheM kaha sunAyA taba AcAryazrI ne kahA-rAvajI ! Apa parama bhAgyazAlI haiM Apane jo kucha dekhA evaM sunA vaha svapna nahIM kintu devI bhagavatI ko hI sAkSAt sUcanA hai| ataH aba to devI ke nAma para hone vAlI jIva hiMsA ko rokane ke liye grAma bhara meM amArI ghoSaNA ho jAnI caahiye| sAtha hii| dhArmika kAryoM ke AdhArAnusAra jainadharma kI prabhAvanA evaM unnati bhI karanI cAhiye / AcAryazrI ke ukta kathana ko hRdayaGgama kara rAvajI apane ghara Aye aura maMtrI zAha mudA ko hukma diyA ki-"grAma bhara meM devI ke nAma para koI kisI bhI jIva kI bali nahIM car3hAve" isa prakAra kI udghoSaNA krvaado| maMtrI ne bhI rAvajI ke AdezAnusAra grAma ke caturdika meM amArI paDahA ukta ghoSaNA ke sAtha bajavA diyaa| isa vicitra evaM navIna dhoSaNA ko sana pAkhaNDiyoM ke hRdaya meM khalabalI mcgii| ve loga zrAcAra doSAropaNa karane lage kI yaha sevar3A grAma bhara ko maravA ddaalegaa| isa prakAra kI irSyAgni ke prajvalita hone para bhI rAja sabhA ke sAmane una becAroM kI kucha bhI dAla nahIM gala skii| jaba navarAtri ke nava hI dina Ananda maMgala se nikala gaye aura kisI bhI prakAra kA upadrava nahIM huA taba jAkara sUrijI kA janatA para pUrA 2 vizvAsa huaa| rAvajI bhI devI ke batAye hue nirdiSTa sthAna se dUsare dina nidhAna nikAla kara le Aye / sUrijI se usakA sadupayoga karane ke liye parAmarza kiyA to AcAryazrI ne kahA-rAvajI / gRhasthoM ke karane yogya kAryoM meM jina mandira kA nirmANa karanA, tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlanA, svadharmI bandhuoM kI hara eka taraha se sahAyatA karanA va ahiMsA dharma kA vistRta pracAra karanA ityAdi mukhya 2 kArya haiN| rAva rAkhecA ne bhI sUrijI kI AjJA ko zirodhArya kara apane grAma meM eka vizAla mandira va bhagavAn mahAvIra kI mUrti banavAnA prArambha kiyaa| tIna bAra tIrthoM kA saMgha nikAla kara yAtrA janya puNya sampAdana kiyA / jaina muniyoM ke cAturmAsa karavA kara parama prabhAvaka zrI bhagavatI sUtra kA mahotsava kara saMgha ko sUtra sunavAyA / svadharmI bandhuoM ko sahAyatA pradAna kara sevA kA saccA va Adarza lAbha liyaa| jIva dayA ke liye apUrva udyama kara anekoM mUka jIvoM ko abhaya dAna diyaa| jina zAsana meM Apa bhI prabhAvaka puruSoM kI ginatI meM jaina dharma ke pracAraka puruSa hue| jisa samaya jainAcAryoM kA ahiMsA paramodharma ke viSaya khUba joroM se pracAra ho rahA thA grAma nagaroM meM sarvatra ahiMsA bhagavatI kA jhaMDA phaharA rahA thA taba pAkhaNDiyoM ne jaMgaloM meM pahAr3oM ke bIca deva deviyoM ke choTe bar3e mandira banA kara vahA~ niHzaMkapane jIvoM kI hiMsA kara mAMsa madirA ko khAte pIte evaM vyabhicAra karane laga gaye the phira bhI bhAgyavazAt kahIM-kahIM una jaMgaloM meM bhI una prAcAryoM kA padArpaNa ho hI jAtA thA aura ve apane atizaya prabhAva evaM sadupadeza dvArA una jaghanya karma kA tyAga karavA kara saddharma kI rAha para lAkara una jIvoM kA uddhAra kara hI DAlate the ataH una pUjyAcArya kA samAja para kitanA upakAra huA vaha hama jabAna dvArA kaha nahIM sakate haiN| rAva rAkhecA kI santAna rAkhecA khlaaii| Apake cAra putra va tIna putriye va aura bhI bahuta sA. parivAra thA / vaMzAvaliyoM meM likhA hai 1342 rAva rAkhecA kI dharma bhAvanA
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasUri kA jIvana] [osavAna saM0 1237-1262 wwwmany rAva-rAkhecA (Apane jainadharma kA bahuta pracAra kiyA ) AdU jAdU (Asala ne pArzvanAtha kA mandira banavAyA) mudA golhA jogar3a 1 (1-zatrujaya kA saMgha nikAlA) bhAnu rANu nAro . dAro devo ajjo + sAMgaNa siMho jAlo rANaka pAto (+zatrujaya kA saMgha) isa prakAra ApakI vaMzAvalI bahuta hI vistAra se likhI hai| inhoMne apane bAhubala se apane rAjya kA vistAra puMgala paryaMta kara diyA thaa| vi0 saM0 1012 meM puMgala ke rAkhecA bhopAla ne tIrtha zrI zatrukSaya kA saMgha nikAlA tathA duSkAla meM manuSyoM va pazuoM ko khUba hI sahAyatA dI isase rAkhecA bhopAla kI santAna puMgaliyA khlaaii| ina rAkhecA gautra kI vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0878 se vi0 saM0 1683 ke nAma likhe milate haiN| ukta nAmAvalI meM 136 mandira banavAye jAne kA 42 saMgha nikAlane kA 7 duSkAloM meM puMgaliyA gautrIya mahAnubhAvoM se jana, pazu rakSaNArtha puSkala dravya ke dAna dene kA, 11 kUpa va tIna tAlAba khudavAne va 41 vIrAM. ganAoM kA apane pati kI mRtyu ke pazcAt unake sAtha satI hone kA ullekha milatA hai / vaMzAvalyokta samaya ke pazcAt bhI vIra rAkhecA evaM puMgaliyoM ne sva-para kalyANAtha kiye hue kAryoM kI zodha khoja karane para isakA patA sahaja meM hI lagAyA jA sakatA hai / inakI paramparAoM ke dvArA nirmApita mandira mUrtiyoM ke zilAlekha bhI hastagata hue haiM; ve yathA sthAna de diye jaaveNge| 2- rAThor3a ar3akamala kitane hI saradAroM ko sAtha meM lekara dhAr3e pAr3a rahe the eka samaya acAnaka idhara se to ar3akamala apane sAthiyoM ke sAtha jaMgala meM jArahe the aura udhara se bhU bhramana karate hue prAcArya zrI devagupta sUri apane ziSya samudAya ke sAtha padhAra rahe the / dono kI paraspara eka sthAna para bheMTa ho gii| muniyoM ( bhikSuoM) ko dekha kara savAroM ne udAsa evaM khinna cita se kahA-are ! Aja to bhikSukoM ke darzana hue haiM / ataH zukana hI apa zukana hai / Aja dhana mAla kI AzA rakhanA to dUra hai kintu judhA tRpti ke liye bhojana milanA bhI duSkara hai / kisI ne kahA-inake zarIra ko cheda kara thor3A sA khUna nikAlA jAya to zukana pAla ho sakate haiN| ityAdi prAcAryazrI ne una saradAroM kI bAteM sunii| ve vicArane lage-yadi inake hRdaya kA bhrama nahIM miTAyA jAyagA to bhaviSya meM kabhI anya jaina zramaNoM ko burI taraha se samtApita kareMge / ataH ApazrI ne nirbhIkaniHzaMka cita se kahA-Apa loga kyA kaha rahe haiM ? kyA Apa loga hamAre khUna ko cAhate haiM ? yadi hamAre khUna kI hI ekamAtra AvazyakatA ho to Apa nissaMkoca khUna le sakate ho / hama saba apanA khUna dene ke lie taiyyAra haiM / Apake jaise khAnadAna rAjapUta-saradAra hama sAdhuoM ke grAhaka aura kaba mila sakate haiM ? rAThor3a rAva ar3akamala kI dhAr3a 1343
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0837-892] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ke nispRha, spaSTa vacanoM ko sunakara rudhirecchuka savAra kA mana lajjA se avanata hogayA / mAre lajjA ke muMha ko nIcA kara vaha kahane lagA-mahAtman ! Apa Apane sIdhe rAste padhAra jAiye / Apake khUna kI hameM kizcit bhI darakAra nahIM yadi Apako kucha dene kI icchA ho to Apa hameM aisA zubhAzIrvAda dIjiye ki hamAre mana kI abhIpsita abhilASAeM zIghra hI saphalIbhUta ho jaoNya / AcAryazrI ne mano'bhilASA pUraka sarvaduHkha vinAzaka parama pavitra dharmopadeza diyaa| jisase unhoMne bhI bhaviSya ke abhyudaya ko AzA para sUrijI ke caraNoM meM nata mastaka ho jaina dharma svIkAra kara liyaa| sUryAsta ho jAne se sUrIzvarajI vRkSa ke pRSTha bhAga para apanA Asana jamA kara pratikramaNAdi munItva jIvana ke nitya naimettika kAryoM meM saMlagna ho gaye aura idhara ar3akamalAdi rAThor3a savAra bhI vahI para sthita ho gye| rAtri meM kuMkuMma devI ne ar3akamala ko svapna meM kahA ki isa jagaha bhUmi ke andara bhagavAn pArzvanAtha kI pratimA hai ataH pratimAjI ko nikAla kara yahAM para zIghra hI mandira banavAnA prArambha kara denA / devI ke ukta kathana ko suna ar3akamala ne pUchA-Apake kathAnusAra mandira to banavA dUM para mere pAsa tadanukUla dravya nahIM haiM ataH usake liye bhI to koI sukha sAdhyopAya honA cAhiye / devI ne kahA-isa viSaya kI jarA bhI cintA na karo-pratimAjI ke pAsa hI akSaya nidhAna bhagarbha meM sthita hai use nikAla kara avilamba yaha zubha kArya prArambha kara denA / akamala ne devI ke vacanoM ko 'tathAstu' kaha kara svIkAra kiyaa| devI bhI adRzya ho punaH svanirdiSTa sthAna para lauTa aaii| isa svapna ke samApta hote hI ar3akamala kI AMkheM khula gaI / vaha prAtaHkAla zIghra hI uThakara AcAryazrI ke pAsa AyA aura parama kRtajJatA pUrvaka rAtri meM Aye hura svapna kA hAla niSedana kiyA / AcAryazrI ne pratyuttara meM pharamAyA-ar3akamala / Apa parama bhAgyazAlI haiM / devI kI Apa para pUrNa kRpA hai| isa kArya ko karake to avazya hI puNyopArjana karanA para devI kA nAma bhI sAtha hI meM sadA ke liye bhUmaNDala meM amara kara denA / isa para ar3akamala ne atyanta dInatA pUrvaka kahA-pUjya gurudeva ! maiM to eka pAmara-adharma-jadhanya jIva huuN| yaha saba to ApakI hI udAra kRpA kA parimANa hai ! tatkSaNa hI AcAryazrI ko sAtha meM lekara ar3akamala devI ke kiye hue saMketa sthAna para gayA / bhUmi ko khodI to devI ke kahe hue vacanAnusAra eka bhavya pArzvanAtha pratimA dIkha pdd'ii| dUsare hI kSaNa pratimAjI ke vAma pAva ko khodA to eka nidhAna bhI nikala gyaa| basa, phira to thA hI kyA ? ar3akamala kI sakala hRdayAntarhita abhilASAeM pUrNa ho gaI / aba to catura zilpajJoM ko bulavAkara eka ora to mandira banavAnA prArambha kara diyA aura dusaro ora nayA nagara basAne kA kArya / kuMkuMma devI ke darzana va svapna ke kAraNa mandira kA nAma kuMkuMma vihAra va nagara kA nAma devIpurI rakhane kA nirNaya kiyA gyaa| AcAryazrI ne ukta ghaTanA ke pazcAt zIghra hI anya prAntoM kI ora vihAra karanA prArambha kara diyA jaba tIna varSoM ke pazcAt mandira kA sampUrNa kArya sAnanda sampana hogayA to ar3akamala ne AcAryazrI ko bulavAkara bar3e dhUma dhAma se-mahotsava pUrvaka mandira va nagara kI pratiSThA krvaaii| kuMkuMma devI ko kuladevI sthApita kI ataH deva gurU kRpA se devIpurI bhI thor3e hI samaya meM acchA AbAda ho gayI / rAva ar3akamala ke eka putra huA jisa kA nAma kuMkuMma kuMvara rakkhA / bAda meM ar3akamala ke kramazaH pAMca putra va tIna putriya huii| isakA samaya paTTAvalI nirmAtAoM ne vi0 saM0885 kA likhaa| ar3a kamala kA mUla sthAna kanauja thaa| ar3akamala ke putra kuMkuMma ne zrIzatrujaya kA bar3A bhArI saMgha nikaalaa| svadhamI bandhuoM ko svarNa mudrikAoM kI pahirAvaNI dI tathA ora bhI kaI zubha kArya kiye jisase kuMkuma kI dhavala kIrti dUra 2 ke pradezoM meM phaila gaI / ina santAna paramparA bho kramazaH kuMkuma jAti ke nAma se pahicAnI jAne lgii| vaMzAvaliyoM meM ApakA parivAra isa prakAra likhA hai -manuSya ke punya prabala hote haiM taba binA prayatna hI deva devI sahAyaka bana jAte haiM / 1344 rAvajI ke putra kuMkuMma kA dharmakRtya Jain Education interational
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1262 ar3akamala UkAra ghajar3a deva maMgala (inake bhI vaMzAvaliyoM meM bahuta parivAra batalAye haiM) (inakI vaMzAvalI bahuta vistAra se likhI hai) / sAraMga zrIpati (maMdira) lAkhaNa cUr3A tolo pAto (vyApAra) (vyApAra) khumAna (zatruJjaya kA saMgha) isa prakAra rAva ar3akamala ke paramparA kI vaMzAvalI kA bahuta hI vistAra pUrvaka ullekha hai| kramazaH kuMkuma gautra kAlAtikramaNa ke sAtha hI sAtha kaI zAkhA pratizAkhAoM ke rUpa meM bhI pracalita hogyaa| jaise kuMkuma, copar3A, gaNadhara, kUkar3a, dhUpiyA, varavaTA, rAkAvAla, saMghavI aura jaabliyaa| ukta saba hI zAkhAeM eka kuMkuma gautra kI haiN| ataH ye saba hI eka pitA kI santAna-bandhutulya haiN| inakI kuladevI kuMkuma devI hai / koI saccAyikA ko bhI inakI kuladevI mAnate haiM / vaMzAvaliyoM meM uparokta jAtiyoM kA samaya evaM kAraNa isa prakAra batalAyA hai 1-kuMkuma gautra-rAva kuMkuma kI santAna kuMkuma khlaaii| 2-copar3A-yaha nAma copar3A grAma ke nAma para huaa| 3-gaNadhara-zAha bhairA ne zatruJjaya kA saMgha nikAlA aura vahAM para 1452 gaNadharoM kA eka paTTa bana vAyA taba se bhairA kI santAna gaNadhara jAti ke nAma se pahicAnI jAne lgii| 4-phUMkar3a-zAha narasI ne eka lakSa rupaye dekara marate hue kuMkar3e ko prANadAna diyA taba se hI narasI kI santAna kuMkaDa jAti ke nAma se prasiddha huii| 5-dhUpiyA-zAha jogo ne dhUpa kA vyApAra prArambha kiyA para jaba mandirajI ke liye dhUpa banAne kA maukA AtA taba itanI kastUrI eMva itra DAla detA thA ki mandira ke AsapAsa ke makAna va mahalle bhI dhUSa kI apUrva saurabha se saurabhazIla ho jAte / ataH loga unheM dhUpiyA 2 kahane lage / kAlAntara meM yahI jAti ke rUpa rUr3a zabda ho gyaa| 6-vaTavaTA-zAha nAtho var3A hI dharmAtmA puruSa thaa| usane eka devI kA mantra sAdhana kiyA thA para spaSToccAraNa nahIM kara sakane ke kAraNa devI ne aprasanna ho use zrApa de diyA jisase vaha vaTavaTA bolane lagA ataH loga use vaTavaTA kahane lge| kAlAntara meM unakI santAna ke liye bhI vaTavaTA zabda rUr3a-pracalita hogyaa| 7-rAMkAvAla-gaNadharapurA ke putra ke rAMkA se rAMkAvAla kahalAne lge| 8-saMghavI-sAevyapura se zAha sAvata ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA aura svadharmI bandhuoM ko pAMca 2 svarNa muhareM va bar3hiyA vastroM kI pahirAvaNI dI ataH ApakI santAna saMghavo ke nAma se prasiddha huI / vIra ar3akamala kA parivAra 1345 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 95
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 837-862] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 6-jAbaliyA-yaha nAma haMsI maskarI yA upahAsa meM par3A hai| isa jAti meM mutsaddI evaM vyApArI bar3e 2 nAmI nararatna hue haiN| mere pAsa jo vaMzAvaliye vartamAna haiM unakA ToTala lagAkara dekhA gayA to 361--jaina mandira banAye jIrNoddhAra karAye / 81-dharmazAlAeM bnvaaii| 85-bAra saMghoM ko nikAla kara tIrtha yAtrA kii| 101-bAra zrIsaMgha kI pUjA kara pahirAvaNI dii| 6-AcAryoM ke paTTa mahotsava kiye / 3-bAra duSkAla meM zatrukAra khulavAye / isa jAti kI vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0 1605 taka ke nAma likhe hue haiN| Upara jina satkAryoM evaM dharmakAryoM kA ullekha kiyA gayA hai vaha eka grAma yA kuTumba ke liye nahIM apitu isa jAti ke tamAma dharmavIroM ke liye jo mere pAsa kI vaMzAvaliyoM meM haiM likhe gaye haiN| eka samaya AcAryazrI anudAcala kI ora bihAra kara rahe the to eka girikandrA ke pAsa devI ke mandira meM bar3A hI rava zabda ho rahA thA unhoMne sunakara apane katipaya ziSyoM ke sAtha vahA~ gaye to kaI bakaroM ko kATa rahe aura bahuta se bakare bhaiMse thara thara kAmpa rahe the| sUrIjI ne usa karuNAjanaka dRzya ko dekhakara bar3e hI nirDaratA pUrvaka una logoM ko upadeza diyaa| bahuta tarka vitarka ke pazcAt rAva vinAyaka para sUrIjI ke upadeza kA kucha prabhAva par3A aura usane hukma dekara zeSa bakare bhaiMsoM ko abhayadAna pUrvaka chor3a diye / jaba eka mukhya saradAra para asara huA to zeSa to bicAre kara hI kyA sake ? rAva vinAyaka sUrijI se prArthanA kara apane grAma bhaMbhoriyA meM le gaye / sUrijI ne bhI lAbhAlAbha kA kAraNa jAna vahA~ para eka mAsa kI sthiratA karadI aura ahiMsAmaya upadeza dekara rAva vinAyaka ke sAtha hajAroM kSatriyoM ko jaina dharma kI zikSA dIkSA dekara jaina banA liye / rAba vinAyaka ne apanI jAgIrI ke 24 grAmoM meM udghoSaNA karavAdI ki koI bhI loga binA aparAdha kisI jIva ko nahIM mAre ityaadi| rAva vinAyaka ne apane grAma meM bhagavAna pArzvanAtha kA mandira banAkara samayAntara AcArya deva ke karakamaloM se pratiSThA krvaaii| paTTAvalIkAroM ne isa ghaTanA kA samaya vi0 saM0 633 kA likhA hai tathA zrApakI vaMzAvalI bhI likhI hai| rAva vinAyaka saM0633 mAdhava somadeva tor3o kolo ( ina sabakI baMzAvaliyA~ vistAra se likhI haiM) rAjadhara camuDarAya lAkhaNa mAlo (vyApAra meM) (zatruJjaya kA saMgha) | do rAgI kSatrI putrI upakezavaMza kanyA muMjala rAvata (zatruJjaya kA) bhojo rAvala sAlha jogar3a soharaNa (vyApAra) (mahAvIra maMdira) 1346 Jain Education international vinAyakiyA jAti kI utpatti ainelibrary.org
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1262 dIkSA lI dharaNa ne punar3a ne phAgune pUjyAcArya deva ke 55 varSoM ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ 1-upakezapura corar3iyA jAti zAha rAvata ne 2-kSatrIpura caMDAliyA 3-brahmapurI nAhaTA khUmANa ne 4-rAjapura paukaraNA sAraMga ne 5-dholapura rAMkA 6-carpaTa prAgvaTa nAthA ne 7-rAmapura joghar3ane 8-nAgapura devA ne 6-pATolI sUrA ne 10-bhavalIpura zrImAla 11-tIgaraDI desarar3A rAjasI ne 12-surapura gulecchA pethA ne 13-naMdapura pallIvAla durgA ne 14-mAthANI brAhmaNa zaMkara ne 15-DAgANI jaMghar3A dolA ne 16-pArasolI pArakha pomA ne 17-harSapura zreSTi phAgu ne 18-mAlapura toDiyANI kalhA ne 16-vIrapura samadar3iyA bhairA ne 20-DAmarela boharA mANDA ne 21-tArApura kSatriya rAmasiMha ne 22-nenAgrAma prAgvaTa AkhA ne 23-kIrAkuMpa prAgvaTa sehalA ne 24-gAludI prAgvaTa samarA ne 25-sanANI zrImAla sAMgaNa ne 26-hApaDI zrImAla rAMNA ne 27-DheDhiyA grAma bhUraMTa pokara ne 28-cAmar3IyA bhaTevarA nArAyaNa ne 26-mAMDavagar3ha karaNAvaTa celA ne 30-ujjaina hiMgar3a khemA ne 31-AghATa nagara agravAla jaitA ne 32-citrakoTa agravAla khIvasI ne 33-dAntipura prAgvaTa gomA ne 34-caMderI hIrA ne 35-mathurA rAvala ne sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAe~ vIra zAha sindhur3A DiDU 1347
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi. saM. 837-892] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya deva ke 55 varSoM ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ 1-pIlADI ke sughar3a jAti ke zAha gomA ne bha0 pArzvanAtha kA mandira karavAyA 2-nAgolI ke zreSThi , rAmA ne bha0 pAzvanAtha kA , 3-devajagrAma ke malla , zobhA ne bha0 mahAvIra .. 4-nAgapura ke kummaTa zAdala ne " 5-padmAvatI ke prAgvaTa / saMgaNa ne , 6-mANDavapura ke , bhImA ne bha0 zAntinAtha 7-uMsANI grAma ke , bhomA ne , 8-rAjalapura ke zrImAla cokhAne bha0 padmaprabhu -sohAgATI ke sucaMti catarA ne bha0 ajitanAtha 10-thAnapura ke gulecA chAjU ne bha0 pArzvanAtha 11-jAvalIpura ke dAkhA chahAr3a ne , 12-brahmapurI ke mosAlA nor3hA ne 13-zivapurI ke laghuSTi guNAr3ha ne bha0 mahAvIra 14-hAlaNa grAma ke desarar3A purA ne 15-murakkI grAma ke zrImAla noMdhaNa ne , 16-Anandapura ke ,, nAgar3a ne 17-DAmarelapura ke , depalla ne vIsaviharamAna 18-naravAra ke pallIvAla dharamaNa ne aSThapada 16-raNathaMbhora ke pokaraNA jehala ne bha0 mahAvIra 20-kSatrIpura ke rAvala dezala ne 21-bIjor3IgrAma ke agravAla , meMkaraNa ne bha0 zAntinAtha 22-AdhATa nagara ke kulahaTa , nAMnaga ne bha0 neminAtha 23-ratnapurA ke koparA , gosala ne bha0 AdIzvara 4-palhikApurI ke nAhaTA , ajar3a ne bha0 dharmanAtha 25-bhRgupura ke bhuter3A , AkhA ne bha0 mallinAtha 26-sopAra paTTana ke valahArAMkA ,, rAkhecA ne bha0 zAntinAtha 27-padmapura ke karaNAvaTa ,, mokala ne bha0 mahAvIra 28-rUNAvatI ke ciMcaTa , sAMgA ne , 26-kuntInagarI ke bhuMraTa , cAMpA ne , 30-harSapura ke toDiyANI ,, pethA ne bha0 pArzvanAtha 31-benAtaTa ke bhaTevarA , , saMkalA ne AcAryazrI ke 55 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1-candrAvatI se prAgvaTa lAkhA ne zrIzatruJjaya tIrtha kA saMgha nikAlA 2-upakezapura se zreSTivarya hAppA ne 3-nAgapura se coraDiyA jaisiMga ne 1328 sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe~ mammarwanamanwr
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1237-1262 4-sopAra paTTana se zrImAla sAMgA ne 5-tAmbAvatI se rAMkA narasiMga ne 6-caMderI se karaNAvaTa lAdhAsobhA ne 7-AghATa nagara se pArakha AlhaNa ne 8-bhavAnIpura se nAhaTA jogar3a ne 6-khaTakUpa nagara se kanojiyA harapAla ne 10-mathurApurI se bhuraMTa dedA kAnA ne 11-mAlapura se suceti kumbhA rAmA ne 12-bhadrAvatI se prAgvaTa nAthA ThAkurasI ne 13-zivanagara se maMtrI korapAla ne 14-banArasI se samadar3iyA gajA ne zrI sammeta zikharajI kA saMgha nikAlA 15-khaMDelA nagara se zrImAla sUrajana ne zrI zatruJjaya 16-pAlhikA se bhaTevarAthAnA ne 17-koraTapura se prAgvaTa rAjA ne 18-padmAvatI se prAgvaTa kaMpA ne 16-nAgapura ke tAMter3a gomA ne saM0 847 meM duSkAla par3A usameM karor3a dravya vyaya kara deza vAsI bhAiyoM evaM nirAdhAra pazuoM ke prANa bcaaye| 20-pAlhikA ke prAgvaTa rAmAne saM0 852 meM bar3A bhArI duSkAla par3A jisameM karor3oM dravya vyaya kiye 21-upakezapura ke zreSThi gopAla ne saM0864 meM bhayaMkara duSkAla par3A usameM manuSyoM ko anna pazuoM ___ ko ghAsa diyaa| 22-medanipura ke jAghar3A rAvala ne eka vApI banAI jisameM eka lakSa dravya kharca kiyaa| 23-brahmapurI ke zrImAla karmA kI vidhavA putrI dhApI ne eka talAba banAyA asaMkhya dravya lgaayaa| 24-jogaNIpura ke caMDAliyA neNasI kI mAtA ne eka talAba eka vApi khudAI jisameM bahuta dravya vyaya kiyaa| 25-upakezapura ke desarar3A bhImasiMha yuddha meM kAma AyA usakI aurata zRMgArade satI huI chatrI pUjije / 26-candrAvatI rAmA jisa yuddha meM kAma AyA usakI strI bholI satI huI chatrI mAgha nauvI ko| 27-rAjapurA kA maMtrI rANaka yuddhameM kAma AyA usakI strI suganI satI huI chatrI vaizAkha vada 3 mailA ityAdi vaMzAvaliyoM se saMkSipta se nAmAvalI mAtra likhI gaI hai| sacetI kuna tilaka Apa the, paTTa tetAlIsavA pAyA thaa| deva gupta sUrIzvara jina kA, devoM ne guNa gAyA thA / bhUpati bhramara caraNa kamaloM meM, jhuka jhuka zIza namAte the / vidvatA kI dhAka sunakara, bAdI saba ghabarAte the| // iti bhagavAna pArzvanAtha ke paTTa tetAlIsaveM AcArya devagupta sUrIzvara mahAn pratibhAzAlI prAcArya hue / / surIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1346
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-652] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwwwwww 44-AcArya-zrIsiddhasUri (9veM) vIra reSThikule tu hIrakasamaH siddhAkhyasUrirmahAn / dakSo vAdi samUhamAnagajatAnAze sutIkSNAGkazaH // nityazcaiva tu rAjamaNDalagataH kRtvA parAstAn parAn / labdhA'labhyayazazca dharmavijayaM sampAdya pUjyo'bhavat // ke rama pUjya AcArya zrI siddhasUrIzvarajI ma. jaina dharma rUpa zubhra gamana meM sUrya kI bhAMti prakAza karane vAle, prakhara vidvAn, atizaya prabhAvazAlI, jinadharma pracAraka AcArya hue / ApazrI ne vidyA sampAdana karane meM jitanI nipurNatA, dakSatA evaM kArya kuzalatA se kAma liyA vaise hI jJAna dAna karane meM, zAstrAdhyayana karavAne meM evaM tAtvika siddhAntoM ke marma ko samajhAne meM cAturyakalA paripUrNa pANDitya kA paricaya diyaa| jJAna dAna kI atyanta udAravRtti ke sAtha hI sAtha tapazcaryA rUpa kaThora tapazcaraNa ko aGgIkAra karane meM bhI Apa karmaTha mahAtmA the| tapastejapuJja ke atizaya avarNanIya prabhAva se prabhAvita hue surAsuradaityadAnavendra Adi se Apa pUjita pAdapadma the| ApazrI ke caraNAravindaHmakaranda ke abhilASI milinda ApazrI kI jJAna, tapa rUpa saurabha se AkarSita ho sadaiva sevA ke liye pipAsuoM kI bhAMti utkaNThita evaM lAlAyita rahate the| tapazcaryAdi saMyamita jIvana kI kaThoratA ke kAraNa kaI vidyAoM ko Apa siddha kara cuke the| sArAMza Apake pAvana jIvana kA avataraNa bhI loka kalyANArtha hI huA / paTTAvalI nirmAtAoM ne Apake jIvana ke viSaya meM vizad prakAza DAlA hai kintu grantha vistAra bhaya se maiM yahA~ saMkSepa meM hI likha detA huuN| marudhara bhUmi ke alaMkAra aura svarga ke sadRza DiDUpura nAma kA eka atyanta ramaNIya nagara thA / vahA~ ke nivAsI dhanadhAnya se bar3e hI samRddhizAlI aura iSTabalI the| vyApAra meM to ve itane agrasara the ki-deza videza Adi meM unakA vyApAra prabala parimANa meM calatA thaa| vyApArika unnati ke mukhyatayA nyA aura puruSArtha rUpa tIna sAdhana haiM vyApArika avasthA kI prabalavRddhi ke sAtha hI sAtha ukta tInoM hI sAdhana pracUra parimANa meM vRddhi gata ho rahe the / ataH vahA~ ke saba loga saba taraha se sukhI evaM AnaMdita the| nagara ke andara va bAhira kaI jina mandira the jinake ucca zikharoM ke svarNamaya kalaza madhyAnha meM sahasra rAzi kI prakhara razmiyoM se pradarzita ho camakate the| pavana kI tIvratA ke sAtha hI sAtha mandira kI uccattama patAkAeM phaharAtI huI jaina dharma ke bhAvI abhyudaya kA sUcana kara rahI thii| usa nagara ke pramukha vyApAriyoM meM adhika loga upazavaMza ke hI the| inhIM meM zreSTi gautrIya zAha limbA nAmaka eka seTha bar3A hI vikhyAta thaa| ApakI gRhadevI kA nAma rolI thaa| Apa apane nyAyopArjita zubha dravya kA zubha sthAnoM meM upayoga kara apane jIvana ko saphala kiyA karate the| tadanusAra Apane tIna bAra tIrthoM kI yAtrArtha bRhata saMgha nikAla kara akSaya puNyarAzi kA sampAdana kiyaa| Agata svadharmI bhAiyoM ko svarNamudrikAeM evaM amUlya vastroM kI pahirAvaNI dii| sAta bar3e yajJa (jImaNavAra ) kiye / yAcakoM ko puSkala dAna diyA / isa prakAra aura bhI aneka janopayogI zubha kArya kiye| svadharmI bhAiyoM kI ora to ApakA sadaiva lakSya hI rahatA thA ataH jaba kabhI kisI tIya bandhuoM kI vizeSa paristhiti se Apa avagata hote use hara taraha se sahAyatA pahu~cAne kA prayatna AcArya siddhasUri kA jIvana
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya siddhamuri kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 karate / usa samaya ke dharmAcAryoM kA jAtIya prema viSayaka upadeza hI aisA milatA va Apa svayaM bhI isa bAta ke pUre anubhavI the ki svadharmI bandhu rUpa upavana harA bharA gula camana rahA to nyAti jAti samAja evaM dharma kI bhI unnati hI hai| yahI kAraNa thA ki usa samaya hamAre Atma bandhuoM se daridratA ne Azraya nahIM liyA thA / ve loga sAdhAraNa dhArmika sAmAjika kAryoM meM lAkhoM rupaye vyaya kara dete the kintu itane meM bhI unako kisI prakAra kI kalpanA nahIM hotii| zAha limbA ke sAta putra aura pA~ca putriyAM thI / ukta putroM meM eka phUbhar3a nAma kA lar3akA atyanta tejasvI bhAgyazAlI evaM dhImAna thA / ApakI vIratA, udAratA, gambhIratA, dharmajJatA, paropakAra parAyaNatA va sva0 para kI kalyANa bhAvanAoM kI utkarSatA dina dUnI rAta caugunI bar3ha rahI thii| deva, guru, dharma para to zizukAla se hI ApakI dRr3ha zraddhA thI / tAtparya yaha ki-laghukarmI jIva meM hone vAle rAtra hI guNa pUnar3a meM yathAvat vartamAna the| bhAgyavazAt eka samaya bhU-bhramana karate hue AcAryazrI devagupta sUrIzvarajI mahArAja apanI ziSya maNDalI ke sAtha DiDUpura nagara kI ora padhAra rahe the| DiDUpura nivAsiyoM ko jaba isa bAta ko khabara huI to unake hRdayoM meM dharma prema kA apUrva utsAha prAdurbhUta ho gyaa| ve atyantotsAha pUrvaka AcArya zrI ke nagara prabeza mahotsava ke kArya meM saMlagna ho gaye / kramazaH sUrIzvarajI ke padArpaNa karane para DiDUpura zrI saMgha ne puSkala dravya vyaya kara jainetara jana samAja ko Azcarya cakita karane vAlA utsAha prada nagara praveza mahotsava kiyA / sthAnIya mandiroM ke darzana ke pazcAt AcAryazrI ne Agata jana samAja ko prArambhika mAGgalika dharma dezanAdi pazcAt sabhA visarjita huI / sUrIzvarajI kI vyAkhyAnazailI kI apUrvatA ne jana samAja ko apanI ora itanA Akarpita kiyA ki vyAkhyAna sthala vyAkhyAna ke samaya binA kisI bhedabhAva ke samAdhi pUrvaka khacAkhaca bhara jAtA thaa| jaina aura jainetara saba hI vyAkhyAna zravaNa ke liye umar3a pdd'te| eka dina prasaGgavazAt AcAryazrI ne apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki-mahAnubhAvoM ! jIva anAdi kAla se isa saMsAra cakra meM cakravata paribhramana karatA rahA hai svakRta zubhAzubha karmoM ke anusAra arahaTTa mAla kI bhAMti sukha evaM duHkha kA vicitra anubhava kara rahA hai| kabhI zubha karmoM kI prabalatA se deva Rddhi ke anupama sukha kA AsvAdana karatA hai to kabhI pApa karmoM kI jaTilatA se naraka kI nArakIya vedanA kaa| isa prakAra sukha duHkha mizrita vicitra avasthAoM meM isa jIva ne ananta janma dhAraNa kiye haiM / kahA hai egayA devaloe su naraesu vi egayA / egayA Asura kAyaM ahA kammehiM gacchai / evaM bhava saMsAre saMsarai suhAsuhehiM kammehiM / jIvo pamAya bahulo samayaM goyama mA pamAyae / arthAt-yaha jIva svopArjita karmoM ke vazIbhUta kabhI deva loka meM to kabhI naraka meM kabhI svarga ke anupama deva rUpa meM to kabhI rAkSasIya rUpa meM pramAda vaza 84 lakSa jIva yoni kA pAtra banatA rahatA hai ataH dharma kArya meM yA Atma zreya meM kSaNa mAtra kA bhI pramAda nahIM karanA cAhiye / dharmakArya meM mana ko dRr3ha rakhate hue vItarAga kI AjJA kA ArAdhanA ho isa loka aura paraloka ke liye kalyANa kArI va bhava bhramana se mukta karane vAlA hai| vItarAga ke mArga kI ArAdhanA karane meM bhI uttama sAmagrI kI AvazyakatA hai vaha sAmagrI bhI anantakAla paribhramana karate hue kabhI punyodaya se hI milatI hai| ataH Aja prApta sAmagrI kA sadupayoga karane meM hI jIvana ke abhISTa siddhi kI sArthakatA hai| yadi suradurlabha dharma karane yogya uttama sAdhanoM ke hastagata hone para bhI mokSa mArga kI ArAdhanA na kI jAya to punaH punaH aisI sAmagrI milanA bahuta kaThina hai| isa mAnava deha kI alokikatA ke liye vizeSa kahane kI AvazyakatA nahIM hai| Apa evaM vicArajJa haiN| astu AcAryazrI kA upadeza 1351
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0822-652] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kre| samajhadAroM kA to sarvaprathama yahI kartavya ho jAtA hai ki ve mokSamArga kI suSTuprakAreNa aArAdhanA namArga kI ArAdhanA yA cAritravatti kI utkrapratA koI asAdhya vasta nahIM haiN| isameM to kevala bhAvoM kI hI mukhyatA hai| sAMsArika viSaya kapAyoM kI ora se muMha mor3akara Atmonnati kI ora lakSya daur3Ane se yAtma zreya kA anupamAnanda sampAdana kiyA jA sakatA hai| Apa loga jitanA kaSTa dhanopArjana evaM kauTambika pAlana poSaNa va rakSaNa ke liye uThAte haiM usameM se eka aMza jitanA kaSTa Atmonnati ke kArya meM uThAyA kareM to mokSamArga kI ArAdhanA bahuta hI sugamatA pUrvaka kI jA sakatI hai / zAstrakAroM ne pharamAyA hai NANaM ca daMsaNaM ceva cArata ca tavotahA / eya ggamaNupattA jIvA gacchanti sauggiN|| ArthAt-zAna, darzana, cAritra aura tapa ina cAroM kI ArAdhanA karane se mokSamArga kI ArAdhanA hotI hai| yadi mokSa ke ukta cAra aGgo kI jadhanya ArAdhanA bhI kI jAya to ArAdhaka jIva 15 bhavoM meM to avazya hI mokSa prApta kara sakatA hai| isa prakAra AcAryazrI ne upasthita jana samAja ko vairAgyamaya evaM mArmika upadeza diyA ki sabhA meM Aye hue sabhI logoM ke hRdaya meM vairAgya kI lahareM hiloreM khAne laga gaI / unheM saMsAra arucikara evaM ghRNA spada jJAta hone lgaa| cAritra mohanIya karma ke udaya se saba logoM ke vicAra to vicAroM meM hI vilIna hogaye para zA0 limbA ke putra pUnar3a ke hRdaya para usakA gambhIra asara huaaa| use kSaNa mAtra bhI saMsAra meM rahanA bhayAnaka jJAta hone lgaa| vaha socane lagA-sUrijI kA kahanA akSarazaH satya hai / yadi prApta svaNovasara kA sadupayoga mokSa mArga kI ArAdhanA meM na kiyA jAya to jIvana kI sArthakatA yA vizeSatA hI kyA hai ? aise avasara puNya kI prApti prabalatA se hI sambhava hai ataH samaya ko sAMsArika viSaya kaSAyoM meM kho denA ayukta hai| isa prakAra ke vairAgya kI unnata bhAvanAoM meM AcAryazrI kA vyAkhyAna samApta hogyaa| saba logoM ne vIra jayadhvani ke sAtha apane 2 gharoM kI ora prasthAna kiyA / punar3a bhI vicAroM ke pravAha meM bahatA huA apane ghara gayA para usake mukha para pratyakSa jhalakatI huI vairAgya kI spaSTa rekhA chipI nahIM sakI / usane jAte hI mAtA pitAyoM se dIkSA ke liye AjJA maaNgii| para ve kaba cAhate the ki gArhasthya jIvana kA sakala bhAra bahana karane vAlA pUnar3a una saboM ko chor3a kara bAtoM hI bAtoM meM dIkSA lele / unhoMne pUnar3a ko moha janaka vilApoM se saMsAra meM rakhane kA bahuta prayatna kiyA para jisako AtmasvarUpa kA sajJAna ho gayA vaha kisI bhI prakAra pralobhana se bhI saMsAra rUpa kArAgraha meM nahIM raha sakatA hai| punar3a kA bhI yahI hAla huaa| pAnI meM lakIra kheMcane ke samAna mAtA-pitAoMke samajhAne ke sakala prayatna niSphala hue| punar3a ke vairAgya kI bAta sAre nagara bhara meM phaila gii| kaI mahAnubhAva to pUnar3a ke sAtha dIkSA lene ko bhI udyata ho gye| sUrijI ke tyAga vairAgyamaya vyAkhyAna jala ne vairAgiyoM ke vairAgyAMkura ko aura praspharita evaM vikasita kara diyaa| 870 mAgha zuklA pUrNimA ke zubha dina zA0 limbA ke mahAmahotsava pUrvaka vairAgI pUnar3a zrAdi 16 naranAriyoM ko sUrijI ne bhagavatI jaina dIkSA de pUnar3a kA nAma kalyANakumbha rakha diyA ! muni kalyANakumbha ne bhI 22 varSe paryanta gurukulavAsa meM raha kara vartamAna sAhitya kA gaharA adhyayana kiyaa| AcArya paTTa yogya sarvaguNa zrAcAryazrI kI sevA meM rahakara sampAdita kara liye / ataH zrIdevaguptasUri ne apane antima samaya meM kalyANa kumbha muni ko upakezapura meM zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka sUri padArpaNa kara zrApakA nAma paramparAnusAra siddhasUri rakha diyaa| paTTAvalIkAroM ne Apake sUripada kA samaya vi0 saM0 862 mAgha zuklA pUrNimA likhA hai| AcAryazrI siddhasUrijI gahAn pratibhAzAlI ugravihArI, dharmapracAraka prAcArya hue | Apake tyAga, vairAgya kI utkRSTatA evaM bhAvoM kI uccatA kA jana samAja para paryApta prabhAva par3atA thaa| Apake zAsana samaya meM caityavAsa kI zithilatA ne ugra rUpa dhAraNa kara liyA thA para Apake hitakArI upadeza se evaM kriyAoM 1352 zAha punar3a kI dIkSA-sArida w.jainelibrary.org
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1262-1352 kI kaThoratA se unakI zithilatA meM AzAtIta sudhAra huaa| Apa karma siddhAnta ke pUrNa marmajJa the ataH Apa samajhate the ki-jisa jIva kA jitanA kSayopazama huA hai vaha jIva utanA hI nirmala cAritra pAla skegaa| isa viSaya meM propegaNDA kara sAdhu samAja meM chala, kapaTa, mAyAmithyAtva kA bardhana kAnA to prApta zithilatA se bhI adhika ghAtaka evaM samAjonnati kA bAdhaka hai| astu, jahAM taka kisI vyakti se zAsana kA ahita na hotA ho vahAM taka use sarvathA heya nahIM samajhanA cAhiye / yadi unheM kriyAoM kI zithilatA ke kAraNa samAja se pRthak kara diyA jAya to zAsana kI unnati ke bajAya avanati hI kI vizeSa sambhAvanA hai| samAja kA eka dala unheM avazya hI mAna evaM pratiSThA se sammAnita karegA aura isa taraha hamArI adUradarzitA ke kAraNa sAmaja meM vaimanasya evaM kalaha kA bhISaNa tANDava nRtya dRSTigocara hone lagegA / ataH zAsana ke eka aGga ko apanA kara rakhanA hI bhaviSya ke liye hitakara hai| dUsarI bAta caityavAsiyoM kA kaI rAjA mahArAjAyoM para prabhAva hai aura jainadharma kI unnati meM inakA vizeSa sahayoga bhI hai ataH inake sAtha acchA bartAva rakhane se eka to jaina saMva kA saMgaThana dRr3hamajabUta rahegA aura dUsarA rAjakIya sattAoM ke AdhAra para caityavAsiyoM se jainadharma kA pracAra bahuta hI sugamatA pUrvaka karAyA jA skegaa| ApasI prema evaM ekyatA kI sudRr3ha zakti ke kAraNa vAdiyoM kA susaMgaThita AkramaNa bhI hamAre zAsana bala ko vicchinna karane meM samartha nahIM ho skegaa| isa prakAra ke zrApake nirmala vicAra zAsana ke hita sAdhana meM sadA hI upakArI siddha hue / sUrIzvarajI ma0 isa prakAra vAtsalya bhAva ko apanAye hue bhUmaNDala meM idhara udhara dharma pracArArtha paribhramaNa karane lge| sAlacA jAti-AcAryazrI siddhasUrijI ma0 vihAra karate hue kramazaH kheTakapura nagara meM padhAre / vahAM para ApazrI kA vyAkhyAna krama prati dina ke bhAMti prArambha hI thaa| jaina va jainetara samAja AcAryazrI kI dana zailI se AkarSita ho sadaiva binA kisI vidhana ke vyAkhyAna zravaNakrama prArambha hI rkhtii| cAlakya vaMza kA vIra sAlU bhI eka bar3A hI bhajanI saradAra thaa| vaha nirantara bhagavad bhakti yA bhajana meM hI masta rahatA / usane bhI jaba zrAcAryazrI ke vyAkhyAna kI prazaMsA sunI to bhagavadbhakti kA anurAgI premavaza zrAcAryazrI kA vyAkhyAna zravaNa karane niyama pUrvaka Ane jAne lgaa| eka dina prasaGgataH sUrijI ke vyAkhyAna meM bhagavad bhakti kA prasaGga cala par3A / Aye hue viSaya kA spaSTIkaraNa karate hue zrAcAryazrI ne dhyeya va dhyAna kA vizada vivecana kiyA / viSaya kA vistAra karate hue aApane pharamAyA ki-dhyAna kA lakSya dhyeya para hI avalambita hai| kaI bhadrika mahAnubhAva dhyeya ko aura dhyAna nahIM dete hae ekamAtra bhajanAdi meM hI saMlagna rahate haiM para dhyeya ke sAGgopAGga svarUpa ko pahicAne binA ve bhajana Adi dhArmika kRtya usa taraha kI iSTa siddhi ko karane vAle nahIM hote jaise ki dhyeya ko pahicAna kara dhyAna karane vAloM ke kArya hote haiM / ataH dhyAna athavA bhajanAdi pAramArthika-Atmonnati ke kArya dhyeya-lakSya bindu ko sthira karake hI kiye jAne caahiye| udAharaNArtha-eka kisI vyakti ko sau kosa dara nagara ko jAnA hai| vaha sau kosa ko pAra karane ke liye prati dina 15-20 kosa calatA hai para usako nagara kI nirdiSTa dizA va sthAna kA nizcita jJAna nahIM hone ke kAraNa vaha adhika calane vAlA hone para bhI ita uta mArga se skhalita hone ke kAraNa bhaTakatA phiregA taba eka AdamI isake viparIta eka yA AdhA kosa hI prati dina calatA hai para vaha nirdiSTa nagara ke ThIka rAste se prayANa karatA hai to avazya hI kucha dinoM ke pazcAt binA kisI vinna ke vaha apane lakSya bindu nagara ko prApta kara legaa| calane kI apekSA usakA parizrama atyanta kaThora va kaI gunA jyAdA hai taba lakSya bindu kI nizcintatA ke kAraNa alpa parizramI bhI svaiSTa siddhi ko prApta kara sakatA hai / ataH manuSya kA bhI yaha kartavya hai ki vaha pahale apane dhyeya ko ( jisakA dhyAna karatA hai usako) pahicAna le ityAdi / rAva selu ke yaha bAta jaca gaI ataH vaha kisI samaya AcAryazrI ke pAsa meM Akara pUchane lagA-mahAtman ! sAlecA jAti kA utpatti wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0862-652 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Apane apane vyAkhyAna meM dhyeya va dhyAna ke viSaya meM jo kucha pharamAyA thA use maiM acchI taraha se samajhanA cAhatA hU~ / sUrijI ne bhI Izvara ke sat svarUpa ko samajhAte hue kahA rAvajI ! pratyakSato na bhagavAn RSabho na viSNu rAlokyata na ca haro na hiraNya garbhaH teSAM svarUpa guNamAgama samprabhAvAta / jJAtvA vicAra mata ko'tra praapvaadH|| arthAt-isa samaya pratyakSa meM na to bhagavAna RSama Adi deva haiM aura na bhagavAn brahmA, viSNu, mahA. deva hI haiM, para unake jIvana ke viSaya ko AgamoM se tathA unakI zrAkRti ( mUrti ) se unakI pahicAna kI jA sakatI hai ki Izvaratva guNa kisa deva meM hai ? jisa deva meM rAga, dveSa, moha prema, krIr3A, icchAdi koI bhI vikAra nahIM vahI saccA deva hai| unakI hI bhakti, bhajana, upAsanA karane se jIvoM kA kalyANa hotA hai| isa taraha Izvara ke sakala guNoM kA AcAryazrI ne khUba hI spaSTIkaraNa kiyaa| AcAryazrI kA kahanA rAva sAlU ke samajha meM aagyaa| usane apane kadamba sahita jaina dharma ko svIkAra kara liyaa| ataH prabhRti vaha vItarAga deva kA ananya bhakta va paramopAsaka bana gyaa| rAva sAlU jaise dravya sampanna thA vaise putrAdi vizAla parivAra kA svAmI bhI thaa| usake pA~ca suyogya, vIra putra the| rAva sAlU ko AcAryazrI ke vyAkhyAna meM itanA rasa aAtA thA ki vaha prAcAryazrI ke sAtha dharmAlApa karane meM apane bahuta se samaya ko lagA detA thaa| dharma prema ke pavitra raMga se vaha raMgA gayA / jaina dharma ke prati usakI apUrva zradvA evaM dRr3ha anurAga ho gayA / dharma kA prabhAva to usa para itanA par3A ki-rAva sAlU ne bhagavAn RSabhadeva kA eka mandira bnvaayaa| zatruJjaya tIrtha kI yAtrA ke liye saMgha nikAla kara svadharmI bhAiyoM ko pahirAvaNI de apane jIvana ko kRtArtha kiyA / kramazaH saba tIrthoM kI yAtrA kara atula puNya sampAdana kiyaa| isa taraha rAva sAlU ne apane jIvana meM aneka dharma kArya kiye / rAva sAlU kI santAna sAlecA jAti ke nAma se pukArI jAne lgii| isa ghaTanA kA samaya vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0612 kA likhA hai / sAlecA jAti ko vaMzAvalI bahuta hI vistAra pUrvaka milatI hai-tathAhi rAva sAlU vi0 saM0 112 sAMgaNa rAvala noMdhaNa murArI mAdhU (pArvamandira ) (vyApAra) koka kAlhaNa (vyApAra) aramI AdU AdU saMgAra khaMgAra dArI jhAlo jogar3a (mahAvIra kA mandira) (zatruJjaya saMgha) vIrama saMgo Ano mAno jaito devo nArAyaNa bhImA kheta gAna (zatruJjaya saMgha ) kItU sAMgo wwwwwwwwwwwwwwwwww (Age bahuta vistAra se hai) sAlecA jAti kI vaMzAvalI ... Jain Edu1354 national
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 marwanamurarimmanna inake vaivAhika sambandha ke liye vaMzAvalIkAra kahate haiM ki rAjapUtoM aura upakezavaMziyoM donoM ke hI sAtha inakA vivAha sambandha thaa| mere pAsa jo vaMzAvaliyeM vartamAna haiM unase pAyA jAtA hai ki sAlecA jAti ke loga vyApArAdi ke kAraNa bahuta se grAmoM meM phaila gaye the| boharagateM karane se inako sAlecA boharA bhI kahate haiN| isa jAti ke udAra nararatnoM ne aneka grAmoM meM mandira bnvaaye| kaI bAra tIrtha yAtrArtha saMgha nikAle / svadharmI bhAiyoM ko pahirAvaNI meM puSkala dravya dekara vAtsalya bhAva prakaTa kiyaa| yAcakoM ko to itanA dAna diyA ki una logoM ne Apake yazogAna ke kaI kavitta evaM gIta banAkara ApakI dhavala kIrti ko amara banA diyaa| tuNDa gautra-bAghamAra-bAghacAra jAti-tuMgI nagarI meM suhar3a rAjA rAjya karatA thaa| vaha brAhmaNa dharma kA kaTTara upAsaka thaa| usane brAhmaNoM ke upadeza se eka yajJa karane kA nizcaya kiyA thA, aura zubha muhUrta meM yajJa kA kArya prArambha kara diyA thaa| usa yajJa ke nimitta hajAroM mUka pazu ekatrita kiye gaye the| puNyAnuyoga se usI samaya AcAryazrI siddhasUrijI bhU-bhramaNa karate hue tuMgI nagarI meM padhAra gye| jaba Apako mAlUma huA ki yahA~ yajJa meM hajAroM jIvoM kI bali dI jAyagI taba to ApakA hRdaya pazuoM kI karuNAjanaka sthiti se bhara gyaa| Apa binA kisI saMkoca ke rAjA ko ahiMsA dharma kA pratibodha dene ke liye rAja sabhA meM padhAra gaye / rAja siMhAsana se uTha kara vandana kiyA sUrijI ne dharmalAbha AzIrvAda dekara pharamAne lage ki-rAjan ! mahAna pavitra dayA ke sAgara svarUpa aneka mahApuruSoM kI khAna-ikSvAku (sUrya) vaMza meM utpanna hokara bhI anartha paripUrNa yaha kyA jaghanya kArya kara rahe haiM ? rAjA-mahAtman ! varSA ke abhAva se gata varSa yahA~ duSkAla thA va isa varSa bhI varSA ke cinha nahIM dikhalAI par3a rahe haiM ataH brAhmaNoM ke kahane se devI devatAoM ko prasanna karane ke liye hI yaha saba yajJa--prapazca kiyA jA rahA hai| devI devatAoM ke santuSTa hone para varSA nirvina ho jAyagI ataH sakala jana samudAya meM zAnti evaM prAnanda kA navIna saukhya laharAne lgegaa| sUrijI-rAjan ! yaha zAnti kA upAya nahIM para isa bhava aura para bhava meM azAnti kA hI kAraNa hai / duniyA~ ko to punya pApa Adi jaise zubhAzubha karmoM kA udaya hogA-bhoganA par3egA para isa jaghanya kArya se Apako to ina jIvoM kA yadalA avazya denA pdd'egaa| bhalA-ye tRNa bhakSaNa kara apane pyAre prANoM kI rakSA karane vAle niraparAdhI mUka prANI yajJa meM tar3apha 2 kara marate hue Apako kaisA AzIrvAda deveMge? inakI durAzIza se zrApakA isa bhava parabhava meM kyA pariNAma hogA? Apako jIva hiMsA rUpa kaTuphala kA anubhava nArakIya asahya yAtanAyoM dvArA karanA par3egA isakA bhI Apa jarA vicAra kIjiye / isa prakAra sUrijI ne hiMsA kI bhISaNatA kA va nArakIya jIvana kI karAlatA kA sAkSAt citra rAjA ke hRdaya paTala para aGkita kara diyaa| AcAryazrI ke dvArA kahe gaye ina mArmika zabdoM ne rAjA ke hRdaya meM dayA ke aGkara aMkurita kara diye / ataH rAjA ne prAcAryazrI ke vacanoM ko hRdayaGgama karate hue kahA-mahAtman ! yaha yajJa to mere dvArA prArambha karAyA jA cukA hai ataH pUrA bhI karavAnA par3egA para bhaviSya meM abase jIva hiMsA rUpa yajJa kabhI nahIM kruuNgaa| maiM Apake sAmane Izvara kI sAkSI pUrvaka ukta pratijJA karatA huuN| sUrijI-rAjana ! hameM to isameM kiJcit bhI svArtha nahIM hai hama to eka mAtra Apake hita ke lie kahate haiM ki parabhava meM bhI Apako kisI prakAra kI yAtanA kA anubhava nahIM karanA pdd'e| Apa svayaM apanI buddhi se vicAra sakate haiM ki jitane jIvoM ko isa samaya Apa yajJa ke liye maravA rahe haiM ve hI jIva bhavAntara meM aApake zatru ho Apake prANoM ke hartA bneNge| Apako bhI isI taraha kI burI mauta se maranA pdd'egaa| isa prakAra AcAryazrI ne parabhavoM ke duHkhoM kA sAkSAt citra rAjA ke nayanoM ke samakSa citrita kara diyaa| sUrIzvarajI ke upadeza se prabhAvita rAjA ne kisI kI salAi liye binA hI saba pazuoM ko chor3akara abhayadAna tuMga gautra ghAghamAra jAti kI utpatti 1355
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-652] [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa de diyaa| ve becAre niraparAdhI mUka jIva bhI zrAcAryazrI kA upakAra mAnate hue va tuGgopura nareza ko sahRdayatA pUrvaka AzIrvAda dete hue cale gaye aura apane 2 bAla baccoM se utsukatA pUrvaka mile / jaba yaha samvAda svArthalolupI brAhmaNoM ko milA to ghe eka dama nisteja ho gye| unake hoza havAsa ur3a gaye / unakI lambI caur3I sampUrNa AzAoM para pAnI phira gyaa| ve sabake saba udvinna citta ho rAjA ke pAsa Aye aura kahane lage-nareza ! Apane nAstikoM ke kahane meM Akara yaha kyA anartha kara DAlA? gata varSa to duSkAla par3A hI thA kintu isa varSa jo duSkAla par3a gayA to saba duniyA~ hI yama kA kavala bana jaaygii| devI devatAtroM ko rupa hone para to na mAlUma kyA 2 duHkha sar3ana karane pdd'eNge| rAjan ! kisI kSudhAtura vyakti ke sAmane SaTsa saMyukta bhojana kA thAla rakhakara punaH kheMca lenA kitanA ayukta evaM bhayaGkara hai ? Apane bhI to yahI kArya yajJa ko prArambha kara devI devatAoM ke liye kiyA hai| prabho ! abhI taka to kucha bhI nahIM bigaDA hai| abhI bhI Apa pazaoM ko maMgavA kara devatAyoM ko yajJa vihita balI dekara jana samAja ko sukhI banA sakate haiN| yaha napocita paramaparAgata dharma bhI hai| rAjana! Apake parvajoM ne bhI aisA hI kiyA va Apako bhI aisA hI karanA cAhiye / brAhmaNoM ne hara eka prakAra se rAjA ko samajhAne meM kamI nahIM rklii| bhAvI bhaya va yajJa se hone vAle sukha rUpa pralobhana pAza meM baddhakara svasvArtha sAdhanA kA unhoMne saphala prayoga kiyA para ahiMsA ke raGga meM raMge hue rAjA para unake vacanoM kA kiJcita bhI asara nahIM huaa| rAjA ke hRdaya meM to ahiMsA bhagavatI ne apanA aDiga Asana jamA liyA thA ataH usane sApha zabdoM meM kaha diyA-pazuvadha rUpa yajJa karavA kara bhayaGkara pApa rAzi kA upArjana karanA mujhe iSTa nahIM hai| kucha bhI ho aisA heya-nindanIya kArya aba mere se nahIM kiyA jA skegaa| rAjA kA isa prakAra eka dama nirAzAjanaka pratyuttara sunakara udvigna mana ho brAhmaNa khasthAna cale gye| ____ idhara rAjA ne sUrijI ko bulAkara kahA-pUjya mahAtman ! brAhmaNa aprasanna ho cale gaye-isakI to mujhe kiJcit bhI cintA nahIM para varSA jaldI honI cAhiye anyathA brAhmaNa loga mere viruddha bahakA kara kahIM nayA upadrava rAjya meM nahIM khar3A karadeM ? bhagavana ! dayA dharma ke pratApa se rAjya bhara meM varSA vagairaha ke kAraNa prajA ko hara taraha se sukha caina rahA to maiM ApakA ziSya banakara tana, mana, dhana se pavitra jaina dharma kI ArAdhanA karUMgA / isa para sUrijI ne kahA-rAjana ! dharma eka taraha kA kalpavRkSa yA cintAmaNi ratna hai| vizuddha zraddhA pUrvaka dharma kI ArAdhanA karane se vaha hara eka abhipsita abhilASA ko pUrNa karane vAlA va janma, maraNa ke bhayaMkara cakra ko miTAkara mokSa ke zAzvat sukha ko dene vAlA hai| isa prakAra dharma ke mahatva ko bahuta hI gambhIratA pUrvaka rAjA ko samajhAte rhe| rAjAM bhI AcAryazrI ke vacanoM para vizvAsa kara vaMdana kara svasthAna calA aayaa| rAtri meM jaba saMstArA paurasI bhaNAkara prAcAryazrI ne zayana kiyA to vividha prakAra ke tarka vitako kI ulajhana meM ulajhe hue sUrijI ko nidrA nahIM aaii| Apa sote sote hI vicAra karane lage-rAjA karma siddhAnta se sarvathA anabhijJa hai / ataH isakA nirNaya svayaM devI ke dvArA hI karanA cAhiye / basa sUrijI ekAgra citta se devI kA dhyAna karane lge| devI saccAyikA ne bhI avadhijJAna se AcAryazrI ke manacintita bhAvoM ko dekhA to tatkAla parokSa rUpa meM yA vAryazrI kI sevA meM upasthita ho vaMdana kiyaa| AcAryazrI ne bhI dharmalAbha dete hue apane manogata bhAva pUche to devI ne kahA-pUjya gurudeva! Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiN| ApakI yazaH rekhA bar3I jabardasta hai / varSA to Aja se AThaveM dina hone vAlI hai aura isakA yazaH zreya bhI Apako hI milane vAlA hai| devI ke ukta vacanoM se AcAryazrI ko pUrNa santoSa hogyaa| devI bhI AcAryazrI ko caMdana kara yathA sthAna calI gii| 1356 rAva suhar3a yajJa aura sUrijI kA upadeza
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1262-1352 idhara rAjya dvAra se lauTe hue nirAza brAhmaNoM ne janatA ko bahakAne va bhrama meM DAlane kA prapaJca prArambha kiyaa| nagarI meM sarvatra isa bAta kA zora gula maca gyaa| hara jagaha ye hI carcAeM hone lgii| jaba kramazaH yaha carcA rAjA ke karNagocara huI taba to vaha eka dama vicAra magna ho gayA / udvigna mana ho vaha punaH calakara sUrijI ke pAsa AyA aura bolA-prabho ! merI lajjA rakhanA Apake hAtha hai / dayAnidhAna ! sAre zahara meM brAhmaNoM ne mere viruddha ugra Andolana macA diyA hai / sUrijI-rAjan ! Apa nizcinta raheM / jo hone kA hai vaha hokara hI rhegaa| Apa to jaina dharma para acala zraddhA banAye rakkheM / dharma ke prabhAva se sadA Ananda hI rhegaa| loga apanI svArtha sAdhanA ke liye mithyA aphavAheM phailA rahe haiM unheM unakA prayatra karane dIjiye / hama loga bhI abhI to yahIM para tthhreNge| Apa to dharmArAdhana meM dRr3ha citta rahiye / sUrijI ke isa kathana se rAjA ke hRdaya ko kucha zAnti kA anubhava avazya huA para brAhmaNoM ke ugra prapaJca ne rAjA ke saMkalpa vikalpa kI aura bhI varSita kara diyA / kramazaH cintAnimagna rAjA ke vicAradhArAtroM meM sAta dina nikala gaye / para varSA ke kucha bhI cinha nabhamaNDala meM dRSTigocara nahIM hue ataH use aura bhI prapAzcika vyAkulatA satAne lgii| idhara AThaveM dina varSA ke cihnoM ke thor3e se cinha hote hI mUsaladhAra jalavRSTi huI jisase rAjA hI kyA para, brAhmaNoM ke sivAya saba hI nagarI ke loga prasanna ho gaye / saba nagara nivAsI sUrijI va sUrijI ke dharma aura rAjA kI bhUri 2 prazaMsA karane lge| rAjA aura prajAne bhI jaina dharma va ahisA dharmaH kA pratyakSa prabhAva dekhakara binA vilamba jaina dharma svIkAra kara liyaa| isa ghaTanA kA samaya vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0 633 jyeSTha zuklA saptamI kA batalAyA hai| rAjA suhaDa kA nAma kahIM kahIM sUryamalla bhI likhA hai| sUryamalla kA putra salakhaNa thaa| eka bAra salakhaNa ghor3e para car3hakara kahIM jA rahA thA / mArga meM sUryAsta hone kA samaya ho jAne ke kAraNa veNI nagara ke pAsa pahuMca kara daravAje ke bAhira eka makAna meM Thahara gyaa| eka aparicita vyakti ko vahAM ThaharA huA dekha kisI deNI grAma vAsI ne kahA--mahAnubhAva ! yahAM rAtri meM eka bAgha AtA hai aura manuSyoM ko mAra DAlatA hai| ataH isa grAma ke daravAje bhI rAtri meM banda rahate haiN| koI bhI manuSya bAgha ke bhaya se rAtri meM bAhara nahIM jAtA hai isaliye Apa bhI nagara meM hI padhAra jAiye / salakhaNa ne apanI zakti ke abhimAna meM ukta vyakti kI bAta ko nahIM sunii| logoM ne rAjakIya sattA ke dvArA salakhaNa ko vahAM se haTAne kA prayatna kiyA para rAjakIya subhaTo-anucaroM ke vacanoM kI bhI paravAha nahIM kii| vaha yuvAvasthA ke abhimAna meM sAvadhAna ho nagara ke bAhira Thahara gyaa| rAtri ke samaya idhara se bAgha AyA aura udhara se apramatta salakhaNa ne zastra calAyA jisase bAgha vahIM ThAra ho gayA / prAtaHkAla kautUhala dekhane ke liye anekagaNa nagarI ke bAhira Aye to bAgha ko marA huA dekha kara rAjA ke pAsa saba samAcAra bhijavA diye / rAjA bhI ukta bahAdura vyakti ke parAkrama ko dekhane ke liye svayaM calakara AyA aura parama harSa pUrvaka salakhaNa se milaa| prasannatA pragaTa karate hue va salakhaNa ke zaurya kI prazaMsA karate hue sammAnapUrvaka use apanI nagarI meM legyaa| usake kSatriyocita bala kauzala se prasanna hokara lAkha sarapAva aura eka acchI jAgIrI pradAna kara use apane yahAM para hI rakha liyaa| isa salakhana kI santAna hI bhaviSya meM bAghamAra ke nAma se sambodhita huI / kinhI 2 vaMzAvaliyoM meM bAghamAra gautra ke 'mA' ke sthAna para bhUla se 'cA' likhA gayA hai / ataH bAghamAra ke badale bAghacAra bhI pAyA jAtA hai / vAstava meM mUla gautra to bAghamAra hI hai| bAghacAra to apabhraMza ke rUpa meM pIche se rUr3ha huA hai| isa jAti ke udAra nara puGgavoM ne jaina jAti kI avarNanIya sevA kI hai| inakI vaMzAvalI nimna prakAreNa hai rAva suiDa ke saphala manoratha aura jainadharma
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-652] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrya malla-vi0 saM0 633 meM jaina banA thA salakhaNa-inake samaya se bAdhamAra gautra pracalita huI (bhiyANIpura meM ) puhar3a-inhoMne sammeta sikharajI kI yAtrA ke liye saMgha nikaalaa| bhANu-inhoMne zrI pArzvanAthajI kA mandira bnvaayaa| TIbA-inake do striye thii| (vyApAra karane lagA) rukmaNi sonala ( mahAvIra mandira) (upakezavaMzIya ) (kSatriya putrI) vArIzAla (zatruJjaya saMgha) karmona mUlo jogar3a (mandira) jAvar3a DAbara pomo ajita zambhU dujenazAlA (duSkAla meM) kheto jIvo ( bahuta vistAra pUrvaka vaMzAvalI hai ) (Agare gaye ) ( mathurA-mandira ) grantha var3ha jAne ke bhaya se sabakI saba vaMzAvaliyA~ yahA~ uddhRta nahIM kI gaI haiN| isI bAghamAra jAti se kaI kAraNa pAkara phalodiyA, harasoNA, sikharaNIyA, telorA, saMghavI, laDavAyA, sUravA, sAcA, godA, kha jAJcI Adi kaI zAkhAeM nikalI jinakI mahatva pUrva ghaTanAoM kA ullekha vaMzAvaliyoM meM upalabdha haiN| isa jAti ke vIra, udAra, dAnIzvaroM ne deza, samAja evaM dharbha kI bar3I 2 sevAeM kI haiM / mere pAsa vartamAna vaMzAvaliyoM ke ToTala ke anusAra bAghamAra jAti ke zrImantoM ne 273 jina mandira banavAye tathA kaI mandiroM ke jIrNoddhAra karavAye / 87 bAra yAtrArtha tIrthoM ke saMgha nikAle / 101 bAra zrI saMgha ko apane yahAM bulA kara zrInaMgha kI pUjA ko / 542 sapta dhAtu kI mUrtiyAM bnvaaii| 26 mandiroM para sone ke kala rA car3hAye / 26 tIna bAvar3iye 16 kUe aura sAta tAlAba khudavAye / 153 vIra puruSa 132 yuddha meM kAma Aye aura 18 vIrAMganAeM satiyAM huii| 17 prAcAryoM kA paTa mahotsava kiyA tathA kaI bAra mahotsava kara mahA prabhAvika zrI bhagavatI sUtra baMcavAyA / sAta bar3e jJAna bhaNDAra sthApana krvaaye| 7 bAra duSkAloM meM karor3oM kA dravya vyayakara deza bandhuoM kI sevA kii| ukta aitihAsika ghaTanAoM ke sivAya bhI vaMzAvaliyoM meM inake kAryakrama kA vistAra se ullekha milatA Jain E1358mational rAva suhaDa kI vaMzAvalI org
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 hai para grantha bar3ha jAne ke bhaya se vizada vivecana nahIM kiyA gayA hai / isa jAti ke logoM ko cAhiye ki ve apanI jAti ke mahApuruSoM ke itihAsa kA saMgraha kreN| __ maMDovarA jAti-pratihAra devA vagairaha kSatriyoM ko vi0 saM0 635 meM AcAryazrI siddhasUrijI ne mAMsa madirA kA tyAga karavA kara jaina bnaaye| ApakA mUla sthAna mANDavyapura hone se Apa bhaNDovarA ke nAma se prakhyAta hue / isa jAti kI eka samaya bahuta hI unnata avasthA thii| maNDovarA jAtyutpanna mahApuruSoM ne deza, samAja evaM dharma ke hita karor3oM kA dravya vyayakara apanI ujvala suyaza jyotsnA ko caturdika meM vistRta kI / isa jAti ke vIroM ke nAma se rajapura, boharA, koThArI, lAkhA, pAtAvata Adi kaI zAkhAeM niklii| ina zAkhAoM ke nikalane ke kAraNa evaM samaya kA vistRtollekha vaMzAvaliyoM meM milatA hai para grantha bar3ha jAne ke bhaya se kevala nAmAvalI mAtra likha dI jAtI hai| mere pAsa jitanI vaMzAvaliye haiM unake AdhAra para maNDovarA jAti ke zrImantoM ne 136-jina mandira evaM dharmazAlAeM bnvaaii| 13-bAra tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAle / 7-kUe, tAlAba evaM bAvar3I khudavAI / 176-sarvadhAtu evaM pASANa kI mUrtiyAM banavAI / 26-bAra saMgha ko apane yahAM bulA, zrI saMgha kI pUjA kii| 5-bAra paitAlIsa 2 Agama likhavA kara jJAnavRddhi kii| 1-eka ujamaNI meM to navalakSa rUpaye vyaya kiye| ityAdi, kaI mahApuruSoM ne aneka zubha kArya kara svapara ke kalyANa ke sAtha jaina dharma kI prabhAvanA kii| malna jAti-kher3Ipura ke rAThaur3a rAyamalla ko vi0 saM0646 meM AcAryazrI siddhasUrijI ne pratibodha dekara jaina dharma meM dIkSita kiyaa| ApakI santAna upakeza vaMza meM malla jAti ke nAma se prasiddha huii| malla jAti kA itanA abhyudaya huA ki kaI nAmI puruSoM ke nAma para kaI zAkhAeM cala par3I jaise-bhAlA, vItarAgA kIDecA, sonI, sukhiyA, mahetA naravarAdi kaI jAtiyeM bngii| mere pAsa kI vaMzAvaliyoM se isa jAti ke dAnavIroM ne nimnalikhita zubha kArya kiye 75- mandira va dharmazAlAeM bnvaaii| 37-bAra yAtrArtha tIrthoM ke saMgha nikAle / 48-cAra zrIsaMgha ko apane ghara para bulAkara saMva pUjA va pahirAvaNI dii| 28-vIra yoddhA yuddha meM kAma Aye aura 12 striyAM sattI huii|| 1-kher3Ipura se pUrva dizA meM pagavAvar3I bandhavAI jisameM savAlakSa rupaye vyaya hue| 4-bAra jainAgama likha kara bhaNDAra meM rkhvaaye| ityAdi, aneka zubha kArya kiye / yaha to kevala mere pAsa kI vaMzAvaliyoM ke AdhAra para hI likhA hai para inake sivAya bhI bahuta se sukRtopArjana ke kArya kiye jo dUsarI vaMzAvaliyoM meM pAye jAte haiN| __chAjar3a jAti-AcAryazrI siddhasUrijI ma0 eka samaya vihAra karate hue zivagar3ha padhAra gaye / zivagar3ha nivAsiyoM ne ApanI kA nagara praveza mahotsava bar3e hI ThATha se kiyA / sUrIzvarajI ne bhI tadupayogI ahiMsAdi ke viSayoM para apanA vyAkhyAna krama prArambha rakkhA / jisa samaya AcAryazrI zivagar3ha meM virAjate the usa samaya zivagar3ha nareza rAThaur3a rAva Asala ke putra kajjala kA vivAha thaa| eka dina AcAryazrI ke ziSya thaMDila bhUmikA ko gaye hue eka sAdhu vRkSa kI aoTa (zrAr3a) meM baiThA thA ki idhara se kisI eka rAjapUta maMDovarA evaM malla bAti kI utpatti wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0892-652 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ne zikAra ke liye bANa pheMkA / bhAgyavazAt vaha bANa sthaNDila bhUmikArtha baiThA huA sAdhu kI jaMghA se prAra pAra nikala gyaa| sAdhu bhI tIra kI bhayaGkara pIr3A se abhibhUta huA vahIM para mUrchita ho gira pdd'aa| jaba dUsare sAdhu ne Akara mUrchita sAdhu ko dekhA to bANa pheMkane vAle asAvadhAna zikArI rAjapUta para use bahuta hI krodha aayaa| krodhAveza meM muni ne do cAra zabda atyanta hI kaThora kaha diye / aba to kSatriya kA ceharA bhI tamatamA uThA / aparAdha svIkAra karane ke badale usane spaSTa zabdoM meM kaha diyA-jAo tuma cAho so kara sakate ho| yaha muni yahAM kyoM baiThA thaa| maiM kucha bhI nahIM jaantaa| yadi tumane bhI jyAdA kiyA to dUsare bANa se tumako bhI ghAyala kara dUMgA / ityAdi sAdhu sIdhA vahAM se ravAnA ho AcAryazrI ke pAsa zrA gayA aura mUrchita sAdhu ke viSaya kA saba hAla kaha sunaayaa| sUrijI ne kahA muniyoM ! jaina dharma ke svarUpa ko ThIka smjho| isa sAdhu ke asAtAve. danIya karbha kA udaya thA / bANa vAlA to kevala nimitta kAraNa hI thaa| muni ne kahA-pUjya gurudeva / ApakA kahanA to sarvathA satya hai para kSatriya loga udaMDatA se atyAcAra kara rahe haiM unako bhI to kisI na kisI taraha rokanA cAhiye / bhagavan ! yadi kSatriyoM ko isa niSThuratA yA nRzaMsatA pUrNa krUratA ke liye kucha bhI na dI jAyagI to dasare sAdha sAdhviyoM kA idhara vicaranA bhI kaThina ho jAyagA / ve hara eka muni ke prati isa taraha kA duSTa vyavahAra karane meM nahIM hicakicAveMge / AcAryazrI ko bhI muni kA ukta kathana akSarakSa vAstavika jJAta huaa| ve bhI isakA saphala upAya socane meM saMlagna hogye|| idhara zivagar3ha nivAsI mahAjanasaMgha ko manirAja kI marjitAvasthA kA saba hAla karNagocara hA to una logoM ke krodha evaM duHkha kA pAra nahIM rahA / zivagar3ha ke jaina azakta kiMvA baNikocita saMgrAma bhIru nahIM the| ve kSatriyoM kA sAmanA karane meM bar3e hI bahAdura evaM zaravIra the| unakI saMkhyA bhI zivagar3ha meM kama nahIM thiiN| zreSTi kahalAne vAle ve dharmAnuyAyI osavAla jaise saMkhyA meM adhika the vaise vIratA meM bhI bar3e prasiddha the / unako tIkSNa talavAra calAne kI dakSatA ne bar3e 2 yuddhavijayI yoddhAoM ko ghabarA diyA thaa| kSatriyatva kA abhimAna rakhane vAle rAjA loga bhI unheM lohA mAnate the| ataH dharmAvahelanA se duHkhita hRdaya vAle mahAjanasaMgha kI kopAnvita ati bhayakara sthiti hogaI / donoM ora do pArTiye bana gaI eka ora ahiMsAdharmopAsaka jaina mahAjanasaMgha thA to dUsarI ora kSatriya varga / isa sAdhAraNa vArtA ke isa bhISaNa sthiti meM pahuMca jAne para bhI mahAjanoM ne kSatriyoM se kahA-Apa loga, Apa logoM ke dvArA kiye gaye aparAdhoM ke liye AcAryazrI se kSamAyAcanA kara leveM to isakA nipaTArA zAnti se ho jAyagA para vIratva kA abhimAna rakhane vAle kSatriyoM ko yaha svIkAra karanA rucikara nahIM jJAta huA ataH ve to saMgrAma ke liye hI udyata hogare / pariNAma svarUpa isakA nipaTArA talavAra kI tIkSNa dhAra para aapdd'aa| AcAryazrI ke sAmane to donoM ora kI vikaTa samasyA A pdd'ii| idhara eka muni ke liye paraspara raktapipAsu honA unheM ucitta jJAta na huA to udhara zAsana kI laghutA va jainiyoM kI akarmaNyatA bhI bhaviSya ke liye ghAtaka jJAta huii| isa vikaTa ulajhana meM ulajhe hue AcAryazrI ne rAtri meM devI saccAyikA kA smaraNa kiyA aura devI bhI apane kartavyAnusAra tatkAla prAcAryazrI kI sevA meM upasthita hogaI / devI ne vaMdana kiyA aura sUrijI ne dharmalAbha dete hue kahA-devIjI ! yahAM bar3I hI vikaTa samasyA khaDI huI hai aba isakA nipaTArA kisa taraha kiyA jAya / devI ne upayoga lagA kara kahA-gurudeva ! isa viSaya meM Apako kisI taraha se cintA karane kI avazyakatA nahIM / yaha mAmalA to prAtaHkAla hI zAnti pUrvaka sAnanda nipaTa jAyagA / Apa parama bhAgyazAlI haiM Apako to isa mAmale meM suyaza-lAbha hI milegaa| itanA kaha kara devI to bandana kara svasthAna calI gaI / idhara kSatriyoM ne rAtri meM mAMsa pakAyA / akasmAt usameM kisI jaharI le jAnavara kA jahara bhI mila gyaa| rAtri meM Asala, kajjala prabhRti sakala kSatriya samudAya ne usa abhakSya 1360 chAjer3a jAti kI utpatti kA varNana
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ bhosavAla saM0 1262-1352 bhojya kA bhojana kiyA ataH ve sabake saba viSa vyApI zarIra vAle hogaye / prAtaHkAla hote hI logoM ne unheM acaitanyAvasthA meM dekhA to sarvatra hAhAkAra maca gyaa| koI kahane lage-niraparAdhI sAdhu ke bANa mArane kA yaha kaTuphala milA hai to koI-mantra tatra vizArada sAdhu samudAya ne hI kucha kara diyA hai| koI jaina muniyoM kI karAmAta hai| isa prakAra jana samAja meM vividha prakAra ko kalpanAoM ne sthAna kara liyaa| jaba yaha bAta osavAloM ko jJAta huI to unhoMne socA ki yaha to eka apane Upara kalaMka kI hI bAta hai ataH zeSa bace hue mAMsa kI parIkSA karavAnI caahiye| mAMsa kI parIkSA karane para spaSTa jJAta hogayA ki mAMsa meM viSailA padArtha milA huA hai| itane meM hI kisI ne kahA jaina mahAtmA bar3e karAmAtI hIte haiN| unake pAsa jAkara prArthanA karane se ve sabako nirviSa banA deveNge| basa, saba loga zrAcAryazrI ke pAsa Akara karuNAjanaka svara meM prArthanA karane lge| sUrijI ne bhI hastAgata svarNAvasara kA vizeSopayoga karate hue una logoM ko dharmopadeza diyA tathA deva, guru, dharma kI AzAtanA ke kaTuphaloM ko spaSTa samajhAyA isa para una logoM ne apanA 2 aparAdha svIkAra karate hue AcAryazrI se kSamA yAcanA kI aura kahA-mahAtman ! yadi Apa ina saboM ko nirviSa kara deveMge to hama saba loga ApazrI kA atyanta upakAra mAnegeM / jaise mahAjana loga Apake bhakta haiM vaise hama aura hamArI santAna paramparA bhI Apake caraNa kiGkara hokara rheNge| ityAdi / mahAjanoM ne AcAryazrI ke caraNoM kA prakSAlana kara vaha jala una viSavyApI kSatriyoM para ddaalaa| sUrIzvarajI ke punya pratApa se va devI saccAyikA kI sahAyatA se ve saba kSatriya sacetana ho baiTha gaye / kajala ke sAtha saba hI kSatriyoM ne AcAryazrI ke caraNoM meM namaskAra kiyaa| sUrijI ne kahA mahAnubhAvoM / bhaviSya meM sAdhu to kyA para kisI bhI nirAparAdhI jIvoM koM kaSTa nahIM pahuMcAnA cAhiye Apa kSatrI hai ataH svAtmA parAtmA kI rakSA karanA cAhiye / ityAdi tadAntara sUrijI ne tulanAtmaka dharma kA svarUpa samajhAyA / kAraNa kevala camatkAra dekhakara ajJAtapane se dharma svIkAra karane vAloM kI nIMva bar3I kamajora hotI hai| ataH samayajJa sUrijI ne una logoM ko isa prakAra samajhAyA ki ve svayaM hiMsAmaya dharma evaM lobhI guruoM se ghRNita ho pavitra ahiMsAmaya dharma evaM nispRhI tyAgI guru kI ora AkarSita hokara vinA vilamba:una sapane jaina dharma svIkAra kara liyaa| isase jainadharma kI acchI prabhAvanA huI / itara dharma va darzanoM para bhI jainiyoM ke mahAtmya kA acchA prabhAva pdd'aa| isa ghaTanA kA samaya paTTAvalIkAroM ne vi0 saM0 142 kA likhA hai| kSatriyoM ne isa dina kI smRti ke liye zivagar3ha meM bhagavAna mahAvIra kA mandira bhI banavAyA hai| kramazaH rAva kajjala kA putra dhavala huA aura dhavala kA putra chAjU huaa| chAjU bar3A hI bhAgyazAlI thaa| chAjU para devI saccAyikA kI pUrNa kRpA thii| devI kI kRpA se inako nidhAna bhI milA thaa| chAjU ne zivagar3ha meM bhagavAn pAzvanAtha kA vizAla mandira banavAyA tathA zatruJjayAdi tIrthoM ke liye saMgha nikAla kara svadharmI bandhuoM ko vastra va svarNamudrikAdi ke sAtha modaka kI prabhAvanA evaM pahirAvaNI dI / ina zubha kAryoM meM chAjU ne eka karor3a rupaye vyaya kara apane kalyANa ke sAtha apanI dhavala kIrti ko caturdika meM amara banA dI / isa chAjU kI santAna hI Age chAjer3a jAti se sambodhita kI jAne lgii| isa jAti kA kramazaH itanA abhyudaya huA ki inako saMkhyA kaI grAma nagaroM meM vaTa vRkSa ke bhAMti prasarita hogaI / inakA vaivAhika sambandha jaise kSatriyoM ke sAtha thA vaise upakezavaMziyoM se bhI prArambha thA / chAjer3a jAti se-nakhA, cAvA, saMghavI, bhAkhariyA, nAgAvata, mehatA, rupAvatAdika kaI zAkhAeM nikalI / mere pAsa jitanI vaMzAvaliye haiM unameM varNita isa jAti ke nara puGgavoM ke dvArA kiye gaye kAryoM kA ToTala lagAyA to 253-jaina mandira, dharmazAlAeM tathA jIrNodvAra karavAye / surIdharajI kA camatkAra 1361 wwwwwwwwwwwww
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0892-652] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 61-bAra tIrtha yAtrArtha saMgha nikAla saMgha ko pahirAvaNI dii| 114-bAra saMgha ko ghara bulAkara zrIsaMgha kI pUjA kii| 7-AcAryoM ke pada mahotsava kiye| 16-jJAna bhaNDAroM meM Agama pustakAdi likhavAkara rkkhiiN| 11-kUe, tAlAba, bAvar3iyA~ banavAI / 8-bAra duSkAla meM karor3oM kA dravya vyaya kara zatrukAra diye / 46-vIra puruSa yuddha meM kAma Aye aura 14 striyAM satI huii| isake sivAya bhI isa jAti ke bahuta se vIroM ne rAjAoM ke mantrI, mahAmantrI, senApati Adi padoM para raha kara prajAjanoM kI amUlya sevA kI / kaI narezoM kI ora se diye hue paTTe paravAne aba bhI isa jAti kI santAna paramparA ke pAsa vidyamAna hai| chAjer3a jAti kA vaMza vRkSa rAva Asala (somadeva) kajala (mahAvIra kA mandira banAyA) dhavala tIrthoM kA saMgha yAtrArtha ] chAjU [chAjer3a kahalAye - udo dharaNa khUmANa lAllaga bhImasiMha sajjanasiMha kuladhara ajita (ajitanAtha kA mandira) sAvaMta sor3ha ( tIrthoM kI yAtrArtha saMgha) lAkho (pArzvanAtha kA mandira) luMgo mADaNa rUMgho (84 bulAkara saMgha pUjA) sImadhara sAharaNa (pArzvanAtha kA mandira) bhANo (zatrujaya kA saMgha) bhopAla ( yahA~ taka rAja kiyA) dhokala ( vyApAra meM) devo ( mahAvIra mandira) tAro ( yAtrArtha saMgha) rAmasiMha ( mahAmaMtrI) pAto Yi Yi Yi Yi Yi Yi kAno harakho jAvar3a nahArasiMha bhAno candrabhAna dharamazI ( dukAla meM dravya) moDo (mahAvIra kA mandira) jaitasiMha (yAtrArtha saMgha) harisiMha (dukAla meM dAna) rAmacanda Jain Ed9362 For Private & Personal use Only chAjer3a jAti kI vaMzAvalI Nayalnenorary.org
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 moDo (mahAvIra kA mandira) mAno aMbo harisiMha (dukAla meM dAna) rAmacanda sAvaMtasiMha (zatrujaya kA saMgha svarNamudri lahaNa meM) sahasamala dalapatasiMha kalyANamala ThAkurasiMha (bha0 mahAvIra mandira) punamacanda rAjasiMha ( saMgha pUjA) vorIdAsa rUpo malukacanda gopIcanda kamalasiMha khemarAja utamacanda bakhtAvaramala karamasiMha ( dukAla meM annadAna) jorAvarasiMha tilokacanda haMsarAja dhIrajamala sUrajamala pemarAja bacharAja ruganAthamala sugAlacanda hemarAja bhAramala dolatarAja rAvatamala jatanamala rAjamala jasarAja sukhamala durgAcanda (kosAnA kI zAkhA) lAlacanda phojamala samarathamala nathamala (vi0 saM0 1610 taka the) gaMbhIramala yaha to kramazaH mUla nAma likhe haiM inakA parivAra evaM zAkheM to vistAra se vaMzAvaliyoM meM hai yadi una sabako likhA jAya to eka svataMtra grantha bana jAtA hai ve dina isa jAti ke unnati ke dina the gAndhI jAti-prAcArya paramadevasUri eka samaya AbaMdAcala kI ora padhAra rahe the / jaMgala meM eka devI ke mandira ke pAsa eka ora to bahuta se kSatrI loga khar3e the dUsarI ora bahuta se bhaiMse bakarAdi nirAparadhi mUka pazu bandhe hue the| AcAryazrI ke do muni rAstA kI bhrAti se usa devI ke mandira ke pAsa A nikale aura unhoMne usa jaghanya kArya ko dekha zIghra hI jAkara sUrijI ko kahA aura sUrijI calakara vahA~ Aye tathA una logoM ko upadeza dene lage / para una ghAtakI logoM para kucha bhI asara nahIM huA phira bhI sarijI hatAza na hokara unake andara kucha logoM ko alaga lekara samajhAyA to unake samajha meM A gayA ki devI jagadambA hai carAcara prANiyoM kI mAtA hai rakSA karane vAlI hai| ataH ina bhaiMsA bakarAdi ko mukta kara abhayadAna diyA aura bahuta se kSatriyoM ne sUrijI ke samIpa ahiMsAmaya jaina dharma ko svIkAra kara liyA jisameM mukhya rAva khaMgAra, rAvacUr3A, rAvaajar3a, rAvakumbhAdi the isakA samaya vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0506 kA batalAyA hai / gAndhI jAti kI utpatti 1363
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-653] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAva khagAra kI-santAna paramparA kI sAtavIM purata meM rAva kalhaNa huA / Apake nau putroM meM eka sAraMga nAma ke putra ne kesara kastUrI karpUra dhUpa itra sugandhI tailAdi kA vyApAra karane se loga unako gAndhI kahane laga gaye taba se ve upakezavaMza meM gAndho nAma se prasiddha hue| Age cala kara zAha vastupAla tejApala ke kAraNa jAti meM do pArTiyA~ hogaI jaise choTAdhar3A bar3Adhar3A arthAt lhor3A sAjana aura bar3A sAjana, gAndhI jAti meM bhI donoM taraha ke gAndhI Aja vidyamAna hai| 2-dUsarA rAva cUr3A kI--santAna paramparA meM rAva khetA bar3A nAmI puruSa huA usa para devI cakrezvarI kI pUrNa kRpA thI jisase usane aMbhora meM bha0 pArzvanAtha kA mandira banAyA tIrthoM kA saMgha nikAla saba yAtrA kI sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI dI taba se khetA kI saMtAna upakezavaMza meM khetasarA kdlaaii| Age calakara khetA ko paramrA meM zAha nArA ne candrAvatI darabAra ke bhaNDAra kA kAma karane se ve kharabhaMDArI ke nAma se prasiddha he| 3-tIsarA rAva ajar3a kI santAna paramparA meM zAhAlAdhA ne boragata jAgIradAroM ko karaja meM rakama dena lena kA dhaMdhA karane se ve boharA ke nAma se mazahUra hue| 4 cauthA rAvakumbhA kI--santAna paramparA kI AThavIM puzta meM zAha savalo huA Apane zatruJjaya giranAra kI yAtrArtha saMgha nikAlA / bha0 AdIzvarajI kA mandira bnaayaa| aura 1452 gaNadharoM kI sthApanA karavA kara saMgha ko vastra sahita eka eka suvarNa mudrikA paharAvaNI dii| usa dina se loga Apako gaNadhara nAma se pukArane lge| ataH ApakI santAna kI jAti gaNadhara kahalAI / ityAdi ApakA vaMzavRkSa vistAra se likhA huA hai| DhalaDiyA boharA-zrAcArya siddhasUri ke aAjJAvartI paM0 rAjakuzala bahuta muniyoM ke parivAra se vihAra karate hue candrAvatI nagarI padhAra rahe the| udhara se jaMgala se kaI ghur3asavAra A rahe the unhoMne bar3a vRta ke pAsa vApI para vizrAma liyaa| bhAgyavazAt paNDita rAjakuzala bhI apane muniyoM ke sAtha vaTavRkSa ke nIce vizrAma liyA / una rAjapUtoM meM se eka AdamI paMNDitajI ke pAsa Akara pUchA zrApa kauna haiM aura kahA~ jA rahe haiM ? paM. jo ne kahA hama jaina zramaNa haiM aura hamAre jAne kA nizcaya sthAna mukarrara nahIM hai| hama dharma kA upadeza dete haiM jahA~ dharma kA lAma ho vahIM cale jAte haiM AdamI ne pUchA ki Apa bhUta bhaviSya ko yA nimita zAtra ko bhI jAnate haiN| yadi jAnate haiM to batalAiye hamAre rAvajI ke saMtAna nahIM hai Apa aisA upAya batalAyeM ki hama saba logoM kI manokAmanA pUrNa ho jAya ? paNDitajI ne apanA nimita jJAna evaM svarodaya bala se bAta jAna gaye ki rAvajI ke putra to hone vAlA hai / ataH zrAvane kahA ki yadi Apake rAvajI ke putra ho jAya to Apa kyA karoge ? zrAdamI ne kahA ki Apa jo mu~ha se mAMgeM vahI hama kara sakeMge / jo grAma paraganA mAMgeM yA dhana mAMgeM ? paNDitajI ne kahA ki hama nispur3I nirgranthoM ko na to rAja kI jarUrata hai aura na dhana kI yadi Apa ke manoratha saphala ho jAya to Apa apane rAvajI ke sAtha bhavatAraka parama punIta jainadharma ko svIkAra va.rale ki jisase ApakA zIghra kalyANa ho / AdamI ne jAkara rAvajI ko saba hAla kahA ataH rAvajI bhI paNDitajI ke pAsa Aye aura paNDitajI ne rAvajI ko vAsakSepa diyA aura rAvajI prArthanA kara paNDitajI ko apane nagara sonagar3ha meM le Aye paNDitajI eka mAsa vahA~ sthiratA kI hamezA vyAkhyAna hotA rahA rAvajI Adi ApakA saba parivAra evaM rAja karmacArI vyAkhyAna kA lAbha liyA karate the| itanA hI nahIM para una logoM ko zraddhA evaM rUcI bhI jaina dharma kI ora jhuka gaI para jaba taka rAvajI jaina dharma svIkAra na kareM vahA~ taka dUsare gI kaise dhAraNa kare / khaira eka mAsa ke bAda paNDitajI vahA~ se vihAra kara diyaa| 1364 cAra saradAroM kI santAna cAra jAti
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 pIche rAva mAdhavajI kI rANI ne garbha dhAraNa kiyA jisase rAvajI vagairaha ko sunijI ke vacana smaraNa meM Ane lage kramazaH garbha sthiti pUrNa hone se rAvajI ke deva ku~vara jaisA putra kA janma huA jisake khuzI aura Ananda maMgala kA to kahanA hI kyA thA aba to rAvajI ko raha raha kara paNDitajI hI yAda Ane lage mahAjanoM ko bulAkara kahA ki paNDitajI kahA~ para haiM tathA una mahAtmAoM ko jaldI se apane yahA~ bulAnA cAhiye ? mahAjanoM ne kahA unakA cAturmAsa sindha dharA meM sunA thA para ve cAturmAsa meM kahIM para bhramana nahIM karate haiM / tathApi rAvajI ne apane pradhAna puruSoM ko sindha meM bhejakara khabara maMgavAI ve pradhAna puruSa khabara lekara Aye ki paNDitajI kA cAturmAsa mAlapura meM hai / khaira cAturmAsa ke bAda rAvajI kI ati Agraha hone se paNDita jI sonagaDha padhAre rAvajI ne nagara praveza kA bar3A hI sAnadAra mahotsava kiyA aura rAvajI apane parivAra antevara aura karmacarya ke sAtha paNDitajI se jaina dharma svIkAra kara liyA isase jaina dharma kI acchI prabhAvanA huii| rAvajI ne apane nagara meM bha0 mahAvIra kA sundara mandira banAyA jisakI pratiSThA AcArya siddha sUrijI ne karavAI / rAvajI ne zatruJjaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha bhI nikAlA aura sAdharmI bhAiyoM ko lahaNI evaM paharAvaNI bhI dI usakA roTI beTI vyavahAra jaise rAjapUtoM ke sAtha jaise hI mahAjana saMgha ke sAtha bhI zuru ho gayA ityAdi rAva mAdhojI kI igyAravIM puzta meM zAha nodhaNajI bar3e hI bhAgyazAlI hue unhoMne Dhelar3iyA gA~va meM boragata ( lenadena ) kA dhaMdhA kiyA jisase loga unako Dhelar3iyA boharA kahane lage isa jAti ke aneka dAna vIra udAra nara ratnoM ne deza samAja evaM dharma kI bar3I bar3I sevAeM karane meM khulle dila lAkhoM karor3o kA dravya vyaya kiyA jisakA ullekha vaMzAvaliyoM meM vistAra se milatA hai| DhelaDiyA jAti ke kaI loga byApAra karane lage taba kaI loga rAja ke maMtrI mahAmaMtrI Adi ucca padoM para niyukta ho rAjatantra bhI calAte rahe / isa jAti kI jana saMkhyA bhI bahuta vistRta ho gaI thI jisase kaI zAkhAe~ bhI phaila gaI jisameM eka zAkhA ke katipaya nAma yahA~ likha diye jAte hai| cApazI inake alAvA aura bhI bahuta sI zAkhAoM kA itihAsa vartamAna meM vidyatArAjI | mAna hai para sthAnAbhAva yahA~ para diyA nahIM gayA hai pratyeka jAti vAloM ko cAhiye ki ve apanI 2 jAti kA yathArtha itihAsa likha kara janatA ke samAne hI nahIM para apanI santAna ko to avazya par3hAnA cAhiyebhAnAjo vaMzAvaliyoM ke dekhane se mAluma hotA hai ki jaina dharma pAlana karane vAlI jAtiyoM meM pratyeka jAti ko vaMzAvalI meM kama se kama unake pUrvajoM dvArA mandiroM kA likhamIcandajI nirmANa yAtrArtha tIthoM ke saMgha evaM saMgha pajA kA to ullekha milatA hI hai para sabakA ullekha karane ke liye itanA hI vizAla sthAna cAhiye jisakA abhAva hai| mAnamalajI zrAcAryazrI siddhasUrijI mahArAja apane samaya ke eka bar3e hI yuga pravartaka zivadAnamalajo zrAcAya the| ApakA sArA jIvana jina zAsana kI sevA se ota prota hai| jahAM jAnA vahA~ naye jaina banAnA va purAne jainoM kI rakSA karanA to ApazrI kA dhyeya hI indramalajI bana gayA thaa| vizeSatA yaha thI ki Apake zAsana meM karor3oM kI saMkhyA meM jaina the pUnemalajI para kisI bhI sthAna para pArasparika manomAlinya nahIM thaa| yadi kahIM para kisI kAraNavaza kleza ne janma bhI le liyA to vaha apanI avadhi ko adhika samaya taka mUlacandajI sthAyI nahIM rakha sakatA / kAraNa, samAja para ApakA adhika prabhAva thaa| Apake lAlacandajI / samaya meM caityavAsa kA sAmrAjya thA aura unameM suvihita va zithilAcArI donoM devar3iyA boharoM kI utpatti 1365 rUpajI
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-652 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prakAra kA samAja thA para Apa unako eka ratha ke do pahiye samajha kara zAsana ratha ko calAne meM bar3I hI kuzalatA se kAma lete the / ataH ApakA prabhAva donoM para samAna rUpa se thA / Apa zrI kA ziSya samudAya bhI bahuta vizAla thA va ugravihArI suvihita muniyoM kI bhI kamI nahIM thI / ataH koI bhI prAnta upakezagacchIya muniyoM ke vihAra se rikta nahIM rahatA / svayaM AcArya zrI bhI pratyeka prAnta meM vihAra kara dharma pracArArtha preSita jana maNDalI ko dharma pracAra ke liye protsAhita karate rahate the / AcAryazrI isa chora se usa chora taka bhArata kI pradakSiNA kara muniyoM ke kAryoM kA nirIkSaNa karate the / Apane apane 60 varSa ke zAsana meM aneka mumukSubhAvukoM ko dIkSA dii| anekoM ajainoM ko jaina banAye / aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM karavA kara jaina zAsana kI aitihAsika nIMva ko dRr3ha kI / zrIsaMgha ke sAtha kaI bAra tIrthoM kI yAtrA kara puNya sampAdana kiyA / vAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijayapatAkA ko phaharAyI / I isa prakAra AcAryazrI kA jaina samAja para bahuta hI upakAra hai / isa avarNanIya upakAra ko jaina saMgha kA pratyeka vyakti smRti se vismRta nahIM kara sakatA hai| yadi hama aise upakAriyoM ke upakAra ko bhUla jAveM to jaina saMsAra meM hamAre jaise kRtaghnI aura hoMge hI kauna ? zAstrakAroM ne to kRtaghnatA ko mahAn pApa batalAyA hai| itanA hI kyA para jisa samAja meM upakArI ke upakAra ko bhUlA jAtA hai usa samAja kA patana karor3oM upAya karane para bhI nahIM ruka sakatA hai| hamArI samAja ke patana kA mukhya kAraNa bhI kRtaghnatva hI hai / AcAryazrI siddhasUri ne apanI antima avasthA meM nAgapura ke AdityanAga gautrIya coraliyA zAkhA ke parama bhakta zraddhA sampanna zAha maluka ke nava lakSa dravya vyaya se kiye hue mahA mahotsava pUrvaka AdinAtha bhagavAn ke caitya meM caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya muktisundara ko sUri pada se vibhUSita kara ApakA nAma paramparAnusAra kakkasUri rakha diyaa| isa zubha avasara para yogya muniyoM ko padaviyAM pradAna kI gii| anta meM Apa apanI antima saMlekhanA meM saMlagna ho gaye / kramazaH 24 dina ke anazana ke sAtha samAdhi pUrva svarga kI ora prasthAna kara diyA / pUjyAcArya deva ke 60 varSoM ke zAsana meM mumukSuoM kI dIkSAe~ / prAgvaTavaMzI jAti ke zAha 1 - candrapura 2- bhadrAvatI 3- naravara 4- uccakoTa 5 tribhuvanagar3ha 6- mAlakoTa 7 - vIrapura -tejor3I 6- rAjANI 10 - dukhI 11 - sarAu 12 - jaitapura 13- hADolI 14 - karajI 15 - vardhamAnapura, 1366 As As "" 23 zreSTi gautra corar3iyA nAhaTA caraDa mala caMDAliyA kuberA pokaraNA zaMkA hiMgar3a gulecchA moDiyAraNI bhUtiyA 35 33 23 " "" " 27 "" "" "" 35 35 " "" " " 19 39 99 ," "" 35 " "" 35 " "" 59 muM devAne kumbhAne Asalane hAkA mokamane rUpAne dhanAne phUlane durgA jAlhAne pomAne mAnAne kuzala rAjasIne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 33 35 23 22 "" " 33 39 "" " "" 39 59 "" ny " " 19 "" 39 "" " "" 11 35 "" 35 "2 sUrIzvarajI ke zAsana meM dIcAeM
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 pArasane harakhAne pokaraNa dughar3a 16-cAkolI dhAvar3A jAti ke zAha netasIne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 17-vijApura AcchA " ratnasIne 18-hathur3I bhAbhU " " bhImAne 16-gur3hanagara pArakha raNadhIrAne 20-nANApura suravA 21-brAhmaNapura rAjasarA" 22-zrIpura jhAbANI punar3ane 23-bIsalapura bhAlA camanAne 24-naivara catarAne 25-hAlora biMbA dalapatane 26-brahmI cosariyA , kAnar3ane 27-sAraMgapura solAgotra meghAne 28-varakherI ur3akagotra nodAne 26-naMdapura bArAne 30-sAraNI vardhamAnA kumArane 31-bhavAnIpura kesariyA hAphAne 32-AghATa zrImAla samarAne 33-vIrapura zrImAla bucAne 34-mAlapura prAgvaTa pAbune 35-mokAMNo __" " , memAne 36-dhanapura bhAlAne 37-palhikA " " , depAlane inake alAvA bhI vaMzAvaliyoM meM dIkSA lene vAle nara nAriyoM ke bahuta se nAmoM kA ullekha milatA hai para maiMne mere uddezyAnusAra kevala thor3e se nAma namUne ke taura para likha diye haiM jisase AcAryazrI ke vihAra kA patA laga jAya ki ApazrI kA vihAra kSetra kitanA vizAla thaa| pUjyAcAryadeva ke 60 varSoM ke zAsana meM jaina mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM / 1-susolI ke jaMghar3A jAti ke zAha dharmadeva ne bha0 mahAvIra kA ma0pra0 2-khAbar3I bhamarANI , ,, zAhadeva ne , , 3-khukhorI ke lAlAMgane 4-rAjapura kAjaliyA, bha0 pArzvanAtha kA 5-candrAvatI ke dhApA 6-harSapura ke vaDavaDA -haMsAvalI ke gugalecA bhANAne bha0 RSabhadeva kA 8-gAghoDI jamadhaTA t-bucAsaNI ke bhaMbholiyA , , khetAne bha0 zAntinAtha kA 10-garAsaNI ke seThiyA bohatthane sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAeM . 1360 pAcorA , " " gAMgAne " chAjUne " karatthAne cAhar3ane "
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 862-652] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa * la vAsA ne tAter3a jaitA ne ,, mahAvIra seTha DugA ne 11-kherIpura ke zrImAla jAti ke / mAllA ne bha0 zAntinAtha kA ma0pra0 12-sotalapura ke zrImAla merAja ne ,, vimalanAtha 13-padmAvatI ke prAgvaTA , sajjana ne ,, dharmanAtha 14-rAtagar3ha prAgvaTA ,, ajitanAtha 15-mAlagar3ha ke prAgvaTA Isara ne , AdinAtha 16-AraDI pAsu ne ,, bha0 AdinAtha kA 17-moTA gAMva ke desarar3A 18-kSatrIpurA ke zreSTi rAmA ne 16-ludravA ke coraliyA bAlA ne 20--kAnor3I koThArI pairU ne ,, pArzvanAtha 21-kAkapura ke rUghA ne 22-khArolI ke seThiyA jAlA ne 23-pATalI ke pallIvAla karaNa ne ,, neminAtha 24-godANI ke pAMmecA ,, sImaMdhara 25-haMsAvalI ke agravAla bholA ne aSTApada 26-medanIpura ke cauhAnA sAharaNa ne , mahAvIra 27-phalavRddhi ke boharA santu ne 28-mahamApura gudagudA dedA ne 26-devapaTaNa bharaMTa pAMcA ne 30-sopArapaTaNa ke kanaujiyA selA ne ,, pArzvanAtha 31-sudhA pATaNa ke DiDU dharaNa ne , zAntinAtha 32-karolI ke mahAseNA , desalane 33-bhaMjANI ke TAkaliyA ,, ___ajjar3a ne mallInAtha 34-mohalIgAva ke DAMgIvAla, noMdhaNa ne , neminAtha 35 -surapura ke hiMgar3a ____ arjuna ne , caumukhajI pUjyAcArya deva ke 60 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1-nAgapura ke corar3iyA zAha siMhAne zatrujaya kA saMgha nikAla yAtrA kI 2-mugdhapura ke zreSTi jAti , bhojAne 3-haDamAnapura ke bhaTevarA , karamaNane 4-palihakApurI ke rAMkA-seTha narasiMgane 5-nAradapurI ke jAghar3A hAllAne 6-zivapurI ke saMcetI kaisAne 7-kirATakUpa ke kanaujiyA lAdhAne 8-bharoMca prAgvaTa -sopAra ke pokaraNa 10-vIrapura ke bhUtiyA rANAne 1368 sUrIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi kArya 1 III** 1 ravAne sUjAne www
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1262-1352 11-upakezapura ke DAgarecA , Asalane 12-ratnapura ke vAgar3iyA , bhImAne 13-padmAvatI ke pallIvAla , roDAne 14-citrakUTa ke prAgvaTa vAlAne 15-DiDUpura ke prAgvaTa dhannAne 16-madanapura ke virahaTagautrI zAMkhalA kI vidhavA putrI ne ekalakSa dravya se vApI krvaaii| 17-mAlapura ke prAgvaTa jAjA kI dharma patnI ne tIna lakSa meM eka talAva bnaayaa| 18-upakezapura ke tAMter3a dAnA ne apane pitA ke zreyArtha zatruJjaya para bAvar3I vdhaaii| 16-nAgapura ke pArakha raghuvIra ne gAyoM carane kI bhUmi kharIda kara gocara pnaayaa| 20-dharmapura ke DiDU maikaraNa ne sadaiva ke liye zatrukAra khola diyaa| 21-palhikApurI ke maMtrI guNAkAra ne dukAla meM eka karor3a dravya vyayakara logoM ko prANadAna diyaa| 22-haMsAvalI kA saMcetI lAr3ha ika ne dukAla meM sarva svArpaNa kiyA kuladevI ne akSaya nidhAna vAnartha / 23-candrAvatI ke prAgvaTa bhairAkoM pArasa prApta huA jisase janasaMhAra kahata meM rAjA rANoM kA anna dAtA / 24-zivagar3ha kA zreSTi0-sAraMgA yuddha meM kAma AyA usakI do striyA~ satI huIM chatrI pUjI jAtI hai| 25-Damarela kA bhAdra go0-maMtrI salha yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| 26-upakezapara kA ciMcaTa-gaNapata yaddha meM kAma AyA usakI strI satI hii| 27-candrAvatI kA prAvaTa-mokala yuddha meM kAma AyA usakI patnI satI huI mAgha saptamI kA melA lge| 28-koraTapura kA zrImAla-lAkhaNa yuddha meM kAma AyA usakI patnI satI huI chatrI banAI thii| cau cAlIsaveM siddha sUrIzvara zreSTi kula divAkara the, darzana jJAna caritra bAradhi, guNa saba hI lokottara the / the ve payanidhi karUNA rasake, patita pAvana banAte the, aise mahApuruSoM ke sundara, suranara mila guNa gAte the / iti bhagavAna pArzvanAtha ke caucAlIsaveM paTTa para prAcArya siddhasUri mahAn pratibhAzAlI AcArya hue| CRDX HAN sUrIzvarajI ke zAsana meM zubha kArya 1366 www.jainenbrary.org
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ ammarnamannaamaaya vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 45-AcAryazrI kakasari (10veM) bhUSAryAnvigastu kakka iti yo sUrirmanaH satkRtI / sammete zikharetu koTi gaNanA saMkhyAtma vittaM dadau // saMghAyaiva ca nityamunnati karo jainasya dharmasya vai / yenAdyApi tadIya zakti ja ravirdaidIpyate'smanamaH / / PREVEN cAryazrI kakkasUrIzvarajI mahArAja mahAn pratApI, prakhara vidvAn kaThora tapa karane vAle dharma A pracAraka evaM yuga pravartaka AcArya hue| ApazrI ke jIvana kA adhikAMza bhAga Atma Feet kalyANa yA jana kalyANa ke kAma meM hI vyatIta huA / sUrijI ne vividha prAntoM evaM dezoM meM paribhramaNa kara jaina dharma kA khUba hI udyota kiyA / paTTAvalI nirmAtAoM ne Apake pavitra jIvana kA bahuta hI vistAra pUrvaka varNana kiyA hai para yahAM para mukhya 2 ghaTanAoM ko lekara Apake jIvana para saMkSipta prakAza DAla diyA jAtA hai| ..pAThakavRnda pichale prakaraNoM meM par3ha Aye haiM ki AcAryazrI devagupta sUri ke upadeza se rAva gozala ne jaina dharma kI dIkSA lekara sindha dharA para eka gosalapura nAma kA nagara basAyA thaa| Apake jitane uttarAdhikArI hue ve saba ke saba jainadharma ke pratipAlaka evaM pracAraka hue| ApakI santAna AryoM ke nAma se mazahUra huI thii| Arya gautrIya bahuta se vyakti vyApArika dhandhoM meM bhI par3a gaye the| ukta vyApArI AryoM meM zAha jagamalla nAma kA eka dhanI seTha bhI gosalapura meM rahatA thaa| ApakA vyApAra kSetra bahuta vizAla thaa| Apane nyAya nIti pUrvaka vyApAra meM puSkala dravyopArjana kiyA tathA usa dravya ko Atma kalyANArtha khUba hI khule dila se ( udAravRtti se) zubha kAryoM meM vyaya kara atula puNya rAzi ko sampAdana kiyaa| zAha jagamalla ne apane jIvana kAla meM tIna bAra tIrtho kI yAtrArtha saMgha nikAle, kaI bAra svadharmI bandhuoM ko pahirAvaNI meM svarNa mudrikAdi puSkala dravya diyA / dIna, anAthoM ko evaM yAcakoM ko tana, mana, dhana se sahAyatA kara zubha puNya rAzi ke sAtha hI sAtha suyaza rAzi ko bhI ekatrita kiyA / yAcakoM ne to kavitta, savaiyAdi chandoM ke dvArA Apake yazogAna ko jaga jAhira kara diyaa| pUrvopArjita puNyodaya kI prabalatA se zAha jagamalla dravya meM dUsare dhana vaizramaNa the vaise kauTambika parivAra kI vizAlatA meM bhI agragaNya hI the| ApakI gRhadevI bhI Apake anurUpa rUpa guNa vAlI, pAtivrata niyamaniSTa, dharmapriya thii| zrApakI dharmapatnI kA nAma sonI thaa| mAtA sonI ne apanI pavitra kukSi se sAta putra va cAra putriyoM ko janma de strIbhava ko sArthaka kiyA thaa| ukta sAtoM putroM meM eka mohana nAma kA putra atyanta bhAgyazAlI, tejasvI evaM bar3A bhArI honahAra thaa| ___eka bAra puNyAnuyoga se labdhapratiSThita zraddheya AcAryazrI siddhasUri jI ma0 kA Agamana kramazaH gosa. lapura meM huaa| ApazrI ke upadeza se prabhAvita ho zAha jagamalla ne sammeta zikharajI kI yAtrA ke liye eka virAT saMgha nikAlA / 'cha rI' pAlI saMgha ke sAtha zAha jagamalla kA zrAtmaja mohana bhI thaa| mohana kI bAlavaya se hI dharma kI ora abhiruci thii| use dhArmika praznottaroM evaM carcAoM meM bahuta hI AnaMda AtA thaa| ataH vaha AcAryazrI ke sAtha paidala hI dharma carcA evaM manodbhava zaMkAoM kA samAdhAna karatA huA saMgha ke sAtha sammetazikharajI kI yAtrA ke liye calane lgaa| jaba usane pAda vihAra ke kaSToM kA anubhava kiyA to 1370 gosalapura kA rAva jagamakSa
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana 7 [osavAla saM0 1352-1411 use munitva jIvana ke parama pavitra AcAra vicAra evaM mahatvapUrNa uttaradAyitva para bahuta hI Azcarya huaa| pAdatrANabhAva meM paidala calane ke sAdhAraNa kaSToM ke sivAya anya 22 paripahAdi ke kaSToM kA use jJAna huA va AcAryazrI ke sAtha pratyakSAnubhava kiyA taba to usakI vismaya janya kautUhala ke sAtha hI sAtha jijJAsA vRti bhI bar3ha gaI / samaya pAkara AcAryazrI se pUchane lagA-bhagavan ! Apa to zrIsaMgha ke nAyaka haiM, bar3e bar3e rAjA mahArAjA evaM koTAdhIzoM ke guru haiM phira, Apa isa taraha sAdhAraNa dInavRtti se nirvAha kara ina dAruNa duHkhoM ko vyartha hI meM kyoM sahana kara rahe haiM ? sUrijI-mohana ! abhI tuma bAlaka ho / munitya jIvana kI cAritraviSayaka sUkSma vRtti kA tumheM jJAna nahIM haiN| sAdhutva jIvana ke nirmala AcAra-vyavahAra se sarvathA anabhijJa ho / mohana! hamArI, tumhArI sukha Rddhi kI to bAta hI kyA para navanidhAna ke svAmI akSaya sampatti ke mAlika cakravartiyoM ne bhI apanI sukha sAhibI ko lAta mAra kara isa prakAra ke kaSToM (!) ko sahana karanA svIkAra kiyA thaa| mohana ! bAhya dRSTi se tumheM yA anya kisI ko yaha kaSTa dIkhatA ho para hama logoM ko to tuma logoM dvArA dekhe jAne vAle ina kaSToM meM bhI saukhya kA hI anubhava hotA hai| jaba tuma logoM ko kabhI hajAra do hajAra kI kamAI kA svarNAvasara prApta hotA ho aura usameM thor3A bahuta kaSTa bhI sahana karanA par3atA ho to kyA usa kiJcit kaSTa ko dekha pragAdI kI taraha usa alabhya avasara ko yoM hI hAtha se jAne doge? mohana-nahIM gurudeva ! hastAgata aise avasara ko thor3e kaSToM ke liye khodenA to adUradarzitA hI hai| hama loga to aise samaya meM sAdhAraNa kSudhApipAsa ke kaSToM ko hI kyA para jIvana kI bhISaNa yAtanAoM ko bhI vismRta kara jI jAna se isa prakAra ke dravyopArjana meM saMlagna ho jAte haiM / para AcArya deva ! usameM to hamako rupayoM paisoM kA lobha hotA hai / ataH thor3I dera kA yA cirakAla kA kaSTasahana karanA bhI hameM anivArya ho jAtA hai para Apako to yAvajjIvana ke isa dAruNa kaSTa meM kyA lobha yA lAbha hai / jisake kAraNa ki sAkSAt dIkhane vAle duHkha ko bhI sukha samajhate haiN| sUrijI-mohana ! tumhAre rupayoM kA lAbha to kSaNika Ananda ko dene vAlA kiJcit paudgalika sukha svarUpa hai para hamako milane vAlA lAbha to zAzvata tathA bhava bhavAntaroM ke sukha ke liye bhI paryApta hai| mohana--gurudeva ! aisA kaunasA akSaya lAbha hai, kRpA kara mujhe bhI spaSTIkaraNa pUrvaka samajhAiye / sUrijI-mohana ! kyA tuma bhI usa lAbha ko prApta karane ke ummedavAra ho ? mohana-AcArya deva ! kauna hatabhAgI hogA ki lAbha kA icchuka na rahatA hogA ! phira Apake dvArA varNita kiyA jAne vAlA lAbha to akSaya lAbha hai phira aise lAbha ko kauna nahIM cAhatA hogA? sUrijI-mohana ! jIva anAdi kAla se janma, jarA, maraNa rUpa asahya duHkhoM kA anubhava kara rahA hai| una aparimita yAtanAoM kA anta karane vAlI aura akSaya sukha ko sahaja hI prApta karAne vAlI yaha bhagavatI dInA hai / dekho 'dehadukkhaM mahAphalaM' arthAt samyagdarzana va jJAna ke sAtha isa zarIra kA jitanA damana kiyA jAya unanA hI bhaviSya ke liye aAtmika sukha ke akSaya AnandatA ko prApta karAne vAlA hotA hai| isI se pUrvopArjita duSkarmoM kI nirjarA hotI hai aura karmoM kI nirjarA honA hI mokSa hai ataH munijana cAritra janya kaSTa ko bhI sukha hI samajhate haiN| mohana-sUrijI ke dvArA kahe gaye thor3e se zabdoM meM apane jIvana ke vAstavika mahatva ko samajha gyaa| usake hRdaya meM dIkSA lene kI bhAvanA rUpa vairAgyAGkara aGkurita hogayA / kaSToM ko sahana karane kA navInotsAha AgayA / mArga meM hone vAle pAda vihAra janya kaSTa meM bhI AtmikAnanda kI lahara laharAne lgii| use isa bAta kA acchI taraha se anubhava hogayA ki sukha duHkha Atmika pariNAmoM kI jaghanyotkRSTatA para avalambita hai| udAharaNArtha-cakravartI mahArAjAoM ko puSpa zayyA para sote hue eka puSpa kali ke avyavasthita hone para www surIzvarajI aura mohana
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 652-1011] / bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa unheM saMkalpa vikalpa janya nAnA taraha kA paritApa hotA hai para dUsare hI dina isa prakAra kI sukha sAhibI kA tyAga kara dIkSA aGgIkAra karake aneka kaSToM ko sahana karate hue bhI unheM AtmikAnanda kA vAstavika anubhava hotA hai| puNyavaMta yogya sakha zaiyA para zayana karane vAle cakravartiyoM ko pazuoM ke Thaharane yogya kaNTakAkIrNa sthAna meM bhI pAramArthika saukhya kA mAna hotA hai / vAstava meM pariNAmoM kI utkarSApakarSatA kA tAratamya hI jIvana meM sukha duHkha kA utpAdaka hai| usI jIva aura zarIra ke eka hone para bhI vicAra zreNI kI nimnonnatAvasthA jIvana kI vAstavika kArya ko vicAroM kI nimnoccatAnusAra parivati evaM parivartita kara detI hai| isa prakAra vaha bhAvanAoM meM bar3hatA hI gyaa| moina kA vayakrama abhItaka 18 varSa kA hI thA phira bhI usakA dila saMsAra se eka dama virakta ho gayA / jaba kramazaH zrIsaMva samneta zikhara tIrtha ke pavitra sthAna para pahuMcA taba mohana ne apane mAtA pitA se spaSTa zabdoM meM kahA-pUjyavara ! merI icchA zrAvAryazrI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karane ko hai| vajra prakAravat putra ke dAruNa zabdoM ko sunakara mAtA pitAoM ke Azcarya va duHkha kA pAra nahIM rahA / mAtA sonI ne mohana ke vicAroM ko anyathA karane kA prayatna kiyA para mohana ke acala nizcaya ko anukUla pratikUla aneka AzAjanaka upAyoM se bhI calAyamAna karane meM mAtA sonI samartha nahIM huI / Akhira mohana ko dIkSA kA Adeza denA hI pdd'aa| mohana ne bhI apane kaI sAthiyoM ke sAtha bIsa tIrthakkaroM kI nirvANa bhUmi para bar3e hI samAroha-mahotsava pUrvaka AcAryazrI ke hAthoM se dIkSA svIkAra kii| sUrIzvarajI ne bhI 23 nara nAriyoM ko dIkSA de mohana kA nAma munisundara rakha diyaa| muni-munisundara ne 24 varSa paryanta gurukula meM raha kara jainAgama-nyAya-vyAkaraNa-kAvya-sAhitya-jyotiSa-tarka-alaGkAra-gaNita-maMtra yaMtrAdi aneka vidyAoM evaM sAmayika sAhitya kA adhyayana kara liyaa| AcAryazrI ne bhI muni munisundara ko sarvaguNa sampanna jAnakara vi0 saM0 652 meM nAgapura meM coraliyA gautrIya zAha malUka ke mahA mahotsavapUrvaka AdinAtha bhagavAna ke caitya meM caturvidha zrI saMgha kI maujUdagI meM sUri pada de diyaa| AcArya padavI ke sAtha hI paramparAnusAra ApakA nAma kakasUri rakha diyA gyaa| __ AcAryazrI kakasUrizvarajI mahArAja mahA prabhAvika AcArya hue / ApazrI jaise AgamoM ke jJAtA the vaira maMtra yaMtra vidyAoM meM bhI siddhahasta the| eka bAra Apa pAMcasau sAdhuoM ke sAtha vihAra karate hue saurASTra prA ta meM padhAre / kramazaH saurASTra prAntAntargata tIrthAdhirAja zrIzatruJjaya kI pavitra yAtrA karaneke pazcAta saurASTra prAnta meM paribhramaNa kara dharma pracAra karate hue ApazrI ne kaccha pradeza ko pAvana kiyaa| jaba ApazrI apanI ziSya maNDalI ke sahita bhadrezvara meM padhAre taba kaccha prAntIya Apake AjJAnuyAyI anya zramaNa varga zIghra hI AcAryazrI ke darzanoM ke liye bhadrezvara nagara meM upasthita hue / Agata zramaNa samudAya ko ucita sammAna se sammAnita kara AcAryazrI ne unake dharma pracAra ke zlAghanIya kArya para prasannatA pragaTa kii| unakA samucita svAgata karate hue yogya muniyoM ko yathAyogya padaviyAM bhI pradAna kii| aisA karane se muniyoM ko apane padoM ke uttaradAyitva kA smaraNa huA aura ve pUrvApekSA bhI adhika utsAha pUrvaka dharma pracAra ke kaTibaddha ho gaye / eka cAturmAsa kaccha prAnta meM kara ApazrI ne sindhAnta kI ora padArpaNa kiyaa| sindha prAnta meM jaise upakezavaMzIya zrAvakoM kI saMkhyA adhika thI vaise AcAryazrI ke AjJAnuvartI zramaNa samudAya kI saMkhyA bhI vizAla thii| pAtolI, vIrapura, uccakoTa, mAroTakoTa, DAmarela, jajokI, tItarapura vagairaha grAma nagaroM meM vihAra karate hue sUrijI ne DAmarela meM cAturmAsa kara diyaa| ApazrI ke DAmarela ke cAturmAsa meM dharma kI paryApta prabhAvanA huI / cAturmAsa ke pazcAt ApazrI ne vihAra kara apanI jananI janmabhUmi gosalapura kI ora padArpaNa kiyA / ApazrI ke padhArane se gosalapura nivAsiyoM ke hRdaya meM dharma sneha umar3a paayaa| eka mAI kA suputra jisa nagara meM janmadhAraNa kara apane kula gautra ke sAtha hI sAtha apanI janma bhUmi ko bhI 1372 muni muni-sundara kA sUripaGa kArya meM mawmarimmmmmm
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1312-1411 amara banA dI tathA prAcArya pada se vibhUSita ho cAturdika meM jana kalyANa karate hue apane varcasva se sabako natamastaka banAte hue punaH usI nagara ko pAvana kare to kauna aisA kamanasIba hogA ki usako isa viSaya meM AnaMda na ho ? kisa hatabhAgI ko apane deza kula evaM nagara ke nAma ko ujvala karane vAle ke prati gaurava na ho ! vAstava meM aisA samaya to nagara nivAsiyoM ke liye bahuta hI harSa evaM abhimAna kA hai / ataH gosalapura kA sakala jana samudAya (rAjA aura prajA ) AcAryazrI ke padArpaNa ke samAcAroM ko zravaNa karate hI Ananda sAgara meM gote lagAne laga gyaa| kramazaH atyanta samAroha pUrvaka AcAryazrI kA nagara praveza khUba mahotsava kiyA / sUrijI ne bhI svAgatArtha zrAgata jana maNDalI ko prArambhika mAGgalika dharma dezanAdI ! AcAryazrI kI pIyUSa varSiNI madhura, ojasvI vyAkhyAna dhArA ko zravaNa kara gosalapura nivAsI Anandodraka meM zrota prota ho gaye / kisI kI bhI icchA AcAryazrI ke vyAkhyAna ko chor3a kara jAne kI nahIM huii| ve saba sUrijI ke vacanAmRta kA pipAsuoM kI bhAMti anavarata gatipUrvaka pAna karane ke liye utkaNThita ho gare / kAlAntara meM sabane milakara cAturmAsa kA lAbha dene kI AgrahapUrNa prArthanA kii| sarijI ne bhI dharmalAbha ko socakara gosalapura zrIsaMgha kI prArthanA ko saharSa svIkRta karalI / kramazaH AcAryazrI ke tyAga vairAgyAdi aneka vairAgyotpAdaka, syAdvAda, karmavAdAdi tattva pratipAdaka, sAmAjika unnatikAraka vyAkhyAna prArambha ho gaye / sUrijI ke vairAgyamaya vyAkhyAnoM se jana samudAya ke hRdaya meM yaha zaMkA hone lagI ki sUrijI apane sAtha hI sAtha anya logoM ko bhI saMsAra se udvigna kara kahIM dIkSita na karaleM ? koI kahane lage isameM burA kyA hai ? hajAroM manuSya aise hI mara jAte haiN| aisA kauna bhAgyazAlI hai ki AcAryazrI ke samAna paudagalika sukhoM ko tilAali de vizuddha cAritra vRtti kA nirvAha kara svAtmA ke sAtha anya aneka bhavyoM kA bhI kalyANa kare / dekho, mohana ne dIkSA lI to kyA burA kiyA ? apane mAtA pitA evaM kula jAti ke sAtha hI sAtha sAre gosalapura ke nAma ko ujvala banA diyA / dhanya hai aise mAtA pitAoM ko evaM dhanya hai aise mahApuruSoM ko| isa prakAra AcAryazrI kI sarvatra prazaMsA hone lgii| ___AcAryazrI kA mohanI mantra (vairAgya ) gosalapuravAsI bahuta se bhAvukoM para par3a hI gayA / karIba 11 bhAI, bahina dIkSA ke ummedavAra bana gaye / kaI mAMsa madirA sevI bhI ahiMsA dharma ke anuyAyI ho gaye / cAtu. mAsAnantara 11 bhAvukoM ko dIkSA de sUrijI ne paJjAba prAnta kI ora padArpaNa kiyaa| do cAturmAsa paJjAba prAnta meM karake AcAryazrI ne khUba hI dharma pracAra kiyA / zrAvasti nagarI meM eka saMgha sabhA kI jisameM kuru, paJcAla, zUrasena, sindha vagairaha meM vihAra karane vAle munivarga va AsapAsa ke pradeza ke zrAddha samudAya bhI ekatrita hue / sUrijI ke upadeza se zrIsaMgha meM acchI jAgRti huii| muniyoM ke hRdaya meM dharmapracAra kA navIna utsAha prAdurbhUta hogayA / saMgha sabhA kI sampUrNa kAryavAhI samApta hone ke pazcAt Agata zramaNa samudAya ke yogya muniyoM ko upAdhyAya, gaNi, gaNAvacchedaka Adi padaviyoM se vibhUSita kara unake utsAha meM vardhana kiyA / vahAM se tIrthayAtrA karate hue zrApa mathurA meM pdhaare| vahAM zrIsaMgha ne zrApakA acchA satkAra kiyaa| jisa samaya sUrijI mathurA meM virAjate the usa samaya mathurA meM boddhoM kA kama para vedAntiyoM kA vizeSa pracAra thA tathApi jainiyoM kA jora kama nahIM thaa| jaina loga bar3e 2 vyApArI utsAhI evaM zraddhA sampanna the| prAcAryazrI kakkasUrijI ma0 prakhara dharma pracAraka the| Apa jahAM 2 padhArate vahAM 2 khUba hI dharmodyota karate / mathurA meM Apane punaH jainatva kA vijayaDakA bajavA diyaa| mathurA meM AI huI dhArmika zithilatA ko Apane nivArita kara supta jana samAja ko jAgRta kiyA va dharma kArya meM kaTibaddha hone ke liye prerita kiyaa| pazcAt mathurA se vihAra kara kramazaH choTe bar3e grAma nagaroM meM paryaTana karate hue matsya deza kI rAjadhAnI vairATa nagara meM pdhaare| vahAM se ajayagaDha padhAra kara sarijI ne cAtarmAsa vahIM para kara diyaa| marudhara vAsiyoM ko AcArya zrI ke ajayagar3ha meM pavArane kI khabara lagate hI bahuta AnaMda AgayA / sUrijI ke darzanArtha pAne prAcArya kakkasUrijI kA vihAra kSetra 1373
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAne vAloM kA tAMtA baMdha gayA / zrAvaka loga apane 2 nagara ko pAvana karane ke liye AcAryazrI se Agraha pUrNa prArthanA karane lage / sUrijI ne bhI ajayagar3ha ke cAturmAsAnantara 12 puruSa, mahilAoM ko dIkSita kara mAravAr3a pradeza kI ora padArpaNa kara diyA / kramazaH padmAvatI, zAkambharI, DiDUpura, haMsAvalI, padmAvatI medinIpura, mugdhapura, hote hue nAgapura padhAre / zrIsaMgha ke Agraha se vaha cAturmAsa bhI nAgapura meM hI AcArya zrI ne kara diyaa| mugdhapura meM eka prabhUta dhana kA svAmI, vizAla kuTumba vAlA sadAzaMkara nAmakA brAhmaNa rahatA thaa| usake hRdaya kI yaha Antarika abhilASA thI ki maiM kisI bhI maMtra taMtrAdi ke prayoga se kisI nagara ke rAjA prajA ko apanI ora AkarSita kara apanA parama bhakta banAlU jisase merA jIvana nirvAha zAnti evaM sammAna pUrvaka kiyA jAsake / ukta bhAvanA se prerita ho kisI vizeSa AzA se eka samaya baha brAhmaNa kinhIM caityavAsiyoM ke upAzraya meM gayA aura caityavAsI AcAryoM kI vinaya, bhakti, vaiyAvacca kara prArthanA karane lagA-pUjyezvara ! kRpA kara mujhe koI aise maMtra kI sAdhanA karavAveM ki merA manoratha zIghra saphala ho jaay| pahale to AcAryazrI ne kaI bahAne banA kara udAsInatA pragaTa kI para jaba bhUdeva ne atyAgraha kiyA to AcAryazrI ne usake Upara dayA lAkara eka nakSatra kI sAdhanA batalAhI / chaH mAsa kI sAdhanA vidhi batalAne para brAhmaNa ne bhI AcAryazrI ke kathanAnukUla maMtra sAdhana prArambha kara diyaa| jaba mantra sAdhana ke kevala tIna dina hI aviziSTa rahe taba vaha antima dinoM meM maMtra kI sAdhanA ke liye zamazAna meM jAkara dhyAna karane lgaa| antima dina meM rAtri ko devopasarga hA jisase vaha calAyamAna ho pAgaloM kI taraha nakSatra nakSetra karane laga gyaa| sadAzaMkara pAgala hojAne ke kAraNa usake kauTambika pArivArika bar3e hI duHkhI hogaye / una logoM ne sadAzaMkara ke pAgalapana nAzaka bahuta hI upAya kiye para daivika kopa ke Age ve sabake saba upacAra niSphala hogye| isa prakAra kaI arsA vyatIta hogayA / bhUdeva ke uThane, baiThane, khAne, pIne, halane, calane meM sivAya nakSatra 2 cillAne ke koI dUsarI bAta nahIM thI / cAturmAsa ke pazcAt AcAryazrI kakkasUrijI ma. mugdhapura padhAre / brAhmaNa loga AcAryazrI ke prabhAva va tapasteja se pahile se hI prabhAvita the ataH AcArya padArpaNa karate hI ve sadAzaMkara ko sUrijI ke pAsa khAkara prArthanA karane lage-pUjya mahAtman ! hama loga bar3e hI duHkhI haiN| Apato paropakArI mahAtmA haiM ataH hamAre isa saMkaTa ko zIghra ho miTAne kI kRpA kojiye ! dayAnidhAna! hama Apake upakAra ko kabhI nahIM bhuuleNge| sUrijI-~-yadi yaha ThIka ho jAya to Apa loga isake badale meM kyA kareMge? brAhmaNavarga-Apako mano'bhilaSita abhilASA kI pUrti kreNge| zrApa jo kaheMge usI Adeza ke anusAra bddh'eNge| sUrijI-hameM to kisI vastu yA podgalika padArtha kI AvazyakatA nahIM hai ! hA~; Apa logoM ko apane Atma kalyANa ke liye jainadharma avazya svIkRta karanA hogaa| isameM hamArA to kiJcita bhI svArtha nahIM hai / AcAryazrI ke ina vacanoM se ve loga vicAra vimugdha bana gye| kisI ke bhI muMha se hAM yA nA kA koI santoSaprada pratyuttara nahIM prApta huA taba, AcAryazrI ne punaH kahanA prArambha kiyA--brAhmaNoM ! jainadharma kisI vyakti yA jAti vizeSa kA dharma nhiiN| isako pAlana karane meM sakala jana samudAya jAtIya bandhanoM se vimata svataMtra hai| Apa brAhmaNa logoM ke liye to jainadharma hI Adi dharma hai| sarva prathama bhagavAn RSabhadeva kI zikSA se cAra veda banAkara bharatezvara cakravartI ne Apake pUrvajoM ko diye| Apake pUrvajoM ne vedoM ke dvArA vizva meM saddharma kA pracAra kiyA para svArtha lolupI brAhmaNa kAlAntara meM dharmabhraSTa hoghedoM ke asalI tatva ko hI parivartita kara diyA / ataH bhagavAna mahAvIra ne punaH brAhmaNoM ko sanmArga kI ora prerita kiyA jisase indrabhUtyAdi 4406 brAhmaNoM ne jaina dIkSA ko svIkAra svAtmA ke sAtha aneka bhavyoM kA uddhAra kiyA / kramazaH zayyaMbhavabhaTTa, 1374 mugdhapura ke brAhmaNa sadAzaMkara Jain Education international w.jainelibrary.org
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 yazobhadra, bhadrabAhu, mukunda, rakSita, siddhasena aura haribhadrAdi aneka veda niSNAta, aSTAdazapurANa smRtipAraGgata vidvAna brAhmaNoM ne apane mUladharma ko svIkAra kara usakI ArAdhanA kii| Apako bhI svArtha ke liye nahIM kintu Atma kalyANa ke liye aisA karanA hI cAhiye / hAM, yadi jainadharma ke siddhAntoM ke viSaya meM Apako kisI bhI taraha kI zaMkA ho to Apa loga mujhe pUchakara nizzaMka tayA usakA nirNaya kara sakate haiM / ityAdi brAhmaNoM ko AcAryazrI kA ukta kathana sarvathA satya evaM yuktiyukta jJAta huaa| unhoMne AcAryazrI ke vacanoM ko harSa pUrvaka svIkAra kara liyaa| taba sUrijI ne kahA-sadAzaMkara ko rAtri paryanta hamAre makAna meM rahane do aura Apa saba loga apanA avasara dekhaleM ( padhAra jaaveN)| AcAryazrI ke vacanAnusAra saba loga vahAM se cale gaye / rAtri meM AcAryazrI ne na mAlUma kyA kiyA ki prAtaHkAla hote hI sadAzaMkara sarvathA nirdoSa hogayA / brAhmaNoM ne bhI apanI pratijJAnusAra jainadharma ko saharSa svIkAra kara liyaa| usa dina se ve nakSatra nAma se kahalAne lge| itanA hI kyoM para nakSatra nAma to unakI santAna ke sAtha meM bhI isa prakAra cipaka gayA ki inakI santAna paramparA hI nakSatra ke nAma se pahicAnI jAne lagI / kramazaH yaha bhI eka jAti ke rUpa meM pariNita hogii| isa ghaTanA kA samaya paTTAvalI nirmAtAoM ne vi0 saM0 664 migasara suda 11 kA likhA hai| kisI vyakti, jAti evaM dharma kA abhyudaya hotA hai taba cAroM ora se anAzaya unheM lAbha hI lAbha hotA hai / yahI bAta punIta jainadharma ke liye bho samajha lIjiye vaha samaya jainadharma ke abhyudaya-unnati kA thaa| usa samaya jainiyoM kI susaMgaThita zakti ne vAdiyoM ke AkramaNoM ko saphala nahIM hone diyaa| samAja para jainAcAryoM kA acchA prabhAva thaa| unake hukma ko samAja deva bacana ke bhAMti zirodhArya karatA thaa| hajAroM zramaNa zramaNiyAM eka AcArya kI AjJA ke anuyAyI the| jaina zramaNa jahAM kahIM jAte-naye 2 jaina banAkara osavAla saMgha meM zAmila karate / jaina mahAjana saMgha kI bhI itanI udAratA thI ki-rAjapUta ho, vaizya ho, yA brAhmaNa ho, jisa kisI ne jisa dina se jainadharma kA vAsakSepa le liyA usI dina se vaha jaina samajhA jAne lgaa| unake sAtha roTI beTI byavahAra karane meM bhI kisI bhI taraha kA saMkoca nahIM kiyA jAtA jisase unake hRdaya meM naye purAnoM ke bIca matabheda ke bhAva yA sakIrNatA ke vicAra hI prAdurbhUta nahIM hote / Arthika sahAyatA pradAna kara svadharmI bandhu ke nAte unheM apane samAna banA lene meM to unakI vizeSa udAratA thii| vyApAra kSetra to zrosavAloM kA pahile se hI vistRta thA ataH ve jaba kabhI cAhate hajAroM navIna osavAla bhAiyoM ko vyApAra kSetra meM bhagA dete| navIna jaina bane hae vyaktiyoM ke sAtha roTI beTI vyavahAra ho jAya aura udAra vRtti parvaka unheM Arthika sahAyatA pradAna kI jAya phira to unake utsAha meM kamI hI kisa bAta kI raha sakatI ? ve loga bhI prasanna citta ho hara eka suvidhA ko pA dharmArAdhana meM saMlagna ho jaate| usa samaya mahAjana saMgha kA rAjA prajAoM meM bhI bar3A Adara thA prAyaH rAjataMtra, voharagata evaM vyApAra unake hI hAtha meM thaa| ye loga atyanta udAra vRtti vAle the| kAla, dukAla meM karor3oM kA dravya vyaya kara dezavAsI bandhuoM ko sahAyatA karate the yahI kAraNa thA ki jaina banane vAle navIna vyaktiyoM ko hara eka taraha se suvidhAeM prApta thiiN| vaMzAvaliyoM meM nakSatra jAti kI vaMzAvalI ko bahuta hI vistAra pUrvaka likhI hai| isa jAti ke udAra nara ratnoM ne bahuta 2 adbhuta kArya kiye haiN| inhIM zubha kAryoM ke kAraNa isa jAti ke mahApuruSoM kI dhavala kIrti Aja bhI vaMzAvaliyoM meM aGkita hai nakSatra jAti kI utpatti
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 652-1011] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sadAzaMkara madana gokula rAmo zrIpati vallabha nArAyaNa baladeva zrIkaraNa mohana ( ina sabhI ke parivAra, sthAna tathA dhArmika kAryoM kA vistAra se ullekha hai) murArI mukunda Amra pAlaka bhAno (pArzva0 nandira) (zatruJjaya kA saMgha ) isI nakSatra jAti se vi0 saM0 1123 meM ghIyA zAkhA niklii| ghIyA zAkhA ke liye likhA hai ki vyApArArtha gaye hue nakSatra jAti vAle kaI logoM ne lATa pradeza khambhAta meM apanA nivAsa sthAna banA liyA thaa| ukta prAnta meM unheM vyApArika kSetra meM bahuta hI lAbha phuNcaa| unhoMne vyApAra meM puSkala dravyopArjana kiyA / kAlAntara meM nakSatra jAtyudbhUta zAha dalapata ne eka vizAla mandira banavAnA prArambha kiyaa| eka dina vaha bhojana karane ke nimitta thAlI para baiThA hI thA ki ghRta meM eka makSikA par3akara mara gii| dalapata ne ghRta meM mRta makSikA ko apane paira para rakhadI / usI samaya kisI vizeSa kArya ke liye eka kArIgara bhI vahAM aagyaa| usane bhI seThajI kI ukta karatUta dekhalI ataH usake hRdaya meM zaMkA hone lagI ki aisA kRpaNa vyakti bhI kahIM mandira banavA sakatA hai ? seThajI kI udAratA kI parIkSA ke liye kArIgara ne kahA-seTha sAhaba ! mandiIra kI nIMva khuda gaI hai| prAtaHkAla hI 100 UMTa ghRta kI jarUrata hai ataH isakA zIghra hI prabandha honA cAhiye / seTha ne kahA-isakI cintA mata karo, kala A jAyagA / dUsare dina prAtaHkAla hI 100 UMTa ghRta ke yathA samaya A gaye / kArIgaroM ne seThajI ke sAmane hI ghRta ko nIMva meM DAlanA prArambha kiyA taba seThajI ne kahA-kArIgaroM ! mandirajI kA kArya hai| kAma kaccA nahIM raha jAya, ghRta kI aura AvazyakatA ho to aura maMgavA lenA para mandira kA kArya sucAru rUpa se majabUta karanA / seThajI kI isa udAratA para gata kala cakSudRSTa bAta kI smRti se kArIgara ko haMsI A gaI / seThajI ne haMsI kA kAraNa pUchA to kArIgara ne kahA-seThajI! kala ghRta meM eka makkhI gira gaI jisako to Apane pairoM para ragar3I aura yahAM UMTa ke UMTa ghRta ke bhare hue DAlane ko taiyAra hogaye ataH mujhe kala kI bAta yAda A kara haMsI AgaI / seThajI ne kahA-kArIgaroM ! hama mahAjana haiN| bekAra to eka rattI bhI nahIM jAne dete aura AvazyakatA par3ane para karor3oM rupayoM kI bhI paravAha nahIM karate / bhalA-tuma hI soco, yadi makkhI ko yoM hI DAla detA to kitanI cIMTiyeM A jAtI ? pairoM para rakha dene se to carma narama hogayA aura kIr3iyoM kI hiMsA bhI baca gaI / kArIgara ne kahA-seThajI ! dhanya hai ApakI mahAjana buddhi ko aura dhanya hai ApakI dayA ke sAtha udAratA ko !!! zA0 dalapata ne 52 deharIvAlA vizAla mandira banavAyA va AcAryazrI ke kara kamaloM se bar3e hI samAroha pUrvaka mandirajI kI pratiSThA krvaaii| jisameM Agata sAdharmiyoM ko pAMca pAMca muhareM laDDU meM gupta DAla kara paharAvaNI dI / dalapata kI santAna hI bhaviSya meM 'ghIyA' zabda se sambodhita kI jAne lgii| ___saMghavI-nakSatra gautrIya zA mAlA ne vi0 saM0 1152 meM nAgapura se virAT saMgha nikAlA ataH mAlA kI santAna saMghavI khlaaii| gariyA-nakSatra jAti ke zA0 sabalA kI gariyA grAma ke jAgIradAra ke sAtha anabana hone ke kAraNa 1376 zAha dalapata ke 52 minAlaya kA mandira
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1352-1411 ve pATaNa meM cale gaye / vahAM unako gariyA 2 kahane lage ataH inakI santAna gariyA kahalAne lgii| __khajAcI-vi0 saM0 1242 meM gariyA gautrIya rUpaNasI ne dhArA nagarI ke rAjA ke khajAne kA kAma kiyA jisase rUpaNasI kI santAna khajAzcI kahalAI / rUpaNasI ke putra udayabhANa ne dhArA meM bhagavAna pArzvanAtha kA mandira bnvaayaa| isakI pratiSThA vi0 saM0 1282 meM mAgha zu05 ko sUrijI ne krvaaii| mUla nakSatra jAti aura unakI zAkhAeM--vaMzAvaliye jo mere pAsa haiM usameM isa jAti ke kula dharma kArya nimnalikhita mile haiM 87-jaina mandira, dharmazAlAeM aura jIrNoddhAra / 23-bAra yAtrArtha tIrthoM ke saMgha nikAle / 42-bAra zrIsaMdha ko apane ghara bulAkara saMva pUjA kii| 4-bAra sUtra mahotsava kara jJAnAcanA kii| 3-AcAryoM ke pada mahotsava kiye| 1-mugdhapura meM bar3I vApikA banavAI / 13-isa jAti ke vIra yoddhA yuddha meM kAma Aye aura 7 striyAM satI huii| 2-duSkAla meM anna aura ghAsa dene kA bhI ullekha hai| isa prakAra nakSatra jAti ke vIroM ne aneka prakAra se deza, samAja evaM dharma kI bar3I 2 sevAeM kI haiN| isa samaya nakSatra jAti ke osavAloM ke ghara kama rahe haiN| kaI logoM ko to apanI mUla jAti kA bhI patA nahIM-yaha bhI samaya kI balihAri hI kahI jA sakatI hai| kAgajAti-AcAryazrI kakkasUrIzvarajI mahArAja eka samaya lodravA paTTana kI ora padhAra rahe the| mArga meM eka kAga nAmaka nadI AI / nadI ke taTa para kAgarSi nAma kA eka sanyAsI tApasa caurAsI dhUniye lagAkara tapasyA kara rahA thaa| ukta tApasa ke tapasteja se prabhAvita ho rolI grAma ke jAgIradAra bhATI pRthvIghara tApasa ke liye bhojana lekara Aye hae khar3e the| jaba prAcAryazrI kAga nadI ke taTa para pahuMce to tApasa Asana se uThakara sUrijI kA acchA satkAra-sammAna kiyA / aura pAsa meM par3e hue eka zrAsana ko lekara tApala ne kahA-mahAtman ! birAjiye / para sUrijI bhUmikA pramArjana kara apane pAsa kI kambalI bichAkara AcAryazrI vahIM para virAja gye| pAsa hI meM ApakA ziSya samudAya bhI yathA sthAna sthita ho gyaa| taba tApasa ne pUchA-kyA Apa hamAre zrAsana para nahIM baiTha sakate haiM ? sUrijI-hama to Apake atithi haiM kintu hamArA AcAra bhUmi ko pramArjana karake hI baiThane kA hai| dekhiye yaha rajoharaNa bhI isI kAma ke liye hai| isase pramArjana karate hue kisI bhI jIva kA vidhAta nahIM hotA hai| tApasa-to kyA hamAre Asana ke nIce jIva haiM ? sUrijI-jIva haiM yA nahIM, isake liye to hama kucha bhI nahIM kaha sakate para hamArA vyavahAra bhUmi pramArjana karane kA hai| basa, tApasa ne apanA Asana uThAyA to usake nIce bahuta sI cITiyA~ pAI gaI / aba to tApasa pUrNa lajita ho gyaa| sUrijI ne kahA-tapasvIjI! eka Asana meM hI kyA para isa jvAjalyamAna agni meM bhI na mAlUma kitane jIvoM kA anAyAsa hI saMhAra hotA hogA? kyA isa viSaya meM bhI Apane kabhI gambhIratA pUrvaka vicAra kiyA hai ? yadi Apako Atma kalyANa karanA hI iSTa hai to ina bAhya nirarthaka karma bandhaka kriyA kANDoM se kyA lAbha hai ? zrAtmakalyANa ke liye to Abhyantarika Atmazuddhi honA Avazyaka hai| surIzvarajI aura tApasa kA vArtAlApa 1377 Jain Education Intem173
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 652-1011 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tApasa bhadrika pariNAmI aura sarala svabhAvI thA ataH usane kahA mahAtman ! hamAre guruoM ne jo hameM mArga batalAyA hai usI kA anusaraNa karate hue hama paramparA se calate Arahe haiN| kRpAkara aba Apa hI zrAntarika zuddhi kA vistRta svarUpa samajhAne kA kaSTa kreN| zrAcAryazrI ne bhI tApasa ke Atma kalyANArtha AtmasvarUpa, AtmA ke sAtha anAdi kAla se lage hue karmoM kA sambandha svarUpa karma AdAna va midhyAtva ke kAraNa aura karmoM se mukta hone ke liye samyagdarzana jJAna, cAritra aura tapa kA vistRta svarUpa kaha sunAyA / anta meM zrAcAryazrI ne tapasvIjI ko sambodhita karate hue kahA-tapasvI jI ! gRhastha loga apane khajAne ke tAlA lagAyA karate haiM / usako kholane vAlI cAbI choTI sI hotI hai para binA cAtrI ke tAle ko kitanA hI pITo para vaha khula nahIM sakatA / ghRta, dadhi meM pratyakSa sthita hotA hai usako kitanI hI bAra idhara udhara kara lIjiye para binA yaMtra ( bilone) ke ghRta nahIM nikalatA hai / isI prakAra Atma svarUpa ko bhI samajha lIjiye / AtmA svayaM saccidAnanda paramAtmA svarUpa hai para vaha binA samyagdarzana, jJAna, cAritra, evaM tapa ke vizuddha nahIM hotA / jaise tAlA cAbiyoM ke dvArA sahaja hI meM kholA jA sakatA hai / ghRta - yantra dvArA bahuta hI sugamatA pUrvaka nikAlA jA sakatA hai vaise hI ukta sAdhanoM ke dvArA Atmamala ko dUra kara parama nirmala saccidAnandamaya IzvarIya svarUpa AtmA banAyA jA sakatA hai / tApasa - to hameM bhI kRpA kara AtmA se paramAtmA banane ke vizuddha svarUpa ko batalAiye / sUrijI - Apa isa hiMsA maya bAhya kriyAkANDa ko tyAga kara ahiMsA bhagavatI kI pavitra dIkSA se dIkSita hojAiye | Apako apane Apa AtmA se paramAtmA banane kA upAya va sanmArga kA cAru mArga jJAta ho jAyagA / sUrijI aura tApasa kI pArasparika carcA ko pAsa hI meM baiThe hue rotI grAma ke jAgIradAra pRthvIdhara bahuta hI dhyAna pUrvaka suna rahe the| unake sAtha zrAye hue anya kSatriyoM kI AkAMkSA vRtti bhI dharma ke viziSTa svarUpa ko jAnane ke liye jAgRta ho utthii| ve saba ke saba utkaNThita ho dekhane lage ki aba tApasajI kyA karate haiM ? tApasane thor3e samaya mauna raha kara gambhIratA pUrvaka vicAra kiyA, pazcAt nivRti ko bhaGga karate hue AcAryazrI ke sAmane mastaka jhukA kara kahane lagA-prabho ! maiM ApakI AjJA ko zirodhArya karane ke liye taiyyAra hU~ / batalAiye maiM kyA karUM ? sUrijI ne bhI unako jaina dIkSA kA svarUpa samajhA kara apanA ziSya banA liyA / tapasvIjI kA nAma guNAnurUpa tapomUrti rakha diyA / pRthvIdhara Adi upasthita kSatriya samudAya ko vAsakSepa pUrvaka zuddha kara upakeza vaMza meM sammilita kara diyA / kAgarSi kI smRti ke liye sUrijI ne kahAAja se Apa upakeza vaMza meM kAga jAti ke nAma se pahicAne jAyeMge / pRthvIdhara prabhRti kSatriya varga ne sUrijI kA kahanA svIkAra kara liyaa| isake sAtha meM hI prArthanA kI ki gurudeva ! Apa hamAre grAma meM padhAra kara hameM zrI kI sevA kA lAbha deM va mArga skhalita bandhuoM ko jainadharma kI dIkSA dekara hamAre samAna unakA bhI kalyANa kare | sUrijI ne lAbha kA kAraNa socakara apane ziSya samudAya ke sAtha rolI grAma meM padArpaNa kiyA / vahAM kI janatA ko sadupadeza de jainadharma meM unheM dIkSita kiyA / isa ghaTanA kA samaya paTTAvalI nirmAtAoM ne vi0 saM0 1011 ke vaizAkha suda pUrNimA kA batAyA hai| isa jAti meM bhI bahuta se dAnI, mAnI, nAmI nara ratna paidA hue jinhoMne apane kAryoM se saMsAra meM bahuta hI nAma kmaayaa| isa jAti kA mUla puruSa pRthvIdhara - bhATI rAjapUta thaa| inakI vaMza paramparA nimna hai - - 1378 kAga jAti kI utpati
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 pRthvIdhara (bha0 pArzva0 mandira) somadhara devadhara somadhara guNadhara rAdhara (rolI meM mandira banavAyA ) (dharmazAlA banavAI ) (saMgha nikAlA) salakhaNa Asala sAmanta ghoghA noghar3a (zatruJjaya kA saMgha) (mandira banavAyA) 1-vi0 saM0 1045 meM dhAmA grAma meM somadhara ke putra jodhar3a ne zAntinAthajI kA mandira bnvaayaa| 2-vi0 saM0 1086 meM somadhara ke dUsare putra prAsala ne zatruJjaya kA saMgha nikAla kara svadharmI bandhuoM ko pahirAvaNI dI va tIna svAmI vAtsalya kiye| 3-vi0 saM0 1138 meM ghoghA ke putra daipAla ne lodravA meM pArzvanAtha bhAvAna kA mandira bnghaayaa| 4-vi0 saM0 1221 mAdala pura meM zAha rAmA ne bhagavAna mahAvIra kA mandira bnvaayaa| 5-vi0 saM0 1236 nAgapura se kAga jAti ke zAha vIra ne zatruJjaya kA saMgha nikaalaa| 6-vi0 saM0 1615 taka kI vaMzAvaliyA~ mere pAsa meM haiM unameM kAga jAti kI khAsI nAmAvAlI likhI hai| vaMzAvaliyoM se pAyA jAtA hai ki kAga jAti ke vyApArI varga bhI vyApAra nimitta sudara prAntoM meM jAkara basa gaye the| isa jAti kI haMsA, jAlIbAhu, kuMkar3a, nizAniyA, bhaMgiyA, saMghavI, koThArI, mehatAdi kaI zAkhA-pratizAkhAeM nikalI thii| isase pAyA jAtA hai ki eka samaya yaha jAti bahuta unnati para thii| vartamAna meM to kAga jAti kA mAdaliyA grAma meM eka ghara hI raha gayA hai aisA sunA jAtA hai| vaMzAliyoM ke AdhAra para isa jAti ke udAracitta zrImantoM ne nimna zAsana prabhAvaka kArya kiye 62-mandira evaM dharmazAlAeM banavAI / 26-bAra tIrthoM kI yAtrA ke liye saMta nikAle / 36-bAra saMgha ko bulAkara saMgha pUjA kii| 4-vIra yoddhA isa jAti ke yuddha meM kAma thAye / 2----vIrAMganAeM apane mRta pati ke sAtha satI huii| ityAdi aneka kIrtivardhaka kAryoM kA ullekha vaMzAvaliyoM meM isa jAti ke sambandha meM pAyA jAtA hai| eka bAra AcAryazrI kakasUrizvarajI mahArAja apanI ziSya-maNDalI ke sAtha vihAra karake padhAra rahe the| mArga meM bhayAnaka araNya ko atikramaNa karate karate hI bhagavAna bhAskara astAcala kI ora prayANa kara gye| sUryAsta hojAne ke kAraNa Apa cAritra vRtti viSayaka niyamAnusAra araNya sthita eka mandira meM hI Thahara gaye / ApazrI kA ziSya samudAya mArga janya zrama se zramita hone ke kAraNa jaldI hI nidrAdevI kI sukhabhaya goda kA Azraya lene laga gayA para AcAryazrI kI AMkhoM meM nidrA kA thA pramAda kA kiJcit mAtra bhI vikAra paidA nahIM huaa| ve jJAna dhyAnAdi pavitra kriyAoM meM nimagna hokara samaya ko vyatIta karane lge| madhya rAtri ke zUnya evaM ninAda vihIna nIrava samaya meM yakAyaka siMha para baiThI huI eka devI mandira meM aaii| vahAM para sAdhuoM ko sote hue dekha devI ke krodha kA pArAvAra nahIM rhaa| devI krodhAbhibhUta ho bola uThI-are sAdhuoM ! tuma loga yahAM kyoM par3e ho ? yahAM se zIghra hI prayANa karado anyathA saba hI ko abhI apanA pAsa sUrijI aura devI kA saMvAda 1376
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa banA lNgii| devI ke kopa mizrita kaThora vacoM ko sunakara AcAryazrI ne kahA-devIjI! jarA zAnti rkkheN| jaMgala ke bahuta se niraparAdha mUka pazuoM ke mArane para bhI ApakI kSudhAtRpti nahIM huI ho aura nirmala cAritra vRtti ke nirvAhaka susaMyamI sAdhuoM ko bhI mAranA cAhatI ho to mAra sakatI ho para muniyoM ke prANa lene ke pazcAt to ApazrI kI tupA zAnta ho jayAgI na / khaira ! Aja se hI isa bAta kI pratijJA kara leveM ki muniyoM ke prANa haraNa karane ke pazcAt maiM kisI bhI jIva kA apaghAta nahIM kruuNgii| isa prakAra kI bhaviSya ke liye pratijJA kara Apa apanA grAsa pahile mujhe hI banAveM / AcAryazrI ke niDaratA pUrNa, upadezaprada spaSTa vacanoM ko zravaNa kara devI eka dama nistabdha hogii| kucha kSaNoM ke liye vaha Azcarya vimugdha ho vicAra saMlagna hogaI / pazcAt dhIme svara se bolI-Apa loga hamAre isa makAna meM kyoM va kisa kI AjJA se Thahare ! kala merI yahAM pUjA hone vAlI hai ataH Apa loga yahAM se zIghra prasthAna kara deveN| sUrijI-ThIka hai kala ApakI pUjA hogI to hama bhI ApakI pUjA kreNge| davA-nahIM, meM Apa logoM kI pUjA nahIM cAhatI haiM; Apa loga yahA~ se cale jaaveN| sUrijI-devIjI ! hama jainanirgrantha (muni) haiN| rAtri meM gamanAgamana karanA hamAre liye zAstrIya vyavahAra se ekadama viparIta hai| ataH zAstrIya AjJA kA lopakara kiJcit bhaya yA davAva se aisA karanA sarvathA prayukta hai| isa para Apa to jagadambA mAtA kahalAtI ho / jaba putra mAtA ke yahAM Ave taba putroM ke Agamana se mAtA ko isa prakAra kopa karanA va krodhAveza meM apane priya lADile putroM kA apamAna karanA kyA mAtA ke liye zobhAspada hai ? devIjI ! jarA jJAnadRSTi se bhI vicAra kIjiye ki pUrva janma ke sukRtodaya se to Apa ko isa prakAra divya devarddhi prApta huI hai para ina nindanIya, ghRNAspada krUra, niSThura, rAkSasIya jadhanya akaraNoya kAryoM ko karake bhaviSya meM kaisI gati prApta kareMge ? pUrva janma meM to Apa bahuta se jIvasatvoM ke rakSaka prati pAlaka the ataH suraloka ke sukha ke pAtra hue para ina saba puNyotpAdaka kAryoM ke viparIta isa deva yoni meM jagat kI mAtA ke rUpa meM bhI jIva bhakSaka banakara apanA na mAlUma kitanA adhaHpatana kreNge| devIjI ! mere ina vacanoM ko Apa kiJcinmAtra bhI burA mata mAniyegA / maiM Apase jijJAsA vRtti pUrvaka pUchanA cAhatA hU~ ki isa prakAra ke pApAcAra yA jIva bhakSaka kAryoM meM ApakA kyA svAtha sAdhana hotA hai ? niraparAdha mUka pazuoM kI alakSya bali lekara apane Apako kRtakRtya mAnanA kahAM taka samucita hai ? devIjI ! binA svArtha ke yA kisI vizeSa prayojana ke abhAva meM to manda manuSya bhI kisI kArya meM pravRtta nahIM hotA phira Apa to jJAnavAna deva haiN| Apako aisA kauna guru milA ki pApAcAra kA upadeza dekara sIdhA naraka kA bhayaGkara rAstA btlaayaa| devIjI ! saccA sapUta to vahI ho sakatA hai, jo apanI mAtA kA hita icchuka ho usake bhAvI jIvana ko nirmANa karane ke sukhamaya sAdhanoM ko upalabdha kre| usake bhaviSya ke kaNTakAkIrNa mArga ko zatazaH prayatnoM dvArA svaccha kara cAru ramaNIya banA de| usakI gati ko sudhaare| ataH maiM bhI putra ke rUpa meM Apa se yahI nivedana karUMgA ki Apa isa jaghanya nikRSTatama pApAcAra ko sarvathA tyAga deN| bhaviSya ke liye bhI sudRr3ha pratijJA karaleM ki-maiM kisI bhI jIva kA kisI bhI prakAra se badha nahIM karUMgI / ityAdi / devI ne AcAryazrI ke eka 2 zabda ko bahuta hI dhyAna pUrvaka sunaa| AcAryazrI ke paramArtha pradarzaka hitaprada vaktavya ke samApta hone para devI ne una bacanoM para gaharA vicAra kiyA to sUrijI kA eka 2 zabda satya evaM yuktiyukta jJAta huaa| vaha sthira citta se vicAra karane lagI-jIvoM kA badalA to bhava bhavAntara meM denA hI pdd'egaa| phira bhI isa jIvabadha meM merA to kiJcit bhI svArtha nahIM hai| kevala mere nAma ke bahAne ye pAkhaNDI loga hajAroM jIvoM ko apanA svArtha sAdhana karane ke liye mAra kara khA jAte haiN| rudhira evaM mAMsa se sanI huI asthi rAziyAM mere pavitra sthAna para chor3a jAte haiM, jisakI durgandha kA anubhava mujhe kaI dinoM taka karanA par3atA hai / saba taraha se jIva hiMsA meM sivAya hAni ke kiJcit bhI lAbha to hai hI nahIM 1380 devI ne jIva hiMsA chor3adI
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 ataH vicAra kara devI bolI-bhagavan ! ajJAnatA ke kAraNa mArgaskhalita ho, sukhAvaha cAru patha kA tyAga kara araNya ke bhayAvaha, duHkhaprada, mArga se prayANa karatI huI mujha abhAginI ko ApazrI ne Aja sanmArga para Arur3ha kara bahuta hI upakAra kiyA hai / maiM Aja se hI ApakI caraNa kikarI-sevikA hokara ApazrI kI sevA meM rahane kI pratijJA karatI huuN| aba se mere nAma para eka bhI prANI kA AghAta nahIM ho skegaa| prabho ! maiM vya ghezvarI devI huuN| zrApa jisa samaya mujhe yAda pharamAge usI samaya maiM ApazrI kI sevA meM upasthita ho jaauuNgii| isa para sUrijI ne kahA-devIjI ! zAstrakAroM ne pharamAyA hai ki deva yoni meM viveka evaM jJAna hotA hai, yaha satya hai phira bhI maiMne Apako apanI ora se atyanta kaThora zabda kahe isake liye Apa kSamA pradAna kreN| sAtha hI Apane jo pratijJA kI hai usake liye dhanyavAda bhI svIkAra kreN| aba se Apa vItarAga jinezvaradeva ko bhakti-sevA kiyA kareM jisase Apake pUrvApArjita azubha karmoM kA kSaya hove aura bhaviSya ke liye zubha gati evaM saddharma kI prApti hove / sUrijI ke ukta kathana ko devI ne tathAstu kaha kara zirodhArya kiyA / pazcAt vaMdana karake adRzya hogaI / prAtaHkAla idhara to AcAryazrI apane ziSya samudAya ke sAtha pratikramaNAdi kriyA se nivRtta hue aura udhara se vyAghrapura nagara ke rAvagajalI evaM anya nAgarika loga khUba sajadhaja kara utsAha ke sAtha bhaiMse evaM bakare kI bali ko liye hue mandira ke samIpa A pahu~ce / jaba Agatajana samudAyane mandira meM sAdhuoM ko dekhe to una logoM ne kahA-mahAtmAjI ! Apa loga bAhira padhAra jAiye / yahAM abhI hama loga devI ko pUjA kareMge ataH Apako itanA kaSTa denA par3atA hai| sUrijI ne kahA-saradAroM ! Apa loga devI ke bhakta haiM aura devI kI pUjA karane Aye haiM para ye bhaiMse bakare kyoM lAye haiM ? saradAra-isase Apako kyA prayojana hai ? hama kahate haiM ki Apa mandira se bAhira padhAra jaaiye| sUrijI-jaise Apa devI ke bhakta haiM vaise hama ina bhaiMse bakaroM ke bhI prANa rakSaka haiM / inako mArane to kyA para kaSTa pahu~cAne taka bhI nahIM deveMge, samajhe na saradAroM ? saradAra-mahAtman ! yadi hama devI ko vala bAkula na dekheMge to devI kupita ho hama saba ko mAra ddaalegii| sUrijI-yadi Apako devI ke kopa kA hI bhaya ho to usakA uttaradAyitva mere Upara hai| Apa nissaMkocatayA ina pazuoM ko chodd'deN| saradAra-para, Apa para vizvAsa kaise kiyA jAya ? sUrijI-saradAroM ! maiMne devI ko upadeza diyA aura devI ne bhI prANivadha rUpa bali ko nahIM lene kI dRr3ha pratijJA karalI hai| Apa bhI nirbhIka hokara ina pazuoM ko nirbhIka hokara abhaya dAna de deveN| sUrijI ke ukta kathana para eka saradAra ko vizvAsa nahIM huaa| usane eka bakare ke gale meM nirdayatA pUrvaka churA calA hI diyA / para devI kI preraNA se vaha ghAva bakare ke gale meM na laga kara svayaM mArane vAle saradAra ke gale hI meM laga gyaa| isa camatkAra pUrNa dRzya ko dekha kara to saba hI Azcarya cakita evaM bhaya bhrAnta ho gaye / aba to sUrijI ke kahane para saba ko vizvAsa hogayA / AcAryazrI ne bhI tatra upasthita rAva gajasI Adi kSatriya vaga ko upadeza dekara jaina dharsa kI dIkSA se dIkSita kiyaa| unheM ahiMsA dharma ke paramopAsaka banAkara upakeza vaMza meM sammilita kiyA / unako samajhAyA ki Apa logoM kI kula devI vyAghra zvarI hai| devI kI pUjA bhI kuMkuMma, caMdana, zrIphala, modaka Adi sAtvika padArthoM se hI kI jAtI hai na ki prANa badha rUpa vibhatsya bali se| isa ghaTanA kA samaya vaMzAvalI nirmAtAoM ne vi0 saM0 1006 kA likhA hai| rAvagajasI kI vaMzAvalI nimna prakAreNa haisUrijI devI ke mandira meM 1381
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAvagajasI ke do rAniye thiiN| eka kSatriya vaMza kI dUsarI upakezavaMza kii| kSatriya rAnI se cAra putra hue-1 durgA 2 kAlhaNa 3 pAto aura 4 sAMgo rAvagajasI kA paTTadhara jyeSTha putra durgA thaa| eka samaya durgA aura bAghA ke paraspara takarAra hogii| ApasI kalaha meM durgA ne bAghA ko vyaGga kiyA-tere meM kucha puruSocita puruSArtha ho to navIna rAjya kyoM nahIM sthApita kara letA ? isa tAne ke mAre apamAnita ho bAghe ne vyAghrazvarI devI ke mandira meM jAkara tIna divasa paryanta aTala dhyAna jmaayaa| tIsare dina devI ne pratyakSa kahA-bAdhA ! rAjya to tere takadIra meM nahIM likhA hai, para maiM tujhako sone se bhare hue solaha caru batalA detI huuN| usa dhana ko prApta karake to tU rAjA se bhI adhika nAma kara sakegA / bAdhA ne bhI devI ke kathana ko saharSe zirodhArya kara liyaa| devI ne bhI apane mandira ke pIche bhUmisthita 16 caru svarNa se paripUrNa batalA diye / basa phira to thA hI kyA ? bAghA ne bhI rAtri ke samaya una 16 caruoM ko lAkara apane kabje meM kara liyaa| devo ko kama se prApta dravya kA sadupayoga karane ke nimitta saba se pahile bAghA ne apane nagara ke bAhira bhagavAna mahAvIra svAmI kA 84 dehariyoM vAlA eka vizAla mandira bnvaayaa| mandira ke samakSa hI dharma dhyAna karane ke liye do dharmazAlAeM bnvaaii| isa prakAra vaha devI se prApta dravya se puNyopArjana karatA huA sukha pUrvaka vicarane lgaa| usI samaya prakRti ke bhISaNa prakopa se eka mahA-jana saMhAraka bhISaNa duSkAla par3A / dayA se paripUrNa udAra hRdayI bAghA ne deza bhAiyoM kI sevA ke nimitta karor3oM rupayoM kA dAna kara sthAna 2 para manuSyoM evaM pazuoM ke liye anna evaM ghAsa kI dAnazAlAeM udghaTita kii| eka bar3A tAlAba khudavA kara jala kaSTa ko nivArita kiyA / jaba pAMca varSa ke anavarata parizrama ke pazcAt mandira kA sampUrNa kArya sAnanda sampanna ho gayA taba AcAryazrI devaguptasUri ko bulavA kara atyanta samAroha pUrvaka mandirajI kI pratiSThA krvaaii| AcAryazrI kA cAturmAsa karavAkara nava lakSa dravya vyaya kiyA / bhagavatI sUtra kA mahotsava kara jJAnArcanA kii| cAturmAsa ke bAda saMgha sabhA kara jina zAsana kI prabhAvanA kI va yogya muniyoM ko yogya padaviyoM pradAna krvaaii| usI samaya pavitra tIrtha zrIzatruJjaya kI yAtrA ke liye eka virAT saMgha nikaalaa| saMgha meM sammilita hone vAle svadharmI bandhuoM ko pahirAvaNI pradAna karane meM hI karor3oM rupayoM kA dravya-vyaya kiyA / devI ke varadAnAnusAra zA0 bAghA ne kevala jaina saMsAra ke hita ke liye hI nahIM apitu sampUrNa rASTra ke liye aneka janopayogI kArya kiye / apanA nAma ina zubha kAryoM se rAjAoM kI apekSA bhI adhika vistRta kiyA / zAha bAghA kI udAravRtti kI dhavala jyotsnA ina usa caturdika meM prakAzita hogaI / yahI kAraNa hai ki zA0 bAdhA kI santAna bhI bhaviSya meM bAdhA ke nAma se bAgharecA zabda se sambodhita kI jAne lagI / vaMzAvaliyoM meM bAgha kI santAna paramparA kA vistRtollekha hai para namUne ke taura para yahAM sAdhAra rUpa meM likha dI jAtI haiM tathAhi upakezavaMza kI rAnI se pAMca putra paidA hue tathAhi-(1) rAvala (2) mAidAsa ( 3 ) harSaNa (4) nAgo (5) baagho| 1382 vAgharecA jAti kI utpati
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkatri kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 zA0 pAyo kAno mAno no nambo karamo sAvata saravaNa (mandira banavAyA) (saMghanikAlA) (kSatriya putrI se vivAha kiyA) gopAla-mandira | gopAla-mandira ra dUdho khemo bhojo vIro devo deyAla rAvala (kSatriyoM se0) lAkho (saMgha ti0 yAtrA) 1 rANoM dedo (mahAvara mandira ba0) punar3a joro (saMgha nikAlA) (dIkSA lI) phUso kheto jaito nAtho jaimala bhANo lAlo Azo (Age vaMzAvalI vistAra se hai ) (mahotsava) (mandira bana0) (saMgha nikAlA) isa prakAra bahuta hI vistRta vaMzAvaliyAM haiM para sthAnAbhAva se yahAM utanI vizada nahIM likhI jaaskii| mere pAsa vartamAna vaMzAvaliyoM ke anusAra bAgharecA jAti ke udAra nara ratnoM ne nimna prakAreNa deza samAja evaM dharma ke kArya kiye haiM / yathA 142-mandira, dharmazAlAeM evaM jIrNoddhAra karavAye / 53-bAra tIrtha yAtrA ke liye saMgha nikaale| 16--bAra Agama bAcanA kA mahotsava kiyaa| 72-bAra saMgha ko ghara bulavA kara saMgha pUjA kii| 6-bAra duSkAla meM zatru kAra ( dAna zAlAeM ) udghATita kii| 7-AcAryoM ke pada mahotsava kiye| 53-vIra yoddhA saMgrAma meM vIra gati ko prApta hue| 13-vIrAGganAeM apane patiyoM ke pIche satiyAM huiiN| inake sivAya bhI aneka prakAra ke dhArmika sAmAjika evaM rASTrIya kArya karake isa jAti ke nara ratnoM vAgharacA jAti ke sukRta kArya 1383
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa da samajha ne apanI ujvala kIrti ko sarvatra amara banA dI / eka samaya to isa jAti ko itanI saMkhyA bar3ha gaI thI ki kAlAntara meM kaI nAmI puruSoM ke nAma se kaI zAkhAeM pratizAkhAeM cala nikalI / jaise-sonI, saMghavI, jAlorI, soDA, ADUnA, leriyAdi ye saba bAgharecA jAti kI hI zAkhAeM haiN| vartamAna meM to kinhIM 2 sthAnoM para isa jAti ke ghara dRSTigocara hote haiM para jisa samaya jainiyoM kI saMkhyA karor3oM kI thI usa samaya isa jAti kI bhI vistRta-saMkhyA thii| car3hatI par3atI kA cakra saMsAra meM calatA hI rahatA hai| samaya terI bhI ajava gati hai| Aja to isa jAti ke sapUta apane pUrvajoM ke gaurava ko bhI bhUla baiThe haiM vahI patana kA kAraNa hai| __ isa prakAra AcAryazrI kakkasUrijI ne aneka kSatriyoM ko jainadharma kI dIkSA dekara mahAjana saMgha kI abhivRddhi kI / usa samaya ke AcAryoM kA-jisameM bhI upakeza gacchAcAryoM kA to yaha mukhya dhyeya hI thaa| jina 2 navIna kSetroM meM padArpaNa karanA una 2 kSetra nivAsiyoM ko jainatva ke saMskAra se saMskArita kara mahAjana saMgha meM sammilita karanA to unhoMne apanA kartavya hI banA liyA thaa| yahI kAraNa thA ki usa samaya kA jaina samAja dhana, jana, kuTumba parivAra, saMkhyAdi saba meM bar3hatA huA thaa| prAcAryazrI kakasUrijI ma0 ke camatkAra ke viSaya meM kaI udAraNa milate haiM para sthAnAbhAva se una sabako yahAM para sthAna nahIM diyA jA sakatA hai| uparokta thoDe bahata udAharaNoM se hI pAThaka sakeMge ki usa samaya ke AcAryoM kA vihAra kSetra bahuta vizAla thaa| prAcArya banane ke pUrva prAcArya pada yogya unheM kitanI yogyatAeM hAsila karanI par3atI isakA anumAna bhI sUrIzvaroM kI kAryazailI se sahaja hI lagAyA jA sakatA hai / unakI upadeza zailI kA jana samAja para kitanA pramAva par3atA thA, ve devI devatAoM ko bhI kitanI nirbhIkatA pUrvaka pratibodha dete the, naye jainoM ko banAkara unake sAtha kisa taraha kA vyavahAra rakhate, sarva sAdhAraNa janatA ke liye bhI unakA hRdaya kitanA vizAla evaM gambhIra thA ityAdi aneka bAtoM kA spaSTIkaraNa AcAryazrI ke jIvana vRtta ko par3hane se kiyA jA sakatA hai| unake jIvana kI mukhya vizeSatA to yaha thI ki usa samaya meM bhI Aja ke samAna kaI gaccha, samudAya evaM zAkhAoM ke vartamAna hone para bhI unameM paraspara kleza, kadAgraha nahIM thaa| ve eka dUsare ko apane se jaghanya siddha kara jina zAsana kI laghutA nahIM pradarzita karate / ve to apane kartavya-dharma kI ora lakSya kara jina zAsana kI prabhAvanA meM hI apane munitva jIvana kI sArthakatA smjhte| taba hI to ve pArasparika prema evaM sneha ke bala para zAsana kA itanA abhyudaya kara sake the| AcAryazrI kakasUrijI ne apane 56 varSa ke zAsana meM dakSiNa mahArASTra se pUrva dizA ke prAntoM paryanta vihAra karake lAkhoM manuSyoM ko mAMsa madirA kA tyAga krvaayaa| unheM jaina dIkSA se dIkSita kara pUrvAcAryoM ke samAna upakeza vaMza kI vRddhi kI / aneka tApasa, sanyAsI evaM gRhasthoM ko jaina dIkSA dekara unheM mokSamArga ke ArAdhaka banAye / kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM krvaaii| devI devatAoM ke bahAne bali diye jAne vAle kaI mUka pazuoM ko abhayadAna diyaa| kaI yogya muniyoM ko pada pratiSThita kara vividha 2 prAntoM meM vihAra krvaayaa| Apa svayaM ne saba prAntoM meM paribhramana kara muniyoM ke utsAha ko vRddhi gata kiyaa| isa prakAra AcAryazrI kakkasUrijI ne jaina dharma kI amUlya sevA kI jisako jaina samAja eka kSaNa bhara mI nahIM bhUla sakatA hai| anta meM devI saccAyikA ke parAmarzAnusAra apanI Ayu alpa jAna kara AcAryazrI ne vyAghrapura ke zA0 bAdhA ke mahAmahotsava pUrvaka upAdhyAya padmaprabha ko sUri pada se vibhUSita kara ApakA nAma devagupta sUri rakha diyA / anta meM 14 dina ke anazana samAdhi pUrvaka AcAryazrI kakkasUrijI ma0 svarga padhAra gaye / Apake mRta zarIra ke nirvANa mahotsava meM zA0 bAghA ne nava lakSa dravya vyaya kiyA / kevala candana ke kASTha se hI ApakA agni saMskAra kiyA gyaa| ApazrI kI agni saMsAra kI rakSA para bhI loga isa prakAra umar3a par3e ki rakSA ke alAvA bhUmi meM khAsI khar3a par3a gii| ahA! hA !! usa samaya una camatkArI, upakArI 1384 AcAryazrI ke apUrva camatkAra
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 dIkSA lI mahAtmAoM para janatA kI kaisI zraddhA evaM bhakti thI ? saca kahA jAya to usa vizvAsa evaM zraddhA hI unake abhyudaya kA mukhya kAraNa thaa| cAhe suvihita ho cAhe zithila caityavAsI ho para paraspara eka dUsare kI zraddhA nyUna nahIM karate the ve jAnate ki Aja maiM dUsaroM kI zraddhA vizvAsa nyUna kara dUMgA to dUsarA merA vizvAsa uThA degA isase gRhastha loga zraddhA evaM vizvAsahIna ho jaayNge| isase zAsana evaM samAja kA patana honA nizcaya hai ataH ve dIrghadarzI pratyeka vyakti kI prAcArya evaM muniyoM ke liye zraddhA bar3hAyA karate the jaba se muniyoM meM aisI kutsita bhAvanA paidA huI ki apanI prazaMsA, dUsaroM kI niMdA taba se hI samAja kA patana prArambha huaa| kramazaH usane ugra rUpa dhAraNa kara hI liyaa| yoM kaho to una bhAgyazAlI puruSoM kA punyabala bar3A hI jabardasta thA ki unake jariye se jo zAsana kA kArya hotA vaha acche se acchA lAbhaprada hI hotA thA Aja hamAre saMkIrNa hRdaya meM usa samaya kI vizAla bAtoM ko sthAna nahIM milatA ho para vAstava meM unake jIvana kI eka eka ghaTanA saJcAI ko liye hue pramANika hI kahI jA sakatI hai| pUjyAcArya deva ne apane 56 varSoM ke zAsana meM mumukSuoM ko jaina dIkSAeM diiN| 1-raNathaMbhora bAphanA jAti ke mohana ne 2-gopagirI toDiyANI pArasa ne 3-sAraMgapura samadAr3iyA pur3ana ne 4-yoganIpura chAjer3a pethA ne 5-brahmapurI Ayya 6-rAjapura rAkhecA gomAne 7-nANapura zreSTi bAlu ne 8-vijayapura coraDiyA vIrama ne 1-kAlerA saceti bhojA ne 10-lodrayApura zrIzrImAla tolA ne 11-dIvavaMdara nakSatra padmA ne 12-rAjorI gurur3a parvata ne 13-pATalI caMDAliyA vAghA ne 14-burar3o kaMkariyA ANAne 15-dAtrIpurA pokaraNA khetA ne 16-vijorA desarar3A bhairA ne 17-nAdulI kuMkuMma jainasI ne 18-medinIpura sughar3a 16-Amera bhuraMTa mUlA ne 20-saMgAnera gogalA lAkhaNa ne 21-karokhI kesariyA dhIrAne 22-arjunapurI AkhA ne 23-bhAbhesara prAgvaTa 24-virATapura AdU ne sUrIzvarajI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ 1385 malukA ne DiDU bhAlA ne Jain Education ernational 174
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM. 952-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paramA ne 25-koraMTapura prAgvaTa jAti ke nArA ne dIkSA lI 26-vIrapura jhAlA ne 27-kIrAdapura varadhA ne 28-pralhAdanapura amArA ne 26-DhelaDiyA nAgajI ne 30-punAsarI zrImAla sahajA ne 31-cokar3I tor3A ne 32-mAdalapura guNAr3ha ne 33-tItarI pArakha bhImA ne 34-DAmarela kAga medhA ne 35-gosalapura bogar3A rUpA ne 36-bharoMca gAMdhI gorA ne 37-sopAra boharA . mAnA ne 38-kAMkANI kummaTa durgA 36-jhamAgrAma corar3iyA inake alAvA anya prAntoM meM tathA puruSoM ke sAtha bahinoM ne bhI bar3I saMkhyA meM sUrijI ke zAsana meM Atma kalyANa ke uddezya se bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kI thI jaba ki AcArya deva ne 56 varSa jitanA dIrgha samaya sarvatra bhramana kiyA ApakA upadeza bhI prAyaH tyAga vairAgya aura Atma kalyANa ko lakSa meM rakhakara hI huA karatA thA dUsare usa jamAne ke jIva bhI halukarmI hote the ki unako upadeza bhI zIghra laga jAtA thaa| AcArya zrI ke 56 varSoM ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM 1-naMdapura ke zreSTi jAti ke sahadeva ne bhagavAna pArzvanAtha kA mandira kI pra0 2-ranapura purA ne 3-rAjapura ke saMghavI lAla ne mahAvIra 4-dAntipura ke prAya , jodhA ne 5--benAtaTa zrIzrImAla jasA ne 6-bIsalapura ke gAMdhI jehala ne sthaaniishbr' 7-zaMkhapura ke 8-UcakoTa ke agravAla pomA ne ha-reNukoTa ke kalhaNa ne neminAtha 10-vaDiyAra karaNAvaTa ,, bhopAla ne zAntinAtha 11-tItarI desaraDA , sajjana ne mahAvIra 12-vIrapura vinAyakiyA,, muMjhala ne 13-gosalapura ke mAlagar3hA, rAmapAla ne 14-bhadrAvatI ke gaNapata ne 15-khIkharI ke bohatha ne pAzvanAtha 16--madhupurI ke prAgvaTa , khetasI 1386 sUrIzvarajI ke zAsaba meM mandiroM kI pratiSThAe~ Jain Education international rAkhecA Dugara ne rAMkA zrImAla, For Private & Personal use only
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkatri kA jIvana ] [osavAla saM0 1362-1411 kUpA ne nakSatra neminAtha 17-jurorI ke prAgvaTa jAti ke caNoTa ne / bhagavAn pArzvanAtha mandira kI pra0 18-vardhamAnapura ke 16-kheTakapura ke haDAune 20-karaNAvatI ke jAvaDa ne 21-candrAvatI ke guNadhara , ajita ne dharmanAtha 12-kuntinagarI ke sAMDhA ne vimalanAtha 13-caMderI ke guruDa , lAkhA ne pAzvanAtha 14-harSapura ke coraDiyA, samadhara ne 5-bhavAnIpura ke pokaraNA, bhAlA ne sImaMdhara 16--nAgapura ke prAgvaTa bhopAla ne padamanAtha 17-upakezapura ke maNaNa ne AdinAtha 8-nAradapurI ke mAlA ne. -sItalapura ke rUghA ne -sojalapura ke jAvar3a ne mallinAtha 1-sIsarI mADA ne pArzvanAtha sAvaMta ne 3-dholapura ke ,, ThAkurasI ne mahAvIra , pUjyAcArya zrI ke 56 varSoM ke zAsana meM tIrtha yAtrArtha saMghAdi zubha kArya 1-khaTapa ke zreSTi jAti ke sihaka ne zatrusaya tIrtha kI yAtrArtha saMgha 2-pAlikA ke tAter3a pUMjA ne 3-nAradapurI ke saMceti 4-candrAvatI prAgvaTa karmA ne 5-nAgapura coraliyA zrAdU ne 6-Damarela poSIvAla arjuna ne 7-mathurA pArakha devar3A ne sammeta zikharajI kI yAtrArtha saMgha -candrapurI ke chAjer3a polAka ne zatruJjaya kI yAtrArtha saMgha 6-zrAmApurI ke malla guNAr3ha ne sammeta zikharajI kI yAtrArtha saMgha -padmAvatI prAgvaTa phUsA ne zatrukSaya kI yAtrArtha saMgha nikAlA 1-sthammanapura zrImAla rAmAne , 2-baTapura zrImAla maravaNa ne , 3-rUpanagara ke rAkhecA sAkhanA ne ,, 4-vijayapura ke nakSatra 5-hastIkUnTa ke hathuDiyA 6-kAkapura ke kalAvata mADA ne , -zAkammarI ke laghuzreSTi rAjasI ne 7-upakezapura ke kummaTa zAha nArA ne dukAla meM anna vastra ghAsa diyA parIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1387 am.janelibrary.org pArasa ne bhojA ne mAdU ne , "
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 652-1011 ] 16 pAlhikA ke 20 - zAkambharI ke ke 21 - nAradapurI 22 - vijayapaddana ke ke 23- kSatripura 24 - carpaTanagara 25- padmAvatI ke 26- nAgapura 27 - godAMgI 28 -- upakezapura ke ke 26 -- kalirA ke ke ke 30 - lodravA 31 - candAvatI ke bAphaNA jAti ke rAkA prAgvaTa pokaraNa chAjer3a bhaTevar3A " prAgvaTavaMza ke, 59 1388 " "" " 12 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAha nAgadeva ne dukAla meM anna vastra ghAsa diyA devapAla ne pomala ne 37 35 33 lAkha kI patnI jaitI ne tAlAba khudavAyA / bAkI vidhavA putrI sundara ne eka vApi baMdhAI / rAjI ne tAlAba banavAyA / zreSTa vIra samaratha rAkhecA vIra ThAkurasI samadaDiyA vIra rughavIra prAgvaTa vIra roDA "" "" 23 "" 55 33 99 *"" "" "" lAlA kI kolA kI mAtA ne ghATa bandha tAlAba baMdhAyA / kanojiyA vIra vIrama yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI / kAmadAra vIra raNajIta 35 99 "" 39 "" 33 35 35 "" 33 33 33 39 39 " "" "" 33 " 55 39 "" inake alAvA bhI sUrIzvarajI ke zAsana meM aneka mahAnubhAvoM ne apanI nyAyopArjita caMcala lakSmI ko deza samAja evaM dharma ke hita vyaya karake kalyANakArI punya jamA kiyA usameM jaise AcAryoM kA upadeza thA vaise hI bhAvuka loga sarala hRdaya aura bhava bhIrU the ki aise punIta kArya meM pIche nahIM para sadaiva Age paira bar3hAte hI rahate the / "" paTTa paiMtAlIsa kakkasUrIndra Aryyagautra UjAgara the, candra samAna zItalatA jinakI jainadharma pracAraka the 1 vIra vANi upadezAmRta se bhavyoM kA uddhAra kiyA, pratiSThA zrI dIkSA dekara zAsana kA udyota kiyA // itizrI bhagavAn pArzvanAtha ke paiMtAlIsaveM paTTadhara kakkasUri nAma ke mahA pratibhAzAlI AcArya hue| sUrIzvarajI * www.jalnelibrary.org
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1411-1433 46-AcAryazrI devaguptasUri (10vA~) sUrizvoraDiyA pradhAna puruSo guptottaro devamAk / ziSyAn svAn sa vihAra mAjJapitavAn prAnteSu sarveSu ca // jitvA vAdIjanAmaneka gaNanA saMkhyApitAn suvratI / ziSyA~stA~gdha vidhAya kIrti latikAmAstIrNavAn bhUtale // na rama pUjanIya AcAryazrI devagupta sUrizvarajI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI, ugra vihArI, suvihita ziromaNi, prakhara vidvAna , saphala vAGgamaya sAhitya ke prakANDa paNDita, jinazAsana ke prakhara pracAraka AcArya hue| Apa dazapura nagara ke Aditya nAga gautrIya corar3iyA zAkhA ke maMtrI sAraGga kI patidharma parAyaNa, parama suzIlA, gRhiNI ratnI ke honahAra lADile putra the ! Apake janma ke samaya mantrI sAraGga ne mahotsava mAtra meM hI eka lakSa dravya vyaya kiyA thaa| kAraNa, Apake pUrva inake koI bhI santAna nahIM thI / ataH putrotsava ke apUrvotsAha meM itane rupaye vyaya karanA bhI naisargika hI thaa| mAtA ratrI kI kukSi meM jaba eka puNyazAlI jIva zrAvatarita huA taba ardhanizA meM usane Sor3azakalA se paripUrNa caMdra kA svapna dekhA / janma mahotsavAnantara pUrvadRSTa svazAnuvat putra kA nAma bhI candakuMvara hI rakha diyaa| mantrI sAraGga pahile se hI apAra sampatti kA dhanI dhana vezramaNa thA para candra ke janma ke pazcAt to usake ghara meM haraeka prakAra kI Rddhi siddhi laharAne lagI / ikalaute putra kA pAlana poSaNa bhI bahuta hI lAr3a pyAra se hone lagA / jaba kramazaH caMda 2-3 varSa kA huA taba to usakI tutalAtI huI madhura vANI ne kevala mAtA pitAoM ke hI mana ko nahIM apitu hara eka darzaka ke hRdaya ko apanI ora AkarSita kara liyaa| kauTambika pAravArika logoM ke liye to cakSavata a lambana bhUta va dIrgha kAlIna cintA zoka ke zamana ke liye zAnti mantra siddha huaa| gArhasthya jIvana kI jaTila samasyAoM meM ulajhA huA udvigna khinna hRdaya vyakti bhI canda kI totalI vANI ko zravaNa kara cintA mukta ho jAtA / isa taraha haraeka vyakti ko harSita evam pramudita karane vAlA canda, dvitIyA ke candra kI bhAMti hara eka bAtoM meM bar3hane lgaa| jaba canda kI vaya vidyA paThana yogya huI taba sAraGga ne canda ke liye dhArmika, vyApArika, rAjanaitika Adi haraeka viSaya meM savizeSAnubhava pUrNa paripakkatA prApta karane ke liye yogya sAdhanoMko upalabdha kara diyaa| kuzAgramati caMda bhI zizu avasthocita bAla cApalya meM yauvana-gAmbhIrya ko prakaTa karatA huA ekAgra citta se paThana kArya meM saMlagna ho gyaa| idhara caMda kI mAtA ratrI ne bhI canda ke pazcAt kramazaH cAra putra evaM tIna putriyoM ko janma dekara apane strI jIvana ko saphala banAyA / cAroM putroM ke nAma-sUgo, gorakha, amaro aura lAlo tathA putriyoM ke nAma pA~cI, sarajU, varaja niSpanna kara diye| jaba caMda kI vaya solaha varSa kI hogaI taba to usane Avazyaka vidyA evaM kalAoM meM bhI pUrNa nipuNatA prApta krlii| aba so raha raha kara sAraGga ke pAsa bar3e bar3e ucca gharAnoM ke caMda ke liye vivAha ke prastAva Ane lge| itanA hone para bhI mantrI sAraGga kI Antarika abhilASA canda kI paripakkAvasthA ( 25 varSa kI vaya) meM vivAha karane kI thI caMda bhI pitA ke ina dUradarzitA pUrNa vicAroM meM sahamata thA para mAtA ratnI ko ina donoM ke ukta vicAra rucikara nahIM jJAta hue / vaha to nava dazapura nagara kA mantrI sAraGga 1386
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1011-1033] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vadhU ko gRhAgata dekhane ke liye tIna uskaNThita evaM lAlAyita thii| Akhira mAtA ke atyAgraha se canda kA vivAha 21 varSa kI vaya meM zremikulotpala zAha devA kI putrI mAlatI se hogayA / jaise caMda saba vidyAoM kA nidhAna thA vaise mAlatI bhI striyocita saba kAryoM meM pravINa thii| donoM pati patniyoM meM paraspara rUpa evaM guNoM kI anukUlatA hone ke kAraNa unakA dAmpatya jIvana bahuta hI prema evaM zAnti pUrvaka vyatIta ho rahA thaa| canda apane mAtA pitAoM kI sevA cAkarI vinaya karane meM agrezvara thA vaise mAlatI bhI vinayazIla lajjAzIla evaM gRhakArya meM kuzala thii| caMda aura mAlatI ke gArhasthya sukha ke sAmane svarga ke anupama sukha bhI nahIM ke barAbara the, aisA likhanA bhI koI atyuktipUrNa na hogaa| mantrI sAraGga kA gharAnA zuru se hI jainadharmopAsaka thaa| mAtA ratnI nitya niyama aura SaTkarma karane meM sadaiva tatpara rahatI thii| sAraGga ke pitA arjuna ne bhI dazapura meM eka mandira banavAyA thaa| sAraGga ne to apane ghara derAsara banavA kara sphaTika kI pratimA sthApana karavAI thii| zatruJjaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAle the| svadhamI bandhuoM ko svAmIvAtsalya ke sAtha eka 2 svarNa mudrikA va badiyA vastroM kI prabhAvanA dii| isa prakAra anya bahuta se zubhakAryoM meM khUba udAravRtti se dravya vyaya kara ananta puNyopArjana kiyaa| sAraGga ke bAda mantrI pada caMda ko milaa| caMda amAtyAvasthA meM caMdrasena ke nAma se prasiddha hue / jamAne kI gati vidhi ko dekha mantrI candrasena de apane laghu bhrAtAoM ko vyApAra meM jor3a diye jisase anya bhAI svaruci ke anukUla vyApArika kSetra meM laga gaye / mantrI sAraGga kA parivAra vaMzAvalI racayitAoM ne isa prakAra likhA hai-- mantrI arjuna sAraMga saMgaNa sAmanta dalo petho jhaMjo . gopo dhano hono mero rAjasI cadA sUjI gorakha amara lAlA ( ina cAroM kA bahuna parivAra hai) dharmasI netasI jIvaNa jotho mantrI caMdrasena jaise pArivArika sukha se sampanna the vaise lakSmIdevI ke bhI kRpA pAtra the| caMdrasena ne bhI zatrukhayAdi tIrthoM kA saMgha nikAla kara svadharmI bhAiyoM ko khUba udAra vRtti se prabhAvanA dii| yAcakoM ko bhI puSkala (mana-ipsita) dravya pradAna kara saMtuSTa kiyA jisase ApakI suyaza jyotsnA cAroM ora chiTakane lgii| eka samaya AcAryazrI kakasUrijI mahA0 kramazaH vihAra karate hue dazapura meM padhAre zrIsaMgha ne ApakA zAnadAra svAgata kiyA / mantrI caMdrasena ne nagara praveza mahotsava evaM prabhAvanA meM savAlakSa dravya vyaya kiyA / 1340 mantrI arjuna kA vaMzavRkSa Jain Education Tnternational
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1411-1433 nagara ke praveza ke pazcAt sthAnIya mandiroM ke darzana kara ApazrI ne prAthamika mAGgalika dezanA prArambha kii| isa taraha Apane apanA vyAkhyAna krama pratidina kI bhAMti yahAM para bhI prArambha rkkhaa| sUrijI svayaM bar3e hI tyAgI vairAgI evaM guNAnurAgI the ataH ApazrI ke vyAkhyAna meM bhI vahI raMga barasatA thaa| jisa samaya yA saMsAra kI asAratA tyAga kI upAdeyatA evaM Atma kalyANa kI AvazyakatA para vivecana karate the taba laghu karmI jIvoM kA hRdaya gadgad ho jAtA thaa| unheM saMsAra ke prati udAsInatA evaM pudvignatA ke vairAgyotpAdaka bhAva paidA ho jAte the| ve AcAryazrI ke vyAkhyAna ke AdhAra para ina vicAroM meM nimagna ho jAte ki-manuSya bhavayogya suduSkara uttama sAdhanoM ke milane para bhI unakA yathAvat sadupayoga nahIM kiyA to bhaviSya ke liye ye hI sAdhana vyartha kiMvA pazcAtApa ke hetu ho jaaveNge| unhI vicArazIla medhAviyoM meM mantrI candrasena bhI eka thaa| mantrI ne khUba tarka vitarka evaM mAnasika kalpanAoM se AtmA ko kAlpanika santoSa denA cAhA para anta meM AcAryazrI ke gambhIra upadeza se vaha isI nirNaya para pahu~cA ki-sAMsArika prapaJcoM se sarvathA vimukta hokara sUrIzvarajI kI sevA meM bhagavatI dIkSA svIkAra karanA hI bhaviSya ke liye hitakara hai| vAstava meM-"buddhiphala tatva vicAraNaMca" manuSya samyagdRSTi pUrvaka Atma zAnti ke amogha upAya kI gaveSaNA kare to use yathA sambhava zIghra hI yathA sAdhya sugama mArga mila hI jAtA hai| basa, mantrI cadrasena ne bhI apane kuTumba ko ekatrita kara kaha diyA-aba mero icchA saMsAra ko tilAJjalI dekara dIkSA lene kI hai| yadi anya kisI ko bhI AtmakalyANa sampAdana karane kI utkRSTa bhAvanA ho to vaha zIghra hI mere sAtha taiyAra hojAya / maMtrI ke eka dama sUkhe vacana zravaNa kara sakana parivAra ke loga nirAzA sAgara meM gote khAne lge| cAroM ora ina vairAgyotpAdaka vacanoM se karuNa AkraMdama mcgyaa| maMtrI ke parivAra vAloM meM se koI bhI yaha nahIM cAhatA thA ki hamAre sira ke chatrarUpa candrasena hamako isa prakAra yakAyaka chor3akara cAritra vRtti svIkAra karaleM / ve to unase tamAma jindagI muphta meM kAma lenA cAhate the| para maMtrI koI nAdAna bAlaka yA kisI ke bahakAve meM AyA huaA nahIM thaa| usane to Atma svarUpa ko vicAra karake hI Atmika unnata pariNAmoM ke AdhAra saMsAra ko tilAJjalI dene kA ( cAritravRtti lene kA) vicAra kiyA thA, ataH kisI prakAra se sAMsarika-prApaJcika svarUpa ko samajhAkara apane parivAra vAloM se dIkSA ke liye saharSa AjJA prApta karalI / jaba yaha khabara nagara ke ghara ghara pahu~ca gaI taba to Apake anukaraNa rUpa meM 17 puruSa va ATha mahilAeM aura bhI taiyyAra hogii| caMdrasena ke putra dharmasI ne apane pitAdi kI dIkSA ke mahotsava meM savAlakSa se bhI adhika dravya vyaya kara zAsana kI khUba prabhAvanA kI prAcAryazrI ne bhI ukta 26 mumukSuoM ko bhagavatI dIkSA dekara unakA AtmoddhAra kiyaa| kramazaH maMtrI caMdrasena kA nAma dIkSAnaMtara muni padyatrabha rakha diyaa| muni padmaprabha aise to pahile se hI vicakSama mativAn kuzAgra buddhi vAlA thaa| usane sAMsArika avasthA meM rahate hue bhI vyavAhArika evaM dhArmika vidyAoM meM nipuNatA prApta karalI thI phira sUrijI ma0 kI anupama kRpAdRSTi aura sthaviroM kI vinaya, vaiyAvRtya rUpa zraddhA pUrNa bhakti se usane alpa samaya meM hI vartamAna sAhitya, Agama, nyAya, vyAkaraNa, koSa, kAvyAdi sakala tat samayopayogI viSayoM meM bhI ananyatA hastagata karalI / kramazaH AcAryazrI kI sevA meM rahate hue AcArya pada ke sampUrNa guNa bhI prApta kara liye / AcAryazrI ne padmaprabha muni ko apane paTTa ke liye sarvathA yogya samajha kara guru paramparA se AI huI vidyA, mantra evaM AmnAyoM ko padmaprabha muni ko pradAna krdii| vinayavAn padmaprabha muni ne bhI 33 varSa paryanta gurudeva zrI kI sevA meM raha kara sUrijI ma0 kI bahuta zraddhA pUrNa sevA kI phira aise vinayazIla ziSya ke liye guru kRpA se kaunasI bAta DhasAdhya raha sakatI hai? __pahile ke prAcAryoM kA prabhAva evaM camatkAra bar3hAne ke mukhya kAraNa bhI unake jIvana ke pramukha aGga vinaya guNa, namratA evaM laghutA hI haiM / ve prakhara pratibhA sampanna vidvAn evaM sarvagugma sampanna hokara bhI mAna yA mantrI candrasena kI dIkSA : 1388
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM01011-1033] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwmannarrornwww. mm kIrti kI kutsita, bhaviSya ke hita kI ghAtaka AkAMkSA se gurukula bAsa se dUra nahIM rahanA cAhate the| ve to gurukula meM raha kara yAtmika guNoM kI unnati karane meM hI apane ko bhAgyazAlI evaM gauravazIla samajhate the| isake viparIta Aja kA ziSya samudAya lAdhAraNa mAravAr3I janatA yA zAkhAnamijJa manuSyoM kA manaraMjita karane ke liye kalamUtra ( isakA bhI sAGgopAGga pUrNa marmajJatA ke sAtha adhyayana nahIM) evaM zrIpAla caritra par3ha kara vyAkhyAna bAMcane meM hI aApane jJAna yAna kI itizrI samajha letA hai yA apane Apako itane meM hI kRtakRtya banA letA hai| itane se adhyayana ke pazcAt to guru se alaga raha kara alaga vicarane meM hI apane ko saubhAgyalAzI samajhatA hai / isI avivekalA evaM mithyAbhimAna ke kAraNa yogyatA unase hajAra hAtha dUra bhAgatI hai| isaseto ve apanA bhanAkara sakate haiM aura na kisI dalara kA kalyAga hii| itanA hI kyA para, yaha dekhAdekhI rUpa cepI roga ke sarvatra phaila jAne ke kAraNa vartamAna meM hamAre AcArya nAma dharAne vAle kaI hujana zrAcAryoM ke vidyamAna hone para bhI zatruJjaya jaise pavitra tIrtha ke sATha hajAra rupaye prati varSa karake dene par3ate haiM. kAraNa Aja ke prAcArya kevala jAmamAtra ke hI haiN| unameM koI vizeSa camatkAra yA dasaroM para sthAyI prabhAva DAlane vAlI alaukika zakti nahIM hai| hamAre caritra nAyaka muni padmaprabha ko sUrijI ne unakI yogyatAnusAra paNDita, vAcanAcArya aura upAdhyAya pada se bhUpita kiyA aura antima samaya meM to AcArya kakasUri ne vyAghrapura nagara ke zAha bAdhA ke mahA mahotsava pUrvaka sUri pada pradAna kara ApakA nAma AcArya devagupta sUri rakha diyaa| zrAcArya devagupta sUri jaina saMsAra meM eka mahA prabhAvaka AcArya hue| Apako vidvattA ke sAmane kaI vAdI sadA hI nata mastaka rahate the| Apa apane pUrvajoM ke AdarzAnusAra pratyeka prAnta meM vihAra kara dharmodyota karane meM saMlagna the| Apake AdezAnusAra vividha 2 prAntoM meM vicaraNa karane vAle Apake AjJAnuyAyI hajAroM sAdhu sAdhviyoM kI samucita vyavasthA kA sampUrNa bhAra ApazrI para thaa| yahI kAraNa thA ki, usa samaya AcArya pada eka uttaradAyitva pUrNa evaM mahatva pUrNa pada samajhA jAtA thaa| vartamAna kAlAnusAra haraeka ko (cAhe vaha sUri pada ke yogya na bhI ho ) sUri nahIM banA diyA jAtA thaa| prAcAryazrI ke vihAra kSetra kI vizAlatA ke liye paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM meM bahuta hI vistArapUrvaka ullekha hai / marudhara, lATa, kokana, saurASTra, kaccha, sindha, paJjAba, kuru, kuNAla, bihAra, pUrvakaliGga, zUrasena, matsya, bundelakhaNDa, cehI AvantikA, medapATa aura marudharAdi vividha 2 pradezoM meM ApakA satata vijhara hotA hI rahatA thaa| Apane ina kSetroM meM paribhramana kara dharma pracAra bhI khUna bddh'aayaa| AcArya deva gupta sUri vihAra karake eka samaya pAvAgar3ha kI ora padhAra rahe the| idhara pratihAra rAva lAdhA apane sAthiyoM ke sAtha mRgayA yAni jIva vadha rUpa zikAra karane ko jA rahA thaa| mArga meM AcArya zrI evaM rAva lAyA donoM kI paraspara bheMTa ho gii| sUrijI ne unako ahiMsAdharma kA tAtvika upadeza dekara jainadharmAnuyAyI banA liyA / paramparAnusAra unako upake zavaMza meM sammilita kara upakezavaMza kA gaurava bddh'aayaa| isa ghaTanA kA samaya paTTAvalIkAroM ne vikramI saM0 1026 kA likhA hai| rAva lAyA kI vaMza-paramparAvaMzAvalI ke AdhAra para nimna prakAreNa hai| winnrv 1392 rijI kA vihAra aura rAva lAdhA kI meTa
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAna saM0 1352-1411 rAva jAdho cUMDA copo ror3o ra hAro purA nAdo gopI (ma0 maM0) (ina saboM kA parivAra vaMzAvalI meM bahuta vistRta hai) (zatrujjaya kA saMgha) lAkhaNa sAMgaNa karamaNa (pAvA meM maMdira) rAvaNa pAto (zatruJjaya kA saMgha) dullo durgo dharmasI dolo ___dullA ne guMda kA bahuta hI joradAra vyApAra kiyA isase ApakI santAna guMdecA nAma se prasiddha huii| rAva dullA ne zrI zatruJjaya kA bahuta hI bar3A saMgha nikAlA thA aura svadharmI bhAiyoM ko svarNa mudrikAdi kI prabhAvanA va yAcakoM ko puSkala dAna diyA thA jisase ApakI kIrti caturdika meM prasarita hogaI thii| isa guMdecA jAti kI eka samaya bahuta hI unnati huI thii| guMdecA jAtyutpanna mahAnubhAvoM meM bahuta se to aise mahApuruSa paidA hue ki jinake nAma kI aneka prakAra kI jAtiyAM zAkhAeM evaM prazAkhAeM hogii| udAharaNArtha-gaMgoliyA vAgoNI, macchA, gudagudA, rAmAniyA, dhAmAvat ityAdi aneka zAkhAeM guMdecA gotra kI hI haiM / isa jAti kI vaMzAvaliyA~ bahuta vistRta hai tathApi isa jAti ke narapuGgavoM se kiye gaye kAryoM kA ToTala vaMzAvaliyoM ke AdhAra para nimna prakAreNa hai 106 jaina mandira, dharmazAlAeM evaM jIrNoddhAra karavAye / 24 bAra yAtrArtha tIrthoM ke saMgha nikAle / 52 bAra saMgha ko apane ghara bulAkara saMgha pUjA kii| 5 bAra jainAgama likhavA kara jJAna bhaNDAra meM sthApita karavAye / 13 vIra saMgrAma meM vIratA pUrNaka vIra gati ko prApta hue| 6 vIrAGganAeM patideva ke pIche satI huii| ityAdi aneka puNyopArjana ke kArya kara jaina dharma kI unnati evaM prabhAvanA kii| isa jAti kI kucha vaMzAvaliyAM vikrama saM0 1026 se 1606 taka kI likhI huI mujhe prApta huI haiM; unhIM ke AdhAra para isa jAti ke mahApuruSoM ke dvArA kiye gaye kAryoM ke AMkar3e likhe haiN| dUsarI to na jAne kitanI vaMzAvaliyAM aura hoMgI ? isa jAti ke mahAnubhAvoM ko apane pUrvajoM ke itihAsa ko ekatrita kara jana samAja ke sammukha rakhane kA prayatna karate rahanA caahiye| isa prakAra AcArya devaguptasUri ne bhU bhramana kara anekoM mAMsa madirAdi kuvyasana seviyoM ko pratirAva lAdhA kA vaMzavRkSa 1343 www.gamelibrary.org
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bodha dekara aAdvisAdharmopAsaka-jinadhanAnuyAyI bnaaye| unheM upakeza vaMza meM sammilita kara pUrvAcAryoM ke AdarzAnusAra upakeza vaMza kI vRddhi kii| yaha kArya to Apake pUrvajoM se anavarata gati pUrvaka calaga hI A rahA thaa| - AryanI devaguprasUri kA ziSya samudAya bhI khUba vizAla saMkhyA meM thA! ve jisa kisI kSetra meM jAte; naye jaina banAkara apanI camatkAra pUrNa zakti kA evaM prabhAvikatA kA paricaya de hI date the| eka samaya prAcAryazrI devagupasUrijI ma0 zivagar3ha, dAbalIpura, bhinnamAla, satyapura, koraMTapura, zivapurI ityAdi nagaroM meM dharma pracAra karate hue caMdrAvatI padhAre / tatrastha zrIsaMgha ne ApakA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyaa| sUrijI ne apanI vairAgyotpAdi kA vyAkhyAna dhArA candrAvatI meM bhI nitya niyamAnusAra prArambha rkkhii| tyAga, vairAgya evaM Atma kalyANa viSayaka prabhAvotpAdaka vyAkhyAnoM ko zravaNa kara saMsArodvigna kaI bhAvuka saMsAra se virakta ho gaye / prAgvaTa vaMzIya zAha bhUtA ne jo apAra sampatti kA svAmI thA; jisake bhANA, rANA, khemA aura nemA nAma ke cAra putrAdi vizAla parivAra thA-strI ke dehAnta ho jAne se Atma kalyANa karanA hI apanA dhyeya banA liyA thaa| zrIzatruzaya kA eka virAT saMgha nikAla kara pavitra tIrthAdhirAja kI zItala chAyA meM dIkSita hone kA usane manogata dRr3ha saMkalpa kara liyaa| apane sAtha hI apane Atma-kalyANa kI utkaTa bhAvanA vAle bhAvuka vyaktiyoM ko bhI dIkSA ke liye taiyAra kara liye| ukta manogata vicAroM kI dRr3hatA hone para zrI saMgha ke zA. bhUtA ne sUrijI se cAturmAsa kI prArthanA kii| sUrijI ne bhI lAbha kA kAraNa jAna cAturmAsa candrAvatI meM hI kara diyaa| basa phira to thA hI kyA ? nagara nivAsiyoM kA utsAha khUba hI bar3ha gyaa| zAha bhUtA ne bhI AcAryazrI evaM caturvidha zrIsaMgha kA Adeza lekara saMgha ke liye Avazyaka taiyyAriyA~ karanA prArambha kara dI / samayAnusAra khUna dUra 2 AmantraNa patrikAe~ evaM muniyoM kI prArthanA ke liye yogya manuSyoM ko bheja diye / unako apane dravya kA zubha kAryoM meM sadupayoga kara dIkSA dvArA Atma kalyANa karanA thA ataH kisI bhI taraha ke zubha kArya meM vilamba karanA ucita na smjhaa| zAha bhUtA ke putra bhI itane vinayavAna evaM AjJA pAlaka the ki unhoMne apane pitAzrI ke isa kArya meM kiJcinmAtra bhI vighna upasthita nahIM kiyaa| ve saba ekamata seThajI ke isa kArya meM sahamata the| ve isa bAta ko acchI taraha se samajhate the ki janakopArjita dravya para kiJcita bhI hamArA adhikAra nahIM: phira isa dharma kArya meM dravya kA sadapayoga to mAnava jIvana ke liye ubhayataH zreyaskara hI hai / ahA ! vaha kaisA svAvalambana kA pavitra samaya thA ki saba loga apane bhAgya para vizvAsa rakhate the| ve dUsare kI AzA para jInA (cAhe apanA pitA hI kyoM na ho) kRtaghnatA samajhate the| cAturmAsa samApta hote hI mArgazIrSa zuklA saptamI ke zubha divasa AcAryazrI ne zAha bhUtA ko saMghapati pada arpaNa kara saMgha ko zatruJjaya yAtrArtha prasthAna karavA diyA / cAra divasa paryanta nagara ke bAhira Thahara kara mauna ekAdazI kI ArAdhanA candrAvatI meM hI atyanta samAroha pUrvaka kI / bAda zubha zakunoM se ravAnA ho mArga ke mandiroM ke darzana karate hue pavitra tIrtharAja kI sparzanA kii| ATha divasa paryanta aSTAnDikA-mahotsava, pUjA, prabhAvanA, svadharmI vAtsalyAdi dhArmika kRtya kara saMghapati bhUtA ne saMgha meM Agata svadharmI bandhuoM ko svarNa mudrikA ke sAtha modaka evaM amUlya vastrAdi vastuoM kI prabhAvanA dii| apane putroM kI anumati le Apane 10 sAthiyoM ke sAtha sUrijI ke kara kamaloM se dIkSA svIkAra ko / sUrijI ne bhUtA kA nAma vinaya ruci rakha diyA / dIkSA ke mAGgalika kArya ke pazcAt prAcAryazrI vahAM se vihAra kara kaccha, sindha, Adi prAntoM meM paribhramaH karate hue paJjAba pradeza meM padhAra gye| idhara nava dIkSita muni vinayarUci ko jJAnAvaraNIya karma ke pragAr3hodaya se bahuta parizrama karane para jJAna nahIM A skaa| unakI buddhi itanI kuNThita thI ki ve jisa pATha ko dina ko raTa raTa kara kaNThastha karate the rAtri 1364 saMghapati bhUtA ke nikAlA tIrthoM kA saMgha
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1352-1411 meM vaha apane Apa hI vismRta ho jAtA thaa| pariNAma svarUpa muni vinayaruci ne bAraha mAsa meM pratikramaNAdi Avazyaka kriyAeM bhI bar3I kaThinAiyoM se sIkhIM phira adhika kI to AzA hI kyA kI jAsakatI hai ? itanA saba prakRti kA prAkRtika kopa hote hue bhI muni vinayaruci jJAna dhyAna se hatAza nahIM huaa| unhoMne to aharniza niyamAnusAra kaTAkaTa kriyA eva kaNTha zoSana prArambha hI rakkhA / tIbra svara se pAThoccAraNa kara ghokhane ke nitya krama se samIpa meM zayana karane vAle muniyoM ko nidrA bhI nahIM Ane lgii| ataH eka sAdhu ne roja kI kaTAkaTI se udvigna ho adhIratA pUrvaka vyaGga kiyA-munijI! Apa rAta dina isa prakAra kA kaNTha zoSana kara jJAnAdhyayana karate ho to kyA kisI rAjA ko pratibodha dekara jinazAsana kA udyota karoge ? muni vinayaruci ne ukta munizrI ke ukta vyaGga kA zAnti evaM namratA pUrvaka pratyuttara diyA-pUjya-munijI ! maiM to eka sAdhAraNa sAdhu huuN| merI to zakti hI kyA ? para ApazrI jaise muni puGgavoM ke zubhAzIrvAda se yaha kArya bhI koI sarvathA asambhava nahIM hai / muni vinayaruci ke hRdaya meM jJAna par3hane kI tIbra utkaNThA to pahile se hI thI para aba to munizrI ke ukta kaTAkSa pUrNa vyaGga se rAjA ko pratibodha dene kI bhAvanA ne bhI janma le liyaa| ___ eka dina rAtri ke samaya muni vinayaruci prAcArya deva kI sevA meM baiThe hue jJAna dhyAna kara rahe the ki jJAna nacar3hane ke kAraNa acAnaka sUrIzvarajI se pUchA bhagavan ! maiMne pUrvajanma meM aisA kaunasA kaThora karmopArjana kiyA hai ki itanA parizrama karane para bhI maiM yathAvat mano'nukUla jJAnopArjana nahIM kara sakatA huuN| gurudeva ! kRpayA mujhe aisA koI amogha upAya batAiye ki jisake dvArA maiM merA manoratha siddha kara skuuN| sUrijI ne eka sarasvatI devI kA mantra aura usakI sAdhanA vidhi batalAte hue kahA-tuma kAzmIra jAkara sarasvatyArAdhana karo, tumhAre manoratha saphala ho jaaveNge| sUrijI ke vacana ko tathAstu kaha kara muni vinayaruci ne bar3I prasannatA ke sAtha svIkAra kara liyaa| kAzmIra jAne kI utkaTa abhilASA ne unake hRdaya meM aDiga Asana jamA diyA / kramazaH AcAryazrI kI AjJA prApta kara muni vinayaruci ne thor3e muniyoM ko sAtha meM le kAzmIra kI ora vihAra kara diyA / kAzmIra pahu~ca kara muni vinayaruci ne to cauvihAra upavAsa kI tapasyA pUrvaka sarasvatI ke mandira meM dhyAna lagA diyA aura sAtha meM Aye hue avaziSTa munigaNa nagara ke bAhira avasthita ho munitva kriyA karane meM saMlagna ho gaye / cauviDAra 21 upavAsa kI antima rAtri meM devI ne adRzya hokara kahA-munijI ! maiM ApakI zraddhA pUrNa bhakti se bahuta prasanna huI hU~ aba jo kucha icchA ho lIjiye maiM dene ko taiyyAra huuN| muni ne kahA-mAtAjI ! mujhe aura kyA cAhiye ? kevala eka vidyA ke liye varadAna cAhiye jisase merA par3hA huA jJAna skhalita na ho sake / devI, munijI ke sarvathA nispRha vacanoM ko suna kara bahuta hI prasanna huii| munizrI kI icchAnukUla unheM varadAna diyA ki Apa jo cAhoge vaha jJAna sarvathA askhalita rahegA aura Apako sarvatra ho vijaya zrI prApta hogii| devI ke vacanoM ko 'tathAstu' zabda se saharSa svIkAra kara muni vinayaruci jahA~ anya muni Thahare hue the, vahA~ Aye aura 21 dina ke cauvihAra upavAsa kA pAraNA kiyA / aba to jisa muni ko eka pada yAda karanA muzkila thA Aja usI ko saba ke saba zAstra eka bAra ke paThana mAtra se hI kaNThastha ho jAne lgaa| idhara zrInagara nivAsiyoM ko mAlUma huA ki yahAM jaina zramaNa Aye haiM to jainiyoM ke utkarSa ke asahiSNu kaI gIrvANa bhASA vizArada vipragaNa munizrI ko parAjita yA lajita karane ke bahAne muni vinayaruci ke sthAna para Akara unase saMskRta bhASA meM dharma sambandhI kaI taraha ke praznottara karane lge| munizrI ne bhI sarasvatI devI kI atula kRpA se unheM aise samucita pratyuttara diye ki ve loga AzcaryAnvita ho dAMtoM tale aMgulI dabAne lge| unhoMne munizrI kI vidvattA se prabhAvita ho upadeza zravaNa kI icchA pragaTa kI aura nitya apanA isI prakAra kA krama jArI rakhane ke liye vinamra prArthanA kii| munizrI ne bhI kaI dinoM taka vahAM sthiratA kara SadarzanoM kA pratipAdana evaM jainadarzana kA mahAtmya batAyA, jisako zravaNa kara bahuta se loga jainadharma kI mowinwwwwwwwwwwmanwwwwwwwwwww muni vinayarucI ko jJAna nahIM car3hane kA kAraNa 1365
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ora aAkarpita hue / tadanantara AvasIdhe prAcAryazrI kI sevA meM padhAre / AcAryazrI ne bhI denI pradatta varadAna ke vRttAnta ko zravaNa kara khUba santoSa gagaTa kiyaa| isa taraha pajAba prAnta meM dharma jAgRti ko navIna kAnti macAte hue AcAryazrI ne bhagavAna pArzvanAtha kI kalyANa bhUbhi sparzanArtha kAzI kI ora vihAra kiyA / zrIsaMgha ne ApazrI kA bahuta hI samAroha pUrvaka svAgata kiyaa| prAcAryazrI ne bhI jana samAja meM dharma dyota karane ke liye apanA vyAkhyAna krama prArambha hI rakkhA / usa samaya kAzI ke brAhmaNa jai neyoM se bahuta hI dveSa rakhate the| unheM jainiyoM kA abhyudaya, mAna, pratiSThA kiJcit bhI sahA nahIM ho sakatI thii| ye loga yadA kadA apanI kAlI karatUtoM kA paricaya de diyA karate the| tadanusAra eka dina aAcAyazrI ke Adeza se kAzI kSetra meM muni vinayaruci ne vyAkhyAna diyaa| ApazrI ne apane vyAkhyAna meM SaTdarzana ke svarUpa ko tulanAtmaka dRSTi se pratipAdana karate hue jaina darzana ko sarvotkRSTa sakala sAdhya btlaayaa| bhalA-munivayya kI yaha satya kintu brAhmaNoM ko arucikara jJAta hone vAlI bAta kAzI nagarI ke vipra samudAya ko kaise sahana ho sakatI thI ? basa, pUrvApara kA vicAra kiye binA hI unhoMne jainoM ko ahalAna kara diyA ki jaina zramaNoM ne jo muMha se kahA-vahI pramANoM se siddha karane ko taira pAra ho jAya to hama unake sAtha zAstrArtha karane ko taiyyAra haiN| / usa samaya kAzIpuro meM upakezavaMziyoM kI ghanI AbAdI thii| ve sabake saba bar3e vyApArI evaM lakSAdhIza-koTyAdhIza dharma priya zrAvaka the| ve loga AcAryazrI ke parama bhakta, deva, guru, dharma ke anurAgI the| una logoM ne brAhmaNoM kI jAhira ghoSaNA ke liye prAcAryazrI se zAstrArtha karane ke bAre meM parAmarza kiyA to sUrijI ne saharSa uttara diyA isameM AnAkAnI kI bAta hI kyA hai ? zAstrArtha karake dharma kI vAstavikatA ko jagajAhira karanA to hamArA parama kartavya hI hai| kAzI ke brAhmaNoM se dharma carcA karane meM maiM kyA ? mere ziSya hI paryApta haiN| basa, phira to thA hI kyA? brAhmaNoM ke prAivAna ko jainiyoM ne turanta svIkAra kara liyaa| ThIka samaya meM madhyasthoM ke adhyakSatva meM zAstrArtha viSayaka nirNaya ke liye eka sabhA huii| idhara se muni vinayaruci aura udhara se brAhmaNa samAja / donoM ke zAstrArtha kA viSaya thA-vedavihita hiMsA, hiMsA na bhavati / brAhmaNoM ne apane pakSa kI pramANikatA ke viSaya meM jo pramANa peza kiye the, muni jI ne unhIM pramANoM ko yukta purassara khaNDita kara ahiMsA bhagavatI kA isa prakAra pratipAdana kiyA ki vAdiyoM ko apane Apa mastaka jhukAnA par3A / isase jainadharga kI bahuta hI prabhAvanA huI / kAzI ke sakala saMgha kI anumati se muni vinaparuci ko paNDita pada se vibhUSita kiyA tathA zrIsaMgha ke atyAgraha se prAcAryazrI ne vaha cAturmAsa vahIM para kara diyaa| isa cAturmAsa kAlIna dIrgha avadhi meM jainadharma ke udyota ke sAtha hI sAtha bahata sA brAhmaNa samAja bhI sarijI kA bhakta evaM anurAgI bana gyaa| cAturmAsAnantara AcAryazrI ne yahAM se prasthAna kara grAmAnugrAma vicaraNa karate hue mathurA nagarI meM e kiyA / vahAM ke zrIsaMgha ne sUrijI kA sundara satkAra kiyaa| AcAryazrI kA vyAkhyAna to hamezA hotA hI thA ataH jaina, jainetara sakala jana samAja maharI tAdAda meM AcAryazrI ke vyAkhyAna kA lAbha uThAne laga gaye / mathurA meM usa samaya bo dvoM kA bahuta kama prabhAva thA para trAhmaNoM kA paryAva pracAra thaa| sUrijI ke atizaya prabhAva ke sAmane to ve kucha nahIM kara sake kAraNa, unhoMne pahile se hI kAzI ke zAstrArtha kI parAjaya ko suna rakkhA thaa| zrIsaMgha ke atyAgraha se sUrijI ne vaha cAturmAsa mathurA meM hI kara diyA / balAha gotrIya rAMkA zAkhA ke zA0 sAdA, lAca donoM bhrAtAoM ne zrutajJAna ko bhakti nimitta savAlakSa rupaye Agama likhavAne meM vyaya kiye| isake sivAya bhI kaI prakAra ke upakAra hue / cAra bahine va 3 puruSa prAcAryazrI ke vyAkhyAna se prabhAvita ho, bhava vidhvaMsinI dIkSA lene ko udyata hogaye / cAturmAsa samApta hote hI una mahAnubhAvoM ko dIkSA dekara sUrijo ne yahAM se vihAra kara diyaa| 1366 For Private & Personal use Only kAzIpurI ke brAhmaNoM ko IrSAmi www.jamelibrary.org
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasUri kA jIvana 7 [osavAla saM0 1352-1411 kramazaH vihAra karate hue aura dharmopadeza dete hue ApazrI ajayagar3ha padhAre / vahAM se Apane marubhUmi kI ora padArpaNa kiyA / AcAryazrI ke padArpaNa ke zubha samAcAroM se marudharavAsiyoM ke mAre khuzI ke harSa kA pAra nahIM rhaa| ApazrI ke pUrvajoM se hI yaha pravRtti calI AI thI ki jaba AcAryazrI vizAla ziSya samudAya ke sAtha kisI bar3e nagara se vihAra karate taba mArga janya kaThinAiyoM evaM asuvidhAoM ke kAraNa apane yogya muniyoM ke sAtha thor3e 2 sAdhuoM ko dekara AsapAsa ke choTe bar3e grAmoM kI ora vihAra karavA dete aura kisI bar3e zahara meM yA yogya kSetra meM punaH sava sammilita ho jAte / tadanusAra AcArya devaguptasUri ne ajayagar3ha se vihAra kiyA to thor3e 2 sAdhuoM ko yogya muniyoM ke sAtha samIpastha pratyeka grAmoM kI ora vihAra karavAyA jisameM upAdhyAya vinayaruci ko zAkambharI nagarI kI ora vihAra karane kI AjJA pradAna kii| muni vinayarucI ne bhI gurudeva kI AjJA ko vinaya ke sAtha zirodhArya kara zAkambharI kI ora padApaNa kara diyaa| zAkambharI nivAsiyoM ko upAdhyAya zrIvinayarucijI ke padhArane ke samAcAra prApta hae taba una logoM ko bahuta hI prasannatA huI / kramazaH munizrI ke zAkambharI padhArane para zAkambharI nivAsiyoM ne ApazrI kA atyanta samAroha pUrvaka svAgata kiyaa| muni zrIvinayarucijI the devI sarasvatI ke paramopAsaka ataH ApakA vyAkhyAna bhI atyanta madhura, rocaka evaM cittAkarSaka thA / vyAkhyAna ko zravaNa karane vAlA jana samAja vyAkhyAna zravaNa mAtra se mantramugdha ho jaataa| jainadharmAnuyAyI Apake vyAkhyAna kA lAbha uThAve isameM to Azcarya hI kyA ? para ajaina rAjA prajA bhI Apake vyAkhyAna kA lAbha atyanta ruci ke sAtha lene lge| kahA hai jahA~ sahasra sajjana hote haiM vahAM eka do durjana to mila hI jAte haiM, tadanusAra tatrastha vAmamArgiyoM ne sunizrI ke viruddha eka babaNDara uThAyA / ve loga sthAna 2 para jana samAja ko bhrama meM DAlane lage ki jaina nAstika haiM, satyadharma kA vidhvaMsa karane vAle haiM para isameM ve jyAdA saphalatA nahIM prApta kara sake / jaina logoM kA munizrI para pUrNa vizvAsa thA ataH unhoMne rAja sabhA meM zAstrArtha karavAkara vAmamArgiyoM ko sarvadA ke liye lajjita karane kA nizcaya kara liyA / nirdiSTa nizcayAnusAra ThIka samaya meM sabhA evaM zAstrArtha huA para sarasvatI pradatta varadAna dhAraka upAdhyAya vinayarucijI kI vicakSaNa prajJA ke sAmane ve pAMca makAra se mokSa mAnane vAle becAre vAmamArgI kahAM taka Thahara sakate the ? Akhira ve parAjita ho apanA muMha nIce kara cale gaye / isa zAstrArtha kI apUrva vijaya se vahAM ke rAjA prajA para upA0 zrI ke pANDitya kA gajaba kA prabhAva pdd'aa| ve loga upA0 vinayarucijI ma0 kI evaM jaina dharma kI bhUri 2 prazaMsA karane lge| isa taraha upA0 zrI ne kaI sthAnoM para jaina dharma kI prabhAvanA kii| pUjyAcAryazrI ke zAsana meM aura bhI kaI prabhAvika muni hue jisameM eka somasundara muni kA samunnata udAharaNa pAThakoM ke sAmane rakha denA ThIka samajhatA hU~ ki eka samaya prAcAryazrI apane ziSyoM ko AgamoM kI vAMcanA de rahe the usameM aSTamA naMdIzvara dvIpa kA varNana AyA, jimameM 52 jinAlayoM kA varNana sUrIzvarajI ne bar3e hI vistAra se kiyA, isa para sUrijI ke eka ziSya jisakA nAma somasundara thA usane savinaya sUrijI se prArthanA kI ki bhagavan ! merI utkRu bhAvanA hai ki maiM ina zAzvAte jinAlayoM kI yAtrA kara apane jIvana ko saphala banAUM ? sUrijI ne kahA vatsa ! nandIzvara dvIpa naz2adIka nahIM hai ki bhUcara-manuSya pairoM se calakara yAtrA kara sake / usa tIrtha kI yAtrA to devatA hI kara sakate haiM yA jaMghAcAraNa, vidyAcAraNa muni tathA AkAzagAminI vidyA jAnane vAlA hI kara sakatA hai / isa para ziSya ne kahA prabho ! kucha bhI ho mujhe nandIzvara dvIpa kI yAtrA avazya karanI hai| sUrijI ne kahA mune ! isake liye do hI rAste haiM yA to tapazcaryA dvArA AkAzagAminI vidyA hAMsila karo yA kisI samyagdRSTi devatA kI ArAdhanA karo ki tumhAre manoratha siddha ho skeN| ThIka usI dina se muni somasuMdara ne tapazcaryA karanA prArambha kara diyA / kahA hai ki sacce dila kI bhAvanA hotI hai vaha yenakena prakAreNa saphala ho hI jAtI hai| munijI ne chaH mAsa taka nirantara aSTama-aSTama tapa ke muni somasundara kI bhAvanA 1397
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pAraNArUpa tapa kara ke samyagdRSTi deva kI ArAdhanA kI jisase Apake pUrva bhava kA g2arIba sAdharmI bhAI jo pUrvabhava meM ApakI sahAyatA se dharma se calacitta hotA huA sthira mana hokara anta meM samAdhi pUrvaka mara kara deva huA thA, usakA upayoga muni somasundara kI bhAvanA kI ora lagA ki vaha apane pUrvabhava kA mahAn upakArI samajha kara muni kI sevA meM upasthita hokara vaMdana kiyaa| aura apane avadhijJAna se pUrvabhava meM kiyA huA upakAra kA hAla sunA kara bolA ki pUjya guru mahArAja ! mujhe jo deva Rdvi prApta huI hai vaha ApakI pUrNa kRpA kA hI phala hai aba Apa kRpA kara mere lAyaka kArya ho vaha pharamAkara mujhe kRtArtha banAveM? munijI ko to itanA hI cAhatA thA muni ne kahA mahAnubhAva ! mujhe nandIzvara dvIpa ke bAvana jinAlayoM kI yAtrA karane kI utkRSTa icchA hai / isa deva ne kahA ki Apa merI pITha para baiTha jAiye maiM Apako naMdIzvara dvIpa meM lejA kara utAra duuNgaa| Apa yAtrA karaleM, punaH yahAM para leAUMgA para smaraNa rakheM ki Apa vahAM adhika nahIM Thahara sakoge / basa yAtrA kI utkaTha bhAvanA vAle muni deva kI pITha para savAra hogaye deva calatA huA munijI se kaha rahA thA ki aba jambudvIpa kA ullaMghana kara lavaNa samudra para Aye haiM aba ghAtakI khaNDa para Aye evaM kAlodadhi samudra para | puSkarAddha ke yahAM taka manuSya basate haiM aura sUryacandra kA carAcara bhI yahIM taka hai Age punaH puSkarAI tadantara puSkara samudra : bAda vAruNI dvIpa, vAruNI samudra, kSIra dvIpa, ghRta samudra, ikSu dvIpa, ikSu samudra inakA lambA caur3A lakSa yojana jambudvIpa hai bAda sthAna duguNA karane se itu samudra 816200000 arthAt ikyAsI karor3a bAnaveM lAkha yojana kA laMbA caur3A hai isake naMdIzvara dvIpa AtA hai vaha 1638480000 yojana kA lambA hai| jaba mitra deva ne munijI ko nandIzvara dvIpa ke madhya bhAga meM AyA huA pUrva ke aJjanagirI parvata para utAra diye| munijI vahAM ke ratnamaya mandira kI racanAdi ko dekha A~khoM meM cakAcauMva ho gaye punaH deva ke sAtha hI sAtha mandira kA sarvatra avalokana kara mUla gabhArA meM Akara caumukha bhagavAna ke darzana caityavandana stuti kara apane jIvana ko kRtArtha banAyA muni ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA aisA muni ke kahane se pratIta huaa| astu munijI ne vahAM para jitane padArtha evaM mandiroM kI UMcAI caur3AI vagairaha dekhI vaha a vaha apanI zIghra gAminI prajJA se yAda rakha vahAM kI yAtrA kara punaH deva kI pITha para savAra ho zIghra hI svasthAna Agaye sAtha meM vahA~ ke devatAoM kI kI huI pUjA se eka sugandhI puSpa devA deza se le Ae the| devatAne muni ko apane stha na para utAra kara bandana kiyA aura punaH prAthanA kI ki he paropakArI guru mahArAja! ApakA to mere Upara asIma upakAra huA hai ataH bhaviSya meM mere lAyaka sevA ho to smaraNa kIjie ki Apake RNa se kiMcita uRNa hoUM ityAdi kaha kara svasthAna calA gyaa| bAda AcArya zrI tathA anya sAdhu niMdrA muka ho apane svAdhyAya evaM dhyAna meM laga gaye para makAna anupama puSpa kI saurabha se eka dama suvAsita hone se ve socane lage ki Aja itanI suvAsa kahAM se ArahI hai, kyA Ala pAsa meM aise padArtha kA prAdurbhAva huA hai ? itane meM to muni somasundara ne Akara AcAyazrI ke caraNAviMda meM vandana karake hastavadana aura pUrNa harSa ke sAtha nivedana kiyA ki pajyArAdhyadeva / ApakI atala kRpA se merA cirakAla kA manoratha saphala hogayA hai| AcAryazrI ke smRtijJAna meM A gayA ki muni kI bhAvanA naMdIzvara kI yAtrA kI thI zAyada kisI deza kI sahAyatA se isake manoratha saphala ho gaye hoM ataH AcAryazrI ne saba hAla pUchA aura muni ne atha se iti taka saba hAla snaayaa| sAtha meM var3oM se lAe haye puSpa ke bhI samAcAra kaha kara vaha puSa sarijo ke sAmane rakha diyA jisakI saurabha se kevala eka upAzraya hI nahIM varan Asa pAsa kA pradeza bhI sugandha yukta bana gyaa| devatAoM kA puSpa vanaspati kA nahIM thA ki jisakI sugandha svalpa samaya meM hI samApta ho jAya para yaha puSya to ranamaya thA jisake varNa gaMdha rasa aura sparza kaI arse taka kama ho hI nahIM ske| prAtaHkAla hote hI mohalle vAloM meM isa bAta kI carcA hone lagI para kisI ko patA bhI nahIM lgaa| 1398 muni somasundara-nandazvira dvIpa
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1352-1411 jaba zrAvaka varga sUrijI ke pAsa vyAkhyAna sunane ko Ae aura usa sugandha ke Azcarya kI carcA vyAkhyAna meM kI taba sUrIzvarajI mahArAja ne pharamAyA ki zrAvakoM ! sugandha kA mUla kAraNa muni somasundara hai| yaha muni nandIzvara tIrtha kI yAtrArtha nandIzvara dvIpa meM gayA thA aura vahAM kI yAtrA kara punaH Ate samaya eka devanAmI puSpa sAtha meM letA AyA usa puSpa kI saurabha sarvatra prasArita huI hai| isa para upasthita saba logoM ko bar3A bhArI Azcarya huaa| hAM AcArya pAdalIpta sUri vagairaha ke caritra meM AkAza gamana vidyA kA varNana to AtA hai, prAcArya vajrasUri AkAza gamana vidyA se durbhikSa meM saMgha kA rakSaNa kiyA tathA prabhU pUjA ke liye zrAvakoM ke atyAgraha se bIsa lakSa puSpa AkAza gamana vidyA ke bala se le Ae para naMdIzvara dvIpa kI yAtrA karane kA adhikAra Aja paryanta nahIM sunA thaa| AcAryazrI ne muni somasundara ko sabhA meM bulavA kara saMgha ke samakSa saba hAla kahane ko kahA isa para muni somasundara ne nandIzvara dvIpa kA saba hAla kaha sunaayaa| yadyapi yaha saba hAla zAstroM meM vidyamAna hai tathApi Apane apanI A~khoM se aura deva kI sahAyatA se jo dekhA sunA vaha yathAvat arthAt jyoM kA tyoM kaha dyaa| jaise: 1-nandIzvara nAma kA AThavAM dvIpa hai 1638400000 lambA coDA hai| 2-isa dvIpa ke madhya bhAga meM ariSTa ratnoMmaya cAroM dizAoM meM cAra aMjanagirI parvata haiM aura pratyeka aMjanagIrI 1000 yojana dharatI meM aura 84000 yojana dharatI Upara UMcI hai| bhUmi para dasa hajAra yojana kA vistAra caur3A hai bAda kramazaH kama hotA-hotA Upara eka hajAra yojana kA vistAra raha jAtA hai| 3-aMjanagirI parvata ke Upara kA tala ratna jar3ita hai jisa para eka siddhAyatana hai jisako dekha kara mere harSa kA pArAvAra nahIM rhaa| jahA~-jahA~ naz2ara daur3AI to ratnoM ko camaka damaka ne mere dila meM bar3A bhArI Azcarya utpanna kara diyaa| vaha jina mandira eka sau yojana kA caur3A pacAsa yojana kA pahula bahutara yojana kA u~cA thA jahAM taka manuSya kI dRSTi pahu~ca hI nahIM sakatA hai tathA usa mandira ke cAroM dizAoM meM cAra daravAje haiM vaha solaha yojana UMcA ATha yojana caur3A hai| una cAroM mukhya maMDayoM ke Age cAra prakSepa maMDapa haiM jo sau yojana lambA pacAsa yojana cor3A hai / sAdhika solaha yojana U~cA hai una prakSepa maMDapoM ke madhya bhAga maNipITha cabutarAhe jo pATha yojana lambA cAra yojana cor3A usa para eka siMhAsana devadaSa vastrasahita tathA eka vanamaya aMkuza aura una aMkuzoM ke andara ghaTa ke pramANa kI muktAphala kI mAlAe~ sundara DhaGga se poI huI aura pIche phUndA bhI lagA huA hai una prakSepa ghara maMDapoM ke Age eka-eka stUpa jo sAdhika solaha yojana ke vistAra vAlA hai pratyeka stUpa ke cAroM dizAoM meM cAra marNipITha cabUtare haiM una maNipITha para cAra cAra zAMta mudrAeM padmAsana sahita jina pratimAeM haiM jo stUpa ke sanmukha muMhakara virAjamAna haiN| vahA~ para hamane bar3e hI harpa aura Ananda se stuti-darzana kiyA una pratyeka stUpa ke Age eka-eka maNipITha cabUtarA hai aura usa pratyeka maNipITha para eka-eka caityavRkSa jo unake sarvAGga vicitra ratnomaya hai una caityavRttoM ke Age aura pATha yojana kA maNipITha AtA hai aura pratyeka maNipITha para eka-eka mahindradhvaja sahasra dhvajAoM ke sAtha causaTha yojana UMcI AkAza ke tale ko ullaMghana karane vAlI khUba laharA rahI hai una pratyeka indradhvaja ke Age jAne para eka-eka nandApuSkarajI vApi AtI hai vaha eka sau yojana lambI aura pacAsa yojana caur3I aura dasa yojana gaharI jo aneka prakAra ke kamala, toraNa, dhvaja, cAmara, chatra se bahuta hI zobhAyamAna darzakoM ke manako Ananda pahuMcAne vAlI hai| una nandA puSkaraNI ke Age eka-eka bana khaNDa A gayA hai jisakI zobhA kA varNana eka jihvA se nahIM kiyA jA sakatA hai merA dila vahA~ se haTane ko bilakula nahIM hotA thA aura una bana khaNDoM ke pratyeka dizA meM 4000 gola va 4000 caukhUTe Asana lage hue haiM jo devAMganA evaM devatA vahA~ yAtrArtha Ate haiM, unake baiThane ke liye kAma Ate haiM yaha so eka aMjanagirI parvata kA mUla eka mandira ke cAra nandIzvara dvIpa kI yAtrA kA varNana 1366
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 152-1011] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sA daravAjoM ke cAroM tarapha ke padArtha haiM unako dekha maiM mUla mandira meM gayA vahAM sohala yojana kA maNipITha hai usake Upara eka devacchandA jo solaha yojana lambA caur3A aura sAdhika solaha yojana UMcA hai jisake andara zAMtamudrA padmAsana evaM vItarAga bhAva ko pradarzita karane vAlI 108 jina pratimAeM virAjamAna hai jinake darzana karate hI maiM to AnaMda sAgara meM magna ho gyaa| mere AtmA ke eka-eka pradeza meM vItarAga bhAvanA kA prAdurbhAva huaa| aura vItarAga varNIta AgamoM ke liye maiM bAra-bAra vismita citta hone lagA / khaira, jaba maiM deva ke dUsare aMjanagirI para jAkara darzana kiyA to jo racanA pahale aMjanagirI para hai vaha dUsare aura bAda meM tIsare aura cauthe aMjanagirI para dekhii| darzana caityavandana stuti kara apane jIvana ko kRtArtha bnaayaa| pratyeka aMjanagirI parvata ke cAroM ora cAra-cAra bAvar3iyAM haiM jo eka lakSa yojanA laMbI pacAsa hajAra yojana caur3I aura eka hajAra gaharI toraNa daravAjA dhvajA cAmara chatra aSThASTha maMgalIka se suzobhita hai pratyeka vApi ke madhya bhAga meM eka-eka dadhi mukhA parvata hai eka hajAra yojana bhUmi meM aura 64000 yojana bhUmi se UMcA dasa hajAra yojana kA mUla meM caur3A tathA itanA hI Upara ke talA meM caur3A hai sapheda dahI ke samAna ratnoM ke ve parvata haiM arthAt cAra aMjanagirI ke cAroM tarapha 16 bAvar3iyAM aura solaha bAvar3iyoM meM solaha dadhimukhA parvata haiM aura una 16 parvatoM ra 16 siddhAyatAna saba cAra-cAra daravAje vAle jaise aMjanagirI ke maMdira kA maiMne pUrva meM varNana kiyA hai usI prakAra ke hI ye maMdira haiN| . pUrva kathita 16 bAvar3iyoM ke antara meM do-do kanakagirI parvata Aye haiM aura aise 32 kanakagirI parvata haiN| ye eka-eka hajAra yojana ke UMce haiM aura utane hI cauDe palakAkAra sarva kanakamaya 32 kanakagirI para 32 jina mandira haiM jo pahale kahe pramANa vahAM bhI jAkara maiMne bar3e hI harSa ke sAtha darzana caityavandana stutiyeM kI jisakA Ananda yA to usa samaya merI AtmA hI anubhava kara rahI thI so jAnatI hai yA paramAtmA jAnate haiM ina 52 parvatoM ke alAvA cAra rati kare parvata jo ratnoMmaya haiM una cAroM parvatoM ke cAroM ora solaha rAjadhAniyAM haiM jinameM ATha to zakrendra kI agnama heSiyoM aura ATha IzAnendra kI agrama heSiyoM ko hai jaba bhagavAna ke kalyANaka dinoM meM tathA anya parvAdika meM ve devAMganA nandIzvara meM jAtI hai taba ye deva deviyoM apanI rAjadhAniyoM meM vizrAma letI hai banakhaNDoM meM ArAma karatI haiM ityAdi una nandIzvara dvIpa ke mahAtmya kA kahAM taka varNana kiyA jA sakatA hai yadi devatA ke lauTa kara vApasa Ane kI avadhi nahIM hotI to maiM vahAM se vApisa Ane kI icchA taka bhI nahIM karatA para kyA kiyA jAya deva ke sAtha mujhe vApisa AnA par3A maine vahAM se ravAnA hote 2 dekhA ki AkAza ke andara kaI cAraNa muni bhI zAyad vahAM yAtrArtha Arahe the maiMne vahA~ kI smRti ke liye eka puSpa lAyA hU~ jo isa makAna ko hI nahIM para mohalle taka ko saurabhamaya banA rahA hai / muni somasundara ne Upara batalAyA huA nandIzvara dvIpa ke padArthoM ko ekendra ginatI nimna likhita hai: 1-cAra aMjanagirI parvata UMcA 84000 yojana pramANa / 2-solaha vApiyoM-lAkha yojana laMbI pacAsa hajAra yojana caudd'ii| 3-solaha dadhimukha parvata UMcA 64000 yojana / 4-battIsa kanakagirI parvata UMcA eka hajAra yojana / 5--pUrvokta bAvana parvatoM para bAvana jaina maMdira 100-50-72 yojana / 6-pUrvokta bAvana jaina mandira caumukha cAra hAra vAle haiN| 7--pUrvokta bAvana mandiroM meM 5616 jina pratimAeM haiM ve jaghanya sAta hAtha utkRSTa pA~ca so dhanuSa kI sarvaratnanomaya padmAsana para virAjamAna haiN| 8-saba mandiroM ke 208 mukha maMDapa haiN| --mukha maMDapa ke Age 208 prakSepa ghara maNDapa haiN| 1400 For Private a personal use nandIzvara dvIpa meM kyA kyA padArtha hai ?
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] I 10-prakSepa ghara maMDapa ke Age 208 stUpa Aye haiM / 11 - stUpoM ke cAroM ora jina pratimAeM 816 haiM - stUpoM ke Age cabUtaroM para 208 caityavRkSa haiM / 13 - caityavRkSa ke Age cabUtaroM para 208 indradhvajeM hai / 14 - indradhvajeM ke Age 208 puSkaraNI vApiyA~ haiM / 12 15 - vApiyoM ke Age 208 sundara bana khaNDa haiM / 16-banakhaNNDoM ke andara devatAoM ke baiThane ke gaula evaM caukhune cabUtare haiN| isa prakAra muni somasundara ke muMha se nandIzvara dvIpa kA varNana sunakara caturvidha zrIsaMgha ne munijI kI yAtrA kA sAdharya anumodana kiyA aura apane jIvana ko kRtArtha samajhA aura zAstra kathita nandIzvara dvIpa para vizeSa zraddhA sampanna bane / muni somasundara ne apanI pratibhA kA janatA para acchA prabhAva DAlA itanA hI kyoM para muni somasundara ne idhara udhara bhramaNa kara kai daza hajAra janatA ko jainadharma kI dIkSA dekara mahAjana saMgha meM vRddhi kI / devAdi kI sahAyatA se kevala eka somasundara muni ne hI aise tIrthoM kI yAtrA kI ho aisI bAta nahIM hai para aura bhI kaI mahAtmAoM ne devAdi kI madada se tIrthoM kI yAtrAdi kara zubha kArya kiye haiM jaise AcArya sUra kI kI yAtrA kA varNana hama pahale kara Aye haiM tathA AcArya yazobhadrasUri kA camatkArI nA pUrva jIvana prasaMgopAta yahAM likha dete haiM jisase jainadharma kI mahAn prabhAvanA hui thI / [ savAla saM0 1411-1433 bhagavAn mahAvIra kI saMtAna ke 84 gaccha hue kahe jAte haiM yadi zuru se saMkhyA lagAI jAya to gacchoM kI saMkhyA tIna sau adhika milegii| para pracalita zabda 84 kA hI calA AtA hai| khaira, una gacchoM meM saMdeza (va) gaccha bhI eka prAcIna gaccha hai isa gaccha meM bhI bar3e 2 prabhAvika AcArya hue haiM aura unhoMne jaina zAsana kI prabhAvanA ke sAtha kaI ajainoM ko jaina banAyA mahAjana saMgha kI khUba hI vRddhi kI thI isa gaccha ke AcAryoM kI paramparA bhI IzvarasUri, yazobhadrasUri, zAlibhadrasUri, sumatisUri aura zAMtisUri ina pAMca nAmoM se hI kramazaH paramparA calI A rahI hai jaise upakezagaccha evaM koraMTagaccha tathA pallIvAlAdi gaccha meM pravRtti thI / yoM to isa gaccha meM bahuta prabhAvika AcArya hue the para yahAM para to maiM eka yazobhadrasUri ke viSaya meM hI kucha likhUMgA / cArya zobhadrasUri kA janma mAravAr3a ke palAsI nAma ke grAma meM prAgvaTa vaMzabhUSaNa zAha pUnyasAra ke gRhadevI guNasuMdarI kI pavitra kukSi se vi0 saM0 657 tathA eka paTTAvalI meM 647 varSe ApakA janma huA thA / usa honahAra putra kA nAma saudharma rakhA thA / aura saudharma kI dIkSA ati bAlyAvasthA meM huI thI aura isa dIkSA kA eka aisA camatkArI kAraNa batAyA gayA hai ki: sAMDherAva gaccha ke AcArya IzvarasUri apane 500 muniyoM ke parivAra meM bihAra kara rahe the para Apake pIche paTTadhara yogya koI sAdhu unake laba meM nahIM yAye taba ve eka samaya muDArA grAma meM Aye aura vahAM para darIdevI kI ArAdhanA kI jisase devI AI sUrijI ne use apane pAtra meM utAralI jaba devI jAne lagI to sUrijI ne sAgraha usase pUchA ki devI ! kyA merA gaccha viccheda hogA yA koI yogya puruSa milegA ? devI ne kahA palAsI kA prAgvaTa pUnyasAra guNasundarI kA putra saudharma choTI avasthA meM pAThazAlA meM par3hatA thA aura vahAM eka brAhmaNa kA lar3akA bhI par3hatA thA / eka dina saudharma ne brAhmaNa lar3ake se duvAtiyAM mAMgA brAhmaNa bAlaka ne apanA duvAtiyA saudharma ko diyA para asAvadhAnI se bhUmi para girane se vaha phUTa gayA bAda meM brAhmaNa bAlaka ne saudharma se duvAtiyA vApasa mAMgA to badale meM acche-acche duvAtiye dene lagA para brAhmaNa bAlaka ne iTa pakar3a lI ki merA duvAtiyA ho maiM lUMgA / isa para Apasa meM bahuta kheMcAtANI ho gaI jisase AcArya yazobhadrasUri kA jIvana 176 1401
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1011-1033] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Dezva donoM adhyApaka ke pAsa gaI unhoMne bhI gagajhAyA para jAmaNa bAlaka ne apanA haTha nahIM dar3A itanA hI kyo para usane zodha meM Akara eka pratijJA bha karalI / vipra putra dhuri daI gAlI, krUra karaMbu tujha kpaalii| ju Sau tuM bAMmaNa sahI, nahIM tarI paraiDa bhaNije bhaI / ____ isa para saudharma ne bhI gussA kara ke kahA kitaba te ghai boliu sudharma, jo je vAMmaNa bhAharu karma / bhUo na mArUM tujha prANiu, nahIM tara nahIM sughaDa vnniyo|| (lavaNya samayakRta yazobhadrasUri rAsa ) devI kahatI hai ki usa saudharma ko lAkara dIkSA do vaha Apake gaccha kA bhAra vahana kregaa| devI adRzya hogaI / bAda meM AcArya ne saMva se kahA aura saMgha ke sAtha calakara AcArya palAsI Ae aura guNasundarI ke pAsa jAkara putra kI yAcanA kI para yaha kaba bana sakatA thA ki mAtA apanA ikalautA putra vaha bhI bAlabhAva vAle ko mAMgA huA de de pahale to guNasundarI khUba gusse huI para bAda meM zrIsaMgha ne usako khUba samajhAI aura usako saudharma kI dIkSA ke bhAvI lAbha tathA isameM tumhArA hI gaurava hai ityAdi upadeza se prabhAvita hokara guNasundarI ne apane eka mAtra ikalautA sA putra ko guru caraNoM meM arpaNa kara diyaa| bAda meM ri ne usa pAMca chaH varSa ke honahAra bAlaka ko dIkSA de dii| bAda dIkSA ke chaH mAsa meM hI vaha zAtroM kA pAraMgata paMDita ho gyaa| itanA hI kyoM para ve sUripada ke yogya sarvaguNa bhI sampAdita kara liye| tatpazcAt IzvarasUri punaH muMDArA meM Aye bAraha gautra ke sAtha badarIdevI kI ArAdhanA kI / devI svayaM Akara saMgha samIkSA saudharma muni ke tilaka kara gale meM puSpoM kI mAlA DAlakara sUripada arpaNa kara ApakA nAma yazobhadrasUri rakha kara adRzya ho gaI / yazobhadrasUri vikAra kA parAjaya karane ke liye chaH vigaI kA tyAga rUpa aMvila karanA prArambha kara diyaa| yazobhadrasUri bihAra kara pAlI zrAe zrIsaMgha ne apUrva mahotsava kara nagara praveza karavAyA sUrijI kI amRtamaya dezanA zravaNa kara zrIsaMgha ne apane jIvana ko kRtArtha kiyA / eka dina sUrijI sUrya ke mandira ke pAsa nirvadya bhUmi dekha thaDile baiThe sUrya ne sUrijI kI byaya ke anusAra vikaTa tapasyA jAna:kara hIrA, pannA, maNi, muktAphala DAla diye para sUrijI ne to unake sAmane dekhA taka nahIM isa para sUrya ne socA ki aisA pavitra sUri mere mandira meM Aye to maiM kRtArtha banUM / sUrya ne varasAta barasAI jisameM sUrijI sUrya ke mandira meM cale gaya sUya ne kapATa banda kara kahA ki Apa kucha mAMgo ? sUrijI ne kahA hama nintha hai hamako kucha bhI nahIM cAhiye / sUrya bahuta Agraha kiyA to sUrijI ne sUkSma (bahuta choTe) jIva dekhane kA cUrNa dIrAveM / sUrya ne kahA ki kala meM cUrNa lekara Apake makAna para aUMgA / ityAdi vArtAlApa kara sUrijI apane sthAna para A gaye / sUrya ne suvarNAkSaroM se aneka vidyAoM ke yaMtra eka pustaka meM likha kara tathA eka aMjana-kupikA le vipraveza dhAraNa kara sUrijI ke pAsa AyA aura donoM vastu sUrijI ke Age rakha kara sUrya adRzya hogayA sUrijI ne aMjana AMkhoM meM lagA kara dekhA to saba jIvoM kI rAzI (choTA se choTA) bhI dIkhane lgaa| tathA pustaka se vidyAeM bhI siddha krlii| bAda meM vicAra kiyA ki pIche ke loga aisI vidyAoM kA durupayoga na kara DAleM ataH apane ziSya muni valabhadra se kahA ki jAo isa pustaka ko sUrya ke mandira meM rakha Ayo / para mArga meM pustaka kholakara par3hanA nahIM ! muni balabhadra pustaka lekara jA rahA thA usake dila meM AI ki isameM kaunasI vidyA hai| ataH mArga meM pustaka khola tIna panne nikAla liye| bAda meM pustaka ko sUrya ke mandira meM rakha kara muni jora se rone lagA isa para sUrya ne kahA ki he bhadra ! rotA kyoM hai ? jA maiMne tujhe tIna panne diye basa! balabhadra muni svasthAna aagye| ___ yazobhadrasUri una vidyAoM se manidhi aSTaliddhi tathA AkAzagAminI vagairaha kaI vidyAoM ko siddha 2402 camatkAra nanimoonn ___
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1411-1433 karalI thI jisase pratidina zatruJjaya, giranAra, sammenazikhara, aSTApada campA-pAvApurI tIrthoM kI yAtrA karake hI bhojana karate the| sUrijI pAlI se bihAra karake sADherAva Aye vahAM mandira kI pratiSThA para dhAraNA se adhika loga bAhara se Aye unake liye bhojana banAne meM ghRta kama hogayA isa bAta ko khabara sUrijI ko par3ate hI pAlI kA eka jainotara dhanika ke yahAM se ghI maMgavA diyA, jaba kArya samApta huzrA to sUrijI ne kahA ki pAlI ke vyApArI ke ghI ke dAma cukaado| jaba sAMDherAva vAle pAlI jAkara usa seTha ko ghRta ke dAma dene lage to usane kahA maiMne ghRta hI nahIM diyA to dAma kisa bAta ke leuu| para jaba usane apane ghRta kI koThiyAM dekhI to usako sUrijI ke camatkAra para mahAna Azcarya huA usane kahA ki saMsAra meM rAjadaMDa, yamadaMDa, coradaMDa, agnidaMDa aura jaladaMDa hama sahana kara lete haiM para merI dukAna se eka mahAtmA ne ghRta maMgavAyA vaha bhI zrIsaMgha ke kAma ke liye isake dAma yadi maiM na leUM to mandira pratiSThA jaise puNya kArya meM merA itanA-sA sora ho jAyagA / isa bAta kI khabara jaba sUrijI ko mAlUma huI to usa bhavya ko laghukarmI jAna, aura sevA meM Ane para prati bola dekara jaina dharmI bnaayaa| sUrijI vihAra karate hue eka daphA citrakUTa pdhaare| jaba AgaTa nagara se rAjA allaTa kA maMtrI guNa. dhara ne eka maMdira banavAyA jisakI pratiSTA ke liye citrakoTa jAkara yazobhadra sUri ko lAyA aura bar3e hI samAroha ke sAtha pratiSThA karavAI jisakA rAjA para bhI bar3A bhArI prabhAva pdd'aa| eka daphe rAjA ke sAtha sUrijI evaM saMgha caityaparipATI karane ko cale to rAste meM eka avadhUta milA usane apane muMha kA sparza kiyA isa para sUrijI ne donoM hAthoM se masala diyA jisase hAtha zyAma ho gye| avadhUta camatkAra pAka calA gyaa| isa para rAjA ne pUchA ki avadhUna ke aura Apake kyA saMketa hA, hama samajha nahIM ske| isa para sUrijI ne kahA he rAjan ! ujjaina nagarI ke mahAkAlezvara ke mandira meM dIpaka kI agni se caMdravA jalane lagA abadhUta ne muMha sparza kara saMketa kiyA maiMne vidyA bala se use hAthoM se masala kara bujhAyA jisase hAtha nAma hogaye rAjA ne isa bAta kI khAtri karane ke liye apane AdamiyoM ko ujjaina bheje| vahAM jAkara unhoMne ThIka tapAsa kI to usI samaya usI TAima usI taraha se caMdravA jalane kA pramANa milA to phira vApisa Akara rAjA ko saba hAla sunAyA jisase rAjA ko guru vacanoM para pUrNa zraddhA ho gii| ataH rAjA allaTa ne guru se jaina dharma svIkAra kara jaina dharma kA pAlana karane lgaa| eka dina zrAghaTa nagara', raheTa 2, kavi lANa' saMbharI aura bhaisara ina pAMcoM nagaroM ke saMgha pratiSThA ke liye Aye sUrijI ne saba ko eka hI muhurta diyA aura kahA ki pratiSThA ke samaya meM Akara pratiSThA karavA dUMgA basa, ThIka samaya para vidyAbala se pAMca rUpa banA kara pAMcoM jagaha eka sAtha pratiSThA karavA dI / jaba kavilANa meM jana saMkhyA adhika hone se nakhasuta kuvoM kA pAnI bilakula samApta ho gyaa| isa prakAra 65 kuvoM meM sUrijI ne athAha jala kara diyA isa camatkAra ko dekha rAjA prajA guru ke pake bhaka bana gye| __ AdhATa nagara kA eka zreSTivarya ne zrIzatruJjaya kA saMgha nikAlA jisameM prAcArya yazobhadra sUri ko bhI sAtha meM liyaa| saMgha kramazaH aNa inapura paTTana ke pAsa pahu~cA to vahAM kA rAjA mUlarAja bar3e ho samAroha ke sAtha sUrijI ke darzanArtha aAyA, sUrinI ne dharmopadeza diyA jisako suna rAjA ne prArthanA kI ki he bhagavan ! Apa to sadaiva ke liye pATTaNa meM hI nivAsa kara bhava pIr3itajanoM kA kalyANa kareM / sUrijI ne uttara meM kahA ki nareza! hama nirgranthoM kA aisA prAcAra nahIM ki hama eka sthAna para DI Thahara jAyaM / tathA bAra makAna pavitra karane ko prArthanA kI ki sUrijI rAja bhavana meM pdhaareN| rAjA bAhara nikala kara makAna ke kapATa baMda kara diya sU rejo ne laghurUpa banA kara kivAr3a ke chidra se nikala kara AkAzagAminI vidyA se saMgha meM zAmila ho gaye aura eka AdamI ke sAtha rAjA ko dharma lAbha khlaayaa| rAjA ne makAna ko dekhA to 1.-AghaTa nagara uhapura ke pA sa meM,2-raheTa zAyada rohaTa yA karaheTa hogA,3-sAkambarI 4-bhaisaroDa hogaa| pAMca rupakara pAMca prAtaSThAe karavAI For Private & Personal use only 14.3
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1011-1033] [ bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya nahIM isase sUrijI ke camatkAra ne rAjA bar3A hI AzcaryAnvita huH / saMgha mArga meM trAge cala kara pAnI ke agAya se duHkhI huaa| eka sU tAlAba ko sUrijI ne vidyAbala se bhara diyA / ityAdi bahuta camatkAroM ke sAtha saMgha tIrtha para pahu~cA / truJjaya kI yAtrA kara giranAra gaye yahAM prabho ko ratnajar3ita bhUSaNa dhAraNa karavAye / saba loga nIce Age saMdhapati prabhu darzanArtha gaye to pratimA para eka bhI bhUSaNa nahIM dekhA sUrijI ke pAsa Akara prArthanA karI ki prabho! yaha AkSepa saMgha para AvegA ! sUrijI ne kahA ki eka manuSya AbhUSaNa lekara ApATa gayA hai bIsaveM dina pakar3A jaaygaa| aisA hI huA bhUSaNa vApisa lAkara prabho ko dhAraNa krvaaye| sUrijI vallabhapura meM padhAra kara cAturmAsa kiyA aura vahA~ para eka avadhUta yogI AyA jo ki duvAtiyA vAlA brAhmaNa hI thA usane byAkhyAna kI sabhA meM apanI dAr3I ke bAloM ke do sapa banA kara chor3e para sUrijI ne do naukula banA kara chor3e ki sarpa ko pakar3a pchaadd'e| eka samaya eka sAdhvI sUrijI ko vandana karane ko AtI thI avadhUta ne use pAgala banA dI / jaba sUrijI ko jJAta huA to Apane ghAsa kA eka putalA banA kara saMgha ko diyA ki yadi avadhUta na mAne to eka aMgulI kATa denA |-shraavk putalA lekara avadhUna ke pAsa gaye aura usako bahuta samajhAyA ki sAdhI ko acchI kara do para usane eka bhI nahIM sunI to phira zrAvaka ne putane kI eka aMgulI kATI tatkAla avadhUna kI aMgulI kaTa gaI phira kahA abhI bhI samajha jA varanA sira kATa diyA jAyagA / taba avadhUta ne kahA ki 108 pAnI ke bar3oM se isako snAna karA do tAki yaha ThIka ho jaaygii| isa prakAra karane se sAdhvI ThIka ho gaI / isI prakAra kavadhUta ne kaI prapaMca kiye para sUrijI ke sAmane usakI kucha bhI nahIM cala sakI Akhira rAja sabhA meM 84 bAda hue unameM avadhUta hI parAjaya huaa| somakula ratna paTTAvalI meM kavi dIpavijaya ne yaha bhI likhA hai ki saM0 1010 meM yazobhadrasUri aura eka ziva bhakta ke Apasa meM vidyAvAda huA isameM donoM ne eka-eka mandira ur3Akara nADolAI meM le Aye ve donoM mandira adyArvAya vahA~ vidyamAna haiM ityAdi sUrijI ke camatkAra apAra haiM aura ina vidyA camatkAroM se eka to jainadharma kI bar3I bhArI prabhAvanA kI aura dUsarA avadhUta yogiyoM ke, jainadharma para bahuta ghAtika AkramaNoM se jainadharma evaM jaina saMgha kI rakSA bhI kii| AcArya yazobhadrasUri apane sadupadeza evaM AtmIya camatkAroM se kaI rAjAoM evaM sAdhAraNa janatA ko jainadharma meM dIkSita kara mahAjana saMgha kI khUba vRddhi kI / eka samaya Apa nAradapurI meM padhAra kara rAva lAkhaNa ke laghu bhrAtA rAvadhA ko upadeza dekara jainI bnaayaa| rAvadadhA kI saMtAna bhAzAparI mAtA ke bhaMDAra kA kAma karane se ve Age cala kara bhaMDArI kahalAye / isI prakAra gugaliyA, dhArolA, kAMkariyA dudher3iyA, boharA, catura, zizodiyAdi 12 jAtiyoM ke Adi puruSoM ko AcArya yaza bhadrasUri ne upadeza dekara jainadharmI zrAvaka banAye the| jaba sUrijI ne apane jJAna dvArA apanI AyuSya zeSa chaH mAsa kA rahA jAnA taba zrIsaMgha ke samIkSa Alocana, niMdavanA kara zuddha bhAvoM se nizalya ho gaye tathA zrIsaMgha ko kahA ki mere marane ke bAda mere mastaka kI khopar3I phor3a tor3a ke cUra cUra kara DAlanA nahIM to kahIM merI khoparI avadhUta ke hAtha laga gaI to jainadharma kA kAphI nukasAna karegA / ityAdi kaha kara prAcArya yazobhadrasUri ne samAdhi pUrvaka svarga ke atithi bana gye| pIche se zrIsaMgha ne guru AjJA kA pAlana kiyA bAda meM avadhata AyA para usake manoratha saphala ho nahIM kAraNa usake Ane ke pUrva hI guru AjJA kA pAlana zrIsaMgha ne kara diyA thaa| . AcArya yazobhadrasUri jaise saMsAra meM eka mahAn pratibhAzAlI evaM camatkArI prAcArya hue haiM Apake alaukika jIvana ke liye kaI mahAtmAtroM ne vistRta saMkhyA meM granthoM kA nirmANa kiyA thA para abhI taka vaha 1404 bhaMDArI jAti kI utpati
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya deva guptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1411-1433 sAhitya prakAza meM nahIM AyA hai kevala ApakA hI kyoM para abhI to aise bahuta mahApuruSoM kA jIvana andhere meM hI par3A hai phira bhI jamAnA svayaM preraNA kara rahA hai / ataH jitanA mazAlA milA hai usake AdhAra para munivarya zrI vidyAvijayajI mahArAja ne AcArya yazobhadrasUri ke jIvana ke viSaya meM eka vistRta lekha likha kara jaina zve0 kAnphrensa kA mAsika patra heralDa meM mudrita karavAyA thA usake AdhAra yA kucha anyatra dekhakara maiMne pUjyAcArya deva kA saMkSipta se jIvana likhA hai AcAryazrI ke liye do pramANa upalabdha hue haiM / ( 1 ) sohama kularatna paTTAvalI meM kavi dIpavijayajI likhate haiM: 1 // 2 // 3 // 4 // 5 // 6 // sAMDerA gaccha meM huA jasobhadra sUrirAya / navaseM heM satAvana sameM janma varasa gacharAya // saMvata navase haiM aDasaTheM sUri padavI joya / badarI sUrI hAjara raheM punya praghala jasa joya // saMvata nava gaNyatare nagara muMDADA maheiM / sAMDerA nagareM valI kidhI pratiSThA tyA~ha // kinnarasI valI khIma roSi munirAja / jasobhadra cothA sahu guru bhAI sukha sAja // hAthI gacha nikalyo maladhArA tasa nAma / kiMnna rasIthI nikalyo kiMnna rasI guna khA~na // khIma rasIthIya nipano koraM vaTa bAlaga gacha jeha / jasobhadra sAMDhera gacha cyAre gacha saneha // Abu rohAI vice grAma palAsI mAheM / vipra putra sAthai bahu bhaNatA laDiyA tyAMheM // 7 // khaDio bhAgo viprano kare pratijJA ema / mAthAno khaDIo karUM to brAhmaNa sahi nema // 8 // brahmaNa jogI thaI vidyA sikhI zrAya / comAsuM naDulAImeM hutA sUri gacharAya // 6 // tiyAM Ayo tihija jaTila pUrava dveSa vicAra / bAgha sarapa bichI pramukha kidhA keI prakAra / / 10 / / saMvata dasa dAhotareM kiyA caurAsI baad| vallabhIpurathI ANi RSabhadeva prAsAda // 11 // te jogIpaNa lAvi siva deharo mana bhAya / jainamati sivamati behu doya deharA~ lyAya / / hama prAsAda hai naDulAI seMheMra makAra / ehano varavaraNa haiM bahu kathA kosa vistAra / / (2) 12 / / 13 / / nAr3olAI meM saMvat 1557 kA zilA lekha hai jisakI nakala / // 60 // zrIyazobhadrasUri gurupAdukAbhyAM namaH saMvat 1557 varSe vaizAkhamAse / zuklapakSe paSTayAM tithau zukravAsasi punarvasu RkSaprApta candrayoge / zrI saMDeragacche | kalikAla gautamAvatAra | samastabhavikajana mano'buja bibodhanaikadinakara / sakalalabdhinidhAnayugapradhAna / jitAnekavAdIzvaravRnda praNatAnekanaranAyaka mukuTakoTispRSTapAdAraviMda / zrIsUryazva mahAprasAda | catuH SaSTi surendra saMgIyamAna sAdhu vAda / zrIpaMDerakIyagaNa rakSakA vataMsa / subhadrAkukSi sarovara rAja [haM] sayazovIra sAdhu kulara nabhomaNi sakalacAritricakravarti cakracUDAmaNi bha0 prabhuzrI yazobhadrasUrayaH / talaTTe zrI cAhugAnavaMzazRMgAra / labdhasamastaniravadyavidyAjaladhipAra zrIbadarIdevI gurupadaprasAda svavimala kulaprabodha naika prApta paramayazobAda bha0 zrI zAlisUriH tatra zrIsumatisUriH / ta0 zrIzAMtisUriH / ta0 zrI IzvarasUriH / evaM yathA kramamaneka guNamaNigaNa rohaNa girINAM mahAsUrINAM vaMze punaH zrIzAlisUriH / ta0 zrIsumatisUriH tatpaTTAlaMkArahAra bha0 zrIzAMtisUvirANAM saparikarANAM vijayarAjye // aha zrImedapATadeze / zrIsUryavaMzIya mahArAjAdhirAja zrIzilAdityavaMze zrIguhidattarAula zrIvapAka zrISummANAdi mahArAjAntraye / rANA hamIra zrISetasIha | zrIlaSamasIha putra zrImo kalamRgAMka vaMzodhotakAra pratApa mArtaNDAvatAra / Asamudra mahimaNDalAkhaNDala | atulamahAbala rANA zrI kumbhakarNa putra rANA zrIrAyamala vijayamAna prAjyarAjye / tatputra mahAkumAra zrI pRthvIrAjAnuzAsanAt / zrIUpakezavaMze rAya bhaNDArIgotre rAulazrI lAkhaNaputra zrImaM0 dUdavaMze maM0 mayUra suta sAhUlahaH / maM0 nADolAI ke mandira kA zilAlekha Jain Education international 1405 www.ahelibrary.org
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1011-1033] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tatputrAbhyA~ saM0 sIDA sadAmyAM saaNv| ma0 kabhI-nArA lAkhAdi sukuTamba yutAbhyAM zrInandakUlavatyAM puryA saM064 zrovarAmasAramaMtrazaktilagAnITayAM sAyara kArita devakRtikAbadvAritaH sAyara nAma zrIjinavasatyAM zrIyAdIzvarasya sthApanA kAritA katAzrI zAnti pUri paTTe deva sundara ityaparaziSya nAma : prA0 zrIIzvarasUribhiH iti laghunAstiriya li. AcAca zrIIzvarasUri gA utkIrNA sUtradhAra sAgakena / / zubham / / (zrI nADa.lAI grAma ke mandira meM vartamAna hai) "iti mahAprabhAvika prAcArya yazobhadrasUri kA saMkSipta jIvana" jaise muni somasundara ne AtmIya camatkAra se deva ke jariye zrI nandIzvarahopa ke 52 jinAlaya kI yAtrA khUba Ananda ke sAtha kI isI prakAra AcArya yazobhadrasUri bhI apane prAtsIya camatkAroM se pratidina paMca mahAtIrthoM kI yAtrA kiyA karate the ina mahA puruSoM ke alAvA bhI bahuta se pratibhAzAlI AcArya hue haiM ki jinhoMne apane satyazIla evaM brahmacarya ke prakANDa prabhAva se naranarendra to kyA para surasurendra ko pAyanamI banA kara prazAsana kI prabhAvanA ke kaI kArya kiye the| AcArya vIrasUri kA catra hama Upara likha Aye haiM ki Apane bhI devatA kI sahAyatA se aSTApa : tIrtha kI yAtrA kI thI aura vahA~ se vApisa lauTate samaya devatAoM ke prabhu ko car3hAghe cAvala le Aye the jaise somasundara muni puSpa lAyA thA astu / Arya deva guptari ke zAsana meM aise aise kai pratibhAzAlI muni hue the aura aise camatkArI muniyoM ke prabhAva se hI zAsana kI sapatra vijaya vijayatI phaharA rahI thI sUrijI ko AjJAvartI anyonya munirAja AdezAnusAra anya prAntoM meM vihAra karate hue jaina zAsana kA udyota karate the aneka mAMsa madirA seviyoM ko pratibodha dekara mahAjanasaMgha ke zAmila kara usakI saMkhyA meM khUba vRddhi kara rahe the / eka samaya sUrijI mahArAja vihAra pura padhAre / tathA anyatra vihAra karane vAle munirAja bhI sUrijI ke darzanArtha nAgapura meM Akara sUrijI ke darzana kiye usa samaya kA nAgapura acchA nagara thA / upakezavaMziyoM kI AbAdI kA to vaha eka kendra sthAna hI thaa| dhana, jana evaM vyApArika sthiti meM saba se siratAja thA / zrIsaMgha ke atyAgraha se vaha cAturmAsa to sUrIzvarajI ne nAgapura meM hI kara diyaa| Aditya nAga gautrIya gujecchA zAkhA ke zA0 devA ne savA lakSa dravya vyaya kara zrI zrutajJAna kI ArAdhanA kI / mahAprabhAvaka bhagavatI sUtra ko bA~cakara prAcAryazrI ne saMgha ko sunaayaa| isake sivAya bhI kaI bhAvukoM ne aneka prakAra se tana, mana evaM dhana se lAbha utthaayaa| vizeSa meM prAcAryazrI kA prabhAvotpAdaka vyAkhyAna zravaNa kara bhadra gautrIya mantrI karamaNa ke putra rAjjana ne cha mAsa kI vivAhita patnI ko tyAga kara donoM ne sUrijI kI sevA re bhagavatI, bhava vidhvaMsikI dIkSA lene kA nizcaya kiyaa| cAturmAsAnantara una bhAvukoM kA anukaraNa kara karIba 16 strI puruSa dIkSA ke liye aura bhI taiyyAra ho gaye / zubha mUhUrta evaM sthira lagna meM sUrijI ne sajjana prabhRti 16 vairAgiyoM ko dIkSA dekara unakA Atma kalyANa kiyaa| usI zubha muhUrta meM bappanAga gautrIya nAiTA zAkhA ke dharmavIra zA0 durgA ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karavAI jisase jainadharma ko AzAtIta prabhAvanA huI / tatpazcAt sUrijI ne mundhapura, kurcapura, medinIpura, phalavRddhi, harSapura, kharakumpanagara, zaMkhapura, AzikAdurga, mANDavyapura hote hue upakezapura kI ora padhAre / upakezapura nivAsiyoM ko isa bAta kI khabara par3ate hI unake dharmAtsAha kA pAravAra nahIM rahA / suvanti gautrIya zA0 lAlA ne tIna lakSa dravya vyaya kara sUrijI ke nagara praveza kA zAnadAra mahotsaba kiyaa| sUrijI ne bhI catu. vidha zrIsaMgha ke sAtha bhagavAna mahAvIra evaM AcArya ranaprabhasUri kI yAtrA kara Agata jana samAja ko saMkSipta kintu sAragAmata mAGgalika dezanA dii| sUrijI ma0 kA isa samaya upakezapura meM bahuta hI ase se padhAranA huA thA ataH janatA ke hRdaya meM atya ta hapa evaM dharma-sneha bar3ha gyaa| devI sacAyikA bhI yadA kadA vandana ke liye AcArya zrI kI sevA meM upasthita ho kara puNya-sampAdana kiyA karatI thii| sUrijI bhI unase zAsana 1406 prAcArya zrI kA nAgapura meM padhAranA
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1411-1433 sambandhI vArtAlaya evaM parAmarza samayAnukUla kiyA karate the| eka dina devI ne AcArya zrI se prArthanA kIpUjyavara ! Apane apane paramopakArI zarIra se jainadharma evaM gaccha kI bar3I kImatI sevA kI hai| aba ApakI vRddhAvasthA hai ataH Apa apane paTTa para yogya muni ko sUri pada pradAna kara parama nivRtti pUrvaka Atma sAdhana kareM / aba yahIM para sthiravAsa kara hamako kRtArtha kareM jisase hameM darzana kA lAbha barAbara milatA rhe| isa para sUrijI ne kahA-devIjI ! zrApakA kahanA saulaha AnA satya hai| merI icchA upA0 vinayarucI ko pada pratiSThita kara sarvathA nivRtti maya mArga kA anusaraNa karane kI hai| devI-upA0 vinayarucI Apake paTTadhara hone ke sarvathA yogya hai| isa prakAra kaha kara saJcAyikA ne AcArya zrI ko vandana kiyA / sUrijI ne bhI unheM dharma lAbha diyaa| devI bhI dharmalAbha rUpa zubhAzorvAda prApta kara svasthAna calI gii| AcAryazrI kI vRddhAvasthA ke kAraNa vyAkhyAna kabhI 2 upA0 vinayarucI diyA karate the| eka samaya saMgha ke agrezvaroM ne milakara prArthanA kI pUjya gurudeva ! ApakI vRddhAvasthA hai ataH yogya muni ko sUri pada pradAna kara ApazrI gaccha ke bhAra se sarvathA cintA mukta ho jAveM / yahA~ ke zrIsaMgha kI icchA hai ki upA0 vinayarucI ko sUri pada se vibhUSita kiyA jAve phira to jaisA Apako yogya evaM ucita jJAta ho kucha bhI ho sUri pada mahotsava kA lAbha to yahAM ke zrIsaMgha ko hI milanA cAhiye / sUrijI ko yaha bAta pahile devI ne kahI thI aura Aja zrIsaMgha kI bhI agraha pUrNa prArthanA huI ataH samayajJa sUrijI ne yaha prArthanA avilamba svIkAra karalI / DiDU gautrIya zA0 tejasI ne sUri pada ke mahotsava ke liye caturvidha zrIsaMgha se Adeza mAMgA aura zrI saMgha ne bhI unheM saharSa AjJA pradAna kii| vi0 saM0 1033 ke ASAr3ha zuklA pratipadA ke zubha dina DiDU gautrIya zA0 tejasI ke kiye hue mahA-mahotsava ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke caitya meM caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya pada vibhUSita upA0 vinayarucI ko AcAryazrI ne sUri pada se vibhUSita kiyA / aura paramparAnusAra ApakA nAma siddha sUri rakha diyA isake sAtha hI sAtha anya yogya muniyoM ko unakI yogyatAnusAra upAdhyAya, paNDita, vAcanAcArya, mahattara, pravartakAdi padaviyA~ pradAna kii| isa suavasara para bahuta se bhakta jana bAhara se Aye the ve svadharmI bandhu bhI mahotsava meM sammilita the| zAha tejasI ne sakala zrIsaMgha ke naranAriyoM ko var3hiyA svarNamudrikAdi kI prabhAvanA dekara navalakSa rupaye vyaya kiye| isase jaina zAsana kI atyanta prabhAvanA huI va zAha tejasI ne akSaya puNyopArjana kiyaa| upakezagacchAcAryoM kA yaha niyama thA ki apane pada para kisI yogya muni ko sUri pada kabhI kyoM na de dete para cintAmaNi pArzvanAtha kI mUrti jo ratnaprabhasUri se calI AI thI-jisa dina nUtanAcArya ke hastagata karate usI dina se ve paTTakara gine jaate| pUjyAcArya deva ke 22 varSoM ke zAsana meM mumukSutroM ko jaina dIkSAeM 1-nAgapura coraDiyA jAti ke zAha mAnA ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI 2-medinIpura - Arya salakhaNa ne , 3-pAsoDI bhuraMTa rAmA ne 4-dAttipura saMkAseTha harakhAne 5-harSapura zreSTi durjana ne 6-vijAsaNI jAMghaDA phUsA ne 7---bhavAnIpura darar3A durgA ne 8-pATaNa pokaraNA nAthA ne sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAeM 1407
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM01011-1033 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai-rUNAvatI 10-javRddhi 11- karcupura 12-dAsoDI 13-padmAvaMtI 14-sonagar3ha 15-DAgIpura 16-rAjapura 17-hApar3I 18--carpaTa 16-kSatrIpura 20-mAnapura 21-pAllI 22-pAlanI 23-mUlIprama 24-rAyapura 25-dhanapura 26-sarolI 27-yoganIpura 28-rAmapura 26-vorapura 30-trIbhuvana 31-DAgarela 32-mAlapurA 33-nInor3I 34-ucakoTa 35-reNukoTa ke gulecchA jAti ke zAha godhA ne sUrIjI ke pAsa dIkSAlI zrIzrImAla govInda ne , saMcetI rAva golhA ne , sukhA gozala ne sAcA nAthA ne ghughurA nyarAvanA ne kaMkariyA narasiMha ne sughar3a noMdhaNo ne caMDAliyA navalla ne bApaNa naMdA ne tAner3a degala meM gAndhI caturA ne caMDAliyA jIvaNa ne Dhe nADayA jodhA ne DhorayA lAdhA ne chAjU ne kanojiyA Dugare le prAgvaTa rUpA ne muMjala ne vastapAla ne kUpA ne sAraMga ne sehAraNa ne sejapAla ne dhokala ne pUrNaja ne paghA ne AcAryazrI ke 22 ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM ke suravA jAti ke zAi zUrA ne a0 mahApIra ke ma0 pratiSThA karavAI ke sAccA Asala ne nolA ne pArakha chaTADa ne ke nAhaTA vainA ne ke Arya bhojA ne bha0 pArzvanAtha ke chAjeDa kumAra ne ke zrImAla sAkhalA ne sUrizvarajI ke zAsana meM pratiSThAeM . zrImAla 1-cAMdapura 2-nadukulI 3-devapANa 4-AghATa 5-sIdar3I 6-citrakoTa 7-gadarapura 8-kIraNakUpa Shi Shi Bi Shi Shi maa nnnnnnnnnnnno 1408
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1411-1433 " karamaNa ne 1-chAgANI ke zrIzrImAla jAti ke zAha surajaNa ne neminAtha bha0 kI pratiSThA karavAI 10-nANApura ke soDiyANI , sAraMga ne 11-brAhmaNapura ke sAlu sajjana ne zAntinAtha 12-kukaDagrAma ke sughar3a DAbara ne 13-rAjapura ke saTevarA chAjU ne mallinAtha 14-maMgalapura ke boharA jodhA ne 15-muDasthala ke kaThArI OMkAra ne AdIzvara 16-jAbalIpura ke jAlecA udA ne 17-jujArI ke moravAla arjuna ne 18-pAdavADI ke kaMkariyA bhopAla ne ma0 mahAvIra 16-khIvasara ke cAkalA maharAja ne 20-mugdhapura ke rAkhaMcA mahIpAla ne 21-ajayagar3ha ke kummaTa harapAla ne vimalanAtha 22-vIrapura ke kanojiyA nAMnaga ne sumatinAtha 23-candrAvatI ke kalyANI nArAyaNa ne AdinAtha 24-TeligrAma ke maMtrI narazI ne 25-naMdapura ke jaMghar3A kolA ne zAntinAtha 26-dazapura ke samadar3iyA , 27-ujjaina ke prAvaTa kAnA ne 28-mahAdurga ke , karatthA ne bha0 pArzvanAtha 26-nArAyaNagar3hake , rANA ne 30-onandapura ke , rANAMka ne 31--sopArapaTTaNake rAmA ne 32-maroMcanagara ke cur3A ne ma0 mahAvIra 33-karaNAvatI ke zrImAla AdU ne 34-vaDapradra ke oTAne 35-khasmAta ke AkhA ne prAcAryazrI ke 22 varSoM ke zAsana meM tIrthoM ke saMghAdi zubhakArya 1-upakezapura gulecchA jAti ke zAha mokala ne zatruJjaya kA saMgha nikAlA 2- padmAvatI sucaMti maikaraNa ne 3-bharoMca zreSTi mokama ne 4-sopAra desarar3A mAlA ne 5-khambhAta kummaTa rAjasI ne 6-ujjaina khetasI ne 7-mANDava nolakhA sAvaMtasI ne 8-pAllI ke muger3A mArU ne sUrIzvarajI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~ 1404 Jain Education Interacal DiDU .
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1.11-1033] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa -candrAvatI ke chAjer3a jAti jIvA ne zatruJjaya kA saMgha nikAlA 10-koraMTapura ke Arya , bholA ne 11-vIrapura ke vinAyakiyA , vijA ne 12-bhujapura sughar3a mApata ne 13-vardhamAnapura caMDAliyA salakhaNa 14-dholAgar3ha kAMkariyA caukhA ne 15-vairATanagara sukhA ajjar3a ne 16-canderI bhaTevara ajarA ne 15-mathurA rAMkA agArAne 18-zAlIpura gAndhI mathurA ne 16--nAradapurI paramAra vimAlA ne 20-AghATanagara ke koThArI vIrama ne 21-pATaNa pallIvAla vIradeva ne 22-ranapura boharA bhAsala ne 23--zrInagara vardhamAnA kumbhA ne sammeta zikhara kA 24-tItarapura agravAla bhImadeva ne 25-naravara coraDiyA bhAramala ne , 26-mAlagar3ha bhaTevara khIvasI ne 27-raoNNakadurga samadar3iyA nodhaNa ne tAlAba khudavAyA 28-citrakoTa prAgvaTa dedA ne bAvar3I banAI 26-raNathaMbhora sAharaNa ne tAlAba khudAyA 30-pArAkara pokhara ne ku~vA banAyA 31-tharApadra loDhaNa ne 32-rAjapura ror3o yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 33-nAgapura zrImAla maeDaNa 34-zivapurI ke yazovIra 35-arjunapurI , durgA , " " cha cAlIsa paTTa para zome, devagupta sUrIzvara the, avataMsa the corar3iyA jAti ke, jJAna ke dinezvara the| deza videza meM dharma pracAra kI, AjJA ziSyoM ko karadI thI, nUtana jaina banAye lAkhoM ko, jaina jyoti camakAdI thii| iti bhagavAn pArzvanAza ke chIyAlisave paTTadhara mahAn pratibhAzAlI devaguptasUrIzvara nAmaka AcArya hue| " " 1410 sUrIzvarajI ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 putra--pUpa pitAjI ! ApazrI kA kahanA kisI aMza meM ThIka avazya kahA jA sakatA hai para dharma rUpa amUlya ratna kA sarvadA ke liye vikraya kara nArakIya yAtanAoM kA kAraNa bhUta hiMsA dharma kA anugAmI honA aura vaha bhI nagaNya dravya ke pralobhana se-kyA zreyaskara kahA jAsakatA hai ? pitAjI sA0 hama to Apake anubhava evaM jJAna ke sammukha eka dama alpajJa haiM, para Apa hI gambhIratA pUrvaka vicAra kariye ki yadi yogI kI kiJcat bAhya kRpAdRSTi se apane ko akSaya dravya kI prApti bhI hogaI to kyA vaha paraloka ke liye zreyarupa ho sakegI ? lakSmI to prAyaH pApakA hI hetu hai dhArmika bhAvoM kI prabalatA meM dAridraya janya dArUNa duHkha bhI sukha rUpa hai aura dhanya vezramaNa kI anupamAvasthA meM adhArmika vRtti rUpa sukha bhI duHkha rUpa hai kucha bhI ho patAjI sA0 ! hama to aisA karane ke liye sarvadhA taiyyAra nahIM / dainyavRttiprAdurbhUta viSaya viSamAvasthA meM bhI putroM ke sarAhanIya sahana zakti evaM prazaMsanIya dharmAnurAga ko dekha lADuka, gArhasthya jIvana sambandhI prApacika jaTilatA ko smRti-vismRta kara harSa vimugdha bana gyaa| kucha kSaNoM ke lie use pArivArika dhArmika bhAva se bhI jyAdA sukha kA anubhava hone lgaa| vaha apane Apako isa viSama dazA meM bhI bhAgyazAlI evaM sukhI samajhane laga gyaa| isa taraha ke dIrgha vicAra vinimaya ke pazcAt dRr3hadharma raMga rakta lADuka yogI se kahane lagA-mahAtman ! ApakI isa udAra kRpA dRSTi ke liye maiM Apa kA atyanta AbhArI huuN| mujhe ApakI isa anupama dayA ke lie hArdika prasannatA hai / isake liye maiM ApakA hArdikAbhinandana karatA huA kRtajJatA pUrNa upakAra mAnatA hU~, para maiM pavitra jinadharmopAsaka huuN| isa prakAra ke mantra tantra evaM pAkhaNDa dharma ko maiM dharma samajha kara vizvAsa nahIM krtaa| dharma rUpa akSaya nidhi ke balidAna ke badale bhautika-duHkhotpAdaka-AdhyAtmika sukha vinAzaka akSaya koSa ko prApta karanA mujhe manase bhI svIkAra nahIM / kSaNika pralobhana ke bAhya sukha Aveza meM pAramArthika jIvana ko miTTI meM milAnA nirI ajJAnatA hai| yadi Apa apanI siddhi se duniyAM ko sukhI banAnA cAhate haiM to saMsAra meM kaI loga isakI ninibheSa dRSTi pUrvaka AzA lagAye baiThe haiM, una para hI ApazrI udAra kRpA kreN| mujhe to mere dharma evaM karma para pUrNa vizvAsa hai| - gArhasthya-jIvana-yApana karane yogya avarNanIya yAtanAoM kA anubhava karane vAle lADuka kI isa prakAra vArmika nizcalatA, sudRr3hatA, evaM sthiratA ko dekha yogI ke mAnasa kSetra meM pAzA-nirAzA kA vicitra dvandva maca gyaa| dravya ke kSaNika pralobhana ke badale dharma parivartana karavAne kI vizeSa AzA se Aye hue savizeSotsuka yogI ko lADuka kA sUkhA pratyuttara zravaNa kara Azcarya ke sAtha hI sAtha apanI manogata sampUrNa prAzAoM para pAnI phirane kA paryApta duHkha huaa| mukha para glAnI evaM udAsInatA kI spaSTa rekhA jhalakane lagI phirabhI cehare kI udvignatA ko kRtrama harSa se chipAte huye lADuka ko pUchane lage-lADuka ! tunheM aisA apUrva aura nizcala jJAna kisane diyA hai ? lADuka hamAre yazasvI gurudeva zrIdevaguptasUri bar3e hI jJAnI evaM suvihita mahAtmA haiM; unhIM kI mahatI kRpA dRSTi kA kucha aMza mujha ajJa ko bhI prApta huA hai / unake jaise utkRSTa tyAgI vairAgI mahAtmA anya dUsare milanA jarA durlabha hai| ___ yogI-acchA, tyAga evaM nispRhatA kI amiTa chApa DAlane vAle Apa zrI ke gurudeva isa samaya kahAM para vartamAna haiM ? kyA maiM unase milanA cAhU~ to mila sakatA hU~? __lADuka-bezaka, ke kucha hI dinoM meM yahA~ padhArane vAle haiM, aisA sunA gayA hai / ApazrI bhI kucha divasa paryanta yahIM para virAjita raheM to Apa bhI una mahA puruSa ke darzana karake apane Apako kRtakRtya banA skeNge| __ ekadA lAduka apane makAna kA smara kAma karavA rahA thA to bhUmi khudavAne para sukRta puJjodaya ke kAraNa bhUgarbha se use eka bar3A bhArI nidhAna prApta ho gyaa| astu, vaha vicAra karane lagA-'aha sUrIzvarajI ke zubhAgamana kI khabara
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1011-1033] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yadi maiM dharma kA balidAna kara dhana ke kiJcit pralobhana se usa yogI kI jAla meM phaMsa jAtA to bhaviSya meM merI kyA dazA hotI ? pavitra aura AtmakalyANakArI dharma ke mukAbale dhana kI kyA kAmAta vAstava meM dhana ke vyAmoha meM dharma kA tyAga karanA nizcita hI adUra darzitA hai / jaina darzana ke karma siddhAnta ne to mujhe isa avasthA meM apanI sampUrNa dazAoM kA sakriya anubhava karavA kara karmavAda para aTUTa zraddhAzIla banA diyA hai| jaina dharma ke sarvajJa gadita anubhavAtmaka sidvAntoM ke samakSa anya darzanIya siddhAnta kSaNabhara bhI nahIM sthira raha sakate haiM / dhanya hai parama-pavitra, pApa bhaJjaka, maGgala kArI jinadharma ko aura dhanya hai dRr3ha dharma prema meM raMge hue nizcala jinadharmAnuyAyiyoM ko isa prakAra bhakti bhAvanA meM DUbe hue bhavya bhAvanA bhUSita lADUka ne isa nidhAna ko bhI saMsAra-bandhana aura bhava vRddhi kA kAraNa samajha ananta puNyopArjana ke sAdhana rUpa saptakSetroM meM lagAnA prArambha kara diyA / gArhasthya jIvana kI asahya yAtanAoM ko dainyavRtti se sahana karane vAle svadharmI bandhuoM ko pracUra pAremANa meM Arthika sahAyatA kara apane jIvana ko sArthaka karane lgaa| AzA pUraka dAna vRtti se yAcakoM ke dvArA yazaH sampAdana karane meM apane Apako saubhAgyazIla samajhane laga gyaa| saMgha nissAraNa, svAmIvAtsalya saMgha pUjA evaM jJAnArcanAdi dhArmika aGgoM kI ArAdhanA karane meM udAra vRtti se dravya kA sadupayoga kara jaina ma ke bar3hate huye prabhAva ko prabhAvanA ke dvArA bar3hAne laga gyaa| yogI ko usakI gajaba kI dAna zakti jaba kisI taraha zAlUma haI ki maiM jise sAdhAraNa sthiti kA manuSya samajhatA thA vaha isa kadara dAna puNya kara rahA hai, to bar3A Azcarya huaa| usakI isa AzAjanaka, santoSa pUrNa sthiti ko dekha kara to yogI kA rahA sahA utsAha bhI dharAzAyI (naSTa) hogayA / vaha jisa kArya ke liye AyA thA, usameM apane Apako pUrNa niSphala sagajha apanA zAma muMha lekara baiTha gyaa| ekadA puNyAnuyoga se pArzva kulakamala divAkara, bhavyapuNDarIka-vibodhaka, pratyUSaprArthya parama pUjya ArAdhya deva prAcArya zrI devaguptasUrIzvarajI kA padArpaNa grAmAnugrAma lodravapaTTana nagara meM hogyaa| saMsAra jalanidhitarUpa, puruSavarapuNDarIka AcAryazrI ke zubha zubhAgamana se devapaTTanapura nivAsiyoM ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / bhavya lADUka ne bhaktirasa se otaprota hRdaya se savAlakSa dravya vyaya kara zrIsaMgha ke sAtha sUrIzvarajI kA praveza mahotsava bar3e zAna aura samAroha ke sAtha kiyA / jaba usa kRtrima yogI ko khabara lagI ki mahAdAnI lADUka ke guru kA padArpaNa isa nagara meM hogayA hai taba vaha lADuka ko sAtha lekara paramahitaiSI sUrijI ke pAsa gayA aura apane mana meM jo isa prakAra kI zaMkAeM thI ki AtmA ke sAtha koM kA sambandha kaise, kyoMkara hotA hai ? aura unakA phala kisa prakAra milatA hai ? syAdvAda kA vAstavika rahasya kyA hai ? jaina darzana ke mukhya 2 siddhAnta kyA haiM ? Adi sUrijI ke sAmane upasthita kii| sUrijI usa bhavya yogI ko aise uttama DhaMga se samajhAyA ki lAduka aura yogI ke vicAroM meM ekadama virakti paidA hogaI / saMsAra unheM arucikara kArAgRha rUpa lagane laga gyaa| jIvana ke mahatva ko samajha kara ve sUrijI ke pAsa hI dIkSA lene ke icchuka bana gaye / sUrIzvarajI ko virakti kA kAraNa batalA kara anumati prAptyartha ve vaMdana kara svasthAna lauTa gye| jaba lADuka ne apane kauTambika logoM ko ekatrita kara apane vairAgya ke kAraNa kA spaSTIkaraNa kiyA to unakA rahA sahA zAnti sukha bhI havA hogayA / ve loga Azcarya ke sAtha hI sAtha bahuta duHkhI hogaye / ghara ke aAdhArabhUta lADuka ke viyoga ko ve kSaNa bhara bhI sahana karane meM samartha nahIM hue| ___lADuka ne bhI saMsAra ke satsvarUpa ko samajhA kara kaI logoM ko ( unameM se ) vairAgyAnvita banA diye| unakI patrI to unake sAtha hI dIkSA lene ke liye udyata hogaI / basa lADuka ne apane putroM ko gRhakArya meM sthApita kara chApane nidhAna ko unheM sauMpa diyaa| pitrAdezapAlaka vinayavAna putroM ne bhI apane mAtA pitA yogI pravRti bhagavatI dIkSecchuka bhAvukoM kA, AdhA nidhAna vyayakara dIkSA mahotsA kiyA / lADuka ne bhI 1414 mUrijI aura yogI kI bheTa Jain Education Hernational
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] bhAsavAla saM0 1433-1474 47-AcAryazrI siddhasUri (10vA~) siddha sUri ritIha nAmni sughar3a gotre sudharmA yatI / yo mantrasya sujAna bandhana vidherAtmAnamApAlayat // dAsatvaM sunidhAnameva kRtavAn prAptaH sasUreH padam / dharmasyonnayane ca deva bhavane yatnasyakatre namaH // A cAryazrI siddhasUrijI mahArAja apane samaya ke ananya, paropakAra dharmanirata parama pratApI, sahasrarazmi kI zubhra razmirAzivat tapasteja kI prakIrNatA se prakhara tejasvI, SoDaza kalA se paripUrNa kalAnidhi kI pIyUSavarSiNI zAnti saukhya pradAyaka razmivat zItala guNadhAraka, zAntiniketana, jJAnadhyAnAdi satkRtya kartA, upakezavaMza vardhaka, jinezvara gadita yamaniyama parAyaNa, jinadharma pracAraka, mahA prabhAvaka sUri puGgava hue| isa rakhagarbhA bharata vasundharAntargata medapATa prAntIya deva paTTana nAmaka vividha sarovara kUpa tar3Aga vATikopavana upazobhita, uttuMga 2 prasAda zreNI kI aTTAlikAoM se janamanAkarSaka, parama ramaNIya nagara meM ApazrI kA janma huaa| Apa sughar3a-gautrIya puNyazIla zAha catarA kI sumanA bhAryA bholI ke 'lADuka' nAmAGkita bar3e manasvI putra the| Apake pUrvaja akSaya sampatti ke AdhAra para aneka puNyopArjana kArya kara apane pavitra nAma ko jaina itihAsa meM akSaya banA gaye the| karIba tIna bAra zatruJjaya, giranArAdi pavitra tIrthAdhirAjoM kI yAtrA ke liye virAT saMgha nikAle va saMgha meM Agata svadharmI bandhuoM ko svarNa mudrikAdi yogya prabhAvanAoM se sammAnita kiyA ! dazana pada kI ArAdhanA ke liye zatruJjaya tIrtha para prabhu pArzvanAtha kA jinAlaya banavAyA / muniyoM ke cAturmAsa kA akSaya lAbha lekara lakSAdhika dravya se jJAnArcanA kI va jJAna bhaNDAra kI sthApanA kii| para kAla kI gati atyanta hI vicitra hai : pUrvopArjita zubhAzubha karmoM kI karAla kuTilatA tadanukUla phalAsvAdana karAye binA nahIM rahatI haiM isI se to zAstrakAroM ne bhavya jIvoM ke hitArtha sthAna 2 para bhISaNa yAtanAoM kA digdarzana karavAte hue "kaDANa kammANa na mokkha atyi" likhA hai| medhAvI-mananazIla manISiyoM ko satata Atma svarUpa vicArate hue karmopArjana kAryoM se bhayabhIta rahanA cAhiye / nikAcita karmoM kA baMdhana karanA sahaja (upahAsa mAtra meM hI sambhava ) hai, para unake dvArA upArjita kaTu phaloM kA anubhava karanA bhukta bhAgiyoM se hI jJAtavya hai| dhanya ve zramaNavat udAravRtti se lAkhoM rupayoM ko vyaya karane vAlI catarA kI santAna lADuka Aja lAbhAntarAya kI bhISaNatA ke kAraNa lakSmIdevI ke kopa kA bhAjana bana gayA thA / gRhasthocita sAdhAraNa sthiti ke hone para bhI dharma priya lADuka ne apane nitya naimettika dhArmika kRtyoM meM kisI bhI prakAra kI kamI nahIM Ane dii| udhara antarAya karma kI prabalatA se dInatA evaM gArhasthya jIvana sambandhI prApacika jaTilatA apanA do kadama bhAge bar3hA rahI thI aura idhara lADuka una saba bAtoM kI upekSA karatA huA dharmakArya meM agrasara hovA jArahA thA / devI sahAyikA kA sakala manoratha pUraka, kalpavRkSa-cintAmaNi ratnavat vAJchitArthaprada sudRr3ha iSTa hone para bhI apane apane karmoM ke vipAkodaya ko soca kara Arthika cintA nivAraNArtha devI kI ArAmarudhara kA lodravApura paTTana 1411 wwwwwwnwor
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dhanA kara devI se dravya yArA karanA munAsiba nahIM samajhA / lADuka, ne to dharma kArya meM saMlagna raha kara bhaviSya ko sudhAranA ha ya banA liyaa| ___eka samaya yoga tiSNAta eka yogI denapaTTana nagara meM aayaa| usane apane nAnA prakAra ke bhautika camatkAroM se ukta nagara nivAsiyoM ko apanI ora sahasA AkarSita kara liyA / andha zraddhAlu janasamAja usakA parama bhakta bana gayA / kramazaH kaI dinoM ke pazcAt yakAyaka kisI prasaGga para kisI vizeSa vyakti ke dvArA lATuka kI gArhasthya jIvana sambandhI cintanIya sthiti viSayaka saccI hakIkata yogI ko jJAta huii| ukta vArtA ke mAlUma hone para yogI ko lADUka kI nispRhatA evaM nirIhatApara parama vismaya huaa| kAraNa adhikAMza nagara nivAsI, camatkAra priya jana samudAya usakI ora AkarSita evaM AzcaryAnvita thA para lADuka vicAraNIya sthiti kA sAdhAraNa gRhastha hone para bhI maMtra yaMtrAdi kI vizeSa AzAoM se vilaga-yogI ke Azcarya kA kAraNa hI thA / bahuta dinoM kI pratIkSA ke pazcAt bhI lAduka dravya ke lobha se yogI ke pAsa na AyA taba yogI ne svayaM ko apanI ora AkarSita karane ke liye, jAne kA nizcaya kiyA / kramazaH lADuka ke pAsa Akara yogI kahane lagAlADuka ! kinhIM hitaiSI vyaktiyoM ke dvArA tumhArI vAstAvika gRha sthiti kA patA calane para tumhArI nispRhatA para Azcarya tathA ajJAnatA para duHkha huA ataH maiM svayaM hI ( mere yahAM tumhAre nahIM Ane ke kAraNa ) upasthita huA / lADuka / tuma kisI taraha kI cintA mata karo / maiM tumheM eka zarta para eka aisA dAredraya vinAzaka maMtra batalAUMgA ki jisake dvArA tumhArA koSa hI sarvadA ke liye akSaya ho jAcamA / para tumheM isa upakAra ke badale jainadharma ko chor3a kara hamArA dharma svIkAra karanA hogaa| yogI ke ukta sarva bacanoM ko zAnti pUrvaka zravaNa karate hue mananazIla lADuka socane lagA-kyA maiM isa tuccha, kSaNa vinAzI, caJcalacapalA va capalalakSmI ke nagaNya pralobhana se apane amUlya-AtmIya dharma ka yAga kara AtmapratAraNa ke doSa se dUSita hoU ? nahIM, yaha to kabhI ho hI nahIM sakatA / jaina darzana meM duHkha aura sukha dhana aura nidhanatA ko karmoM kA pariNAma kahA hai| karma kI mekha para rekha mArane meM to ananta zAktizAlI tIrthakara, caturdika vijayI cakravartI bhI samartha nahIM / karmoM ke zubhAzubha vipAkodaya ko nyUnAdhika karane meM yA raddobaddala karane meM zaktizAliyoM kA zakti zantra bhI kuNThita ho jAtA hai to mithyAtva krUra pariNAmoM vAle kutsita raMga meM rakta yogI mere karmoM ko anyathA karane meM kaise samartha hosakatA hai ? phira bhI lADuka apanI gRhabhAryA kI kasauTI yA dharma parIkSA ke liye yogI kathita sakala maMtra prayogI evaM dharma balidAna rUpa vArtA ko kahakara unase ucita parAmarza pAne ke nimitta pUlane lagA-bhadre ! Arthika saMkaTa nivAraka yogI kA Aja svarNApama saMyoga huA hai| yadi kaho to unake dharma ko apanAkara akSayanidhi rUpa mantra prApta kara liyA jAya / patnI-kyA paise jaise kSaNika dravya ke liye bhI pApa dharma ko tilAJjalI dene ke liye udyata hogaye ? maiM to aise pAtaka prayogoM kA anumodana karane mAtra ke liye tatpara nahIM huuN| ye saba bhautika sAdhana bhautika sukha ke sAdhana avazya haiM tathApi dharma rUpa kalpavRkSavat akSaya sukha ke dAtAra nhiiN| kakara tulya dravya nimitta cintAmaNi ratna rUpa dharma kA tyAga karanA merI dRSTi se samIcIna nhiiN| __ apane hI vicAroM ke anurUpa dRr3ha dharma vicAra yA apane se bhI do kadama Age bar3he hue dharmAnurAga ko dekha lADuka ko bahuta hI santoSa evaM AtmikAnanda kA anubhava hone lgaa| vaha raha 2 kara pativrata dharma parAyaNa patnI ke guNoM para apane Apako gauravazIla samajhane laga gyaa| patnI kI dRr3hatA ko dekha putroM kI parIkSA nimitta lADuka, putroM ko samajhAne lagA-priya putroM ! gArhasthya jIvana sambandhI aneka jaTilatA pUrNa samasyAoM ko sulajhAne ke liye Aja svopama yogI pradatta akSaya koSa prApti kA anupama saMyoga prApta huA hai| yadi tuma logoM kI icchA ho to kevala dharma parivartana rUpa sAdhAraNa kArya se hI ukta kArya sAdhya kiyA jA sakatA hai| Jain Edu B rnational For Private & Pers. yogI kA camatkAra aura lADuka kI dharma dRr3hatA org raamanawwamiwwmarrrrrrrrrrrrrrrror
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 yogI ke sAtha svayaM sapanI sUrijI ke padAmbujoM meM bhava vinAzinI dIkSA parama vairAgya pUrvaka grahaNa karalI / AcAryazrI ne bhI lADuka ko "soma-sundara" amidhAna se alaMkRta kiyaa| __ munizrI soma sundara guru caraNoM kI bhakti meM anurakta raha tatkAlIna ekAdazAGgAdi jitane bhAgama thesabakA samyak rItyA abhyAsa kara liyaa| isake sivAya adhyAtmavAda, nayavAda, paramANuvAda, jyotiSa, mantra yantra vidyAoM meM bhI ananyatA prApta karalI / anya darzanoM kA abhyAsa karane meM to kisI bhI taraha kI kabhI nahIM rakkhI, kyoMki usa jamAne meM isakI parama AvazyakatA thiiN| rAjA mahArAjAoM kI rAjasabhA meM usa jamAne meM khUba zAstrArtha huA karate the aura vAdiyoM ke zAstroM se hI vAdiyoM ko parAjita karane meM bar3A gaurava samajhA jAtA thA aura yaha taba hI ho sakatA thA jaba unake zAmoM kA abhyAsa kiyA gayA ho / isa taraha apane darzana ke sAGgopAGga adhyayana ke sAtha hI sAtha muni sobhasundara ne anya darzanoM meM bhI ananyatA rlii| kuzAgra baddhi mani somasandara ne garudeva kRpA se kisI bhI taraha kI kabhI nahIM rahane dii| unhoMne to sthaviroM kI vaiyAvazca kara muni jIvana yogya saba guNoM ko prApta karane meM kisI bhI taraha kI kamI nahIM rahane dii| idhara muni somasundara (lADuka) ke sAtha jisa yogI mahAtmA ne dIkSAlI thI, usakA nAma dIkSAnaMtara muni dharmarana rakha diyA thaa| muni dharmarana ne bhI jainadharma ke sampUrNa tatvoM, siddhAntoM evaM AgamoM kA avagAhanamanthana kara jaina darzana meM gajaba kI dakSatA prApta karalI / yoga bala kI camatkAra zAkti evaM tAtvika buddhi kI zlAghanIya paTutA ke kAraNa muni dharmaratna ne sthAna 2 para jinadharma kA abhyudaya kara jaina dharma kI prabhAvanA kI / kAlAntara meM alaga vicarane yogya sarva guNa sampanna ho jAne para AcAryazrI ne pAThaka pada se vibhUSita kara muni dharmaratna ko 100 muniyoM ke sAtha dharma pracArArtha anya prAntoM meM vihAra karane kI AjJA pradAna kii| muni dharmaratna ne bhI gurvAdeza ko zirodhArya kara apanI camatkArika zaktiyoM se jaina dharma kI AzAtIta prabhAvanA kii| prAcAryazrI devagupasUri ne muni somasundara ko sakala zAstra niSNAta, vividha vidyA pAraGgata gacchabhAravAhaka sarvaguNa sampanna samajha paramparAgata sUri mantrArAdhana karavAkara mantra, yantra, camatkArika zAktiyAM evaM AmnAyoM ko pradAna kI / pazcAt apanI antima avasthA meM apanA mRtyu samaya jAna kara jAbalIpura ke AdityanAga gautrIya pArakha zAkhA ke dharma premI, zrAvakavrata niyama niSTha zrAvaka zrI nemAzAha dvArA kiye gaye mahA-mahotsava ke sAtha Apako AcArya pada se vibhUSita kara zrApakA nAma "siddhasUri" ke rUpa meM parivartita kara diyA / idhara dharmaratna muni kI bar3hatI huI yogyatA kA Adara kara AcAryazrI ne unako upAdhyAya pada pratiSThita kiyaa| saca hai yogya puruSoM se yogya vyaktiyoM kA yogya satkAra hotA hI hai| svanAma dhanya AcAryazrI siddhasUrijI mahArAja mahAn camatkArI vidvAn evaM dharma pracAraka the / svapara mata ke sakala zAstroM ke pUrNa marmajJa hone se Apake gambhIra upadeza prAyaH rAjAoM kI rAja sabhA meM bar3I hI niDaratA ke sAtha hote the / yahI kAraNa thA ki aneka seTha, sAhUkAra, rAjA, mahArAjA aura mantriyoM para ApakA gaharA prabhAva thaa| osavAloM meM garur3a jAti-prAcAryazrI siddhasUrijI apane ziSya maNDala ke sAtha paribhramana karate hue marudhara prAntIya satyapura zahara kI ora padhAra rahe the ki mArga meM eka araNya ke bhayAnaka sthAna meM eka devI ke mandira ke pAsa bahuta se manuSyoM ko ekatrita hote hue dekhA / jana samudAya ke samIpa hI bahuta se dIna, mUka pazu dIna vadana se kraMdana karate hue va bahuta se vanacara jIvoM ke rakta raMjita kalevara bhUmi para bikhare hue dRSTigocara hae / AcAryazrI siddhasUri ne makajIvoM kA jaMgala meM aisA karuNAjanaka dRzya de niraparAdha mUka pazuoM ke vAtsalya bhAva ke kAraNa ApakA hRdaya dayA se pariplAvita hogayA / Apa se jyAdA samaya lADuka aura yogI kI dIcA 1415
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paryanta mauna variparatA sakI / zIghra hI devI ke mandira ke pAsa sthita jana samudAya ke sanmukha jAkara kahA-mahAnubhAga!Asanane meM to ucca khAna dAna evaM kulIna gharAne ke mAlUma hote haiN| mukha para kSatriyocita svAbhAvika jana rakSaka pratibhA guNa kI jhalaka jhalaka rahI hai, phira bhI na mAlUma Apa loga aise jaghanya kutsita evaM heya kArya meM pravRtta kyoM ho rahe haiM ? maiM yaha bAta acchI taraha se samajhatA hU~ ki isameM Apa logoM kA kiJcinmAtra bhI doSa nahIM hai| yaha to kisI AmiSa bhakSI narapizAca kI kusaMgata evaM mithyA upadeza ke kusaMskAroM kA hI pariNAma hai / unhIM kI jAla meM phaMsa kara hI Apa logoM ne aise anupAdeya kArya ko kartavyarUpa samajhA hai| isako dharma evaM saukhya kA kAraNa samajhane vAle kevala Apa hI nahIM para bahuta se kSatriya haiM jo mAMsa bhakSiyoM kI kusaMgati se apanA adhaHpatana karate hI jA rahe haiN| kSatriya vIroM kA paramadharma to duHkhI jIvoM ke rakSaka bana kara apane jAtIya kartavya ko adA karane rUpa thA para mithyA upadezakoM ke vAgjAla rUpa auSadezika prapaJca ke bhrama meM phaMse hue una logoM ne apane parama pavitra kartavya va paramparAgata jAtIya vyavahAra kI smRti vismRti kara rakSaka rUpa pavitra evaM AdaraNIya dharma ko chor3a diyaa| Aja to ve rakSaka hone ke bajAya niraparAdha mUka pazuoM ko yamavata niSThara hRdaya se Ahata kara bhakSaka bana gaye haiN| isI meM apane zaurya, parAkrama, kartavya evaM dharma kI iti zrI samajhanI hai| itanA saba kucha hote hue bhI ahiMsA bhagavatI ke upAsaka AcAryoM ke sadupadeza zravaNa se va unakI Alokika camatkAra pUrNa zaktiyoM kI alaukikatA se bahuta se kSatriyoM ne, apane pUrvajoM kA pavitra, vIratva vardhaka dharmabhArga pravartaka itihAsa zravaNa kara isa krUra karma kA tyAga kara diyA hai unhoMne una mahApuruSoM kI satsaMga se apane jIvana ko ahiMsA dharma se otaprota banA liyA hai| aba to kevala isa prakAra luka chipa kara jaMgaloM meM apanI pApavRtti kA poSaNa karane vAle thor3e bahuta loga hI raha gaye haiM / isa samaya Apa svayaM gambhIratA pUrvaka vicAra kara isa nirNaya para pahu~ca sakate haiM ki yadi yaha kArya zAstra vihita va janakalyANArtha hI hotA to isa prakAra chipa kara kyoM kiyA jAtA ? acchA kArya to pablika meM sarva samakSa kiyA jAtA hai, ityaadi| sUrijI ke isa paramArthika evaM nispRha upadeza ko zravaNa kara bahuta se loga lajjAzIla banagaye / para isa kArya ke karane meM jo agrezvara yA pramukha vyakti the ve bIca hI bola uThe-mahAtman ! Apako kisane Amantrita kiyA ki Ae Akara isa prakAra hameM upadeza dene lge| yaha to hamArI vaMza paramparA se calA AyA AdaraNIya, stutya, hita, sukha evaM kalyANa kA kAraNa hai / zAstra yA veda vihita hone se saba prakAra se karaNIya hai| balidAna se devI prasanna hogI va bali diye jAne vAle pazu ko bhI svarga kI prApti hogii| isase ubhaya pakSa meM zreya evaM kalyANa kA hI kAraNa hogaa| Apa isa bAta ko acchI taraha se nahIM samajhate haiM ataH Apa yahA~ se padhAra jAiye / hamAre parampArAgata kArya ko bIca meM Apako bakavAda karane kI AvazyakatA nhiiN| sUrijI-devAnupriya ! yadi ina mUka prANiyoM ko Apa svarga meM bhejakara devI ko prasanna karanA cAhate ho to Apa khayaM yA Apake kauTambika loga devI ko prasanna karane ke sAtha svarga ke sukha kA anubhava kyoM nahIM krte| . isa prakAra sUrijI ne akATya pramANoM, prabala yuktiyoM evaM udAharaNoM se isa prakAra samajhAyA ki una logoM meM cauhAna vIra mahArAva Adi ko una pazuoM para dayA bhAva paidA hogayA ! sUrijI ke upadezAjusAra unhoMne hukma de diyA ki ina saba pazuoM ko zIghra hI bandhana mukta amara kara diye jAya / basa, phira to dera hI kyA thI ? anucaroM ne saba pazuoM ko chor3a diye / ve mUka prANI bhI apanI antarAtmA se sUrijI ko AzIrvAda dete hue svanirdiSTa sthAna kI ora bhAga chuutte| mAno unhoMne nUtana janma ko hI prApta kiyA ho isa taraha atyanta utsukatA ke sAtha apane bAla baccoM se jA mile / 1416 garur3a jAti kI utpati
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya siddhasUri kA jIvana ] [ zrosavAla saM0 1433-1474 tatpazcAt sUrijI ne rAva mahArAva Adi vIra kSatriyoM ko pratibodha dekara jainadharma meM dIkSita kiye / satyapura se tIna kosa kI dUrI para mAlapurA nAmakA rAvajI kI jAgIrI kA grAma thA ataH rAvajI ne apane grAma ko pAvana banAne ke liye va apane samAna anya bandhuoM kA uddhAra karane ke liye sUrIzvarajI se atyanta vinayapUrvaka prArthanA karane lage / rAvajI kI prArthanAnusAra upakAra kA kAraNa jAna kara sUrijI thor3e sAdhuoM ke sAtha vahA~ gaye evaM vahIM Thahara gaye / usa grAma ke logoM ko dharmopadeza dekara ke zrAvakoM ke karane yogya kAryoM kA bodha karavAyA | jainadharga ke tatvajJAna evaM zikSA dIkSA se paricita kiyaa| usa samaya ke jainAcAryoM kI dUradarzitA to yaha thI ki ve jahAM naye jaina banAte vahAM saba se pahile dharma ke bhAvoM ko sarvadA ke liye sthAyI rakhane ke liye jina mandira nirmANa kA upadeza dete| kAraNa, prabhu pratimA dharma kI nIMva ko majabUta banAne ke liye va dhArmika bhAvanAoM kI sthiratA ke liye pramukha sAdhana haiM / tadanusAra sUrijI ne rAvajI ko upadeza diyA aura rAvajI ne sUrijI ke kahane ko svIkAra kara mandira kA kArya prArambha kara diyA / kucha dinoM paryanta sUrijI ne vahAM sthiratA kI pazcAt apane kaI sAdhuoM ko vahAM rakha Apane anyatra vihAra kara diyA / isa ghaTanA kA samaya paTTAvalI kAroM ne vi0 saM0 1043 kA likhA hai / jaba rAva mahArAva kA banavAyA huA mandira taiyAra hogayA to pratiSThA ke liye AcAryazrI siddhasUri ko Amantrita kara sammAna pUrvaka bulvaayaa| zrIsUrijI ne bhI vi0 saM0 1045 ke mAgha zuklA pUrNimA ke dina bar3e hI dhUmadhAma se pratiSThA karavAI jisase jainadharma kI bahuta prabhAvanA huii| ahA ! jainAcAryo kA hama logoM para kitanA upakAra hai ? prANiyoM ke rudhira se raMjita hastavAle, jainadharma kI niMdA va jaina zramaNoM kA tiraskAra karane vAle pyAja jainadharma ko vizva vyApI banAne kI unnata bhAvanA meM agrasara hogaye haiM / astu vaMzAvaliyoM meM rAva mahArAva kA parivAra isa prakAra likhA hai rAva mahArAva ( pArzva0 mandira) pArasa ziva sAMvata sabalo (garuDa kahalAye ) saMkhalA gokala rAvala harapAla ( ina cAroM ke parivAra kA vistAra se ullekha hai ) kAmhaNa kelo 178 rekho Akho jAlo bhUto nArAyaNa ( inakA parivAra bhI bahuta vistRta hai / vaMzAvaliyoM se jJeya hai ) kheto T cUMDho goviMda devapAla sonala ( ina bandhuoM kI vaMzAvalI bhI paryApta parimANa meM vizada hai ) bhImo ( bha0 mahAvIra kA mandira ) geno pAto notho jodhI (zatru kA saMgha nikAlA ) garur3a jAti kI utpati aura vaMzavRkSa T dedo 1417
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ityAdi, vi0 saM0 1842 taka kI vaMzAMvaliyAM likhI milatI haiM / rAva mahArAva kA putra ziva aura ziva kA putra sAMvata thaa| sAMvata ne satyapura ko apanA nivAsa sthAna banA liyA thaa| sAMvata ko sAGgopAGga bhakti se prerita ho devI ne garur3a para savAra ho rAtri ke samaya svapna meM sAvata ko darzana diye / usa samaya sAMvata ardhanidrA nidrita thA / ataH savAra ko na dekha garur3a ko hI dekha sakA / itane meM yakAyaka AvAja huI bhakta ! tere gAyeM bAndhane ke sthAna kI bhUmi meM eka gupta nidhAna hai| vaha nidhAna terI bhakti se prasanna ho maiM tujhe arpaNa karatI huuN| isa dravya ko dharma kArya meM lagAkara apane jIvana ko saphala banAnA, itanA kaha kara devI adRzya hogii| sAMvata jAgRta hokara cAroM ora dekhane lagA to na dIkhA garur3a aura na dIkhA kahane vAlA hI / tathApi sAMvata ne isako zubha svapna samajha zeSa rAtri ko dharmadhyAna meM vyatIta kii| prAtaHkAla hote hI usane sIdhe mandira meM jAkara bhagavAna ke darzana kiye / pAsa hI meM sthita pauSadhazAlA meM virAjina guru mahArAja ke darzana kara unakI sevA meM rAtri ko Aye hue svapna kA sArA vRttAnta kaha sunaayaa| sAMvata ke mukha se svapna vRtta ko zravaNa kara guru mahArAja ne kahA-sAMvata ! tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / tere para bhagavatI devI kI pUrNa kRpA huI / para dhyAna rakhate hue isakA sadupayoga sadA garma kAryoM meM yA zAsanotkarSa meMhI krnaa| gurudeva ke zubha vacanoM ko zirodhArya kara guru pradatta dharmalAbha rUpa zubhAzIrvAda ko prApta kara sAMvata apane ghara para calA aayaa| ___jisa rAtri meM sAMvata ne devI kathita nidhAna kA svapna dekhA, usI rAtri meM sAMvata kI strI zAntAjo kSatriya vaMza kI thI-svapna meM pArzva prabhu kI pratimA ko dekhakara jAgRta huii| jaba usane apane patideva se apane svapna kI sArI hakIkata kahI to sAMvata ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / harSonmatta sAMvata ne apanI patnI ko kahA-priya ! tU bhAgyazAlinI hai| terI kukSi meM avazya hI koI bhAgyazIla jIva avatarita huA hai| jisake prabhAva se jaisA tujhe svapna AyA hai vaise mujhe bhI nidhAna prApta hone rUpa eka mahA svapna aAyA hai / samayajJa sAvaMta devI ke batAye hue sthAna kI bhUmi ko khodakara nidhAna nikAla lAyA vasa, akSayanidhi kI prApti ke sAtha hI sAtha janopayogI, puNya sampAdana karane yogya kArya bhI prArambha kara diye / sAMvata ko koI isa sthiti ke sambandha meM pUchatA to vaha kahatA thA ki yaha saba garur3a kA pratApa hai| ataH kAlAntara meM loga unheM garur3a nAma se sambodhita karane laga gye| Age calakara to ApakI santAna bhI garur3a Ati ke nAma se mazahUra ho gaI / isa prakAra osavAloM meM haMsA, macchA, kAga, cIla, mannI, sAMDa, siyAla Adi kaI jAtiyAM bana gii| idhara sAMvata ke prabala punyodaya se AcAryazrI kakasUrijI mahArAja kA padhAranA satyAra meM hogyaa| sAMvata ne savAlajJa dravya vyaya kara sUrijI :kA bar3e hI samAroha pUrvaka pura-praveza krvaayaa| AcAryazrI ke upadeza se zatruJjaya kI yAtrArtha eka virAT saMgha nikAlA jisameM nava lakSa dravya vyaya kiyA / svadharmI bandhuoM ko svarNa mudrikAoM kI prabhAvanA dI / isa taraha ke aneka kAryoM se jainadharma kI prabhAvanA ke sAtha hI sAtha svayaM ne akSaya puNya sampAdana kiyaa| isake viSaya meM kaI kavitta bhI milate haiM jisameM inako cAraNoM ne garur3a nAtha zrIkRSNa kI upamA dI hai| sAMvata kI strI zAMtA ne zubha samaya meM eka putra ko jAma diyA jisakA nAma pArasa rakkhA gyaa| jaba pArasa kramazaH ATha varSa kA huA taba satyapura ke rAjA ke anabana ke kAraNa sAMvata ne rAtri samaya satyapura kA tyAga kara nAgapura kI ora padArpaNa kiyaa| jaba satyapura nareza ko isa bAta kI khabara huI to unhoMne cAra sazastra savAroM ko sAMvata kA pIchA karane ke liye bhejA / sAMvata ko mArga meM hI savAra mila gaye ataH unhoMne nRpAdezAnusAra unako punaH satyapura kI ora calane ke liye jabarana prerita kiyaa| savAroM kI ukta bAta ko sAMvata ne svIkRta nahIM kiyA taba paraspara donoM meM muThabher3a hogaI / sAMvata bhI vIra evaM mahAparAkramI thA 1415 sAMvata kI strI zAntA ke putra pArasa
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 kintu eka ora to cAra sazanna savAra aura eka ora akelA pUrI zastra sAmagrI se rahita sAMvata / itanA hone para bhI sAMvata ne cAroM savAroM ko dharAzAyI kara diyA para sAMvata bhI surakSita na raha skaa| usake zarIra para bahuta hI bhayaGkara ghAva laga gaye pariNAma svarUpa kucha hI samaya ke pazcAt vaha bhI svarga kA atithi bana gyaa| sAMvata kI strI zAntA ne patideva ke sAtha citA meM satI hone kA Agraha kiyA para pArasa ke karuNAjanaka rudana evaM bAlocita sneha ke kAraNa vaha aisA karane se sahasA ruka gii| isa samaya strI mvabhAvocita nirbalatA batalAnA apane hI hita evaM bhaviSya kA ghAtaka hogA aisA soca kara usane bahuta hI dhairya evaM vIratA ke sAtha apane mAla ko surakSita kara Age calanA prArambha kiyaa| kramazaH ve phala vRddhi nAma ke eka nagara ko prApta hue usa samaya phalavRddhi nagara meM hajAroM ghara jainiyoM ke the| paTTAvaliyoM ke AdhAra para yaha nirvivAda kahA jA sakatA hai ki dharmaghoSa sUri ne apane 500 muniyoM ke sAtha phala vRddhi meM cAturmAsa kiyA thA / ataH ukta kathana meM saMzaya karane kA aisA koI sthAna hI nahIM raha jAtA hai| pArasa apanI mAtA ke sAtha sAnanda phalavRddhi nagara meM rahane lgaa| usa samaya svadharmI bandhutroM ke prAta jAtAya mahAnubhAvA kA bahuta hI sammAna evaM Adara thaa| ve apane svadharmI bandhu ko aGgAjavat pAlana poSaNa karate the va samRddhizAlI banAte the| tadanusAra pArasa to anya sthAna se AyA huaA tejasvI, honahAra lar3akA thA / ataH kAlAntara meM pArasa kA vivAha pokaraNa jAti ke zA0 sAdhu kI kanyA jinadAsI ke sAtha ho gyaa| ve saba sakuTumba phala vRddhi meM hI Ananda pUrvaka rahane lge| pArasa pUrva saJcita karmAdaya ke kAraNa sAdhAraNa sthiti meM A par3A thA tathApi pArasa kI mAtA vIra kSatriyANI evaM jaina dharma ke karma siddhAnta kI marmajJa thii| vaha pArasa ke kArya sahAyaka bana, use sAMtvanA pradAna kara bar3I hI dakSatA ke sAtha apanA kArya calAyA karatI thii| eka samaya pArasa ardha nidrAvasthA meM so rahA thA ki arddharAtri ke samaya devI padmAvatI ne svapnAntara hokara kahA-pArasa ! nagara kI pUrva dizA meM kera ke jhAr3a ke bIca jahAM eka gAya kA dUdha svayaM sUSita ho jAtA hai,-bhagavAna pArzvanAtha kI zyAmavarNIya camatkArI pratimA hai / jisa samaya tU usako jAkara dekhegA, vaNe ke puSpa usa sthAna para par3e hue mileNge| usa pratimA ko nikAla kara eka mandira banavAnA va zubha muhUte meM usakI pratiSThA karavAnA / ityAdi pArasa ne sAvadhAna bane hue manuSya ke samAna devI kI saba bAtoM ko dhyAna pUrvaka sunii| pratyuttara meM usane nimna zabda kahe-devIjI ! maiM satra kArya ApakI kRpA se yathAvat kara sakU~gA isake liye maiM apane Apako bhAgyazAlI samajhaMgA para isa samaya mere pAsa itanA adhika dravya nahIM hai ki maiM eka vizAla mandira banavA sakU devI ne kahA-tere pAsa kyA hai ? pArasa bolA-mere pAsa to khAne ke liye java mAtra haiN| devI-jaba tujhe dravya kI AvazyakatA ho-eka jaSa kI chAba bhara kara rAtri ke samaya prastuta kera ke mAr3a ke nIce rakha AnA so prAtaHkAla hone hI ve saba svarNamaya ho jaaveNge| para yAda rakhanA mere ye vacana terI mAtA ke sivAya tU kisI ko mata kahanA, anyathA suvarNa honA banda ho jAyagA / pArasa ne bhI devI ke ukta vacanoM ko 'tathAstu' kaha kara zirodhArya kara liye / devI bhI tatkSaNa adRzya hogii| prAtaHkAla pArasa ne saba bAta apanI mAsA se kahI to mAtA ke harSa kA pArAvAra nahIM rahA / vaha sahasA kaha uThI-pArasa ! tU bar3A bhAgyazAlI hai bhagavatI padmAvatI devI kI tere Upara mahatI kRpA hai| pArasa devI ke batalAye hue nirdiSTa sthAna para aba binA vilamba caleM aura cintAmaNi pArzvanAtha kI pratimA ko apane ghara le AveM / pArasa yathA yogya pUjA sAmagrI aura gAje bAje ke sAtha saMgha ko lekara devI ke kiye hue saMketa sthAna para gyaa| vahAM kera ke jhAr3a ke bIca jahAM paJcavarNa ke puSpoM kA Dhera dekhA-bhagavAna pArzvanAtha evaM bhagavatI padmAvatI kI stuti kara bhUmi ko khodI to zyAmavarNa, vizAlakAya camatkArika pArzva pArasa ko svapna meM devI kA darzana 1416
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mA pratimA nikala aaii| pratimAjI ke bAhira nikalate hI aSTa dravya se pUjana kara, jayadhvani se gaganAGgaNa guJjAte hue samAroha pUrvaka bdhaayaa| ezcAt kaI logoM ne mUrti ko uThAne kA prayatna kiyA para vaha itanI bhArI banagaI ki kisI ke uThAye na uThAI jaaskii| jaba pArasa svayaM uThAne gayA to pratimAjI puSpavat komala yA bhAra vihIna ho gaI / pArasa ne apane sira para bhagavAna pArzva-pratimA ko uThAI va gAje bAje ke sAtha bar3e hI utsAha pUrvaka apane ghara para lAyA / sakala zrIsaMgha evaM nAgarika loga isa camatkAra pUrNa ghaTanA se prabhAvita ho pArasa kI bhUri bhUri prazaMsA karane lge| ve Apasa meM vArtAlApa karane lage-pArasa bar3A hI bhAgyazAlI hai pArasa ke ghara ko Aja pArzva prabhu ne svayaM pAvana kiyA hai| basa, pArasa ne bhI catura, zilpakalA niSNAta zilpajJoM ko bulavA kara bAvana deharI vAlA vizAla mandira banavAnA prArambha kara diyaa| pratidina devI ke vacanAnusAra eka chAba java nirdiSTa sthAna para rakha AtA aura prAtaHkAla vApisa svarNa java le AtA / isa prakAra devI kI kRpA se prApta dravya kI puSkalatA ke kAraNa bhandira zIghra hI taiyAra hone lgaa| bhavitavyatA kisI ke dvArA miTAye miTa nahIM sakatI hai| yahI kAraNa thA ki eka dina kisI ne pArasa se dravya AdAna kA kAraNa pUchA to usane devI ke bacana ko vismRta kara sahasA svarNa jaba ke bheda ko batalA diyaa| phira to thA hI kyA ? devI kA kahanA anyathA kaise ho sakatA ? dUsare dina java svarNa na hokara java hI raha gye| pArasa ko isakA bahuta hI pazcAtApa evaM apanI bhUla kA duHkha huA para aba usase honA jAnA kyA thA ? mandirajI kA mUla gubbArA, raMga maNDapa zikhara Adi banA para zeSa kAma yoM hI zradhUrA raha gyaa| pArasa kI mAtA ne kahA-beTA cintA karane kA koI kAraNa ho nahIM hai| jitanA kAma hone kA thA utanA hI huA, aba isake liye vyartha hI pazcAtApa na kro| aba to isa mandira ko pratiSThA karavAkara bhAgyazAlI bno| tIrthaGkaroM kI itanI bar3I mUrti jo atithi ke rUpa meM apane ghara para virAjamAna hai, gRhastha ke ghara meM raha nahIM sktii| isakI pratiSThA jaldI karavAne meM hI zreya hai kyoMki bhaviSya na mAlUma kyA kahegA ? pArasane bhI mAtA ke ukta hitakara kathana ko saharSa svIkAra kara liyA aura vaha pratiSThAkI sAmagrI kA saMgraha karane meM saMlagna hogyaa| usa samaya prAcArya dharmaghoSasUri ne pAMca sau ziSyoM ke sAtha phala vRddhi nagara meM cAturmAsa kiyA thaa| ataH pArasa ne jAkara sUrijI se prArthanA kI-prabho ! mandira kI pratiSThA karavA kara hamako kRtArtha kiijiye| sUrijI ne kahA-pArasa ! pratiSThA karabAne ke liye maiM inkAra nahIM karatA hU~ para nAgapura virAjita AcAryazrI ri ko bhI prA mI prArthanA parvakale Avo-hama saba mila karake hI pratiSThA krvaaveNge| ahA! hA! kailI udAratA ? kaisI vizAla bhAvanA ? kitanA prema va kaisA uccatama Adarza ? sUrijI jAnate the ki pArasa, upakezagacchIya zrAcAryoM kA pratibodhita zrAvaka hai / ataH aise svarNopama samaya meM una AcAryoM kA honA jarUrI hai| zAsana maryAdA va vyavahAra upAdeyatA bhI yahI hai / sUrijI ke ukta kathana ko lakSya meM rakha pArasa ne nAgapura jAkara AcAryazrI devaguptasUri se pratiSThArtha padhArane kI prArthanA kI to unhoMne kahA-vahAM prAcAryazrI dharmaghoSasUrijI virAjate haiM, ve bhI to pratiSThA karavA sakate the| pArasa-pUjya gurudeva ! mujhe svayaM ApakI prArthanA ke liye AcAryazrI ne hI bhejA hai| ___yaha sunakara sUrijI bahuta hI prasanna hue| unhoMne prArthanA ko svIkRta kara nAgapura se tatkAla phalavRddhi kI ora vihAra kara diyA / kramazaH phalavRddhi ke samIpa pahu~cane para vahAM ke zrIsaMgha evaM AcAryazrI dharmaghoSa sUri ne apane ziSyoM ke sAtha sUrijI kA acchA svAgata kiyaa| isa prakAra AcArya dvaya ke pArasparika apUrva vAtsalya bhAva se zrAvakoM meM bhI AzAtIta anurAga mizrita sadbhAva kA saJcAra huA / ina donoM AcAryoM ke sivAya phala vRddhi meM aura bhI bahuta se sAdhu sAdhvI virAjamAna the| ataH una sabake adhyakSatva meM phalavRddhi nagara meM vi0 saM0 1181 mAgha zukla pUrNimA ko bhagavAn parzvanAtha ke mandira kI pratiSThA bar3e hI samAroha se krvaaii| 1420 prabhu pArzvanAtha kI mUrti aura pArasa
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 ___ paTTAvalyAdi granthoM se pAyA jAtA hai ki phalavRddhi ke pArzvanAtha mandira kA jo avaziSTa kAma raha gayA thA usako nAgapura ke surAgoM ne pUrA karavA kara vi0 saM0 1204 meM punaH vAdI deva sUrijI se pratiSThA karavAI thii| phalaudI ke mandira meM isa samaya koI lekha nahIM hai para eka DeharI ke patthara para nimna zilA lekha hai "saMvat 1221 mArgasira sudi 6 zrI phalavarddhikAyAM devAdhideva zrI pArzvanAtha caitye zrIprAgvaTa vaMzIya ropimuNi maM0 dasAdAbhyo Atma zreyArtha zrIcitrakUTIya silaphaTa sahitaM caMdrako pradattaH zubham bhavatu" "bAbU pUrNa0 saM0 jaina lekha saM0 prathama khaNDa zi0 le0 naM0870" / ___isa lekha se pAyA jAtA hai ki vi0 saM0 1221 ke pahile isa mandira kI pratiSThA ho cukI thii| isa prakAra isa jAti ke mahAnubhAvoM ne jaina saMsAra meM bahuta hI aitihAsika kArya kiye jinakA varNana upalabdha hai| ____ pArasa zreSTi ne pUjyAcArya deva se sAgraha prArthanA kI bhagavAn Apa kRpA karake yaha cAturmAsa hamAre yahA~ karAve hamArI bhAvanA aura bhI kucha lAbha lene kI hai ? sUrijI ne kahA-pArasa ! mere caturmAsa ke liye to kSetra sparzanA hogA vahI banegA para tere jo kucha bhI lAbha lene kA vicAra ho usameM vilamba mata karanA kAraNa acche kAryoM meM aneka vighna upasthita ho jAte haiM dUsarA manuSyoM ko prAyuSya kA bhI vizvAsa nahIM hai ityAdi / isa para pArasa ne kahA pUjya guru mahArAja Apa pharamAte ho ki kAraNa se hI kArya hotA hai / ataH ApakA kAraNa se hI mera) kArya saphala hone kA hai| sUrijI ne kahA ThIka kahatA hai| eka samaya phalavRddhi saMgha ekatra ho bahuta Agraha se sUrijI se punaH cAturmAsa kI vinaMtI kI aura lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara sUrijI ne saMgha kI prArthanA ko svIkAra karalI basa ! phira to thA hI kyA pArasa ko bar3A hI harSa huA eka ora to pArasa ke dharma kI ora bhAva bar3hane lagA dUparI ora vyApArAdi kArya meM dravya bhI bar3hatA gayA ataH eka dina sUrijI se pArasa ne arja kI prabho ! merA vicAra zrIzatruJjayAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlane kA hai sUrijI ne kahA 'jahA~ sukham' ThIka pArasa ne zrIsaMgha se zrAdeza lekara saMgha ke liye saba sAmagrI jamA karanA prAraMbha kara diyA thA aura cAturmAsa ke bAda mArgazIrSa zuklA 13 ko sUrijI kI nAyakatA evaM pArasa ke saMghapatitva meM saMgha ne prasthAna kara diyaa| isa kArya meM pArasa ne khule dila se puSkala dravya vyaya kiyaa| yAtrA se Akara sAdharmI bhAiyoM ko vastra, laDDU meM eka-eka suvarNa mudrA gupta DAlakara paharAvaNI meM dI ityAdi pArasa vAstava meM pArasa hI thA ApakI santAna paramparA ne bhI jainadharma kI acchI se acchI sevA kI thii| vaMzAvaliyoM meM bahuta vistAra se ullekha milatA hai| mere pAsa jo 'garur3a' jAti kI vaMzAvaliyAM haiM jisameMisa garur3a jAti ke udAra vIroM ne zAsana-sambandhI isa prakAra ke kArya kiye| 62 jaina mandira, dharmazAlAeM va jIrNoddhAra karavAye / 26 bAra tIrthoM kI yAtrArtha virATa saMgha nikaalaa| 38 bAra saMgha ko apane ghara para bulavA kara prabhAvanA dii| 3 AcAryoM ke pada mahotsava kiye / 4 bAra Agama likhavA kara bhaNDAroM meM sthApita krvaaye| 6 kUde banavAye 1 bAvar3I bandhavAI / 14 vIra puruSa saMgrAma meM vIra gati ko prApta hue| 4 vIrAGganAeM apane mRta pati ke sAtha satI huii| isa prakAra aneka kAryoM kA ullekha vaMzAvaliyoM ko par3hane se jAnA jA sakatA hai| Aja isa jAti ke nAma ke koI bhI ghara dRSTigocara nahIM hote para vaMzAvaliyoM ke AdhAra para yaha nizcayarUpeNa anumAna lagAyA jA sakatA hai ki eka samaya isa jAti kI saMkhyA paryApta parimANa meM thii| isa garuDa jAti ke aneka mahA phalodI mandira kI pratiSThA aura zilA lekha
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1.33-2074 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Aman.anaamaananaanaar puruSoM ke nAma para aneka zAkhA, :prazAkhAe~ pracalita huii| jaise ki-garur3a, ghoDAvata, sonI, bhUtar3A, saMghI khajAzcI, paTavA, phalodiyA Adi / bhUrA jAti-paeNvara saradAra bhUrasiMha apane sAthI saradAroM ke sAtha prAmAntara jA rahe the idhara vihAra karate hue prAcArya paramAnanda sUri apane ziSyoM ke sAtha jaMgala meM pArahe the jinhoM ko dekhakara eka saradAra pazukana kI bhAvanA kara do cAra zabda sAdhuoM se kahe itane meM pIche se AcAryazrI bhI padhAra gaye aura una saradAroM ko jaina muniyoM ke prAcAra vicAra ke viSaya meM upadeza diyA tathA apane rajoharaNa ke andara rahA hudhA aSTa maMgalarUpa pATA dikhAyA sUrijI kA upadeza suna rAva bhUrasiMha ne jaina muniyoM ke tyAga vairAgya aura zubhabhAvanA para prasanna hokara dharma kA svarUpa samajhane kI jijJAsA prakaTa kI phira to thA hI kyA sUrijI ne kSatriyoM kA dharma ke viSaya yukti purassara samajhAyA ki bhUrasiMha pahale ziva bhakta thA aura bhajana khUba karatA thA usake hRdaya meM yaha bAta ThIka jaca gaI ki Atma kalyANa ke liye to vizva meM eka jainadharma hI upAdeya haiM sUrijI se prArthanA kI ki yahAM se cAra kosa hamArA nArapura grAma hai vahA~ para Apa padhAre hama ApakA dharma suneMge kyoMki merI ruci jainadharma kI ora bar3hI hai ityAdi / sUrijI bhUrasiMha kA kahanA svIkAra kara nArapura kI ora cala diye / bhUrasiMha ne sUrijI kI khUba bhakti kI aura hamezA sUrijI kA vyAkhyAna muna gaharI dRSTi se vicAra kiyA aura Akhira kaI logoM ke sAtha usane jainadharma ko svIkAra kara usakA hI pAlana kiyaa| bhUrasiMha ne nAraSura meM bha0 pArzvanAtha kA mandira banAyA bhUrasiMha ke sAta putra the ve bhI sabake saba jaina dharma kI ArAdhanA karate the unhoMne bhI aneka kArya jainadharma kI prabhAvanA ke kiye isase bhUrasiMha kI santAna ko bhUrA bhUrA kahane lage dhAge calakara bhUrA zabda jAti ke nAma se zuru hogayA isa jAti kI utpati ke alAvA vaMzAvaliyA~ sujhe nahIM milI ataH yahA~ nahIM likhI gaI haiN| chAvata gotra- AcAryazrI siddhasUrijI mahArAja paribhramana karate hue mAlavA pradeza meM pdhaare| mAlavA nivAsI paramAra vaMzIya AmiSAhArI, hiMsAnugrAmI kSatriyoM ko pratibodha dekara unheM ahiMsA bhagavatI evaM jaina dharma ke upAsaka bnaaye| ukta samudAya meM mukhya rAva lAhar3a thaa| lAha samudAya meM mukhya rAva chAhar3a thaa| lAhar3a kA putra mala bar3A hI dharmAtmA thaa| usane apane nyAyopArjita dravya se zatruJjaya kA saMgha nikAla kara jinazAsana kI prabhAvanA kI thii| dhArAnagarI ke bAhira bhagavAna mahAvIra kA mandira banavAkara Apane pratiSThA karavAI thii| isa taraha darzana pada kI ArA. dhanA ke sAtha hI sAtha aneka zAsana-abhyudaya ke kArya kiye| ApakA samaya paTTAvalIkAroM ne vi0 saM0 1073 kA likhA hai| ApakI saMtAna chAvata ke nAma se prasiddha huii| ApakI vaMzAvalI isa prakAra milatI hai| rAva gahar3a - kuMpA tolA mAlA (saMgha) haDamaMta dolo kharattho I (mahAvIra m0)| dalapata kAliyA / laNe pAco durgA gogo pAto kAnar3a punar3a (saMgha nikAlA) mahAdeva kA catarI caino sukho bArama karamaNa Jain Edu1422 national ry.org
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 isa prakAra bahuta hI vistAra pUrvaka vaMzAvaliyAM milatI haiN| vi0 saM0 1903 ke phAlguna zuklA 2 taka ke nAma vaMzAvaliyoM meM likhe milate haiN| isa jAti ke udAra nara puGgavoM ne zAsanotkarSa evaM puNya sampAdana karane ke liye isa prakAra ke sukRta kArya kiye haiM-arthAta 7-jaina mandira evaM dharmazAlAeM bana bAI / 26-bAra tIrtha yAtrArtha virATa saMgha nikAle / 31-bAra saMgha ko ghara bulavAkara pahirAvaNI dii| 5-bAra AcArya pada ke mahotsava kiye| 6-bAra jainAgamoM ko likhavAkara bhaNDAroM meM sthApita karavAye 15-vIra puruSa yuddha meM vIra gati ko prApta hue| 11-vIrAGganAeM apane mRta pati ke sAtha satI huii| ityAdi kaI aise kArya kiye jisakA vaMzAvalI Adi granthoM meM vistAra se varNana milatA hai| yadi una saba kAryoM ko pRthak 2 vizada rUpa meM varNana kiyA jAya to eka 2 jAti ke liye eka 2 grantha bana jAya / _AcAryazrI siddha sUrijI mahArAja mahAn prabhAvaka puruSa hue | Apane apane pUrvajoM kI bhAMti aneka prAntoM meM paribhragana kara jainadharma kI paryApta prabhAvanA kI / kaI vairAgI bhAvukoM ko bhagavatI dIkSA dekara jaina zramaNa samudAya meM vRddhi kii| kaI jaina mandiroM kI pratiSThAeM karavA kara jaina itihAsa kI nIMva ko dRr3ha kii| kaI vAra tIrtha yAtrArtha saMgha nikalavA kara tIrtha yAtrA kii| isa prakAra Apane zabdato'gamya jainazAsana kI sevA kI jisako eka kSaNa bhara bhI nahIM bhUlA jA sakatA hai| ___ anta meM ApazrI ne citrakoTa nagara meM zreSTi gautrIya zA0 mAMDA ke mahAmahotsava pUrvaka upAdhyAyazrI bhuvana kalaza ko sUri pada se vibhUSita kara vi0 saM0 1074 vaizAkha zuklA 13 ke dina saulaha dinoM ke anazana pUrvaka samAdhi ke sAtha svage padhAra gye| AcAryazrI ziSya ke jambunAga kA jIvana vRtta-AcAryazrI siddhasUri ke zAsana meM jambunAga nAma ke eka muni jo aneka camatkAra pUrNa vidyAoM meM pAraGgata evaM jyotiSa vidyA vizArada the-mahA prabhAvaka hue| Apane apanI Atma-sattA ke bala para yA camatkAra pUrNa alaukika zaktiyoM ke AdhAra para kaI jainetaroM ko jainadharma meM prati-bodhita kiyaa| eka samaya jambunAga muni yathAkrama pRthvI para vihAra karate hue marudhara prAntIya ludruyA (lodravA ) nAmake zahara meM padhAre / vaha bhIma sadRza mahA-parAkramI taNu bhATI nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| lodrava saMdha ne jA-yunAga muni se vijJapti kI-prabho! hama logoM kA vicAra yahAM para jina mandira banavAne kA hai para yahAM ke brAhmaNa loga hameM vaisA karane nahIM dete haiN| isa samaya Apa jaise vidyAvalI, camatkArI pUjya puruSoM ke caraNa kamala yahAM hogaye haiM phira bhI hamAre mana ke manoratha saphala na hoM to phira kabhI hone ke hI nahIM haiN| zrIsaMgha kI vinamra pUrNa prArthanA ko zravaNa kara jambunAga muni ne kahA-Apa loga sarva prathama rAjA ke pAsa jAkara mandira nirmANArtha bhUmi mAMgo / zrIsaMva ne bhI munizrI ke vacanAmRtAnusAra rAjA ke pAsa jAnA nizcaya kiyaa| kramazaH rAjA ke pAsa upahAra ( nanarAnA ) bheMTa karate hue jina mandira banAne ke liye yogya bhUmi kI yAcanA kii| rAjA ne bhI upakezavaMziyoM kI isa ucita prArthanA ko saharSa svIkAra kara bhUmi pradAna karadI / rAjA kI udAratA se binA kaSTa bhUmi ke prApta hojAne para una logoM ne jina mandira kA kAma prArambha kiyA to brAhmaNoM ne apanI sattA ke ghamaNDa meM Akara mandira kA kAma roka diyaa| jambunAga ko isa bAta kI khabara lagate hI ve brAhmaNoM ke pAsa jAkara kahane lage-trijagajanapUjanIya, muni jambunAga kA ladravA meM padArpaNa
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1071] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paramArAdhya, pratyakSa pArthya, paramapitA paramAtmA zrI jinadeva ke mandira nirmANa rUpa parama pAvana kArya meM Apa loga vighna rUpa antarAya karmopArjana kyoM kara rahe haiM ? yadi Apake hRdaya meM dhArmika irSyA kI jvAjvalya nAma jvAlA hI prajvalita ho rahI ho yA Apako apane zAstra pANDitya ke mithyAbhimAna kA jozIlA nazA hI isa prakAra ke anucita kArya meM pravRtti karavA rahA ho to Apake ipsita viSaya ke pArasparika zAstrArtha se ApakA nazA miTAyA jA sakatA hai| mere sAtha mano'nukUla viSaya para zAstrArtha kara Apa loga nirNaya karale ki ApakA ahamatva kahAM taka ThIka hai? muni jambunAga ke sacoTa zabdoM se brAhANoM ke hRdaya meM apamAna kA anubhava hone lagA unhoMne nyAya vyAkaraNa, va dArzanika viSayoM ko chor3akara apane sarva priya jyotiSa viSaya meM zAstrArtha karanA nizcita kiyaa| ve loga isa bAta ko samajha rahe the ki jaina zramaNa dharmApadeza dene meM yA dArzanika tatvoM kA pratipAdana karane meM hI kuzala hote haiM, jyotiSa viSaya meM nhiiN| ataH jyotiSa nirNaya meM ve loga hamArI samAnatA karane meM yA hama taka pahu~cane meM sarvathA asamartha haiN| isa viSaya meM ve hamako kabhI parAjita kara hI nahIM sakeMge isa mithyAbhimAna ke kAraNa jyotiSa ke viSaya ko hI zAstrArtha kA mukhya viSaya banA liyaa| ..muni jambunAga ne bhI sarvatomukhI vidvattAsampanna pratibhA ke AdhAra para brAhmaNoM ke ukta zAstrArtha viSaya ko bhI saharSa svIkAra kara liyaa| isake liye madhyastha vRti pUrvaka jajamenTa prApta karane liye donoM pakSa ke mahAnubhAvoM ne ludruvA nareza ko hI madhyastha nirvAcita kiyaa| rAjA ne jaja cuna liye jAne para unhoMne donoM kI parIkSArtha (muni jambunAga evaM brAhmaNoM ko) apanA ( rAjA kA) alaga 2 varSaphala likha lAne kA Adeza kiyaa| sAtha hI yaha ghoSaNA kI ki-merA gata bhAva vibhAvaka varSa phala jisakA adhika hogA vahI vijayI samajhA jAyagA / isa para santuSTa hokara brAhmaNoM ne rAjA ke dina 2 kA bhAvI phala likhA taba jambunAga ne ghar3I 2 kA bhAvI phala likhaa| kramazaH varSa phala ke lekhana kArya ke samApta ho jAne para donoM pakSa ke mahAnubhAvoM ne apane apane lekha rAjA ko sauMpa diye / rAjA ne unako par3hakara (bandhI khAmaNa) khajAzcI ko saumpate hue kahA-"inako sarvathA surakSita rakhado, jisakA likhanA satya hogA vahI vijayazrI pratiSThita kiyA jAyagA" / astu, jambunAga ne apane bhAvIphala meM likhA thA ki, amuka dina meM itanI ghar3I hone para zatru yavana samrATa mummuci pacAsa hajAra ghor3oM ke sAtha susanaddha ho tere rAjya ko lene kI icchA se aadhegaa| yadi par3Ava karane ke samaya Apa yavanoM para AkramaNa karoge to yavana Apake hastagata ho jaaveNge| he rAjan ! usa samaya Apa yaha vicAra mata karanA ki mere pAsa phauja kama hai aura zatru ke pAsa phauja vizeSa hai phira maiM isako kaise jIta sakU~gA / dekho, yavana samrATa ko Apa jIta sakoge, vizvAsa karAne vAlA tujhe yahI saMketa jAnanA cAhiye ki-jaba Apa yavanoM ko jItane ko jAnoge, taba mArga meM Apa eka pASANa ke do Tukar3e karogevizvAsa kara lenA ki maiM avazya jiituuNgaa| isa prakAra jambunAga muni ke dvArA likhe hue samaya meM hI yavanoM ne acAnaka Akara par3Ava DAla diyA rAjA bhI usa likhita saMvAda ke vizvAsa para apane hRdaya meM dhairya dhAraNa kara caMcala ghor3oM ko evaM apanI phauja ko sAtha meM le pRthvItala ko kampAtA huA yavanoM kI ora cala pdd'aa| apane nagara ke udyAna ke nikaTastha mandira meM sthita susvAna nAma kI apanI gautra devI ko jItane kI icchA se namaskAra karane ke liye gyaa| Upara likhA hubhA muni jambunAga se lagAkara vAcaka pamaprabha taka kA sambandha upakeza gaccha caritra zloka 350 se jagA kara zloka 439 taka kA anuvAda pahA hai sthAnAbhAva maba zloDa yahA~ isaliye nahIM diye gaye haiM kisI andhaka bhanta meM upakekA gaccha caritra bhI mudrita karavA diyA jAyagA 1424 muni jambunAga dvArA brAhmaNa parAjaya
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1433-1474 usa mandira ke agra bhAga meM sthita eka pASANa stambha ko dekha, muni jambunAga ke kathana kA vizvAsa jAnane ke liye usa sthambha ko khar3A se Ahata kiyA to eka dama vaha do Tukar3e hogaye / muni jambunAga ke vacanoM kI ukta pratIti ke kAraNa rAjA ne usa yavana senA para ekadama AkramaNa kiyaa| jisa prakAra maMdarAcala pahAr3a ne sAgara mathA vaise hI parivara bhATI rAjA ne yavana sainya ko matha ddaalaa| kSaNa bhara meM yavana rAja mummuci ko kArAgara meM Abaddha kara usakA sArA khajAnA lUTa liyA / yavana senA anAtha (mAlika rahita) hokara naSTa bhraSTa ho cAroM dizAoM meM bhAga gyii| bhATI rAjA bhI mummuci ko sAtha meM le, AyArya jambunAga ke pAsa AyA aura praNAma kara bolA-pUjya gurudeva ! Apake Adeza aura prasAda se maiMne isa zatru ko jItA hai| prabho! ApakA kathana saulaha pAnA satya huaa| ataH aba mujhe mere yogya sevA kArya pharamAkara kRtArtha kreN| isa para muni ne kahA-hama nispRhiyoM ke liye kyA jaruta hai ? hameM to kisI bhI vastu yA anukUla Adeza kI AvazyakatA nahIM para phira bhI ApakI Antarika abhilASA mere manogata bhAvoM ko pUrNa karane kI hai to Apa apane zahara meM jimarAja kA eka bhavya mandira banavAne dIjiye / rAjA ne bhI guru ke vacana ko tathAstu kaha kara zirodhArya kayA aura brAhmaNoM ko tiraskRta kara apane nagara meM jina mandira kA nirmANa krvaayaa| muni jambunAga ne svayaM bhagavAn mahAvIra kA mUla pratibimba sthApita kiyA usa dina se lekara brAhmaNoM kI bhI jambunAga para uttama prIti ho gii| muni jambunAga ne sAhitya kSetra meM bhI sarvAGgINa unnati kii| ApazrI ne kauna 2 se granthoM kA nirmANa kiyA isakA yathAvat patA to nahIM calatA hai para isa samaya Apake banAye kevala do grantha vidyamAna haiN| eka vi0 saM0 1005 kA banAyA huA munipati cAritra tathA dUsarA vi0 saM0 1025 meM racA hutrA jinazataka (stotra ) namAkA vidvajjana prazaMsanIya caNDikA zataka ke samAna hI durui aura aneka arthoM vAlA, vidvAnoM ke mana ko mugdha karane vAlA-grantha hai / isa prakAra kI sAhitya sevA ke alAvA Apane aneka mAMsa madirA seviyoM ko bhI pratibodha kara jainadharma kI dIkSA dI hai| nidhI jambunAga ke anyAnya ziSyoM meM devaprabha nAmake mahAprabhAvaka, mahattara pada vibhUSita ziSya hue| Apane bhI zrI jinazAsana kI bahuta hI prabhAvanA kI devaprabha ke pazcAt Apake ziSya zrIkanakaprabha mahattara pada para avasthita hue| kanakaprabha ke ziSya jinabhadra munIzvara hue jinako gaccha ke adhinAyakoM ne upAdhyAya pada pradAna kiyA / ukta tInoM bhahApuruSoM kA jIvana caritra, 'upakeza gaccha caritra' meM vizada rUpa se nahIM milatA, tathApi paTTavalyAdi anya granthoM se pAyA jAtA hai ki Apane jaina zAsana kA bahuta hI abhyudaya kiyA / / ___ eka dina jinabhadra munIzvara apane ziSya samudAya ke sAtha vihAra karate hue gurjara prAMta meM pdhaare| usa sasaya pATaNa meM kalikAla sarvajJa AcAryazrI hemacandrasUri pratibodhita rAjA kumArapAla kA rAjya thA / hemacaMdrAcArya kA una para paryApta prabhAva thaa| zrI upAdhyAyajI ma0 ne pATaNa meM apanA vyAkhyAna krama prArambha rakkhA / vairAgyotpAdaka vyAkhyAna zravaNa se eka kSatriya kumAra jo sAMsArika sambandha meM pATaNa nareza (kumAra pAla ke pahile ke rAjA) siddharAja ke bhatIjA lagatA thA-saMsAra se virakta ho gayA / upA0jI sa0 ke sanmukha ukta kSatriya kumAra ne apane hRdayAntarhita bhAvoM ko pragaTa kiyA / upAdhyAyajI ma0 ne bhI usake mukha kI ttatriyocita svAbhAvika pravimA va zubha cihna, lakSaNoM ko dekhakara yaha anumAna lagA liyA ki yadi yaha saMsAra se virakta ho dIkSita hovegA to apane sAtha hI anya kitane hI bhAvukoM kA kalyANa va jina zAsana kA abhyutthAna kregaa| isa para isakI svayaM kI bhAvanA bhI dIkSA lene kI hai hI ataH usakI mAtA ko samajhA kara [ tumhArA putra bar3A hI bhAgyazAlI evaM varcasvI hai| yadi yaha dIkSita ho jAya to ghara ke nAma ko ujvala karane ke sAtha hI sAtha jina zAsana ko utkarSAvasthA meM pahuMcAne vAlA va apane nAma ke sAtha hI sAtha mAtA pitAoM ke evaM kula ke nAma ko apane asAdhAraNa kAryoM se jaina saMsAra meM amara karane vAlA hogA] jambunAga kI paramparA 1425 arrammarunawwar 171
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074 ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa le liyA ! zatA ne bhI usake bar3hate dae vairAgya ko evaM jinabhadra sunIzvara ke vacanoM ko lakSya meM rakha use dIsA lene kI maharSa zrAjJA pradAna kara dI / upAdhyAyajI ne bhI bhAvI prabhAvaka, tejasvI kSatriya-kumAra ko dIkSita kara. ni padmaprabha nAma rakha diyaa| muni padmaprabha ko sarva guNoM kA AdhAra va zAsana kI unnati karane kA pradhAna hetu samajha, zAstrAbhyAsa karavAnA prArambha karavA diyaa| navadIkSita muni ne pUrva janma meM jJAnArcanA, bhakti, evaM jJAnArAdhanA ko vizeSa parimANa meM kI thii| ataH ve kucha hI samaya meM zAstramarmajJa va ane samaya ke ananya vidvAna ho gare / vINAvAda meM masta banI sarasvatI kI Apa para itanI kRpA thI ki saMgIta evaM vaktRtva kalA meM to Apa asAdhAraNa pANDita hastagata kara liyA ki zrApa jisa samaya vyAkhyAna denA prArambha karate the nava mAnava dehadhArI to kyA para deva devAMgamA bhI stabhita ho jAte the| jaba samaya ho jAne para mApa vyAkhyAna samApta kara dete the to zrotAjana ko bar3A hI aAyAta pahu~catA thA aura ve punaH vyAkhyAna ke liye lAlAyita rahate the ityAdi / Apa isa prakAra vyAkhyAna ke liye sarvatra prasiddha ho gye| muni padmaprabha kI yogyatA para prasanna hokara zrI upAdhyAyajI mahArAja ne muni padmaprabha ko vAcaka pada se vibhUSIta kara usakA sammAna kiyaa| eka samaya Apa punaH ita uta paribhramana ko hue pATaNa padhAre / nitya niyama kramAnusAra vAcakajI ke kaI vyAkhyAna (pablika) hue / muni padmaprabha kI pratipAdana zailI kI alaukikatA se AkarSita ho jana samAja nitya nUtanotsAha se vizAla saMgyA meM vyAkhyAna zravaNa kA lAbha lene laga gyaa| tAtvika viSayoM ke spaSTI karaNa kI asAdhAraNatA ke kAraNa nagara bhara meM ApakA suyaza jyotsnA vistRta hogaI / anantara zrI hemacaMdrasUri ne usa navadIkSita padmaprabha ko janottara (ati alaukika-sarvazreSTha ) vAcaka guNa sampanna prakhara vyAkhyAtA, jAnakara vyAkhyAna ke samaya (prAtaHkAla) usa padmaprabha ko kautuka se blaayaa| prAcAryazrI svayaM pracchanna sthAna para baiTha kara bahuta hI dhyAnapUrvaka muni edmaprabha ke vyAkhyAna-vivecana zakti va tatva pratipAdana ko zravaNa karane lge| rAjA kumArapAla bhI muni zrI ke AzcaryotpAdaka vyAkhyAna sabhA meM utkaNThita ho sammilita huA / nava munijI vivecana evaM spaSTIkaraNa karane kI alaukikatA bolane kI madhuratA, zrotAoM ko cumbaka bat AkarSita karane kI vicitratA ne samAsIna jana samAja, rAjA kumArapAla evaM zrAcAryazrI hemacaMdrasUri ko bhI Azcarya vimugdha banA diyA / isa vyAkhyAna ne sUrijI ke hRdaya meM muni padmaprabha ke prati agAdha sneha paidA kara diyaa| unakI icchA vAcakajI ko apane pAsa rakhakara apane cuga ke asAdhAraNa mahAprabhAvaka banAne kI hogii| ataH ukta ipsita abhilASA se prerita ho unhoMne upAdhyAya jI se vAcaka muni padmaprabha kI yAcanA kii| isameM sUrijI kA-vAcakajI ke dvArA jainadharma kI prabhAvanA karavAne kA hI parama stutya, AdaraNIya dhyeya hogA para yaha bAta upA0 ne svIkRta nahIM kii| aba to hemacandasUrijI jabarana bhI usako lene kA prayatna karane lage ataH upAdhyAyajI ko bahuta hI cintA ho gii| ve socane lage ki yahAM kA rAjA kumArapAla hegacandrAcArya kA bhakta hai| ataH yahAM para aisI sthiti meM ramA bhayAvaha hai| basa. donoM garu ziSya rAta hI meM aise viSama mArga se vihAra kara sinapallI (sinavalI) nAmaka ekAnta va vizAla sthAna meM pahu~ca gaye ki jahAM rAjAoM kI senA yA guptacaroM se bheda laganA bhI duHsAdhya thaa| jaba hemacandrAcArya ko isa bAta kI khabara lagI ki upAdhyAyajI ma. rAtri meM hI cale gaye haiM to unhoMne rAjA kumArapAla ko patadviSayaka preraNA kii| rAjA ne bhI yogya puruSoM ko upAdhyAyajI ko DhUMr3hane ke liye bhejA para viSama mArga kA anusaraNa karane vAle upAdhyAyajI kA patA ve na lagA sake / anta meM hatAza ho ve jaise ke taise punaH lauTa Aye / upAdhyAyajI va vAcaka padmaprabha muni jisa sthAna para Thahare the usake najadIka hI eka grAma thaa| vahAM kI visoI nAma kI devI kisI pAtra ke zarIra meM avatIrNa ho kahane lagI-he bhadrapuruSoM ! tumhAre yahAM jo kala do zve0 sAdhu padhAre haiM unako zIghra hI jAkara isa bAta kI sUcanA karo ki vAcaka padmaprabha muni ko devI ne 1426 kSatrI kumAra kI dIkSA aura padmaprabha nAma Jain Educationnerational For Private & Personal W.jainelibrary.org
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1433-1474 bulavAyA hai| ataH zIghra hI devI ke nirdiSTa sthAna para clo| usa grAma ke bhadrika puruSoM ne devI prokta vacanoM ko grAma sthita suniyoM ko vaMdana kara kaha sunAye / upAdhyAyajI ma. ne bhI vAcaka padmaprabha ko devI ke pAsa bheja diyA / jaba vAcakajI visoI devI ke sthAna para gaye to devI ne kahA-"he bhAgyazAlI ! maiM tripurA devI ko namana karane gaI thii| unhoMne mujhe kahA thA ki tumhAre vahAM padmaprabha nAmaka zve0 sAdhu AvegA usako merI ora se kaha denA ki tumane tIna bhava taka merI ArAdhanA kI para svalpa AyuSya hone ke kAraNa maiM siddha na ho sakI / aba tuma hamArI ArAdhanA karo maiM tumhAre liye varadAI (siddha) ho jaauuNgii|" aisA kaha kara tripurAdevI ne mujhe visarjita kI aura maiM Apako sUcanA dene ke liye yahAM AI / Apako devI kathita sakala vRtAnta kaha diyA aba Apa isa bAta ko nahIM bhUleM / Apa tripurAdevI kA smaraNa kIjiye ki Apako pUrva sAdhita mantra bhI smRti rUpa ho jaay| vAcaka padmaprabha ne devI visoI kI bAta ko sunakara tripurAdevI kA dhyAna lagA liyaa| basa devI ke prabhAva se pUrva janma paThita devI sAdhaka mantra kI tAjA smRti ho aaii| mantra-smaraNa ke sAtha hI vAcakajI apane guru upAdhyAyajI ke pAsa Aye aura unheM vinaya pUrvaka saba hAla sunA diyA / upAdhyAyajI ko devI kI anupama kRpA ke liye atyanta prasannatA huI aura aisA honA sambhava bhI thA / apane yA apane ziSya ke anupameya utkarSa meM kisI ko apasimita Ananda kA anubhava na ho ? aba upAdhyAyajI kI yaha icchA huI ki kisI yogya pradeza meM jAkara devI ke kathanAnusAra vAcakajI ko mantra sAdhana kI anuSThAna kriyA karavAI jAya / isa uccatama vicAradhArA se prerita ho ve sapAdalakSa prAnta meM paribhramana karate hue nAgapura zahara meM padhAre / una vAk saMyama zreSTha muni ne nAgora meM padArpaNa kara vahAM ke nAgarika-zrAvakoM ko anuSThAna ke liye kahA parantu bhavitavya ke kAraNa unhoMne zira dhUna diyA kAraNa unake taqadIra hI isa kAma ke yogya nahIM the| anantara ve guru ziSya sindha prAntAntargata DaMbharellapara nagara meM pdhaare| vahAM gaccha meM pUrNa bhakti rakhane vAlA yazoditya nAmakA zreSTi bhakta zrAvaka rahatA thaa| usI DaMbharellapura meM hamezA prAtaHkAla uThakara savA karor3a svarNa mudrA kA dAna karane vAlA suhar3a nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| zrI upAdhyAyajI ma0 ke vahAM padhAra jAne para guru Agamana ke mahotsava meM maMtrIya-zoditya ne DaMbharellapura nareza ko bhI Amantrita kiyA / bhakti parAyaNa vaha rAjA bhI mantrI kI prArthanA ko mAna de saparivAra pura praveza mahotsava meM sammilita haa| samaya pAkara vAcaka padmaprabha muni ne apanI alaukika pratibhA sampanna vidvattA dvArA rAjA aura prajA kI sabhA meM madhura evaM hRdaya grAhI chojastrI girA meM vyAkhyAna diyA / azrutapUrva manomugdhakArI vyAkhyAna ko zravaNa kara prasannatA ke mAre rAjA ? vinayapUrvaka arja karane lagA-svAmina ! mere dvArA samarpita kiye hue 32000 dramma ( usa samaya kA pracalita sikkA vizeSa ) 32000 ghor3e va 32000 U~Taniye Apa svIkRta kreN| yaha suna guru mahArAja ne uttara diyA-rAjan ! parama nispRha, parigraha ko nahIM rakhane vAle, ma he kAryoM kA AcaraNa karane vAle, paropakAra dharma nirata, madhukarI para jIvana nirvAha karane vAle hama bhikSukoM ko isa laukika dravya se kyA prayojana hai ? hameM to aise dhana kI kiJcita bhI darakAra nahIM / isa para rAjA ne kahAmerA kiyA huA dAna anyathA nahIM ho sakatA-kiye hue dAna ko maiM apane pAsa nahIM rakhanA cAhatA huuN| yaha suna samIpastha seTha yazoditya bole-rAjan ! ina drammoM ko to kisI dharma kArya meM bhI lagAyA jA sakatA hai para ina azva evaM UMToM kA kyA kiyA jA sakatA hai ? isake pratyuttara meM rAjA ne ghor3oM aura UMTaniyoM kI saMkhyAkrama ke anusAra 64000) hajAra dramma (sike) mUlya svarUpa lelo yaha seTha ko kahA / seTha ne bhI rAjA ko prasanna rakhane ke liye 64 hajAra dramma grahaNa kara sAmarodI nAmakI nagarI meM zrI upAdhyAyajI mahArAja se pratiSThita eka bhavya jinAlaya bnvaayaa| tadantara vAcaka padmaprabha ne yazoditya kI sahAyatA se pAzcAla (paJjAba) prAnta meM jAkara tripurAdevI visanoI devI dvArA tripurAdevI kA saMdeza 1427
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI bAGgopAGga sAdhanA kii| tripurAdevI bho ukta sAdhA se prasanna ho pratyakSa kara vAcakajI se kahane lagIprabho ! Apa kI ArAdha bhakti se maiM bahuta prasanna huI huuN| ataH Apako jo kucha iSTa ho mAMgo-maiM prasannatA pUrvaka ApakI manokAmanA ko pUrNa karane ke liye taiyyAra huuN| isa para vAcakajI ne vacana siddhi rUpa saphala vara maaNgaa| saSTavAdI, kuzAgramAte vAcakajI ko 'tathAstu' kaha kara devI antaradhyAna hogaI / idhara vAcakajI kA bhI vAkya siddha ho gyaa| ve jaisA apane mukha se bolate ThIka vaisA hI hone lgaa| ___ eka dina upAdhyAyajI kahIM bAhira jA rahe the to mArga meM unheM koI upAsaka baila kI pITha para bojhA lAde videza se AtA huA milA / zrIvAcakajI se bheMTa kara usa upAsaka ne unako baMdanA kI taba vAcakajI ne usase pUMchA-tumhAre pAsa kyA mAla hai ? yaha suna upAsaka ne, zAyada upAdhyAyajI ko kucha denA par3e isa bhaya se kAlI mirca ko bhI ur3ada btaayaa| vAkacajI ke "aisA hI ho' kahane para sacamuca ve mirace bhI ur3ada ho gaI / aba to vaha ghabarAtA huA isakA kAraNa khojane lgaa| jaba use patA calA ki ye vAkya siddha haiM, to unakI vacana mahimA ko jAnakara bar3e hI vismaya ke sAtha apane asatya bhASaNa ke liye vaha pazcAttApa karane lgaa| vaha vAcakajI ke sammukha apane aparAdha kI kSamA yAcanA karatA huA gir3agir3Ane lgaa| vAcakajI ne bhI sahaja dayAbhAva se prerita ho kahA-"yadi tere ur3ada vAstava meM kAlI mirca the to aba bhI vahI ho jaoNya" unake aisA kahane para tatkSaNa ve ur3ada kAlI mirca bana gye| eka aisA hI udAharaNa aura banA / tadanusAra eka brAhmaNa bhitA meM mile hue cA~vala dhAnya (cauloM ) ko sira para uThAye jAte hue vAcakajI ko milA / vAcakajI ne usase sahana hI pUchA-he brAhmaNa ! tumhArI gAMTha meM kyA cA~vala haiM ? usane kahA-nahIM, ye to caule haiN| muni ne kahA- cauleM nahIM cA~vala haiN| brAhmaNa ne apanI gAMTha khola kara dekhA to use cAMvala hI najara aaye| __ isa taraha vAcaka muni padmaprabha, tripurAdevI ke varadAna se vAkya siddha guNa-sampanna ho gaye taba unake guru ne unheM vAcanAcArya nAma vAle yonya paTTapara unheM sthApita kara diyA / vAcanAcArya paTTa para vibhUSita hone ke pazcAt donoM guru ziSyoM ne krama : gurjara prAnta kI ora vihAra kara diyaa| usa samaya kisI bhIma deva kI pradhAna rAnI ahaMkAra meM masta ho kisI dArzanika sAdhu sanyAsI yA vidvAna ke sAmane baiTha jAne para bhI apanA Asana nahIM chor3atI thii| usake isa javanya ahaMkAra ko miTAne ke liye eka dina vAcanAcArya muni padmaprabha usake ghara gaye / rAnI ne munijI kA na satkAra kiyA aura na vaha Asana chor3a karake hI munijI ke sanmAnArtha do kadama Age aaii| . vAcanAcAryajI-bahina ! Apako yaha gaurava ( abhimAna ) kisa nimitta hai, ? kyA vyAkaraNa, kAvya, tarka, chaMda Adi kI parIkSA karanA cAhato ho ? rAnI-ina tatvoM se hameM kyA prayojana hai ? maiM to adhyAtma yoga vidyA ke abhijJa sAdhu samajhatI hU~ | isake sivAya kevala mastaka muNDAne se kyA hotA hai ? jaba adhyAtma yoga vidyA meM nipurNatA hI kisI sAdhu meM dRSTigocara nahIM hotI taba kisakA namana va kisakA pUjana kiyA jAya ? yaha sunakara jarA musakAna ke sAtha padmaprabha ne uttara diyA-zrImatIjI ! kyA Apa tarka, vyAkaraNa, sAhitya, nimitta (zakuna-jyotiSa ) gaNita Adi ke jJAna ko pratyakSa dekhatI ho ? . rAnI-ina niHsAra vastuoM meM kyA ? maiM to adhyAtma vidyA meM sthita hai aura samagra brahmANDa ko svayaM rUpa meM jAnatI huuN| mujhase pRthak maiM kisI ko nahIM dekhatI jisako ki maiM namaHkAra kruuN| vAcanAcArya-rAnIjo ! maiM aSTAMga yoga aura kumbhaka pUraka tathA recaka ina vividha prANAyAmoM ko jAnatA huuN| isa para rAnI ne AzcaryAnvita kahA-pUraka tathA recaka prANAyAma ke kucha camatkAra btaao| muni ne baniyoM se rUI maMgavA kara kahA-jaba maiM pUraka prANAyAma ko zvAsa vAyu dvArA pUrNa karake nizcala ho 1428 vAcanAcArya padmaprabha vacana siddha
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ zrosavAla saM0 1433-1474 baiTha jAU' taba tatkSaNa mere mastaka, kAna, nAka muMha aura AMkhoM ke chidroM meM ruI ke phohe rakha denA / aisA kaha padmAsana jamA pUraka ko pUrNa kara er3I se coTI taka ekadama sthira ho gaye / rAnI se prANAyAma karane ke pUrva hI pUchA thA ki niruddha zvAsa vAyu ko kisa chidra se choDUM ? unake aisA kahane para rAnI ne pratyuttara diyAdazama dvAra ( brahmarandhra) se pavana ko chor3o kyoMki eka yahI dvAra chidra rahita hai| rAnI kA pratyuttara suna muni padmaprabha ne pUraka dvAra se bhare hue zvAsa vAyu ko usa rAnI ke kathanAnusAra dazama dvAra se chor3A jisase tatrastha rUI ur3a gaI aura anya sthAna sthita jyoM kI tyoM raha gaI / isa camatkAra ko dekha rAnI ne apane Asana se uThakara muni ke caraNoM meM namaskAra kiyA aura kahAAja se Apa hamAre pUjya ArAdhya tathA sadA sevanIya gurU haiN| yaha kaha kara svarNa nirmita catuSkASThI (caukI) tathA kaparikA (kavalI) evaM zreSTha zrava vAle motI aura ratnoM se yukta eka bhuMvanA banavA kara gurU ko bheMTa kiyA / isa para muni ne nahIM svIkAra karate hue jaina zramaNoM ke yama niyamoM ko samajhAyA aura usa dravya ko zubha kArya meM lagAne ke liye prerita kiyA / isa prakAra yoga vidyA aura vacana siddhi se prabhAvita ho vAcanAcArya zrI padmaprabha ke caraNa kamaloM meM bar3e 2 rAjA mahArAjA Akara mastaka namAte the / kahanA hogA ki ApazrI ne apanI camatkAra zakti se jaina dharma kI bahuta hI prabhAvanA kI / isa prakAra rAjA Adi mahApuruSoM se nirantara pUjyamAna mahAmuni vAcanAcArya padmaprabha eka samaya sapAda lakSa ( sAMbhara, ajamera ) dezoM meM bihAra karane ke liye nikale usa samaya kharatara gaccha ke AcAryazrI jinapati sUri ke sAtha padmaprabha vAcanAcArya ne guru ke kAvyASTaka ke sambandha meM vivAda kiyA / zrI sampanna ajayameru (ajamera) ke kile para rAjA vIsaladeva kI rAja sabhA meM zrI jinapati sUri ko jIta liyA / isa prakAra jambunAga AcArya kI saMtati ( ziSya paramparA ) kA vAcanAcArya padmaprabha taka varNana kiyA hai / ina mahApuruSoM ne apane pADitya va camatkArika zaktiyoM se jaina zAsana kI AzAtIta unnati evaM prabhAnA kI hai| inhIM tejasvI AcAryoM kI alaukika sattAne jina zAsana ko anya darzanoM ke sAmane Adarza ke rUpa meM rakkhA / aise mahApuruSoM ke caraNa kamaloM meM koTi 2 vaMdana ho / 1- satyapurI 2----mInnamAla 3- bhUrti 4 - zivagar3ha 5- sonAlI 6 - dAmANI 7- cosarI 5- * koreTapura 6 - khImAr3I nagarI ke AcAryazrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ jAti ke zAha sUrAne vijA ne chAjer3a Arya pArakha rAkhecA pokaraNA pAllIvAla prAgvaTa 23 zrImAla AcAryazrI ke zAsana meM dIcAeM "" "" 25 " 39 35 55 "" 55 31 39 "" "" "" " "" kumbhA ne pAtA ne bholA ne jaitA ne karamA ne jIvA ne DAvara ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI "" 99 "" 39 * kharatara gaccha kI paDhAcalI ke anusAra jinapati sUri kA janma vi0 saM0 1210 meM huvA | vi0 saM0 1218 meM dIkSA, vi0 saM0 1223 meM AcArya aura vi0 saM0 1277 meM svargavAsa huA aura ajayagar3ha meM vizaladeva kA rAja saM0 1224 taka rahA taba vAcanAcArya padmaprabha kA samaya ke liye rAjA kumArapAla kA rAjya- samaya vi0 saM0 1199 se 1249 kA hai, isI samaya meM upAdhyAya jinabhadra va vAcaka padmaprabha hue / 27 "" 1426
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAhU ne 10-lAjorI 11-rANakapura 19-jAvalIpura 13-pAvagar3ha 14-upakezapura 15-mADabapura 16-kSatrIpurA 17-vijayapura 18-vilAsapura 16-zaMkhapura 20-kurmApura 21-nAgapura 22-bhavAnIpura 23-modanIpura 24-AdhATapura 25-citrakoTa 26-dazapura 27-canderI 28-rAyapura 26-mathurA punaDe ne lAdaka ne sukhA agravAla jAti ke zAha muMjala ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI brAhmaNa ___ bhAkhara ne mAtrIkora kAga hAppA ne zreSTi parvata ne rAMkA durgA ne kAMkariyA karaNa ne caMDAliyA jagamAla ne sughar3a dhannA ne DiDU dhokala ne desaraDA DUgara ne kummaTa rAjasI ne sAlecA guNAr3ha ne maMDAvarA corar3iya meharApa ne mureThA mokala ne bholA ne bhaTTezvara vIrA ne prAgvaTa nor3hA ne AcAryazrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAeM bApaNA jAti ke zAha rUpaNasI ne bha0 mahA0 tolA ne , khajAMcI gaurA ne , pAtAvata nAgajI ne Aye kAga dhIrA ne gulecchA jIvaNa ne nAhaTA varadhA ne guruDa nArAyaNa ne , suravA sugAla ne sAharaNa ne kanojiyA bhairu ne zAnti vardhamAnA rAmAne zreSTi chAjU ne saMcetI ajar3a ne , bhAcAryazrI ke zAsana meM pratiSThAe~ pokaraNA sAne " 1-devapaTTana 2-mAdalapura 3-ratnapura 4-harSapura 5-ajayagar3ha 6-sAkambharI 7-padmAvatI 8-ojAsa hai-indroDI 10-Anandapura 11-vIrapura 12-mAlapura 13-devIkoTa 14-reNukoTa 15-naravara Adi0 kummaTa ke Jain Education international
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya siddhasUri kA jIvana ] 26 - therApAdra 17 - punArI 5- lAvyapurI 26- zAlIpura 20 - sopArapaTTana 11-- padmapura 22 - ujjaina 23- mANDavApura 24 - candrAvatI 25- Telipura 26 - zivapurI 27-debAja 28 - jAvalI 4 - bhujapura 5- naravara 6-- nAgapura 7 khaTakupa 8 - upakezapura - Amera -- 10 - mathurA 11 - zaurIpura 12 - zAlIpura 13 - pAlIkApurI 14- nAradapurI 15 - candrAvatI 16 - pahalanapura Xi Xi Xi Xi Xi Xi Xi Xi 1-khambhAta nagara 2 3 - aNahIlavADA paTaNa se zrIzrImAla nAgapuriyA chAjer3a bhaTevarA coraDiyA prAgvaTa 55 se "" 17 zrImAla " " "" jAti ke zreSTi rAkhecA jAMghaDA bAphaNA sukhA zaMkA prAgvaTa se prAgvaTa se zrImAla se se "2 AcAryazrI ke zAsana meM saMghAdi 33 " "" 32 33 "" "" "" 27 39 " zAha "" luMbAne dIpA ne dhIrA ne phUmA ne jujAra ne 33 33 sAdu ne popA ne "" "" 33 59 "" "2 prAgvaTa rAmA ne zrImAla devazI ne jinadeva ne Arya coraDiyA arjuna ne kanojiyA daipAla ne jaisiMga ne "" " "" AcAryazrI ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya zrImAla saMkhalA ne gokala ne jodhdA ne sahAraNa ne bhopAla ne rAvala ne [ osavAla saM0 1433-1474 sukhA ne rAvaNa ne harapAla ne cAMpasI ne sugAla ne bAdara ne gopAla ne chAjeDa bhuteDiyA 17- nAdapura 18 - visanagara 16- mADavyapura ke kummaTa lugA kI patnI ne eka tAlAba khudAyA / 20- nAgapura coraDiyA bholA kI putrI ne eka bAvar3I banAI / 21 - DIDUpura ke jetAvata jagadeva ne eka kuA khudavAyA / 22 - koreTapura ke zrIpAla sevA ne eka tAlAba khudavAyA / govIda ne mukanda ne tolA ne 35 "" " 99 37 19 93 "" 11 " "" "" zrI zatruJjaya kA 22 19 "" bha0 39 "" "" " 99 33 "" "" 33 "" 39 "" "" malli0 mahAvIra " " "" "" pAzva0 " "" "" sImaM0 zrAdI0 " "" "" "3 35 " " "" 15 39 59 " 39 saMgha nikAlA "3 33 99 pra0 39 39 " "" "" 19 35 35 39 wr 39 "" "" 1431
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1033-1074] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 23-emAvatI ke prAgvaTa harapAla kI patA ne talAva khudaayaa| 24-rANakapura ke saMcetI nAthA ne dukAna meM karor3oM kA dAna diyA / 25--pAlI kA pallIvAla sAMgA ne dukaa| meM aja vasa dAna meM diye| 26-vIrapura kA aArya nAnaga yuddha meM kAma AyA unakI strI satI huii| 27-upakezapura kA corar3iyA bhAramala zuddha meM kAma 'pAyA usakI strI satI huii| 28-candrAvatI kA prAgvaTa kalhaNa yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| saMtAlIsaveM paTTa prabhAkara, siddha sUrIzvara nAmI the| dathe darzana jJAna caraNa meM, ziva sundarI ke kAmI the / grantha nirmANa kiye apUrva, kaI grantha koSa thapAye the| ___ unnati zAsana kI karake, mandiroM pe kalaza car3hAye the / jamjunAga jyotiSa vidhA meM, saphala nipuNatA pAI thii| bodravA meM jAkara, viproM se, vijaya bherI bajavAI thii| jo nahIM karane dete tha yahA~ para, gandira pratiSThA karavAI thii| grantha kiyA nirmANa Apane, vidvatA kI bayA dikhAI thI / / iti zrIbhagavAna pArzvanAtha ke seMtAlIsaveM paTTadhara AcAryazrI siddhasUrIzvara mahAprabhAvika AcArya hue wwwmarwwwmomwwwwww 1432 Jain Education international AcAryazrI ke zAsana meM saMghAdi zuma kArya ... For Private & Personal use only W.jainelibrary.org
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 48-AcAryazrI kakkasUrijI (bArahaveM) prAcAryastu sa kakkasari rabhavadyo pApya nAgAnvaye / jAti svAmapi nAhaTeti viditAM ratvaM yathA'bhUSayat // lakSasya draviNasya dhAraNatayA hAreNa kaNThe prbhoH| bhaktiM bhaktajanaH suraktamana sA cakra kRtI suvratI // patnyA sAdharmaneka bhUri janatAM dIkSAyutAM muktigAma / kRtvA prApya ca sari paddhatimaya jainamataM connayan / vanyo vai bahuzaH svadharma nirato dhanyaH sumAnyo bhavet / bhaiMsA zAha janAtsvayaM gadaiyA zAkhAmakAdipi // * rasa prabhAvaka, parama pUjya, AcArya deva zrI kakkasUrIzvarajI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI, pa upa vihArI, zuddhAcArI, suvihita ziromaNI, bAla-brahmavArI, kaThora tapasvI, candra kI SHREE taraha zItala, sUrya kI bhAMti tejasvI, merU sadRza acala, pRthvIvat dhairyavAna, vividha guNagaraNAlaMkRta, dharma-pracAraka, mahAn zaktizAlI prAcAya hue hai| ApakA jIvana-kAla jana kalyA huaa| Apa aneka labdhiyoM, vidyAoM evaM kalAoM meM pAraGgata the| zrI ratnaprabha sUri pratibodhita saJcAyikA devo ke sivAya jayA, vijayA, siddhAyikA, ambikA, mAtulAdi aneka deviyA~ Apake parama pavitra, anupama upadezAmRta kA AsvAdana kara apane jIvana ko saphala mAnatI thiiN| kaI rAjA mahArAjA Apake caraNa kamaloM kI sevA karane meM apane ko parama bhAgyazAlI samajhate the| paTTAyalI racayitAoM evaM caritrakAroM ne ApakA jIvana vistAra se likhA hai para grantha-kalevara bar3ha jAne ke bhaya se yahA~ utanA vizAda rUpa na dekara sAmAnyatayA mukhya 2 ghaTanAe~ hI likhI jAtI haiN| vizva-vizruta bhArata bhU0 alaMkAra svarUpa, indra kI amarApurI se bhI spardhA meM vijaya zIla, gurjara prAntIya rAjadhAnI aNahillapura nAmaka parama unnatazIla nagara thaa| isa nagara kI sthApanA ke viSaya meM jaina granthakAroM ne likhA hai ki paMcAsarA ke caityavAsI zrAcArya zrI zIlaguNa sUri eka samaya vihAra kara kramazaH jaGgala meM jA rahe the| mArga meM eka vRkSa kI zAkhA para jholI meM rakkhe hue navajAta zizu ko jhUlatA huA dekhaa| prakRti niyamAnusAra saya vRkSoM kI chAyA badala kara pazcima kI ora jA rahI thI taba bAlaka para sthita chAyA kisI bhI rUpa meM parivartita na hokara mantra zakti ke Alaukika Azcarya ke samAna navajAta zizu para tathAvat rUpa meM sthita thii| ukta adbhuta Andharya ko dekha sUrijI ne vicAra kiyA ki-yaha avazya hI koI bhAgyazAlI evaM honahAra bAlaka honA cAhiye jisake kAraNa prakRti kA naisargika niyama bhI sahaja hI meM parivartita ho gyaa| basa ve Azcarya cakita ho vicAra saMlagna ho gaye / usa bAlaka kI bAla krIr3A jo bhAvI abhyudaya kA spaSTa sUcana kara rahI thI-sUrijI dekha 2 kara prasanna evaM harSita ho gye| kucha hI samaya ke pazcAt usa bacce kI mAtA bacce ke samIpa AI / sUrijI ne bAI ko dekhakara pUchA-bAI ! isa vikaTa jaMgala meM tumheM akelI rahane kA kyA dhanarAja cAvar3A aura pATaNa 1433
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 2074- 1108] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAraNa hai ? sUrijI ke uccha sarala evaM zAntiprada bacanoM ko sunakara usake netroM se azrudhArA pravAhita hone lagI / tapita vAsocchrAsa kI prabalatA se yaha saMSTa jJAta hotA thA ki vaha kisI mahAn duHkha se dukhita thI vaha bolane va apane bhAvoM ko yathAvat vyakta karane meM hicakicA rahI thI para sUrIzvarajI ne pradAyaka AzvA sana sUcaka zabdoM meM pUchA taba usa bahina ne apanA hAla nimna prakAreNa sunAyA / mahAn ! merA nAma rUpasundarI hai| eka dina maiM rAja-mahaloM meM rahane vAlI motiyoM se bhI maMhagI thI para durdaiva vazAt Aja merI yaha dazA huI hai ki isa bhayAvaha araNya meM bhI mujhe akelo ko hI rahanA par3A hai| abhI hI putra ko janma diyA hai aura yenakena prakAreNa phala phUloM ke AdhAra para maiM apanA jIvana yApana kara rahI hU~ / prabho ! merI kaSTajanaka hAlata kA duHkhAnubhava mujhe hI hai zatru ko bhI paramAtmA yakAyaka aisA duHkha pradAna na kare | sUrijI ne rAnI kA hAla sunakara usako dhairya dilAte hue kahA - mAtA udvigna evaM khinna hone kA samaya nahIM hai / karmoM kI karAlatA ke sanmukha tuma hama jaise sAdhAraNa puruSa ko to kyA ? para tIrthaGkara cakravartI jaise ananta zakti ke dhAraka padavI gharoM kA bhI vaza nahIM calatA hai karmoM kI svAbhAvika gati hI atyanta vicatra hai ataH svopArjita purAtana pApakarmoM kA isa prakAra kaThora udaya samajha karake hI sarva prakAreNa zAntipUrvaka sahana karate rahanA cAhiye / aba kiJcinmAtra bhI mata ghabarAo saba taraha se Ananda evaM kalyANa hI hogA / isa taraha rUpasundarI ko karma - mahAtmya batAte hue zAMtvanA pradAna kara AcAryazrI svayaM pazvAsarA meM Aye aura yogya zrAvakoM ko etadviSayaka sarvaprakAreNa anukUla sUcanA dii| AcAryazrI ke ukta ucita parAmarza ko pAkara zrIsaMgha ke pratiSThita zrAvaka sUrijI kathita nirdiSTa sthAna para gaye aura rUpasundarI va unake navajAta zizu ko bar3e hI sanmAna pUrvaka apane ghara para le Aye, unakI acchI taraha se hiphAjata kara unheM hara taraha se apanAne kA zreya sampAdana kiyA / rAnI rUpasundarI bhI AcAryazrI zIlaguNa sUri kA mahAna upakAra samajha kara unakI parama bhaktivAn zrAvikA banagaI aura sUrIzvarajI ke nityaprati anupama upadezoM ko sunakara apane dina Ananda pUrvaka vyatIta karane lagI / usakA baccA jo vana meM janmA thA aura vana meM janmane ke kAraNa vanarAja nAmAGkita thA dvitIyA ke candra ke samAna nityaprati hara ekabAtoM meM bar3ha rahA thA / dhArmika pavitra saMskAroM se otaprota apanI mAtA ke sAtha meM vanarAja bhI pratidina sUrIzvarajI ke upAzraya meM AyA jAyA karatA thA / isase usake komala vajJasthala para dhArmika saMskAroM kA AzcaryakArI prabhAva par3A jaba vanarAja kramazaH zikSA prApta karane yogya huA to dhArmika zikSA ke sAtha hI sAtha rAjakIya evaM vyApArika zikSA kA bhI acchA prabandha kara diyA / vanarAja bhI kuzAgramati evaM vyavahAra kuzala thA / ataH usane kucha hI samaya meM hara eka viSayoM meM AzAtIta pragati karalI | eka samaya vanarAja havAkhorI ke liye jaMgala meM gayA thaa| vahA~ usane kaI gavAloM ko gAyeM carAte hue dekhA | kinhIM bAtoM ke svAbhAvika prasaGga se vanarAja ne apane hRdayAntarhita udgAroM ko vyakta karate hue gopAloM se naye rAjya - sthApana karane ke viSaya meM khaa| isa para eka pratiSThita gopAla ne kahA -- yadi Apa mere nAma se nayA nagara va nayA rAjya AbAda karanA cAheM to maiM Apako eka aisA uttama sthAna batAU~ ki jisake AdhAra para saba kArya sugamatA pUrvaka kiye jAsake / vanarAja ne gopAla kI ukta hitakara bAta ko saharSa svIkAra karalI aura gopAla ne bhI pUrva darzita eka siMha ke sAmane bakare ke dvArA batalAI gaI vIratA adbhuta sthAna ko navarAjya sthApanA ke liye batalA diyaa| gavAla kA nAma 'ahilla' thA ataH navIna nagara bhI dara pattana nAma se basAne kA nizcaya kara liyaa| sAyaMkAla ke samaya jaba vanarAja apane ghara AyA taba usane gopAloM ke sAtha hue akhila vRtta ko sUrIzvarajI kI sevA meM kai sunAyA / sUrijI ne bhI apane svarodaya evaM nimitta jJAna se bhaviSya ke lAbha ko jAna kara vanarAja ke isa anupama utsAha ko aura 1434 For Private & Personal Use o zIlaguNasUri aura rAjamAtA rUpasunda shell Mary.org
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya kakkasUri kA jIvana] [osavAla saM0 1474-1508 bhI adhika vardhita kiyA / basa, phira to thA hI kyA ? vanarAja ne bhI apane se vayasthavira, jJAna sthaviroM ke ucita parAmarzAnusAra ukta unnata bhUmi para char3I ropa dI / jaba manuSya ke zubha kamoM kA udaya hotA hai, sukRta puJja kA Adhikya rahatA hai taba tatsambandhI akhila nimitta bhI acche hI mila jAte haiM / tadanusAra vanarAja ko bhU garbha se akSaya dravya rAzi prApta hogii| aba to usake ukta vicAra aura bhI adhika paripakkAvasthA ko prApta hogaye / usakA utsAha dviguNita hogyaa| usane eka hI sAtha rAjamahala, devamandira aura guru mahArAja ke upAzraya, ina tInoM kI nIva eka sAtha hI ddaalii| nagara sambandhI ucita sAmagrI ke taiyyAra ho jAne para usane marudharavAsI aneka upakezavaMziyoM, zrImAloM, prAgvaSToM ko bahuta sanmAnapUrvaka Amantrita kiye aura unheM hara eka taraha kI anukUla suvidhAeM pradAna kii| jaise-bhUmi kA kara (Teksa) nahIM lenA, ucca evaM yogya padoM para AsIna karake unako haraeka taraha se sammAnita karanA, nagara meM agragaNya sthAnoM ko denA ityAdi / isa prakAra ke ucita Adara ko prApta kara va aneka prakAra kI anukUla suvidhAoM ke pralobhana se bahuta se loga A A karake ukta navIna nagara meM basane laga gye|| vi0 saM0802 ke vaizAkha zuklA tRtIyA ke rohiNI nakSatra meM aNahillapura paTTana meM guru mahArAja ke vAsakSepa pUrvaka vanarAja kA siMhAsanAbhiSeka hogyaa| ThIka usI samaya vallabhI se balAha gautrI zAha dhavala ko bar3e hI sammAna pUrvaka bulavAyA jinako suvarNa pada akasIsa kara nagara seTha banAye taba se dhavala kI santAna seTha nAma se mazahUra huI-gajyAbhiSekAnantara vanarAja ne apane pUrva paricita cAmpA zAha ko mantrI pada para niyukta kiyA / cAmpA zAi svayaM rAjanItijJa evaM vyavahAra kuzala thA / ataH unake mantrItva meM vanarAja ke rAjya ne kucha hI samaya meM AzAtIta unnati krlii| isake sivAya bhI anya mahAjanoM ko yogya sthAna meM niyukta kara vanarAja ne apane rAjya kI nIMva ko sudRr3ha banAne kA stutya prayatna kiyA jo bahuta aMzoM meM yathAvat saphala bhI huaa| aneka prakAra ke anukUla sAdhanoM ke sadbhAva se dina pratidina nagara kI AbAdI, vyApArika unnati bar3hatI gii| vAstava meM jahAM vyApArI aura vyApAra kI unnati hotI hai vahAM AbAdI bar3hane meM dera bhI kyA lagatI hai| AcArya pravara zrI zIlaguNa sUri aura Apake ziSya zrI devacandrasUri kA prabhAva vardhaka vyAkhyAna hameMzA hotA thA / dhArmika viSayoM ke spaSTIkaraNa ke sAtha hI sAtha rAjakIya gambhIra viSayoM para bhI samayAnukUla prakAza DAlA jAtA thaa| rAjA ke sAtha prajA kA kailA sambandha honA cAhiye ? va prajA ke sAtha rAjA kA kyA kartavya hai ? rAjA prajA ko unnati ke mukhyatayA kyA 2 upAya haiM ? rASTra ke sAtha dharma kA kaisA sambandha honA cAhiye ityAdi viSayoM para sAmAnyatayA hamezA prakAza DAlA jAtA thA / vyAkhyAna ke silasile meM eka dina AcAryazrI ne apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki-vyakti, samAja, rASTra aura dharma kI unnati meM mukhya kAraNa saMgaThana hai / saMgaThana meM eka aisI apUrva zakti rahI huI hai ki usakI samAnatA lana yoddhAoM ko vicchiA zakti bhI nahIM kara sakatI hai| vyakti bhinna 2 prakRti vAlA hotA hai para vaha jAtIya saMgaThana meM saMgaThita ho jAne para svacchAcArI yA jIrNa zakti nahIM bana sakatA hai| jAtiyoM ke prathaka 2 hone para bhI yadi vaha eka vizeSa samAja meM saMgaThita ho to usameM duHzIla, durAcAra bar3ha nahIM sakatA hai aura na kisI vinAzakArI zakti kA prAdurbhAva hI ho sakatA hai| samAja ke alaga 2 hone para bhI yadi dharma saMgaThana kI sudRr3ha zakti-sambandha se sambandhita ho to phUTa, kusampa rUpI cora ghusa hI nahIM sakatA hai / dharma saMgaThana dharmopadezakoM ke AdhAra para avalambita hai / yadi eka zraddhA prarUpanA vAle eka hI AcAra vAle dharmopadezaka hote haiM to dhArmika saMgaThana bar3A hI majabUta rahatA hai| isake viparIta jahAM bhinna 2 zraddhA, prarUpanA evaM AcaranA vAle dharmopadezaka hote haiM; unase dharma ke nAma para janatA meM utanI hI adhika rAga, dveSa, kalaha, kadAgraha, phUTa, kusampa phailakara saMgaThana rUpI durga kA eka 2 jamA huA patthara pRthak 2 ho saMsAra kA bhayaMkara patana hotA jAtA pATaNa kI janatA kA saMghaThana 1435
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai| ityAdi saMgaThana viSayaka hRdayagrAhI upadeza diyA jisakA rAjA prajA para paryApta prabhAva par3A / dhArmika rAsAuna zakti ko yathAvat banAye rakhane ke liye AcAryazrI ke ukta upadezAnusAra rAjA vanarAja cAvar3a ne caturvidha zrI saMgha ko ekatrita kara pATaNa zahara ke liye sabake parAmAnusAra yaha maryAdA bAMdhadI ki pATaNa meM sivAya caityavAsiyoM ke koI bhI zvetAmbara sAdhu nahIM Thahara sakatA hai| yadi anya sAdhuoM ko ThaharanA hI hove to ve caityavAsiyoM ke parAmarzAnusAra hI Thahara sakate haiN| ukta prastAva meM AcAryazrI zIlaguNasUrijI ko na bo koI nijI svArtha thA aura na kinhIM bhAvanAoM meM etadviSayaka parivartana hI karanA thaa| zIlaguNasUri to nivRtti kula ke AcArya the para usa samaya pATaNa meM aneka gaccha ke caityavAsiyoM kA hI AnA jAnA aura caityavAsiyoM ke Thaharane yogya hI caitya, upAzraya the| ataH kisI ko bhI isa viSaya kI roka Toka nahIM thii| kevala pATaNa ke rAjA prajA ko yahI bhaya thA ki caityavAsiyoM ke alAvA dUsare sAdhu kriyA uddhAraka evaM suvihitoM ke bahAne se hamArI saMgaThita zakti ko chinna vichinna na kara DAleM / vAstava meM unakA ukta vicAra bhI thA yathArtha evaM dUradarzitApUrNa hI thaa| . pATaNa ke zrIsaMgha kA kiyA huA ThaharAva karIba paune tIna sau varSa paryanta dhArA pravAhika rUpa meM calatA rhaa| yahI kAraNa thA ki AcAryazrI siddhasUri ke zAsana meM pATaNa sarva prakAreNa unnati ke ucca zikhara para ArUr3ha thA / jainasaMgha kI paryApta zrAbAdI thii| jaina samAja tana, dhana, kuTumba parivAra se pUrNa sukhI thaa| usa samaya pATaNa meM kaI arabapati aura karIba DhAI hajAra koTyAdhIza rahate the| usa samama lakSAdhIza to sAdhAraNa gRhasthoM kI saMkhyA meM gine jAte the| ataH unakI to saMkhyA hI nahIM thii| ina saboM meM paraspara bhrAtRbhAvajanya prema evaM dharma sneha kA nAtA thaa| sarvatra sneha kA hI sAmrAjya thaa| kalaha kadAgraha, iA, phUTa ne apanI avahelanA kA sthAna dekha kara pATaNa ko dUra se hI tyAga diyA thaa| pATaNa nagara meM bAppanAga gautrIya nAhaTA jAti kA zrIcaMda nAmaka koTyAdhIza vyApArI rahatA thaa| ApakA vyApAra bhArata paryanta hI parimita nahIM thA kintu pAzcAtya pradezoM paryanta ugra rUpa se thA / jala evaM sthala donoM hI mArga se vyApAra prabala rUpa meM calatA thaa| Apake pitAzrI punar3a zAha vyApArArtha videzoM meM gaye the| vahAM se ve eka bahumUlya mANaka lAye the| usakI sAta aMgula pramANa kI bhagavAna mahAvIra kI mUrti banavA kara ghara meM derahAsara sthApita kiyA thaa| usa pratimA kI sevA pUjA kA lAbha seTha zrIcaMda ke saba kuTumba vAle parama zraddhApUrvaka kiyA karate the| zAha zrIcanda ke pUrvaja vyApArArtha marudhara ke upakezapura se Aye the / vaMzAvaliyoM se patA milatA hai ki zrIcaMda kI pAMcavI pIr3hI ke pUrva zAha baradeva upakezapura se pATaNa Aye the, usa samaya pATaNa nayA hI basA thA / pATaNa Ane ke bAda varadeva kA vaMza vaTavRkSa kI bhAMti phalatA phUlatA rhaa| zAha zrIcandra ke pAMca putroM meM sabase laghu bhojA thA / vaha bhI apane pitA ke samAna hI koTyAdhIza evaM prabala vyApArI thA / bhojA ne kaI bAra vyApArArtha videza kI yAtrA kI thii| aura vahAM se kaI prakAra ke javAharAta bhI lAye the / bhojA kI dharmapatnI kA nAma mohinI thA / bhojA ke lAye hue ratnAdi javAhirAta meM se bar3hiyA 2 naga cunakara bhagavAna kI pratimA ke kaNTha meM dhAraNa karavAne ke liye parama bhaktivAna, dRr3ha zraddhAlu zrAvikA mohinI ne eka sundara hAra bnvaayaa| isa sundara hAra ke cAturya evaM kalA ko dekhakara vividha kalA niSNAta manuSya bhI Azcarya vimugdha ho jAte / pativrata dharma parAyaNA mohinI ne hAra ko sundara DhaMga se taiyAra kara apane paramArAdhya pati deva ko kahA-pUjyavara ! kRpayA isa hAra ko prabhu-pratimA ke kaNTha meM pahinAkara caitya vaMdana kIjiye, maiM bhI abhI hI AtI hU~ / zA0 bhojA hAra kI racanA dekha bahuta khuza huA aura apanI strI kI bhUri bhUri prazaMsA kii| bAda meM Apa AdIzvara ke maMdira meM jAkara dravya pUjA kI aura prabhu ke kaNTha meM hAra pahinAkara parama bhakti pUrvaka caityavaMdana kiyaa| jaba caityavaMdana karake bhojA bAhira AyA usI samaya zrAvikA mohinI mandira meM gaI para mUrti ke kaNTha meM hAra nahIM dekhaa| prabhu pratimA ke kaNTha meM hAra ko na dekha 1436 nAhaTA jAti kA zrIcanda
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana [osavAla saM0 1474-1508 usake dila meM vicAra huaA ki hAra, bahumUlya hone se zAyada patideva hI apane sAtha le gaye hoNge| isa taraha usakA mAnasika nizcaya hojAne para bhI usane zAnti-pUrvaka caitya vandana kiyA aura apane makAna para Akara mAnasika bhrama ke kAraNa apane patideva ko madhura upAlambha diyaa| usane kahA-deva ! Apa bhAgya zAlI haiM ki videza meM jAkara isa taraha ke amUlya ratna, javAharAta lAye aura usakA hAra prabhu ke komala kaNTha meM sthApana kara bhakti kA khUba hI lAbha lUTA para maiM kaisI abhAginI hU~ mujhe hAra sahita prabhu pratimA kI bhakti kA lAbha hI nahIM gilA / patideva ! itanI to mere Upara bhI kRpA rakhanI thii| maiMne koI aisA akSamya aparAdha bhI nahIM kiyA ki jisake AdhAra para maiM itanA adhikAra prApta karane se vaMcita rhuuN| prabho ! hAra bhI maiMne hI taiyyAra kiyA thA to kyA mujhe itanA adhikAra bhI nahIM ki maiM caitya vandana karUM vahAM taka prabhu ke kaNTha meM hAra dekha skuu| apanI dharmapatnI ke madhura kintu upAlambha sahita vacanoM ko sunakara bhojA ne aphasosa ke sAtha kahAmaiMne khAsa Apake liye hI hAra bhagavAn ke kaNTha meM rakha chor3A thA phira yaha upAlambha kaise ? zrAvikA mohinI-to kyA maiM asatya kahatI hU~, prabho / 1 varadeva (upakezapura se pATaNa gaye) jayapAla vijayapAla guNapAla jinapAla rAjapAla depAla harapAla sAgaNa kheto jeto lAlo / / / rAmo | phAra | padmA durgo dhano mano sAmo nemo khemo hAppo harSaNa jaso karmo dharmo panno sUjo mAlo DAho DAbara jAlA udo kAlo punar3a rAvala pAto lAkhaNa sAMlaga (dhArmika kAryoM meM mandira banAnA saMgha nikAlAdi) sUjo zrIcanda maluka mohana jaghaDu nasyo desAla / dAno kAno mAto rAjo bhojo (noTa-zAha bhojA ke sivAya bhI vaMzAvaliyoM meM sabakI paramparA ko bahuta hI vistAra pUrvaka batalAyA hai) sAraMga ajar3a bhIma bhopAla Anmomorrown maharani prabhu ke kaNTha meM divyAhAra kI carcA 1437
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhojA-nahIM Apa sAMsArika kAryoM meM bhI asatya kA AcaraNa nahIM karatI to phira isa pavitra dharma ke kArya meM to jhUTha bola hI kaise sakatI ho ? para maiM bhI jhUTha nahIM kahatA huuN| maiM bhI barAbara bhagavAn ke kaNTha meM hAra rakhakara bAhira AyA thaa| usake bAda sivAya Apake aura koI AyA bhI to nahIM phira yaha sambhava zrAvikA-phira hAra kahA~ gayA, Apa jAkara bhI to jarA nigAha kiijiye| bhojA-mere jAne kI kyA jarurata hai; maiMne so bhagavAna ko car3hA diyA aba usakI jummevArI adhiSTAyika ke Upara hai| zrAvikA-zrApane hAra bhagavAna ko arpaNa kara diyA yaha to acchA kiyA aura isameM merI bhI sanmati thI para hAra kI nigAha to avazya hI karanI caahiye| yadi Apane usakI sArI jumbhevArI adhiSThAyika ke Upara rakkhI hai aura usake anusAra yadi adhiSThAyika usa ora lakSya detA to hAra kaise calA jAtA ? hAra kA suSTha-prakAreNa patA lagane para hI mujhe santoSa hogaa| isa prakAra yakAyaka hAra ke lApatA ho jAne ke viSaya meM paraspara dampatti ke hamezA vArtAlApa huA karatA thaa| idhara jina zAsana zRMgAra, paramopakAro, mahA-prabhAvaka AcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja vihAra karake pATaNa kI ora padArpaNa kara rahe the| isakI khabara vahA~ ke zrI saMgha ko huI to pATaNa vAsI jana-samAja ke harSa kA pArAvAra nahIM rhaa| zrIsaMgha ne sUrIzvarajI kA bahuta hI ThATa pUrvaka nagara-praveza mahotsava kiyaa| AcAryazrI ne bhI samayAnukUla mAGgalika dharma dezanA dI jisakA jana-samAja para paryAta prabhAva pdd'aa| isa prakAra AcAryazrI kA vyAkhyAna pratidina hotA thaa| prasaGopAta eka dina sarijo ne manadhya ja sAmagrI kI durlabhatA aura saMsAra kI prasAratA para atyanta prabhAvotpAdaka vyAkhyAna diyaa| ukta vairAgya pUrNa vyAkhyAna ko zravaNa kara kaI mumukSu saMsAra se virakta ho gaye unameM zAha bhojA bhI eka thaa| vyAkhyAna zravaNAnaMtara bhojA jaba apane nirdiSTa sthAna para AyA to ApakI dharsarazI ne kahA-ahA! Aja sarijI ne kaisA rocaka evaM udayagrAhI vyAkhyAna diyA hai| bhojA-to kyA tumako bhI usa viSaya kA kucha raGga lagA hai ? mohinI-raGga to lagatA hai para yakAyaka saMsAra chUTatA kahA~ hai ? bhojA-to phira tuma usa bandara vAlI hI bAta karate ho / mohinI-so kaise| bhojA--eka choTe mu~ha kA ghar3A thaa| usameM cane bhare hue the| eka bandara ne apane donoM rikta hAtha cane ke pralobhana se ghar3e meM DAle aura donoM hAthoM meM cane bhara liye para aba bhuTTI bharI jhene se hAtha ghar3e se bAhira nahIM nikala sake / ataH vaha nirupAya ho cillAne lagA ki-cane ne mujhe pakar3a liyA hai, para batalAiye cane ne bandara ko pakar3a rakkhA hai yA bandara ne cane ko pakar3a rakkhA hai ? isa para mohinI ne kahA-bane ne bandara ko nahIM pakar3A hai para bandara ne cane ko pakar3A hai| basa yahI bAta Apa apane liye bhI samajha lIjiye / saMsAra ne Apako nahIM pakar3A hai para Apane saMsAra ko majabUtI se pakar3a rakkhA hai| yadi Apa cAheM to Aja bhI saMsAra kA tyAga kara Atma kalyANa kara sakatI ho| patideva ke ukta vacanoM ko zravaNa kara mohinI ne kahA to--kyA Apa mujhe saMsAra chor3ane kA upadeza de rahe hai ? bhojA-hAM, maiM svayaM bhI saMsAra ko chor3anA cAhatA huuN| mohinI-to phira kisa kI ora se vilamba hai ? yadi Apa saMsAra ko chor3a deM to maiM Apake sAtha 1438 For Private & Personal use Only hAra ke viSaya meM dampati kA saMvAda.org
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1474-1508 bhojA-aba dIkSA lene ke bAda to hAra kA jhagar3A to nahIM rahegA na ? mohinI-yadyapi hAra se merA mamatva nahIM hai para 'kim jAtaM' yaha khaTakA to raha hI jaaygaa| jaise eka gRhastha ne apanI garbhavatI strI kA tyAga kara kisI sanyAsI ke pAsa dIvAlI para jaba dhyAna karane baiThA to usake mana meM raha 2 kara yaha vicAra Ane lagA ki merI strI ke lar3akA huA yA lar3akI ? inhIM vicAroM meM dina vyatIta hone lage para prabhu-dhyAna meM ukta vicAroM kA mana sthira na ho sakA / isa prakAra jaba chaH mAsa vyatIta ho gaye taba usake guru ne kahA-vatsa! terA citta dhyAna meM kyoM nahIM lagatA hai ? kyA 'kim jAtaM' kA roga to nahIM laga gayA hai ? ziSya ne kahA--gurudeva ! mere hRdaya se yaha 'kiM jAtaM' kA roga hI nahIM nikalatA hai aura isI kAraNa se dhyAna meM bhI mana sthira nahIM rahatA hai / guru ne kahA to Aja tuma apane ghara para bhikSA ke liye jAo ziSya gurvAdezAnusAra bhikSA ke liye nagara meM gayA to kautUhalavaza saba se pahile apane ghara para gaucarI ke liye gyaa| vahAM navajAta zizu ko bAlocita krIr3A karate hue dekhA to apane Apa 'kiM jAtaM' kA roga miTa gyaa| basa, tatkAla hI bhikSA lekara apane guru ke pAsa AyA aura nirvinnatayA dhyAna meM saMlagna ho gayA / usake hRdaya se putra ko dekha kara 'kiM jAtaM' kA roga hI miTa gayA aura use santoSa ho gayA ki merI aurata ke putra huA hai| daivayoga se usI rAtri ko adhiSThAyikA ne vaha hAra rAtri meM lAkara bhojA ko de diyaa| prAtaHkAla apanI dharmapatnI ko hAra di valAte hue bhojA ne kahA-priye ! yaha hAra rAtri meM mujhe adhiSTAyikA ne lAkara diyA hai| bolo aba isa hAra ke liye kyA karanA cAhiye ? seThAnI mohinI ne kahA-hAra vApisa adhiSThAyika ko de dIjiye aura jaldI meM hI dIkSA kI taiyyArI kiijiye| aba eka kSaNa kA vilamba bhI asahya hai / patnI ke ukta vacanoM ke bala para ojAne adhiSThAyika kI ArAdhanA ko aura adhiSThAyika ko ukta hAra sauMpa diyaa| adhiSThAyika te bhI aisA prabandha kara diyA ki zrIsaMgha ke darzanoM ke samaya to hAra prabhu ke kaNTha meM dRzyamAna hotA aura pazcAt adRzya ho jAtA / yaha eka dina ke liye nahIM para hamezA kA hI krama thaa| idhara zAha bhojA aura ApakI patnI dIkSA lene ko bilkula taiyAra hogaye / nagara bhara meM yaha dIrgha udghoSaNA karavAdI ki jisa kisI ko bhI kisI bhI prakAra kI AvazyakatA ho-maiM tana, mana, dhana se usakI sahAyatA sevA karane ko taiyAra hU~ / jo koI cAhe dIkSA le; cAhe AcAryazrI kI sevA meM raha kara Atma kalyANa kre| isa para 34 nara nArI dIkSA lene ke liye taiyAra hogaye / vi0 saM0 1055 vaizAkha zuklA tRtIyA ke zubha dina zAha mojA ke kiye hue mahAmahotsava ke sAtha sUrijI ne una mokSAbhilASI 36 strI puruSoM ko bhagavatI dIkSA dakara nivRtti patha kA pathika bnvaayaa| zAha bhojA kA nAma bhuvanakalaza rakha diyaa| bhUvanakalaza kI vaya 41 varSakI thI para sUrijo kI udAra kRpA aura bhavanakalaza muni ke anupama utsAha se Apa thor3e hI samaya meM vartamAna sAhitya ke prakANDa paNDita bana gye| usa samaya kI yaha eka viziSTa vizeSatA thI ki koI bhI muni kitanA hI vidvAna kyoM na ho jAve; vaha gurukula vAsa se alaga rahanA nahIM cAhatA thaa| jo guNa, yogyatA aura gaurava gurukula vAsa se prApta hotA hai vaha alaga rahane meM nhiiN| muni bhuvanakalaza ne lagAtAra 16 varSa gurukula vAsa meM raha kara sarva prakAra se yogyatA hastagata karalI thii| AcAryazrI siddhasUri ne bhI vi0 saM0 1074 ke mAgha zuklA pUrNimA ke dina, zreSTi padmA ke mahAmahotsava pUrvaka muni bhuvanakalaza ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma kakkasUri rakha diyaa| AcAryazrI kakasUrijI ma0 paramaprabhAvaka, jaina dharma ke jagamagAte sitAre the| vAdiyoM para to ApakI itanI dhAka jamI huI thI ki ApakA nAma sunate hI ye dUra dUra bhAgate the| AcAryazrI ne jisa dina sUripada kA bhAra apane kandhe para liyA thA usI dina chaTa chaTa pAraNA tathA pAraNe meM kevala eka hI vigaya lene kI karatI thii| isa prakAra zuddha nirmala aura kaThora tapasyA ke kAraNa Apako kaI apUrva 2 muni bhuvanakalaza kA sUripada 1436
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1608] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jabdhiyAM evaM camakAra pUrNa zaktiyAM pA hogaI thiiN| deviyAM Apake caraNoM kI sevikAeM banagaI thIM ! ApakI vyAkhyAna zailI itanI madhura, rocaka, pAcaka evaM hRdayagrAhiNI thI ki bar3e 2 rAjA mahArAjA bhI sunane ke lie lAlAyita rahane pApabhI kI tatva samajhAne kI zailI itanI sarasa, sarala evaM rocaka thI ki zravaNa karane vAle zrotAoM kA mana sUrijI kI sevA se vilaga rahanA nahIM cAhatA thA / ApazrI kramazaH vihAra karate hue nAgapura (nAgaura) pdhaare| vahAM ke zrIsaMgha ne atyanta samAroha pUrvaka AcAryazrI kA svAgata kiyA aura cAturmAsa ke liye atyanta Agraha pUrNa prArthanA kii| nidAna 1075 kA vaha cAturmAsa Apane nAgapura meM hI kiyaa| ApazrI kA vyAkhyAna hamezA dhArApravAhika nyAya se hotA thaa| eka dina Apane paramapAvana tIrthA dhirAja zrI zatruJjaya kA mahAtmya batalAte hue ukta tIrtha kA itanA rocaka varNana kiyA ki vyAkhyAna sabhA sthita sakala jana samAja kA mana sahasA hI tIrtha yAtrA karane ke liye AkarSita hogyaa| tatkAla hI AdityanAga gotrIya coraliyA zAkhA ke dhana vezramaNa zA0 karamaNa kI icchA saMgha nikAlane kI hogaI / zatruJjaya tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlane kI unhoMne usI vyAkhyAna meM khar3e hokara AjJA mAMgI aura zrIsaMgha ne dhanyavAda ke sAtha saharSa Adeza bhI de diyaa| basa phira to thA hI kyA ? zA0 karamaNa ne apane AThoM putroM ko bulA kara saMgha sAmagrI taiyyAra karane kI AjJA dedI / zA0 karamaNa ne sudUra pradezoM meM apane AdamiyoM ko bhejakara sAdhu, sAciyoM ko vinatI karavAI aura zrAddhavarga ke liye sthAna 2 para AmantraNa patrikAeM bhijvaaii| mArgazIrSa zuklA pUrNimA ke dina sUrijI kI nAyakatA aura saMghapati karamaNa ke adhyakSatva meM saMgha ne prasthAna kara diyA ! paTTAvalIkAra likhate haiM ki isa saMgha meM 3000 sAdhu sAdhviyAM aura eka lakSa se adhika zrAddhavarga the / jaba saMgha kramazaH khaTakumna nagara pahu~cA to vahAM ke saMgha ne ukta saMgha kA acchA svAgata kiyaa| paraspara prema bhAvanA ko bar3hAne ke liye donoM kI ora se eka 2 dina svAmIvAtsalya huaa| mandiroM meM dhvajA mahotsva Adi huaa| bAda vahAM se ravAnA ho saMgha, upakezapura nagara aayaa| vahA bho pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya, aSTAhnikA mahotsava evaM dhvajA mahotsava kiyaa| vahAM se grAmoM evaM nagaroM ke mandiroM ke darzana karatA huA gha ne tIthodhirAja kA dUra se darzana kara motiyoM se badhAyA aura tIrtha para jAkara sevA pUjA bhakti kara apane janma ko pavitra banAyA jisa samaya nAgapura kA saMgha zatraJjaya para AyA thA usa samaya karIba pAM nagaroM ke saMgha aura bhI vahAM upasthita the| sabakA samAgama paraspara prema meM evaM aAnanda meM vRddhi kara rahA thaa| pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya, aSTAnhikA mahotsava evaM dhvajArohaNa meM saMvapati karamaNa ne atyanta udA. ratApUrvaka dravya vyaya kiyaa| jaba mAlA kA samaya AyA to sAr3he sAta lAkha kI bolI se mAlA marudhara ke AdityanAga gautrAvataMsa saMghapati karamaNa ke kaNTha meM suzobhita huii| __marudhara vAsiyoM meM dharma kA bar3A bhArI gaurava thaa| ve dhArmika kSetroM meM tana mana aura dhana se dravya vyaya karate the; yahI kAraNa thA ki zA0 karamaNa mAlA ke liye sAr3he sAta lAkha kA dravya bolane meM nahIM hica kicaayaa| sampUrNa kAryoM ke sAnaMda sampanna hone para saMgha vApisa lauTate samaya pATaNa nagara meM AyA jo sUrijI kI janmabhUmi thI / pATaNa ke saMgha ne Agata saMgha kA acchA satkAra kiyaa| zA0 rAjA ne saMgha ko prIti-bhoja aura pahirAvaNI dii| saMghapati karamaNa ne pATaNa ke mandiroM ke darzana kara car3hAyA cddh'aayaa| tatpazcAt saMgha ravAnA hokara nAgapura aayaa| zrIsaMgha ne Agata saMgha kA samAroha pUrvaka svAgata kara bar3e hI mahotsava ke sAtha badhAyA / saMghapati karamaNa ne saMgha ko svAmIvAtsalya, aura sAtha meM svarNa mudrikA tathA suMdara vanoM kI prabhAvanA dekara visarjita kiyA / ahA ! usa samaya jaina samAja kI dharma para kitanI zraddhA thI ? eka 2 dhArmika kAryoM meM lAkhoM rupaye vyaya kara ve mahApuruSa lAkhoM manuSyoM ke puNya badha ke kAraNa bana jAte the| idhara AcAryazrI bhI saMgha ke sAtha nAgapura padhAre aura vahAM se upakezapura kI ora vihAra kara diyaa| 1440 prAcAryazrI kA bihAra www.jainenbrary.org
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 Arran saM0 1076 kA cAturmAsa upakezapura zrIsaMgha ke Agraha se upakezapura meM hI kiyaa| cAturmAsa kAlaparyanta Apake virAjane se dharma kI acchI unnati evaM prabhAvanA huI / Apake tyAga vairAgya saya upadeza se sAta puruSa aura tIna striyoM ne vairAgya pUrvaka dIkSA lii| vahAM se vihAra kara sUrijI marubhUmi ke choTe bar3e grAmoM meM dharmopadeza dete hue pAlI nagara meM padhAre / 1077 kA cAturmAsa pAlI meM kiyaa| vahAM para bappanAga gautrIya zA. mUlA ne Agama bhakti kara bhagavatI sUtra bcvaayaa| tapta bhaTTa gautrIya zA0 bAlA meDarAja ne aSTAhnikA mahotsava karavAyA jisameM eka lakSa dravya vyaya kiyA / svadharmI bandhuoM ko yathAyogya prabhAvanA dii| cAturmAsa ke pazcAt zreSTigautrIya zA0 bhANA ke suputra utA ne 6 mAsa kI vivAhita patnI kA tyAga kara sajor3e AcAryazrI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI dIkSA aGgIkAra kii| isa dIkSA mahotsava samAroha meM prabhAvanAdi punyopAtrika kAyoM meM savAlakSa dravya vyaya kara jaina-zAsana kI mahattA bddhaaii| isa taraha sAnaMda cAta rmAsa ke sampanna hone para bhinnamAla, satyapura, zivagar3ha, jAvalIpura, koraMTapura vagairaha nagaroM meM vihAra kara dharmopadeza dete hue caMdrAvatI padhAre / zrIsaMgha ke atyAgraha se 1078 kA caturmAsa candrAvatI meM hI kiyA / ApazrI ke virAja ne se ukta nagara meM jaina-dharma kA paryApta udyota huA / Apane 360 paMvAra kSatriyoM ko jaina banAkara prAgvaTa vaMza sammilita kara diyaa| idhara zAkambharI nagarI meM kisI daivika prakopa se marI roga kA pracaNDa upadrava prArambha ho gayA thaa| braajhr| samudAya ne apane mantavyAnusAra rogopazamana ke liye japa, jApa, yajJa, havana vagairaha bahuta upAya kiye phira bhI abhISTa kI siddhi na hoskii| roga-zAnti ke abhAva meM saMgha ke pramukha 2 vyakti calakara ke AcAryazrI kakkasUri ke pAsa meM prArthanArtha Aye aura sUrIzvarajI ko atha se iti paryanta nagarI sambandhI duHkha gAthA kaha sunAI / AcAryazrI ko etadartha zAkambharI nagarI padhArane ke liye Agraha pUrNa prArthanA kI / sUrijI ne bhI upakAra kA kAraNa jAnakara cAturmAsa samApta hote hI zAkambharI kI ora padArpaNa kara diyaa| isase jainiyoM ko hI nahIM apitu sakala nAgarikoM ko vizvAsa ho gayA ki jaina sAdhu bar3e hI upakArI, nispRhI, saMyamI, brahmacArI evaM dayAlu hote haiM / inake padArpaNa se hama logoM kA duHkha nizciya hI miTa jaaygaa| idhara AcAryazrI ne bhI jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava zAnti snAtra Adi prArambha karavA diyaa| Apa aSTama tapa kara apane iSTa kI ArAdhanA meM saMlagna hogaye / vidhi vidhAna puraHsara vRhad zAnti snAtra pUjA karavAI ! devI devatAoM ko samucita bala bAlakula diyaa| isa taraha kramazaH sarva prakAreNa upadrava zAnti hogaI / isa taraha ke camatkAra se bahuta se jainoM ne AcAryazrI ke upadeza se prabhAvita ho jainadharma svIkAra kiyaa| sUrijI ne bhI unheM jainadharma meM dIkSita kara mahAjana saMgha meM sammilita kara diyaa| __ pUrva kAlIna yaha eka viziSTa vizeSatA thI ki mahAjana saMgha jainadharma svIkAra karane ke pazcAt hara eka vyakti ko apanAne meM nizcinmAtra bhI nahIM hicakicAtA thA / svadharmI bandhu ke nAte use hara taraha kI sahAyatA pradAna kara dhArmika saMskAroM ko sudRr3ha banAtA rahatA thA isI se bhISaNa 2 dhArmika saMgharSa kAloM meM bhI jainadharma unnata badana se yathAvat saMsAra ke anya dharmoM ke sAmane sthira raha sakA / hamAre dharma guru (zrAcAryoM) kA samAja para itanA prabhAva thA ki unake Adeza kA ullaMghana koI samAja kA vyakti kara hI nahIM sakatA thaa| jahAM kahI naye jaina hue unheM apanA bhAI samajha kara mahAjana saMgha tatkAla hI unake sAtha roTI beTI vyavahAra kara letA thaa| isase jainadharma svIkAra karane vAloM ko kisI bhI taraha kI takalIpha nahIM hone paatii| itanA hI kyoM para saba taraha se sammAnita hone ke kAraNa unheM jainadharma svIkAra karane meM apUrva AnandAnubhava hotaa| zrI saMgha kI ekatrita prArthanA se vi0 saM0 1076 kA cAturmAsa AcAryazrI ko zAkambharI nagarI meM hI karanA pdd'aa| nitya kramAnusAra prAcAryazrI ke vyAkhyAna kA jana-samAja para AzAtIta prabhAva par3A / sUrijI ain zAkambharI nagarI meM bImArI aura sUrijI. Private & Personal Use Only 1441
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AMAnanve.viwwwmarnal ke upadezaza se sucaMti gautrIya zAha phAgu ne bhagavAna mahAvIra kA mandira banavAnA prArambha kiyA aura mandirajI ke samIpa hI pauSadha, sAmANika, pratikramaNa Adi dhArmika kRtyoM ke liye gauSadhazAlA bhI DiDU gautrIya zA0 arjuna ne vItagaga praNIta Agama-jJAna kI bhakti kara mahA prabhAvika zrI bhagavatI sUtra vyAkhyAna meM bNcaayaa| ukta zAkhotsava meM eka lakSa dravya vyaya kiyA / isa taraha ukta vaturmAsa meM prAcAryazrI ke virAjane se jainadharma kI mahatI prabhAvanA huii| eka samaya AcAryazrI sthaNDila bhUmi ko padhAra kara vApisa lauTa rahe the| idhara eka ora se bahuta se azvArohI kisI anizcita sthAna kI ora jArahe the| mArga meM paraspara donoM kA samAgama (milana ) hogyaa| vicakSaNa AcAryazrI ne una sainikoM ke bAhya cinhoM ko dekha kara hI yaha anumAna kara liyA ki ye avazya hI kSatriya vaMzotsanna vyakti haiM aura AkheTa (zikAra ) ke liye vana kI ora jArahe haiM / sUrijI kA prabhAva unakI vidvattA evaM AcAra vicAroM kI nirmalatA ke kAraNa pahile se hI ita uta sarvatra prasarita thA ataH AcAryazrI ke tapasteja kA prabhAva una avarohI sainikoM para bhI tatkAla pdd'aa| una ghur3a savAroM meM se pramukha vyakti cauhAna rAva Abhar3a ne ghor3e para baiThe hue sUrijI ko vaMdana kiyA / sUrijI ne dharma lAbha dete hue pUchA-rAvajI ! Aja kidhara jAnA ho rahA hai ? rAvajI ne kahA-mahArAja! hama loga to sAMsArika mAyAjAla evaM prAJcoM meM phaMse hae pAtakI jIva aura pApa ke kArya ko hI lakSyIbhata banA apane mArga kI ora agrasara ho rahe haiN| sUrijI-rAvajI! pApa kA kadraphala bhI to Apako hI bhoganA par3egAna ? rA0 AbhaDa-hA~, yaha to nizcita evaM sarvadharma sammata nirvivAda kathana hai mahAtman ! para kiyA hI kyA jAya ? hama logoM ke liye to yaha eka vyasana hI hogyaa| sUrijI-- yadi kisI siMha ko manuSya mArane kA vyasana par3a jAya to ? rA0 AbhaDa-to kyA tatkAla hI use mauta ke ghATa utAranA caahiye| sUrijI-to usI taraha phira Apake liye.................. ? AcArya deva ke ukta kathana kA uttara dete na banA / rAvajI ne ekadama maunAvalambana le liyA / ataH sUrijI ne punaH apanA vaktavya prArambha kiyA mahAnubhAvoM ! jaise Apako apanA jIvana pyArA hai vaise hI sakala carAcara prANiyoM ko apane 2 prANa priya hai| bhagavAna ne AcArAGga sUtra meM kahA hai ki "savve suha sAyA, duha paDikUlA, appiya vahA piya jIviNo tamhA gAtivAeJca kiMcaNaM" arthAt sukhecchA va sukha prApti jagajjIvoM ke liye anukUla hai aura duHkha sarvathA pratikUla hai| jIvana saba ko priya hai bharanA sabako apriya hai ataH kisI bhI jIva ko mana, vacana kAyA se takalIpha-yAtanA nahIM pahu~cAnI cAhiye / kyoki-"savve jIvAvi icchaMti jIviuM na marijiu~" arthAt saMsAra ke sakala prANI jIne kI icchA karate haiM bharane kI nhiiN| ataH kisI bhI prANI kA vadha karake pApa kA bhAgI honA nizcaya hI duHkhaprada hai| dUsarI bAta kisI mRta kalevara kA sparza ho jAne para to Apa loga snAna vagairaha se zuddhi karate ho para jIte hue jIvoM kI ghAta karake usakA mAMsa bhakSaNa karane se Apa logoM kI kyA gati hogI ? Apa jaise vIra kSatriyoM ko yaha zobhA nahIM detA hai| bhagavAna rAmacandra, zrIkRSNa tathA mahAbalI pANDavoM kA rakta ApakI nasoM se nikala gayA hai isI vAste zrApa aise jana-garhita kArya ko karane meM bhI apanI bahAdurI samajhate ho| are! Apa logoM ke rasAsvAdana ke liye to kudaratI gur3a, zakkara, ghRta, mevAdi asaMkhya padArtha vartamAna haiM phira becAre niraparAdhI eka prANiyoM kA vadha karake parabhava ke liye pApa kA bhAra kyoM lAda rahe ho ? ___ isa prakAra ahiMsA viSayaka sUrijI ke lambe caur3e vaktRtva ne una logoM ke Upara itanA prabhAva DAlA ki una saboM kA hRdaya dayA se labAlaba bhara aayaa| pAkhira kSatriya to kSatriya hI the / dayA unake liye koI 1442 For Private & Personal use Only rAva bhAbhar3a aura sUrijI kA saMvAda womaiwwwmanoranawwanmanursinommaraww Jain Education international
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 bAhira kI vastu nahIM thii| kevala burI saMgati ke kAraNa dayA para pardA par3a gayA thA so AcAryazrI ke upadeza se vaha bhI dUra hogayA / una sainikoM ke pramukha rAva Abhar3a ne kahA-gurudeva ! ApakA kahanA akSarAMza satya hai aura hama bhI Aja se hI zikAra aura mAMsa, madirA kA tyAga karate haiM / hama hI kyA ? para hamArI saMtAna paramparA bhI adya-prabhRti kabhI bhI mAMsa madirA kA sparza nahIM kregii| rAva Abhar3a ke sudRr3ha vacanoM ko suna kara sUrijI ne kahA-rAvajI ! maiM Apako dhanyavAda detA huuN| mujhe itanI ummeda nahIM thI ki Apa merA thor3A sA upadeza zravaNa karake hI isa prakAra pratijJA kara leMge / khaira isa pratijJA pAlana ke liye kusaMgati kA tyAga kara susaMgati meM rahanA caahiye| rAvajI ! Apa jAnate ho ki yaha mAnava janma bar3I hI kaThinAiyoM se milatA hai / Atma-kalyANa ke liye khAsa kara yaha hI upayogI hai| sivAya manuSya-bhava ke anya bhavoM meM yAtma kalyANa sambhava nahIM hai ataH zrApakA bhI kartavya hai ki zApa loga sanmArga kI ora pravRtti kara Atma-sAdhana kreN| rAvajI kI lUrijI para itanI zraddhA hogaI ki ve AcAryazrI kI sevA se bilaga rahanA hI nahIM cAhate the| unake hRdaya meM yaha bAta acchI taraha se Thasa gaI ki sUrijI nispRhI aura paropakArI mahAtmA haiM / inakA kahanA nisvArtha bhAva se hamAre hita ke liye hI hotA hai ataH rAvajI ne kahA-gurudeva ! hama ajJAnI loga Atma-kalyANa ke kAryoM meM samajhate hI kyA haiM ? hamArA vizvAsa to Apa para hai / ataH Apa batalAveM vahI karane ko harA yAra haiM / sUrijI ne kahA-Apa vItarAga-praNIta jaina dharma ko svIkAra kara isakI ArAdhanA kareM jisase Apa logoM kA zIghra hI kalyANa ho / rAvajI ne sUrijI kA ukta kathana saharSa svIkAra kara liyA aura nagara meM Akara karIba tIna sau zrI puruSoM ne sUrijI se vAla-kSepa pUrvaka jainadharma ko svIkAra kara liyaa| usI dina se rAva Abhar3a grAdi kSatriyavarga mahAjana saMgha meM samilita ho gaye aura unake sAtha saba taraha kA sambandha prArambha hogyaa| rAvajI ke dila meM bar3A hI utsAha thaa| ve sUrijI ke vyAkhyAna kA pratidina binA laMghana ke lAbha lete the aura dhameM kArya meM hamezA tatpara rahate the| eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM mandira banavAne kA varNana isa prakAra kiyA ki eka nagara derAsara yA kama se kama ghara derAsara banavAnA to zrAvaka kA kartavya hI hai| sakala jIvoM ke hitArtha nagara derAsara banavAnA to zrAvaka ke liye paramAvazyaka hI hai para itanA samAge na ho to ghara derAsara banAvAne meM to Age-pIche karanA hI nahIM cAhiye / AcAryazrI ke ukta upadeza ne saba logoM para bahuta hI prabhAva DAlA para rAva zrAmar3a para to usakA AzAtIta prabhAva par3A / usane tatkAla hI ghara derAsara banavAne kA nirNaya kara liyaa| jaba ghara derAsara ke liye nIMva khodI to bhAgyavazAt bhUmi se akSaya nidhAna mila gyaa| basa phira to thA hI kyA ? rAvajI kI zraddhA dharma para aura bhI dRr3ha hogaI aura unakA utsAha dviguNita ho gyaa| jaba rAvajI ne Akara saba hAla guru mahArAja se kahA to sUrijI ne prasannatA ke sAtha meM unake utsAha ko bar3hAte hue kahA-rAvajI ! Apa parama bhAgyazAlI haiN| yaha saba dharma kA hI pratApa hai| dharma meM hI manuSya kA abhyudaya hotA hai| Apako jo nidhAna milA hai yaha to eka sAdhAraNa sI bAta hai para dharma se janma, jarA, maraNa ke bhayaMkara duHkha bhI sahasA miTa jAte haiM aura akSaya sukha kI prApti ho jAtI hai| rAva Abhar3a ne ghara derAsara ke sivAya nagara meM cintAmaNi pArzvanAtha kA eka vizAla mandira banavAnA bhI prArambha kiyA / cAturmAsa ke pazcAt hI dharma ke raMga meM raMge hue rAva Abhar3a ne zatrunaya kI yAtrA ke liye eka mirAT saMgha nikaalaa| saMtra patitva kI mAlA ko dhAraNa kara sUrijI ke sAtha meM rAva Abhar3ane parama pavitra tIrthoM kI yAtrA kI / pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya aura svadharmI bandhuoM ko pahirAvaNI dekara rAvajI ne paramArtha ke sAtha isa loka meM bhI acchI pratiSThA prApta kara lI / vAstava meM manuSyoM kA jaba acchA udaya kAla hotA hai taba usako nimitta kAraNa bhI tathAvat abhyudana ke mila hI jAte haiN| jaba tIna varSoM ke athAha parizrama evaM dravya vyaya ke pazcAt mUrijI kA upadeza aura rAvajI 1443 Jain Edalon internationa
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArthanAya kI paramparA kA itihAsa mandira banakara taiyAra ho gayA taba sUrijI ko bulavAkara rAvajI ne bar3e hI samAroha ke sAtha pratiSThA krvaaii| isa pratiSThA ke samAroha se itara dharmAnuyAyiyoM para pavitra jaina dharma ke saMskAroM kA aisA sudRr3ha prabhAva par3A ki una logoM ne kaI samaya ke mithyAtva kA vamana kara parama pAvana jainadharma aGgIkAra kara liyaa| rAva Abhar3a kI saMtAna prosavaMza meM Abhar3a jAti ke nAma se vikhyAta huI / isa jAti kA vaMzAvaliyoM meM bahuta vistAra milatA hai para maiM inakI vaMzAvalI saMkSipta rUpa meM hI uddhRta karatA hU~-tathApi 1 rAva Abhar3a 2 jeto kheto pAbU nAMnaga rAmadeva sAho petho durgoM pAto dalapata sAMgo jogar3a jAlo nAtho nArAyaNa 3 hAno jAmAla dAstha karAvA 3 hAno jAmAla dazaratha ruSo pAto haradeva mAlo 4 bAgho bhUto lADhUMka sAMgaNa mAMdhU gorakha nodhaNa mAlo (zatrukhaya kA saMgha nikAlA) 5 rAjapAla sejapAla pRthvIdhara (mahAvIra mandira) 7 dharaNa karaNa kheto madho jaito isake alAvA pratyeka vyakti kI vaMza paramparA kI rUparekhA pRthak 2 batalAI jAya taba to bahuta hI vistAra ho jAtA hai| ataH grantha bar3ha jAne ke bhaya se isako itanA vizada rUpa na dekara sAmAnya rUpa meM namUne ke bataura hI likhanA hamArA dhyeya hai| apanI 2 jAti ke utkarSa ko cAhane vAle utsAhI vyakti apanI paramparA kA vizada itihAsa jana-samAja ke sammukha pratyakSa rakhakara jAtIya unnati meM hAtha bttaaveN| isa prAbhar3a jAti ke zUravIra dAnavIroM ne aneka sthAnoM para jaina mandira bnvaaye| kaI sthAnoM se tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAle, kaI duSkAloM meM sthAna 2 para dAnazAlAeM udghATita kI ityAdi aneka zAsana-prabhAvaka kArya kiye jinakA pRthak 2 varNana likhA jAya to nizcita hI eka svatantra grantha bana jAtA hai| maiM kevala mere pAsa AI huI vaMzAvaliyoM meM varNita kAryoM kI jor3a lagAkara yahAM AMkar3e likha detA huuN| 1444 rAva prAmar3a kA vaMzavRkSa N.jainenorary.org
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 mmmmmm or mox ur 1 isa jAti ke udAra nararatnoM ne 87 jina mandira banavAye / 2 isa jAti ke kArya parAyaNa mahAnubhAvoM ne 16 pAra tIrtha yAtrArtha saMgha nikAle / , 37 ,, saMgha ko apane yahAM bulAkara saMgha pUjA kii| " , 7, duSkAla meM zatrukAra diye / , 5, tIna tAlAba aura do kue khudavAye / 6 isa jAti ke 22 zUravIra yuddha meM kAma zrAye aura sAtha meM mahilAeM satI huii| isake sivAya anya bhI kaI choTe moTe paramArtha ke kArya kiye jinakA grantha vistAra bhaya se vizeSa varNana nahIM kiyA jA sakatA hai| isa prakAra AcAryazrI ne ATha varSa paryanta marudhara prAnta meM lagAtAra vihAra karake jainadharma kA paryApta udyota kiyaa| ajainoM ko jaina banA kara osavaMza meM sammilita karanA to ApazrI ke pUrvajoM se hI calA AyA thaa| ataH Apa unake mArga kA anusaraNa karane meM pIche kaise rahane vAle the ? eka samaya upakezapura meM virAjate hu| Apako vicAra AyA ki marudhara prAnta meM vicaraNa karate hue to paryApta samaya hogayA hai| ataH kinhIM dUsare prA-toM meM dharma pracArArtha vicaraNa karanA cAhiye / para kina prAntoM meM vihAra karanA yaha unake liye vicAraNIya yA nirNaya kA prazna bana gayA thaa| itane meM devI saccAyikA ne parokSapane zrAcAryazrI ke nivAsa sthAna para praveza kara vaMdana kiyA / sUrijI ne bhI devI ko dharmalAbha rUpa AzIrvAda diyaa| AcAryazrI ke manogata bhAvoM ko avadhijJAna ke dvArA jAnakara devI ne svayameva kahA-pUjyavara ! zrApa medapATa prAnta se hI apanA vihAra kSetra prArAma kIjiye / nizcit hI Apako samaya 2 para acchA lAbha hogA / sUrijI ne bhI devI ke vacanoM ko hRdayaGgama karate hue kahA-devIjI ! Apane ThIka mauke para Akara mujhe salAha dI hai| isa taraha zAsana sambandhI kucha aura vArtAlApa karake devI adRzya hogaI / sUrijI ne bhI apanA vihAra medapATa kI ora karanA nizcita kiyA ! kramazaH zubha muhUrta meM 500 muniyoM ke sAtha vihAra bhI kara diyaa| paTTApalI nirmAtAoM ne Apake vihAra kA varNana bhI anyAnya varNanoM ke sAtha vistArapUrvaka kiyA hai / yahAM isa varNana ko itanA vizada rUpa na dekara itanA hI likhanA paryApta hai ki Apane 1084 kA caturmAsa AghATa nagara 1085 kA caturmAsa citrakUTa meM, 1086 kA ujjaina meM, 1087 kA caMderI meM caturmAsa kiyaa| vahAM para sarvatra dharmodyota karate hue zrApa mathurA pdhaare| usa samaya vahAM para koraMTa gacchAcArya sarvadevasUrijI virAjamAna the| zrAcArya sarvadeva sUrI aura sakala zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata kiyaa| usa samaya koraMTagacchAcAryoM kA vihAra kSetra mathurA bhI pramukha rUpa se bana gayA thaa| mathurA meM koraMTa gacchIya muniyoM kA zrAvAgamana prAyaH prArambha hI thaa| unase yaha kSetra kadAcit hI khAlI rahatA / isI koraMTa gaccha meM eka mAthurI zAkhA thii| isa zAkhA kA prAdurbhAva AcArya nannaprabhasUri se huA thaa| isa zAkhA ke prAcAryoM ke bhI ye hI tIna nAma hote the jaise-nannaprabhasUri, kakasUri aura sarvadevasUri jisa samaya hamAre caritranAyaka AcArya kakasUrijI mahArAja mathurA meM padhAre usa samaya mAthurI zAkhA ke sarvadevasUri vahAM virAjamAna the| unake tathA tatrastha zrIsaMgha ke atyAgraha se hamAre caritranAyakajI kA vaha cAturmAsa mathukha meM hI hogayA / usa samaya mathurA meM bauddhoM kA koI prabhAva nahIM thA para bauddha bhikSu yatra tatra svalpa saMkhyA meM apane maThoM meM rahate the| vaidAntikoM kA pracAra kArya avazya bar3hatA jArahA thA para jainiyoM kI AbAdI paryApta hone se una para vaha apanA kizcit bhI prabhAva na DAla skaa| AcAryazrI ke virAjane se to sabakA utsAha aura bhI bar3ha gayA thaa| sUrijI kI prabhAvotpAdaka vyAkhyAna zailI jana samAja ko mantra mugdha banA kara unheM apane kartavya mArga kI ora agrasara karane meM parama sahAyaka ho rahI thii| itara dharmAvalambiyoM ko jainiyoM kA ukta prabhAva kaise acchA lagane vAlA thA ? ataH unhoMne kaI prakAra ke mithyA AkSepa kara apane pANDitya ke ahamatva meM unheM zAstrArtha ke liye prAmavihAra kA vicAra aura devI kI sammati amawwwmwww. maawaranwaroo Jain Educauen internatoria "
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074- 1108 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa trita kiyA para mathurA ke jaina bhI itane kamajora nahIM the jo unakI zRgA bhakiyoM ke sahaja hI meM Dara jAveM / AcAryazrI kakkasUrijI mahArAja kA virAjanA to nizcita hA unake utsava thA / ataH unhoMne nizaMka unake patra ko svIkAra kara liyA / becAre vAdiyoM ke pAsa jaina Izvara evaM veda ko nahIM mAnane vAlA eka nAstika mata hai / paraparAgata isa mithyA pralApa ke sivAya aura bolane kA hI kyA thA ? para AcArya kakkasUri ne sabhA ke bIca prabala pramANoM aura akATya yuktiyoM dvArA yaha sAbita kara batalAyA ki jaina kaTTara Astika evaM saccidAnaMda vItarAga sarvajJa ko mAnane vAle Izvara bhakta haiN| para sRSTi kA kartA, hartA evaM jIvoM ke pApa puNya ke phala ko dene dilAne vAlA nahIM mAnate haiN| isa prakAra na mAnanA bhI yukti saGgata evaM pramANopeta hai| asalI vedoM ko mAnane ke liye to jaina inkAra karate hI nahIM haiM aura pazu hiMsA rUpa vedoM ko mAnane ke liye jaina to kyA para samajhadAra ajaina bhI taiyyAra nahIM haiN| AcAryazrI ke pramANoM se sakala janatA harSita ho jaya dhvani bolatI huI visarjita hogaI / isa taraha zAstrArtha meM vijayamAlA jainiyoM ke kaNTha meM hI zobhAyamAna huii| jainadharma kA to itanA prabhAva bar3hA ki kaI jaina vyaktiyoM ne prAcAryazrI kI sevA meM jainadharma ko svIkAra kara paramparA ke midhyAtva kA tyAga kiyA / / eka dina sUrijI ne tIrthaMkaroM kI nirdhAraNa bhUmi kA mahatva batAte hue pUrva-prAnta sthita sammetazikhara, campApurI, pAvApurI ke rUpa 22 tIrthaMkaroM kI nirvANa bhUmikA prabhAvotpAdaka varNana kiyaa| jana samudAya para Apake ojasvI vyAkhyAna kA paryApta prabhAva par3A / pariNAmasvarUpa vappanAga gautrIya nAhaTA zAkhA ke suzrAvaka zrI Asala ne AcAryazrI ke upadeza se prabhAvita ho caturvidha saMgha ke sammukha prArthanA kI ki merI icchA pUrva prAntIya tIrthoM ke yAtrArtha saMgha nikAlane kI hai| yadi zrIsaMgha mujhe Adeza pradAna kare to maiM atyanta kRtajJa hoUgA / zrIsaMgha ne bhI saharSa dhanyavAda ke sAtha Asala ko saMgha nikAlane ke liye AjJA pradAna karadI | zrIsaMgha ke Adeza ko prAptakara Asala ne saba taraha kI taiyyAriyAM karanA prArambha kara diyaa| sudUra prAntoM meM AmaMtraNa patrikAeM bhejI va munirAjoM kI prArthanA ke liye sthAna 2 para manuSyoM ko bhejA / nirdiSTa tithi para saMgha meM jAne ke icchuka vyakti nirdiSa sthAna para ekatrita ho gaye / vi0 saM0 1086 mArgazIrSa zuklA pUrNimA ke dina sUrijI kI nAyakatA aura Asala ke saMghapatitva meM saMgha ne tIrthayAtrArtha prasthAna kiyA / mArga ke tIrthasthAnoM kI yAtrA karatA huA saMgha kramazaH sammetazikhara pahu~cA / bIsa tIrthaMkaroM ke caraNa kamaloM kI sevA pUjA yAtrA kara saba ne apanA ahobhAgya smjhaa| vahAM para pUjA, prabhAvanA, svAmIvAtsalya aSTAnhikA mahotsava evaM dhvajArohaNa prabhAvanA, sukRtopArjaka kArya kara akSaya puNya rAzi kA arjana kiyA / pazcAt vahAM se bihAra kara saMghane campApurI aura pAvApurI kI yAtrA kii| rAjagRha Adi vizAla kSetroM kA sparzana kara saMgha ne kaliMga kI ora prasthAna kiyaa| vahAM kumAra, kumarI ( zatruJjaya, giranAra ) avatAra kI yAtrA kii| isa prakAra anekoM tIrtha sthAnoM kI yAtrA ke pazcAt AcArya kakkasUri ne apane muniyoM ke sAtha pUrva kI ora vihAra kiyA / AcArya sarvadevasUri ke adhyakSatva meM saMgha punaH mathurA pahu~ca gyaa| idhara sUrijI kA pUrvIya prAntoM kI ora paribhramana hone se jainadharma kA kAphI udyota evaM pracAra huA / AcAryazrI kA eka caturmAsa pATalIputra meM pazcAt sameta zikharajI kI yAtrA kara Apa Asa pAsa ke pradezoM meM dharmopadeza karate hue vahIM para pari 1 isa lekha se pAyA jAtA hai ki vikrama kI gyArahavIM zatAbdI paryanta so pUrva kI ora va kaliMga prAnta meM jainiyoM kI paryApta AbAdI thii| kaliMga deza kI udayagiri khaNDagiri pahAr3iyoM para prApta vikrama kI dasavIM zatAbdI se pandrahavIM zatAbdI ke zilAlekhoM se pAyA jAtA hai ki vikramI dazavIM gyArahavIM zatAbdI paryanta jainiyoM kA astitva rahA hai | itanA ho kyoM para vikrama kI solahavIM zatAbdI meM kaliGga deza para sUryavaMzIya pratAparudra nAmaka jaina rAjA kA zAsana thaa| jaba rAjA hI svayaM jaina thA taba thor3e bahuta parimANa meM prajA jaina ho, yaha to prakRti siddha-svAbhAvika hI hai / 1446 mathurA se sammeta zikhara kA saMgha
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 bhramana karate rahe / pazcAt kramazaH choTe bar3e grAma nagaroM meM hote hue Apane bhagavAna pArzvanAtha kI kalyANaka bhUmi zrI banArasa kI yAtrA kI / zrIsaMgha ke atyAgraha se vaha caturmAsa sUrijI ko vahIM para karanA par3A / catumAsAnantara sUrijI ne paJjAva prAnta kI ora vihAra kiyaa| vahA~ para Apake AjJAnuyAyI bahuta se muni pahile se hI vicaraNa karate the / jaba AcArya mahArAja paJjAba meM padhAre taba Apake darzanArthI sAdhu, sAdhvI evaM zrAvaka zrAvikAoM ke darzana kA tAMtAsA laga gyaa| jahAM 2 zrApa virAjale vahAM 2 kA pradeza eka taraha se yAtrA kA dhAma hI bana jaataa| isa taraha Apane kevala do caturmAsa hI paJjAba meM kiye / eka zAlIpura dUsarA lavyapurI / lohAkoTa meM Apane eka zramaNa sabhA kI jisameM paJjAba prAntIya munivarga saba hI sammilita hue| AcAryazrI ne tadupayogI upadeza dene ke pazcAt yogya muniyoM ko yogya padaviyAM pradAna kara unake utsAha meM khUba hI vRddhi kI tadanantara sUrijI ne sindha bhUmi meM padArpaNa kiyaa| prAcAryazrI ke Agamana ko zravaNa kara vahAM kI janatA ke hapa kA pArAvAra nahIM rahA / jisa samaya Apa siMdha meM padhAre usa samaya siMdha prAnta meM jainadharma kA kAphI pracAra thA / bahutase muni jo sindha prAnta meM vicarate the-AcAryazrI kakasUri ke padArpaNa ke samAcAroM ko sunakara kosoM paryanta sUrijI ke svAgatArtha padhAre / sUrijI ne bhI kramazaH eka cAtumAsa gosalapura, dUsarA DAmarela, tIsarA mAroTakoTanagara, isa prakAra tIna caturmAsa siMdha prAnta meM kiye aura caturmAsAnaMtara siMdha ke prAyaH sabhI kSetroM kA sparzana kara janatA ko dharmopadeza diyaa| vIrapura nagara meM eka zramaNa sabhA kii| vahAM bhI yogya muniyoM ke yogyatA kI kadara kara yogya padaviyoM se unheM sammAnita kiyaa| tadanantara sUrijI ne kaccha bhUmi meM praveza kiyaa| vahAM para bhI Apake AjJAnuvartI zramaNagaNa vicaraNa karate the| ApazrI ne eka caturmAsa kaccha ke bhadrezvara nagara meM kiyaa| vahAM se saurASTra prAnta kI ora padArpaNa kiyaa| sarvatra parizramana karate hue parama pAvana tIrthAdhirAja zrIzatruJjaya kI tIrtha yAtrA kI / jisa samaya Apa siddhigiri para padhAre usa samaya siddhigiri kI yAtrArtha cAra pRthak 2 nagaroM ke cAra saMgha Aye the| inameM tIna saMgha to marudhara vAsiyoM ke aura eka saMgha bharAMca nagara kA thaa| sthAvara tIthoM kI yAtrArtha Aye hue bhAvukoM ko sthAvara tIrtha ke sAtha hI mUrijI rUpa jaMgama tIrtha kI yAtrA kA bhI lAbha mila gyaa| marudhara vAsiyoM ne pUrijI ke darzana kI bar3I khuzI manAI aura marubhUmi kI ora padArpaNa karane kI Agraha pUrNa prArthanA kii| sUrijI ne bhI kSetra-sparzanA zabda kaha kara unheM vidA kiyaa| isa taraha kaI arse taka AcAryazrI ne zatrukSaya kI zItala chAyA meM raha kara nivRtti kA sevana kiyA bAda vahA~ se vihAra kara saurASTra evaM lATa prAnta meM paribhramana kara vaha catarmAsa bharoMca meM kiyaa| bIsaveM tIrthakara zrI munisuvratasvAmI kI yAtrA kara tatrasthita jana samAja ko dharmopadeza diyA / ApazrI ke caturmAsa paryanta vahAM para virAjane se dharma kA bar3A bhArI udyota huA / caturmAsAnantara vihAra kara kAMkaNa kI rAjadhAnI saupArapaTTana taka paribhramana keyA aura vaha caturmAsa zauryapura meM kiyaa| usa samaya zauryapura jainiyoM kA kendra sthAna thaa| ataH Apake virAjane se vahA~ jina zAsana kI khUba unnati huI / tadanantara zrApa vihAra karate hue karIba pandraha varga ke pazcAta punaH marudhara prAnta meM pdhaare| ina pandraha varSoM ke paribhramana kI dIrgha avidha meM Apane 150 naranAriyoM ko zramaNa dIkSA dii| hajAroM mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kara zrosavaMza meM sammilita kiye| kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM krvaaii| kaI vAdiyoM ko zAbArtha meM parAjita kara zAsana kI prabhAvanA kI / isa taraha Apane apanI sakala zaktiyoM ke saMyoga se jaina dharma kI paryApta sevA kii| __ AcArya zrI kI aba nitAnta vRddhAvasthA hogaI / aba Apa apanI zeSa jindagI marubhUmi meM hI vyatIta karanA cAhate the / mAravAr3I bhakta loga bhI yahI cAhate the ki sUrIzvarajI mahArAja marubhUmi meM virAja kara hama logoM para upakAra karate rheN| saccI bhAvanA phalavatI hue binA nahIM rahatI hai tadanusAra sUrIzvarajI mahArAja marudhara meM paribhrama na karate hue upakezapura meM padhAra hI gaye / zrIsaMgha ne bhI zrAcAryazrI kI zakti ko jIrNa dekhasUrIzvarajI kA pratyeka prAnta meM vihAra 1447
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara atyAgraha se upakezapura meM sthira vAsa karane kI prArthanA kI / sUrijI ne apane zarIra kI hAlata dekha tathA lAbhAlAbha kA vicAra vi0 saM0 1105 kA cAtupada upakezapura meM vahIM sthiravAsa kara diyaa| Apake pAsa voM to bahuta se muni- ra unameM devacandropAdhyAya nAmaka eka ziSya sarvaguNa sampanna, svataMtra zAsana calAne meM samartha thaa| kA usa para pahale hI vizvAsa thA phira bhI vizeSa nizcaya ke liye devI saccAyikA kI sammani / ucita parAmarzAnantara sUrijI ne antima samaya meM ciMcaTa gotrIya desarar3A zAkhA ke zA0 akaraNa ke dvArA sapta lakSa dravya vyaya kara kiye gaye aSTAndikA mahotsava ke sAtha bhagavAn mahAvIra ka mandira meM caturvidha zrI saMgha ke samakSa upAdhyAya devacandra ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma devaguptasUri rakha diyaa| basa, AcAryazrI kakkasUrijI ma0 gaccha cintA se vimukta ho antima saMlekhanA meM saMlagna ho gaye anta meM 21 dina ke anazana pUrvaka samAdhi ke sAtha ApazrI ne deha tyAga kara suralo meM padArpaNa kiyaa| . prAcAryazrI kakkasUrijI ma0 mahAna prabhAvaka prAcArya hue / zrApa 21 varSa paryanta gRhavAsa meM rahe 34 varSa sAmAnya vrata aura 34 varSa taka AcArya pada para pratiSThita ho 86 varSa kA AyuSya pUrNa kiyaa| vi0 saM0 2188 ke caitra zuklA trayodazI ke dina ApakA svargavAsa ho gyaa| prAcArya kasUrijI ke pUrva kyA vIra santAniye aura kyA pArzvanAtha santAniye, kyA caityavAsI suvihita aura kyA zithilAcArI aneka gacchoM ke hone para bhI saba eka rUpa ho zAsana kI sevA karate the| siddhAnta bheda, kriyA bheda, vicAra bhedAdi kA vividha 2 gacchoM meM vibhinnatva nahIM thaa| eka dUsare ko laghu dikhalAne rUpa nIca kArya meM kisI ke hRdaya meM janma nahIM liyaa| yahI kAraNa A ki usa samaya paryanta jainiyoM kI saMgaThita zakti sudRr3ha thii| dharmavIra bhaMsAzAha aura gadaiyA jAti-DiDUpura-DiDavAnA nAmaka eka acchA zrAbAda nagara thaa| vahA~ para mahAjanoM kI ghanI AbAdI thI DiDavAnA nivAsI acche dhanADhya evaM vyApArI the| ukta vyApArI samAja meM AdityanAga gautriya coraDiyA jAti ke prasiddha vyApArI evaM pratiSThita sAhUkAra zrI bhaiMsAzAha ke nAma ke dhana vaizmaNa bhI nivAsa karate the| Apa jaise sampattizAlI the vaise udAratA meM bhI ananya the| apane dharma evaM puNyoM ke kArya meM lAkhoM hI nahIM para karor3oM rupayoM kA sadupayoga kara kalyANakArI puNyopArjana kiyaa| svadharmI bandhuoM kI ora ApakA vizeSa lakSya rahatA thaa| jahA~ kahIM unheM kisI jaina bandhuoM kI dayanIya sthiti ke viSaya meM jJAta huA vahA~ tatkAla samayopayogI sahAyatA pahu~cAkara usakI dainya sthiti kA apaharaNa kiyA / isa prakAra ke dhArmika kAryo meM Apako vizeSa dilacaspI thI aura isIse zrApa dharma sambandhI pratyeka kAya meM agragaNya vyaktivat lAkhoM rupayA vyaya kara paramotsAha pUrvaka bhAga liyA karate the| tIrthayAtrArtha pA~ca bAra saMgha nikAla kara aApane saMgha meM zrAgata svadharmI bandhuoM ko svarNamudrikAoM kI prabhAvanA dii| kaI bAra saMgha ko apane ghara para Amantrita kara tana, mana, dhana se saMgha pUjA kii| yoM to Apa prakRiti ke parama bhadrika evaM sabake sAtha sneha pUrNa vAtsalyabhAva rakhane vAle sajjana evaM kartavyaniSTha vyakti the para bappanAga gautrIya vIravara gadhAzAha ke sAtha ApakA vizeSa dharmAnurAga thA / dharma kArya evaM anya sarva samAnya kRtyoM meM donoM kA sahavAsa eka dUsa kI savizeSa sahayogaprada thaa| kisI samaya dudeva vazAt gadhAzAha kI sthiti atyanta narama ho gaI usa samaya bhaisAzAha ne Apako acchI sahAyatA pradAna kara apanI samAnatA sA banA liyaa| vi0 samvat 106 meM jaba eka bhISaNa jana saMhAraka duSkAla par3A thA-bhaiMsAzAha ne lAkhoM rupaye vyaya kara duSkAla ko sukAla banA diyA / bhaiMsAzAha aura gadhAzAha ke nAma bhale hI pazuoM jaise hoM para ina donoM mahApuruSoM meM vartamAna gumAtAoM se bhI adhika the| samaya parivata zAla hai| jJAniyoM ne bArambAra pharamAyA hai ki saMsAra prasAra hai, lakSmI caMcala hai, Jain Ed?885 For Private & Personal use Only vIraM bhaisAzAha aura gadaivA jAti. ora
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 sampatti svapnavat hai, kuTumba svArthI hai| zubhAzubhakarmoM kA cakra dina rAta kI bhAMti hamezA calatA hI rahatA hai na jAne kisa samaya kisa bhava ke saMcaya kiye hue karmoM kA udaya hotA hai aura kisa paristhiti meM use bhoga liye jAte hai| ataH manuSyamAtra kA kartavya hai ki anukala sAmagrI ke sadbhAva hone para Atma-kalyANa ke parama pavitra kArya meM saMlagna ho jAnA cAhiye / ThIka, bhaiMsAzAha kA bhI yahI hAla huA / eka dina vaha apAra sampatti kA mAlika thA para azubha karmodaya se lakSmI bhaiMsAzAha para yakAyaka kupita ho gii| phira to kahanA hI kyA thA ! zAha para cAroM ora se ApattiyoM ke AkramaNa hone lage / karmoM kI vicitratA ke viSaya meM kucha bhI nahIM kahA jA sakatA hai kAraNakama tArI kalA nyArI hajAroM nAca nacAve cha / ghar3I mAM tu raDAve ne ghar3I mAM tU hasAve chai / / bhaiMsAzAha bhI karmoM kI pAzavika sattA se achUtA na raha skaa| raha 2 kara usa para ApattiyoM ke pahAr3a girane lge| idhara to dezAvara bhejA huA mAla va jahAjeM samudrazaraNa ho gaI aura udhara dUsare vyApAra meM bhI bhArI kSati uThAnI pdd'ii| kramazaH pApakarma putra ke Adhikya se bhaiMsAzAha ko apane kuTumba parivAra kA nirvAha karanA bhI kaThina ho gyaa| kahA hai ki jaba manuSya ke dina mAna phira jAte haiM taba anya to kyA para zarIra ke kapar3e bhI zatru ho jAte haiN| bhaiMsAzAha kA zvasurAla bhinnamAla nagara meM thaa| bhaiMsAzAha kI dharmapatnI yApasI gRha-kleza ke kAraNa apane putroM ko lekara bhinnamAla meM calI gaI thii| kevala bhaiMsAzAha bhaura ApakI vRddha mAtezvarI hI ghara para rhii| itanA hone para bhI bhaiMsAzAha ko isa bAta kA tanika bhI raMja nahIM thaa| ve to isase aura bhI adhika prasanna hue kAraNa unheM hamezA kI apekSA dharmArAdhana kA samaya vizeSa rUpa meM prApta hotA gyaa| ve nirvighnatayA dharma kArya meM saMlagna ho prAtmaHkalyANa karane laga gye| gadhAzAha ne apane paramopakArI suhadvara, evaM svadharmI bandhu bhaiMsAzAha kI isa prakAra kI paristhiti dekhakara samayAnusAra eka dina bhaiMsAzAha se kahA ki ApakI kRpA se mere pAsa bahutasA dravya hai| ataH Apa ko jitane dravya ko AvazyakatA ho utanA mere se le lIjiye / isameM saMkoca yA zarma kI koI bAta hI nahIM hai kAraNa, eka to Apa hamAre svadharmI bandhu haiM dUsare zrApakA mere Upara mahAna upakAra hai Aja jo maiM sukha, zAMti evaM Ananda kA anubhava kara rahA hU~ yaha saba bhI ApakI hI kRpA kA madhura phala hai / yaha saba dhanarAzi ApakI hI dayA ke badaulata hai| ataH merI prArthanA hai ki zrApa ise svIkAra kara mujhe kRtArtha kreN| bhaiMsAzAha-dhAzAha ! Apa jAnate ho ki saMsArI jIva apane kRtakoM ke anusAra hI sukha duHkha bhogate haiN| kamoM ke kaTuphaloM kA yathArthAnubhava kiye binA tIrthaGkara jaise mahApuruSa bhI unheM anyathA karane meM samartha nahIM hue haiN| dUsarA samagyadRSTi jIvoM kA to kartavya bhI hai ki udIraNA karake pUrva sazcita karmoM ko udaya meM lAve aura unheM zAnti ke sAtha bhoge| jaba udIraNA kiye binA svayaM hI karma udaya meM bhAjAveM taba to bar3hI hI khuzI ke sAtha kamoM ko bhogane cAhiye / kamoM kI samyaganirjarA ke samaya meM isa prakAra kisI se nayA karjA lenA nizcita hI nUtana karmopArjana ke sAdhana hai| zAhajI ! isa samaya maiM kisI kI bhI sahAyatA nahIM cAhatA hU~ aura ApakI udAratA evaM mere prati darzAI gaI sadbhAvanA ke liye ApakA upakAra mAnatA huuN| gadhAzAha-bhaiMsAzAha ! maiM zrApako karja kI taura para rakama nAme likhakara nahIM detA hU~ para svadharmI bhAI ke nAte prArthanA karatA hU~ ki ise Apa svIkAra kreN| bhaiMsAzAha-Apa kisI bhI rUpa meM deM para merA haka hI kyA hai ki maiM isa prakAra kA karjA lekara naye karmoM kA saJcaya kruuN| gadhAzAha-yadi ApakI kisI bhava kI rakama mere yahA~ jamA hogI to usako vasUla karanemeM kyA harja hai| bhaiMsAzAha ke sAdharmI bhAI gadhAzAha 1446 Jain Education o g
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa - bhaiMsAzA-yadi amA hogI to bhI usa jamA ko uThAnA merA kartavya nahIM hai| pUrva kI jamA bandI hogI to use yoM hI rahane dIjiye / ___ gadhAzAha ne kaI prakAra se prayatna kiyA para bhaiMsAzAha ne unakI eka bhI bAta ko svIkAra nahIM kii| unhoMne to svopArjita karmoM ko isI taraha bhogakara unase mukta honA hI samucita smjhaa| eka gadhAzAha hI nahIM para bahuta se vyakti bhaiMsAzAha kI meharabAnI se sampattizAlI bane the ataH apane kartavya RNa ko adA karane ke liye una saboM ne unase prArthanA kI va bhaiMsAzAha ke susurAla vAloM ne bhI bhinnamAla padhAra jAne ke liye prayatna kiyA para bhaiMsAzAha ne kisI kI bhI nahIM sunii| eka samaya gadhAzAha bhaisAzAha ke makAna para gyaa| samaya rAtri kA thaa| jaba bhaisAzAha kisI bhI taraha sahAyatA lene ko bAdhya na hae taba gadhAzAha ne gupta rIti se bhaiMsAzAha ke ghara para eka bahamalya gahanA chor3a diyaa| prAtaHkAla hote hI gahane ko apane ghara meM par3A huA dekha bhaiMsAzAha ke Azcarya kA pArAvAra nahIM rahA / ve socane lage ki yaha AbhUSaNa merA to nahIM hai / zAyada kisI sajana puruSa ne merI hAlata ko dekhakara merI sahAyatArtha DAlA hai para binA adhikAra kA dravya maiM kAma meM kaise le sakatA huuN| basa, unhoMne nagara bhara meM udghoSaNA karavAdI ki jisakA gahanA ho vaha le jAve anyathA maiM mandirajI meM arpaNa kara dUMgA / gadhAzAha jAnate the ki mevara merA hai / para unhoMne kucha bhI nahIM kahA / gadhAzAha ke sivAya usa gahane kA koI dUsarA mAlika to thA hI nahIM taba dUsarA bola bhI kauna sakatA thA ? ughoSaNAnantara bhI usakI mAlakiyata jJAta na huI to bhaiMsAzAha ne adhikAra binA ke dravya kA upabhoga karanA anucita samajha kara use mandirajo meM arpita kara diyaa| hama pUrva likha Aye haiM ki jaina dharma kI mukhya mAnyatA nizcaya para thii| nizcaya ko AdhAra banA lene vAle vyakti ke hRdaya meM cintA va Arta-dhyAna sthAna kara hI nahIM sakatA hai / dharmavIra bhaiMsAzAha bhI nizcaya para aDiga the aura unhoMne utkRSTa pariNAmoM kI tIvra dhArA meM apane pUrvopArjita nikAcita karmoM kI isa prakAra nirjarA kara DAlI ki aba unake koI azubha karmodaya avaziSTa rahA hI nhiiN| aba to puNya kI prabalatA kisI zubha nimitta kI rAha dekha rahI thii| idhara paramopakArI, labdhipAtra, karuNAsAgara AcAryazrI kakkasUrIzvarajI mahArAja ne bhUbhramana karate hue DiDavAnA kI ora padArpaNa kiyaa| jaba AcAryazrI ke padArpaNa ke samAcAra zrIsaMdha ko jJAta hue to unake hRdaya meM sUrIzvarajI ke padArpaNa ke samAcAroM se abhUta pUrva harSa kA saJcAra huaa| zrIsaMgha ne kramazaH sUrijI kA nagara praveza mahotsava bar3e hI samAroha pUrvaka kiyA / gadhAzAha ne savAla va rupaye vyaya kara sUrijI kI utsAhapUrvaka bhakti kI / para bhaiMsAzAha kI nirmala antaHkaraNa pUrvaka kIgaI parama zraddhApUrNa bhakti se prAcAryazrI bar3e prasanna the / sUrijI ne lAbhAlAbha kA vicAra kara DiDavAne meM mAsakalpa paryanta sthiratA kI / eka mAsa kI sudIrgha avadhi meM sUrIzvarajI kA ziSya samudAya bhikSArtha hamezA nagara meM jAtA thA para bhaisAzAha ke aisI antarAya thI ki unake vAM eka dina bhI bhitArtha munirAjoM kA zubhAgamana na ho skaa| zAi ko isa bAta kA bar3A raMka thA para ve kyA kara sakate the ? anyathA kahA mAsakalpa ke antima dina devAnuyoga se gaucarI ke liye svayaM sUrijo pdhaare| bhaiMsAzAha ne apane vahAM Ane ke liye AcAryazrI ko bahuta hI Agraha kiyA tava dayA karake sUrijI bhI unake vahAM gaye / supAtra kA anukUla saMyoga milane para bhI bhaiMsAzAha ke pAsa prAcArya zrI ke pAtroM meM DAlane ke liye kyA thA? kevala bAjarI ke sogare aura gavAra kI phalI / bhaisAzAha ina ghara vastuoM ko le to bahata hI saMkacita hae phira bhI anya yogya basta ke abhAva meM ukta nIrasa vasta ko bhI paramazrala kaSTa bhAvanA se pAtra meM prakSipta kiyaa| yadyapi AhAra sAmAnya thA para bhAvoM kI pravala utkRSTatA ne usane kizcit bhI sAmAnyatA yA nyUnatA nahIM Ane dI sUrijI bhI unakI Antarika JainEdu141mational For Private & Perso gadhAzAha kI sahAyatA se bhaiMsAzAha kA inkAra ...ora
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 bhAvoM kI nirmalatA se bahuta hI prasanna hue| kramazaH vApisa lauTate hue samIpa sthita kaNDe kI rAzi para bhAgya kI preraNA se yA puNyodaya se AcAryazrI ne apanA rajoharaNa phera diyA jisase ve sabake saba svarNa ke rUpa meM pariNita ho gaye / basa, sUrijI ne to apanA ukta camatkAra batalAkara zIghra hI prasthAna kara diyA / idhara bhaiMsAzAha bhI gomAyu-rAzi ko svarNamaya dekha kara Azcarya cakita ho gayA / vaha raha 2 kara sUrijI kA paramopakAra mAnane lagA / bhaiMsAzAha ke azubha karmoM kA anta ho cukA, upAdAna kAraNa ujvala thA hI kevala eka nimitta kAraNa kI AvazyakatA thI so sarijI jaise ananya AcArya kA samayAnasAra sila hI gyaa| vAstava meM mahAtmA logoM kI kRpA se kyA duHsAdhya hai ? arthAtU-kucha bhI nahIM / kAlakAcArya ne vAsaHkSepa DAla kara kumbhakAra ke nivAr3e (bhaTTI) ko svarNamaya banA diyaa| siddhasena divAkara ne vidyA se svarNa kiyA to vajrasUri ne eka paTTa para baiThA kara duSkAla ke samaya meM zrIsaMgha ko sukhI bnaayaa| jAvar3a zAha evaM jagaDU zAha ko tejamatUrI milI jisase sArA ghara hI svarNamaya hogayA seTha pAtA ko eka thailI milI zA0 jasA ko pArasa milaa| jaitAraNa ke bhaNDArIjI kI thailI to eka dama akhUTa bana gii| mer3atA ke zAha kI sampatti akSaya ho gaI ityAdi 2 mahAtmAoM kI kRpA se aneka bhAvukoM ke manoratha saphala ho gye| bhaiMsAzAha para bhI to usI taraha gurU kRpA thii| Aja unake ghara se dAridraya sahasA, binA kisI prayatna ke bhAga chUTA / lakSmI ne to kuMkumamaya pavitra pairoM se bhaiMsAzAha ke makAna para padArpaNa kiyA jisase kaNDe kI rAzi mAtra kanaka kaNDe ke rUpa meM parivartita ho gii| isa ghaTanA ke dUsare dina hI sUrijI ne vihAra kara diyA / bhaiMsAzAha ne bhI apane Upara upakAra karane vAle gurudeva kI yathocita sevA bhakti kara apane ghara para cale Aye / usa akSaya svarNa rAzi kA gadaiyA nAmaka sikkA banAyA aura puNya kI prabalatA se prApta usa dravya ke dvArA bahuta se sAmAjika evaM dhArmika kArya kiye bhaiMsAzAha ke anupama guNoM evaM udAratA kI smRti karane vAlI tona vastueM to adyAvadhi bhI vidyamAna haiN| (1) jaina mandira ( 2 ) pAnI kI suvidhA ke liye banavAyA huA kUpa (3) nagara rakSaNa ke liye parakoTa / astuH ___ usa gadaiyA sikke ke kAraNa bhaiMsAzAha ko loga gadaiyA kahane lage jo kAlAntara meM unakI santAna paramparA ke liye jAti ke rUpa meM vyabahata hone lgii| yoM to bhaiMsAzAha pahile se hI udAra dila vAlA thA para anAyAsa prApta dhana rAzi ke sadupayoga meM to unhoMne ananya udAratA batalAI / yAcakoM ko prabhUta dAna diyA jisase unakI kIrti dazoM dizAoM meM suvistRta ho gii| saMsAra ke raMgamaJca para nityaprati vicitratA ke vicitra nRtya huaA hI karate haiM tadanusAra hajAroM sajjanoM meM eka do durjana bhI to prakRtitaH mila jAte haiM ina durjanoM ne apane vAk prapaJca se bhaiMsAzAha aura DIDavAnA nareza ke aisA paraspara kalaha karavA diyA ki bhaiMsAzAha ko DiDavAnA chor3ane ke liye bAdhya honA pdd'aa| karmAnuyoga se usa hI samaya bhaisAzAha kA sAlA bhI vahAM para aagyaa| usane zAha ko bhinnamAla padhArane kI Agraha pUrNa prArthanA kii| ataH bhaiMsAzAha bhI apanI mAtezvarI evaM sakala dhana rAzi lekara bhinnamAla cale gaye / aba se Apa sakuTumba bhinnamAla meM hI nivAsa karane lge| idhara zrAcArya kakasUrIzvarajI mahArAja grAmanugrAma paribhramana karate hue eka samaya bhinnamAla pdhaare| zA0 bhaiMsA ne navalakSa dravya vyaya kara sUrijI kA nagara praveza mahotsava kiyaa| kucha samaya ke pazcAt sUrIzvarajI ke upadeza se bhaiMsAzAha ne eka saMgha sabhA bharane kA bhI Ayojana kiyA jisameM sudUra prAntIya caturvidha saMgha ko yathAyogya AmantraNa patrikAoM evaM yogya puruSoM ko bheja kara mAmantrita kiyA / yogya tithi para prAcAryazrI ke netRtva meM isa virAT saMgha kA kArya prArambha huA / sarva prathama sUrijI ne sabhA ke uddezyoM kA spaSTIkaraNa karate hue vartamAna kAlIna sAmAjika paristhiti para jabardasta bhASaNa diyA jisakA upasthita jana-samAja para paryApta prabhAva pdd'aa| sabhA meM kRta prastAvoM ko kriyAtmaka rUpa dekara prAcAryazrI ne yogya Jain E sUrijI kI kRpA se bhaiMsAzAha kA bhAgyodaya vate & Personal use Only, 1551 mamiwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwe www.anemerary.org
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pokaraNA dUdhA ne suravA muniyoM ko yogya padaviyA~ pradAna kii| muni devabhadra ko sUri yogya sakala guNoM se suzobhita dekhakara unheM sUri padArpaNa kiyaa| paramparAgata nAmAvalI ke anusAra ApakA nAma zrI devaguptasUri rakha diyaa| isake sivAya-jJAna kallolAdi sAta muniyoM ko upAdhyAya pada, harSavarddhanAdi 7 muniyoM ko gaNipada, devasundarAdi navamuniyoM ko vAcanAcArya, zAMti kuzalAdi gyAraha muniyoM ko paNDita pada se vibhUSita kiyA / isa zubha kArya meM bhaiMsAzAha ne gyAraha lakSa dravya vyaya kara kalyANakArI puNyopArjana kiyaa| pUjyAcArya deva ke 34 varSoM ke zAsana meM mumukSuoM kI dIkSAe~ 1-kSatrIpura DiDUgautra jAti ke zAha kalhaNa ne sUrijI kI sevA meM dIkSAlI 2-rAjapura desarar3A " " DUgara ne 3-medinIpura nakSatra padmA ne 4-kucUrapura siMghavI devA ne 5-bhobhArI boharA kummA ne 6-brahmapurI ror3A ne 7-kAMtipura rAMkA bhAkhara ne 8-upakezapura cIlA varadhA ne 6-nAgapura gulecchA caMpasI ne 10-zaMkhapura jAMghaDA 11-koraMTapura dhannA ne 12-pAnhikA bhuraMTa bhAlA ne 13-DAMgIpura saMcetI nArAyaNa ne 14-pAsolI mAdaliyA jaitA ne 15-bhAnApura caMDAliyA karamaNa ne 16-AghATa nagara caumuhalA sAharaNa ne 17-mokalapura kAjaliyA chAjU ne 18-jAbalIpura toDiyANI malhA ne 16-padmAvatI zreSTi guNAr3ha ne 20-dazapura bApharaNA khemA ne 21-citrakoTa sekhANI celA ne 22-mADavagar3ha pAllIvAla jogar3a ne 23-ujjaina prAgvaTa vaMza , majA ne 24-bharoMca mAnA ne 25-stabhanapura hAppA ne 26-sopAra harapAla ne 27-karaNAvatI bhAdU ne 28-ThANApura zrImAla vaMza , pomA ne 26-bardhamAnapura ke arjuna ne 30-sAlarI nAMgadeva ne 31-devapura vIrama ne 1552 Jain Education Interational For Private & Personal use Only sarAzvarajI ke zAsana meM dIkSAe~
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1474-1508 AcAryazrI ke 34 varSoM ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM 1-zAkambharI ke corar3iyA jAti ke zAha bhairA ne bha0 pArzva0 ke mandira kI pra0 2-dudhAnI ke bharakoTA " polAka ne , 3-pAdorI nAhaTA pethar3a ne 4-nAgapura pArakha punar3a ne mahA0 5-bhavAnIpura samadAr3iyA neNasI ne 6-bhInamAla tAter3a vachA ne 7-rAlor3I karaNAvaTa kolA ne 8-rAmapura Arya kharathA ne zAnti -kIrATakumpa chAjer3a jogar3a ne 10-mudhAra bhaTevarA goMdA ne Adizvara 11-devapaTana makavANA rAvala ne kesariyA 12-susANI rAkhecA sAraMga ne mallika 13-belakAvI DugaravAla catAra ne 14-khaTakUpa kAga dhuhar3a ne mahA0 15-harSapura kAMkarecA bhAramala ne 16-kukANI rAvata bhIma ne 17-araNIgrAma hiMgar3a godA ne 18-reNUkoTa mosAliyA noMghaNa ne 16-bhArATekora sughar3a DAvara ne 20-vIrapura caMDAliyA rAjA ne sImaM0 21-mAlapura malla kesA ne pAva 22-therApadra nenA ne 23-nAra kAMkariyA phUyA ne 24-lAlapura rolA ne RSama0 25-pRthvIpura desarar3A Tor3A ne vAsa0 26-sopArapaTana prAgvaTa vaMza khIvasI ne vimala 27-rAhor3I rAMNA ne zAnti 28-nAkulavADA , bhojA ne pArzva0 21-zrIpura , dedA ne , 30-lodravApura zrImAla vaMza dugoM ne mahA0 31-dIvakoTa sajjana ne pUjyAcArya deva ke 34 varSoM ke zAsana meM tIrthoM kA saMghAdi zubha kArya 1-nAgapura ke coraDiyA zAdula ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA 2-upakezapura ke zreSTi lADuka ne 3-nAradapurI ke bAphaNA vIrA ne " _dain EsUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe~ 1453 ajita0 "
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AnnARMAN pannA ne sukhA ne 4-jAbalIpura ke bhUraMTa karmA ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA 5-candrAvatI ke saMcetI harapAla ne 6-citrakoTa prAgvaTa mAlA ne 7-soparapaTTana ke zrImAla khaMgAra ne 8-mathurA sAlecA nApA ne -dhaulAgar3ha chAjer3a dullA ne 10-pAldikA zrIzrImAla pokara ne 11-vIrapura zrAyaM sAhUne 12-koraMdapura ke kumbhaTa 13-ujjaina ke rAMkA 14-dAMtIpura ke zrIzrImAla nAthA ne dukAla meM karor3oM dravya vyaya kara anna ghAsa diyaa| 15---viNApura ke pokaraNA bakhatA ne dukAla meM puSkala dravya vyaya kara bhAIyoM ke prANa bcaaye| 16-kher3Ipura ke mahatA nahArasiMha yuddha meM kAma AyA usakI patnI satI haI chatrI kraaii| 17-candrAvatI ke prAgvaTa dUdho yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| 18-rAjapura ke zrIzrImAla mAladeva , 16-nAgapura ke gulecchA samaratha , 20-palAsI ke prAgvaTa rAmo 21-bhalAsaNI ke Arya dharamA kI putrI sArI ne tAlAba khudAyA jiNa meM puSkala dravya vyaya kiyaa| 22-caMdapura ke chAjer3a bhairA kI mAtA ne bAvar3I banAI , 23-arjanapurI ke samadar3iyA gaurA ne eka tAlAba eka kuA banAyA ,, , inake alAvA bhI sUrijI ke zAsana meM aneka zubha kArya hue jinake vistRta ullekha vaMzAvaliyoM meM milate haiM / para sthAnAbhAva yahA~ namUnA mAtra batalAyA hai| bappanAga nAhaTA jAti, jinake vIra ziromaNi the / ATha cAlIsa ve paTTa virAje, kakkasUrIza suramaNi the| bhaiMsAzAha kA kaSTa miTAyA, kaMDA. suvarNa banAyA thaa| sikkacalAyA vIra bhaiMsA ne, jisase gadiyA pada pAyA thA / iti bhagavAna pArzvanAtha ke aDacAlIsaveM paTTapara prAcArya kakkasUri mahAn pratibhAzAlI AcArya hue| AAAAAAna 1454 sUrIzvarajI ke zAsana meM saMcAdi
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1508-1528 49-AcArya devaguptasUri (bArahaveM) suriH pArakha jAti zRGga vadayaM, denAkhya guptaH sudhIH bhaMsA zAha kabhitramAla nagare, bhakto'bhavadyaH svayam / niSkAsyaiSa ca sotsavaM vidhiyutaM, siddhAcalaM saMghakam : cake va prati zodhanaM ca janatAbhyo gurjarebhyo vratI / sUtreH sUra samaH svakarma karaNe devAlaya sthApane, granthAnAM bahudhA ca saMkalanatA, nirmANatAstra pyayam / dIkSAdAna sudhA prapAsu nitarAM dharmonnateH kArakaH khyAti prApya tapasyayA vijayatAM svAdhyAya zIlaH sadA // sana prabhAvaka dharma pracAraka, dIrgha tapasvI, nAnAvidyAvibhUSita, vividha labdhi kalA sampanna zrImAn devaguptasUri nAmaka jaga vizruta AcArya hue| ApazrI ke alaukika camatkAra pUrNa jIvana ke sambandha meM paTTAvalyAdi granthoM meM savizada ullekha milatA hai para grantha vistAra bhaya se yahAM saMkSipta rUpa meM mukhya 2 ghaTanAoM ko lekara hI pAThakoM kI sevA meM ApakA jIvana caritra upasthita kara diyA jAtA hai| pAThakavRnda, pUrva prakaraNoM meM barAbara par3hate A rahe haiM ki eka samaya sindha bhUmi para jaina dharma kA paryApta pracAra thaa| upakeza gacchIya muniyoM ke nirantara bhramaNa va upadeza vagairaha ke savizeSa prabhAva se sindha dharA dharma bhUmi bana gaI thii| yadAkadA upakezagacchAcAryoM ke padArpaNa karate rahane se vahA~ vipula dhArmika krAnti va savizeSotsAha phailatA rahatA thA / zrAddha samudAya ke Adhikya se sindha dharA jina mandiroM se suzobhita thii| vahA~ ke zrAvaka loga bahuta hI dhArmika zraddhAsampanna evaM deva guru bhakti meM lAkhoM rupaye sahaja hI meM vyaya karane vAle the yadyapi yahAM vyApArArtha Agata jaina marudhara vyApArI hI nivAsa karate the para jainAcAryoM ke dvArA navIna jainoM ke banAye jAne se va unako upakeza vaMza meM sammilita karane se zanaiH 2 jainiyoM kI ghanI yAbAdI hogaI thii| prAyaH sindhabhUmi pUrvAcAryoM evaM muniyoM ke punaH 2 vi varaNa karate rahane se jainamaya hI bana gaI thii| isI sindha bhUmi meM DAmarelapura eka pramukha nagara thA jo vyApArika evaM sAmAjika sthiti meM sarva prakAreNa samunnata thaa| marudhara vyApArI samAja meM AdityanAga gautrIya gulecchA zAkhA ke dAnavIra dharmaparAyaNa, labdha pratiSThita padmA zAha nAma ke eka pramukha vyApArI the / zAha padmA jaise vizAla kuTumba ke svAmI the vaise akSaya sampatti ke bhI mAlika the paryAyAnsara se ve dhana-vaizramaNa hI the| zAha padmA kA vyApAra kSetra bhArata bhUmi paryanta hI parimitAvasthA meM nahIM apitu pAzcAtya pradezoM ke sAtha meM bhI ghaniSThatama vyApArika sambandha thA jisase Apake nAma kI khyAti ita uta sarvatra prasarita thii| sthAna 2 para ApakI per3hiyAM thI / saikar3oM hI nahIM para hajAroM sva. dharmI evaM dezavAsI bandhuoM ko vyApAra meM apane sAtha rakhakara unako hara taraha se lAbha pahuMcAne ke prayatna meM rahate the zAha padmA ke teraha putra aura chaH putriyeM thii| inameM eka cokhA nAma kA putra bar3A hI honahAra evaM parama sindha prAnta kA DAmarela nagara 1455
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa MarwAAAAAAmrunam bhAgyazAlI thA padmA zAha lA cokhA para atyanta anurAga thaa| pitR bhakta cokhA bhI apane pitAzrI ko haraeka kArya meM sahayoga pradAna kara unakI hara taraha se sevA kiyA karatA thaa| jaba cokhA kI vaya kramazaH bIsa varSa kI huI to usa 350 ke bhAdra gautrIya samadAr3eyA zAkhA ke zAha gosala kI suputrI, sarva kalAko vidA rUpaguNa sampannA rolI' ke sAtha sambandha (sagapaNa) ho gayA thA aba to vaya kI anukUlatA ke kAraNa vivAha kI bhI samAroha pUrvaka taiyyAriyA~ hone lgii| idhara parama prabhAvaka, zAsana udyotaka AcAryazrI kakkasUrijI mahArAjane bhI apane ziSya samudAya ke sAtha DAmarelapura kI ora padArpaNa kiyaa| jaba ye zubha samAcAra vahAM ke zrIsaMgha ko mile to unakI prasannatA kA pArAvAra nahIM rhaa| unhoMne bar3e hI samAroha pUrvaka sarijI ke nagara praveza kA mahotsava kiyaa| sarijI ne bhI svAgatArtha Agata jana maNDalI ko dharmopadeza dekara unheM kRttakRtya kiyA jisase upasthita jana-samudAya para usakA acchA prabhAva par3A / vyAkhyAna krama to AcArya deva kA nitya niyama kI bhAMti sarvadA prArambha hI thaa| prasaGgopAta eka dina ke vyAkhyAna meM naraka nigodoM kA varNana cala pdd'aa| unake duHkhoM kA varNana karate hue nArakIya jIvana kA zAna varNita aisA vAstavika citra kheMcA ki zrotA varga eka dama vairAgya kI apUrva dhArA meM bahane lge| saMsAra bhaya se udvigna manuSyoM kA hRdaya vyAkhyAna zravaNa se bhayabhIta evaM kampita hone laga gayA / ve loga bhaviSya kAlIna isa prakAra ke duHkhoM se vimukta hone ke lihe prayatna karane lge| saMvigna jana maNDalI ko eka kSaNa bhI saMsAra meM rahanA acchA nahIM lagane lgaa| __ puNyAnuyoga me usa dina zAha padmA kA sArA kuTumba bhI vyAkhyAna meM upasthita thA / parama zraddhAlu, dharma premI pannAtmaja cokhA ne bhI AcAryazrI kA vyAkhyAna bahuta dhyAna lagAkara sunA thaa| usake hRdaya meM to sUrijI ke zAstrIya varNana se Atma-kalyANa kI utkaTa bhAvanAeM jAgRta hogaI / vaha raha raha kara socane lagA ki isa jIva ne purAkRta pApapuJja ke Adhikya se anantabAra naraka nigoda ke asahya duHkhoM ko bhI sahana kiyA hai / vartamAna samaya meM etat sambandhI duHkha rAzi se vimukta hone ke liye hameM saba sAdhana bhI yathAvat upalabdha haiN| kevala viSaya kaSAya kI prabalatA ke kAraNa hI isakA durupayoga kiyA jArahA hai / are ! naraka nigoda ke asahya duHkhoM se svataMtra hone ke liye to hameM yaha svarNopama samaya milA hai aura usameM bhI yadi duHkhoM kI vRddhi ke hI viSama kArya kiye jA~ya to duHkha se mukta hone ke saphala upAya hI kyA haiM ? prAcArya deva kA kathana to sarvathA satya hai ki duHkhoM se vimukta hone kI icchA rakhane vAle bhavyoM ko duHkha maya asAra saMsAra kA tyAga kara dIkSA svIkRta karalenI cAhiye / basa, kumAra cokkhA kI bhAvanA sUrijI ke pAsa dIkSA lene kI hogaI vyAkhyAna samAptyanaMtara vaha tatkAla hI apane ghara gayA aura apane mAtA pitA se kahane lagA ki yadi Apa AjJA pradAna kareM to maiM dIkSA svIkAra karanA cAhatA huuN| pyAre putra ke saMsAra se virakta duHkhotpAdaka vacanoM ko sunakara mAtA bholI ko mUrchitAvasthA prApta hogaI / jaba jalavAyu ke upacAra se use sAradhAna kiyA gayA to vaha naitroM se avirala azrudhArA pravAhita karane lgii| vaha rotI huI hI bolI-beTA / terA yaha zabda mujhe zUlavat hRdaya vidAraka mAlUma hotA hai / yadi tU mujhe jIvita avasthA meM hI dekhanA cAhatA hai to bhUla cUka karake bhI aba se aise zabda mata nikAlanA / zAha padmA ne kahA beTA! yaha to tumheM acchI taraha se mAlUma hai ki tumhArI sagAI kaba se hI karadI gaI hai| do mAsa ke pazcAt to terI zAdI kA zubha muhUrta hai ataH logoM meM vyartha hI meM haMsI ho, aise aprAsaGgika zabdoM ko nikAlanA tujhe ucita nahIM hai / beTA ! terI mAMga (jisake sAtha vAgdAna-sambandha huA usako) dUsarA koI paraNe yaha hamArI pratiSThA meM nizcita hI kalaMka kAlimA potane vAlA hai ataH yUpako apanI ijjata evaM khAnadAna kA bhI vicAra karanA cAhiye / tIsarA-kucha bhI ho maiM tumheM dIkSA aGgIkAra karane kI AjJA kabhI bhI pradAna nahIM kruuNgaa| isa taraha cokhA evaM unake mAtA pitA ke bIca paryApta bolAcAlA hotI rahI, usako phusalAne kA anukUla pratikUla prayatnoM se paryApta parizrama kiyA 1456 padmAzAha kA putra caukhA vairAgI
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 gayA para vairAgya raJjita svAnta cokhA para saMsAra vardhaka, mohotpAdaka vacanoM kA kiJcit bhI prabhAva nahIM pdd'aa| idhara jamAI cokhA ke vairAgya ke samAcAroM ko cokhA ke zvasura zA0 gosala ne sunA to ve Azcarya cakita ho gye| ve nAnA prakAra ke vicArasAgara meM gote khAne lage aura raha raha kara unako ye bhAvanAeM satAne lagI ki jamAI cokhA yadi dIkSA ke liye udyata haiM to maiM merI priya putrI kA vivAha isa hAlata meM unake sAtha kaise kara sakatA hUM ? asamaMjasa meM par3e hue zA0 gosala ne ukta sakala samAcAra apanI dharmapatnI se kahe, isa para sakala kuTumba parivAra meM var3I bhArI halacala maca gaI / jaba zreSTi sutA rolI ne sunA ki jisake sAtha merA bhAvI sambandha jor3A jA rahA hai; ve asAra saMsAra se virakta ho dIkSA lene ko taiyyAra hogaye haiM to usake Azcarya kA pArAvAra nahIM rhaa| vaha cintAmagna ho vicArane lagI ki yadi yaha satya hai to majhe kyA karanA cAhie / nidAna aneka tarka vitarkoM ke pazcAt usane yaha nizcaya kiyA ki jaba eka patideva ko maiM apane hRdaya se apanA jIvana arpaNakara cukI hU~ to isa bhava meM ve hI mere jIvanAdhAra pati bana cuke haiN| yadi ve vairAgya bhAvanA se dIkSA svIkAra kareMge to bar3I hI khuzI kI bAta hai, maiM bhI unake sAtha hI dIkSA svIkAra kara Atma kalyANa ke mArga meM saMlagna ho jaauuNgii| kyA bhagavAn neminAtha ke sAtha rAjuladevI ne dIkSA aGgIkAra nahIM kI thI ? dI jJA to nizcita hI AtmoddhAra kA sAdhana hai aura vaha Atma kalyANa icchuka bhAvuka vyaktiyoM se grAhya bhI hai / isa prakAra ke sunizcita vicAra se usakI AtmA meM apUrva AnaMda kA sadbhAva hone laga gyaa| eka samaya zA0 padmA aura gosala kI Apasa meM bheTa huI to zA0 padmA ne kahA-zAhajI ! cokhA abhI nAdAna hai / sUrijI ke vairAgyotpAdaka vyAkhyAna ko zravaNa kara vaha dIkSA lene ke Agraha para tulA huA hai| abhI to maiMne usako yenakena prakAreNa samajhA kara rakkhA hai para abhI ke vairAgya ko dekha kara usakA jyAdA samaya paryanta saMsAra meM rahanA kaThina jJAta hotA hai ataH vivAha kArya jaldI hI sampanna kara denA cAhiye jisase sAMsArika prapaJcoM meM par3A huA usakA mana kabhI bhI dIkSA ke liye udyata na ho skegaa| zA0 jhA ke ukta vacanoM ko suna kara zA0 gosalane kahA ki vivAha jaldI karane ke liye to maiM bhI taiyyAra hai para ve jaba isa taraha vairAgya kI prabala bhAvanAoM se AkarSita ho dIkSA ke liye taiyyAra haiM to phira putrI ko yakAyaka vairAgI vyakti ke sAtha granthita karane meM jarA vicAra hai| isa para zA0 padmA ne kahA-zAhajI ! Apa isa bAta kA jarA bhI vicAra mata kIjiye / vaha to bAlocita nAdAnI ke kAraNa hI bAla haTha karatA hai para vivAha hojAne ke pazcAt usakI vaisI avasthA nahIM rhegii| maiMne usako acchI taraha samajhA diyA hai ataH aba avilamba lagna kI taiyyAriyAM hone dIjiye / / zA0 padmA ke AzvAsanajanaka vacanoM ko sunakara gosala zAha apane ghara para AyA aura apanI prANa priya putrI ko bulAkara usakI mAtA ke sAmane pUchane lagA ki kuMvarajI dIkSA lene ko taiyyAra haiM taba zA0 padmA vivAha ke liye jaldI kara rahe haiM / ataH tuma logoM kI isameM kyA sammati hai| rolI to mAtA pitAoM kI zarma evaM svAbhAvika lajjA ke kAraNa apane hRdaya ke vAstavika udgAra pragaTa nahIM kara sakI para rolI kI mAtA ne kahA-jamAIjI jaba aAja hI dIkSA kI bAteM karate haiM taba aise vairAgI dIkSecchukoM ko putrI dene meM vaha kyA sukha prAptakara sakegI ? abhI to rolI kuMvArI hai aura kuMvArI ke sau ghara aura eka vara aisI lokokti bhI hai| ataH agara kuMvara cokhA dIkSA le leveMge to rolI kI sagAI dUsare ke sAtha karadI jaavegii| ___ mAtA ke apane nizcaya se pratikUla ukta vacanoM ko zravaNa kara rolI se nahIM rahA gayA / use isa samaya meM lajjA rakhanA yA apane mAnasika bhAvoM ko dabAnA anucita jJAta huaa| vaha bIca meM hI bola uThI"mAM ! kyA eka kanyA ke dUsarA pati bhI ho sakatA hai ? dIkSA lenA aura na lenA tathA sukha, duHkha ko prApta karanA to pUrva saMcita karma rAzi ke AdhAra para hai. para maiMne eka pati kA nAma dhAraNa kara liyA hai / ataH aba ku~vara cokhA kA vairAgya 1457 183
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dUsarA pati kadApi nahIM kruuNgii|" gozala zAha apanI putrI ke ukta dRr3ha saMkalpa ko suna kara putrI kA lagna zAha padmA ke Atmaja kaMvara cokhA ke sAtha meM jaldI se hI karane ko taiyyAra hogye| unhoMne zA0 padmA ke yazaM kahalA diyA ki maiM Apake AdezAnusAra jaldI hI lagna karane ko taiyyAra hU~ aura Apa bhI apanI ora se jaldI hI taiyyArI kIjiye / basa, donoM ora se vivAha kI joradAra taiyyAriyAM hone lgii| cokhA kI Antarika icchA vivAha karane kI nahIM thI para mAtA pitA ke dabAva evaM lihAja se hI usane aisA karanA svIkAra kiyA / kramazaH zubha tithi muhUrta meM vivAha kA kArya bhI sAnaMda sampanna hogyaa| jaba prathama rAtri meM kuMvara cokhA apanI patnI ke mahala meM gayA to vahAM yogIzvara kI bhAMti paramanivRtti pUrvaka hI baiTha gyaa| rAga, raMga evaM bhoga-vilAsa sambandhI sAdhanoM ke pUrNa abhAva ko dekha kara kuMvarI rolI ne lajjA tyAga kahA pUjyavara ! maiMne sunA hai ki Apa dIkSA lene vAle haiN| cokhA-hAM, merI icchA dIkSA lene kI thI aura aba bhI usI rUpa meM hai| rolI-to phira Apane vivAha hI kyoM kiyA ? cokhA-vivAha karane kI Antarika icchA ke na hone para bhI mAtA pitA ke lihAja ke kAraNa vivaza, mujhe aisA karanA pdd'aa| rolI-yaha satya hai ki Apa mAtA pitA ke lihAja mAtra se hI isa ora prerita hue hoMge para isa mithyA lihAja ke vazIbhUta ho eka bAlA ke jIvana ko dhokhe meM DAlanA Apako zobhA detA hai ? yadi ApakA iSTa kisI ke lihAja se binA icchA ke hI kArya karane kA hai to thor3I lihAja merI bhI rakhiye maiM Apase vinaya pUrvaka prArthanA karatI hU~ ki Apa kucha arse taka saMsAra meM raha kara mere manoratha ko pUrNa kIjiye / kucha arse ke pazcAt maiM bhI Apake sAtha dIkSA svIkAra kara luuNgii| cokhA-jaba ApakI antima icchA bhI dIkSA lene kI hai taba phira thor3e dinoM paryanta saMsAra meM rahane se kyA phAyadA hai ? saMsAra to mahAn duHkhoM kI khAna hai / sivAya karma :baMdha ke isameM kucha lAbha to hai hI nhiiN| dUsarA thor3e dinoM kA vizvAsa bhI to nahIM kiyA jAsakatA hai kAraNa na mAlUma kAlacakra kisa dina, kisa samaya kaNTha pakar3a kara apane ghara le jAyagA / ataH merI salAha hai ki Apa bhI jaldI kIjiye jaisA ki zAlibhadrajI ke bahanoI aura bahina ne kiyA thaa| rolI apane mana meM acchI taraha se samajha gaI ki Apake hRdaya meM dIkSA kA pakkA raMga lagA huA hai| kisI bhI taraha ve apane kRta nizcaya se calavicala nahIM ho sakate haiM ataH usane bhI unake nizcaya meM saharSa apanI sammati dedI aura unake sAtha hI dIkSA ke liye taiyAra ho kahane lagI-Apa aba nirvighna dIkSA svIkAra kara sakate haiN| maiM bhI Apake hI patha kA anusaraNa kara apane Apako saubhAgyazAlI bnaauuNgii| Apa merI ora se sarvathA nizcinta rheN| cokhA-dhanya hai Apako aura ApakI mAtA kI kukSi ko| ApakA nizcaya nizcita hI sarAhanIya evaM anukaraNIya hai / mujhe yaha AzA nahIM thI ki Apa sahaja hI meM mere nirdiSTa nizcaya meM sahayoga pradAna kara isa taraha AtmakalyANa ke mArga meM sahasA udyata ho jAveMge / maiM, Apake dvArA kRta nizcaya kA hArdika abhinaMdana karatA huuN| isa prakAra dampati kA eka dila se dIkSA lene kA nizcaya hogayA / phira to thA hI kyA ? abhI lagna kI uttara kriyA to hone kI hI thI para prAtaHkAla meM sarvatra nagara meM yaha bAta bijalI kI bhAMti phaila gaI ki kuMvara cokhA ne eka hI rAtri meM apanI patnI ko upadeza dekara dIkSA ke liye taiyyAra karadI / aba to ye nikaTa bhaviSya meM hI dIkSA svIkAra kara leMge / jinhoMne yaha bAta sunI unake Azcarya kA pAra nahIM rahA / ThIka hai bAta bhI Azcarya karane kAbila thI kAraNa, yaha to eka dUsarA hI jambukumAra nikalA / 1458 cokhA kA lagna aura dampati kI bhAvanA
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 idhara zAha padmA aura zAha gosala donoM ekatrita ho vicAra karane lage ki aba kyA karanA cAhiye? dIkSA kI bhAvanAoM ko parivartita karane ke liye to jaldI se jaldI lagna kiyA para yahAM to eka ke badale donoM ne dIkSA lene kA vicAra kara liyaa| donoM zAhoM ne apane putra putriyoM ko bahuta kucha samajhAyA para vahA~ bhI halada pataMga kA raMga nahIM thA ki ve sahasA hI apanA kRta nizcaya tyAga dete / vahAM to lagna kA mahotsava hI dIkSA ke rUpa meM pariNata hogyaa| isa prakAra dampati ke prabala vairAgya ko dekha kara ke kaI strI puruSa unakA anukaraNa karane ko taiyyAra hogaye / idhara pUjyavara AcArya deva kA tyAga evaM vairAgyamaya upadeza bhI dhArApravAhika rUpa se prArambha thA jisake prabhAva se nAgarikoM ke sivAya idhara to zAha padmA apanI dharmapatnI ke sAtha aura udhara zAha gosala apanI patnI ke sAtha dIkSA kI taiyyAriyAM karane lge| isa mahotsava meM donoM kI ora se karIba pandraha lakSa dravya vyaya karake bar3e hI samAroha ke sAtha utsava kiyA gayA / svadhamI bandhuoM ko prabhAvanA va yAcaka ko puSkala dAna diyaa| vi0 saM0 1076 ke phAlguna zuklA paMzcamI ke zubha muhUrta aura sthira lagna meM 42 nara nAriyoM ko AcAryazrI kakkasUri ne bhagavatI dIkSA dekara cokhA kA nAma devabhadra muni rakha diyaa| isa prabhAvotpAdaka kArya se sindhadharA meM jainadharma kA paryApta udyota huaa| / vAstava meM vaha laghukarmiyoM kA hI samaya thA ki ve thor3e se upadeza ko zravaNa karake hI duHkhamaya sAMsArika jIvana kA sahasA tyAga kara Atma-kalyANa ke mArga meM saMlagna ho jAte the. vaha bhI eka do ke anukaraNa meM aneka / yahI kAraNa hai ki usa samaya pratyeka prAnta meM saikar3oM sAdhu sAdhvI vihAra karate the aura una tapasvI muniyoM ke tyAga vairAgya kA prabhAva bhI jaina jainetaroM para paryApta rUpa meM par3atA thaa| muni devabhadra para sUrijI kI pUrNa kRpA thii| unhoMne sUrijI ke caraNa-kamaloM meM rahakara ApakA vinaya, vaiyyAvacca evaM sevA bhakti karake AgamoM ke jJAna ko isa prakAra sampAdana karanA prArambha kiyA ki thor3e hI samaya meM Apa dhuraMdhara vidvAna bana gaye / Apa apanI tIkSNa buddhi ke savizeSa prabhAva se nyAya, vyAkaraNa, tarka, chanda, alaMkAra, jyotiSa aura aSTAMga yoga nimittAdi jJAna meM bar3e hI nipuNa ho gye| yahI kAraNa thA ki saM0 1058 candrAvatI ke saMgha ne mahA mahotsava pUrvaka Apako upAdhyAya pada se vibhUSita kiyA aura bhinnamAla nagara meM zAi bhaiMsA ne saptalakSa dravya vyaya kara AcArya pada kA ati samAroha pUrvaka mahotsava kiyaa| vi0 saM0 1108 ke vaizAkha zuklA pUrNimA ke zubha dina AcArya pada pradAna kara kakkasUrIzvarajI mahArAja ne ApakA nAma paramparAnusAra devaguptasUri rakha diyaa| akhila gaccha kA bhAra Apako arpaNa kara Apa parama nivRtti pUrvaka Atma-dhyAna meM saMlagna ho gye| prAcArya devaguptasUrijI mahArAja mahA pratibhAzAlI, bAla-brahmacArI, dhuraMdhara vidvAna evaM dharma pracAraka AcArya ho gaye haiN| Apake alaukika tapasteja ko savizeSa sattA se jana-samAja ApakI ora svayameva AkarSita ho jAtA thA ! ApazrI kI vyAkhyAna zailI to itanI madhura, rocaka evaM hRdayagrAhiNI thI ki jisa kisI ne ApakA eka bAra bhI vyAkhyAna suna liyA vaha hamezA ke liye vyAkhyAna zravaNa kI icchA se utkaMThita banA rhtaa| SaTa darzana ke pUrNa marmajJa hone se Apa vastu tatva kA vivecana itanI spaSTatA pUrvaka karate the ki jaina va jainetara zAstra vidagdha samAja bhI dAMtoM tale aMgulI lagAne laga jaataa| apane gurUdeva kI sAGgopAGga sevA-bhakti kara Apane kaI camatkAra pUrNa vidyAoM evaM kalAoM ko hastagata kara liyA thA ki jinakA zAsana ke utkarSa ke liye samaya 2 para upayoga kiyA karate the| inhIM vidyAoM ke bala para sthAna 2 para Apane zAsana kI itanI prabhAvanA kI ki jisakA varNana karanA nizcita hI lekhana zakti se bAhira hai| ApazrI kA ziSya samudAya bhI vistRta saMkhyA meM thA yogya munivarga yogya padoM para pratiSThita the aura samayAnusAra pratyeka prAntoM meM vicaraNa kara jainadharma kA udyota karate rahate / kahanA hogA ki AcArya devaguptasUri apane samaya ke ananya yuga pradhAna AcArya the| cokhA patnI ke sAtha dIkSA lI 1456
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa amananmainaramarriarrr .. prAcArya devaguptasUri ne bhaiMsAzAha ke atyAgraha se vaha cAturmAsa bhinnamAla nagara meM kara diyA / zAha bhaiMsA ne savA lakSa dravya vyaya kara Agama-mahotsava kiyA aura vyAkhyAna meM mahAprabhAvaka zrIbhagavatIsUtra bacavAyA / zAha kI mAtA ne guru gautama svAmI ke dvArA pUche gaye 36000 praznoM kI 36000 svarNa mudrikAoM se parama zraddhApUrvaka arcanA kii| isa prakAra Apake cAturmAsa meM dharma kA bahuta hI udyota huaa| dharmavIra bhaiMsAzAha kI dharmaniSThA mAtA kI kaI dinoM se yaha bhAvanA thI ki yadi guru mahArAja kA zubha saMyoga mila jAya to parama pAvana tIrthAdhirAja zrIzatruJjaya kI yAtrA ke liye saMgha nikAla kara yAtrA kI jAya, kyoMki aba unakI atyanta vRddhAvasthA ho cukI thI aura kAla kA kyA patA ki vaha kisa vakta Akara ke acAnaka hamalA karade / ve apane manorathasiddhi kI intaz2ArI kara rahI thI ki unake prabala bhAgyodaya se sUrijI kA cAturmAsa vahIM hogayA / hastAgata isa amUlya svarNAvasara kA savizeSa sadupayoga karane ke liye dharmiSThA mAtA ne apane paramapriya putra bhaiMsAzAha se etadviSayaka parAmarza kiyaa| bhaiMsAzAha jaise dharmAnurAgI puruSa aise puNyopArjaka kAryoM ke liye inkAra ho hI kaise sakate the ? apane mAtezvarIjI ke ina paramAdeya vacanoM ko saharSa svIkAra karate hue unakI isa uttama bhAvanA ke liye bhaiMsAzAha ne hArdika prasannatA pragaTa kI aura samAroha pUrvaka zatruJjaya kI yAtrA ke liye vizAla saMgha nikAlane kI anumati dedI / aba bhaiMsAzAha kI ora se saMgha ke liye vipula taiyyAriyAM hone lgii| nirdiSTa samaya para caturvidha saMgha vizAla saMkhyA meM nirdiSTa sthAna para ekatrita hogyaa| AcAryazrI ke dvArA batalAye hue zubha muhUrta meM saMgha ne tIrthAdhirAja kI ora prasthAna kara diyA parantu kinhIM khAsa kAraNoM se bhaiMsAzAha kA saMgha meM jAnA na hosakA / mAtA ne pUchA-parama priya vatsa! yadi mArga meM kahIM kharca ke liye rakama kI AvazyakatA par3a jAya to usake liye koI aisA samucita upAya to honA hI cAhiye jisase kaThinAI kA sAmanA na karanA par3e / yadyapi mArga vyaya ke liye mere pAsa rakama kama nahIM hai para prasaGgataH kisI kAraNa vizeSa se hameM vizeSa jarurata jJAta par3e to kyA kiyA jAyagA ? putra ne uttara diyA-mAtAjI jahA~ Apako AvasyakatA dRSTigocara ho vahAM mere nAma se rakama le sakatI ho, mere nAma se rakama dene meM koI bhI Apako inkAra nahIM kregaa| phira bhI kartavyazIla bhaiMsAzAha ne apanI mAM ko vizvAsa dilAne ke liye eka DibiyA meM apanI mUcha kA bAla DAlakara use bhalI prakAra se pekiMga kara apanI mAtAjI ko diyA aura kahA-yadi Apako AvazyakatA par3e to isa DibiyA ko girave (baMdhaka ) rakha kara, jitanI AvazyakatA ho utanI rakama le lenA parantu mArga meM kisI bhI taraha se kharca karane meM saMkIrNatA-kRpaNatA na karanA / udAra hRdaya se icchAnukUla dravya kA sadupayoga kara khUba lAbha lenaa| itanA kaha kara bhaisAzAha ne apanI mAtA aura saMgha ko tIrthayAtrA ke liye bidA kiyaa| mAtA, prAcAryazrI ke netRtva meM saMgha ko lekara kramazaH choTe bar3e tIrthoM kI yAtrA karatI huI siddhAcala para pahu~cI / paramapAvana tIrtha kI yAtrA kara apane mAnasika tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlane kI pavitra bhAvanAoM ke saphalIbhUta ho jAne se bhaiMsAzAha kI mAtA ne khUba hI udAra hRdaya se dravya kA vyaya kiyA aSTAhnikA mahotsava, pUjA, prabhAvanAdi kAryoM ko sAnanda sampanna kara mAtA ne khUba hI lAbha liyaa| lAbha bhI kyoM nahIM letI jisake bhaiMsAzAha jaise dharmaniSTha suputra phira kharca karane meM kamI hI kisa bAta kI hotI ? zatruJjayAdi tIrthoM kI yAtrA kara saMgha punaH svasthAna kI ora lauTa rahA thA taba mArga meM pATaNa nAmaka eka vizAla nagara aayaa| saMgha ne vahAM kI bhI yAtrA kI / usa samaya pATaNa meM saiMkar3oM koTidhvaja the| unake UMce 2 makAnoM para unnata patAkAeM phaharA rahI thIM / lakSAdhIzoM kI to dhanika varga meM ginatI hI nahIM ginI jAtI thI ? aise pATaNa meM bhaiMsAzAha kI mAtA ne bhI unakI spardhA meM khUba hI dravya vyaya kiyA / yahI kAraNa thA ki mAtA kA khajAnA khAlI hogayA / bhaiMsAzAha ke pUrvokta kathanAnusAra bhaiMsAzAha kI mAtA apane kAryakartA vyaktiyoM ko sAtha lekara pATaNa meM IzvaradAsa nAmaka eka zreSThI ke yahAM gii| mAtA ke kAryakartAoM ne zreSThI se kahA-ye bhaiMsAzAha kI mAtA kA saMgha
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ ghosavAla saM0 1508 - 1528 dAna kubera bhaiMsAzAha seTha kI mAnezvarI haiM / Apa saMgha ko lekara tIrthoM kI yAtrA karane gaI thIM / ina mAtAjI dharmakArya meM paramotsAha pUrvaka udAra dila se itanA dravya vyaya kiyA hai ki isa samaya inakA khajAnA khAlI ho gayA hai / Apa kucha dravya inako dIjiye / vatana pahu~cate hI hama ApakI rakama zIghra bhijavA deveMge / Apa isa viSaya meM sarvathA nizcinta rahiye anyathA yaha DibiyA girave rakha lIjiye / seTha ne ukta bAtoM para savizeSa lakSya na dete hue haMsI hI ha~sI meM kaha diyA- hama bhaiMsAzAha ko nahIM jAnate, hamAre yahAM kaI bhaiMse pAnI bharate haiM, unheM hI hama to bhaiMse samajhate haiN| seTha ke ukta ahaMkAra pUrNa upekSaNIya vacanoM ko sunakara mAtA ke dila meM bar3A hI roSa huA / basa, ve satvara vahAM se apane saMgha meM calI aaiiN| saMgha meM Agata logoM ko jaba yaha mAlUma huA ki saMgha kI abhinetrI pATaNa meM dravya kA intajAma karane gaI thIM aura isa taraha kI anahonI ghaTanA ghaTI to una logoM ko bhI apAra duHkhAnubhava huaa| unhoMne milakara itanA bezumAra dravya mAtA ke sAmane rakha diyA aura kahA- he dharma mAtA ! Apako jarurata ho utanA dravya kAma meM lIjiye / yaha saba dravya Apa hI kA hai| kisI bhI taraha kA vicAra yA cintA na karate hue Apa isakA svecchAnupUrvaka upayoga kIjiye / mAtA usa dravya meM se RNa lekara apanA kArya karatI huI kramazaH bhinnamAla ke pAsa Apahu~cI / / saMgha ke sAnanda nivRtti ke samAcAroM se bhaiMsAzAha ke harSa kA pAra nahIM rhaa| unhoMne saMgha kA bar3e hI samAroha se svAgata karake nagara praveza karavAyA aura mAtezvarI se kuzala-kSema ke samAcAra pUche / mAtA ne kahA- vatsa ! tumhAre jaise saubhAgyazAlI mere suputra hoM phira yAtrA kI kuzalatA kA kahanA hI kyA, bar3e hI AnandapUrvaka maiMne yAtrA karake apanA jIvana saphala kiyA hai| bhaiMsAzAha ne pUchA mAtA merA nAma kahAM taka pracalita hai ? mAtA ne kahA - 'isa nagara ke daravAje taka' / mAtA ke isa zuSka, nIrasa kintu satya uttara 'bhaiMsAzAha samajha gaye ki mAtA ko avazya hI mArga meM takalIpha uThAnI par3I hai| ataH savismaya unhoMne apanI jananI se pUchA- mAtA ! yaha kyA kaha rahI ho ? isa para unakI mAtA ne pATaNa kA samasta hAla kaha sunaayaa| bhaiMsAzAha ko apanI jananI ke mukha se pATaNa zreSThI ke upekSaNIya samAcAroM ko sunakara atizaya duHkha huA / unhoMne isakA pratikAra karane kA apane mana dRr3ha nizcaya kara liyA / eka dina vIra bhaiMsAzAha ne apane vyApAriyoM ko isa garja se pATaNa bhejA ki vahAM jAkara ve ghRta aura tela kI itanI kharIdI kara leveM ki vahAM ke vyApArI kisI hAlata meM bhI itanA ghRta tela nahIM tola sake / mAravAr3a ke vyApArI to vyApAra meM itane kuzala evaM prakRtitaH itane himmata bahAdura hote haiM ki unake mukAbale meM dUsare vyApArI tanika bhI nahIM Thahara sakate haiM / tuma loga jAkara zIghra hI apanI maru bhUmi kA gaurava evaM vyApArika kuzalAtA kA vahA~ aisA akSaya paricaya do ki mAravAr3iyoM ke vyApAra kI chApa una para sarvadA ke liye aMkita ho jAya / marudhara vAsiyoM kI vyApArika kuzalatA ko ve loga smRti vismRta na kara sakeM / aise to mAravAr3I vyApArI samAja svabhAvataH vyApAra niSNAta hotI hI hai; usa para apane seTha kI sarva suvidhAjanaka AjJA to nizcita hI unako apanI sarvAGgINa yogyatA dikhalAne ke liye paryApta thI / basa, mAravAr3a ke kuzala vyApArI mAlika bhaiMsAzAha kI AjJA ko pAkara pATaNa meM jAkara ghRta-tela kI kharIdI karanI prArambha karadI | jyoM 2 kharIdI hotI gaI tyoM 2 bhAva bhI bar3hAte gaye / pATaNa ke vyApAriyoM ne jaba khUba teja bhAva dekhA to apane Asa pAsa ke grAmoM ke AdhAra para adhika mAla denA kara diyA / zAha ke vyApAriyoM ko bhI aba pATaNa ke vyApAriyoM ko chakAne kA acchA avasara hAtha laga gayA / basa, zAha ke vyApAriyoM ne jina 2 se mAla lenA kiyA thA unheM to rakama dedI aura nikaTastha grAmoM meM apane AdamiyoM ko bheja kara saba mAla tejI ke bhAva se kharIdanA prArambha kara diyaa| aba to pATaNa vyApAriyoM ko AsapAsa ke grAmoM mAla - ghRta, tela milanA mahAmuzkila hogyaa| idhara bhAva meM tejI hojAne ke kAraNa lobhavaza samIpastha zAha ke vyApAriyoM kA gujarAta meM jAnA 1460 www.janexbrary.org
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1908-1128 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa grAmoM ke AdhAra para jo mAla denA kiyA thA, usakI bhI pATaNa nivAsiyoM ko saplAI karanA kaThina mAlUma par3ane lagA kAraNa, pATaNa ke vyApAriyoM ko pahile rupaye dekara phira grAmoM se mAla kharIdanA prArambha kara diyA ataH pATaNa ke vyApariyoM ko grAmoM kA mAla bhI nahIM mila skaa| aba nizcita muddata para pahile liye hue rupayoM kA ghRta tela denA bhI unake liye vikaTa samasyA hogaI / idhara mAla tolane kI muddata bhI nikaTa thI / usa samaya relave Adi kA koI sAdhana to thA hI nahIM ki jisake AdhAra para muddata para dUra dezoM se mAla maMgavA kara toMla dete / jaba bhaiMsAzAha ke vyApArI mAla tulavAne ke liye Aye to pADhaNa ke vyApariyoM ne jo thor3A bahuta mAla idhara udhara se maMgavA kara ikaTThA kiyA thA sohI philahAla tolane ke liye taiyyAra hogaye / idhara bhaiMsA zAha ke vyApAriyoM ne grAma ke bAhira nadI ke andara do khaDDe taiyAra karavAye aura eka khaDDe meM kharIda kiyA huA ghRta aura dUsare khaDDe meM tela tola 2 kara DAlane ke liye pATaNa ke vyApAriyoM ko kaha diyA / yaha dekhakara pATaNa ke vyApArIgaraNa atyanta AzcaryA food hue ki lAkhoM karor3oM rupayoM kA ghRta tela isa prakAra miTTI meM DalavAne vAle ye samartha vyApArI kauna haiM ? kAraNa, yaha to unake liye eka dama nUtana evaM AzcaryotpAdaka hI thA / Aja taka una logoM ne lAkhoM karor3oM ke mAla ko itane teja bhAva meM kharIda kara ke upekSAdRSTi se isa prakAra miTTI meM DAlane vAle nizcinta evaM zaktimanta vyApArI ko nahIM dekhA thaa| khaira, jo mAla una vyApAriyoM ke pAsa hAjira thA use tola, tola kara nadI ke kinAre kRta khaDDoM meM bhara diyaa| zeSa bahutasA mAla lenA raha gayA para pATaNa ke vyApAriyoM ke pAsa aba avaziSTa rupayoM ke dene kA mAla kahAM thA ? becAre saba vyApArI bar3I Aphata meM pha~sa gaye / apane pAsa kisI bhI prakAra se avaziSTa rupayoM kA mAla dene kA samartha sAdhana na hone ke kAraNa pATaNa kA vyApArI- samAja hatAza evaM nirutsAhI ho bhaiMsAzAha ke vyApAriyoM ke pAsa gayA aura unase pUchane lage ki Apa logoM kA mUla nivAsa sthAna kahAM kA hai ? Apane yaha mAla kisake liye kharIdA hai / rupaye dekara yA lAkhoM karor3oM ke dravya ko vyaya karake Apa loga mAla kI kharIdI kara rahe haiM aura use isa kadara nadI kI miTTI meM kyoM DalavAyA jArahA hai ? vyApAriyoM ne uttara diyA- hama loga svanAma dhanya, vIraratna, vyApArI samAja ke adhinAyaka, dhana vezramaNa zrImAn bhaiMsAzAha ke vyApArI evaM munIma gumAste haiM, aura unakI AjJA se hI saba mAla kI kharIdI gaI hai| unakA puNya itanA prabala hai ki nadI kI bAlukA meM DAlA huA ghRta aura tela unakI dukAna meM, jo mANDavagar3ha meM hai vahAM pahu~ca jAtA hai / jitanA Apa logoM ne mAla tolA hai, utanA hI vahAM pahu~ca jAyagA / zeSa jo mAla tolanA hai vaha jaldI se hI tola dIjiye jisase hama zIghra hI hamAre nirdiSTa sthAna para pahuMca jAyeM pATaNa nivAsI AzcaryavimUr3ha ho vicAra karane lage ki na mAlUma aisA kaunasA vyApArI hai jo isa kadara vyApArika kuzalatA batalAte hue va mAla kharIdI karate hue kiJcit bhI nahIM hicakicAtA hai / munImoM ne nAgarikoM ko mugdha dekha kara spaSTIkaraNa karate hue kahA ki zAyada Apa loga jAnate hoMge ki eka samaya hamAre zreSTavarya kI mAtA zrIzatruJjaya kI yAtrArtha saMgha lekara gaI thIM aura punaH lauTate hue pATaNa meM bhI eka do dina kI sthiratA ko thI / kharca ke liye dravya samApta ho jAne se Apake yahAM ke kisI pratiSThita zreSTa se karja mAMgA thA, isa para kahA gayA thA ki bhaiMsA to hamAre yahAM pAnI bharatA hai, usI narapuGgava bhaiMsAzAha ke hama munIma haiM / aba Apa dera na kIjiye aura zIghra zeSa mAla tola dIjiye ki hamako rukanA na par3e / aba to pATa ke gurjara vyApAriyoM kI AMkheM khula gaI / una vyApAriyoM meM zreSTivarya Izvara bhI zAmila the, unheM apanI bhUla spaSTa najara Ane laga gii| aba unake pAsa koI dUsarA sAdhana na hone se una vyApAriyoM ne kSamA mAMgate hue nivedana kiyA ki hamane AsapAsa ke grAmoM meM bhI mAla lAne ke liye AdamI bheje parantu Apane to vahAM se bhI mAla kharIda liyA ataH hama saba taraha se lAcAra haiN| Apa apanI rakama vApisa 1462 ghRta tela kI kharIdI aura gurjarA
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 le lIjiye aura naphe nukasAna ke liye jo Apa hukma pharamAveM hama najara karane ko taiyyAra haiN| naravIra bhaiMsAzAha ke gumAztoM ne kahA-hameM naphA nukasAna lene kI to hamAre mAlika kI ijAjata hI nahIM hai aura binA ijAjata ke hama aisA karane ke liye pUrNa lAcAra haiN| hameM to kevala mAla le jAne kA hI Adeza hai ataH Apa apanI z2abAna evaM ijjata rakhanA cAheM taba to kisI bhI taraha jitanA mAla denA kiyA hai utanA mAla zIghra tola deM / aba becAre ve loga bar3e hI pazopeza meM par3a gaye kAraNa, unheM mAla milane kA koI jariyA hI nahIM rhaa| jahAM 2 mAla thA vahA~ 2 se to ina logoM ne teja bhAva meM bhI kharIda liyA thA ataH jaba jile bhara meM hI mAla na rahA to ve loga unheM saplAI bhI kaise karate ? kisI prakAra kA sAdhana na hone ke kAraNa pATaNa nivAsiyoM ne etadviSayaka bahuta anunaya vinaya kiyA parantu munIma, gumAstoM ke hAtha meM bhI kyA thA ki ve naravIra bhaiMsAzAha kI binA ijAjata kucha saiTala kara dete / anta meM pATaNa ke agragaNya netA milakara saba bhinnamAla gaye aura vahAM jAkara narakezarI bhaiMsAzAha se mile / bahuta anunaya vinaya karane ke pazcAt una logoM ne unakI mAtA ke kiye gaye apamAna ke liye hArdika kSamA-yAcanA kii| taba bhaiMsAzAha ne kahA-Apa hamAre svadharmI bandhu haiN| Apako itanA vicAra to karanA thA ki eka vyakti saMgha nikAla kara yAtrA karatA hai to kyA Apase karja rUpa meM lI huI rakama ko vaha adA nahIM kara sakegA ? yadi usake pAsa itanA sAmarthya na ho to vaha saMgha yAtrA ke liye taiyyAra bhI kaise ho sakatA hai| yaha to kisI kAraNa se aisA saMyoga prApta hogayA ki Apase karja lene kI AvazyakatA par3a gii| khera, svadharmI bandhu ke nAte bhI yadi Apa karja dene ko taiyyAra na hue to kama se kama aise apamAnajanaka zabda to nahIM kahane the| isake sivAya Apake pUrvaja bhI isI marubhUmi se gurjara prAnta ko gaye to Apa loga bhI mUla mAravAr3a ke hI nivAsI haiN| ataH apanI mAtRbhUmi ke gaurava ko bhI nahIM bhUlanA cAhiye thaa|" isa prakAra madhura kintu hRdayavidAraka zabdoM ko sunakara pATaNiyoM ne apanI pratyeka bhUla svIkAra kara muhurmuhUH kSamA yAcanA kii| isa para vIra bhaiMsAzAha ne kahA ki-Apake gujarAta meM bhaiMse para pAnI lAne kI jo prathA hai use sarvathA baMda karavAdeM to maiM Apako mApha kara sakatA huuN| pATaNa ke vyApArIgaNa ne kisI bhI taraha isa karja se vimukta hone ke liye uparokta zarta ko saharSa svIkAra krlii| kaI vaMzAvaliyoM meM yaha bhI likhA hai ki bhaiMsAzAha ne gujarAtiyoM kI eka lAMga khulavAI thI jo Aja paryanta khulI hI rahatI haiN| kaI sthAnoM para aisA bhI ullekha milatA hai ki pATaNa ke mAravAr3a kI ora daravAje para nararatna bhaisAzAha kI UMce paira kI huI eka pASANa kI mUrti sthApana kI gaI thI ki jisake nIce se pATaNa ke loga nikale / khaira, kucha bhI ho, pATaNa ke vyApAriyoM ne apanI bhUla ke liye bhaiMsAzAha se mAphI jarUra maaNgii| pATaNa bAhira jisa nadI meM tela aura ghRta DAlA gayA thA, usa nadI kA nAma hI teliyA nadI par3a gayA hai| Aja bhI prAyaH loga isa nadI ko teliyA nadI ke nAma se pukArate haiN| prAcInakAlIna logoM ko iSTa bala thA, cAritra zuddhi thI, satya aura ImAna para bar3I zraddhA thI, dharma meM sudRr3hatA aura garIboM se sahAnubhUti rakhane rUpa bar3I hI dayAlutA thii| yahI kAraNa thA ki ve loga sahasA hI bar3e 2 kAryoM ko kara gujarate the / naravIra bhaisAzAha ko devI saJcAyikA kA bar3A iSTa thA isI se pATaNa kI nadI meM DAlA huA ghRta tela mANDavagar3ha kI dukAna kI ghRta tela kI vApikAoM meM pahu~ca jAtA thaa| zrImAna candanamalanI nAgorI, bhailAzAi sambandhI eka lekha meM likhate haiM ki mANDavagar3ha meM bhaiMsAzAha kI ghRta-tela kI vApikAoM ke khaNDahara Aja bhI kahIM 2 dRSTigocara hote haiN| mANDavagar3ha meM bhaiMsAzAha kI ghRta tela kI jaMgI dukAna hone kA yaha acchA pramANa hai| hA~, eka bAta hai ki zrImAna nAgorIjI ke lekha meM bhaisAzAha ke samaya meM avazya antara par3atA hai para isakA kAraNa yaha hai ki AdityanAga gotrIya coraDiyA zAkhA meM bhaiMsAzAha nAma ke cAra vyakti hue haiM ataH samaya meM bhUla evaM bhrAnti ho jAnA svAbhAvika hI hai| gurjara meM bhaiMsA para pAnI lAnA chur3AyA 1463 Jain E
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1908-1128 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAryazrI kakasUri kI mahatI kRpA se eka dina kA duHkhI bhaiMsAzAha parama Rddhi ko prApta huA aura usa Rddhi bala se aneka puNyopArjaka kArya kiye / vIra bhaiMsAzAha ne jisa lagna aura joza ke sAtha dharma pracAra kara zAsana kI prabhAvanA kI vaha nizcita hI varNanAtIta hai ! ____ paTTAvalIkAra likhate haiM ki zrImAn bhaiMsAzAi kI mAtA saMgha lekara vApisa bhInamAla AI usa samA bhaiMsAzAha ne svAmivAtsalya karake saMgha ko ekAdarA ekAdaza suvarNa mudrikAeM rakha kara bar3hiyA vastroM yukta paharAvanI dI thI / yAcakoM ko to itanA dAna diyA ki unhoMne ApakI zubha kavitA se brahmANDa guMjA diyA thaa| mAta calI jata jAta, beTA jaba bAla samara pe / kata par3ata toya kAma, dhana nAma mama leta karape // paragala bahe vitta khIta khajAnA sukRta bharape / calata pATaNa zrAya Iza ghara mAta payaM pe // bAla graho mama puta ke zrApo grantha uddIna mope| ghara ghara bhaiMsA pAnI bhare, kita bhaisA mAta chai to pe / puta pucche nija mAta ko, kuzala jAta kI bAta / kita ketA tuma putra kA, nAma calata su prabhAta || uttara mAtA ne diyA, nagara duvAra tujha nAma / ThagI bAla de mAta ko, bhaisA rur3oja kiyo kAma // vyApArI paThAya ke kharIda kiyA dhI tela / dhana dei sodA kiyA, prabala buddhi kA khela / choTA moTA gAMva meM, dai mola aNa taul| hAriyA gujara bANiyA volyo na pAle bola / / bhaiMse nIra chur3Aviyo lAga khulAi eka / kharahattha suta bhaiso bhalo, rAkhI marudhara Teka // chappana koTi gujarAta bAta jaga sakala prasiddhi / saJcAyikA prasiddha rahe zira pai siddha siddhi // nava khaNDa huoja nAma rAva rANA saba jANe / gyAraha sA ATha halla kavi kIrti bakhANe // aicca gota maNDaNa mukuTa, sudhana sukhate boiyo| bhaiMsAja seTha kharahattha taNo, apaNA bola nibhaaiyo|| ityAdi vaMzAvaliyoM meM bahuta se kavita milate haiM para sthAnAbhAva se sabake saba yahAM diyA nahIM jAtA hai tathApi uparokta namUnA se hI pAThaka acchI taraha se samajha sakate haiN| . prAcArya devaguptasUrIzvarajI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI yuga pravartaka AcArya hue haiM ApakA vihAra kSetra bahuta vistRta thA / upakezagaccha ke pUrvAvAya kI paddhati anusAra prAcAryapada pratiSTita hone ke bAda kama se kama ekavAra to marudhara lATa kAMkaNa saurASTra kaccha sindha paMjAba kaccha zUrasena matsya AvaMtI medapATAdi prAnta meM vihAra karake dharma pracAra avazya kiyA karate the tadanusAra AcArya devaguptasUri bhI pratyeka prAntoM meM vihAra kara apane AjJAvRti sAdhuoM kI sAra saMbhAla zrAvakoM ko dharmopadeza tathA ajainoM ko jaina banAne meM acchI saphalatA prApta kI bhI thI isa vihAra ke andara jaise ajainoM ko jaina banAye the kaise aneka mumukSuoM ko zramaNa dIkSA de unakA uddhAra kiyA tathA jainadharma kI nIMva majavata rakhane ko aneka bhAvakoM ke banAye jaina mandira mUrtiyoM kI pratiSThA bhI karavAI thI isI prakAra darzana zuddhi ke liye kaI sthAnoM se Apa svayaM evaM Apake AjJAvRti munirAjoM ne tIrtha yAtrArtha saMgha nikalavA kara tIrthoM kI yAtrA bhI kI thii| ApakA jIvana paTTAvalIkAroM ne bahuta vistAra se likhA thA para maiMne yahAM sthAnAbhAva se saMkSipta meM hI likhA hai| __eka samaya sUrIzvarajI mahArAja candrAvatI nagarI kI vizAla pariSadA meM vyAkhyAna de rahe the usa samaya eka bhadrika prANI usa pariSadA kA apUrva ThATha aura sUrijI ke vyAkhyAna dene kI chaTA ko dekha sahasA bola uThA hai ki kyA Aja kA dina uttama hai kaise hama logoM ke zubha karmoM kA udaya hai ki jaise gahAvidaha kSetra meM tIrthakaroM kA vyAkhyAna hotA hai vaise hI Aja yahAM para pUjya gurudeva kA vyAkhyAna ho rahA hai ityAdi / 1464 __ candrAvatI meM sUrijI ke vyAkhyAna kI prazaMsA
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa OYOYOYOYOYOY@Y@Y@Y@Yor tIrthaGkaradeva ke samavasaraNa kI aneka sthAnoM para racanA banAI gaI nandIzvara dvIpa kI racanA phalodI va nAgora meM zrI saMgha ne karavAI
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [zrosavAla saM0 1508-1528 sa para sUrIzvarajI mahArAja ne pharamAyA ki mahAnubhAva ! ApakA bhAva kitane hI bhakti kA ho para koI bhI ta apanI maryAdA meM hotI hai tabataka hI zobhA detI hai maryAdA kA ullaMghana karane para guNa bhI avaguNa evaM ziMsA bhI niMdA kA rUpa dhAraNa kara letI hai kyoMki kahAM to sarvajJa tIrthakara bhagavAn aura kahAM mere jaisA alpajJa ? tIthekara bhagavAn kevalajJAna kevaladarzana se lokAloka ke carAcara padArthoM ke bhAva eka hI samaya meM istAmala kI taraha dekhate haiM taba mere jaise alpajJa ko prAyaH kala kI bAta bhI yAda nahIM rahatI hai| ataH Apane parI prazaMsA nahIM bar3I bhArI nindA kI hai aura maiM isase sakhta nArAja bhI huuN| AyandA se saba logoM ko vayAla rakhanA cAhiye ki koI bhI zabda nikAle para pahale unako khUba soce samajhe bAda hI mu~ha se nikaaleN| pasaMgotpAta maiM Aja thoDAsA tIrthakara devoM ke vyAkhyAna kA hAla zrApako sunA detA huuN| tIrthaGkara bhagavAna apane kaivalyajJAna kaivalyadarzana dvArA sampUrNa lokAloka ke sakala padArtha ko pragaTa istAmala kI mAphika jAnA dekhA hai una tIrthaGkaroM kI vibhUtirUpa samavasaraNa arthAt jisa pavitra bhUmi para tIrthaGkaroM ko kaivalya jJAnotpanna hotA hai vahA~ para devatA samavasaraNa kI divya racanA karate haiM / jaise vAyukumAra ke devatA apanI divya vaikriya zakti dvArA eka yojana pramANa bhUmi maNDala se tRNa kASTa kAMkare kacarA dhUla miTTI vagairaha azubha padArthoM ko dUra kara usa bhUgi ko zuddha svaccha aura pavitra banA diyA karate haiN| ___meghakumAra ke devatA eka yojana parimita bhUmi meM apanI divya vaikriya zakti dvArA svaccha nirmala zItala aura sugandhita jala kI vRSTi karate haiM jisase bArIka dhUla-raMja upazAnta ho sampUrNa maNDala meM zItalatA chA mRta devatA arthAta paTa Rtu ke adhyakSa deva SaTa Rta ke paidA hae pAMca varNa ke puSpa jo jala se paidA hube utpalAdi kamala aura thala se utpanna hue jAi jUI camelI aura gulAbAdi vaha bhI svaccha sugandhita aura DhIzca Na (jAnu) pramANa eka yojana ke maNDala meM vRSTi karate haiM aura devatA una puSpoM dvArA yathAsthAna sundara aura manohara racanA karate haiN| yathA samavAyaMga sUtre __ "jaladhalaya bhAsura pabhUteNaM viThaMThAviya dasavaNNeNaM kusumeNaM jANussehappamANa mitte puSphovayAre kijaI" prabhu ke cauMtIsa atisaya meM yaha aThAravAM atizaya hai| vyanAra deva apanI divya vaikriya zakti dvArA maNi-candrakAntAdi rana-indra nIlAdi arthAt pAMca prakAra ke maNi rajoM se eka yojana bhUmi maNDala meM citra vicitra prakAra se bhUmi piThIkA kI racanA karate haiN| pUrvokta pAMca prakAra ke maNi ratnoM se citra vicitra maNDita, jo eka yojana bhUmikA hai usa para devatA samavasaraNa ko divya racanA karate haiN| jaise-abhiMtara, madhya, aura bAhira evaM tIna gaDha arthAt prakoTa banA ke unako bhItoM ( divAroM ) para sundara manohara kosI se ( kAMgaroM) kI racanA karate haiM / jaise ki (1) abhiMtara kA prakoTa ranoM kA hotA hai, usapara maNi ke kAMgare aura vaimAnika deva racanA karate haiN| (2) madhya kA prakoTa suvarNa kA hotA hai, usapara ranoM ke kAMgare aura jyotiSI deva racanA karate haiN| (3) bAhira kA prakoTa cAMdI kA hotA hai, usapara sone ke kAMgare, aura racanA bhuvanapatideva karate haiM / ina tInoM prakoToM kI sundara racanA devatA apanI vaikraya labdhi aura divya cAturya dvArA isa kadara karate haiM ki jisakI vibhUtI alaukika hai, usa alaukikatA ko sivAya kevalI ke varNana karane ko asamartha hai| . samavasaraNa kI racanA do prakAra kI hotI hai| (1) vRta-golAkAra (2) caurAMsa-jisa meM vRtAkAra samavasaraNa kA pramANa kahate haiM ki samavasaraNa kI bhIte 33 dhanuSa 32 aMgula kI mUla meM pahalI hai, aisI chaH bhIte haiM pUrvokta pramANa se ginatI karane se do sau dhanuSa hotI hai aura vaha pratyeka bhIta 500 dhanuSa UMcI hotI hai / bhiMte aura prakoTa kA antara zAmila karane se 8000 dhanuSa arthAt eka yojana hotA hai| aba prakoTa 2 ke bIca meM aMtara batalAte haiM ki cAMdI ke prakoTa aura svarNa ke prakoTa ke bIca meM 5000 sovANA arthAt pagotiye hote haiM / pratyeka eka hAtha ke UMce aura pahUle hone se 1250 dhanuSa ke hue aura daratIrthakara bhagavAn kA samavasaraNa 1465 9 -10
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAje ke pAsa 50 dhanuSa kA paratara (sama jagaha ) evaM 1300 dhanuSa kA antara hai| tathA svarNa prakoTa aura ratna prakoTa ke bIca meM pUrvokta 1300 dhanuSa kA antara hai| madhya bhAga meM 2600 dhanuSa kA maNi pITha hai| dUsarI aura 1300-1300 kA antara evaM 200-2600 / 2600 / 2600 kula 8000 dhanuSa arthAt eka yojana huA, aura cAMdI kA prakoTa ke bAhara jo 10000 pagotiye haiM ve eka yojana se alaga samajhanA / pratyeka gaDha ke ratnamaya cAra 2 daravAje hote haiN| tathA bhagavAna ke siMhAsana ke bhI 10000 pagotiye hote haiN| bhagavAna ke siMhAsana ke madhya bhAga se pUrvAdi cAroM dizAoM meM do do kosa kA antara hai vaha cAMdI kA prakoTe ke bAhara kA pradeza taka samajhanA / vRta ( gola ) samavasaraNa kI paridhI tIna yojana 1333 dhanuSa eka hAtha aura ATha aMgula kI hotI hai / isa prakAra vRta samavasaraNa kA pramANa kahA aba caurasa kA pramANa kahate haiN| dUsarA cauraMsa samavasaraNa kI bhIte 100-100 dhanuSa kI hotI hai, aura cAMdI suvarNa ke antara 1500 dhanuSa kA tathA svarNa va ranoM ke prakoTa kA antara 1000 dhanuSa kA / evaM 2500 dhanuSa / dUsarI tarapha bhI 2500 dha0 tathA madhya pIThikA 2600 dha0 aura 400 dhanuSa kI cAroM divAreM / 2500 ! 2500 / 2600 / 400 / kula ATha hajAra dhanuSa arthAt eka yojana samajhanA / zeSa prakoTa daravAje, pagotiye vagairaha sarvAdhikAra vRta samavasaraNa ke mAphika smjhnaa| aba prakoTa ( gar3ha) para car3hane ke pagothiyoM kA varNana karate haiN| pahile gar3ha meM jAne ko samadharatI se cAMdI ke gar3ha ke daravAje taka daza hajAra pagothie haiM, aura daravAje ke pAsa jAne se 50 dhanuSa kA sama paratara zrAtA hai| dUsare prakoTa para jAne ke lie 5000 pAMca hajAra pagothiye haiN| daravAje ke pAsa 50 dhanuSa kA sama paratara AtA hai aura tIsare gar3ha para jAne ke liye 5000 pagothiye haiM / aura usa jagaha 2600 dhanuSa kA maNipITha cautarA hai| usa maNipITha se bhagavAna ke siMhAsana taka jAne meM daza hajAra pagothie haiN| samavasaraNa ke pratyeka gar3ha ke cAra 2 daravAje haiN| aura daravAje ke Age tIna 2 sovANa prati rUpaka (pagothiye) haiM samavasaraNa ke madhya bhAga meM jo 2600 dhanuSa kA maNipITha pUrva kahA hai usake Upara do hajAra dhanuSa kA lambA, caur3A aura tIrthakkaroM ke zarIra pramANa UMcA eka maNipITha nAmaka cauMtarA hotA hai ki jisa para dharmanAyaka tIrthakara bhagavAna kA nihAsana rahatA hai / tathA dharatI ke tala se usa maNipIThakA ke Upara kA talA DhAI kosa kA arthAt dharatI se siMhAsana DhAI kosa UMcA rahatA hai / kAraNa 5000 / 5000 / 10000 evaM vIsa hajAra sopAna haiM pratyeka eka 2 hAtha ke UMce hone se 5000 dhanuSa kA DhAI kosa hotA hai| aba azoka vRkSa kA varNana karate haiN| vartamAna tIrthaMkaroM ke zarIra se bAraha guNA UMcA aura sAdhika yojana kA lambA pahulA jisa azoka vRkSa kI saghana zItala ora sugaMdhita chAyA hai tathA phala phUla patrAdi lakSmI se suzobhita hai / pUrvokta azoka vRkSa ke nIce bar3A hI manohara ratnamaya eka devachaMdA hai, usa para cAroM dizA meM sapAda pITha cAra ratnamaya siMhAsana huA karate haiN| una cAroM siMhAsana arthAt pratyeka siMhAsana para tIna 2 chatra huzrA karate haiM, pUrva sanmukha siMhAsana para trelokyanAtha tIrthakara bhagavAn virAjate haiM, zeSa dakSiNa, pazcima, aura utara dizA meM devatA tIrthakaroM ke pratibimba ( jina pratimA) virAjamAna karate haiM / kAraNa cAroM ora rahI huI pariSadA apane 2 dila meM yahI samajhatI haiM ki bhagavAna hamArI ora birAjamAna haiM; arthAt kisI ko bhI nirAza honA nahIM par3atA hai| samavasaraNa sthita saba loga yahI mAnate haiM ki bhagavAn caturmukhI arthAt pUrva sanmukha Apa khuda virAjate haiN| zeSa tIna dizAoM meM devatA, bhagavAna ke pratibimba arthAt jina pratimA sthApana karate haiM aura vaha caturvidha saMgha ko vandanIka pUjanIka bhI hai| ____ samavasaraNa ke pratyeka daravAje para AkAza meM lahareM khAtI huI saparavAra se pravRttamAna sundara dhvajA, chatra, cAmara makaradhvaja aura aSTamaGgalika yAnI svastika, zrIvatsa; nandAvRta, varddhamAna, bhadrAsana, kuMbhakalaza, 1466 For Private & Personal use Only vAyakara bhagavAn kA samavasaraNa - M
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ zrosavAla saM0 1508 - 1528 macchayugala, aura darpaNa evaM aSTamaMgalika tathA sundara manohara vilAsa saMyukta pUtaliyoM puSpoM kI sugandhita mAlAyeM, vedikA aura pradhAna kalaza maNimaya toraNa vaha bhI aneka prakAra ke citroM se suzobhita hai aura kRSNAgAra dhUpa ghaTIe karake sampUrNa maNDala sugandhimaya hote haiM / yaha saba uttama sAmagrI vyantara devatAoM kI banAI huI hotI hai | eka hajAra yojana ke uttaMga daMDa aura aneka laghu dhvajA patAkAoM se maNDita mahendradhvaja jisake nAma dharmadhvaja, maNidhvaja, gajadhvaja, aura siMhadhvaja gagana ke talA ko ulAMghatI huI pratyeka daravAje sthita rahe / kuMkuMmAdi zubha aura sugandhI padArthoM ke bhI Dhera lage hue rahate haiN| vizeSa samajhane kA yahI hai ki jo mAna kahA hai, vaha saba Atma aGgula arthAt jisa jisa tIrthakaroM kA zAsana ho unake hAthoM se hI samajhanA / samavaraNa ke pUrva daravAje se tIrthaMkara bhagavAn samavasaraNa meM praveza karate haiM, pradikSaNA pUrvaka pAdapITha para pA~va rakhate hue pUrva sanmukha siMhAsana para birAjamAna ho sabase pahile " namo titthassa" arthAt tIrtha ko namaskAra karake dharmadezanA dete haiM ? agara koI savAla kare ki tIrthakara tIrtha ko namaskAra kyoM karate haiM ? uttara meM jJAta ho ki - ( 1 ) jisa tIrtha se Apa tIrthaMkara hue isalie kRtArtha bhAva pradarzita karate haiM / ( 2 ) Apa isa tIrtha meM sthita raha kara vIsasthAnaka kI sevA bhakti ArAdhana karake tIrthaMkara nAmagautra karmopArjana kiyA isaliye tIrtha ko namaskAra karate haiM / (3) isa tIrtha ke andara aneka kevalI yA tIrthaGkarAdi * uttama puruSa evaM mokSagAmI hone se tIrthaMkara tIrtha ko namaskAra kare bAda apanI dezanA prAraMbha karate haiM / ( 4 ) sAdhAraNa janatA meM vinaya dharma kA pracAra karane ke liye ityAdi kAraNoM se tIrthaMkara bhagavAn tIrtha ko namaskAra karate haiM / dezanA sunane vAlI bAraha pariSadA kA varNana karate haiM, jo muni, vaimAnikadevI, aura sAdhvI evaM tIna pariSadA zramikoNa meM - bhavanapati, jyotISI vyaMtara inakI deviyoM nairUtya kauNa meM - bhavanapati, jyotISI, vyaMtara ye tInoM devatA vAyavya kauNameM, vaimAnikadeva, manuSya, manuSya striyoM evaM tIna pariSadA IzAna koNa meM / ataeva bAraha pariSadA cAra vidizA meM sthita raha kara dharmadezanA sunatI haiM / pUrvokta bAraha pariSadA se cAra prakAra kI devAMganA aura sAdhvI evaM pAMca pariSadA khar3I raha kara aura cAra prakAra ke devatA, nara, nArI aura sAdhu evaM sAta pariSadA baiThakara dharmadezanA sune| yaha bAraha hI pariSadA sabase pahile, o ranoM kA prakoTa hai, usake andara raha kara dharmadezanA sunatI haiM / pUrvokta varNana Avazyaka vRti kA hai / phira cUrNIkAroM kA mata hai ki muni pariSadA samavasaraNa meM baiTha karake tathA vaimAnika devI aura sAdhvI khar3I raha kara vyAkhyAna sunatI haiN| aura zeSa nava pariSadA anizcita pane arthAt baiThakara yA khar3I raha kara bhI tIrthaMkaroM kI dharmadezanA suna ske| tathA Avazyaka niyuktikAroM kA vizeSa hai ki pUrva sanmukha tIrthaMkara virAjate haiM / unake caraNa kamaloM ke pAsa agnikauna meM mukhya gaNadhara baiThate haiM aura sAmAnya kevalI jina tIrtha pratye namaskAra kara gaNadharoM ke pIche baiThate haiM unake pIche mana paryavajJAnI unake pIche vaimAnika devI aura unake bAda sAdhviyAM baiThatI haiM / aura sAdhu sAdhviyoM aura vaimAnika deviyoM evaM tIna pariSadA, pUrva ke daravAje se praveza hokara ke, agnikauna meM baiThe / bhavanapati vyantara va jyotISiyoM kI deviyoM evaM tIna pariSadA dakSiNa daravAje se praveza hokara nairUtya kauna meM, pUrvokta tInoM deva pariSadA pazcima daravAje se praveza hokara vAyu kauna meM aura vaimAnika deva nara va nArI evaM tIna pariSadA uttara daravAje se praveza hokara ke IzAna kauna meM sthita raha kara vyAkhyAna sune, para yaha khyAla meM rahe ki manuSyoM meM alpaRddhi mahARddhi kA vicAra avazya rahatA hai / arthAt pariSadA svayaM prajJAvAna hotI hai ki vaha apanI 2 yogyatAnusAra sthAna para baiTha jAtI haiM, parantu samavasaraNa meM rAga, dveSa, irSA, mAna, apamAna lezamAtra bhI nahIM rahatA hai / dUsare svarNa ke prakoTa meM tiryaJca arthAt siMhavyAghrAdi, tathA haMsa sArasAdi pakSI jAti vairabhAva rahita, anyAnya granthoM meM samavasaraNa Jain Education Internation 1467 www.jainexbrary.org
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAnta citta se jina dezanA sunate haiN| tathA IzAna kauna meM devaracita devachaMdA hai| jA tIrthakara pahile pahara meM apanI dezanA samApta karane ke bAda uttara ke daravAje se usa devabande meM padhArate haiM, taba dUsare pahara meM rAjAdi racita siMhAsana para birAjake tathA pAdapITha para virAjamAna ho gaNadhara mahArAja dezanA dete haiN| tIsare prakoTa meM hastI azva sukhapAla jANa ratha vagairaha savAriyoM rakhI jAtI haiM, caurasa samavasaraNa meM do 2 aura vRtula meM ekeka sundara vApiyoM huA karatI haiM, jisameM svacha aura nirmala jala rahatA hai| prathama ratnoM ke gar3ha ke daravAje para ekeka devatA hAtha meM avadha lie pratihAra ke rUpa meM khar3e rahate haiN| (1) pUrva dizA ke daravAje para suvarNa krAnti zarIra vAlA somanAmaka vaimAnika devatA, hAtha meM dhvaja lekara khar3A rahatA haiN| (2) dakSiNa ke daravAje para zveta varNamaya yama nAmaka vyantara deva hAtha meM daNDa lekara daravAje para khar3A rahatA hai| (3) pazcima ke daravAje para raktavarNa zarIra vAlA vArUNa nAmaka jyotiSI deva hAtha meM pAsa lekara khar3A rahatA hai| (4) uttara ke daravAje para zyAmavarNamaya kubera (dhanada ) nAmaka bhuvanapati deva hAtha meM gadA lekara khar3A rahatA hai / ye cAroM deva samavasaraNa ke rakSArtha khar3e rahate haiN| dUsare suvarNa prakoTa ke pratyeka daravAje para devI yugala pratihAra ke rUpa meM sthita hai, jinake nAma jayA, vijayA, ajitA, aparAjitA, kramazaH unake zarIra kA varNa zveta, arUNa, ( lAla ) pIta, (pIlA ) aura nIlA hAtha meM abhaya aMkuza pAsa aura makaradhvaja, nAma ke avadha (zastra ) haiN| tIsare cAndI ke prakITa ke pratyeka daravAje para pratihAra devatA hote haiM jinake nAma tumbarU, khaDgI kapAlika, aura jhaTamukuTadhArI, ina cAroM devatAoM ke hAtha meM char3I rahatI hai, aura zAsana rakSA karanA inakA kartavya hai| tIrthaMkaroM ke samavasaraNa kA zAstroM meM bahuta vistAra se varNana hai, para bAlabodha ke liye jJAniyoM ne laghu anya meM sAmAnya, (saMkSipta) varNana kiyA hai| isa samavasaraNa kI devatAoM kA samUha arthAt indra ke zrAdeza se cAra prakAra ke devatA ekatra hokara racanA karate haiM / agara mahARddhi sampanna eka bhI devatA cAhe so pUrvokta samavasaraNa kI racanA kara sakatA hai phira adhika kA to kahanA hI kyA ? para alpaRddhika deva ke lie bhajanA hai-vaha kare yA na bhI kara ske| samavasaraNa kI racanA kisa sthAna para hotI hai ? vaha kahate haiM ki jahAM tIrthaMkaroM ko kaivalyajJAnotpanna hotA hai vahAM nizcayAtmaka samavasaraNa hotA hI hai aura zeSa pahile jahAM para samavasaraNa ko racanA nahIM huI ho arthAt jahAM para mithyAtva kA jora ho adharma kA sAmrAjya varta rahA ho, pAkhaNDiyoM kI prAbalyatA ho, aise kSetra meM bhI devatA samavasaraNa kI racanA avazya karate haiN| aura jahAM para mahARddhika deva aura indrAdi bhagavAn ko vandana karane ko Ate haiM, ve devatA bhI AvazyakatA samajhe to samavasaraNa kI racanA karate haiM jisase zAsana kA udyota, dharma pracAra aura mithyAtva kA nAza hotA hai| zeSa samaya pRthvI pITha aura suvarNakamala kI racanA nirantara huA karatI hai jisa para virAjamAna ho prabhu dezanA dete haiM isa prakAra ke samavasaraNa pratyeka tIrthaMkaroM ke eka kevalajJAna utpanna ho vahAM aura eka anyatra evaM do do samavasaraNa to hote hI hai para isa avasarpiNI kAla meM bha0 RSabhadeva ke ATha samavasaraNa hue kAraNa usa samaya ke loga prAyaH bhadrika the aura yugaladharma ko najadIka samaya meM hI chor3A thA ataH unake liye khAsa jarurata thI taba bha0 mahAbIra ke zAsana meM 12 samavasaraNa hae kAraNa usa sayama mithyatva kA jora huA thA yajJa vAdiyoM kI bar3I prAbalyatA thii| ataH bAraha samavasaraNa hue zeSa 22 tIrthakaroM ke do do hI wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww Jain E1468 For Private & Personal use Only samavasaraNa kI racanA kisa sthAna para.org
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saM0 1508-1528 , dharmA ne hue ityAdi vistAra se vyAkhyAna karate hue sUrijI ne kahA mahAnubhAvoM ! tIrthaMkaroM kA vyAkhyAna meM do prakAra kI lakSmI-vibhUti hotI hai 1-bAhya 2-abhintara / jisameM bAhya to aSTa mahApratihArya hote haiM aura abhintara meM kevalajJAna kevaladarzana / una lokottara mahApuruSoM kI apekSA yahA~ aMza mAtra bhI nahIM hai / dhanya hai una mahAnubhAvoM ko ki jinhoMne tIrthakara bhagavAn ke samavasaraNa meM jAkara unakA vyAkhyAna sunA hai ityAdi sUrijI ke vyAkhkhAna kA janatA para kAphI prabhAva huA aura saba kI bhAvanA huI ki zrItIrthakara bhagavAna ke samavasaraNa meM jAkara unakA vyAkhyAna sune / isa prakAra prAcArya devagupta sUrIzvarajI mahArAja ne 20 varSa taka zAsana kI bhati ucca bhAvanA se sevA kI Apane bahuta se mAMsa madirA seviyoM ko upadeza rUpI amRta pAna karavA kara jainadharma meM dIkSita kiye bahuta mumukSuoM koM zramaNa dIkSA dI aura kaIeko zrAvaka ke vrata diye inake alAvA jainadharma ko sthira rakhane vAle jinAlayoM kI pratiSThAeM karavAI tathA jana kalyANa ko ujjvala bhAvana ko lakSa meM rakha tIrthoM kI yAtrArtha bar3e bar3e saMgha nikalavA kara bhAvukoM ko yAtrA kA lAbha diyA ityAdi ApazrI ke kiye hue upakAra ko eka jibhyA se kaise kahA jAsakatA hai khaira sUrijI ne apanI antimAvasthA meM yogya muni ko sUri banAkara Apa antima salekhanA evaM anasana aura samAdhi pUrvaka svarga padhAra gye| pUjyAcArya zrI ke zAsana meM mumukSuoM kI dIkSAe~ 1-nAgapura coraDiyA jAti ke zAha pomA ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI 2-jAkhor3I pokaraNA 3-nandapura sagaMNa ne 4-koraMTapurI jAMghar3A khemA ne 5-palaDI rAkhecA gomA ne 6-dAtaraDI sAlecA khIvasI ne 7-candrAvatI Arya noMdhaNa ne 8-zivapurI chAjer3a khumANa ne 1-Dhez2Ipura camanA ne 10-mAlapura govinda ne 11-rAjapura bhopAlA bhUtA ne 12-hApar3a vinAyakiyA cUr3A ne 13-mAnapura kAga cahAr3a ne 14-kuzmapura bottharA dhokala ne 15-pArihakA rAMkA kumpA ne 16-guMdaDI dedAM ne 17-nAraNapura kummaTa mAdhu ne 18-raNathambhora nATA lAdhA ne 16-naravara saMcetI DUgara ne 20-kIrATakuMpa pArakha karamA ne 21-bIrapura prAgvaTa 22-dAntipura mekaraNa ne sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAeM 1466 sukhA bhuraMTa hullA ne wwwmamaanana wwwwwwwwwwwwwwwwwwwww wwwmaw
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 23-rANakapura 24-sAdar3I 25-caMdapura 26-padmAvatI 27-bhagavAnapura " " " " " " 1-bhAdalI 2-nAdurakulI 3-khIkhor3I 4-nAgapura 5-cAcAr3I 6-ranapura 7-gAju 8-golu 1-dogaNa 10-DeDhiyAgrAma 11-DAgIpura 12-khetar3I 13-kSatrIpurA 14-caMdrAvatI 15-kuMtinagarI 16-karaNAvatI 17-bhavAnIpura 18-rolIgrAma 16-bhutAgrAma 20-bar3anagara 21-therApadrA 22-rAjor3o 23-bucor3I 24-madanapura 25-dhanapura prAgvaTa jAti ke zAha pAtA ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI rAmA ne rAjA ne zrImAla dugo ne " " hIdU ne AcAryazrI ke 20 zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAeM samadar3iyA jAti ke zAha cokhAne bha0 mahA0 ke mandira kI pra0 Arya arjuna ne , " " vIrA ne , " maMtrI sAraMga ne ,, pAva pArakha meghA ne tAter3a nAgadeva bAphaNA bhojA ne , , chAjer3a kumbhA ne , mahA0 sAlecA samartha ne , , ke boharA nAthA ne bhaTevarA gaNadhara ne " " desarar3A mohaNa ne , AdI maDovarA desala ne , , prAgvaTa ror3A ne zrImAla depAla ne ,, ajita zIzodiyA rANA ne , zAnti karaNAvaTa kolA ne nAhaTA catarAne harapAla ne khajAnacI dvArakA ne prAgvaTa sI ne tha kAga bhutA ne nenA ne , " 1-upakezapura 2-mADavyapura 3-medinIpura 4-AghaTanagara gomA ne zrImAla rAmA ne ,, mahAvIra , prAcAryazrI ke 20 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya ke zreSTi jAti ke zAha sAMgA ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA ke maMntrI , prabhu raghuvIra ne ke guleccha , kesavA ne ke bAphaNA , zAha jAvaDA ne sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI prAtaSThAeM 1470 For Private &Personal use only
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 durjaNa ne lubA ne jujAra ne 5-citrakoTa ke toDiyANI , bhopA ne 6-ujjaina ke samadaDiyA , bhomA ne 7-caMderI pokaraNa 8-mathurA Arya kacarA ne 6-candrAvatI prAgvaTa 10-lAvyapura maMtrI jAti ke sammeta zikhara kA 11-banArasI zreSTi kumAra ne 12-padmAvatI ke zrImAla ,, rAvaNa ne zatruJjaya kA saMgha nikAlA 13-ratnapura ke chAjer3a , bhomA ne 14-rAjapura ke coraDiyA , dharaNa ne 15-nAgapura ke samadar3iyA , jaitasI ne 16-nArAyaNagar3ha ke DiDu jAti ke zAha ratnasI ne saM0 1114 kA dukAla meM karor3a dravya vyaya kiye| 17-candrAvatI ke prAgvaTa jAti ke bhANa ne saM0 1122 kA dukAla meM 18-devakIpATaNa ke zrImAla jAti ke zAha bhUtA kI putrI siNagArI ne tAlAba meM eka lakSa dravya lgaa| 16-benAtaTa ke sacetI narasI kI mAtA rukamaNI ne eka vAvar3I bandhAne meM lakSa dravya lgaayaa| 20-vIrapura kA zreSTi jAti ke maMtrI rAgho yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huii| 21-uccakoTa kA Arya vIrama yuddha meM 22-upakezapura kA laghu zreSTi thiro ,, 23-nAgapura kA coraDiyA petho , 24-nAradapurI kA prAgvaTa amaro cAra caurAsI ghara prAMgaNa bulAkara pAMca 2 suvarNa mudrA lAda meM dii| 25-zivapura zrImAla zUrA ne sAta vaDa yajJa (jImaNavAra ) kara saMgha pUjA meM suvarNa thAlI dii| 26-citrakoTa pokaraNA kummA ne caurAsI nyAti ko apane vahA~ bulAkara suvarNa kI kaTiyoM paharAvaNI meM dii| unapacAsaveM paTTa pArakhavara, devagupta sUrIzvara the / siddhagirI kA saMgha sAtha meM, maiMsAzAha bagrezvara the / apamAna kiyA mAtA kA gurjara, badalA jisakA jInA thaa| udyota kiyA sUri zAsanakA, amaranAma zubha kinA yA // iti bhagavAna pArzvanAtha ke unapacAsaveM paTTa para mahAn pratibhAzAlI devaguptasUrIzvara AcArya hue| AANAAKAM PuvvvvvwwANN sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMpAdi 1471 Jain Education Here tonal www.taimentry.org
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrI upakeza gaccha meM paLUpa zAkhA-zrAcAryazrI kakapUri ke anantara zrIsiddhasUri nAma ke prAcArya hue| Apa sUri pada ke yogya sarvaguNa sampanna zAktizAlI AcArya the, para khaTakUpa nagara ke bhakta zrAvakoM ke atyAgraha se Apa khaTakUpa nagara meM kaI arse taka sthiravAsa karake raha gaye / isa para gaccha ke zubhacintaka zramaNoM ne vicAra kiyA ki binA hI kAraNa gacchanAyaka AcArya zrIsiddhasUri eka nagara meM sthiravAsa kara baiTha gaye yaha ThIka nahIM kiyaa| isakA prabhAva anya zramaNa samudAya para bahuta burA par3egA kAraNa Aja taka upakezagacchAcAryoM ne ati vikaTa evaM dIrgha vihAra karake mahAjana saMgha kA rakSaNa, poSaNa evaM vardhana kiyA hai| aba isa prakAra AcAryazrI kA eka nagara meM sthira vAsa kara baiTha jAnA upakezagaccha ke saJcAlana meM zithilatA kA dyotaka hai ataH avazya ho AcAryazrI ko bhI prAntIya vyAmoha chor3a kara apanA vihAra kSetra vizAla banAnA cAhiye / ukta aAdarza vicAra zreNI se prerita ho agragaNya muniyoM ne AcAryazrI siddhasUri se namratA pUrvaka prArthanA kI-"prabho ! kSamA kIjiyegA, hameM vivaza ho ApazrI ko eka sthAna para sthiravAsa ko dekha kara kahanA par3atA hai ki-Apa saba taraha se samartha zaktivaMta haiN| ataH pUrvAcAryoM ke anupama Adarza ko abhimukha hokara ApazrI ko bhI jinadharma kI prabhAvanArtha evaM munisamudAya para Adarza prabhAva DAlane ke liye chAvazya hI dodha vihAra rakhanA caahiye"| isa vinamra prArthanA para sUrijI ne na to lakSa diyA aura na vihAra hI kiyaa| isa hAlata meM zramaNoM ne spaSTa zabdoM meM kaha diyA -"Apako hara eka dRSTi sehi kadama bar3hAnA cAhiye anyathA hameM ApazrI ke sthAna para dUsarA AcArya nirvAcita karanA pdd'egaa|" isa para bhI sUrijI ne kiJcit bhI lakSya nahIM diyA ataH zramaNa saMgha ne paraspara parAmarza kara devavimala nAma suyogya muni ko sUri pada se alaMkRta kara ApakA nAma zrIsiddhasUri rakha diyA ! khaTakUdha nagara meM rahane vAle siddhasUri aura unake ziSya gaNa ke sivAya akhila gaccha kA saJcAlana kArya nUtana siddhasUri karane lage-jo gaccha kA bhAra vahana karane meM sarvathA samartha the| khaTakUpa nagara meM rahane vAle siddhamUri kI AjJA meM bhI bahuta se sAdhu sAdhvI the para ve apane antima samaya meM kisI ko bhI apanA paTTayara nahIM banA sake arthAt binA sUri pada arpaNa kiye hI Apa akasmAta svargavAsI hogaye / ataH bhApake vidvAna ziSya 'yatamahattara' ne svargIya siddha sUri ke gaccha kA saba bhAra apane Upara lekara usakA yathAnukUla saJcAlana karane lge| yaha to zrApa acchI taraha par3hate A rahe haiM ki aba taka upakeza gaccha meM jitane mata, evaM gacchAdi pRthaka 2 hae haiM inameM (samadAya vibhinnatva meM ) adhika sahAyatA zrAvaka logoM kI hI hai| khaTakaMga nagara ke zrAvaka yadi siddhasUri kA pakSa nahIM karate to isa zAkhA kA prAdurbhAva hI nahIM hotA para kAla ko aisA hI abhISTa thA / jaise bhinnamAla ke saMgha ne muni kuMkuMda kA pakSa kara unako AcArya banA diyA to upakeza gaccha meM do zAkhAeM hogaI / isI prakAra khaTakUpa nagara ke zrAvakoM ne siddha sUri kA pakSa kiyA to kuMkuMda zAkhA ke bhI do Tukar3e hogaye / eka bhinnamAla kI zAkhA dUsarI khaTakumma kI zAkhA / itanA saba kucha honepara bhI usa samaya itanI maryAdA to avazya hI thI ki binA kriyA anuSThAna aura binA kisI yogya puruSa dvArA pada diye koI apane Apa prAcArya nahIM bana sakatA thaa| yahI kAraNa thA ki siddha pUri ke paTTa para koI yogya AcArya nahIM bnaa| kevala yakSamahattara muni ne hI usa gaccha kA saba uttaradAyitva apane Upara le liyaa| eka samaya yakSamahattara bhramana karate hue mathurA nagarI kI ora pdhaare| vahAM kisI nannabhaTTa nAma ke prabhAvaka vyakti ne AraNyaka (digambara) muni ke pAsa dIkSA lI aura nagara ke bAhara sidvAntAbhyAsa kara rahA thA jisako muni yakSamaittara ne dekhA / usa nagna muni ko honahAra samajha kara yajJamahattara ne unheM upadeza diyA evaM zvetAmbara dIkSA se dIkSita kara liyA / kAlAntara meM nannamuni ko sarvaguNa sampanna, gaccha dhurAvAhaka samajha kara siddhamari ke paTapara unheM sUri banAkara ApakA nAma kamari rakha diyaa| AcArya 1472 kuMkuMdAcArya kI zAkhA se eka aura zAkhA
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 gRhasthoM ko zramaNa dIkSA dekara apane gaccha meM zramaNa samudAya kI paryApta vRddhi kii| dIkSA ke icchuka ukta bhAvukoM meM kRSNArSi nAmakA eka prajJAzIla, tapaH zUrA viprazramaNa bhI thA / kRSNArSi tejasvI evaM sarva kalAkuzala thA para durbhAgya vazAt zrApakI dIkSAnaMtara kucha hI samaya meM AcAryazrI phakkasUri kA svargavAsa hogyaa| ataH Apa unakI sevA kA jyAdA lAbha na uThA sake / usa samaya yatamahattara muni apanI vRdvAvasthA ke kAraNa khaTakuMpanagara meM hI sthiravAsa kara rahate the| ataH kRSNarSi AcAryazrI ke dehAvagamanAnantara zIghra hI cala kara yakSamahattara muni ke pAsa aagye| thor3e samaya paryanta vIra mandirastha yakSamahattara muni kI sevA meM rahate hue kRSNArSi ne upasaMpadAdi karaNIya kriyAoM kA anuSThAna kiyA para kucha hI kAla ke pazcAt yajJamahattara muni apane gaccha kA sampUrNa bhAra kRSNArSi ko sauMpa kara anazana pUrvaka svarga padhAra gye| kRSNArpi ne devI cakrezvarI ke AdezAnusAra citrakUTa meM jAkara kisI AcArya ke pAsa apane eka ziSya ko par3hAyA / usako saba taraha se yogya va sarvaguNa sampanna banAkara AcArya pada para sthApita kara diyA / paramparAnusAra ApakA nAma devagupta sUri niSpanna kiyA / jaba gaccha kA sampUrNa bhAra devagupasUre ne sambhAla liyA to kRSNArSi svataMtra hokara vihAra karane lge| Ara grAmAnugrAma vihAra karate hue eka samaya nAgapura meM gvAre nAgapura nivAsiyoM ne ApakA bahuta hI zAnadAra svAgata kiyaa| Apane bhI apanA prabhAvazAlI vaktRtva pArambha rakhkhA / jana samAja bar3e hI utsAha se prati dina vyAkhyAna meM upasthita hone lgii| Apa bar3e hI vidyAbalI evaM camatkArI mahAtmA the| ataH apanI camatkAra zakti ke anupama prayoga se nAgapura nivAsI seTha nArAyaNa ko jainadharma kI ora AkarSita karake unake 400 kuTumbiyoM ko jaina dharmAnuyAyI banA liye / zreSTi varyazrInArAyaNa to kRSNArSi kA pUrNa bhakta bana gyaa| vAstava meM sarvatra camatkAra ko hI namaskAra kiyA jAtA hai / kRSNArSi ke anupama upadeza ko zravaNa karane se nArAyaNa ke hRdaya meM jaina mandira banAne kI pavitra evaM navIna bhAvanA ne janma le liyaa| apane nyAyopArjita dravya kA sadupayoga karane meM jina mandira nirmANa ko hI unhoMne sarvottama sAdhana samajhA / basa, ukta bhAvanA se prerita ho vaha samaya pAkara kRSNArSi se prArthanA karane lagA-gurudeva ! merI bhAvanA eka jina mandira banavA kara dravya kA sadupayoga karane kI hai| kRSNArSi-jahAsuha" zreSTivarya ! mAndira banavA kara darzanapada kI ArAdhanA karanA zrAvakoM kA parama kartavya hai| pUrvakAlIna aneka udAra nararatnoM ne jaina mandiroM kA nirmANa karavA kara puNya sampAdana karane ke sAtha hI sAtha apane nAma ko bhI amara kara diyaa| mandira eka dharma kA stambha hai, yaha mahAn puNyopArjana kAraNa evaM aneka bhAvukoM ke kalyANa kA sAdhana hai| isa kArya meM jarAsA bhI vilamba karanA bahuta vicAraNIya hai / zreSTi ne bhI gurvAjJA ko 'tathAstu' kaha kara zirodhArya kara liyaa| apane manogata bhAvoM kI siddhi ke liye bahumUlya bheMTa ko lekara vahAM ke rAjA ke pAsa gayA aura mandira ke liye bhUmi kI prArthanA karane lagA rAjA para zreSTi kA acchA prabhAva thA ataH rAjA ne kahA-zreSTivarya ! tuma bahuta hI bhAgyazAlI ho jo jana kalyANArtha mandira banavAkara Atma kalyANa kara rahe ho / isa aAtma kalyANa ke kArya meM merI ora se tumheM bhUmi ke liye chUTa hai / mandira ke liye tumheM jo sthAna yogya mAlUma par3e-tuma prasannatA ke sAtha AvazyakatAnukUla parimANa meM le sakate ho / isa parama puNyamaya kArya meM itanA hissA to merA bhI rahane do / bhUmi ke liye lAI huI isa bheMTa ko punaH lejAo / seTha ne atyanta kRtajJatA pUrvaka rAjA ke hArdika bhAvoM kA abhinandana kiyaa| vaha vaMdana kara apane ghara AyA aura apane guruzrI se isa viSaya meM parAmarza kara nAgapura ke durga meM mandira banavAnA prArambha kara diyaa| jaba kramazaH mandira taiyyAra hogayA to nArAyaNa seTha ne kRSNArSi se prArthanA kI prabho ! mandira taiyyAra hogayA hai| ataH isakI pratiSThA karavA kara hameM kRtArtha kreN| ApazrI ke mantroM se to pASANa bhI pUjanIya bana jAtA hai| kRSNArSi ne kahA ki he-bhAgyazAlI ! tumane bar3A hI uttama kArya kiyA hai| jaba mandira taiyyAra ho muni kRSNarSi kA camatkArI jIvana 185 1473 Jain Education Intemational
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gayA to pratiSThA bhI jaldI hI honI cAhiye para zreSTivarya ! hamAre pUjya AcAryazrI devaguptasUrijI abhI gujarAta meM vicarate haiM ataH pratiSThA bhI unhIM pUjya puruSoM ke hAtha se honA acchA hai / tuma AcAryazrI ko zrAmantraNapatra bheja kara yahAM bulAne kA prayatna kro| guru ke vacanoM ko vinayapUrvaka svIkRta kara seTha nArAyaNa ne apane putroM ko prArthanA patra ke sAtha AcAryazrI ke sevA meM gurjara prAnta kI ora bhejA / unhoMne prAcAryazrI ke nirdiSTasthAna para jAkara sUrijI ko prArthanA patra diyA va nAgapura padhArane kI prAgrahapUrNa prArthanA kii| sUrijI ne bhI lAbha kA kAraNa socakara prArthanA ko svIkAra karalI / AcAryazrI jaya kramazaH vihAra karate hue nAgapura padhAre to tatrastha zrIsaMgha evaM * nArAyaNa seTha ne ApakA bhavya svAgata samAroha kiyaa| tatpazcAt zubha muhUrtakAla meM sUrijI evaM kRSNarSi ne seTha ke mana ke manoratha ko pUrI karane vAlI mahAmAGgalika pratiSThA karavAI jisase jainadharma kI paryApta prabhAvanA huI / zreSTivarya nArAyaNa kA banavAyA huA mandira itanA vizAla thA ki usa mandira kI vyavasthA ke liye 72 puruSa va 72 striyAM sabhAsada nirvAcita kiye gaye / isase yaha nirvivAda kahA jA sakatA hai ki usa samaya striyAM bhI mandiroM kI sAra sambhAla meM sabhAsada ke rUpa cunI jAtI thii| muni kRSNArSi jaise utkRSTa tapasvI the vaise vidyAmantra meM bhI parama nipuNa the| Apane sapAdalakSa prAnta meM paribhramana karake jaina dharma kA sarvatra sAmrAjya sthApita kara diyA / kyA rAjA aura kyA prajA ? saba hI ApakI ora AkarSita the| muni kRSNArSi ne kaThora tapa ke prabhAva se bahuta sI labdhiyAM prApta karalI thii| Apane apane labdhi prayoga se giranAra maNDana bhagavAna neminAtha ke darzana kara guDAgrAma hote hue mathurA nagarI ke pArzvanAtha ke darzana kiye| pazcAt kSIra samudra ke jala sadRza dugdha kSIra se pAraNA kiyaa| ekadA kRSNArSi ne prAcAryazrI devaguptasUri se prArthanA kI-pUjyavara ! Apa, apane paTTa para kisI yogya mani ko sarimantra kI ArAdhanA karavA kara paTTadhara banA diijiye| isase gaccha paramparA ra paramparA avicchinna rUpa se calatI rhegii| kAraNa, AcAryazrI kakasUri ke svargavAsa ke pazcAt bhI kaI arse taka paTTa khAlI rahA phira maiMne anya gacchiyoM se Apako sUrisadArAdhana karavAyA ataH Apa apanI maujUdagI meM hI yogya muni ko sUripadArUr3ha karadeM to bhaviSya ke liye hitakara hogaa| AcAryazrI deghagupta sUri ne kRSNArSi kI bAta ko yathArtha samajha kara apane paTTapara muni jayasiMha ko sUri mantra kI ArAdhanA karavA kara apanA paTTadhara banA liyA / paramparAnusAra ApakA nAma siddhasUri rakha diyA / siddhasUri ne bhU bhramana kara kaI nara nAriyoM ko dIkSA dekara gaccha ko khUba vRddhi kI / zrIsiddhasUri ne bhI apane vIradeva nAma ke ziSya ko sUri banAkara ApakA nAma kakkasUri rakha diyA / kakkasUri ne apane ziSya vAsudeva ko sUri banavA kara unakA nAma zrIdevaguptasUri niSpanna kiyaa| isa prakAra isa zAkhA meM uttarottara vRddhi hotI gaI para kalikAla ke isa krUra sAmrAjya meM eka gaccha kI isa prakAra vRddhi honA prakRti se asahya thA / pariNAma svarUpa AcAryazrI devagupta sUri ke sthAna para siddhasUri hue| Apa eka samaya amarapurI sadRza samRddhizAlI candrAvatI nagarI meM padhAre / zrIsaMgha ne ApakA bahuta hI samAroha pUrvaka zAnadAra svAgata kiyA / ApakA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisakA jana samAja para acchA prabhAva par3atA thaa| eka samaya AcAryazrI siddhasUri ke zarIra meM ujjavala vedanA utpanna hogaI / ApazrI ke zarIra kI cintanIya hAlata ko dekha kara zrIsaMgha ne Agraha kiyA-pUjyavara ! Apa cirakAla taka zAsana kI sevA karate raheM yaha hamArI zubha bhAvanA hai phira bhI apane paTTa para kisI yogya muni ko paTTadhara banAdeM to acchA hai| zrIsaMgha kI ukta prArthanA para sUrijI ne vicAra kiyA zarIra kA kyA vizvAsa hai ? yadi zrIsaMgha kA aisA Agraha * bhAge calakara devI cakrezvarI ke varadAna se preSThi mArAyaNa kI santAna varadiyA nAma se prasida huii| inhIM ko Aja varadiyA kahate haiN| varadiyA kA hI varaDiyA apabhraMza hai| inakI paramparA meM punar3azAha bar3A hI nAmI hubhaa| 1474 ... nAgapura ke nArAyaNa seTha ke mandira kI pratiSThA
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1508 - 1528 hai to merA bhI kartavya hai ki maiM apane paTTapara kisI yogya muni ko paTTadhara banA dUM / basa, zrIsaMgha kI samucita prArthanA ko mAna dekara zubha muhUrta meM apane suyogya ziSya harSavimala ko sUrijI ne sUri padArUr3ha kara diyA / paramparAnusAra ApakA nAma kakkasUri rakha diyA / apane pAsa meM sAdhuoM kI adhikatA hone se kakkasUri ko AsapAsa meM vihAra karane kI AjJA de dii| sUrijI ke AdezAnusAra nUtanAcArya bhI kaI muniyoM ke sAtha vihAra kara gaye / kAlAntara meM zrIsiddhasUrijI puNya karmodaya se sarvathA roga vimukta hogaye para nUtanAcArya kakasUri vApisa Akara AcAryazrI se na mile isase siddhasUrijI ne apane pAsa ke sAdhuoM ko bhejakara kakasUri bulavAye para ve gaccha nAyakajI ke bulavAye jAne para bhI sevA meM upasthita na hue| isa hAlata meM sUrijI ke hRdaya meM zaMkA paidA huI ki - merI maujUdagI meM bhI inakI yaha pravRtti hai to mere bAda ye gaccha kA nirvAha kaise kareMge ? aba punaH gaccha ke samucita rakSaNa ke liye nUtana AcArya banAnA cAhiye / basa, zrIsaMgha ke parAmarzAnusAra ApazrI ne apane vidvAna evaM yogya ziSya zrI merutila kopAdhyAya ko sUri pada pradAna kara unakA nAma sUri rakha diyA / tat pazcAt AcAryazrI siddhasUri anazana pUrvaka candrAvatI meM svargastha hogaye / isa samaya siddhasUri ke do paTTavara ho gaye the / una donoM kA hI nAma kakasUri hI thA / pahile sUri banAye ye kasUra kI zAkhA caMdrAvatI kI zAkhA aura bAda meM banAye kakkasUri kI mUla khaTakuMpa zAkhA hI rhii| ina donoM zAkhAoM ke AcAryoM kI paTTaparamparA kakasUri, deva guptasUri aura siddhasUri ke nAma se calI A rahI hai / candrAvatI kI zAkhA kahAM taka calI isakA patA nahIM para khaTakuMpa nagara kI zAkhA to naMgI pausAloM ke nAma se bIsavIM zatAbdI meM bhI vidyamAna hai / khetasIjI aura khIvasIjI nAma ke do yati acche vidvAna evaM prasiddha isa zAkhA meM the / ApakI gAdI para eka yati isa samaya bhI maujUda hai / ina siddhasUri kI santAna paramparA ke kaI AcAryoM ne mAndira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI jinake zikSA lekha milate haiM / zrastu / 1 AcArya zrI kakkasUri - mAroTa koTa nagara / meM joiyA ( kSatriya) vaMza kA kAkU nAma kA mANDalika rAjA rAjya karatA thA / usane apane prAcIna kile prakoTa ko, apanI vizAla bala vRddhi liye va dRr3ha durga banAne ke hetu nIMva ke liye bhUmi khudavAI / nIMva se bhagavAn neminAtha kI vizAla mUrti nikala aaii| prabhu pratimA ko bhUgarbha se nikalI huI dekha rAjA kI prasannatA kA pArAvAra nahIM rahA / usako bhaviSya kA zubha zakuna samajha rAjA ne vidvAna jyotiSI ko bulA kara isa viSaya meM pUchatAcha kI to unhoMne kahA - rAjan kAryArambha meM prabhu pratimA se bar3hakara aura kyA zubha zakuna ho sakatA hai ? yaha to nagara ke va Apake liye paramahita, sukha, kSema evaM kalyANa kA kAraNa hai| isa prakAra apane manako pUrNa saMtuSTa kara rAjA ne nAgarikoM ko bulavA kara kahA- hamAre sukRtodaya se pratyakSa bhagavAna kI pratimA pragaTa huI hai| ataH ise Apa sambhAleM aura mere dravya se mandira banavA kara pratimAjI kI pratISThA karavAveM / zrAvakoM ne bar3e hI harSa ke sAtha rAjA ke dezako zirodhArya kara liyaa| basa, zubhamuhUrta meM zilpajJa kArIgaroM ko bulA kara mandira banAne kI AjJA dI / kArIgaroM ne vRhat saMkhyA meM mandira kA kArya prArambha kara diyA aura kramazaH vaha nirvighna sampanna bhI hogayA / mandira banAne meM vizeSatA yaha thI ki rAjA va antaHpura samAja bhI apane mahala meM raha kara prabhu pratimA kA darzana nirvighnatayA kara sakatA thA / isI suavasara para AcAryazrI kakasUrijI kA padhAranA siMdha prAnta meM hogayA / AcAryazrI ke padArpaNa ke zubha samAcAroM ko prApta kara rAjA kI ora se pradhAna maMtrI aura nagara ke nAgarika sUrijI kI sevA meM hAjira hue / unhoMne apane mAroTakoTa nagara ke saba hAla kaha kara pratiSThA ke liye Agraha pUrNa prArthanA kii| sUrijI ne bhI lAbha kA kAraNa socakara zrIsaMgha kI prArthanA ko saharSa svIkAra krlii| Apa tatkSaNa mAroTa koTa, ukta prArthanAnusAra padhAra bhI gye| rAjA Adi nAgarikoM ne sUrijI kA acchA svAgata kiyA / rAjA ke tyAgraha se sUrijI ne zubhamuhUrta meM bar3e hI samAroha se neminAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI / rAjA siddhasUrijI ke paTTapara do zrAcArya 1475
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1074-1108] [ bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa kI ora se bhagavAna kI bhakti ke liye parikara va pUjA kI atyuttama sAmagrI kA yathocita prabandha kara diyA gyaa| usa samaya mArakoTa meM zrAvakoM ke cAra sau ghara tathA pAMca pauSadhazAlAeM thii| isase anumAna kiyA jAtA hai ki mAroTakora eka samaya jainiyoM kA kendra sthAna thaa| jainiyoM kI itanI vizAla AbAdI ke anusAra mAroTakoTa meM isake pUrva bhI kaI mandira * hoMge aisA anumAna kiyA jAtA hai / __ mAroTakoTa ke rAjA ke banavAye mandira kI pratiSThA karavAne se rAjA prajA para jainadharma kA bahuta hI prabhAva pdd'aa| yathA rAjA tathA prajA kI lokoktayAnusAra rAjA ne jaina dharma svIkAra kara liyA to prajA ke liye kahanA hI kyA thA ? ___ sUrijI mAroTakoTa kI pratiSThA ke pazcAt bhramana karate hue rANakadurga meM pdhaare| vahAM bhI ApakA vyAkhyAna hamezA huA karatA thaa| vahAM ke rAjA suradeva bhI hamezA zrApake vyAkhyAna meM AyA karate the| sUrijI ne ekadA mandira banavAne ke kalyANakArI puNya evaM bhaviSya ke lAbha ko batalAte hue pharamAyA kijahAMtaka mandira yathAvat banA rahatA hai vahAM taka zrAvaka samudAya unakI sevA pUjA kiyA karatA hai| unake isa lAbha kA yatkiJcita bhAga mandira banAne vAle ko bhI milatA hai / isake spaSTI karaNa ke liye mArakoTa ke rAjA kA tAjA udAharaNa sunAyA jisase rAjA suradeva kI icchA bhI apanI ora se mandira banavAne kI hogaI / usane zrAvakoM ko bulavA kara apane nijake dravya se bhagavAna zAntinAtha ke mandira ko banAne kI AjJA pradAna krdii| basa, phira to dera hI kyA thI ? zrAvakoM ne yathA kramaH zIghra hI mandira taiyyAra karavA diyA / jaba mandira acchI taraha se taiyyAra hogayA to rAjA ne sUrijI ko bulavA kara mandira kI pratiSThA karavAI / isa zubha kArya meM rAjA ne svarAjakIya prabhAvanAnusAra puSkala dravya vyaya kiyA aura Ane vAle svadharmI bandhuoM ko acchI prabhAvanA dii| sUrijI bar3e hI dIrghadarzI the / ataH ApazrI ne pUrvokta donoM mandiroM kI pratiSThA karavAkara una bhapatiyoM ko aisA upadeza diyA ki prati varSa una donoM kI ora se apane 2 mandira meM aSTAhnikA mahotsava bhI hone lgaa| rAjA ne sUrijI ke sarva anukUla vacanoM kA deva vANI ke anusAra sAdara svIkAra kara liyaa| AcAryazrI kakasUri ke pAsa eka zAnti nAmakA muni thA / vaha jaise vidvAna evaM vaktRtvakalA meM nipuNa thA vaise dharmAbhimAnI bhI thaa| kabhI 2 sarijI ke sAtha bhI vAda karatA thA para vaha bAda kevala zakavA thA apitu paramArthika rahasya ko liye hue rahatA thaa| eka dina guru ziSya mandira ke viSaya meM bAteM kara rahe the, itane meM sUrijI ne pUchA-zAnti ! tU bhI kisI rAjA ko pratibodha dekara mandira banavAvegA ? isake uttara meM zAnti ne turanta uttara diyA-pUjyezvara ! yadi maiM kisI rAjA ko pratibodha dekara mandira banavAUMgA to pratiSThA karane ko to Apa padhAroge na ? sUrijI ne kahA-bezaka ! basa, phira to thA hI kyA, zAnti muni ne sUrijI kI AjJA lekara vihAra kara diyaa| kramazaH tribhuvanadurga meM jAkara vahAM ke rAjA ko pratibodha diyaa| dharmopadeza dete hue mandira ke viSaya ko mukhya rakkhA / jaina mandira banavA ke ananta puNyopArjana karane ke kile ke khoda kAma se bhUgarbha se neminAtha bhagavAna kI jaina pratimA milI isase yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki eka samaya sindha prAMta meM jainadharma rAjAoM kA dharma rahA thA / AcAryazrI yakSadevasUri aura kakkasUri ke jIvana vRtta se spaSTatayA pAyA jAtA hai ki-sindha prAnta meM prAyaH rAjA prajA kA dharma jainadharma hI thA / Age calakara hama isa viSaya meM batalAveMge ki-vikrama kI terahavIM zatAbdI meM sindha prAnsa meM kevala eka upakeza gacchIya prAvaka ke bhadhikAra meM pA~ca so mandira the| caudahavIM zatAbdI taka siMdha meM lunAzAha jaise dAnI mAnI puruSa siMdha dharA ke alaGkAra rUpa basate the| musalamAnoM ke karatApa yAnI tApUrNa bhatyAcAra se siMdha prAnta kA tyAga kara zrAvaka loga marudharAdi prAntoM meM cale gaye the| dUsare muniyoM ke vihAra kA bhI abhAva hogayA isI se bhAja siMdha dharA jaina samAja vihIna hogaI hai| 1476 Jain Education international For Private & Personal zrAcArya zrI ke ziSya zAnti muni kA tAnA....ra
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 dRSTAnta, udAharaNa batalAye / rAjA ne muni zAnti ke upadeza ko hRdayaGgama kara apane durga meM eka mandira bnvaayaa| jaba mandira taiyAra hogayA to rAjA ne zAnti mani ko balavAkara kahA-garuva mandira taiyyAra hai isakI pratiSThA karavAiye / muni ne kahA-rAjan ! pratiSThA to hamAre prAcArya hI karavA sakate haiN| Apa AcAryazrI kakkasUri ko bulvaaiye| isa para rAjA ne apane pradhAna puruSoM ko bhejakara sUrijI ko bulvaayaa| jaya sUrijI tribhuvanadurga meM padhAre to rAjA, prajA evaM zAnti muni ne gurudeva kA bhavya svAgata kiyaa| zAntimuni ne sUrijI se arja kI, AcArya deva ! mandira taiyyAra hai, pratiSThA karAveM / sUrijI ne dharma sneha se kahA-zAnti ! tU bhAgyazAlI hai| sUrijI ne zubha muhUrta evaM sthira lagna meM pratiSThA karavAkara jainadharma kI paryApta prabhAvanA kI / sUrijI ke prakhara prabhAvavardhaka upadeza se rAjA ne apane rAjya meM sarvatra ahiMsA kI udghoSaNA kara jainadharma kA pracAra bddh'aayaa| ahA-tAnA-mAnA ho to bhI aisA ho ki jisase jainadharma kI prabhAvanA ho / prAcAryazrI ne to kevala tAne meM hI zAnti muni ko kahA thA para zAnti muni ne to use hI pratyakSa karake batalA diyA, kyA yaha kama mahatva kI bAta hai| usa samaya ke AcArya cAhe caitya meM Thaharate hoM para jainadharmAnurAga to unake nasa 2 meM bharA huA thaa| ve jahAM jAte vahAM hI naye jaina banA dete / isase pAyA jAtA hai ki usa samaya ke AcArya bar3e hI prabhAvazAlI, upravihArI, utkRSTAcArI the tabhI to rAjA mahArAjAoM para unakA prabhAva par3atA thaa| AcArya kakasUrijI ma0 yugapravartaka, mahAprabhAvika AcArya hue| ApazrI kA jaina samAja para jo upakAra hai vaha bhUlA nahIM jA sakatA hai| prAcAryazrI devaguptasUri aura vINAvAda-caMdrAvatI ke prAgvaTa vaMzIya vIra jagadeva ne AcAryazrI kakasUri ke upadeza se dIkSA lI thii| samayAntara jaba unhoMne sUripada yogya sampUrNa guNoM ko dhAraNa kara liyA taba AcAryazrI kakasUrijI ma0 ne Apako sUripada pradAna kara paramparAnusAra ApakA nAma devaguptasUri niSpanna kara diyaa| jaba AcAryazrI kakasUri kA svargavAsa hogayA tatra gaccha kA sampUrNa bhAra zrI devaguptasUri para thA pdd'aa| gaccha kA asAdhAraNa uttaradAyitva Apake sira para thA tathApi Apa jinabhakti meM itane tallIna rahate ki kabhI 2 bhaktyAveza meM bINA ko bhI bajAne lagate / yA kArya cAritra vRtti vighAtaka thaa| ataH zrIsaMgha ke pramukha vyaktiyoM ne unase kahA-prAcArya deva ! yaha kArya Apa jaise mahApuruSoM ke lAyaka nahIM hai| yadi ApakI bhI isa prakAra kI pravRtti ( sAdhudharma ke pratikUla ) ho gaI taba to Apake ziSya samudAya para bhaviSya meM isakA kyA prabhAva par3egA ? para isa prakAra kI vinayapUrNa prArthanA para amala karane ke bajAya Apa apanI pravRtti pUrvApekSA bhI dUnI raphtAra se bar3hAne lge| vivaza sakala zrIsaMgha eka sthAna para ekatrita ho AcAryazrI ko vINA bajAne rUpa anucita pravRtti ke liye sakhta upAlambha diyaa| isa vyasana ko sarvathA tyAga karane ke liye unheM hara taraha se bAdhya kiyA para sUrijI ko to jinabhakti rUpa gAyana va vINA kI jhaMkAra ( jo jina bhakti ko dviguNita karatI thI) itanI priya thI ki ve use nahIM tyAga sake / jaise madonmatta hAthI aMkuza kI kiJcita bhI paravAha nahIM karatA usI taraha sUrijI ne zrIsaMgha kI isa bAta para kucha bhI lakSya nahIM diyaa| AcAryazrI ne prAgvaTa jaise pavitra evaM ucca khAnadAna meM janma liyA thaa| ye svabhAva se hI gambhIra evaM zAstramarmajJa the| ve samajha gaye ki vINAvAdana zAstra niMdya muni niyama vighAtaka hai| merI yaha pravRtti sAdhu dharma ke pratikUla evaM anucita hai para aba mere se chUTanA bhI azakya hai, phira bhI zAstra evaM zrIsaMgha ke khilApha isa prakAra kI pravRtti rakhane meM jina zAsana ko kSati hI hai / ataH yA to isa heya pravRtti ko chor3anA yA isa vANIvAda aura AcArya devaguptasari 1477 www.aneitorary.org
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pada kA tyAga karanA hI zreyaskara hai| isa para khUba dIrgha dRSTi se vicAra kara sUrijI ne saMgha ke samakSa gadgad svara se kaDA-mahAnubhAvoM meM yaha jAnatA hU~ ki merI yaha pravRtti sarvathA anapAdeya hai para aba maiM merI AtmA para vijaya prApta karane meM sarvathA asamartha huuN| merI Antarika abhilApA to mere pada para anya kisI yogya muni ko sUri banA kara anya pradeza meM cale jAne kI hai jisase Apa (sakala zrIsaMgha ) ko santoSa ho aura merI jinabhakti meM bhI kiJcit bAdhA upasthita na ho| AcAryazrI ke ekadama mamatva rahita vacanoM ko sunakara zrIsaMgha ko Azcarya evaM duHkha huA kAraNa, eka suyogya AcArya bilakula nirjIva kAraNa ke liye pada tyAga kareM yaha sarvathA vicAraNIya thaa| zrIsaMgha ne sUrijI ko bahuta hI samajhAne kA prayatna kiyA para pariNAma santoSajanaka na nikalA / lAcAra saMgha ko AcAryazrI kA kahanA svIkAra karanA par3A / sUrijI ne bhI apane yogya ziSya guNabhadra muni ko sUri pada pradAna kara paramparAnusAra ApakA nAma zrIsiddhasUri rakha diyaa| Apa padatyAga kara siddhAcala para cale gaye aura apanI jindagI zatruJjaya giranArAdi pavitra tIrthoM para tIrthakaroM kI bhakti meM hI vyatIta kii| __ karma ke akATya siddhAntAnusAra jisa jisa jIva ke jina 2 karmoM kA kSayopazama evaM udaya hotA hai, tadanusAra hI jIva kI pravRttiyAM hojAtI haiM phira bhI jAti evaM kulakA yathocita prabhAva par3e binA nahIM rhtaa| zrIsaMgha ke upAlambha evaM zAstra maryAdA evaM jina zAsana kI bhAvI kSati ko lakSya meM rakha sUrijI ne apanA pada tyAga karane meM bhI vilamba nahIM kiyA / kevala padatyAga hI nahIM apitu apane veza meM bhI yathAnukUla parivartana kara DAlA / yadyapi bhakti karanA burA nahIM thA tathApi sAdhu karttavya ke pratikUla hone se Apane sAdhu veza kA bhI tyAga kara diyaa| isa ghaTanA kA samaya paTTAvalI meM vi0 saM0 665 kA batalAyA hai / ye bhinnamAla zAkhA ke prAcArya the aisA paTTAvaliyoM meM ullekha hai| AcArya kakasUrijI jisa samaya DAmarela nagara meM jainadharma kA pracAra khUba joroM se bar3hA rahe the para yaha bAta kaI svArthI logoM se sahana nahIM huI ataH una logoM ne kisI vidyAmantra bAdI ko DAmarela nagara meM bulavAkara apanA pracAra-kArya bar3hAne kA prayatna zuru kiyA aura bhadrika janatA ko bhautika camatkAroM se apanI ora AkarSita bhI karane lgaa| ThIka hai paramArtha ke ajJAta loga isa loka ke svArtha meM andha banakara apane iSTa meM zaMkA karane laga gaye sAdhAraNa janatA hI kyoM para vahA~ ke rAva hamIra bhI una mantra bAdiyoM ke bhrama cakara meM bhramita ho gayA ataH agrezvara logoM ne sUrijI se prArthanA kii| isa para sUrijI ke pAsa guNasundara muni jo vidyAmantroM kA pAragAmI thA usako Adeza de diyaa| ataH muni guNasu dara rAja sabhA meM gayA aura rAva hamIra ko kahA ki zrApa paramparA se jainadharma ke upAsaka haiM aura Atma kalyANa ke liye jainadharma sarvotkRSTa dharma hai para isake sAtha jainadharma meM vidyAmantra kI bhI kamI nahIM hai yadi Apako parIkSA karanI ho to hama taiyAra haiM ityAdi preraNAtmika zabdoM meM rAvajI ko utsAhita banAyA isa para rAvajI ne Aye huye vidyAvAdiyoM ko kahA aura unhoMne apanI parIkSA dene kI utkaeThA batalAI una logoM kA khyAla thA ki itane dinoM meM jaina sevar3e kucha bhI bola nahIM sake to aba ve kyA kara skeNge| jaina sevar3e kevala tyAga vairAgya ke hI upadezaka hai ityAdi ThIka nizcaya dina donoM pakSa ke sAdhu va unake bhakta loga gaja sabhA meM upasthita hue aura apane 2 vidyAmantra kI parIkSA denI prArambha kii| paTTAvalIkAra likhate haiM ki vividha prakAra se prayoga kiyA para Akhira meM vijayamAlA jainoM ke hI kaNTha meM zobhAyamAna huI / yahI kAraNa thA ki dUsare dina vAdI gupacupa rAtri meM hI palAyana hogayA aura AcArya kakkasUri apane ziSyoM ke parivAra se vaha cAturmAsa DAmarela nagara meM hI kara diyaa| 1478 Jain Educaton international For Private & Per vidyAmantra bAda meM vijayamAlA jainoM ke kaNTha meM rainelibrary.org
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 50-AcAryazrI siddhasUrijI mahArAja (11 vA~) siddhasUri rathAja niSTha gaI zAkhA suranaM mahat , vidyA landhi gaNeSu labdha mahimo vApAkhya nAgAnvaye / kaMdarpaNa ca nirmite subhavane gacchIya sUrareyam , loke bhAva hareti nAmaka tayA khyAtasya copadravam / zAntvAneka janA~zca jaina matakAn kRtvA sudharmA vratI, jAtA'neka janAdRtaH zubha guNo dharma prabhA vardhakaH sAhityaka susevayA ca samayaM nItvA vyayaM avyayam dRSTavA jJAna mayena zuddha nayana dvandvana prApnosaram // rama zraddheya, zAsana prabhAvaka, nAnA camatkAra vidyA-kalA vibhUSita, dIrgha tapasvI, nyAya vyAkaraNa-kAvya-tarka chanda alaMkArAdi vividha zAstra vizArada cAritra cUDAmaNi, utkRSTa kriyApAlaka, mahopakArI AcAryazrI siddhasUrIzvarajI mahArAja jaina jagata ke ke alaGkAra svarUpa paramAdaraNIya-pUjanIya the| Apane apanI sakala zaktiyoM ke saMyoga evaM apAra pANDitya ke AdhAra para jina-zAsana kI jo sevA prabhAvanA evaM vRddhi kI hai vaha nizcita hI stutya hai| Apake jIvana sambandhI choTI moTI camatkAra pUrNa ghaTanAoM kA savizada ullekha kiyA jAya to sambhavataH eka khAsA moTA grantha taiyyAra ho jAya para hama utanA lambA caur3A varNana nahIM karate hue Apake jIvana sambandha kI pramukha ghaTanAoM kA hamAre ipsita uddezyAnusAra saMkSipta hI varNana kreNge| inhIM ghaTanAoM ke zrAdhAra para vAcaka samudAya AcAryazrI ke camatkAra pUrNa caritra kA savizeSAnumAna kara skege| bhAratIya vividha prAntoM meM vyApArAdi se samRddhizAlI, bhArata-bhU-alaMkAra svarUpa suvizAla marudhara prAnta jaga vizruta hai / isI pavitra marubhUmi meM bhinnamAla nAmaka eka aitihAsika nagara thaa| isake pUrva isa nagara kA nAma zrImAlapura thA / lakSmIdevI vahAM kI adhiSThAyikA thI ataH vahAM ke loga koTyAdhIza lakSadhIza ho to Azcarya kI bAta hI nahIM hai| daridraya duHkha to unase kosoM dUra bhAga gayA thaa| jisa nagara kI adhiSThAyikA hI lakSmI ho vahAM daridratA kA nivAsa sambhava bhI kaise hai ? loga dhanadhAnya, jana parivAra se samRddhizAlI evaM pUrNa sukhI the| udvignata evaM khinnatA ke sthAna para sarvatra prasannatA hI dRSTigocara hotI thii| bhinnamAla nagara kA prAkRtika dRzya mana mohaka evaM AnaMdotpAdaka thaa| vividha varSoM se varNita prAsAda zreNiyoM kI utuMgatA evaM phala puSya pAdapaya kali kAdi se parizobhita upavanoM kI kamanIyatA, kuJja, nikuJja kUpa sarovara vApikAoM kI ramaNIyatA svargapurI ke sauMdarya kA spardhA ke sAtha tiraskAra kara rahI thI / basanta Rtu ke sundara samaya meM Anandonmatta kokilakAkalI, vRkSoM para baiThI huI vihaMgama rAzi kalarava zrama se atyanta amita mAnava ke athAha zrama ko kSaNa bhara meM apaharaNa kara letA thA / vividha RtuoM kA vividha sauMdarya nizcita hI apUrva thaa| ___ pAThaka, pUrva prakaraNoM meM par3ha Aye haiM ki AcArya svayaMprabhasUri ne sarva-prathama marubhUmi meM padArpaNa marudhara deza aura bhinnamAla nagara 1476 Jain Education Internationa
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kiyA thA / mAravAr3a prAntIya bhImAla ( bhinnamAla ) nagara meM Apane saba se pahile jainadhana ke bIjAropaNa kiye / rAjA jayasenAdi 10000 gharoM ko parama pavitra jainadharma kI dIkSiA se dIkSita kara unheM satpathAnugAmI bnaayaa| isa taraha zrAcAryazrI ke kaThora prayatna se raktAmiSAhArI bhinnamAla nagara dharmapura bngyaa| sarvatra jainadharma kI ahiMsA-patAkAeM dRSTigocara hone lgii| para kAla kI kuTila gati evaM bhayAnaka cakra se koI bhI surakSita na raha sakA / yahI kAraNa thA ki kAlAntara meM rAjaputra bhImasena aura caMdrasena ke paraspara mano mAlinya hogyaa| basa candrasena ne AbU ke pAsa caMdrAvatI nagarI basAI jisase bhImasena kI dharmAndhatA se pIr3ita jaina janatA nUtana nagarI caMdrAvatI meM jaabsii| aba to zrImAla nagara meM zivadharmopAsaka hI raha gaye / isa hAlata meM rAjA bhImasena ne apane zrImAla nagara ke tIna prakATa vanavAye, jisameM prathama para koTa meM koTyAdhIza evaM arbapati, dUsare meM lakSAdhIza evaM tIsare parakoTa meM sarva sAdhAraNa janatA / isa prakAra nagara kI vyavasthA kara Apane apane nAma para nagara kA nAma bhinnamAla rakha diyA / jisa samaya kA hama itihAsa likha rahe haiM usa samaya bhinnamAla meM poravAloM zrImAloM ke sivAya upakeza vaMzIya loga bhI suvizAla saMkhyA meM AbAda the aura ve jaise vyApArI the vaise rAjya ke ucca padAdhikAroM para bhI pratiSThita the| ye loga dhanADhya evaM vyApAra kalA paTu the| inameM jagatprasiddha, narapuGgava bhaiMsAzAha seTha bhI eka the| pAThaka varga bhaiMsAzAha kI jIvana ghaTanAoM, vyApArika kuzalatAoM evaM ApakI mAtA ke dvArA nikAle gaye saMgha ke vRttAnta ko to pUrva prakaraNoM meM par3ha hI Aye haiM / jaina samAja ke liye hI nahIM apitu samasta vyApArI evaM jana sAdhAraNa samAja ke liye Apa gaurava ke viSaya the| Apa para AcAryazrI kakasUrijI mahArAja evaM Apake paTTadhara zrImAn devagupta sUrIzvarajI mahArAja kI parama kA thii| devI saccAyikA kA Apako iSTa thA aura usI prabala iSTa ke AdhAra para Apane kaI asAdhAraNa kArya kara dikhalAye the / aApane apane jIvana raMgamaJca para karma sUtradharoM kA vicitra 2 nATaka dekhA unake bhISaNa yAtanAoM evaM dAridraya janya asahya duHkhoM ko sahana kiyA para apane kartavya mArga se kiJcita bhI skhalita nahIM hue| ApakA hI nahIM para ApakI dharmaparAyaNA dharma-patnI zrImatI suganIvAI kA bhI isa bhayaMkara avasthA meM itanA uccakoTi kA dhairyya guNa rahA ki ve duHkhita hone ke bajAya samaya 2 para apane pati deva protsAhana evaM sahAyatA diyA karatI thI / nItikAroM ne mahilAoM ke guNa batalAye ve saba guNa mAtA suganI meM vidyamAna the| mAtA suganI udAra dila se pratyeka dharma kArya meM paramotsAha pUrvaka bhAga liyA karatI thii| ApakA jIvana bar3A hI zAntimaya evaM kalyANa kI zubha bhAvanAoM se otaprota thaa| bhaiMsAzaha aura suganI ke sAta putra va pAMca putriyAM thii| inameM dhavala nAma kA eka putra bar3A hI honahAra evaM puNyazAlI thaa| bhaiMsAzAha kI sagha aAzAeM usI para avalAmbita thI / gAIsthya jIvana, sambandhI sampUrNa kAryoM evaM vyApArika sthaloM meM dhavala kA sahayoga stutya, prazaMsanIya evaM AdaraNIya thaa| jisa samaya bhaiMsAzAha kI mAtAne tIrtha zrIzatruJjaya kA saMgha nikAlA thA aura kisI vizeSa kAraNa se bhaiMsAzAha kA saMgha meM jAnA na hosakA taba usa virAT saMgha kI saba vyavasthA kA bhAra dhavala para hI abalambita thA / dhArmika kArya meM kumAra dhavala kI zuru se hI abhiruci thI yahI kAraNa thA ki prAcAryazrI devagupta sUri kI sevA bhakti meM dhavala sadaiva upasthita rahatA thaa| AcArya devaguptasUri ne dhavala kI dhavala AtmA jAnakara eka dina upadeza diyA-dhavala ! yadi tU dIkSA le leto nizcita hI mere jaisA AcArya hokara saMsAra kA uddhAra karane meM samartha bana sakatA hai| dhavala-pUjya gurudeva ! merA aisA bhAgya hI kahAM hai ki dIkSA lekara ApazrI ke caraNAraviMda kI sevA kara sakU~ / pUjyezvara ! hama gRhastha haiM aura hamAre pIche unake upAdhiyAM lagI huI haiM, jinase mukta honA duHsAdhya 1480 dhavala kI vimalAtmA para upadeza kA prabhAva ,
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 hai| dhanya hai zrApa jaise tyAgI vairAgI zramaNa nirgranthoM ko jinhoMne sAMsArika jIvana sambandhI sampUrNa upAdhiyoM evaM prapazcoM kA tyAga kara mokSamArga jaise utkRSTatama mArga ArAdhana meM saMlagna hogye| gurudeva ! dIkSA, koI sAdhAraNa kArya nahIM hai / yaha istioM kA bhAra hama jaise gIdar3a kaise sahana kara sakate haiM ? sUrijI-dhavala ! terA kahanA kucha aMzoM meM ThIka hai ki saMsArI jIvoM ke aneka upAdhiyAM lagI rahatI haiM aura una upAdhiyoM se mukta hokara sarvathA svataMtra hone ke liye hI tIrthaMkara devoM ne upadeza diyA hai unake upadeza se kevala sAdhAraNa vyaktiyoM ne hI nahIM apitu bar3e 2 rAjA mahArAjA evaM cakravartiyoM ne bhI saba upAdhiyoM kA tyAga kara dIkSA svIkara kI hai| hamAre pAsa meM jitane sAdhu vartamAna haiM unake pIche bhI thor3I bahuta upAdhiyAM to avazya thI para saMsAra bhramana se bhayabhrAnta ho sarpakaMkulavat usakA tyAga kara Aja pramodapUrvaka mokSa mArga kI ArAdhanA kara rahe haiM / dUsarA dIkSA kA pAlana karanA kaThina hai, yaha bAta to sarvathA satya hI hai para jaba naraka nigoda ke dukhoM kA zravaNa karegA to jJAta hogA ki dIkSA kA duHkha usa duHkha ke samakSa nagaNya hI hai / tuma to kyA ? para seTha zAlIbhadra ko to dekho ki ve kitane sukumAla aura kitane dhanI the ? para jaba unhoMne bhI jJAna evaM anubhava dRSTi se saMsAra ke duHkhoM kA anubhava kiyA taba binA kisI saMkoca evaM kaThinAI ke sahasA hI saMsAra sambandhI sampUrNa sukha sAdhanoM kA tyAga kara dIkSA svIkAra karalI ataH Atma kalyANa kI bhAvanA vAloM ke liye dIkSA jaisA koI sukha hI nahIM hai / zAstroM meM to yahAM taka batalAyA hai ki pandraha dina kI dIkSA vAloM ko jitanA sukha hai utanA vyantara devatAoM ko bhI nahIM hai| isa taraha kramazaH eka varSa ke dIkSita vyakti ke sukho kI barAbarI savAthe-siddha mahAvimAna ke aneka RddhiyoM ke svAmI devatA bhI nahIM sakate haiN| dhavala ! jarA gambhIratA pUrvaka Antarika AtmA se bhAtmika anaMta sakhoM kA vicAra to kara ! are ye paudgalika sukha sAdhana to apanI sImita avasthA ko liye hue hI paidA hote haiN| ataH sarva samartha sAdhanoM ke hote hue hameM mokSa ke akSaya sukhoM kI prApti kA hI upAya karanA cAhiye jisase kabhI bhI hameM sAMsArika janma jarA maraNa rUpa duHkhoM kA anubhava nahIM karanA pdd'e| dhavala-gurudeva ! zrApakA kahanA to satya hai, para yadi maiM dIkSA lene kA vicAra bhI karUM to mere mAtapitA mujhe kapa dIkSA lene debeNge| sUrijI-dhavala ! tU dIkSA le yA mata le; isake liye hamArA koI aAgraha nahIM hai upadeza dekara kisI bhI bhavyAtmA kA kalyANa karanA hamArA parama kartavya hai aura usI kartavya dharma se prerita ho maiMne tujhe upadeza diyA hai| yadi terI Antarika icchA dIkSA lene kI ho to mere anumAna se bhaiMsAzAha kabhI bhI isa pavitra meM antarAya nahIM ddaaleNge| pahile to tU terI AtmA kA nizcaya karale / Atmika dRr3hatA evaM manaH sthiratA ke binA saMyama sAdhaka vRtiyoM kA nirvAha sarvathA duHsAdhya hai| ataH sarva prathama AtmA ko vairAgya ke pakke raMga se raMgatA anivArya hai| dhavala-guru mahArAja ! maiMne to merI AtmA se yaha dRr3ha nizcaya kara liyA hai ki mere mAtA pitA mujhe saharSa dIkSA ke liye AjJA pradAna kareMge to maiM binA kisI hicakicAhaTa ke ApakI sevA meM zIghra hI bhagavatI dIkSA svIkAra krluuNgaa| sUrijI-dhavala ! apanA kalyANa karanA yaha to eka sAdhAraNa bAta hai aura vaha gRhasthAvasthA meM raha kara hI sahaja sAdhya hai para dIkSA lekara zAsana kI sevA aura hajAroM kA kalyANa karanA yaha nibhita hI vizeSa kArya hai / mujhe yaha pUrNa vizvAsa hai ki tU dIkSA legA to gacchAdhipati banakara aneka bhavyoM kA kalyANa kregaa| dhavala-tathAstu gurudeva ! isa prakAra sUrijI ke AdaraNIya vacanoM ko saharSa svIkAra kara AcaryazrI sUrijI aura dhavala ke Apasa meM vArtAlApa ... 1481 Jain Edation International
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108 - 112= ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko vaMdana kiyA aura tatkAla apane kArya meM laga gayA / idhara sUrijI ke samparka se dhavala kI vairAgya bhAvanA dviguNita hone laga gii| jaba saMgha yAtrA kara punaH bhinnamAla AyA taba dhavala ne apane mAtA pitA se kahA - pUjyavara ! yadi Apa AjJA pradAna kareM to merI icchA sUrijI ke pAsa dIkSA lene kI hai / putra ke isa prakAra vairAgyamaya vacanoM ko zravaNa kara dhavala kI mAtA ko duHkha huA para bhaiMsAzAha ne tanika bhI raMja nahIM kiyaa| ve to prasanna citta hokara kahane lage beTA ! tU bhAgyazAlI hai| mere dila meM kevala eka yahI bAta thI ki mere ghara se koI eka bhAvuka dIkSA lekara Atma kalyANa kare to maiM sarvathA kRtyakRtya hojAUM kAraNa aba mere yahI kArya zeSa rahA hai| dekha, mandira maiMne banA liyA, aura saMgha mAtAjI ne nikAla diyA / sUripada kA mahotsava, cAturmAsa evaM Agama bhakti bhI kara cukA huuN| basa aba yahI eka kArya avaziSTa rahA hai jisakI pUrti tere dvArA ho rahI hai| beTA merA kartavya to yaha hai ki maiM bhI tere sAtha dIkSA lUM aura dIkSA aGgIkAra karanA maiM acchA bhI samajhatA hU~ para kyA karUM antarAya evaM cAritra mohanIya karma ke prabala udaya se dIkSA ke liye merA utsAha nahIM bar3hatA / dUsarI merI vRddhAvasthA AcukI hai aura vRddhA mAtA kI sevA karanA merA parama kartavya bhI hai| ataH icchA ke hote hue maiM dIkSA ke liye saba prakAra se lAcAra hU~ / apane patideva ke ukta samarthaka evaM vairAgyavardhaka vacanoM ko sunakara dhavala kI mAtA ko atizaya duHkha huaa| usane kopa ke sAtha kahA- Apa bhale hI dhavala ko dIkSA dilAne kA prayatna kareM para maiM dhavala ko kabhI bhI dIkSA nahIM lene dUMgI | bhaiMsAzAha ne kahA- maiM dhavala kI dIkSA ke liye prayatna nahIM karatA hU~ para dhavala kA nizcita vicAra dIkSA lene kA hogA to maiM anumodana avazya kruuNgaa| Apako bhI moha janya prema kA tyAga kara merI bAta kA samarthana karanA cAhiye kyoMki saMsAra meM janma lekara marane vAle to bahuta haiM para apane mAtA pitA evaM kula ke nAma ko ujjvala karane vAle virale hI haiM "sa jAto yena jAtena yAti vaMza samunnatim / parivartini saMsAre mRtaH ko vA na jAyate // " bhagavAn zrIkRSNacandra evaM rAjA zreNika ne apane kuTumba ko Adeza de diyA thA ki hamAre se to antarAya karmodaya ke kAraNa dIkSA lI nahIM jAtI hai para jo koI dIkSA lenA cAhatA ho usake liye hamArI saharSa AjJA hai / dIkSA kA mahotsava bhI hama loga karane ko taiyyAra haiN| bhalA apane svalpa svArtha ke liye dIkSA jaise mahatvapUrNa kArya meM antarAya denA kitanI bhUla hai ? aba to Apako prasanna citta hokara dhavala ko dIkSA kI AjJA pradAna karanI cAhiye / isa prakAra bhaiMsAzAha ne apanI dharmapatnI ko samajhAyA ki vaha bhI harSala ko dIkSA ke liye AjJA pradAna karane ko udyata hogaI / dharmaniSTha bhaiMsAzAha ne AcAryazrI devaguptasUri kI sevA meM jAkara nivedana kiyA ki pUjyavara ! bar3I khuzI kI bAta hai ki dhavala ApazrI ke pAsa dIkSA lene cAhate haiM / hamako isa viSaya kA bar3A hI gaurava hai| Apa khuzI se use dIkSA dekara usakA Atma-kalyANa kreN| sUrijI ne bhaiMsAzAha ke ukta nispRha evaM moha rahita vacanoM sunakara Azcarya kiyA ki isa prakAra apane suyogya putra ko dIkSA ke liye AjJA denA isa moharAjA ke sAmrAjya meM eka bhaiMsAzAha hI hai| kucha samaya taka gambhIratApUrvaka manana karane ke pazcAt sUrijI ne kahA- zAhajI ! dhavala bar3A bhAgyazAlI hai para Apa unase bhI adhika punyazIlI haiM ki jisase nirmohI kI taraha apane putra ko saharSa dIkSA ke liye AjJA pradAna kara rahe haiN| Apake jaise udAra gambhIra evaM nirmohI zrAvaka saMsAra meM kama hI haiN| isa taraha paraspara vArtAlApa hone ke pazcAt bhaiMsAzAha ne jina mandiroM meM aSTA nhikA mahotsava karavAnA prArambha kiyaa| sUrijI ne bhI dIkSA ke liye vaizAkha zuklA tRtIyA kA zubha muhUrta nizcita kiyA / dhavala ke anukaraNa rUpa meM karIba 11 nara nAriyAM dIkSA ke liye udyata ho gaye / bhaiMsAzAha ke 1482 Jain Education international * sAzAha kI putroM ko dIkSA kI zrAjJA For Private & Personal Use On www.jamullalary.org
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 mahA-mahotsava pUrvaka nirdiSTa samaya para sUrijI ne dvAdaza mumukSuoM ko bhagavatI jaina dIkSA dedI aura dhavala kA nAma dIkSAnaMtara muni indrahaMsa rakha diyaa| isa mahA mahotsava meM udAracitta dAnavIra bhaiMsAzAha ne pUjA, prabhAvanA va svadharmI bandhuoM ko prabhAvanA dene meM pA~ca lakSa dravya 'vyayakara kalyANakArI puNyopArjana kiyaa| idhara muni indrahaMsa sUrijI kI sevA meM rahakara vinaya, vaiyAktRtya bhaktipUrvaka jJAna-sampAdana meM saMlagna hogyaa| ApakI buddhi pahile se hI kuzAgra thI phira sUrijI mahArAja kI pUrNa kRpA taba to kahanA hI kyA ? zrApa svalpa samaya meM hI dhuraMdhara vidvAna ho gye| jainAgamoM ke alAvA vyAkaraNa, kAvya, tarka, chanda vagairaha ke pAraMgata ho gaye / SaT dravya evaM SaT darzanoM ke to Apa bar3e hI marmajJa the kaI vAdiyoM ke sAtha rAja-sabhAoM meM zAstrArtha kara jainadharma kI vijayapatAkA cAroM ora phaharA dI thii| vAdiyoM para ApakI itanI dhAka jamI huI thI ki ve Apake nAma mAtra se dUra 2 bhAgate the| AcArya devagupta sUri dharmopadeza karate hue eka samaya jAbalIpura nagara meM padhAre / vahAM ke zrIsaMgha ne ApakA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyaa| sUrijI mahArAja ne bhI saMgha ko prabhAvazAlI dharma dezanA dI jisakA jana samAja para paryApta prabhAva pdd'aa| zrIsaMgha ke atyAgraha se vaha cAturmAsa Apane jAbalIpura meM hI kiyaa| zrApazrI ke virAjane se janatA kA khUba utsAha bar3ha gyaa| zreSTi gautrIya zAha nimbA ne savAlakSa dravya vyaya kara mahA-prabhAvaka zrIbhagavatI sUtra kA mahA mahotsava kiyaa| varaghor3A caDhA kara zAnadAra jalUsa ke sAtha hAthI para bhagavatI sUtra kI sthApanA kara cAturmAsa meM bAMcane ke liye prAcAryazrI ke karakamaloM meM samarpaNa kiyaa| sUrijI ne bhI apane athAha pANDitya va ojasvI vaktRtvazailI se zravaNecchuka bhAvukoM ko bhagavatI sUtra sunA kara jAbalIpura meM navIna dhArmika krAnti macA dii| prasaGgAnusAra eka dina sUrijI ne paramapAvana tIrthAdhirAja zrIzatruJjaya ke mahAtmya kA bar3e hI prabhAvo. tpAdaka zabdoM meM vivecana kiyA jisase sakala zrotAoM kI icchA tIrtha yAtrA karane kI hogaI / botharA gautrIya zAha lAkhaNa ne vyAkhyAna meM hI caturvidha zrIsaMgha ke samakSa tIrthayAtrArtha saMgha nikAlane kI prArthanA kI zrIsaMgha ne zAha lAkhaNa ko dhanyavAda ke sAtha saharSa saMgha nikAlane kI anumati dedI / sUrijI ne bhI zAha lAkhaNa ke isa dhArmika utsAha kI bhUri 2 prazaMsA kii| zrIsaMgha se saharSa Adeza ko prApta kara zAha lAkhaNa yAtrArtha sAmagrI ekatrita karane meM saMlagna hogayA / idhara cAturmAsa samApta hone ke pazcAt zubhadina yAtrArtha prasthAna karane kA mahataM diyaa| zAha lAkhaNa ne bhI ukta maharta ke parva sthAna 2 para nimaMtraNa patrikAeM bhejI va sAdha sAdhviyoM kI vinatI ke liye yogya puruSoM ko preSita kiye / nirdiSTa samaya para saba hI nirdiSTa sthAna para ekatrita hogaye / AcArya zrI ke netRtva va zAha lAkhaNa ke adhyakSatva meM virAT saMgha zatruJjaya kI yAtrA ke liye ravAnA huaa| mArga meM Aye hue choTe moTe tIrthoM kI yAtrA kara saMgha jaba zatruJjaya ke sannikaTa pahu~cA taka ratna, motI va javAhirAtoM se badhAyA / kramazaH zatruJjaya pahu~cate hI pUjA, prabhAvanA, aSTAnhikA mahotsava dhvajA rohaNa Adi vipula dhArmika kAryoM meM vipula dravya vyaya kara zAha lAkhaNa ne ananta puNyoparjana kiyaa| AcArya deva kI vRddhAvasthA va zarIra kI atyanta kamajora hAlata ko dekhakara samayAnusAra zAha lAkhaNa ne prArthanA kI-bhagavan ! ApakI vRddhAvasthA hocukI hai ataH hamArI prArthanA hai ki zatruJjaya ke parama pAvana sthAna para Apake suyogya va vidvAna ziSya munizrI indrahaMsa ko AcArya pada pradAna kiyA jaave| hamArI dRSTi se to muni indrahaMsa saba taraha se yogya haiM phira Apako jaisA ucita jJAta ho / AcayazrI ne bhI samayAnukUla kI gaI zAha lAkhaNa va samasta zrIsaMdha kI prArthanA ko mAna dekara zAha lAkhaNa ke mahAmahotsava pUrvaka zatruJjaya ke pavitra sthAna para zubha dina muni iMdrahaMsa ko sUripada se alaMkRta kara diyaa| paramparAnusAra ApakA nAma zrIsiddhasUri sthApita kiyaa| AcAryazrI siddhasUri ke zAsana meM upakezapura, upakezavaMziyoM kA kendra sthAna thaa| kalikAla kI prAcArya devaguptasUri kA jAbalIpura meM padArpaNa 40.1483ary.org
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vikarAla-krUradRSTi ke kAraNa upakezavaMza meM pArasparika manomAlinya evaM kleza kadAgraha ne apanA zrAsana jamA liyA thA / gRha kleza kI isa asAmayika jaTilatA ke kAraNa kitane hI AtmArthI sajanoM ne "saMkilesakaraM ThANaM dUrao parivajae" isa zAstrIya vAkyAnusAra apanA mUla nivAsa sthAna evaM gRha kA tyAga kara nirvighna sthAna para apanA nivAsa sthAyI banA liyA thA / vAstava meM jisa sthAna para rahane se kleza kadAgraha vardhita ho aura nikAcita ko bandhana ke kAraNa apanA ubhayataH ahita ho aise sthAna ko dara se choDa denA hI bhaviSya ke liye hitakara hai| ahA vaha kaisA pavitra samaya thA? jana samAja karma bandhana kI RTilatA se kitanA bhIru evaM dhArmika bhAvanAoM se otaprota thA ? isa karma baMdha se Darakara hajAroM lAkhoM kI jAyadAta kA tyAga kara denA, tRNavat mAtRbhUmi kA nirmohI ke samAna moha chor3a denA, bar3e 2 vyavasAya vAle lakSAdhIza evaM koTyAdhIzoM kA hajAroM varSoM ke nivAsa sthAna ko tyAga kara aparicita kSetra meM cale AnA-sAdhAraNa bAta nahIM thii| yaha to unhIM mahAnubhAvoM se bana sakatA hai jo pApa bhIru evaM dharmAnurAgI hoM / upakezapura kA tyAga karane vAloM meM koTyAdhIza zrImAn basaTa zreSThivarya bhI eka the| zrApa kauTambika kleza se udvigna ho kaurATakUpa nagara meM jA base the| vaise hI sucaMti kula divAkara zA0 kadI meTha bhI apane kula-kleza ke kAraNa upakezapura kA tyAga kara nikala gaye the| Apane kramazaH aNahillapura paTTana taka pahuMce jaba vahAM ke sAgharmiyoM ko isa bAta kI khabara milI to una logoM ne apane sAdharmI bhAI samajha kara satra taraha kI suvidhA ke lie AmantraNa kiyA seThajI ne una sAdharmiyoM kA saharSa upakAra mAne aura unake AmantraNa ko svIkAra bhI kiyA tatpazcAta una sthAnIya sAdharmI bhAiyoM kI salAha lekara Apa bahumUlya bheTa ke sAtha vahAM ke dharma premI nareza mahArAjA siddharAja jayasiMha ke darabAra meM hAjira hokara bheTa arpaNa kI isa para rAjA ne prasanna ho seThajI ko apane zrAgamana kA kAraNa pUchA to seThajI ne kahA-rAjan ! maine ApakI bahuta hI samaya se kIrti sunI he| ataH merI icchA ApazrI kI chatrachAyA meM raha kara nirvighna samaya yApana karane kI hai| isa samaya maiM sakuTumba ApazrI ke sukhaprada rAjya meM rahane ke liye hI pAyA huuN| usa samaya ke nareza isa bAta ko bhalI bhAMti jAnate the ki upakezavaMzI loga bar3e hI dhanADhya evaM jabaradasta vyApArI hote haiM / vyApAra hI rAjya kI AmadanI evaM utkarSa kA mukhya jariyA hai| isIse rAjya ko mAna pratiSThA hai| yahI kAraNa thA ki rAjA ne seTha kadI kA bahuta hI Adara satkAra kiyA / makAnAdi anukUla padArthoM kI sagabar3a kara unheM santuSTa kiyA basa phira to thA hI kyA ? seTha kadI ne upakezapura ke samAna pATaNa ko hI apanA nivAsa sthAna banA liyaa| pUrvavata apanA vyApAra krama prArambha kara diyaa| punyodaya se seTha kadI,ne byApAra meM puSkala dravyopArjana kiyaa| puNyAnuyoga se AcAryazrI siddhasUrijI kA cAturmAsa pATaNa meM hogyaa| seTha kadI sUrijI kA parama bhakta thA ataH vaha nirantara AcAryazrI ke vyAkhyana-zravaNa kA lAma uThAtA evaM tana, mana, dhana se unakI sevA bhakti karatA / eka dina byAkhyAna meM prasaGgAnusAra jinAlaya nirmANa kA viSaya calapar3A ataH zAstrIya pramANoM ke AdhAra para mandira banAne ke akSaya puNya kA varNana karate hue sUrijI ne pharamAyA ___ "kAuMpi jiNAyaNehiM maMDiyaM sayala meiNIvarse / dANAicaukkeNavi suTThovi gacchiA accuayaMNa parau goyama gihitti / / " athAt-jinezvara bhagavAna ke mandiroM se samasta pRthvI ko zobhAyamAna karake tathA dAna zrAdi cAra prakAra dharma kA acchI taraha sevana karake zrAvaka bArahaveM devaloka taka jAsakatA hai| he gautama! usase Upara nahIM jA sakatA hai / yaha to utkRSTa vidhAna hai para eka mandira bhI banAve to bhI darzanapada kI ArAdhanA hojAtI hai| 1484 upakazapura kA seTha kadI pATaNa meM
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1508-1528 ___ isa prakAra zAstrIya pramANoM se mandira nirmANa ke puNya phala kA spaSTIkaraNa karate hue udAharaNa diyA ki-jaise eka manuSya kUvA khodatA hai| khodate samaya vaha miTTI kIcar3a Adi jugupsanIya padArthoM se avazya vyAma zarIra vAlA hojAtA hai para jaba kUve se pAnI vagairaha nikala pAtA hai taba vaha miTTI, kIcar3a evaM anya ghRNAspada vastuoM ko haTA kara eka dama nirmala banA detA hai / itanA hI nahIM para kUe ko sthiratA paryanta kUpa nirmAtA kA nAma bhI amara bana jAtA hai / kUpa ke jala kA AsvAdana karane vAle use zubhAzIrvAda dete hue apanI tRSA ko zAMta karate haiM usI prakAra mandira banavAne meM patthara, pAnI, cUnA, miTTI vagairaha padArthoM kI jarurata rahatI hai aura ve padArtha bhI saba Arambha rUpa hI dIkhate haiM para mandira ke taiyyAra ho jAne para jaba bhagavAna kI pratimA takhtanazIna hotI hai taba nirmala bhakti evaM pavitra bhAvanA ke pavitra jala se ukta saba pAtaka (jo bhaviSya meM puNya kA hetu hI hai ) prakSAlana ho jAtA hai| isake sAtha hI sAtha jaba taka vaha mandira rahatA hai taba taka jinAlaya nirmAtA kA nAma amara ho jAtA hai| hajAroM, lAkhoM bhavya jIva jina darzana pUjA kara aneka prakAra se lAbha hAsila karate haiN| mandira banAne vAle ko dhanyavAda dete haiM aura mandira banAne vAlA mI akSaya puNya kA bhAgI hotA hai / dekhiye- samrATa samprati ko hue kaI zatAbdiyAM bIta gaI para loga abhI taka unake banavAye hura mandiroM kI sevA pUjA kara apanA kalyANa kara rahe haiN| jinAlaya nirmAtAoM kA pavitra yazogAna karake apane kaNTha ko pavitra evaM unako khyAti ko amara kara rahe haiN| zrAvaka ke kula meM janma liyA to anukUla sAmagrI ke sadbhAva hone para mandira banavAnA, saMgha nikAlanA, bhagavatI Adi pramAvika sUtroM ko mahA mahotsava pUrvaka baMcavAnA, AvAyA~ kA pada mahotsava karavAnA, svAmI vAta pUjAprabhAvanAdi jina dharma prabhAvaka kAryoM ko avazya hI karanA cAhiye / ye zrAvakoM ke mukhya karttavya evaM dharma prabhAvanA ke pradhAna hetu haiN| cAhe jaba jitanA mandira evaM tila jitanI pratimA hI kyoM na karAve para apane jIvana kAla meM mandira banavA kara darzana pada ko ArAdhanA evaM sulabha bodhitva punya saJcaya avazya hI karanA cAhiye ityaadi| sUrijI kA prabhAvazAlI vaktRtva zravaNa kara zreSThivarya kadI kI icchA eka jina mandira banavAne kI huI / samaya pAkara kadI sUrijI ke pAsa AyA aura vinaya pUrvaka prArthanA karane lagA pUjyavara ! merI mAnasika abhilASA hai ki maiM jinAlaya banavAne meM bhAgyazIla bana apane jIvana ko kRtArtha kruuN| sUrijI ne kahA "jahAmuhama' para dharma kArya meM vilamba yA vizeSa vicAra kI AvazyakatA nahIM hai| usa samaya pATaNa meM rAjA siddharAja rAjya karatA thaa| jainAcAryoM kA rAjA para gaharA prabhAva thaa| seTha kadapI bahumUlya bheMTa lekara rAjA ke pAsa gayA aura bhaMTa ko sammukha rakhate hue hAtha jor3akara khar3A ho gyaa| rAjA ne kahA-meThajI ! Apako kisa bAta kI jarUrata hai ? seTha ne kahA-rAjana ! parama pUjya zrAcArya deva ke prabhAva se merI icchA mandira banavAne kI huI hai ataH ApazrI se mAndira yogya bhUmi kI yAcanA karane ke liye hI maiM ApazrI kI sevA meM upasthita huA hU~ yaha suna rAjA ke harSa kI sImA na rahI unhoMne utphulla hRdaya se kahA-seThajI ! isameM bheMTa kI kyA AvazyakatA hai ? yaha to jaise ApakA kartavya hai vaise merA bhI kartavya hI hai / bhalA-Apa jaise bhAgyazAlI nija ke dravya ko vyaya kara paramArtha ke liye mandira banavAne kA akSaya lAbha prApta kara rahe haiM to bhUmi pradAna kA sAdhAraNa lAbha mujhe bhI milanA caahiye| seTha-nareza ! Apa parama bhAgyazAlI haiM jo isa prakAra sahAnubhUti batalAkara mere utsAha meM vRddhi kara rahe haiM para yaha bheMTa tI kevala maiM mere pharja ko adA karane ke liye hI najara kara rahA hU~ na ki, bhUmi ke mUlya rUpa meN| hama gRhastha logoM kA yaha kartavya hai ki deva, guru yA svAmI (rAjA) ke pAsa jAve to yathAzakti bheTa dekara apanA kartavya dharma pUrA kre| ataH maiMne mere kartavya ke sivAya yaha koI vizeSa kArya nahIM kiyaa| isa prakAra paraspara sahAnubhUti pradarzaka zreSThAcAra kI bAteM bahuta samaya taka hotI rhii| rAjA ne bhI seTha kadI kI mandira banAne kI bhAvanA . wwwwwwwwwww 1485
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0:1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa apanI ora se mandira ke liye Avazyaka bhUmi ko pradAna kara seTha ke gaurava ko bar3hAyA / kramazaH rAjA kA zrAmAra svIkAra karatA huzrA seTha kadI gurudeva ke pAsa Akara apane va nRpa ke pArasparika vArtAlApa ko sunAne lgaa| vRttAMta zravaNa ke pazcAt AcAryazrI ne kahA-kadI ! tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / kadI ne bhI sUrijI ke vacana ko AzIrvAda rUpa meM samajha kara zubha zakuna ke bhAMti gAMTha lgaadii| sAtha hI avilamba catura zilpajJa kArIgaroM ko bulAkara mandira kArya prArambha kara diyaa| jaba mandira ke liye kucha muJja vagairaha sAmAna anya pradezoM se maMgavAyA to cuGgI mahakamA ke adhikAriyoM ne usa mAla kA Teksa mAMgA / kadI ne kahA-mahAnubhAva ! yaha sAmAna mandira ke liye AyA hai ataH isakA hAMsila Apako nahIM lenA cAhiye / dharma ke kArya nimitta Ane jAne vAlI vastuoM kA Teksa rAjanIti viruddha hai, para mahakamA vAloM ne hAMsila chor3anA nahIM cAhA / jahAM mandira ke liye lAkhoM kA byaya karanA svIkAra kiyA vahAM cuGgI kA thor3AsA dravya bhArI nahIM thA para kadI ne isase hone vAle bhaviSya ke pariNAma ko socA ki isa prakAra hAMsila lenA aura denA acchA nahIM hai| yadi koI sAdhAraNa vyakti aisA kArya kare to unake liye kitanA muzkila hai| basa kadI tatkAla pATaNa nareza ke pAsa gayA aura cuGgI mahakame kI Aya kI rakama meM kucha vizeSa vRddhi kara dANa mahakamA apane hastagata kara lira hAtha meM lene ke sAtha hI sAtha yaha udghoSaNA karavAdI ki mandira yA paramArtha ke kArya ke liye Ane jAne vAlI vastuoM kA aba se hAMsila nahIM liyA jaaygaa| kadI kA prArambha kiyA huA mandira bahuta hI tejI ke sAtha ho rahA thA / jaba mandira kA mUla gambhArA evaM raMgamaeDaAdi taiyyAra hogaye to kadI kI icchA bhagavAna kI alaukika pratimA taiyyAra karavAne kI huI / mUrti mukhyataH svarNamaya evaM kucha aMza meM pItala Adi dUsarI dhAsumoM ke mizraNa se banAne kA nizcaya kiyA gayA / isake liye isa kArya ke savizeSa marmajJoM ko bulavAyA gyaa| jisa sthAna para kadI ne mandira banavAyA thA usake pAsa hI bhAvahar3A gaccha kA prAcIna mandira thA usa samaya usa mandira meM bhAvair3A gacchIya vIra sUri nAma ke prAcArya rahate the| zAyada unako irSA huI hogI ki kadI kA vizAla mandira banajAne se hamAre mandira kI kAnti eka dA phIkI par3a jAyagI ataH isa navIna mandira kA bananA una ko khaTakane lgaa| zrIvIrasUrijI bar3e hI camatkArI evaM vidyAbalI AcArya the| unhoMne isa mandira ke kArya meM vinna karanA cAhA ataH idhara to 43 aMgula kI mUrti banAkara usa para acchI taraha se lapa kara saba prakAra kI taiyyArI karalI aura udhara suvarNAdi sarva dhAtuoM kA isa ani prayoga se taiyyAra hotA ki vIrasUri apane matra bala se AkAza meM bAdala banavAkara kevala usI sthAna para jahAM marti bana thI varSA barasAnA prArambha kara detaa| bapta rasa zItala ho manda par3a jAtA ataH isa durghaTanA se mUrti bana hI nahIM skii| jaba kadI ne kisI ajJAta kAraNa ko jAnakara dUsarI vAra rasa taiyyAra karavAyA para dUsarI vAra bhI yahI hAla huA taba to usake duHkha kA pArAvAra nahIM rahA / vaha nitAnta udvigna evaM khinna hogyaa| AcAryazrI sidvasUri ke pAsa Akara vivarA prArthanA karane lagA-pUjyavara ! merA aisA kyA durbhAgya hai ki ujvala bhAvanA se kiyA huA kArya bhI eka dama mAGgalika rUpa hone ke bajAya vighna rUpa ho rahA hai| yaha suna sUrijI ko bhI AzcArya evaM duHkha huaa| unhoMne zIghratA se pUchA-kadI ! aisA kyA binna huA karatA hai ? seTha ne saba hAla atha se iti paryanta kaha sunAyA aura prArthanA kI pUjyavara ! zrApa jaise jaGgama kalpataru kI vidyamAnatA meM bhA maiM isa kArya meM saphala na hosakA to phira usakI AzA rakhanA hI vyartha hai| idhara sUrijI ne kucha samaya paryanta gambhIratA se vicAra kiyA to jAna gaye ki yaha saba dUsare ko unnati ko nahIM dekhane rUpa ahiSNutA kA hI pariNAma hai| jisa nUtana mandira ke liye khuzI manAnI thI, utsAhaprada zubha vacanoM se seTha jI ke utsAha kA vardhana karanA thA vahA~ zrI vorasUri jaise prabhAvaka mahAtmA suvarNamaya mUrti banAne meM vIrasUri kA vina Jain Edu1486 For Private & Personal use
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 1508 - 1528 ko vighna karanA sUjhA ? khaira ! kadarpI ko sUrijI ne kahA - kisI bhI taraha se ghabarAne kI AvazyakatA nahIM isa bAra maiM tumhArI sahAyatA kruuNgaa| tuma to apanA kArya pUrvavat prArambha rakkho / basa AcAryazrI ke santoSaprada vacanoM ko zravaNa kara seTha kadarpI ne tIsarI bAra kriyA kI aura vIra sUri ne bhI apanI pUrvavat pravRtyAnusAra punaH AkAza meM bAdala banavAye / isako dekha siddhasUrijI ne mantra bala se una bAdaloM ko chinna bhinna kara DAle ataH unakA thor3A bhI prabhAva pratimA para nahIM par3a sakA / basa sUtradhAroM ne sarvAGga sundara mUrti tatkSaNa taiyAra karadI / seTha ne mUrti ke donoM netroM ke sthAna do aisI amUlya maNiyAM lagAI ki jinakA prakAza sahasrarazmivat rAtri ko bhI dina karane lgaa| seThajI kA kArya nirvighnatayA saphala hogayA taba vaha aJjanazalAkA evaM pratiSThA kI taiyyAriyAM bahuta hI samAroha pUrvaka karane laga gyaa| AcAryazrI siddhasUri ne sarva doSa vivarjita zubhamuhUrta diyA taba ukta muhUrta para khUba dhUmadhAma se pratiSThA karavA kara caramatIrthaGkara saMga vAn mahAvIra svAmI kI mUrti sthApita karadI / seTha kadarpI ne isa pratiSThA meM puSkala dravya vyaya kiyA / svadharmI bandhu ko svarNa mudrikA kI prabhAvanA dekara unakA satkAra kiyA / usa mandira meM jo avaziSTa kAma raha gayA thA usako karavAne meM seTha kadapa to sarva prakAra se samartha thA para Apake AtmIya sambandhI bappanAga gautrIya zA0 brahmadeva ne bahuta hI Agraha kiyA ki - " itanA lAbha to mujhe bhI milanA cAhiye" / ataH zeSa rahA huA kArya brahmadeva sampanna huA / ahA ! yaha kaisA mAna pipAsA kI AzA se rahita pavitra samaya thA ki eka samartha dhanADhya ne apane dravya se sampUrNa mandira banavAyA para thor3e se kArya ke liye saharSa udAravRtti pUrvaka dUsare ko zrajJA pradAna karadI / Aja savA sera ghRta kI bolI se pUjA karanI ho aura dUsare ne bhUla se karalI ho to mandira meM hI jaMga maca jAtA hai| isakA mukhya kAraNa yahI ki Aja nAma paidA karane kI kutsita bhAvanA hI raha gaI hai jisakI pUrva jamAne meM gandhamAtra bhI nahIM thI / zrataH seTha kadapa ke mandira kA zeSa kArya brahmadeva ne sampUrNa karavA diyA / AcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja jaise jainAgamoM ke pAraMgata the vaise vidyA maMtra evaM nimita jJAna ke bhI parama jJAtA the| pAsa meM rahe hue AcArya vIra sUrijI kI karAmAta Apake sAmane nahIM cala sakI taba anya matiyoM ke liye to kahanA hI kyA thA yadi usa samaya isa prakAra ke camatkAra evaM vidyAbala na hotA to anya matiyoM ke AkramaNa se jainadharma kI rakSA karanA eka bar3A bhAro prazna bana jAtA jaba ki usa samaya ke sAdhAraNa muniyoM ke pAsa bhI kaI prakAra kI vidyA evaM labdhiyA~ thIM taba AcAryapada dhAraka ke liye to paramAvazyaka hI thA ho ve apanI vidyA labdhiyoM ko kAma meM le yA nahIM le para honA bahuta jarurI bAta thI aura isa prakAra vAdiyoM ke AkramaNa se jainadharma kI rakSA karasake unako hI akhila zAsana kI jummevarI kA sUri pada diyA jAtA thA hama prAcIna itihAsa ko dekhate haiM ki kaI AcAryoM kA paTTa khAlI raha jAtA para ve ayogya ko AcArya pada jaise jummevarI kA pada nahIM dete the taba hI ve sUri ho zAsana kI prabhAvanA kara sakate the jisameM bhI upakeza gaccha meM to prabhu pArzvanAtha se eka hI AcArya hote Aye the hA~ koI zAkhA alaga nikala gaI aura unake AcArya alaga hogaye yaha bAta dUsarI para una pRthak zAkhA meM bhI AcArya eka hI hotA thA una AcAryoM meM kitanI yogyatA thI ki ve eka hote hue bhI sarva prAntoM meM bihAra karane vAle tamAma sAdhu sAdhviyoM kI sAra sambhAra kiyA karate the / AcArya siddhisUrijI mahArAja mahAna prabhAvika yuga pravartaka AcArya hue ApakA vihAra kSetra bahuta vistRta thA Apa pratyeka prAnta meM vihAra kara jaina dharma kA khUba joroM se pracAra kiyA karate the zuddhi kI mazIna Apake pUrvajoM se hI calI A rahI thI jahA~ ApakA padhAranA hotA vahAM thor3I bahuta saMkhyA meM ajainoM ko jaina banA hI DAlate aura una nUtana jainoM ke Atma kalyANArtha jaina mandira evaM jJAna pracArArtha pAThazAlA Adi sthApanA karanA dete usa samaya dhArmika par3hAI to prAyaH jaina muni hI karavAte the jisase gRhasthoM meM siddhasUri kA camatkAra aura pratiSThA 1487
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1108-1128] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vinaya bhakti kA vyavahAra bar3hatA rahane se una logoM kI devaguru dharma para dRr3ha zraddhA banI rahatI thI aura thor3A bhI sajJAna guru gamyatA se lene se vaha jIvana paryanta vistAra pAtA rahatA thA jaba Aja hama sabake saba usa samaya se viparIta honA dekhate haiM gRhastha to kyA para jisa gaccha meM eka do darjana AcAryopAdhyAya hone para bhI unake ziSya anyamatiyoM ke pAsa par3hate haiN| are ziSya hI kyoM para ve AcAryopAdhyAyajI una anyamatiyoM ke pAsa par3hate haiM na jAne ve zAsana kA kyA ujAlA kareMge / sabase pahale to isa brAhmaNI par3hAI meM jainadharma ke mUla vinaya guNa kA hI sarvanAza ho jAtA hai kAraNa eka ora to paNDitajI gAdI lagAkara baiTha jAte haiM taba dUsarI ora muni yA AcAryAdi jisameM kauna kisakA vinaya kare kAraNa paNDitajI to vidyA guru hone kA ghamaNDa rakhate haiM taba muni yA zrAcArya apane tyAgavRti evaM saMyama kA gaurava rakhate haiM / bhalA yaha par3hAI kyA bhAva par3atI hai ? jamAne ne to yahA~ taka prabhAva DAlA hai ki yuvA sAdhviyA~ bhI anya matI paNDitoM ke pAsa ekelI baiTha kara par3hatI haiN| jaba ki ve sAdhu sAdhviyoM jinAjJA kA aArAdhanA nahIM karake arthAt jinAjJA kA bhaMga karake par3hAI kara bhI le to ve sivAya udarapUrti ke alAvA kyA kara sakate haiM ? Aja hama dekhate haiM ki naye jaina banAne to dUra rahe para jo pUrvAcArya banA gaye unakA rakSaNa bhI hamAre se nahIM hotA hai hA~ samAja meM thor3I thor3I bAtoM ke liye kleza kadAgraha karake phUTa kusampa avazya phailAyA jAtA hai aura yahI unakI mAna pUjA pratiSThA kA mukhya kAraNa hai isase hI sabakA nirvAha horahA hai khaira prasaMgopAta do zabda likha diye haiN| AcArya siddhasUrijI mahArAja kA paropakArI jIvana paTTAvalIkAroM ne bahuta vistAra se likhA hai para yahA~ sthAnAbhAva maiM itanA hI kaha detA hU~ ki prAcAryazrI ne apane 41 varSa ke zAsana meM sarvatra vihAra kara lakSoM mAMsa zrAhAriyoM ko jaina dharma meM dIkSita kiye anekoM ko jaina dharma kI zramaNa dIkSA dI aneka jaina mandiroM kI pratiSThAe~ karavAI kaI vAra yAtrArtha bhAvakoM ko upadeza de zrIsaMgha ko tIrthoM kI yAtrA kA lA yaha thI ki zrApa bha0 pArzvanAtha kI paramparA ke hote hue bha0 mahAvIra kI paramparA ke sAtha khIra nIra kI taraha mila kara rahate the khuda Apake bhI kaI zAkhAe~ nikalI para unake sAtha bhI ApakA dvitIya bhAva nahIM thA yahI kAraNa hai ki usa samaya ke sAhitya meM kisI ke sAtha kisI kA khaNDana maNDana kA ullekha nahIM milatA hai / taba hI to ve sabako sAtha meM lekara jaina dharma kI vijaya vijayaMti sarvatra phaharA rahe the| prasaMgopAta hama anya gacchoM ke AcAryoM dvArA banAye hue nUtana jainoM kA saMkSipta ullekha kara dete haiN| 1 koraMTa gacchAcAryoM ke banAye hue ajainoM se jaina zrAvakoM kI jAtiye-jaise upakezagacchAcAryoM ne ajainoM se jaina banAne kI mazIna sthApana kara lAkhoM nahIM para karor3oM jainataroM ko jaina banA kara jainadharma ko jIvita rakhA hai isI prakAra koraMTa gacchAcAryoM ne bhI ajainoM ko jaina banA kara unake hAtha baTAye the|| __ pAThaka pichale pRSThoM meM par3ha Aye haiM ki bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA ke chaTTe paTTadhara zrAcArya ranaprabhUsUri hue Apake laghu guru bhrAtA kanakaprabhUsUri the jinako koraMTapura ke zrIsaMgha ne zrAcArya pada para pratiSThita kiye taba se pArzvanAtha paramparA kI do zAkhAeM hogaI / jaise upakezapura ke Asa pAsa vihAra karane vAle prAcArya ratnaprabhUsUri kI santAna upakezagaccha ke nAma se prasiddha huI taba koraMTapura ke Asa pAsa vihAra karane vAle zrAcArya kanakaprabhasUri ke zramaNa varga koraMTagaccha ke nAma se mazahUra hue| aura upakezagaccha meM AcArya ratnaprabhasUri, yajJadevasUri, kakkasUri, deva guptasUri aura siddhasUri evaM pAMca nAmoM se kramazaH paramparA calI A rahI thii| isI prakAra koraMTagaccha meM AcArya kanakaprabhasUri, somaprabhasUri, nannaprabhasUri, kakasUri aura sarvadevasUri ina pAMca nAmoM se kramazaH paramparA calI aaii| isa prakAra 35 paTTa taka to uparokta donoM meM pAMca-pAMca nAmoM se paTTa krama calA AyA para usake Age devI sacAyikA ke AdezAnusAra upakeza gaccha meM ratnaprabhasUri aura yakSadevasUri ye do nAma rakhanA banda kara diye arthAt uparokta do nAma bhae DAra kara diye ki 1488 _ anya gacchIya AcAryoM ke banAye zrAvaka varnarann
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya siddhasUri kA jIvana ] [ ghosavAla saM0 1528-1574 bhaviSya meM hone vAle AcAryoM ke prastuta do nAma nahIM rakhe jA~ga para kakasUri devaguptasUri aura siddhasUri ina tIna nAmoM se hI paramparA cale aura isI prakAra 35 veM paTTa ke pazcAt ukta tIna nAma se hI paramparA calI AI hai isI prakAra koraMTagaccha vAloM ne bhI AcArya kanakaprabhasUri somaprabhasUri ina do nAmoM ko bhaMDAra kara zeSa AcArya nannaprabhasUri, kakkasUri aura sarvadevasUri ina tIna nAmoM se hI apanI paramparA calAI / AcArya svayaM nabhasUri ne zrImAla nagara aura padmAvatI nagarI meM jina jaina rAjA prajA ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara jaina banAye the aura Age calakara grAma nagaroM ke nAma para zrImAla aura prAgvaTa vaMza se prasiddha hue taba AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura ke rAjA prajA ke lAkhoM vIra kSatriyoM ko pratibodha dekara mahAjana saMgha kI sthApanA kI aura Age calakara samayAntara meM ve upakezavaMzI kahalAye / udhara zrImAla nagara se arbudAcala taka kA pradeza evaM AcArya svayaMprabhasUri ke banAye zrImAla evaM prAgvavaMza AcArya kanakaprabhasUri aura ApakI santAna paramparA ke AcAryoM kI AjJA meM rahI aura upakeza vaMza AcArya ratnaprabhasUri aura unakI paramparA ke AcAryoM kI AjJA meM rahe / AjJA kA tAtparya yaha hai ki una logoM ko vrata pratyAkhyAna karavAnA AlocanA sunakara prAyazcita denA saMghAdi zubha kAryoM meM vAsakSepa denA aura sAra sambhAla, rakSaNa, poSaNa vRddhi karanA ityAdi zAyada saMkucita dRSTi vAle ina kAryoM ko bAr3A bandI samajhane kI bhUla na kara baiThe para ina kAryoM ko saMgha kI vyavasthA kahI jA sakatI hai aura isI prakAra saMgha vyavasthA calatI rahI vahAM taka saMgha meM sarvatra sukha, zAMti, prema, sneha, ekatA aura saMgaThana kA kilA majabUta rahA ki jisameM rAga, dveSa, kleza kadAgraha rUpa coroM ko ghusane kA avakAza hI nahIM milA tathA isa prakAra kI vyavasthA se una AcAyoM ke andara ApasI prema ekatA kI vRddhi hotI gaI / aura isa ekatA ke Adarza svarUpa eka zrAcAryoM ke kAryoM meM dUsare AcArya hamezA sahAyaka bana madada pahuMcAte the prAcIna paTTAvali - yAdi graMthoM meM bahuta se aise ullekha milate haiM ki upaketa gaccha ke AcAryoM ne jisa pradeza meM vihAra kiyA ki jahAM zrImAla, prAvaTa vaMza kI adhika vastI thI vahAM ajainoM kA jaina banA kara unheM zrImAla, prAgvaTa vaMza meM zAmila kara diye aura jina koraMTagacchAcAyyoM ne aise pradeza meM vihAra kiyA ki jahAM upakeza vaMza ke logoM kI adhika saMkhyA thI vahAM unhoMne ajainoM ko jaina banA kara upakezavaMza meM zAmila kara diye the| hAM, ye to donoM gaccha pArzvanAtha kI paramparA ke the para jaba hama itihAsa ko dekhate haiM taba yaha bhI patA milatA hai ki bhagavAn mahAvIra kI paramparA ke AcAryoM ne jahA~ tahA~ ajainoM ko jaina banAye the vahA~ zrImAla, prAgvaTa aura upakezavaMza ina tInoM vaMzoM meM se jisa kisI bhI vizeSTa astitva hotA unake hI zAmila milA dete the / yadi unake hRdaya meM saMkIrNatA ne thor3A hI sthAna prApta kara liyA hotA to ve apane banAye zrAvakoM (jainoM ko jaina ) ko pUrva sthApita vaMzoM meM na milA kara apane banAe jainoM kA eka alaga hI vaMza sthApana kara dete para aisA karane maiM ve lAbha bajAya hAni hI samajhate the unako bAr3A bandI nahIM karanI thI para karanI thI jaina zAsana kI sevA evaM jaina dharma kA pracAra / jahAM taka donoM paramparA ke AcAyoM kA hRdaya isa prakAra vizAla rahA vahAM taka dina dUnI aura rAta caugunI jaina dharma kI unnati hotI rahI / jaina janatA kI saMkhyA bar3hatI gaI, yahAM taka ki mahAjana saMgha zuru se lAkhoM kI saMkhyA meM thI vahAM karor3oM kI saMkhyA meM pahu~ca gii| prAcIna paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM se hameM yaha bhI spaSTa patA cala rahA hai ki upakezavaMza, zrImAlavaMza aura prAgvaTavaMza yaha eka hI mahAjana saMgha kI, nagaroM ke nAma para par3e hue pRthak 2 nAma evaM zAkhAeM haiN| parantu una saba zAkhAoM kA roTI beTI vyavahAra zAmila hI thA / are ! itanA hI kyoM ? para jina kSatriyoM ko pratibodha dekara mahAjana saMgha meM zAmila kara liyA thA bAda meM bhI kaI varSoM taka unakA beTI vyavahAra jainotara kSatriyoM ke sAtha meM bhI rahA thA / ve samajhate the ki kisI kSetra ko saMkIrNa kara denA patana kA hI kAraNa hai aura huA bhI aisA hI jyoM jyoM vaivAhika kSetra saMkIrNa hotA gayA tyoM tyoM samAja kA patana hotA gayA / para pUrva jamAne meM samAja kA vihAra kSetra hari 14 Patelbrary.org
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI bAgaDora prAyaH jainAcAyyoM ke hI hAtha meM thI ve loga jo kucha karate usako mahAjana saMgha zirodhArya kara letA thA tathA isa udAravRtti kA prabhAva anya logoM para kAphI par3A thA jina jainetaroM ne jaina dharma svIkAra kiyA thA ve kevala dharma ko apanA hI nahIM para kaI loga apanI vyavahArika suvidhAeM ko bhI sAtha meM dekhI thI aura jaina loga bhI naye jaina banane vAloM ko saba taraha kI suvidhAeM kara dete the / kAraNa usa samaya ke mahAjana saMgha ke hAtha meM eka to vyApAra aura dUsarA rAja taMtra ye do zaktiyeM mahAna thI ki naye jaina banane bAloM ko unakI yogyatAnusAra kisI bhI kArya meM lagA kara unako sahAyatA pahu~cA sakate the / aura yaha krama vikrama kI caudahavIM zatAbdI taka thor3A bahuta pramANa rUpa meM calA hI ArahA thA, jina mAMsa madirA sevI kSatriyoM ko AcAryoM ne pratibodha dekara jaina banAye usI samaya unake sAtha roTI beTI kA vyavahAra bar3e hI utsAha ke sAtha cAlU kara dete the isakI sAbUtI ke liye bhinna-bhinna jAti ke rAjapUta pRthaka 2 samaya meM jainadharma svIkAra kiyA thA para una sabakA roTI beTI vyavahAra adyAvadhi zAmila calA A rahA hai / prasaMgopAta itanA likhane ke pazcAt aba hama koraMTagacchAcAryoM ke banAye zrAvakoM kI jAtiyoM kI utpatti kA hAla saMkSepa se likha dete haiM / pahale to mujhe isa bAta kA khulAsA kara denA jarUrI hai ki upakezavaMzAdi vaMza kI jitanI jAtiyAM pUrva jamAne meM thI evaM varttamAna meM hai ve kisI AcAryoM ne sthApana nahIM kI thI na una jAtiyoM ke nAma kAraNa hone kA nizcaya samaya hI hai ora na jainoM se jaina banate hI ve jAtiyAM bana gaI thI parantu pUrvAcAryoM ne to zrajaina logoM kA abhakSa khAna pAna evaM atyAcAra aura adharma evaM hiMsAdi chur3A kara jaina zrAvaka banAye the vaha samayAntara meM kaI-kaI kAraNoM se jAtiyoM ke nAmakaraNa hote gye| jina kAraNoM ko isI grantha ke pichale pRSThoM para hama likha Aye haiM jijJAsu mahAnubhAva pRSTha palaTa kara dekha leM / yaha bAta bhI hama Upara likha Ae haiM ki pUrva jamAne meM kisI gaccha samudAya ke AcAryoM ne ajainoM ko jaina banAye ve pUrva banAye hue vaMzoM meM zAmila kara diye the para apanI bAr3A bandI ke liye apane banAye zrAvakoM ko pRthak 2 nahIM rakhe the| para vikrama kI navamIM dasavIM zatAbdI ke AcAryoM ke hRdaya ne palaTA khAyA aura ve apane banAye zrAvakoM ko apane gaccha ke upAsaka banAye rakhane ko una nUtana zrAvakoM kI jAtiyoM ko apane gaccha ke nAma se ola khAne lage jisameM koraMTagaccha ke AcArya bho zAmila AjAte haiM / koraMTagaccha ke AcAryoM ke liye maiM Upara likha AyA hUM ki pahale pAMca nAmoM se aura bAda meM tIna nAmoM se hI unakI paTTa paramparA calI AI thii| jaise upadezagaccha kI paramparA pAThakoM kI suvidhA ke liye yahAM donoM gaccha ke AcAryoM kI nAmAvalI likhadI jAtI hai isakA eka kAraNa yaha bhI hai ki jaise upakeza gacchAyayoM kA samaya likhA milatA hai vaise koraMTagaccha ke saba AcAryo kA samaya likhA huA nahIM milatA hai | ataH upakeza gacchAcAyoM kI nAmAvalI sAtha meM de dene se koraTagacchAcAryoM ke samaya kA bhI anumAna lagAyA jA sakegA / bhagavAn pArzvanAtha se 35 veM paTTa taka to donoM gacchoM ke AcAyoM kI pAMca-pAMca nAmoM se paramparA calatI AI bAda meM tIna tIna nAma se jinakI nAmAvalI yaha de dI jAtI hai / 1460 bhagavAn pArzvanAtha 1 1- gaNadhara zubhadattAcArya 2 - AcArya haridattasUri 3- AcArya samudrasUri upakezagaccha koraMTagacchAcAryoM kI nAmAvalI
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhatri kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 Inmmmniwwwmaniwwwwwwwwwwwwwwwwwww 4-AcArya kezIzramaNAcArya 5-zrAcArya svayaM prabhasUri 6-AcArya ratnaprabhasUri (1) 1-zrAcArya kanakaprabhasUri (1) 7-AcArya majhadevasUri 2-AcArya soma prabhasUri 8-AcArya kakasUri 3-AcArya nannasUri 6-AcArya devaguptasUri 4-zrAcArya kakasUri 10-AcArya siddhasUri 5-prAcArya sarva devasUri 11-AcArya ramaprabhasUri (2) 6-AcArya kanakaprabhasUri (2) 12-zrAcArya yajJadevasUri 7-AcArya somaprabhasUri 13-AcArya kakasUri 8-zrAcArya nannaprabhasUri 14-AcArya devaguptasUri hai-AcArya kakasUri 15-AcArya siddhasUri 10-AcArya sarva devasUri 16-zrAcArya ramaprabhasUri (3) 11-AcArya kanakaprabhasUri (3) 17-AcArya yajJadevasUri 115 12-prAcArya somaprabhasUri 18-prAcArya kakasUri 157 13--AcArya nagnaprabhasUri 16-AcArya deva guptasUri 174 14-AcArya kakasUri 120-prAcArya siddhasUri 177 15-AcArya sarva devasUri 21-AcArya ratnaprabhasUri (4) 166 16-AcArya kanakaprabhasUri (4) 22-AcArya yajJadevasUri 218 17-AcArya soma prabhasUri 23-AcArya kakasUri 235 18-zrAcArya nannaprabhasUri 24-prAcArya devaguptasUri 260 11-AcArya kakasUri 25-zrAcArya siddhasUri 20-AcArya sarva devasUri 26-zrAcArya ratnaprabhasUri (5) 268 21-zrAcArya kanakaprabhasUri (5) 27-prAcArya yajJadevasUri 310 22-AcArya soma prabhasUri 28-AcArya kakasUri 23-AcArya nannaprabhasUri 26-AcArya devaguptasUri 357 24-zrAcArya kakasUri 30-zrAcArya siddhasUri 25-zrAcArya sarva devasUri 31-AcArya ramaprabhasUri (6) 400 26-zrAcArya kanakaprabhasUri (6) 32-AcArya yajJadevasUri 424 27-AcArya somaprabhasUri 33-AcArya kakkasUri 440 28-AcArya nannaprabhasUri 34-AcArya devaguptasari 480 21-AcArya kakasUri 35-AcArya siddhasUri 520 30-AcArya sarvadevasUri ___ isa samaya donoM gacchoM meM Adi ke do nAma bhaNDAra kara diye gaye / phira bAda meM donoM gaccho meM tIna-tIna nAmoM se paTTa krama calA jaise:36-zrAcArya kakasUri 558 36-AcArya nannaprabhasUri upa0 gaccha koraMTha gacchAcAryoM kI nAmAvalI vate & Personal use Only 282 336 370 144 ww.jalnelibrary.org
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa KE Cx 37-AcArya devaguptasUri 601 37-AcArya kakasUri 38-AcArya siddhasUri (7) 631 38-AcArya sarvadevasUri (7) 56-AcArya kakasUri 660 36-AcArya nannaprabhasUri 40-AcArya devaguptasUri 680 40-zrAcArya kakasUri 41-AcArya siddhasUri (8) 724 41-zrAcArya sarvadevasUri (5) 42-AcArya kakkasUri 778 42--zrAcArya nannaprabhasUri 43-zrAcArya devaguptasUri 837 43-prAcArya kakasUri 44-zrAcArya siddhasUri (9) 861 44-AcArya sarvadevasUri (6) 45-prAcArya kakasUri 652 45--prAcArya nannaprabhasUri 46-AcArya devaguptasUri 1011 46-AcArya kakasUri 47-AcArya siddhasUri (10) 1033 47-AcArya sarvadevari (10) 48-AcArya kakasUri 1074 48-prAcArya nannaprabhasUri 46 - AcArya devaguptasUri 1108 46-zrAcArya kakkasUri 50-AcArya siddhasUri (11) 1128 50-zrAcArya sarvadevasUri (11) koraMTagaccha ke AcAryoM meM 45 veM paTTa ke pUrva hue prAcAryoM ne ajainoM ko jaina banAe unako to ve pUrva sthApita upakezavaMza meM hI zAmila milAte gaye para 45veM paTTadhara prAcArya se unake banAye ajainoM ko jaina, jinakI Age cala kara jAtiyAM va nAma saMskaraNa hue ve jAtiyAM prAyaH apane gaccha ke nAma se hI rakhI gaI thI una jAtiyoM ke viSaya meM hI yahAM likhA jAtA hai| koraMTagaccha ke antima zrIpUjya sarvadevasUrijI jinakA prasiddha nAma ajItasiMha thA ve vikrama saMvat 1600 ke Asa pAsa bIkAnera padhAre the vahAM para upakezagaccha ke zrAcArya kakasUrijI vidyamAna the unhoMne koraMTagaccha ke zrAvakoM ko tathA zrIsaMgha ko upadeza dekara Agata zrIpUjya kA acchA svAgata saoNbhelA karavAyA aura unako upakezagaccha ke upAzraya meM hI ThaharAyA / donoM gaccha ke zrIpUjya eka hI sthAna para Thahare isase pAyA jAtA hai ki unake Apasa meM acchA mela milApa thA / ve kaI dina taka donoM bIkAnera meM zrIpUjyajI Thahare aura Apasa meM bArtAlApa karate rahe jaba koraMTagaccha ke zrIpUjya vidA hone lage taba unake pAsa koraMTa gacchAcAryoM dvArA pratibodha pAye hue 36 jAtiyoM kI utpatti evaM unakI vaMzAvalI kI eka bar3I bahI thI, jo unake pIche koI yogya ziSya na hone se upakeza gacchAcArya kakkasUrijI kI sevA meM bheMTa karadI yaha unakI doghaM dRSTi hI to thii| vaha vahI yativarya mANakasundarajI ke pAsa thii| vi0 saM0 1674 kA merA cAturmAsa jodhapura meM thaa| usa samaya yativarya lAbhasundarajI rAyapura se, mANakasundarajI rAjaladesara se, aura yativarya candrasundarajI Adi jodhapura Aye the aura unase gaccha saMbaMdhI vArtAlApa huA thaa| kaI prAcIna paTTAvaliyAM rAjAoM, bAdazAhoM ke mile pharamAna, paTTe, sanadeM vagairaha mujhe bhI dikhAye unake andara koraMTagacchAcAryoM kI dI huI vaha bahI bhI thI yadyapi usa samaya isa viSaya para merI itanI ruci nahIM thI tathApi koI bhI naI bAta noTa karalene kI merI zuru se hI zrAdata thI tadanusAra maiMne unake anyonya lekhoM ke sAtha koraMTagacchAcAryoM ke pratibodhaka zrAvakoM kI jAtiyoM kI utpatti vagairaha kI noMdha merI noMdha pustaka meM karalI tadanusAra maiM yahAM para una jAtiyoM kI utpatti likha rahA huuN| Jain E146.2rernational koraMTagacchAcAryoM kI bahI..y.org
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 koraMTagaccha ke paTTa krama meM 45 veM paTTa para prAcArya nannaprabhasUri eka mahAn pratibhAzAlI prAcArya the ApakI kaThora tapazcaryA se kaI vidyA evaM labdhiyoM Apako svayaM varadAI thii| ApakI vyAkhyAnazailI to itanI AkarSita thI ki manuSya to kyA para kabhI kIbhI deva deviyAM bhI ApakI amRtamaya vyAkhyA dezanA sunane ko lalAyita rahate the| eka samaya AcAryazrI vihAra karane jA rahe the ki jaMgala meM Apako kaI ghur3a savAra tathA aneka saradAra mile kSatriyoM ne sUrijI mahArAja ko namaskAra kiyaa| sUrijI ne ucca svara se dharma lAbha diyaa| kSatriyoM ne-mahAtmAjI kevala dharma lAbha se kyA hone vAlA hai kucha camatkAra ho to batalAo / sUrijI-Apa loga kyA camatkAra dekhanA cAhate haiM ? kSatriya-mahAtmAjI / hama nirbhaya sthAna cAhate haiM ? sUrijI-Apa akRtya kAryoM ko chor3a kara jaina dharma kI zaraNa prahaNa karaleM Apa isa loka meM kyoM bhavobhava meM nirbhaya evaM sukhI bana jAoge ? kSatriya-mahAtmAjI! Apake sAmane hama satya bAta kahate haiM ki hama lUTa, khasoTa kara, dhAr3A DAlane kA dhaMdhA karate haiM yadyapi hama isa dhaMdhe ko acchA nahIM samajhate haiM tathApi hamArI AjIvikA kA eka mAtra yahI eka sAdhana hai| sUrijI-mahAnubhAvoM ! isa dhaMdhe se isa bhava meM to Apa trasita ho bhaya ke mAre idhara-udhara bhaTaka rahe haiM taba parabhava meM to nizcaya hI duHkha sahana karanA pdd'egaa| yadi Apa isa bhava meM aura parabhava meM sukhI honA cAhate haiM to jaina dharma kI zaraNa leN| kSatrI-mahAtmAjI ! hama jaina dharma svIkAra kara bhI leM to kyA Apa hamArI sahAyatA kara skeNge| sUrijI-dharma ke prabhAva meM maiM hI kyoM para mahAjana saMgha mI ApakI sahAyatA kara zrApako sarva prakAra se sukhI banA degaa| kSatrI-ThIka hai mahAtmAjI ! Apake kahane ke anusAra hama jaina dharma kI zaraNa lene ko tayyAra haiM to sUrijI ne usa jaMgala meM hI mukhya puruSa dhUhar3a Adi jitane saradAra usa samaya upasthita the una saba ko vAsa kSepa aura maMtroM se zuddha kara jaina dharma ke devaguru dharma kA saMkSipta se svarUpa ko samajhA kara jaina banA liye aura usa dina se hI unako sAta duyasanoM kA tyAga karavA diyA aura una saradAroM ne bhI bar3I khuzI ke sAtha sUrijI ke vacanoM ko zirodhArya kara liyA / rAva dhuvar3a sUrijI ko apane grAma susANI meM le gayA aura vahAM apane kArya meM zAmila rahane vAle Asa pAsa ke saba saradAroM ko bulavA kara sUrijI kI sevA meM upasthita kiye aura sUrijI ne una saboM ko upadeza dekara jaina vanA liye isa bAta kI khabara idhara to padmAvatI aura udhara candrAvatI nagara meM huI basa usI samaya saikar3o kI saMkhyA meM bhakta loga sUrijI ke darzanArtha Aye aura unhoMne sarijI kI bharibhari prazaMsA kii| isa para sarijo ne kahA zrAvako! kevala prazaMsA se hI kAma nahIM calatA hai para jaise hama loga upadeza dekara ajainoM ko jaina manAte haiM Apa logoM ko bhI unake sAtha sAmAjika myavahAra kara unakA utsAha bar3hAnA cAhiye / basa, phira to kahanA hI kyA thA usa samaya jainAcAryo kA utanA hI prabhAva saMgha para thA ki izArA karate hI unhoMne sUrijI kI AjJA ko zirodhArya kara una nUtana jainoM ko saba taraha se sahAyatA pahu~cA kara apane bhAI banA liye / ve hI loga Age cala kara dhAr3AvAloM ke nAma se olakhAne lage bAda dhAr3A kA dhAr3IvAla zabda bngyaa|| ___ isI prakAra eka samaya dhuvar3a ne pAkara prAcAryazrI se arja kI ki he prabho! Aja mAgha kRSNA trayodazI hai bahuta se loga rAtar3iyA bhairUM ke sthAna para ekatra hokara bahuta se bhaisoM aura bakaroM ko mAra kara bhairUM kA dhAr3IvAla jAti kI utpati 1463 Jain Education international
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1 melA manAveMge / ityAdi rAva dhuvar3a ke zabda suna kara dayA ke dariyAva AcArya nanaprabhasUri dhuvar3Adi kaI bhakta logoM ko sAtha lekara pahAr3oM ke bIca rAtar3iyA bhairUM ke sthAna para Aye vahAM para dekhA to cAroM ora mAnava * medinI milI huI hai bahuta se bhairUM bhakta vAmamArgiyoM ke netA loga geru raMgIna lAla vastra pahine hue kamara meM bar3e * bar3e ghUre lagAye hue aura madirA pAna meM masta bane hue tIkSNa re hAthoM meM liye hue bhairUM ke mandira ke bAhara khar3e the / bhaisoM aura bakaroM ke gale meM puSpoM kI mAlA DAlI huI thI aura bhairU pUjA kI tayyArI horahI thI ki sUrijI vahAM pahu~ca gye| basa sUrijI ko dekhate hI una pAkhaNDiyoM kA krodha ke mAre zarIra lAla baMbula hokara kampane lgaa| rAva dhuvar3a ne Akara sUrijI se kahA prabho ! mAmalA bar3A vikaTa hai mujhe bhaya hai ki pAkhaNDI loga maMdira meM masta bane hue kahIM ApakI AzAtanA na kara baitthe| ataH yahA~ se cala kara apane sthAna para pahu~ca jAnA caahiye| sUrijI ne kahA dhuvar3a ghabarAte kyoM ho manuSya maranA ekabAra hI hai Apa jarA dhairya rakho / basa ! ahiMsA ke upAsaka sUrijI ke pAsa zrAkara eka vRkSa kI chAyA meM baiTha gaye / sUrijI ne ambA devI kA mana se smaraNa kiyA tatkAla devI Adarzatva sUrijI kI sevA meM A upasthita huii| sUrijI ne kahA- tumhAre jaisI samagdRSTi deviyoM ke hote hue bhI isa prakAra ke ghora atyAcAra hote haiN| kyA aise nirdayI manuSyoM ko tuma zikSA nahIM de sakatI ho ? devI ne kahA he prabho ! ina logoM ke AdhIna nIca halake deva devI . rahate haiM. una halake devoM kA sAmanA karane se deva samuha hamArI ijjata halakI samajhate haiN| ataH inakI upekSA hI kI jAtI hai| surijI ne kahA ki khaira, isa viSaya meM to phira kucha kaheMge para yaha jo mere sAmane atyAcAra ho rahA hai isakA to nivAraNa ho hI jAnA caahiye| devI ne sUrijI kI AjJA zirodhArya krlii| jaba ve loga bhairU ke sAmane bhaiMse bakare lejAkara mArane ke liye talavAreM, chure aura bhAle hAthoM meM lekara hAtha UMce uThAye to hAtha UMce ke UMce raha gaye aura bhairU kI sthApana (mUrti) se AvAja nikalI ki maiM isa bali ko nahIM cAhatA hU~ ina saba pazuoM ko yahA~ se zIghra chor3a kara mukta karado varana maiM tumhArA hI bhoga lUMgA / saba upasthita loga vicAra karane lage ki apanI vaMza paramaparA se varSa meM isI dina bhaiMrUM kI pUjA kI jAtI hai, bali na dene para bar3A bhArI kSobha rahatA hai Aja yaha kyA camatkAra hai ki eka tarapha hAtha UMce raha gaye aura dUsarI ora svayaM bhairUM bola kara kahatA hai ki ina pazuoM ko chor3a do ityAdi / para kaI logoM ne kahA ki are eka jaina sebar3A yahA~ Akara baiThA hai yaha saba usI kI to karAmAta na ho ? basa, jitane loga vahAM the una sabake jaca gaI ki dUsarA kAraNa ho hI nahIM sakatA hai| ataH kucha AgevAna calakara sUrijI ke pAsa Aye aura prArthanA kI ki Apane yaha kyA kiyA hai? Apane hamAre vaMza paramparA se cale Aye hue mele ko banda kara diyA ? sUrijI ne kahA ki saba logoM ko yahAM bulAlo phira maiM uttara dUMgA / basa saba loga sUrijI ke pAsa zrAgaye / taba sUrijI ne una logoM ko upadeza diyA ki mahAnubhAvo ! Apake liye saMsAra meM bahuta se padArtha haiN| gur3a, khAMDa, ghRta, dUdha, mevA miSThAnna phira samajha meM nahIM AtA ki Apa logoM kI amUlya sevA karane vAle abola pazuoM ke komala kaMDa para nirdayatA pUrvaka chUrA calA kara kyoM mArate ho ? kyA isa anartha kA bhAvAntara meM Apako badalA nahIM denA par3egA para jaba bhAvAntara meM Apake gale para isI prakAra kA chUrA calegA taba Apako mAlUma hogA ki jIvoM kI hiMsA ke kaise kaTu phala lagate haiM ityAdi / aisA upadeza diyA ki sunane vAloM kI AtmA bhaya ke mAre kampAne laga gii| ve loga bole ki mahAtmAjI ! hama loga to hamArI jindagI meM isa prakAra devI devatAoM ko eka varSa meM kaI sthAnoM para bali dI hai kyA ina sabakA phala hameM naraka meM bhugatanA hI par3egA / sUrijI ne kahA ki tuma bAjAra se vyApArI kI dukAna se udhAra mAla lAte ho eka bAra yA aneka bAra / aise karje ko Apa cukAte ho yA nahIM arthAt ve udhAra dene vAle apanI rakama Apa se vasUla karate haiM yA nahIM ? saba logoM ne kahA hA~, karajA to cukAnA hI par3atA hai / taba yaha bhI to eka karja hI hai isako bhI avazya cukAnA pdd'egaa| yAda rakho Aja tuma manuSya ho aura yaha jIva pazu hai para bhAvAntara meM yaha pazu rAtar3iyA jAti kI utpatiary.org 1464
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ zrasavAla saM0 1528- 1574 yadi manuSya bana jAyagA aura tuma pazu bana jAoge to kyA ve tumhAre kaMTha para chUrA nahIM calAveMge ityAdi / isa para ve pAtakI loga parAbhava ke pApa se Dara kara bole ki mahAtmAjI ! isakA upAya bhI hai ki hama isa pApa se baca sakeM ! sUrijI ne kahA ki Apake liye yahI eka upAya hai ki Apa ina sAtoM durvyasanoM ko tyAga kara hiMsA dharma kA pAlana karo aura jahAM aisA halakA kArya hotA ho vahA~ para jAkara prema pUrvaka roko aura jIvoM ko abhayadAna dilaao| ThIka hai saba jIvoM ke zubhodaya hotA hai taba unako nimitta kAraNa bhI vaisA hI mila jAtA hai sUrijI ne una saikar3oM saradAroM ko vAsakSepa evaM maMtroM se zuddhi kara jainI banA liye ve hI loga bhairU kI nAma smRti ke kAraNa rAtar3iyA kahalAye | aura anya deva deviyoM ke bajAya unake kutta devI devI kI sthApanA karadI ityAdi / una AcAryoM ke eka to puNya bala jabardasta the dUsarI unakI sAdhanA itanI jabardasta thI ki samaya para deva devI unake kArya meM sahAyatA kara diyA karate the / jaba AcArya zrI ko apane kiye kArya meM AzAtIta saphalatA milatI gaI to unakA utsAha bar3ha jAnA svabhAvika hI thA / AcArya zrI isI kArya para utArU ho gaye ki devI devatAoM ke nAma para hone vAlI ghora ahiMsA banda karavA kara vIra kSatriyoM ko jaina dharma meM dIkSita kara samAja kI saMkhyA bar3hAnI / jaba pAkhaNDiyoM ko isa bAta kI khabara lagI ki jaina sevar3e to aba grAmoM evaM jaGgaloM meM phira 2 kara logoM ko jaina banA rahe haiM aura isa prakAra inakA pracAra hotA rahegA to apanI to saba kI saba dukAnadArI hI uTha jAyagI / isake mukhya kAraNa do haiM / eka to mlecchoM ke AkramaNoM se bhI deza meM trAhi trAhi maca gaI thI / dUsarA kAraNa kaI kAla-duSkAla bhI aise hI par3ate the ki logoM kI Arthika sthiti vikaTa bana gaI thI / jainoM ke pAsa puSkala dravya hone se ve loga dhana kA lAlaca dekara logoM ko apanI ora AkarSita kara rahe haiM to apane ko bhI kahIM para eka sabhA karake apane dharma kA rakSaNa karanA cAhiye ityAdi / isa uddezya se vAmamArgiyoM ke bar3e 2 netA aura unake bhakta logoM kI eka sabhA AbU ke pAsa pRthvIpura meM jahA~ ki mahAdevajI kA eka bar3A hI dhAma thA jaba isa bAta kI khabara AcArya nannaprabhasUri ko lagI to ve Apa bhI pRthvIpura do kosa sIrola grAma meM jahA~ mahAjanoM ke kaI sau ghara the vahA~ dharma mahotsava ke nAma para bahuta se grAmoM meM AmantraNa dekara bhAvuka logoM ko ekatrita kiye / basa, do kosa ke phAsale para donoM dharmoM kI sabhAoM kA Ayojana hogayA para gRhastha loga to Apasa meM milanA bheTanA bArtAlApa karanA evaM dharma ke viSaya meM bhI thor3I thor3I carcA karane laga gaye / para kaI logoM kI yaha bhI icchA huI ki alaga 2 sabhAe~ karake logoM ko kyoM lar3AyA jAya / donoM dharmoM ke AgevAna hI ekatra ho dharma ke viSaya meM nirNaya kyoM nahIM kara liyA kareM kAraNa gRhastha loga to hamezA ajJAnI hote haiM unako to upadezaka jisa rAste le jAya usa rAste hI cale jA sakate haiN| ThIka donoM ora ke gRhastha loga milakara pahale to AcArya nannaprabhasUri ke pAsa zrAye aura prArthanA kI ki Apa donoM tarapha ke mahAtmA ekatra ho dharma kA nirNaya kyoM nahIM kara lete ho ? sUrijI ne kahA hama to Apake kathana ko svIkAra kara lete haiM aura hama isake liye tayyAra bhI haiN| basa, bAda meM ve loga cala kara zivopAsaka vAmamArgI evaM brAhmaNoM ke pAsa Aye vahAM bhI vahI arja kI para ve loga yaha nahIM cAhate the ki hama jainoM ke sAtha vAda vivAda kareM ve to apane hI bhakta logoM ko apane dharma meM sthira rahane kI koziza karate the para jaba una logoM ke bhaktoM ne evaM vAmamArgiyoM ne adhika jora diyA lAcAra hokara unako bhI svIkAra karanA pdd'aa| basa, niyata samaya para donoM ora ke madhyasthoM ke bIca dharma ke viSaya meM zAstrArtha huA jisameM jainoM kA pakSa to hamezA ahiMsA kA rahA taba vAmamArgiyoM evaM brAhmANoM kA pakSa to kriyAkAMDa, yajJa, homa, deva deviyoM ko bali dene kA hI rahA thA yukti prayukti bhI apane-apane mata kI puSTi ke liye hI kahI jAtI thI Akhira meM hiMsA ke sAmane hiMsA kA pakSa kahAM taka Thahara sakatA thA / jyoM jyoM vAda vivAda meM UMDe utarate ye tyoM tyoM hiMsA kA pakSa nirbala hotA gayA / Akhira meM vijayamAla ahiMsA ke pakSa meM hI zobhAyamAna saMkhalecA jAti kI utpati Jain Education 1465 www.ainelibrary.org
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hotI najara bhAI hiMsA ke pakSa meM pRthvIpura kA rAva sAMkhalA agrezvara thA usakI samajha meM AyA ki hiMsA kabhI dharma kA kAraNa ho hI nahIM sakatA hai dUsarA jaina nirgranthoM kA AcAra vicAra paropakAra kI tIbra bhAvanA aura unakA nispRhatA ne rAvajI para bar3A bhArI prabhAva par3A / rAvajI ne sUrijI se AtmakalyANArtha dharma svarUpa pUchA uttara meM sUrijI ne ahiMsA paramodharmaH kA vistRta vivaraNa ke sAtha svarUpa batalAyA aura sAtha meM devaga ru dharma kA bhI ThIka 2 vivecana kiyA aura kahA rAvajI Atma kalyANa ke liye sabase pahale to devaguru para zraddhA honI cAhiye taba jAkara dharma ke Upara nizcaya pariNAma sthira ho sakatA hai| aba Apa svayaM prajJAvAna haiM vicAra karalo ki kauna se devagurUjI kI upAsanA kareM ki jisase AtmA kA kalyANa ho sake ? rAvajI ne ThIka samajha liyA ki sivAya paropakAra ke sUrijI ne abhI taka to koI bhI bAta svArtha kI nahIM kahIM hai inakA prAcAra to vahA~ taka hai ki inake liye banAI gaI rasoI yA inake lie sAmAna lekara Ave / inake kAma kI nhiiN| isase adhika tyAga kyA ho sakatA hai| inakI tapazcaryA bhI bar3I kaThora hai ki anya kisI ke mata meM dekhane meM nahIM AtI hai ityAdi vicAra kara rAvajI apane sakuTumba evaM apane bahuta se sAthiyoM ke sAtha sUrijI ke caraNa kamaloM meM zraddhApUrvaka jaina dharma ko aGgIkAra kara liyaa| rAva sAMkhalA ne apane vahAM bhagavAna pArzvanAtha kA utaMga mandira banavAyA jisa para suvarNa kalasa car3hA kara pratiSThA karavAI / rAvajI jyoM jyoM dharma kArya meM Age bar3hate gaye tyoM tyoM unake pUrva saMcita pUNya bhI udaya hote gaye rAvajI ko pratyeka kArya meM adhika se adhika lAbha milatA gayA sAtha meM prAcAryoM kA upadeza bhI milatA gayA idhara mahAjanasaMgha ke sAtha bhI rAvajI kA saba taraha kA vyavahAra hone lagA / eka vAra rAva sAMkhalA ne sUrijI ko bulA kara prArthanA kI ki prabho ! merA vicAra tIrtha yAtrA karane kA hai| ataH saMgha nikAlA jAya to aura bhI hamAre hajAroM bhAiyoM ko tIrthayAtrA kA lAbha mila sakatA hai| ataH ApakI isameM kyA sammati hai / sUrijI ne kahA rAvajI ! zrApa bar3e hI bhAgyazAlI haiM, gRhastha kA to yaha khAsa karttavya hI hai ki sAdhana sAmagrI ke hote hue tIrthayAtrA avazya kare aura apane sAdharmI bhAiyoM ko bhI yAtrA karAveM / basa, phira to thA hI kyA rAvajI ne bar3e hI paimAne para saMgha nikAlane kI taiyAriyAM zurU karavA dI aura sarvatra AmaMtraNa bhI bhijavA diye| ThIka samaya para sUrijI ne vAsakSepa ke vidhi vidhAna se rAva sAMkhale ko saMghapati padArpaNa kara saMgha nikAlA / sarva tIrthoM kI yAtrA kara, saMgha ke vApisa Ane para sAmIvAtsalya kara sAdharmI bhAiyoM ko paharAvaNI dekara visarjana kiye / usI dina se hI rAva sAMkhalA kI santAna sakhalecA ke nAma se prasiddha huI aura Age cala kara unakI jAti hI sakhalecA ho gii| isa saMkhalecA jAti kA bhAgyaravi itane pratApa se tapane lagA ki inakI saMtAna kI bahuta vRddhi huI aura vyApArArtha evaM rAjamAna se aneka sthAnoM meM vaTavRkSa kI taraha phaila gii| isa jAti meM bahuta se dAnI mAnI udAra evaM nararatna hue haiM ki deza-samAja evaM dharma kI bar3I sevAeM kara apanI ujjvala kIrti ko amara banA dI thI isa jAti meM kaIyoM ne kAMsI pItala ke baratanoM kA kAma kiyA ve kAsaTiye kahalAye / kaiyoM ne rAja ke koThAra kA kAma kiyA jisase koThArI khlaaye| kaI hAlA grAma ko chor3a Ane se halakhaMDI kahalAe / kaI virATa saMgha nikAlane se saMvI kahalAe / kaiyoM ne rAja ke khajAne para kAma kiyA jisase khajAMcI kahalAye ityAdi / eka hI jAti kI aneka zAkhAeM bana gaI / jaba taka manuSya ke puNyoM kA udaya hotA hai, puNyoM kA hI saMcaya karatA hai devaguru dharma para aTUTa zraddhA rakhatA hai aura mAMsa madirAdi durvyasana chur3Ane vAle ke upakAra ko sadeva yAda karatA hai aura usake liye pratyupakAra karatA rahatA hai vahAM taka usake puNya bar3hate hI rahate haiN| ahA ! hA !! usa samaya eka sakhalecA hI kyoM para isa mahAjana saMgha kI jahAM dekho vahAM car3hatA sitArA dIkha par3atA thaa| jaba se loga apane upakArI puruSoM kA upakAra bhUla kara kRtaghnIpanA kA vana pApa zira para uThAnA 1466 saMkhalecA jAti kI zAkhAe~
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ zrosavAla saM0 1528-1574 zuru kiyA / basa ! usI dina se inakA patana prArambha huA / kramazaH Aja jo dazA huI hai vaha sabake sAmane vidyamAna hai maiM to Aja bhI zAsanadeva se prArthanA karatA hU~ ki pratyeka jAtiyA~ vAle apane-apane paramopakArI puruSoM ke guNoM kA smaraNa kara unake prati pUjya bhAva rakheMge to vaha dina dUra nahIM ki punaH pUrvAvasthA kA anubhava karane laga jAya~ / hama Upara likha Ae haiM ki koraMTa gacchAcAryoM kA vizeSa vihAra arbudAcala ke Asa pAsa ke pradeza huA karatA thA jisameM AcArya nannaprabhasUri to itane prabhAvika AcArya hue ki unhoMne apane bihAra kSetra ko jainamaya banA diyA thA jisameM adhika loga rAjapUta hI the / AcAryazrI ko itanI saphalatA milane kA mukhya kAraNa eka to usa samaya bhArata meM mleccha logoM kA krUratA pUrvaka AkramaNa huA karate the jisake mAre rAjapUta logoM kI bar3I durdazA ho rahI thI / ve idhara se udhara aura udhara se idhara jAna bacAte hue bhaTakate phirate the / dUsarA kAraNa usa samaya jaina samAja kI bAgaDora jainAcAyoM ke hI hastagata thI ve kisI ko bhI upadeza dekara jaina banA lete to unake izAre mAtra | hI mahAjana saMgha unako aneka prakAra se madada kara usI samaya se sArA jaina samAja unake sAtha roTI beTI kA vyavahAra cAlU kara detA thA / usa samaya mahAjana saMgha ke hAtha meM * eka ora to rAja taMtra thA aura dUsarI ora thA vyApAra / zrataH naye jaina banane vAle kitane hI manuSya kyoM na ho para unako yogyatA ke anusAra kAma meM lagA hI dete the / mahAjana saMgha kI isa udAratA kA bhI jana sAdhAraNa para kama prabhAva nahIM par3atA thA / ajJAna janatA dharma kI apekSA apanI suvidhA kA pahale vicAra karatI hai jaba unako icchA ke anusAra suvidhAeM mila jAtI thI taba dharmoM meM ahiMsA paramodharma jo saba meM pradhAna hai, svIkAra karane meM dUsarA vicAra hI nahIM karatI thI / yahI kAraNa hai ki una AcAryoM ko apane kAryoM meM sarvatra saphalatA milatI jAtI thI / AcArya nannaprabhari ne vi0 saM0 1013 ke Asa pAsa arbudAcala ke samIpa vihAra kara bahuta se rAjapUtoM ko jainadharma kI dIkSA dI unameM mukhya puruSa rAva dhaMdhala the / ve cauhAna rAjapUta the unake putra surajana aura surajana ke putra saMgaNa thA vahAM se ve vyApAra karane laga gayA thA sAMgaNa ke putra bohitya huA / bohitya para kuladevI kI pUrNa kRpA thI jisase usake eka tarapha to santAna aura dUsarI tarapha dhana dhAnya kI vRddhi hotI gaI vaha itanI ki bohitya ne candrAvatI meM zAsanAvIza bhagavAn mahAvIra kA maMdira banAyA tathA zrIzatruJjaya, giranArAdi tIrthoM kI yAtrArtha virAT saMgha nikAlA aura caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karavA kara paharAvagI meM suvarNa mudrAeM suvarNa thAla meM rakha kara do yAcakoM ko to itanA dAna diyA ki unake gharoM se dAridra coroM kI bhAMti bhAga chUTA ityAdi / bohitya ne apane nyAyopArjita lakSmI meM se savA karor3a dravya pUrvokta zubha kAryoM meM vyaya kiyA / bohitya itanA nAmI puruSa huA ki Apake pazcAt Apake nAma kI smRti kA sUcaka bottharA nAma se olakhAne lagI / phira to bohitya kI santAna itanI phUlI phalI ki inake andara jyoM jyoM nAmAMkita puruSa hote gaye tyoM tyoM unake nAma kI zAkhAeM bhI nikalatI gii| jaise bottharA, baccharAja ke nAma para bacchAvat zAkhA jisameM karmacaMda bacchAvata bar3A hI mazahUra huaa| isI prakAra phophaliyA - mukisa vagairaha kaI zAkhAeM nikalIM / isI prakAra koraMTagacchrAcAyyoM meM 45 veM paTTa para nannaprabhasUri aura 46 veM paTTa para kakasUri aura 47 veM paTTa para sarvadevasUri aura 48 veM paTTapara punaH zrInannaprabhasUri nAma ke AcArya bhI bar3e hI pratibhAzAlI hue haiM unhoMne bhI bahuta se ajainoM ko jaina banA kara mahAjana saMgha kI khUba vRddhi kI thI aura una pratibodhita zrAvakoM ke kaI-kaI kAraNoM se jAtiyAM bana kara unake nAma saMskaraNa ho gaye jo Aja bhI vidyamAna haiM jaise ghAr3IvAla rAtar3iyA, saMkhalecA aura botharoM kI utpatti Upara likha Ae haiM yadi isI prakAra zeSa jAtiyoM kI utpatti likhI jAya to grantha bahuta bar3ha jAne kA bhaya rahatA hai / ataH maiM yaha khAsa muddA kI bAta hI likha detA hU~ / Jain koraMTagaccha ke zrAcAryoM kA vihAra 1467 ary.org
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 5-khIMvasara, mUla cauhAna rAjapUta the koraMTagacchIya AcArya kakasUri ne vi0 saM0 1016 meM pratibodha dekara jaina banAye aura khIMvasara grAma ke nAma para ve loga khIMvasare kahalAe haiN| inake pUrvajoM ne anekoM madira banavAye kaI bAra tIrthoM ke saMgha nikAle kaI bAra duSkAloM meM dezavAsI bhAiyoM evaM pazuoM ke prANa bacAe ityAdi / 6-minI yaha bhI cauhAna rAjapUta the inake pUrvajoM ne bhI jainadharma svIkAra karake jainadharma kI bar3I 2 sevAeM kI hai| isa jAti ke nAmakaraNa ke liye vanzAvaliyoM meM aisI kathA likhI hai ki isa jAti meM eka sahajapAla nAma kA dhanI puruSa huaa| vaha kisI vyApArArtha dravya lekara jA rahA thA ki rAste meM kaI hathiyAra banda luTere mila gaye / jaba sahajapAla ko lUTane lage to sahajapAla pAgalasA bana gayA thA para usako buddhi ne sikhAyA aura bolA ThAkuroM ! Apa loga binA hisAba dhana kyoM le rahe haiN| hAM, Apako dhana kI jarurata hai to khata to maMDavAlo, saradAroM ne kahA ki tumhArI aisI hI icchA hai to tuma apanA khata mAMDalo / isa hAlata meM zAha ne kAgada bahI nikAla kara ThAkuroM ke nAma khata likha liyA aura kahA ki ThAkuroM isa khata meM kisI kI sAkha DalavAne kI sakhta jarUrI hai| ThAkara ne kahA isa jaMgala meM kisa kI: jAya ? zAha ne kahA ki sAkha binA to khata kisa kAma kA ? ThAkuroM ne kahA isa luMkar3I kI sAkha ddaaldeN| ThIka zAha ne aisA hI kiyA / ThAkura mAla le gaye / zAha ne sabakI jor3a lagAI to karIba 5000) ru0 kA mAla thA seThajI apane makAna para Agaye / koI do cAra varSa gujara gye| bAda meM eka samaya ve hI ThAkura grAma meM aaye| zAha ne pallA pakar3a kara kahA ThAkuroM abhI taka mere khata ke rupayo vasUla nahIM hue ThAkura ne kahAkaunase rupaye ? zAha ne kahA-kyA Apa bhUla gaye ityAdi / Apasa meM takarAra hogaI taba donoM rAja meM gye| zAha ne jora-jora se kahA ki dekha lIjiye ina ThAkuroM ne hamase dravya lekara khata likha diyA aura isa khata meM minnI kI sAkha bhI DalavAI hai isa para ThAkura bole-zAhajI Apa rAja kacaharI meM bhI jhUTha bolate haiN| maiMna minnI kI sAkha kaba DalavAI thI? zAkha to DalavAI thI luMkar3o kI isa para nyAyAdhIza ne samajha liyA ki ThAkuroM ne rakama jarura lI hai aura zAha ne bhI bar3I buddhimattA kI hai ki luMkar3I ke sthAna para minnI kA nAma lekara ThAkuroM se saca bolA hI liyA / nyAyAdhIza ne kahA ThAkuroM aApane luMkar3I kI sAkha DalavAI taba bhI seThajI se rupaye to jarUra liye the isa para ThAkuroM ko seThajI kI rakama kA phaisalA karanA par3A usI dina se seThajI kI saMtAna minnI nAma se prasiddha huI / samayAntara to seThajI kI jAti hI manna hogaI hai| isI minna jAti meM bhI bahutase dAnI mAnI nara ratna hokara kaI maMdira banAye kaI saMba nikAla kara yAtrA kI aura sAdharmI bhAiyoM ko savarNa moharoM ko paharAvaNI dii| kaiyoM ne duSkAloM meM lAkhoM karor3oM kA dravya vyaya kara yazaH kIrti upAjena kii| khajAMcI, rupANI, lATuthA, saMghI Adi kaI jAtiyAM bhI isI minnA gAtra ko zAkhAoM meM se niklii| isI prakAra sUrijI ne paMvAra mAgaDAdikoM ko mAMsAhArI Adi vyasana chur3Akara jaina bnaayaa| Apane dharma kamoM meM bahuta bhAga liyaa| ataH ApakI saMtAna mAMNDota ke nAma se pahacAnI jAtI hai| ____ isI prakAra 48 veM paTTa para AcArya nannaprabhasUri bhI bar3e hI pratibhAzAlI aura mahAprabhAvika AcArya hue haiM unhoMne bhI hajAroM ajaina kSatriyoM ko jainadharma meM dokSita kara mahAjana saMgha ko vRddhi kI thI unake banAye huye gotroM ke kevala nAma hI likha dikhe jAte haiM jaise-sudyecA, koThamI, koTar3iyA, kapuriyA, dhAkar3a, dhUvagotA, nAgagolA, nAra, seThiyA, dharakaTa, mathurA, sonecA, makabANa, phitUriyA, kha biyA, mukhiyA, DAgaliyA, pAMDu. gotA, posAlecA, bAkIliyA, sahAcetI, nAgaNA, khImANadiyA, baDerA, jogaNecA, sonANAM, Ar3ecA, ciMdhar3A, nibAr3A isa prakAra koraMTa gacchAcAryoM kI bar3hI meM kula 36 jAtiyoM kI utpatti tathA ina jAtiyoM ke banAye huye mandiroM kI pratiSThA tathA tIrthayAtrArtha nikAle hue saMgha evaM sAdharmI bhAiyoM ko dI huI paharAvaNI, 1468 jaina jAtiyoM kI utpati kA varNana STTH
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 duSkAjAdi meM deza sevA tathA janopayogI galAba kuveM vagairaha karavAne kA aura ina jAtiyoM ke vIra puruSoM ne apane deza vAsiyoM ke tana mana dhana evaM bahina beTiyoM ke satItva dharma kI rakSA ke liye yuddha kara mlecchoM ko parAsta kiye tathA apane prANoM kI AhatI dekara bar3I bar3I sevAeM kI tathA una yuddha meM kAma Ane vAloM kI dharmapaliyA~ jo apane brahmacarya kI rakSA evaM pati ke anurAga se unake pIche unakI dhakadhaka karatI huI citA kI agni meM satI hogaI ina saba bAtoM kA ullekha vaMzAvaliyoM meM kiyA gayA hai para graMtha bar3ha jAne ke bhaya se yahAM para itanA hI likhA hai| hA~, kabhI samaya milA to eka alaga pustaka rUpa meM chapavA kara pAThakoM ke kara kamaloM meM rakha diyA jaaygaa| ___ bAMThiyA jAti ko vi0 saM0 612 meM AcArya bhAvadevasUri ne AbU ke pAsa pAsa paramA nAma ke gAMva ke rAva mAghudevAdi ko pratibodha dekara jaina bnaayaa| unhoMne tIrtha zrI zatruJjaya kA virATa saMgha nikAlA jisameM itane manuSya the ki jaMgala meM bAMTha-bAMTha para AdamI dIkhane lage aura saMghapati ne udAratA se bAMTha bAMTha para rahe hue pratyeka nara nArI ko paharAyaNI do jisase janatA kahane laga gaI ki saMghapatijI kA kyA kahanA hai Apane bAMTha bAMTha para paharAvaNI dI hai basa usI dina se ApakI santAna bAMThiyA nAma se prasiddha huI / isa jAti meM bahuta se aise nAmAMkita puruSa hue ki vi0 saM0 1340 ke pAsa pAsa meM bAMThiyA ranAzAha ke saMgha meM rupayoM kI kAvar3e hI cala rahI thii| isase ve kavAr3a ke nAma se mazahara hae / vi0 saM01631 meM bAdazAha ko bohare kI jarurata par3I, jodhapura darabAra ko kahA to Apane mer3atA ke bAMThiyoM ko batalAye / para unake pAsa itanI rakama na hone se kucha ciMtA hone lagI eka dina zAhajI vyAkhyAna meM gaye the, para ve udAsa the| vyAkhyAna ke bAda AcArya ne zAhajI ko udAsI kA kAraNa pUchA to zAijI ne kahA ki darabAra ke kahane se hama bAdazAha ke bohare to bana gaye haiM para hamAre pAsa itanI rakama nahIM hai na jAne bAdazAha kisa samaya kitanI rakama mA~ga baitthe| isa para AcAryazrI ne kahA ki Apake ghara meM jitane sikke hoM utanI thailiyAM banA kara usameM sike DAla kara rakha denA / zAhajI ne aisA hI kiyA jaba samaya pAkara AcAryazrI zAhajI ke yahAM gaye to una sikke vAlI thailiyoM para vAsakSepa DAla kara kahA ki ina thailiyoM meM se kisI ko bhI ulaTanA nahIM, jitanA cAho dravya nikAlate hI rahanA bala, phira to thA hI kyA / zAijI rAta aura dina meM eka-eka thailI se rupaye nikAle ki zAhajI ke ghara meM aisA koI sthAna hI nahIM ki jahAM rupaye rakkhe jAya ataH zAhajI ke makAna ke pIche eka pazu bAMdhane kA noharA thA usake andara 84 khAr3e khudavA kara unake andara ve 84 sikkoM ke rupaye bhara kara una para retI DAla dI aura pAnA jAbatA bhI kara diyaa| jaba bAdazAha ne socA ki kamI rakama kI AvazyakatA ho jAya to bohare kI parIkSA to kara lI jAya ki kabhI kAma par3a jAya to kitanI rakama de sake ataH bAdazAha cala kara jodhapura AyA aura jodhapura nareza ko lekara mer3ate Aye zAhajI ko bulA kara kahA ki Apa hama ko kitanI rakama de sakeMge ? zAhajI ne kahA ki zrApa kisa sikke ke rupace cAhate haiN| bAdazAha ne kahA ki Apake pAsa kitane sike haiM ? zAhajI ne kahA hama mahAjana haiM malka meM jitane sikke calate haiM vaha hamAre pAsa milate haiN| bAdazAha ne socA ki mahAjana loga apanI vAk paTutA se hI zekhI phAMkate haiN| bAdazAha ne kahA Apa eka eka sikke kI kitanI rakama de sakate ho ? zAijI ne kahA mer3atA aura dehalI taka eka eka sikke ke rupayoM ke chakar3e se chakar3A jor3a dUMgA / batalAiye Apako kitanI rakama kI jarUrata hai ? bAdazAha ko zAhajI ke kahane para vizvAsa nahIM huaa| bAdazAha ne zAhajI se kahA ki caliye Apake rupayoM kA khajAnA batalAiye / zAhajI makAna se uTha kara nauhare meM Aye aura apane anucaroM ko bulAkara taiyyAra rakhA bAda meM bAdazAha aura darabAra ko bulaayaa| usa nauhare meM ghAsa phUsa thA bAdazAha ne kahA ki hama ApakI rakama kA khajAnA dekhanA cAhate haiM zAhajI ne naukaroM ko ArDara diyA aura ve kusI pAvar3oM se retI dUra kara eka eka sikke kA namUnA batalAne lage ki bAdazAha jaina jAtiyoM kI utpati kA varNana 1466 Jain Education inte www.jaineribrary.org
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AAAAAAAAAAANAANI evaM darabAra dekha kara AzcaryAnvita bana gaye ki sacca zAha to zAha hI hai ina mahAjanoM kI barAbarI saMsAra meM kyA rAjA aura kyA bAdazAha koI nahIM kara sakate haiM ? usa dina se ina bAMThiyoM kI jAti zAha ho gii| inake bhAI harakhAjI the unakI saMtAna harakhAvatoM ke nAma se prasiddha huI isa prakAra bAMThiyA~ jAti kI zAkhAeM prasiddhi meM aaii| bAMThiyA~ jAti kA zurU se Aja taka kA kursInAmA zrImAn dhanarupamalajI zAha ajamera vAloM ke pAsa vidyamAna hai jijJAsuoM ko maMgavAkara par3ha lenA caahiye| 2-barar3iyA-AcArya kRSNArSi eka samaya bihAra karate hue 'nAgapura meM padhAre vahAM para eka nArAyaNa nAma kA seTha rahatA thA usakA dharma to brAhmaNa dharma thA para usake dila meM kucha arse se zaMkA thI jaba kRSNArSi nAgapura meM Aye to nArAyaNa ne gurujI ke pAsa jAkara dharma ke viSaya meM prazna kiyA to gurujI ne ahiMsA paramodharma ke viSaya meM bar3A hI rocaka aura prabhAvapUrNa joradAra upadeza diyA jisako suna kara nArAyaNa ne apane 400 sAthiyoM ke sAtha jaina dharma ko svIkAra kara liyaa| zrI kRSNArSi ke upadeza se zreSThi nArAyaNa ne eka mandira banAne kA nizcaya kiyA / ataH vahA~ bahumUlya bheTa lekara rAjA ke pAsa gayA najarAnA karake bhUmi kI yAcanA kii| isa para dharmAtmA nareza ne kahA seThajI deva mandira ke liye bhUmi nimita bheTa kI kyA jarUrata hai ? Apa bhAgyazAlI haiM ki apane pAsa se dravya vyaya kara sarva sAdhAraNa ke hitArtha mandira banAte haiM taba bhUmi jitanA lAbha to mujhe bhI lene diijiye| ata: Apako jahA~ pasanda ho bhUmi le lIjiye ityAdi / seTha nArAyaNa ne kile ke andara hI bhUmi pasanda kii| rAjA ne Adeza de diyA basa seTha ne bahuta jaldI se jaina mandira banavA diyaa| adhika kArIgara evaM majadUra lagAne se mandira jaldI se taiyAra hogayA jisakI pratiSThA AcArya devaguptasUri ke kara kamaloM se karavAI aura usa mandira kI sAra saMbhAra ke liye eka saMsthA kAyama kI jisameM 72 puruSa evaM 72 striyA~ sabhAsada banAye gaye isase pAyA jAtA hai ki eka samaya mandiroM kI sAra saMbhAra meM striyA~ bhI acchA bhAga liyA karatI thii| inakI santAna paramparA meM punar3a nAma kA eka nAmAMkita zreSThi huaa| dehalIpati bAdazAha kA vaha pUrNa kRpA pAtra thA arthAt bAdazAha punar3a kA bar3A hI mAna sanmAna rakhatA thA eka samaya punar3a ne nAgapura se eka yAtrArtha zatruJjaya giranAra kA bar3A bhArI saMgha nikAlA jaba gurjara bhUmi meM padArpaNa kiyA to vastupAla tejapAla ne usa saMgha pati evaM saMgha kA bar3A bhArI sammAna kiyA / vastupAla tejapAla ke gurU AcArya jagaccandrasUri vagairaha saMgha meM zAmila hue| ora adhika paricaya ke kAraNa zrImAna puna zAha una prAcAryoM kI upAsanA evaM samAcArI karane lagA ve adyAvadhi tapAgaccha ke hI upAsaka bane hue hai| 3-saMghI jaina jAtiyoM meM yoM to saMghI pratyeka jAti meM pAye jAte haiM kAraNa jisa kisI ne tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla kara paharAvaNI detA hai kehI saMghI kahalAte haiM para hama yahA~ para usa saMghI jAti kI utpati ko likhate haiM ki jo ajainoM se jaina banate hI ve saMghI khlaae| vi0 saM0 1021 meM pArArya sarvadevasUri vihAra karate hue bAbU ke Asa-pAsa padhAre vahA~ eka Dhela. r3iyA nAma kA acchA kasbA thA vahAM para saMgharAva nAmaka paMvAra rAjA rAja karatA thA jaba AcAyaM sarvadevasUri Dhelar3iyA grAma meM padhAre to saMgharAva vagairaha sUrijI ke darzanArtha Aye / sUrijI ne dharmopadeza diyA jisako zraNa kara saMgharAva prasanna citta huA tatpazcAt saMgharAva ne sUrijI se prArthanA kI ki bhagavAna mere dhana sampatti to bahuta hai para putra nahIM hai ? sUrijI ne apane svarodaya jJAna se dekha kara kahA rAvajI saMsAra meM dharma kalpa vRta hai / Apa jaina dharma kI upAsanA karo to isa bhava aura parabhava meM hitakArI hai| basa, sUrijI ke vacana para saMgharAva ne jaina dharma ko svIkAra kara liyA / antarAya karma haTate hI eka varSa meM hI rAvajI ke putra ho gayA jisakA nAma vijayarAva rakhA aba to rAvajI kI dharma para pUrNa zraddhA hogaI / jaba vijayarAva bar3A huA taba usane apane mAtA pitA kI ijAjata lekara virATa saMgha nikAlA aura sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa mudrikAeM 1500 jaina jAtiyoM kI utpati kA varNana
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasuri kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 www paharAvaNI meM dii| isa saMgha meM rAnajI ne lAkhoM dravya vyaya kiyaa| apane grAma meM bhI bhagavAna pArzvanAtha kA utta maMdira banA kara AcAryazrI se pratiSThA karavAI jaba se ApakI saMtAna saMghI nAma se prasiddha huii| kaI bhAdoM ne maMdhI jAti ko nanavANA boharA se honA bhI likha mArA hai para yaha bilakula g2alata bAta hai usa samaya nanavANA boharA kA nAmakaraNa bhI nahIM huA thaa| nanavAgA boharA to karIba vikrama havIM zatAbdI meM pallIvAla brAhmaNa jodhapura ke pAsa koI 10 mIla ke phAsale para naMdavANA gAMva meM rahate the jaba vahA~ se anyatra gaye to ve naMdavANA grAma ke hone se boharagateM karane se nanavANe bohare khlaaye| ataH yaha kahanA mithyA hai ki saMghI nanavANe bohare the / vAstava meM saMghI paMvAra rAjapUna the isa jAti kA kucha kursInAmA sojata ke saMdhiyoM ke pAsa Aja bhI vidyamAna hai| ___jhAmar3a-jAti-vi0 saM0688 meM prAcArya sarvadevasUri apane 500 ziSyoM ke sAtha bihAra karate hue hathur3inagarI ke pAsa padhAre the, udhara se rAva jagamAlAdi zikAra kara nagara meM praveza kara rahe the jaba rAvajI ke pAsa zikAra dekhI to AcAryazrI ke dila meM rAjA ke prati bar3I anukampA tathA jIva ke prati karuNA bhAva utpanna huaa| aho ! ajJAnI jIva ! kutsita saMgati se kisI prakAra karmabanda kara adhogati ke pAtra bana rahe haiN| rAjA ke sAtha hI sAtha meM sUrijI ne bhI nagarI meM praveza kiyaa| rAjA ghor3e para savAra thaa| sUrijI ko dekhakara apane netra nIce kara liye / sUrijI ne dekhA to socane lage ki jaba rAjA ke netroM meM itanI zarama hai to vaha avazya samajha skeNge| sUrijone kahA--nareza ! kahAM padhAre the| nareza ne zarama ke mAre kucha bhI javAba nahIM diyaa| sUrijI-nareza! jarA para bhava ko to yAda karo Apako kSatriya vaMza meM avatAra lene kA yahI phala milA hai ki bicAre nirAdhAra kevala tRNa bhakSaNa kara jIne vAle prANiyoM kA rakSaNa karanA ApakA parama karttavya thA jisake badale bhakSaNa karane ko utAru hue ho / parantu jaba bhavAntara meM yadi mUka prANI marakara kahIM zrApa jaise sattAdhArI hogaye aura Apa inake jaise mUka pazu hogaye to kyA Apase isa prakAra badalA nahIM leMge? nareza-mahAtmAjI ! ApakA kahanA to satya hai para kiyA kyA jAya yaha to hamArI jAti sambandhI vyavahAra evaM AcAra hI ho gayA hai| sUrijI-jAti saMbaMdhI vyavahAra to aisA nahIM thA para kharAba saMgata se kaI loga aisI burI AcaraNAeM kara apane Apako naraka meM DAlane kA duHsAhasa kara rahe haiN| nareza-mahAtmAjI ! hama ghur3a savAra haiM aura Apa pairoM para khar3e haiN| ataH isa samaya to hama jAte haiM kala Apa rAja sabhA meM padhAreM ApakA upadeza hama suneNge|| sUrijI-nareza ! ApakA vicAra atyuttama hai para yaha to niyama karate ki Aja se mAMsa kA bhakSaNa nahIM kruuNgaa| nareza-sUrijI kI lihAja se rAjA ne kahA ki Aja maiM mA~sa kA bhakSaNa nahIM kruuNgaa| basa, rAjA apane sthAna para gayA aura surijI bhI nagarI meM nirvadya sthAna meM jAkara Thahara gye| rAjA ne apane makAna para jAkara nirmala buddhi se vicAra kiyA to Apako jJAta huA ki mahAtmAjI kA kahanA hI yathArtha hai parabhava meM badalA to avazya denA hI pdd'egaa| jaba sAtha ke loga jo zikAra lekara Aye the jisakA mA~sa tayyAra kiyA aura rAjA ke liye thAla meM purasa kara lAye to rAjA ne kahA ki maiMne to mahAtmAjI ke sAmane pratijJA kI hai ki Aja maiM mA~sa nahIM khAUMgA / ataH maiM Aja mA~sa khAnA to kyA para sAmane bhI nahIM dekheMgA isa para zeSa logoM ne bhI vicAra kiyA ki jaba rAjA mAMsa nahIM khAte haiM taba hama kaise khA skeNge| para Aja hIM to kala nahI sahI rAjA kala a suahi fol qua 1501 Jain Edu www.sainelibrary.org
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mmmmmmmmmmmmmm bhI to bhojana kregaa| basa, vaha banAyA huA mAMsa kA bhojana jyoM kA tyoM pA rhaa| aba to yaha bAta antevarAdi sarvatra phaila gaI / dUsare dina kucha samaya ke bAda sUrijI rAja sabhA meM padhAre / rAjA ne siMhAsana se utara kara sUrijI kA sammAna kiyA aura uccAsana para birAjane kI prArthanA kii| sUrijI bhUmi pramArjana kara apanI kambalI bichA kara yogya sthAna para baiTha gye| sUrijI ko prAyA dekha bahuta se dUsare loga bhI sabhA meM Agae / kucha antara meM janAnA saradAra bhI baiTha gaye / tatpazcAt sUrijI ne apanA upadeza denA prArambha kiyA jisameM pahale hiMsA ke kaTu phala kA bayAna kiyaa| bAda meM ahiMsA se hone vAle phAyadoM kA savistAra vivecana kiyaa| tatpazcAt jaina tIrthaMkara kSatriya kula meM avatAra lekara ahiMsA kA khUba joroM se upadeza diyA ityAdi sUrijI ne aisA prabhAvotpAdaka upadeza diyA ki rAjA ke eka-eka pradeza meM sUrijI kA upadeza khIra nIra kI taraha nivAsa kara diyA / basa kSatriya jaisI vIra jAti ke samajha meM zrAjAne ke bAda to kahanA hI kyA ? rAjA aura rANI va putrAdi saba logoM ne mAMsa madirAdi bure karmoM ko tyAga kara jainadharma arthAt ahiMsA paramodharmaH ko svIkAra kara liyA phira to 'yathA rAjAstathA prajA' vAlI yukti se aura bhI bahuta se logoM ne jaina dharma ko svIkAra kara liyaa| rAva jagamAla ne apane nagarI meM bha0 mahAvIra kA maMdira banavAyA, rAva jagamala ke bar3e putra jhAmar3a ne tIrthoM kI yAtrArtha bar3A bhArI saMgha nikaalaa| zrI zatruJjaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrA kara vApasa Aye aura svAmI vAtsalya kara saMgha pUjA kara paharAvaNI dii| Age cala kara rAva jhAmar3a kI saMtAna jhAmar3a nAma se mazahUra huI / tathA kaI sthAnoM para yaha bhI likhA milatA hai ki jhAmaDa ke vRkSa ke nIce zubha lagna meM sUrijI ne vAsakSepa diyA thA jisase ve khUba hI phUle phale / isase ve jhAmar3a kI santAna mAmar3a kahalAye tathA jAbaka jaMbaka vagairaha isa mAmar3a jAti kI zAkhAeM haiM phira to isa khAnadAna kI jhAmar3a jAti bana jhAr3a ke nIce jhAmar3a kahalAye aura isa jAti kI uttarottara itanI vRddhi huI ki sarvatra prasarita hogaI aura kaI udAra evaM vIra nararatnoM ne deza samAja evaM dharma kI bar3I-bar3I sevAeM kI aura kaI kAraNoM se isa jAti kI kaI zAkhAyeM rUpa jAtiyeM bana gaI / isa jAti kI vaMzAvaliyoM tapAgaccha ke kulaguru likhate haiN| 4-surANA jAti-vi0 saM0 1132 meM prAcArya dharmaghoSasUri bihAra karate hue ajayagar3ha ke Asa pAsa meM jyeSTApura nagara meM padhAre vahAMke paMvAra rAvasUra ko pratibodha dekara jaina bnaayaa| rAva sUra kI saMtAna surANA khlaaii| rAva sUra ke laghu bhrAtA rAva saMkhalA kI saMtAna saMkhalA kahalAI / kula devI mAtA saMsANI / __ bhaNavaTa jAti-vi0 saM0 1132 meM AcArya dharmaboSasUri vihAra karate hue vaNavalI nAra meM padhAre vahAM ke cauhAna rAva pRthvIpAlAdi ko pratibodha dekhakara vAsakSetra ke vidhi vidhAna se jaina banAye ! rAva pRthvIpAla ke sAta putra the usameM kumuda aura mahIpAla vyApAra karane laga gaye aura mukunda ne apane nagara meM bha0 mahAvIra kA uttaMga mandira bnaayaa| mukanda kA putra sAharaNa huA usane vahAM bhaNavaTa arthAt jahAjoM dvArA videzoM meM mAla le jAnA tathA vahAM se Ate samaya vahAM kA mAla evaM javAhArAta vagairaha lAnA yaha vyApAra kiyA / sAharaNa ne vyApAra meM apAra dravya upArjana kiyaa| isane AcAryazrI ke upadeza se tIrtha yAtrArtha var3A bhArI saMgha nikAlA aura sAdharmI bhAiyoM ko suvarNa sudrAeM paharAvaNI meM dI / Apake vahANavaTa kA vyApAra hone se ve vahANavaTa nAma saMskaraNa huA usakA hI apabhraMza bhaNavaTa huA hai| kaI bhAToM ne bhaNavaToM ke liye eka kalpita khyAta banA rakhI hai ki saM0 610 meM pATaNa ke cauhAna bhUrasiMha ne rAjA kA roga miTA kara jaina banAyA usa bhUrasiMha kI saMtAna bhaNavaTa khlaaii| para yaha kathana sarvathA mithyA hai kAraNa avvala to pATaNa meM kisI samaya cauhAnoM kA rAja hI nahIM rahA hai aura na pATaNa kI rAjadhAnI meM bhUrasiMha nAma kA koI rAjA hI huA hai| surANA jAti kI eka samaya itanI vRddhi huI thI ki isa jAti ke loga dharma kI itanI zraddhA vAle loga -1502 For Private &Personal use only jaina jAtiyoM kI utpati kA varNana Bibrary.org
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 hue the ki una surANoM ke nAma kA eka gaccha kA bhI prAdurbhAva huzrA jisakA 84 gacchoM meM surANAM gaccha kA bhI nAma hai surANA gaccha kA zuru le hI itihAsa nAgora ke mahAtmA gopIcandajI ke pAsa hai unhoM ke pAsa kI vaMzAvaliyoM meM jaise dharmaghoSa sari ne surANoM, sAMkhaloM evaM bhaNavaTa ke pUrvajoM ko upadeza dekara jaina banAye haiM vaise nAharoM ke pUrvajoM ko bhI prAcAryazrI dharmaghoSasUri ne saM0 1126 meM mudiyADa ( mugdhapura ) ke brAhmaNoM ko upadeza dekara jaina banAyA bAda meM nArA kI saMtAna nArA khlaaii| para nAgapuriyA tapAgaccha vAle apanI vaMzAvaliyoM meM nAhara jAti ke pUrvajoM ko nAgapuriyA tapAgaccha ke prAcAryoM ne banAyA batalAte haiM zAyada pUrva jamAne meM mahAtmA loga apanI vaMzAvAliyoM kI bahiyoM ko apane sambandhI anya gacchiyoM ko muzAlAdi meM tathA beTI kI zAdI meM paharAvaNI meM bhI dediyA karate the jaise sAMDherA gaccha ke mahAtmA ne apane 12 jAtiyoM ke nAma likhane kI badiyoM ko kisI prasaMga para Asopa ke kharataragacchIya mahAtmAoM ko de dI taba se hI una 52 jAtiyoM ke gautra kharataragaccha ke mahAtmA likha rahe haiN| dUsarA eka kAraNa aura bhI hai ki pUrva jamAne meM mandiroM ke Asa pAsa meM rahane vAle gRhasthoM ko maMdiroM ke gaSTika ( sabhAsada ) banAye jAte the usakA artha to itanA hI thA ki najadIka ghara hone se ve maMdira kI sAra saMbhAla ThIka taraha se kara skeNge| phira mandira kisI bhI gacchake logoM ne banAyA ho aura sabhAsada banane vAle kisI gaccha ke AsAyoM ke pratibodhaka zrAvaka kyoM na ho ? para vahAM to kevala mandira kI sAra saMbhAla kA hI uddezya thA era kAphI samaya nikala jAne se jisa gaccha ke prAcAryoM ne una saba sabhAsadoM (goSTikoM ) para apane prAcAryoM meM tumhAre pUrvajoM ko pratibodha dekara jaina banAye the| isa prakAra apanA haka jamA diyA karate the| hAM, ve gATika banane vAle zuru se yA eka do yA cAra puzta to isa bAta ko jAnate the ki hamAre pUrvajoM ko pratibodha dene vAle AcArya amuka gaccha ke the| tathA hama amuka gacchopAsaka zrAvaka haiM para samayAdhika vyatIta ho jAne se tathA adhika paricaya ke kAraNa athavA unake sAtha pratikramaNAdi kriyA kAMDa evaM tapa vratAdi karane se una logoM ke saMskAra bhI aise par3a gaye isase itanI gar3abar3a maca gaI ki kaI loga to apane pratibodhaka AcArya evaM unake gaccha ko bhI sApha 2 bhUla hI gaye / itanA hI kyoM ? para kabhI-kabhI gacchoM ke vAda vivAda kA maukA AtA hai taba ajJAnI loga unake pUrvajoM ko mAMsa-madirAdi chur3Ane vAloM ke avaguNa bAda bola kara unakI AzAtanA karake kRtaghnI rUpa vapApa kI gaTharI zira para uThAne ko bhI taiyAra ho jAte haiM / athavA kaI mUla jAtiyoM se zAkhAe~ nikalatI hai usameM bhI kAraNa pAkara aise nAmoM kA honA pAyA jAtA hai| eka zilAlekha meM nAhara citrAvala gaccha ke honA bhI likhA hai| nAharoM ko cAhiye ki ve apanI jAti kI utpatti kA hI patA lagA kara kRtArtha bneN| 1-nAgapuriyA tapAgaccha-isa gaccha meM candrasUri, vAdidevasUri, padyasUri, prasannacandrasUri, guNasundarasUri, vijaya zikharasUri Adi mahAprabhAvika AcArya hue haiM jinhoMne idhara udhara bihAra kara hajAroM nahIM para lAkhoM mAMsa madirA durvyasana mediyoM ko AtmIya camatkAra evaM sadupadeza dekara jainadharmI banA kara mahAjana saMgha kI khUba hI vRddhi kI / una zrAvakoM ke kaI-kaI kAraNa pAkara jAtiyA~ bana gaI jisake nAma ye haiM:-- 1-golANI, tvalakhA bhuter3iyA / 2-pIpAr3A, hIraNa, gogar3a, shishodiyaa| 3-rUlIvAla vegANI 4-hiNgdd'-liNgaa| 5-raamsonii| 6-jhAbaka, jhamar3a / 7-chalANI, chajalANI, ghor3Avata, 15-hIrAU kelANI / -gokharU, caudhrii| 10-jogar3a / 11-choriyA, sAmar3A / 12-lor3hA / 13-pUriyA, mIThA / 14-nAhara / 15-jar3iyA ityAdi ina Upara likhI jAtiyoM kI utpatti evaM dharma kAryoM kI nAmAvalI inake kula guruoM ke pAsa meM milatI hai| inake alAvA zrI zrImAla, hIMgar3a, liMgA nakSatra jAti kI nAmAvalI bhI ina pozAloM vAle kahIM kahIM likhate haiM kintu yaha jAtiyA~ upakezagacchAcArya pratibodhita para Upara likhenusAra mandiroM ke goSTika banane se yA vaMzAvaliyoM ke idhara kI udhara calI jAne se yA adhika paricaya ke jaina jAtiyoM kI utpati kA varNana 1503
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI parampaga kA itihAsa kAraNa eka gaccha ke zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM dUsare gaccha vAle mAMDane laga gaye haiN| 2-aMcala gacchAcAryoM meM AcArya jayasiMhasUri, dharmaghoSasUra, mahendrasUri, siMhaprabhasUri, ajita devasUri, Adi bahuta prabhAvika AcArya ho gaye haiM unhoMne bhI hajAroM ajainoM ko jaina banA kara mahAjana saMgha kI khUba unnati kI thii| Age cala kara una nUtana zrAvakoM kI bhI kaI jAtiyA~ bana gaI jaise ki 1-gAlha, 2-AthagotA, 3-buhar3a, 4-subhadrA, 5-boharA, 6-siyAla, 7-kaTAriyA, koTecA, ratnapurA boharA, 8-nAgar3agolA, :-miTaDiyA boharA, 10-gharavelA, 11-vaDera, 12--gA~dhI, 13-devAnandA, 14-gotamagotA, 15-DosI, 16-sonIgarA, 17-koTiyA, 18-hariyA, 16-deDiyA, 20-borecaa| ina jAtiyoM kI utpatti vagairaha kA saba hAla paM0 hIrAlAla haMsarAja jAmanagara vAloM ke pAsa hai jisameM kitaneka hAlAta to AMcalagaccha kI bar3I paTTAvalI meM chapa bhI gaye haiM / saMkSipta jaina gotra saMgraha nAmaka pustaka meM bhI chapA hai| 3-maladhAragaccha-isa gaccha meM bhI pUrNacandrasUri, devAnaMdasUri, nAracandrasUri, devAnaMdasUri, nAracandrasUri, tilakasUri Adi mahAn pratApI AcArya hue haiN| ina mahApuruSoM ne bhU bhramana kara hajAroM jainettaroM ko pratibodha dekara zrAvaka banAe aura usa samaya se hI unako mahAjana saMgha meM zAmila milA lie tathA unake sAtha roTI beTI kA vyavahAra cAlu kara diyaa| Age cala kara koI-koI kAraNoM se unakI jAtiyAM bana gaI unake nAma nimnalikhita haiM: 1-pagAriyA, ( goliyA koThArI saMghI), 2 koThArI, gIriyA; 4 baMba, 5 gaMga, 6 gehalar3A, 7 khIMvasarA, Adi kaI jAtiyoM kI vaMzAvalIyoM ko malAdhAra gaccha ke kulaguru likhA karate haiN| ____4-pUrNimiyAgaccha-isa gaccha meM bhI mahAna vidvAna evaM prabhAvika AcArya hue jisameM candrasUri, dharmaghoSa sUri, muniratnasUri, somalitaka sUri Adi kaI prAcArya hue| unhoMne bhI hajAroM jainetaroM ko upadeza dekara jainadharmI banA kara mahAjana saMgha ko khUba hI vRddhi kI / aAge cala kara kaI-kaI kAraNoM se una nUnana jainoM kI jAtiyAM banagaI jinake nAma ye haiM: 1-sAr3ha, 2-siyAla, 3-sAlecA, 4-pUnamiyA 5-meghANI, 6-dhanerA ityAdi / ina jAtiyoM kI vaMzAvaliye punamiyA gaccha kI posAloM vAle likhA karate haiN| 5-nANAvAlagaccha-isa gaccha meM bhI kaI prabhAvika AcArya hue haiN| jisameM prAcArya zAMtisUri, siddhasUri, devaprabhasUri vagairaha kaI AcArya hue jinhoMne apane bihAra ke andara bahuta se ajainoM ko jaina banA kara mahAjana saMgha kI acchI vRddhi kI thii| Age cala kara kaI-kaI kAraNoM se una nUtana jainoM kI bhI kaI jAtiyeM bana gaI jinake nAma ye haiM: 1- raNadhIrA, 2-kAvar3iyA 3-DhaDhA, zrIpati-tallerA, 4-koThArI / inakI bhI kaI zAkhAeM hogaI ina jAtiyoM kI vaMzAvalI ve hI nANAvAla pozAloM ke kula guru likhA karate haiN| 6-surANAgaccha-isa gaccha meM AcArya dharmaghoSasUri hue jo Upara likha Aye haiM Adi kaI AcArya prabhAvika hue haiM unhIM mahApuruSoM ne apane bihAra ke andara kaI ajainoM ko jaina banA kara mahAjana saMgha meM zAmila karake usakI khUba vRddhi kI bAda meM kaI karaNoM se alaga-alaga jAtiyAM bana gaI jaise 1-surANA, 2-sAMkhalA, 3-bhaNavaTa 4-miTar3iyA, 5-sonI, 6-ustavAla, 7-khaTora, 5-nAharAdi jAtiyoM kI vaMzAvalI surANAgaccha ke mahAtmA likhate haiM / jaise nAgora meM ma0 gopIcandajI vagairaha / * baMda, gaMga kadarasAgaccha vAle bhAcAyoM ke pratiyoSita homA bhI kahA jAtA hai| ataH isakA kAraNa maiM Upara likha bhAyA hai ki mandiroM ke goSTika banAne se yA vaMzAvaliyA~ idhara udhara dene se / 1504 jaina jAtiyoM kI utsati kA varNana... Tuner el orta al 14 ary.org
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [osavAla saM0 1528-1574 7-pallIvAlagaccha-isa gaccha meM bhI kaI prabhAvika AcArya hue haiM, AcArya yazobhadra sUri, pradyomnasUri abhayadeva sUri vagairaha jinhoMne kaI ajainoM ko jaina banAe / samayAntara meM kaI kAraNoM se unakI kaI jAtiyAM banagaI aura una prAcAryoM se pallIvAlagaccha kA bhI prAdurbhAva huaa| 1-dhokhA, 2-boharA 3DUMgaravAlAdi jAtiyA~ pallIvAla gacchopAsaka kahI jAtI haiN| kadarasAgaccha-isa gaccha meM AcArya puNyavardhana sUri, mahedrasUri, Adi kaI prabhAvika AcArya hue haiN| unhoMne apane bhramaNa ke andara kaI jainattaroM ko jaina banAye Age cala kara kaI kAraNoM se unakI kaI jAtiyAM bana gaI jaise-1-khAbar3iyA, 2~AMga, 3--baMba baMga, 4 dUdher3iyA 5-kaTotiyA vagairaha ina jAtiyoM kI vaMzAvaliyAM isa gaccha ke mahAtmA hI mAMDate haiN| . sAderAvagaccha-isa gaccha meM prAcArya IzvarasUri, yazobhadrasUri, zAlabhadrasUri, sumatisUri, zAMtisUri, vagairaha mahAn pratibhAzAlI zrAcArya hue haiM unhoMne bhI bahuta se jainettaroM ko jaina dharma kI dIkSA dekara mahAjana saMgha meM zAmila kiye aura Age cala kara kaI jAtiyAM bana gaI jisakI nAmAvalI nimna hai:-1-guMgaliyA, 2-bhaNDArI, 3-cutara, 4-dUdher3iyA, 5-dhArolA, 6-kAMkarecA, 7-boharA, 8-zIzodiyA ityAdi 12 jAtiyoM ke nAma sAr3herAva gaccha kI pozAloM vAle likhate the para kisI samaya eka pozAla vAle ne apanI vaMzAvaliyoM kI bahiyAM kisI prasaMga para Asopa ke kharataragacchIya mahAtmAoM ko de dI taba se kahIM kahIM para uparokta jAtiyoM kI vaMzAvaliyAM Asopa ke kharataragacchIya mahAtmA bhI likhate haiN| - vRhadttapAgaccha-isa gaccha meM bhI mahAn prabhAvika AcArya hue haiM jaise jagaccandrasUri, devIdrasUri, dharmaghoSasUri, somaprabhasuri, somatila kasUri, devesundarasUri, somasundarasUri, munisundarasuri, ratnazikharasuri, zrAdi bahuta se AcArya aise hue ki jinhoMne bahuta se ajainoM ko dharmopadeza dekara jaina banA kara mahAjana saMgha meM zAmila kara unakI vRddhi kI phira Age cala kara kaI kAraNoM se una nUtana jainoM kI kaI jAtiyAM bana gaI jaise 1-varar3iyA, varadiyA, bAhudiyA, 2-bAMThiyA, kabAr3a zAha, harakhAvata, 3 chariyA, 4-DaphariyA, 5-lalavANI, 6-gAMdhI, baidhagAMdhI, rAjagAMdhI, 7-khajAnacI, 8 burar3a, 6-saMghavI, 10-munoyata, 11-pagariyA, 12caudharI, 13-solaMkI, 14-gujarANI, 15-kacchole, 16-moraDye, 17-solece, 18-koThArI, 16-khaTola, 20-binAyakiyA, 21-sarApha, 22-laukar3a, 23-minnI, 24-AMcaliyA, 25-goliyA, 26-posavAla, 27goTI, 27-mAdareca, 26-jolecA, 30-mAlA, ityAdi bahutasI jAtiyoM ke nAma haiN| 8-isa mahAjana saMgha meM saMghI, koThArI, khajAnacI, ityAdi kaI aisI jAtiyA~ haiM ki jinakA nAmakaraNa kevala kAma karane se hue haiM aura aise kAma pratyeka jAti vAloM ne kiye haiM aura pra pratyeka jAtiyoM meM pUrvokta nAma milate bhI haiM taba inakI pahacAna kaise kI jAya? isake liye yA to unake mUla gautra evaM jAti kA nAma pUchane se yA nakha pUchane se patA laga jAtA hai ki yaha saMghI phalAM jAti ke haiN| dUsarA eka jAti kA nAma eka gaccha ke alAvA dUsare gaccha meM bhI AtA hai jaise nAhara, gaMga, baMga, nakSatrAdi ke isakA kAraNa yaha ho sakatA hai ki yA to eka-eka mUla jAti kI zAkhAeM aisI nikala gaI jaise eka gugaliyA jAti hai tathA dUsarI kisI jAti vAle ne kahIM para gugala kA vyApAra kiyA taba ve bhI gugaliyA kahalAne laga gaye tathA jaba se mahAtmAoM meM lagna sAdI hone lagI taba se eka pozAla ke mahAtmA apanI vaMzAvaliyoM kI bahiyA~ muzAlA meM yA datta-dAyajA meM bhI dUsare pozAla vAloM ko dedeteM natIjA yaha huA ki una jAtiyoM kI pahale anya gaccha vAle vaMzAvaliyAM likhate the bAda dUsarI pozAloM vAle unake nAma likhane laga gaye phira do cAra puzta taka to gRhasthoM ko jJAna rahA ki hamArA mUla gaccha to phalAM hai para bahiyoM ke badalane se dUsare gaccha ke mahAtmA hamAre nAma likhate haiM parantu samayAntara meM ve gRhastha bhI isa bAta ko bhUla jAte haiM aura adhika paricaya ke kAraNa jo vaMzAvaliyoM likhate haiM unake pAsa apane pUrvajoM kI nAmAvalI mila jAne Jain E kaI gacchoM ke prAcAryoM dvArA ajainoM ko jaina banAnA... 1505 Pusonal Use Only
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa se usI gaccha vAloM ko apane pUrvajoM ko pratibodhaka mAna lete haiM aura ve nUtana pozAla vAloM ne bhI aisI kalpita bahiye banAlI / jisameM na to yathAvat AcAryoM ke nAma haiM na sthAna kA patA hai na jisa mUla puruSa ko upadeza diyA unakA hI ThikAnA hai arthAt satya itihAsa para aisA pardA par3a jAtA hai ki jisase satyavastu zodha kara nikAlanA bar3A muzkila bana jAtA hai jisase kaI jAtiyoM kA 2400 varSa jitanI prAcIna hone para bhI unako 800-600 varSe jitanI arvAcIna ThaharA dI jAtI hai jaba una jAtiyoM ke pUrvajoM ne prAcIna arvAcIna ke bIca kA samaya 1500 varSa jitanA samaya meM unhoMne deza samAja evaM dharma kI sevArtha karor3oM rupaye evam apane pyAre prANoM kA balidAna kiyA thA, unakA nAma nizAna bhI nahIM milatA hai| eka aMgreja vidvAna ne ThIka hI kahA hai ki jisa rASTra, samAja evaM jAti ko naSTa karanA ho to pahale una sabakA itihAsa ko naSTa karadeM ve rASTra samAja jAti svayaM naSTa ho jAyaMge kAraNa jaba taka apane pUrvajoM ke gaurava pUrNa kArya kA khUna apanI nasoM meM nahIM ubalegA taba taka ve apanI unnati ke patha para kabhI caleMge hI nahIM jaba jisa vyakti ko apane pUrvajoM ke kiye hue gaurava pUrNa kAryoM kA thor3A bhI jJAna nahIM hai ve to yahI samajhate haiM ki hamAre pUrvaja hamAre jaise hI hoMge aura jaise hama hamArI jindagI ko vyatIta karate haiM vaise hI unhoMne bhI apanI jindago vyatIta kI hogI ityAdi / jaise eka vyakti ke pUrvajoM ne eka maMdira banAyA hai tathA kisI atyAcAriyoM se apanI bahana beTiyAM evaM dhanajana kI rakSArtha yuddha kara prANArpaNa kara diyA usa sthAna para cabUtarA evaM chatrI banI hai para usa vyakti ko isa bAta kA thor3A bhI jJAna nahIM hai vahA~ taka yaha mandira va chatrI, cabUtarA usakI naz2aroM ke sAmane hone para bhI usa mandira chatrI ke liye usake hRdaya meM thor3A bhI sthAna nahIM hai para kabhI purAne pothe saMbhAlane meM yaha kisI anya prakAra se usako bodha huA ki yaha mandira yA chatrI hamAre pUrvajoM kI amara kIrti hai taba usake hRdaya meM apane pUrvajoM ke gaurava kA sthAna avazya bana hI jAyagA aura jahAM taka bana sakegA vaha unakI beadabI nahIM hone degA aura unakA jIrNoddhArAdi kArya kara unako cirAyu banAne kI avazya koziza kregaa| yaha eka itihAsa kA apUrva camatkAra hai| mere khayAla se to isa mahAjana saMgha kI patanadazA kA mukhya kAraNa yahI hai ki ve apane pUrvajoM ke ujjvala atIta ke itihAsa ko bhUla gaye haiN| Aja hama apanI najaroM se dekha rahe haiM ki kaI jAtiyAM hamAre se hajAra darje patana kI carama sImA taka pahuMca gaI thIM aura unake utthAna kI kisI prakAra se ummeda nahIM thI para unake upadezakoM ne sAdhAraNa janatA taka ko itihAsa kA upadeza dekara unako ghora niMdrA se jAgRta kiyA jisase ve svalpa samaya meM hI apanI unnati ke patha para agrezvara ho gaye haiN| ataH mahAjana saMgha ko bhI cAhiye ki ve apane pUrvajoM ke gaurava pUrNa itihAsa se avagata ho unnati ke patha kA avalaMbana kareM / merA yaha parizrama kevala mahAjana saMgha ko apane pUrvajoM ke itihAsa kA bodha karavAne mAtra kA hai ityAdi / pUjyAcArya siddhasurijI ne apane 46 varSoM ke zAsana meM mumukSuoM ko dIkSAe~ dI 1-zaMkhapura kanojiyA jAti ke zAha mAllA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 2-AzikAdurga karaNAvaTa punaDa ne 3-harSapura Arya __ " " jogar3a ne 4-mugdhapura chAjer3a 5-bhAvanIpura rAkhecA jagamAla ne 6-nAgapura coraDiyA mokala ne 7-polasaNI khumANa ne 1506 For Private & Personal AcAryazrI ke jIvana meM bhAvukoM kI dIkSArary.org zreSTi wwwww
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana [osavAla saM0 1528-1574 wwwwwww phUtrAne 8-rAjapura toDiyANI jAti ke zAha cur3A ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 6-khaTakUpa nAhaTA ror3A ne 10-DiDupura rAMkA pAtA ne 11-ajayagar3ha bhuraMTa sAharaNa ne 12-zAkammarI suravA. gogA ne 13-medinIpura kAjaliyA kesA ne 14-pAlI kAga noMdhANa ne bhAlA lAMDuka ne 16-mADavyapura DheDhiyA sukhA ne 17-koraMTapura desarar3A bhANA ne 18-DAmarela kummaTa bhAlA ne 16-reNukoTa pokaraNA guNAr3ha ne 20-mAlapura jAMghar3A rAvata ne 21-bhojapura saMcetI lAdhA ne 22-vIrapura prAgvaTa luMbA ne 23-madhumatI 24-vartamAnapura hAvara ne AcAryazrI ke 46 varSoM ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM 1-lodravA ke bhATI jAti ke zAha bhurA ne bha0 mahA0 ke mandira kI pra0 2-devapura ke kAga , vimala ne , " 3-AloTa ke suravA , __ dharaNane " " 4-maMgalapura bhuMreMTa nArAyaNa ne, 5-harIpura nAra purA ne , 6-pATaNa bhurA zrIpAla ne , 7-Anandapura caMDAliyA jinadeva ne , -vallabhIpurI prAgvaTa parvata ne , 1-pATaNaaNahilla ke zreSTi hAppA ne , " 10-stammanapura zrImAla kolA ne 11-vaDaprada gorA ne , 12-kheTakapura ke prAgvaTa jAlA ne 13-sopArapaTaNa ke sughar3a khIvar3Ane 14-bharoMca zrImAla cAmpA ne , nemInAtha 15-karaNAvatI bAphaNa 16-gosalapura ke Arya jainA ne 17-takSazilA ke pArakha jhAMjhapane 18-zAlIpura ke biha nodA ne , vimalanAtha, sUrIzvarajI ke zAsana meM pratiSThAe~ 1507 sucatI mn Jain Ede
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1128-1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Shi Shi Shi Di Di Di Di kanojiyA, 16-lAlapura ke corar3iyA jAti ke zAha dharmA ne bha0 mahAvIra ke mandira kI pra0 20-mathurApurI karaNAvaTa gorA ne , " " 21-raMNathaMbhora saMcetI theru ne , " " 22-haMsAvalI zreTi igo ne , " " 23-ajayagaDha ke pokaraNA , pethA ne ,, sImaMdhara , 24-zaMkambharI ke cauhAna , vakhtA ne ,, bhavi tIrthakkara , 25-padmAvatI prAgvaTa , vIrama ne , mahAvIra bhAcAryazrI ke 46 varSoM ke zAsana meM saMghAdi zubha kArya 1-sopAra paTaNa se zreSTi jAti ke mokala ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA 2-aNahilla paTaNa se corar3iyA , jinadAsa ne 3-devapaTaNa se saMcetI mAladeva ne 4-candrAvatI caMDAliyA chAjU ne 5-koraMTapura bhAlA pokara ne 6-bhInamAla malla bAhar3Ara ne 7-satyapurI ghaTiyA neNasI ne 8-nAradapurI chAjer3a lAkhaNa ne hai-kIrAdakumpa se ajjar3a ne 10-Damarelanagara 11-mAlapura kummada 12-upakezapura jAMghar3A karamaNa ne 13-nAgapura rAMkA dhokala ne 14-khaTakUpa tAter3a lAllA ne 15-vijayapaTTaNa bhuraMTa , goradhana ne saM0 1144 ke duSkAla meM lAkhoM ke prANa bcaaye| 16-ujjena DheDhiyA , dhannA ne saM0 1156 ke dukAla meM karor3oM dravya vyaya kiyaa| 17-mADavagaDha samadar3iyA ,, sA~khalA kI mAtA ne eka vAbaDI baMdhAi lAkhoM kA vyaya kiyaa| 18-citrakoTa pokaraNA , rAjA kI putrI mAnI ne zatrukAra diyA eka kuvA banAyA / 16-pAlikA prAgvaTa , maMtrI raNadhIra yuddha meM kAma pAyA ApakI strI satI huii| 20-medinIpura se ___ zrI zrImAla , harSeNa , " " 21-rAjapura ke prAgvaTa , pano " , " 22-dAttIpura ke zrImAla , nArAyaNa , , , paTTa pacAsaveM siddha surIzvara, gadaiya jAti ke vIra tha / / bhAtma baja vivaguNa pUraNa, sAgara jaise gaMbhIra the / vIra sari bhavahA gaccha ke, jinakA dravya haTAyA thaa| kadarSi ne mandira banAyA pratiSThA kara yazaH pAyA thaa| iti bhagavAna pArzvanAtha ke pacAsaveM paTTa para prAcArya siddhasUri mahAna atizayadhArI AcArya hue| Jain E U Cernational For Private & Personal use only sUrIzvarajI ke zAsana meM yAtrArtha saMghay.org gopAla ne sujANa ne AAAAAAAH
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [zrosavAla saM0 1528-1574 bhagavAna mahAvIra kI paramparA ke 27 paTTadharoM kA hAla to hama Upara likha Aye haiM zeSa yahA~ likhA jAtA hai| satAvIsaveM mAnadevasarike samaya vIrAta 1000 varSa satya mitrAcArya ke sAtha parvo kA jJAna huA / tathA Arya nAgahasti 1 revatImitra 2 brahmadvIpa 3 nAgArjuna 4 bhUtadina 5 aura kAlikasUri 6 evaM chaH yuga pradhAna yathAkramaH se vanasenasUri aura satyamitra ke bIca ke antara meM hue| 28-AcArya vivudhaprabhasUri, Apa prAcArya mAnadevasUri ke paTTadhara AcArya hue / 26-prAcArya jayAnandasUri, Apa prAcArya vivudhaprabhasUri ke paTTadhara hue| 30-AcArya raviprabhasUri, Apa AcArya jayAnandasUri ke paTTadhara hue| Apa zrI ne vIrAta 1170 arthAt vikrama saM0 700 varSa nAradapurI nagarI meM bhagavAn neminAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI jisase jainadharma kI acchI prabhAvanA huI / tathA vIrAt 1160 varSa pIche AcArya umAsvAti yu0pra0 AcArya hue| 31-AcArya yazodevasUri-Apa AcArya raviprabhasUri ke paTTadhara AcArya hue Apake zAsana samaya meM caityavAsI zIlaguNasUri devacandrasUri AcArya hue jinhoMne banarAja cAvar3A kI sahAyatA kI aura banarAja cAvar3A ne vi0 saM0802 meM aNahilla pATaNa kI sthApanA kI tathA rAjA banarAja cAvar3A ne AcArya zIla guNasUri devacandrasUri kA mahAna upakAra samajhakara tathA zrIsaMgha kA saMgaThana banA rahane kI garja se zrIsaMgha ke samakSa evaM sammati pUrvaka yaha maryAdA bAndha dI ki pATaNa meM caityavAsI AcAryoM kI sammati liye binA koI bhI zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM sakegA ityAdi / tathA isI samaya meM vAyaTa gaccha ke AcArya bappabhaTTisUri nhoMne gvAliyara ke rAjA Ama ko pratibodha kara jaina bnaayaa| Apake eka rAnI vaizya putrI thI jipakI saMtAna vizAda osavaMza meM zAmila karadI ve loga rAjA ke koThAra kA kAma karane se koThArI khlaaye| unakI paramparA meM karmAzAha citaur3a meM huyA jisane punIta tIrtha zrI zatruJjaya kA solahavA~ uddhAra krvaayaa| AcArya zrI kA samaya caityavAsa kA samaya thA aura usa samaya jaina samAja kA bhAgya ravi madhyAnha meM tapatA thA arthAt saba taraha se jainasamAja unnati para thaa| 32-AcArya pradyumnasUri-Apa AcArya yazobhadrasUri ke paTTadhara the| zrApa zrI bhI mahAna prabhAvika AcArya hue| 33-prAcArya mAnadevasUri-zrApa AcArya pradyumnasUri ke paTTadhara hue the| Apane upadhAna vidhi kI racanA kii| 34-prAcArya vimalacandrasUri-pApa AcArya mAnadevasUri ke paTTadhara the| 35--AcArya udyotanasUri-bApa AcArya vimala candrasUri ke paTTadhara hue the-ApazrI bhI jaina zAsana meM pratibhAzAlI AcArya hue | Apa eka samaya arbudAcala kI yAtrArtha padhAra rahe the rAste meM TelIgrAma ke pAsa eka vizAla vaTavRkSa AyA ApazrI ne vahIM para nivAsa kara diyA tathA prAcAryazrI ne apane pIche zAsana kA rakSaNa karane yogya vidvAna kA vicAra kara rahe the Apane apane jJAna bala se sarva zreSTa zubha muhUrta evaM nimita kAraNa jAna kara vi0 saM064 meM manivarya sarvadeva ko saripada se vibhaSita kiyaa| kaI kaI sthAnoM para sarvadevAdi muniyoM ko AcArya pada pradAna kiyA bhI likhA hai| ApazrI ke vRddhahasttoM se evaM zubha nimita meM diyA huA AcArya pada zAsana ke liye hitakArI huA isa samaya ke pUrva isa paramparA kA nAma vanavAsI gaccha thA para sUrijI ne vaTavRkSa ke nIce Thahara kara sUri pada dene se vanavAsIgaccha kA nAma vaTagaccha hogyaa| "pradhAna ziSya santatyA, jJAnAdi guNaiH, pradhAna cAritaizva, vRddhatvA, bRhadgaccha ityAdi __36-prAcArya sarvadevasUri Apa prAcArya udyotana sUri ke paTTadhara the parantu kaI paTTAvalI kara zrI pradyumnasUri tathA mAnadevasUri ko paTTavara nAmAvalI meM nahIM mAnate haiM unake hisAba se 36 vA~ nahIM para 34 vA~ paTTa hI pAtA hai| prAcArya sarvadevasUri apane labdhi sampanna suziSyoM ke parivAra se rAmasenya nagara meM padhAre vahA~ para bhagavAna mahAvIra kI paramparA wwwwwwwwwwwwwwwwws 1506 www. eitbrary.org
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 1928 - 1174 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vi0 saM0 1010 meM zrI RSabhadeva prabhu ke caitya tathA candraprabha ke mandira kI pratiSThA karavAkara dharma kA udyota kiyA / aura candrAvatI nagarI ke maMtrI kuMkuNa ke banAye mandira kI pratiSThA karavA kara maMtrI ko pratibodha kara usako bhagavatI jaina dIkSA se dIkSita kiyA ityAdi / "caritra zuddhiM vidhivajji nAgamA, dvidhAya bhavyAna bhitaH prabodhayan / cakara jainezvara zAsanonnatiM yaH ziSya labdhyA bhinavo nu gautamaH // nRpAda zAgre zaradAM sahastre 1010, yo rAma sainya hR pure cakAra / nAbhe caityeSTha tIrtharAja - biMbaM pratiSTitAM vidhivat sadanayeH // caMdrAvatI bhUpati netra kalpaM, zrIkuMkuraNaM maMtriNa mucca RddhiM / nirmApito tuMga vizAla caitya, yo'dIkSayat buddhi girAprabodhyaH // vi0 saM0 1029 meM dhArAnagarI meM prakhara paNDita dhanapAla nAmakA kavi jo jainadharma kA paramopAsaka thA jisane dezI nAma mAlA kA nirvANa kiyA thA Apake laghu bhrAtA zomana ne AcArya mahendrasUri ke pAsa dIkSA lii| Apa bar3e hI jJAnI evaM kavi hue the Apane hI dhanapAla ko jainadharma meM zraddhA sampanna banAyA / Apake banAye caubIsa tIrthaGkara ke caityavandana stutiyAM vartamAna meM vidyamAna haiN| vi0 saM0 1066 thirApadra gacchIya vAdI vaitAla zAntisUri jinhoMne dhArAnagarI ke rAjA bhoja kI sabhA ke paNDitoM ko parAjaya kiyA thA jisake upahAra meM rAjA ne savAlakSa mudrAe~ pradAna kI para Apa to the nirmantha / ataH usa dravya ko deva mandira meM lagAyA paM0 dhanapAla kI tilaka majjarI kA saMzodhana Apane hI kiyA thA tathA utarAdhyayana para TIkA racI aura 1096 meM svarga padhAre / 37 - AcArya devasUri- - Apa AcArya sarvadeva sUri ke paTTadhara the "rUpazrI ritI bhUpapradata virudadhArI" arthAt rAjAne Apako rUpazrI viruda diyA thA ApazrI bar3e hI camatkArI jaina zAsanameM prabhAvika AcArya hue| 38 - AcArya sarvadevasUrire- Apa devasUri ke paTTadhara AcArya hue ApazrI ne jainazAsana kA udyota kiyA Apake ziSya samudAya bhI gaharI tAdAda meM the unhoM ke andara se muni yazobhadra aura nemicandrAdi ATha yogya muniyoM ko AcArya padArpaNa kara zAsana ke utkarSa ko bddh'aayaa| 36-zrAcArya yazobhadrasUri aura nemicandrasUri evaM donoM AcArya sarvadevasUri ke paTTadhara hue Apa donoM AcArya mahAn pratibhAzAlI the Apake zAsana samaya nau aMga vRtikAra AcArya abhayadevasUrijI hue AcArya abhayadevasUri mahA prabhAvika AcArya hue Apane nau aGgoM para TIkA racane ke alAvA stambhana tIrtha bhI prakaTa kiyA thA ApazrI kA jIvana caritra prabhAvika caritra ke anusAra pUrva likha Aye haiM / bhagavAn mahAvIra kI paramparA ke uparokta 36 paTTadhara AcAryoM kI nAmAvalI to hama kramazaH likha ye haiM jo ki eka candrakula kI paramparA kahI jA sakatI hai| inake alAvA nAgendrakula vidyAdhara kula aura nakula ke paramparA ke AcArya tathA ina AcAryoM kI zAkhA ke rUpa meM kaI gaccha pRthak nikale jaise tharApadragaccha, sADherAvagaccha, harSapuriyAgaccha, pUrNatAlagaccha, bhAvahaDAgaccha, rAjagacchAdi kaI gacchoM meM bhI mahAn prabhAvika AcArya hue aura unhoMne zAsana ke udyota evaM prabhAvanA ke prabhAvazAlI kArya kiye haiM tathA jainadharma ke AdhAra stambha rUpa granthoM kI racanA bhI kI hai| una sabakA vivaraNa jitanA mujhe upalabdha huA hai usa sabako Age ke pRSThoM meM yathAkramaH diye jAyeMge / yaha bAta maiM prastAvanA meM likha AyA hUM ki maiMne jisa prakAra isa grantha ko likhane kA Ayojana pahale se kiyA thA para kaI kAraNa aise upasthita hue ki usakA pAlana ho nahIM sakA ataH jaisA suvidhA dekhA vaisA hI Age pIche likha diyA hai phira bhI pAThakoM ko eka grantha meM saba bAteM par3hane meM suvidhA avazya ho gaI haiN| 1510 For Private & Personal Use bhagavAn mahAvIra kI paramparA ke zra Www.jainelibrary.org
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana 7 [osavAla saM0 1528-1578 pahale yathA sthAna likhanA raha gayA thA vaha yahA~ para likha diyA jAtA hai| "maNa 1 paramohi 2 pulAe 3 AhAra 4 khavaga 5 uvasama 6 kappe 7 saMyama tiga 8 kevala 6 sijaNA 10 ya. jaMbummi bucchiNNA // 1 // manaparyava jJAna, paramAvadhi jJAna, pulAkalabdhi, pAhArika labdhi, khapakazreNI, upazamazreNI, tIna saMyama (pratihAra vizuddha sukSamasaMparAya, yathAkhyAta) kevala jJAna, aura siddha honA arthAt mokSa evaM daza bola ma0 jambhusvAmi ke pazcAt viccheda ho gye| eka samayaM bhagavA sakesu viharati sAmagAme tena khopana samayena nigganttho nAyaputto pAvAyaM aghunA kAla kato hoti tassa kAla kiriyAya bhinna nigganthA dvidhikajAtA bhaMDanajAtA kalahajAtA vivAdapannA aNNa maNNAM mukha satohiM vitudettA viharaMti" "majima nikAya boddha grantha se" uparokta pATha kA sArAMza maiMne pahale mahAtmA buddha ke sambandha meM jo isa pustaka meM likha diyA thA jo mujhe mukha jabAnI yAda thA para aba usakA mUla pATha bhI mila gyaa| usako yahA~ likha diyA jAtA hai| isa bhrAMti pUrNa pATha kA samAdhAna usI sthAna para kara diyA hai ki jahA~ isa kI carcA kI gaI hai yahA~ to kevala usa grantha kA mUla pATha hI likhA hai| wiwwwwwwwwwwwwwwwwsanwwwwwww RamniwanNew dain = pUrva meM rahe hue kucha sambandha ke lekha For Private & Personal wwwguary.org
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mandira mUrtiyoM para khude hue zilAlekha zrIsad upakezagacchAcArya vikrama pUrva 400 arthAt vIrAbda 70 varSa se jaina bhAvuka bhaktoM ke banAye mandira mUrtiyoM kI pratiSThAaiM karavAte Aye haiM usameM kaI zatAbdiyoM taka to aisA jamAnA gujara gayA thA ki usa samaya ke loga AtmAzlAghA va nAmavarI ke bhaya se zilAlekha khudAte hI nahIM the / usa samaya ke rAjA mahArAjAoM ne bhI bahuta se mandira evaM mUrtiyoM kI pratiSThAe~ karavAI thI para ve apanA nAma nahIM khudAte the jaise samrAT samprati ne savAlakSa naye sandira aura savA karor3a mUrtiyoM kI pratiSThAaiM karavAI thI para unhoMne kisI eka mUrti para bhI apanA nAmAMkita nahIM karavAyA thA jaba eka samrAT kA hI yaha hAla hai to sAdhAraNa manuSya to apanA nAma kaise khudA sakatA thA arthAt zAyada ve isa bAta ko zarama kI bAta hI samajhate hoNge| khaira ! jaba mUrtiyoM para nAma khudAnA zuru huA taba una mandira mUrtiyoM para nAma khudAyA bhI hogA para usa samaya kI mandira mUrtiyA~ bahuta kama raha gaI isa kA kAraNa zAyada vidharmiyoM kI dharmAndhatA ho ki unhoMne bahuta se mandira mUrtiyoM ko tor3a phor3a kara naSTa kara diye hoM udAharaNa ke taura para hamArA pavitra tIrtha zrIzatruaya hai usa para bahuta prAcIna samaya se hI mandira the aura samaya samaya isake uddhAra bhI hae aura naye naye mandira bhI banavAye para Aja itanI prAcIna mandira mUrtiyA~ vahA~ nahIM milatI haiN| jaisA hAla mandiroM kA huA vaisA hI zAnoM kA huaa| prAcIna samaya meM jaina zramaNa saba jhAna mukha jabAnI ho yAda rakhate the / ataH unako grantha likhane kI AvazyakatA hI nahIM thI itanA hI kyoM para likhita pustaka apane pAsa meM rakhane kI bhI sakta manAI thI yadi koI rakha bhI le to usake liye prAyazcita kA bhI vidhAna kiyA hai ataH jaina zramaNa saba jJAna kaNThastha hI rakhate the aura apane ziSyoM ko AgamAdi kA jJAna bhI mukha jabAnI hI karavAte the para jaba kAla ke bure prabhAva se manuSyoM kI yAda zakti kama hone lagI aura kevala jJAna kaNThastha hI rakhane kA Agraha kiyA gayA to pAgama vismRta hone ke bhaya se prAcAryoM ne pustaka para likhane kI pravRti zuru kii| yaha bAta jaina zAsana meM khUba hI prasiddha hai ki Arya devarddhigaNi tamAzramaNajI ne vallabhI nagarI meM saMgha sabhA kara bhAgamoM ko pustakArUda karavAyA / yadyapi zrIkSamAbhamaNajI ke pUrva bhI pustaka ke likhe jAne ke pramANa milate haiM para kSamAzramaNajI ke samaya se to jaina zramaNoM meM Ama taura se pustakeM likhanA likhavAnA prArambha ho gayA thA aura prAmogrAma jJAna bhaNDAra kI sthApanA bhI karavAdI thI para bhAja hama jJAna bhaNDAroM ko dekhate haiM to pujya kSamazramaNajI ke samaya ke hI kyoM para Apake pIche bhI kaI zatAbdiyoM kA likhA huA eka prantha to kyA para eka pannA taka bhI nahIM milatA hai| isakA kAraNa bhI jaise vidharmiyoM ne mandira mUrtiyoM ko tor3a phor3a kara naSTa karadI vaise jJAna bhaeDAroM ko bhI agni meM jalA kara pAnI meM sar3A kara naSTa kara DAle / yahI kAraNa hai ki prAcIna samaya ke mandira mUrtiyoM aura pAgama prantha ke sAhitya nahIM milate haiN| tathApi hamAre prAcAryoM kI paramparA se dhAraNAmAna bhI calA A rahA thA jaise gA apane ziSyoM ko apane pUrvajoM se cale Aye kaNThastha jJAna kI ziSya ko zikSA dete the jaba ve ziSya guru banate the taba ve bhI apane ziSyoM ko vaha jJAna yAda karavA diyA karate the aura isa prakAra paramparA se cale Aye jJAna ko dhAraNAjhAna arthAt dhAraNA vyavahAra ke nAma se kahate the vaha jaina zAsana meM bahuta prasiddha hai aura usI zAna ke AdhAra para paTTAvaliyAMdi grantha likhe gaye the| ___ kaI kaI prAcAryoM ke zAsana meM jitanA kAma hotA vaha likha kara apane pAsa meM bhI rakhate the ki bhAcAryazrI ke zAsana meM kisa kisa bhakta zrAvaka ne zatruJjayAdi tIrthoM ke saMgha nikAle, kisa zrAvaka ne kitane Jain Edy Rernational For Private & upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ry.org
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [osavAla saM0 1528-1574 x mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ karavAI ityAdi aura vikraya saM0 715 se to pratyeka AcArya apane zAsana kAla meM hue kArya kI noMdha kara hI lete the itanA hI kyoM para zrAvakoM kI vaMzAvaliyAM bhI likhanA prArambha ho gayA thaa| isa prakAra dIrgha dRSTi se prArambha kiyA hA kArya kA phana yaha huA ki mandira martiyAM aura jJAna bhaNDAroM ke naSTa bhraSTa hojAne para bhI hamAre bhAcArya evaM zrAddha varga kA kitanA hI itihAsa surakSita raha skaa| aura usa sAhitya ke bhAdhAra para Aja hama jainAcArya evaM unake bhakta bhAvakoM kA itihAsa taiyAra kara sakate haiN| itanA hI kyoM para maiMne isa prantha meM pratyeka AcArya ke jIvana ke anta meM bhAvukoM kI dIkSAe~, zrAvakoM ke banAye mandira evaM mUrtiyoM kI pratiSTAe~, tIrthoM ke saMgha, vIroM kI vIratA, duSkAla meM karor3oM kA dravya vyaya kara dezavAsI bhAiyoM evaM pazuoM ke prANa bacAne vAloM kI nAmAvalI tathA phaI janopayogI kArya jaise-tAlAba, ku~e, vApiyAM, dharmazalAe~ vagairaha banAne vAloM kI zubha nAmAvalI de Aye haiN| ukta sAhitya ke alAvA vartamAna purAtatva kI zogha khoja se tathA vartamAna meM vidyamAna mandira mUrtiyoM ke zilAlekha mile haiM jinako zAna premiyoM ne mudrita bhI karavA diye haiN| una mudrita pustakoM meM bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA ke prAcAryoM ke karakamaloM se karavAI pratiSThAoM ke zilAlekha yahA~ darja kara diye jAte hai| pAThaka par3hakara kama se kama anumodana to avazya kareM1-"varisa saesu a Navasu, aThAraha samaggalesu cetammi / Nakkhate bihuhathe buhadAre, dhavala bIaAe // 16 // " tesa siri kakkuraNaM jiNassa, devassa duriyANidalaNaM / karAvizyaM acalamimaM bhavaNaM bhattIe sui jaNyaM // 22 // appi ameaM bhavaNaM siddhassa dhaNesarasya gcchmi0| bAbU pUrNa lekhAMka 645 ___ mAravAr3a meM yaha zilAlekha sabase prAcIna hai ghaTiyAlA grAma se milA hai| isa zilAlekha meM pratihAra kakva ne jinarAja kI bhakti se prerita ho mandira banAkara dhanezvara gacchavAloM ko supurda kiyA likhA hai / 2-mAravAr3a ke gor3avAda prAnta meM hathur3I nAma kI eka prAcIna nagarI thii| vahA~ para rASTrakUTa (rAThaura) rAjAoM kA rAjya thA aura ve rAjA prAyaH saba jaina dharma ke upAsaka the jisameM harivarmana kA putra vidagdharAja ne AcArya kezavasUri kI santAna meM vAsudevAcArya ke upadeza se vi0 saM0 173 meM jinarAja kA mandira banavAyA thA jisakA bar3A zilAlekha bIjApura ke pAsa meM milA thA vaha bahuta vistRta hai| usa lekha meM vidagdharAja ke alAvA Apake uttarAdhikArI mammaTa vi0 saM0 666 meM usa jaina mandira ko kucha dAna diyA hai / vaha bhI zilAlekha meM likhA hai / tathA mammaTa kA putra dhavala ne vi0 saM0 1053 meM apane pitAmaha ke mandira kA jIrNoddhAra karavAyA thA jisakA ullekha bhI prastuta zilAlekha meM hai usa zilAlekha kA kucha aMza yahA~ de diyA jAtA hai| _ "ripu vadhu badanendu hRtayutiH samudapAdi vidagdhanRpa stataH / / 5 // " svAcAryo ruciravAca (nairvA ) sudevAbhidhAnai-ryodhaM nIso dinakara karIra janmAkarova / pUrva jainaM nijamiva yazoM'kArayaddhastikuMDayAM / ramyaM harmyaguruhimagireH zRGgAzRGgA raharI / / 6 / / rAma girinanda kalite vikrama kAle gatetu zucimAse zrImadbalabhadra gurovidagdharAjena datamidam / / navasuzateSu gateSu tu SaNNavatIsamadhikeSu mAghasya kRSNakAdazyAmiha samarthitaM mammaTa nRpeNa // ityAdi lekha bahuta bar3A hai / zrImAn pAbU pUrNacandrajI nAhara ke jaina lekha saMgraha prathama khaNDa pR0 234 meM mudrita ho cukA hai| upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyA kI pratiSThI .conal use only X Jain EMS 53 www.jamelibrary.org
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 3-OM saMvat 1011 cetra sudi 6 zrI kakkAcArya ziSyadevadatta guruNA upakezIya caityagRha asvayuj caitraSaSTAyAM zAnti pratimA sthApanIyA gandhodakan divAlikA bhAsula pratimA iti / bAbU pUraNacanda lekhAMka 134 ___ isa mUrti ke liye zrImAn pUrNacandajI nAhara likhate haiM ki-"48 naM0 iNDiyana mirara sTrITa-gharamatalA x x zrIratnaprabhasUrI pratiSThita-mAravAr3a ke prasiddha upakeza (osiyAM ) nagarI ke zrImahAvIrasvAmI ke mandira ke pArzva meM dharmazAlA kI nIMva khodate samaya milI zrIpArzvanAthajI ke mUrti para ke pazcAta kA lekha / mandira kI prazasti 4-nimna lekha osiyAM ke kisI eka mandira ke bhagna khaNDaharoM meM milA thA jisako surakSita rakhane kI garja se osiyAM ke mahAvIra mandira ke Upara ke maNDapa meM lagA diyA jisakI pratilipi nimnalikhita hai| ||AUM|| jayati janana mRtyu vyAdhi sambandha zUnyaH parama puruSa saMjJaH sarva vitsarva darzI sasura manuja rAjAmIzvaronIzvaropi, praNihita matibhiryyaH smaryyate yogivayyaH // 1 // midhyA jJAna dhanAndhakAra nikarAvaSTabdha sadbodha dRgdRSTvA viSTapamudbhavad ghanaghRNaH prANabhRtAM sarvadA kRtvA nIti marIcibhiH kRta yugasyAdau sahasrAM zuvatprAtaH prAstatamAstanotu bhavatAM bhadraMsa nAbheH sutH||2|| yo gIrvANa sarpa-bhida bhihitAM zakti mazradhA naH krUraH krIr3A cikIrSyA kRta...." vRddha......'muSTayA yasyAhato sau mRti mita iyatA nAmaratvaM yato bhUtpuNyaiH satpuNya vRddhiM vitaratu bhagavAnvassa sidArtha sUnuH // 3 // svAminkiM svarniyAsAlaya bana samayosmAka mAI ........"nasyAvasAne...."uta mahatI kAcidanyAya deSA ityubhrAntarAtmA hari mati bhayataH sasva jerAcya nIcairyattpAdAMguSTakodyAkanaka nagapatau prerite vyotsavIraH // 4 // zrImAnAsItprabhuriha bhuvi........yaka vIra strailokyeyaM prakaTa mahimA rAma nAmAsayena cakre zAkraM dRr3hataramuro niyAliGganeSu svapreyasyA dazamukha vadhotpAdita svAsthya vRttiH // 5 // tasyA kASatkila premNAlakSamaNaH pratihAratAm tato'bhavat pratIhAra vaMzorAma samudbhavaH // 6 // tadvaMze sabazI vazIkRta ripuH zrI vatpta rAjo'bhavatkItiyyasya tuSAra hAra vimalA jyotsnAstiraskAriNI nasminmAmi sukhena vizva vire naveva tasmAdvahinirgantuM digibhendra danta musala vyAjAda kASpInmanuH // 7 // samudA samudAyena mahatA camUH purA parAjitA yena ......... samadA // 8 // ............ samadAraNa tenAvanIzena kRtA bhirakSaH sadbrAhmaNa kSatriya vazya shuudrH| sametametatprathitaM pRthivyA mUkezanAmAsti puraM garIyaH / ||..."skraantN paraiH......"miva zrI matpAlitaM yanmahIbhujA / tasyAntastapanezvarasya bhavanaM vibhUbhRzaM zubhratAmabhraspRmhagarAja kuJjara yutaM sadvaijayantI latam kiM kUTaM hima..." sUta rati // 10 // tada kAryya tAryA bacasA saMsAra..." yA // 11 // kvacit..."rabuddhayodhikam dhIyate sAdhavaH kvacitpaTupaTIyasI prakaTayanti dharma sthitim / kvacintu bhagavatstuti paripaThayanti yasyA jire.................."dhvanimadeva gAmbhIryyata / / 12 / / vIkSaNe kSaNadAM svasya varNalakSmI vipazcitAm / buddhirbhavatyavadyAste yatra pazyantyadaH sadA // 13 // AcAryyAdevacana bana...ni..."muccaiH sarvAva...."payAryaH pratidhvAna daNDam satyaM manye yadu dita mitIvA vAdItsamantAtsoyaM bhUyaH prakaTa mahimA maNDapaH kAritotra // 14 / / ........"kiM cAnha ....."yikAra treva......."bdhaH / tArApitaM yena suvaMza bhAjA saddAnasa mANita mArgaNena // 15 // putrastasyA upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA..wore 1514 Jain Education international
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 wwwwwwwww bhavatsomyo vaNijindaka saMjJitaH / induvatkAnti........'layaH // 16 // caduharA....." hayAprasAda yuktA svayazobhirAmA / sadAnusI svapatinadInaM mArgaNAvAta........"taragA // 17 // tasmAttasyAmabhUddhamI trivarga ....... // 18 // yannAkAri sitetaracchavi ....."natvA dinaM yAcitai dhyarthenAtthiM janarapi pratigataM yadgehamabhyayitaM / kiM cAnyadbhuvane daroru sarasi vyApa....."nIra nIra dsit......|| 16 // linendra dharma prati yukta ponayo........"tAye........"kumatermanAgapi / mi......"vaMsatopihi maNDalethavAna sanmaNInAM bhvtiihkaaptaa........|| 20 // yadi vAdi..........."saMjJitA..........."jAkalAvapi // 21 // tatra brahma vau svargA samprApte tanmahilayA / durgayA pratimA kAri sa........"pradhAmani / / 22 / / aAmrakAtsarvadevyAtu............. yata......"devadatta........ mivAgame // .... pratidina miti..........."yA kArya prati vidadhate yadvadadhikaM // dhyairyavanto piye tyantaM bhIrabaH paralokataH / bhogi............hiko ........."Jca dUragAH ||.....ti...."blaa Satatsa........."bhiH putrayaM bhUmaNDano mnnddpH| pUrvasyA kakubhi tribhArA vikalaH sangoSThikAnu........ jindaka........"matadu..... vya........ kRtayo....nena:jinadeva dhAma tatkAritaM punaramuSya bhuussnnN| matsa dRgdRzyate...." dvejayatrI bhUjayanta........saMvatsara dazazatyAmadhikAyAM pattarai yo dazabhiH phAlguna zukla tRtIyA bhAdra padAjA.........saM01013................. yA'ma // prAjApatyaM dadhadapi manA gakSamAlopayoyI zaMkhaM cakraM sphuTamapiva........'karovaH pAyA......"bhuvana gurunnati.................... // bhAvadgauYr3ha vahnirguru bhara vina manamUrdhAbhirddhAryate ghoyAvanmerurmarubhirni tiyu te....."| vazikhamukhaccheda...." zrImadva ....... dazA praca.........nityamastu / / jayatu bhagavAMsatAva..........."kIrtini rIti vapuH sadA // yasmAdasminnijammanyavari pati pati zrI.........."samA...."prakaTa mutArano....."sUtradhAratva....."vviti... .....dita midaM / __"zrImAn bAbU pUrNacandajI nAhara ke jainalekha saMgraha prathama khaNDa lekhA~ka 806" 5-saM0 1035 zrAsAda suda 10 AdityavAre svAti nakSatre zrI toraNa pratiSThApi miti thama khaMDa lekhAMka 789 6-saM0 1078 phAlguna padi 4 zrIpArzvanAtha:biMba kA0pra0 zrIkakasUribhiH 762 7-OM saM0 1100 mArgazira sudi 6... "zAlibhadra...."devakarma zreyortha kArita jinatrikam bAbU pUrNa0 saM0 prathama khaNDa lekhAMka 803 / 8-saM0 1125 varSe vaizAkha suda 10 zrImAlI mAlhaNa bhA0 nhANI nimitaM paMcAyatIrthIviSa pra0 u0 dhAtu lekhAMka 534 mAtarasumati dehare1-saM0 1172 phAlguna sudi 7 someM zrIUkezIya sAvadeva palyA AmradevyA kAritaM kukundAcAryaH pratiSThA dhAtu. lekhAMka 117 10-saM0 1202 prAsAda suda6 someM zrIprAgvaTavaMze bhAsadeva devakI sutaH / mahaM bahudeva dhanadeva sUryadeva jasAyu ramaNAkhyA bandhava mahaM dhanadeva zreyo'rthe tatsuta bAlaNa dhavalAbhyAM dharmanAtha pratimA kAritaM zrIkukudAcAryaiH pratiSThitAH lekhAMka 135 zatruJjayatIrtha pr| upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA 1515 Jain Education internation
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 11-saM0 1202 AsAr3ha sura 6 soma zrIprAgvaTavaMze Asadeva sutasya dhanadevasya patnyA zre0 bolha zIlAi suttA zAnti mAtyAH zreSTo'tha tatsuta mahA~0 bAlaNa dhavalAbhyAM zrI zAntinAtha pratimA kAritA zrI kukundAcArye pratiSTitetiM // lekhaka 136 zrI zatruJjaya para 12 - saM0 1202 zrAsAda suda 6 some sUtra0 soDhA sAhasuta sUtra kelA bolda sahaba sohapyA bAgadevyAdibhiH zrIvimalavasati kA tIrtha zrIkuMthunAtha pratimA kAritA zrI kukundAcAryai pratiSThitAH / maMgala mahA zrI chaH / lekhA~ka 143 tIrthazrI zatruJjaya para / mahaM tAja " "svapitR zreyo'rtha lekhAMka 147 zatruJjaya tIrtha para pratiSThitaM zrIkakundAcAryaiH pratiSThitAH lekhaka 150 tIrtha zrI zatruJjayapara jina0 saM0 lekhaka : 24 / 14 -- saM0 1202 AsAr3ha sura 6 some zrI RSabhanAtha bimba maMgalamahaM u0 jasarAkena svapitR u0 babalu yo'rthaM pratimA kAritAH / 15 - saM0 1212 jyeSTha badi 8 bhome caMdrA kakundAcAryaiH pratiSThitA 16 - sA0 lAkhaputratihupasiMha zrI zAntinAthaM karitaM pratiSThitaM zrIkakasUribhiH 17- saM0 1245 phAlguna sudi 5 zradyeha zrImahAvIra rathazAlA nimitaM caMDa bandhu yazaSa bhArya sampUrNa zravikAyA zrAtma zreyArtha samasta goSTi pratyekSaM ca zrAtmIya sajjana varga sametena AtmIya svagRddadataM / 2226 bAbU pUrNa0 lekhAMka 807 jina0 lekhaka 213 pAlhiyA dhIta deva 13- saM0 1202 AsAr3ha sudda 6 soma zrI0 u0 amaraserasuta pratimA kAritA zrIkukundAcAryaipratiSThitAH maMgalamahaM cha / 18 - saM0 1245 phAlguna sudi 5 zraye zrImahAvIra rathazAlAnimitaM pAlhiyA ghIya devandra bandhu yazodharabhArya sampUrNa zrAvikayA Atma zreyArtha AtmIya svajana varga samastena khagRhadattaM bAbU pUrNa0 lekhaka 806 16 - saM0 1246 mAgha badi 15 zanivAra dine zrI majjinabhadropAdhyAya ziSyaiH zrIkanakaprabha mahattara mizra kAyotsargAH kRtaH lekhaka 808 20 -"saM 1256 kArttika su0 12 suceta gutrI sahadiga putraH zazu daradI sukhadI salla sarva prasAda viMzatijinaH mAtR paTTikA nija mAtR janhava zreyethaM kAritA zrI kakkasUribhiH pratiSThitA ( osiyAM ) bAbU pUrNa o jaina lekha saMgraha lekhAMka 761 21 - saM0 1261 varSe jyeSTha sudi 12 zrI madukezagacche zre0 mahArAja zre0 mahisatayoH zreyortha zrIpArzvanAtha vikA0 pra0 zrI siddhasUribhiH // IDara 22--saM0 1262 varSe vaizAkha sude 5 ukkeza jJAtau bApanAga gautre sA0 sAgaNa zra0 sIlAi pu0 devA bhImA bhA0 rAjAi tatpu0 mAlAkena zrI AdinAtha biMba kArApitAM pratiSThA zrI upakezagacchIya zrIsiddhasUri maMgala ma0 cha0 "lekAMkha 786" 23- saM0 13......varSe AsADha sudi 3 ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne zrI zrIzAMtinAthabiMSaM kA0 pra0 zrIdevagusUribhiH // baDodarA - narasiMhajI kI pola dAdApAzve jinA0 24 - saM0 1314 varSe phAlguNa sudi 3 zukre zrIsadUke bhAryApanna de Alda bhAryA abhayasiriputra gaNadeva devAbhyAM pitRmAtR zreyortha zrIneminAthabiMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIdevagupta sUribhiH // jaisalamera bA0 le 2236 25 - saM0 1315 varSa phAguNa sudi 4 zukre / zre0 vAmadevaputra raNadeva dharaNa mA0 Asalade zre0 rAma zrI pArzvanAtha bimbaM kAritaM ( pra ) zrIkakasUribhiH / udayapura zItala jina0 For Private & upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ary.org Jain Edi1516emational
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ osavAla saM0 1528-1574 26-saM0 1315 ( 1 ) varSa vaizAkha vadi 7 gurau (1) zrImadupakezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne zrIvaradevasuta zubhacandeNa zrIsiddha sUrINAM mUrtiH kAritA zrIkakkasUri (miH ) prtisstthitaa| pAlanapura 27-saM0 1323 mAghazudi 6..........""zrIpArzvanAthabiMba kAritaM pratiSThiAtaM zrIdevagupta sUrimiH / / zatruJjaya28-(1) saM0 1337 phA02 zrI mAmA maNoratha maMdira yoge zrIdeva (2) guptAcArya ziSyeNa samasta goSThivacanena paM0 padmacaMdeNa (3) ajameru durge gatvA dvipaMcAsata jina biMbAni saccikAdeviga (4) (Na) pati sahitAnikAritAni prtisstthtaani.."suurinnaa|| lodravA lekhA~ka 2565 26-saM0 1337 kArtika sudi 2 zrI mAmA maNoratha mandira yoge zrI devaguptAcArya ziSyeNa samasta goSTi vacanena paM0 padmacandreNa ajameru durge gatva dvipaMcAzata jina biMbAni saJcikAdevigaNapati sahitAni kAritAni pratiSTitAni sUriNA ( kyA yaha lekha dubArA li0) 30-saM0 1345 zrI upakecche zrI kakundAcArya saMtAne nAhar3a su0 arasiMha zreyaze putraH / upArAya (?) paMcabhiH zrIzAntinAtha kA0 pra0 zrIsiddhasUribhiH (jaisalameranI ) 20 2226 31-saM0 1346 varSe poravAr3a pahudeva bhArya devasiri zreyasorya purai vulhara jhAjhaNa kAgar3AdibhiH / zrI AdinAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI uva0 zrIsiddhasUribhiH ___jaisalamera na0 2238 32-saM0 1347 varSe vaizAkha sudi 15 ravI zrIupakezagautre bhIsiddhAcArya saMtAne zre0 belhU bhA0 desalA tatputra zre janasohena sakuTambena AtmazreyaMse pArzvanAtha biMba kAritaM pra0 zrIdevaguptasUribhiH nANabeDA (mAravAr3a) naM0 lekhaoNka 621 33-saM0 1346 varSe mAgha zuklA 5 ukezajJAtau pApanAgagautre sa. khemA maha0 pulI pu0 cahADa bha0 cINI tatputra salhAkena zrImahAvIra biMbaM kAritA kakasUri paTTe devaguptasUri pratiSTitaM / naM0 34-saM0 1356 jyeSTa bada 8 zrIupakezagaccha zrIkakkasUri saMtAne sA0 sAlaNa bhA0 suhavadevI putra kAlhaNena zrIzAntinAtha biMba kAritaM pitro zre0 prati0 zrIsiddhasUri "khAravAr3a pArzva jinAlaya naM0 1044 35-saM0 1356 zrozAntinAtha biMba karitaM zrIkakkasUri pratiSThitaM "kareDA pArzvanAtha naM0 36-saM0 1362 varSe vaizAkhamAse zuklapakSe 5 paMcamyAM titho gurudine upakezavaMze mA0 sAMraga bhArya suhagadavyA pu. tolakena zrI pAzvanAtha pratimA karitAH pra0 zrIupakezagacche siddhasUribhiH / 37---saM0 1368 varSe jyeSTAMvadi 13 zanau zrI zrImAla jJA0 sauvIra saMtAne mahaM-sAhaNa putra zrAdA aMbar3a Arya pemala zreyaM se zrIAdinAtha biMva pu0 devalena kA0 pra0 pippalAcArya zrIkakasUri 'ahamadAbAda zAnti jina. 38-saM0 1373 varSe zrIupakezagaccha zrIkakundAcArya saMtAne vaidyazAkhAyAM sA0 hasala amarasiMha zreyaMse hasala putra javAta bhA0 vAmAdevAmpAM zrIzAntinAtha biMbaM kAritaM pratiSTitaM zrI siddhasUribhiH / dhAtu0 naM. 166 bagedA-ciMtAmaNo pAva dehare 36-saM0 1373 harapAla gagapAla pUtAnimittaM siMhAMkita ( mahAvIra) biMbaM kA0 pra0.....'gacchI (upakezagacchIya ) devendrsuuribhiH|| zrI jina-bhAga dUsarA DabhoI zrIzAmalApArzva jinA. 40 saM0 1378 varSe jyeSTha badi : some zrI upakezigacche zrI kakudAcArya santAne mehar3A jJAti ( ya ) sA0 lAhaDAnvaye dhA~dhala putra sA0 chAjubhopati bhojA bharaha prabhRti zrIAdinAtha kAritaH pratiSThAH zrI bhiH / ji0 naM0 206 zatruJjaya upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyA kI pratiSThAM ersonal use Only 41517y.org
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 41-saM0 1376 varSe ASAr3ha vadi 8 zrI upakezagacche vya0 jagapAla bhA0 jAsalade pu0 bhIma bhA0 mANala pu0 jAlAjagasIha jayatAputena kuTamba zreyaMse caturviMzatipaTTaH kAritaH / / pra0 zrI kakudAcArya saMtAne zrI kakkasUribhiH // pATaNa 42 --saM0 1380 varSe mAha sudi 6 some zrI upakezagacche besaTa gotre sA0 gosalavya0 jesaMga bhA0 Asaghara zre0 bhrAtR pava0 zrA0 desalatatputra sA0 sahajapAla sA0 sAhaNa sA0 samarasiMha pitRvya sA0 lUpA tatputra sA0 sAgata saoNMgaNa pramukhai caturvizatipaTTaH kA0 pra0 zrIkakudAcArya saM0 shriikksuuribhiH|| khaMbhAta cintAmaNI pArzva0 jinA0 43--saM0 1380 mahA sudi 6 bhaume akezagacche AdityanAga gotre sA0 viradevAtmaja sa0 bhaMTuka bhA0 moSAhi putra rudrapAla bhA0 lakSmaNA bhrAtRghaNasiMha devasiMha pAsacandra pUnasiMha sahitAbhyA~ kaTumba zreyA) zrI zAntinAtha biMbaM kA0 kakudAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH // dhAtu naM0 711 pethApura 44-saM0 1380 jyeSTha sudI 14 zrI uesagacche zre0 ma...."lAbhA0 moSalahe pu0 dehA kamA pitRmAta zreya se zrIAdinAtha biMbaM kAritaM pra0 zrI kakudAcArya saM0 shriikksuuribhiH|| ba0 le0 1358 curu (bIkAnera) zAnti 45--saM0 1385 varSe phAguNa sudi....."zrIpArzvanAtha bimbaM kAritA pratiSThitaM shriikksuuribhiH| ___ udayapura mevADa zitala0 1043 46-saM0 1386 varSe jyeSTha vadi 5 some zrI Uesagacche bappanAga gotre golhA bhAryA guNAde putra mokhaTena mAtRpitrIH zreyaM se sumatinAtha biMbaM kAritaM pra0 zrIkakudAcArya saM0 zrIkakasUribhiH // jaisalamera-caMdrapabha-2253 17-saM0 1387 varSe mAgha zudi 10 zanau zrIupakezagaccha khuriyAgotre sA0 ghIrAtmaja sA0 jhAMjhaNa bhAryA jayatalade suta chAr3a AsAbhyAM mAtRpitroH zre0 zrI ajitanAtha biMbaM kA. pra. zrIkakudAcArya saMtAne prabhu zrIkakasUrimiH // dhAtu-baDodarA-jAnizerI candraprama-naM0 143 / / 4-saM0 1388 varSa mAya sudi 6 some ukezagacche AdinAgagotre zA0 khIradevAtmaja zA0 bhaMduka bhA0 mukhAhi putra RzAla lakSmaNabhyAm bhrAtR dhanasiMha devasiMha pAsacandra punasI sahitAbhya kaTumba zre0 zAMtinAtha viyaM kA pra0 kakudAcArya saMtAne zrIkakkasUrimiH // dhAtu naM0 706 pethApura 46-saM0 1361 zrI Ukezagacche zrIkakudAcArya saMtAne somadeva mAryA lohiNA Atmartha zrIsumati biMba kAritaM zrIkakasUribhiH // 2261 jaisalamera-candraprabha 50 -saM0 1362 vaizAkha sudi 3 uezagacche kAMkariyA zAkhAyAM sA0 bhANA bhA0 bholI pu0 devAkena zrIneminAtha biMbaM kA0 pra0 kakasUribhiH / / jaisalamera 51-saM0 1400 varSe vaizAkha zudi upakezavaMze cIcaTa gotre saMghapati sA0 desannAtmaja sA0pAla bhAryA nayaNadevya saMgha0 zrIraMga saMga......."siMha saM0 mUrA saM* dAdU sAhAyyena zrIstaMmatIrthe saM0 dhanapatya..... samavasaraNaM prati0 zrIkakkasUribhiH / / lekhAMka 1076 52-saM0 1405 vaizAkha zu. 3 zrI uesagaccha tAtahar3a gotra pra0 sAH-ja bhA. brahmAde vahI putra saMgha sA* pADUkena sakuTubena zrIriSabha bibaM kA pra0 zrIkakudAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH / / bAbU-lekhAMka 4.. 1518 Forporate upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA - - Jain Ed i nternational Paintendrary.org
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 53-saM0 1401 vaizAkha 4 zrIAdityanAga gotre saMgha0 kuliyAtmaja saM0 jhAmA putreNa saM ..... putra zreyaMso zrIzAntinAtha viMbaM kAritaM prati0 zrIkasUribhiH bAbU0 naM0 726 54-saM0 1411 varSa jyoSTa zuklA 11 u0 cora0 mA0 vAga, nAthA, joghA pitR zreyaMse zrIAdinAtha biMba kA pra* siddhasUrisaMtAne devaguptasUribhiH jaisalamera 55-saM0 1414 varSe vaizAkha sudi 10 gurau saMghapati dezala suta samarA samarazrIyugmaM sA0 sAliMga sA. sajjana siMhAbhyAM kAritaM pratiSThitaM kakasUri ziSyaiH zrIdevaguptasUribhiH / zubhaM bhavatu jina lekhAMka 37 56-saM0 1422 vaizAkha zu0 11 vudhe zrIupakezAga......."pra0 kakudAcArya saMtAne zrIdevagupta sUribhiH 57-saM0 1426 varSe mAgha badi 7 ciMcaTa gotre vasaTa vAstavya sAdhuzrI sahajapAla bhAryA nayaNA devyAzrAtmazreya se zrIzAMtinAtha biMbaM kA0 pra0 kaMkuMdAcArya saMtAnIya devaprabha sUribhiH 58-0 1430 varSe upakeza jJAtIya zre0 rahiyA bhA0 rahI pu0 rUpA jAldaNa jogA khetU ebhiH pituH zre0 vi0 kA0 pratiSThitaM zrIdevaguptasUribhiH bA0 lekhAMka 2274 56-saM0 1432 phAgaNa sudi 3 zukre upakeza jJAtau cecaTa gotre vezaTa zAkhA yAM saM0 desala saMtAne saM0 samarasiMha su0 sA0 DuMgarasiMha bhA0 DUlaha devyA su0 samarasiMha zre0 zrIAdinAtha biMbaM kA0 pra0 kaMkudAcArya saMtAne zrIdevaguptasUribhiH / dhAtu0 lekhAMka 635 60-saM0 1436 pauSa vadi some upakeza......."hakhImA bhAryAvAU putra-kena pituH zreyase zrIpArzvanAtha biMbaM kA pra0 upakezagacche zrIdevaguptasUribhiH dhAtu0 lekhAMka 617 61-saM0 1445 pauSa sudi 12 budhe U. zre. jolA bhA0 hIrIputralAlA kena zrIzAntinAtha biMba kA0 pra0 u0 gacche zrIsiddhasUribhiH bAbU khaMDa 1-lekhAMka 460 62--saM0 1445 varSe vaizAkha vadi 3 some upakeza jJAto ughuTagone sA0 udA bhA0 anupamA putrAbhyAM sA0 rAmA-lAkhAM pAM pitru zre0 zrIzAntinAtha viyaM kA0pra0 upakezagacche zrIkakundAcArya saMtAne zrIdevagupta sUribhiH vi050 naM060 63-saM0 1457 varSe vaisAkha sudi 3 zanau upakezagacche dhedhar3a bhA0 kelI prA. bhUpaNA bhANemI pu0 sIgakena (1) pitR mAtR zreyase zrIAdinAtha biMva kA0 pra0 zrIzrImAle zrIrAmadevasUribhiH bAbU lekhAMka 1460 64-saM0 1462 varSe vaizAkha zuddhi 3 budhe zrIupakezagacche zrIkakudAcArya saMtAne zrIkakkasUrINAM mUrtiH zrI saMghena kAritA pratiSThitA zrIdevaguptasUribhiH 65-saM0 1468 varSe jyeSTha vadi 13 ravau UkezavaMze gAhahIyA gotre sA0 depAla putra prAnA bhAryA bhImiNi zreyo'tha zrIzAMtinAtha biMba kAritaM prati0 upakezagacche zrIdevaguptasUribhiH bAbU pU0 1062 66-saM0 1468 varSe ASAr3ha zudi 3 ravau upake rAjJAtau vesaTAnvaye ciMcaTa gotre sA0 zrIdesalasuta sAdhu zrIsamarasiMha naMdana sA0 zrIsajanasiMha suta sA0 zrIsagareNa pitR mAtR zreya se zrIAdinAtha pramukha catuvizati jina paTTakaH kAritaH zrI upake zagacche zrIkakudAcArya saMsAne pratiSThitaM zrIdevaguptasUribhiH ___ bAbU pU0 lekhAMka 1072 67 -saM0 1470 varSe mAgha sudi 2 gurau bAphaNa gotresAha lubhA suta depAla bhA0 melAde pu0 jogarAja bhA0 jasamAde zrIparzvanAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM upakezagacche zrIkakudAcAryAbhidhAna pra0 devguptsuuribhiH| bAbU pUrNacanda 2062 dain E upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ersonal use only www.kt?l.org
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa . 68-saM0 1471 varSe mAgha zudi 13 budha dine Ukeza vaMze bApaNa gotre sA0 sohar3a su0 dAda bhA0... Na pitR""nimittaM zrIzAntinAtha viMbaM kA0 pra0 uesagacche zrIdevaguptasUribhiH bA0 pU0 le. 774 66-saM0 1480 varSe jyeSTha vari5 upakeza jJAtIya AyacaNAga gotre sA0 AsA bhA0 vASThi pu0 mAjU nAhU bhA0 rUpI pu0 khemA tAlhA sAMvar3a zrIneminAtha viMbaM kA0 pUrvata li0 pu. Atma zre0 upakeza kuka0 pra0 zrIddhisUgimiH bAbU khaMDa pahalA lekhAMka 77 7-saM0 1481 varSe vaizAkha vadi 12 ravau upakeza jJAtI0 sA0 kuMta bhA0 ku~varade putra bhar3A bhA0 bhAvalade pu0 sAyara sahitena zrIvAsupUjya biMbaM kA0 pra. upakezagacche siddhAcArya saMtAne medurIya zrIdevaguptasUribhiH dharma le0 128 udayapura zInalanAtha 71-saM0 1482 varSe vaizAkha vadi 5 upakeza jJA0 rAMkAgotre sA0 bhUNA bhA0 tejalade pu0 kAnU rUlhA bhA0 payaNIde pu0 kelhA hAyA zAlhA tejA sobhIkena kArApitaM ni0 puNyArtha Atma zre0 upakezagacche kakudAvArya saM0 pra0 zrIsiddhasUribhiH lekhAMka 1070 72.-saM0 1484 varSe vaizAkha vadi 12 ravau upakeza jJAtIya sA0 kUtA bhA0 kuMvarade putra bhar3A bhA0 bhAvalade pu0 sAyara sahitaiH zrIvAsupUjya viMbaM ka0 pra0 upakezagaccha siddhAcArya saMtAne medurayA zrIdevaguptasUribhiH bAbU lekhA~ka 1072 73-saMvat 1485 varSe jeTha sudi 13 caMdravAre upakezagaccha kakka. upakeza jJAtIya bApaNA sA. chAha utrajIdA (1) bhA0 jaItalare pu0 sAcA mAya zivarAjakena mAtR pitR zreya se zrI zAntinAtha biMba kArA0 pratiSThitaM zrI siddhasUribhiH bAbU lekhAMka 386 74-saM0 1485 varSe vaizAkha sudi 5 upakeza jJA0 bappaNA gotre sA0 delhA bhA0 delhaNade pu0 nAthU pUnA soDhA nAthU bhA0 sAlhI pu0 melhAkena sIhA pUrvaja ni0 zrIvAsa pUjya biMbaM Atma zreyo0 zrI upake0 kaka sU0 pra0 zrI siddhasUribhiH bAbU lekhauMka 2176 ___75-saM0 1485 varSe vaizAkha sudi 3 budhe upakeza jJAtau bappanAga gotre sA0 kur3A putra sA sAjaNena pitroH zreya se zrI candraprabha bimba kA0 pra0 zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrI sUribhiH / bAbU pUrNacandra lekhAMka 2361 76-saMvata 1486 varSe kArtika sudi 11 some upakeza jJAtIya sA0 chAhar3a bhAryA suSuvave pu0 rAnA sAnA salaSA (ke) na nija mAtR pitR zreyaMse zrIAdinAtha prAsAde zrIsumatinAtha devprtimaa| kAritA upakeza gacche zrIsiddhAcArya santAne pratiSThitaM, zrIdevagupta sUribhiH // cha / zrI / / mahanadhArIyakaiH / / bAbU lekhAMka 1992 77--saM0 1488 vaizAkha sudi 6..........."santAne zrI.........."bhAryA ratana zrI..........."sahaja. sahitena mAtR pitR zreya se zrI pArzvabiMba kA0pra0 zrI kakasUribhiH / dhAtu lekhAMka 0. .78-saM0 1488 varSe poSa sudi 3 zanI ukeza jJAtau tIvaTa gotre vesaTA'nvaye sA0 dAdU bhA0 aNupade pu0 sacavIra0 bhA0 setta pu0 devA zrI vatAbhyAM pitroH zreyase zrI vimalanAtha biMbaM kA0pra0 zrI ukezagacche kakudAcArya santAne zrI siddhasUribhiH bAbU lekhAMka 550 76-0 1486 varSe vaizAkha yadi 10 dine guruvAsare bhI zAMtinAtha biMbaM kA0 pra0 zrI upakezagacche kakudAcArya santAne zrI shriisiddhsuuribhiH|| 1520 . upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA org
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ osavAla saM0 1528-1574 80-saMvat 1641 varSe mAha sudi 5 budha dine gAdahiyAgotre sA0 zivarAja sA0 sahajAkena mAtA padamAhI nimittaM zrIpArzvanAtha bibaM kAritaM zrI upakezacche pra0 zrI siddhsuuribhiH| bAbU lekhAMka 1546 81-saMvat 1463 vaizAkha sudi 5 upa0 jJA0 AdityanAga gotreH sA0 padamA putra peDhA bha0 pUjI putra khImAkena zrI zreyAMsanAtha viMbaM kA0 zrI upake zagacche kuka0 pra0 zrI siddhsuuribhiH| bAbU lekhAMka 1182 82-saMvat 1463 varSe jyeSTha sudi3 some upakeza0 kanaujagoze dhUpIyA zAkhIyA va0 patA suta sonA kena nima mAtuH sabhAdevyAH nimitaM zrI AdinAtha vivaM kA0 upa0 kakudAcArya santAne pra0 zrIsiddhasUribhiH / / (pazcatithi ) dhAtu pra0 351 83-saMvat-1464 varSe u0 cA pra..."dItA bhA0 devala putra guNasena bhA0 gurude nimittaM zrI suvidhAnAtha viMbaM kArApitaM pratiSThitaM upakezagacche bhaTTAraka zrI siddhasUribhiH / vAghamAra jJAtIya // bAbU pUrNacanda lekhAMka 2411 84-saMvat 1465 varSe mArgazIrSa badi 4 gurau upakeza jJAtau suciMti gotre sAha bhisku bhAryA jayanAde putrA sA0 nAnhA bhojakena mAtR pitR zreyase zrI zAntinAtha biMba kArita zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne pratiSThitaM bha0 zrI zrI zrI sarva sUribhiH / bAbU lekhAMka 531 ____85-saMvat 1466 varSe mArgazIrSa yadi 4 gurau upakeza jJAtau suMcitI gautre sAha lAdhA bhAryA sarajUde putra sAha rAmA rAjAkena mAtR mitR zreyase zAntinAtha viMbaM kA0pra0 upakezagacche kakudAcArya santAne pratiSThA zrI zrI zrI sarva sUribhiH / bAbU lekhAMka 1641 ___86-saMvat 1467 varSe ASAr3ha yadi 8 ravI upakeza jJAtau sAha sapurA bhAryA sItAde pUtra karmasiMha ne zrIneminAtha vibaM pitR mAtR zreya te kAritaM upakezagacche zrI siddhAcArya santAne pra0 zrI devaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 238 87 - saMvat 1466 varSe phAguNa yadi 1 gurau upakeza suragItre sAha sivarAja bhAryA mAku putra pAsA sahasA bhAtR bacharAja puNyArthaM zrI zItalanAtha viM kA0 prati0 zrI upakezagacche kakudAcArya santAne zrI kakasUribhiH / bAbU lekhAMka 216 88-saMvat 1466 varSe phAguNa badi 2 upakerA jJAtau AdityanAga gotre sAha desala bhAryA desalade putra dhamI bhAryA suhagade yutena svazreyo'thaM zrI AdinAtha bimba kA0 upakezagacche kakudAcArya saM0 prati0 zrI kakkasUribhiH / vAbU lekhAMka 471 8-saMvat 1466 varSe osavAla jJAtau maM0 jasavIra bhAryA sarasU su0 maM0 nAIAkena bhAryA nayaNAde su0 pacA jAvar3a meghAde dharamanAdi kuduMbayutena svazreyo'tha zrI mahAvIra biMbaM kA0 pra0 tapA zrI munisu~darasUribhiH / 60-saMvat 1466 varSe phAgaNa badi 2 upakeza suciMtI gotre sAha vIrA bhAryA bhAulade putra devA bhAryA kautigade yutena zrIvimalanAtha bibaM kA0 pra0 upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH / dhAtu lekhAMka 825 11-saMvata 1501 varSe mAgha badi 6 budhe upakeza jJAtau prAviNAga gotre sAha kAlU putra vIllA bhAryA devAde Atmazreyase zrI zreyAMsa biMba kAritaM zrI upakezagacche kakudAcA santAne pratiSTita~ zrIkunkumasUribhiH / bAbU lekhAMka 730 12-saMvat 1501 varSe ASAr3ha sudi 2 upakezagacche AdityanAga gotre sAha devasIha bhAryA mevU putra sonapAlena zrI zItalanAtha bimba kA0 pra0 zrI kakasUribhiH // paJcatIrthI / bAbU lekhAMka 731 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA 1521 Jain Education de 89
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 63 - saMvat 1502 varSe vaizvakha bAda 4 zukre unakezagacche zreyase dharmasiMha bhAryA dharmAde putra dhUtAkena bhAryA dhAMdhaladeyutena svamAtR pitrAdizreyo'rthaM zrI zItalanAtha biMbaM kA0 pra0 ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne ma0 zrIkakasUribhiH / dhAtu lekhAMka 832 64-saMvat 1502 varSe mAgha sudi 3 zukre zrI kezajJAtIya zreyase cAMpA bhAryA capalade putra vIrAyAnAma zre0 svAmIkena bhA0 rahI Rrakhu putrakena piturnimittaM zrIcaMdraprabha biMbaM kA0 UkezarAcche zrIsiddhAcArya saMtAne pra0 zrI kakasUribhiH / dhAtu lekhAMka 685 65 - saMvat 1503 barSe mAgha sudi 3 zukre U0 0 cAMdaNa bhAryA cAMdaNade putra lAvA bhAryA lalatAde putra godena pitRtva goghA bhAryA gaMgAde pitR dharmasI bhAryA dharmAde prabhRti mAtR pitR zreyo'rthaM zrI kuMthunAtha vi kA0 OM0 siddhAcArya santAne pra0 bha0 zrI kakkasUri paTTe zrI devaguptasUribhiH // dhAtu lekhAMka 1066 66 - saMvat 1503 varSe jyeSTha sudi 11 zu0 zrIupakezagacche kakudAcArya saMtAne jI putra rAmA bhAryA jIvadahI putra bhilAkena patnI putra svazreyo'rtha bhI zreyAMsa biMbaM kA0 vipar3a gotre sAha 11 bAbU lekhAMka 1634 dhAtu lekhAMka 67 - saMvat 1504 varSe ambikA devI pra0 zrI kakasUribhiH 68 - saMvat 1504 varSe phAguna zuklA 13 zanau prA0 zre0 gobala bhAryA karamAde tayoH putra pAMcA bhAryA etaiH mAtR pitR zrI padmaprabhu biMbaM kArApitaM prati0 Uke0 siddhA0 bhaTTArika zrI kakasUribhiH dhAtu lekhAMka 1024 66 - saMvat 1504 varSe mAgha zuklA 6 zukre zrIupakeza jJAtau kurkaTa gotre sAhU gelA bhAryA desAI putra sAha vAghAkena bhAryA vaDalade yutena pitroH pitRvya zra e0 zrI sumatinAtha viMbaM kA0 pra0 zrI upakezagacche zrIkakudAcArya santAne zrI kakkasUribhiH vi0 dha0 naM0 203 ..... 100 - saMvat 1504 varSe jyeSTha vadi 11 bhome prA0 jJAtIya mahaMgolA bhAryA demAI putra bAlAkena svazreyo'rtha zrI pArzvanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM upakezagacche zrI siddhAcArya santAne devaguptasUribhiH dhAtu lekhAMka 604 101 - saMvat 1505 varSe mAgha vadi 7 gurau upakeza jJAtau sAda lakhamaNa bhAryA lakhamAde putra bhojAna nija pitR mAtR zreyase zrI zAMtinAtha dhiMvaM kA0 upakezagacche zrI siddhAcArya santAne pra0 zrI kakkasUribhiH 102 - saMvat 1505 ASADha sudi 6 zrI upakeza suciMtita gotre sAha sIhA bhAryA bhAvahI putra sAha solAkena putra pautra yutena Atma pu0 'zrI caMdraprabha tribaM kA0 pra0 zrI upakezagacche zrIkakkasUribhiH / naM0 bAbU lekhaka 1948 103 - saMvat 1505 varSe vaizAkha sudI 6 zrIupa kezajJAtIya AdityanAga gotre sAha ThAkura putra sAha dharaNa sIha bhAryA caraNazrI putra sAha sAdhU bhAryA mohaNa zrI putra zrIyaMta sonagala bhikkhU etaiH pitroH zreyase zrI ajitanAtha caturviMzati paTTaH kArApitaH / zrI upakezagacche zrI kakudAcArya saMtAne pratiSThitaH / bhaTTAraka zrI siddhasUriH tatpaTTAlaMkAra hAra zrI kakkasUribhiH / bAbU lekhAMka 1476 1522 'gotre sAi samavara su0 104 -- saMvat 1506 phAlguna vadi 6 zrI upakezagacche zrI kakudAcArya " zrIpAla bhAryA paravAI putra muda "bhava sasadAraMgAbhyAM pituH zre0 zrI sambhavanAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI sUribhiH / lekhAMka 1446 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha mosavAla saM0 1528-1574 105-saMvat 1506 varSe caitra guru u0la. zregonA bhAryA camakU putra hemA paumA bhAryA demati nAmanI svabhrAtR zreyo'tha bhI vimalanAtha biMbaM kA0 pra0 upakezagaccha si0 bha0 kksuuribhiH| dhAtu lekhAMka 1305 106-saMvat 1507 varSe jyeSTha sudi 10 upa0 cipar3a gotre sAha rAvA mAryA jeThI putra der3Akena mAtR pitR puNyA0 Atma zre0 zrI zAntinAtha biMba kA0 upakezagacche prati0 shriikkksuuribhiH| bAbU lekhAMka 1083 107 -saMvat 1507 varSe kArtika sudi 11 zukre prAgvATa koThArI lAkhA bhAryA lAkhaNade putra ko0 paravata......... bholA DAhA nAnA DuMgara yutena zrIsaMbhavanAtha biMbaM kAritaM uesagacche zrI siddhAcArya saMtAne prati zrI kakasUribhiH / bAbU lekhA~ka 1250 108-saM0 1507 varSe (jeSTha) zuklA 1. upa0 cipar3a gotre sA0 rAvA bhAryA jeThI su0 raDAkena mAtR pitR puNyA0 Atma zre0 zrIzAntinAtha biMbaM kA0 upakeza ku0 prati0 shriikkaasuuribhiH| vi0 lekhAMka naM0 233 106--saMvat 1507 varSe caitra badi 5 zanau upakeza jJAtau koraMTA gotre sAha vIsala bhAryA nItR putra sAliga savasalajesA bhAryA sahitena Atmazreyase zrIsumatinAtha biMbaM kA0 uesagacche pratiSThitaM zrIkaka suuribhiH| bAbU lekhAMka 2325 110-saMvata 1507 varSe jeTha vadi 4 budhe dA0 sA. bhR0 abhinandana biMba kAu0 siddhAcArya saMtAne prati0 shriikksuuribhiH| dhAtu lekhA~ka 700 111-saMvat 15.8 varSe mAha sudi 5 gurau upa0 jAtIya........"karaNAbhyAM zreyase zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrI saMbhavanAtha bimba kAritaM prtisstthitN.........."suuribhiH| bAbU lekhAMka 2327 / / 112-saMvat 1508 vaizAkha zuklA 5 zrIupakezazAtIya mUrubhA gotre sAha kaurasiMha putra saMtAne raulA bhAryA mahaNazrI putra saMtAne bhImA mAryA bhImabhI putra hAMsA kAnhA varadeva sahitaiH zrI pArzvanAtha biMba kA0 zrI upakezagacche kaka kakasUriribhiH / dhAtu lekhAMka 1332 113-saMvat 1508 varSe vaizAkha vadi / zanau prA0 saM0 dhanA bhAryA lalitAde su0 baDUbA ThAkUra sIvA pra0 bhAryA karmAi dri0 zANI suta kAja jiNA bhAryA panI yutena mAtR pitR dhAtrAdi zreyo'rtha zrI sumatinAtha biMba kA0 ukezagacche siddhAcArya santAne prati0 zrI kakasUribhiH / dhAtu lekhaoNka 66 114-saMvat 1508 varSe vaizAkha sudi 5 dine some zrosavAla jJAtIya suciMtI gotre sAha dhannA bhAryA amarI putra tolUkena svapUrvaja rIjA puNyArtha zrIvAsupUjya biMbaM kA0 pra0 zrIkakasUribhiH / ___ bAbU-lekhAMka 1332 115-saMvat 1500 varSe mAha sudi 5 some upakeza jJAtI zreSTigotre sAha kUrasI putra pAsar3a mAryA jainalade putra pArasa bhAryA pAlhaNade putra padA paravata yutena pitR zreyase zrIsaMbhavanAtha biMbaM kAritaM u0 zrI kakudAcArya saMtAne pratiSThitaM shriikksuuribhiH| bAbU-lekhAMka 1256 116-saMvata 1506 vaizAkha vadi 11 zukre zrIupakezavaMze cIcaTa gotre desalahara kule sAha solA putra sAha zrIsiMghadatta nAmnA zreyo'rtha zrIkuMthunAtha mukhya devayutaH caturvizati jina paTTaH kAritaH pra0 zrIUkezagacche shriikksuuribhiH| dhAtu lekhoMka 171 117-saMvat 1506 varSe caitra vadi 11 zukre upakeza jhAtIya pIharecA gotre sAha govala putra padamA bhAryA pamalade tayA zrImunisuvrata biMbaM kA0 pra0 zrIupakezagacche shriikksuuribhiH| vi0 dha0 nambara 251 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 118-saMvat 1506 varSe vaizAkha badi 3 dine usapAla jJAtIya zreThAkurasI bhAryA rAjaputra zre0 devasI bhArya mApari gutra sAha vadhU bhAryA sarU bhrArA vIrA sahitena mAtR pitR zreyase zrIsuvidhinAtha biMbaM caturviMzati paTTaH kAritaH upakezagacche zrIkakudAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH pratiSThitaM shriiH|| vi0 dha0 nambara 225 116 - saMvat 1510 varSe caitra vadi 10 zanau prA0 jJA0 zre0 sAraMga bhAryA sAMrU putra jAlA talakA pra0 sAmalAdiyutena svazreyase zrIsumatinAtha biMbaM kA0 zrIUkezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne pra0 zrIkakkasUribhiH / dhAtu lekhAMka 858 120-saMvat 1511 mAgha vadi 4 zrI upakezagacche AdityanAga gotre sAha dharaNiMga bhAryA sonala de putra cAhar3ena pitR zreyase zrIpadmaprabha viMbaM kA0 pra0 zrI ku0 zrIkakasUribhiH / dhAtu lekhAMka 468 121-saM0 1511 varSe mAha sudi 8 vudhe zrI zrImAla jJA0 sIpA bhAryA harpU putra dharmasI ......"bhAryA gaurI kuarI yutena pitR mAtR harSeNa zreyo'thaM zrIAdinAtha biMbaM kA0 upakezagacche siMhAcArya saMtAne zrIkakkasUrimiH // dhA0 prathama bhAga 1236 __122-saM0 1512 varSe mAgha sudi 5 some........zrIsumatinAtha bibaM kA0 pra0 bhAvagacche zrI vIra sUribhiH Ukezagacche zrIkakkasUribhiH / bAbU lekhAMka 401 123-saM0 1512 varSe phAguNa sudi 8 zukre zrI upakeza jJAtau zreSThi gotre vaidya zA0 sA0 dhanA0 bhAryA salakhU putra ugama bhAryA Ugamade putra bhAdAkena bhAryA bhAvalade yutena Atmazreyase mAtR pitrarthe zrIvimalanAtha biMba kAritaM upakezagacche zrIkakudAcArya....."sUribhiH / pratiSThitaM / bAbU lekhAMka 2334 124-saM0 1512 varSe vaizAkha sudi 5 osavAla gotre sAha mahaNA bhAryA mahaNade suta sAha sIpAkena bhArthA sulesari pramakha kuTambayatena zrIAdinAtha biMbaM kA0 shriikkksuuribhiH|| ka534 . 125-saM0 1512 varSe phAguna sudi 12 zrAhataNA (AIcaNA ?) gotre sAha ghanA bhAryA rUpI putra mokala bhAryA mAhaNade putra hAsAdiyutena svamAkala zreyase zrIsaMbhavanAtha biMbaM kA0 ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne pra0 bha0 zrIkasUribhiH / 623 126-maM0 1512 mAgha sudi 7 budhe zrI zrosavAla jJAtI AdityanAga gotre sAha siMghA putra jyelhA bhAryA devAhI putra dazarathena bhrAtR pitR zreyase zrIanantanAtha biMbaM kAritaM zrIupakezagacche zrIkakudAcArya saMtAne pratiSThitaM shriikkksuuriibhiH| 1153 127 -saMvat 1512 mAgha vadi 7 budhe upakeza jJAtau AdityanAga gotre sAha tejA putra suhakA bhAryA sonA putra sAdA vacchA, ha~sA, pAsA, devAdibhiH pitroH zreyase zrIsumatinAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH / . lekhAMka 1261 128-saMvat 1512 varSe phAlguna sudi 12 zrIupakezagacche zrIkakudAcArya santAne zrIupakezajJAtau zrIzrAdityanAga gotre sAha AzA bhAryA nIbU putra chAnU bhAryA chAjalade pitR mAtR zreyo'tha zrIAdinAtha biMba prati0 kakasUribhiH / lekhAMka 1263 126-saMvat 1512 mAgha sudiM 1 budhe zrIosavAla jJAtau suhaNANI suciMtI go0 sA0 sAraMga bhAryA nayaNI putra zrImAlena bhAryA khImI putra zrIvaMtayutena mAtR zreyase zrIAdinAtha vibaM kAritaM upakezagacche kakudAcArya saM0 pra0 zrIkakasUribhiH / 1373 130-saM0 1512 varSe vaizAkha vadi 11 zukre zrImAlI jJAtIya maM0 arjuna bhAryA khasu putra ToI - 1524 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA Jain Educationemational jainelibrary.org
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 AmaI........"hadAkena bhAryA lakhI sahitena nija zreyase zrIajitanAtha biMba kA0 ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH pratiSTitaM / bAbU0 lekhAMka 1504 131-saM0 1513 varSe caitra sudi 6 gurau upa. AdityanAga gotre sAha vacharAja bhAryA sanavata putra lakhamA bhAryA lAkhaNade putra samadhara sahitena mAtR pitR puNyArthaM zrImuni suvrata biMbaM kA0 pra0 ukezagacche kuku0 shriikksuuribhiH| dhAtu lekhA~ka 876 132--saM0 1514 varSe mAgha sudi 1 kar3I grAma vAstavya osavAla jJAtIya zre0 dhAmA0 bhAryA salakhU suta parabatena bhAryA caMpAI suta lakhAnAkara tathA bhrAtR narabada sAliga kAhanA nArada pranukha kuTumba yutena zrI zreyAMsa biMbaM zre0 sAma zreyo'tha kAritaM pratiSThitaM shriikksuuribhiH|| vi0 dha0 naM0265 133-saM0 1514 varSe phAguNa sudi 10 some upakeza jJAtau zreSThi gotra mahAjanI zA0 ma0 padmasI putra ma0 moSA bhAryA mahigalade putra nIvA dhannAbhyAM pituH zre0 zreyAMsa bibaM kA0 pra0 upakezaga0 zrIkakudAcArya saM0 zrIkakasUribhiH pAraskara vAstavya / bAbU lekhAMka 2335 134-saM0 1514 varSe phAguNa sudi 10 some upakeza jJA0 zroSThigotre mahAjanI zAkhAyAM ma0 vAnara bhAryA vimalAde putra nAlha bhAryA nAldaNade putra puMjAsahitena zrIzAMtinAtha viMbaM kA0 pra0 upakezaga0 kakudAcArya saM0 zrIkaka mUribhiH / pAraskara vAstavyaH / zrI / / bhrAtRvya saMgrAme / bAbU lekhAMka 2577 135-saM0 1514 varSe phAguNa sudi 10 some upakeza vya0 sA0 karmasI bhAryA rUpiNI putra amarA putrI sAdhUtayA svazreyase zrIkuMthunAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM upakezagacche kukkAdAcArya saM0 zrIkakasUribhiH surapattana / / vi0pa0265 137-saM0 1514 varSe mArgazIrSa sudi 10 zukra upakeza jJAtau zrAdityanAga gotre saM0 guNadhara putra sAha DAlaNa mAryA kapUrI putra sAha kSemapAla bhAryA jiNadevAI putra sAi sohilena bhrAtR pAsadatta devadatta bhAryA nAnU yutena pitrIH puNyArtha zrIcaMdraprabha caturviMzati paTTaH kAritaH zrIupakezagacche kakudAcArya santAne zrI kakkasUribhiH zrIbhaTTa ngre| 138-saM0 1515 varSe phAguna sudi 6 rabau U0 AIcaNA gotre sAi samadA savAhI putra dasUrakena zrAtmazreyase zItalanAtha biMbaM kA0 prati zrI kakka pUribhiH / bAbU lekhAMka 558 136-515 varSe mArgazIrSa sudi 10 gurau akeza jJA0 vRddhasaMtanIya zre0 tejA bhAryA tejalade putra ghoMpA bhAryA cAMpalade tayA nija zreyase zrI caMdraprabha svAmi biMbaM kA0 upakezagacche siddhAcArya maMtAne ma0 zrI siddhasUribhiH pra0 pUlanAme zrIzubhaM bhavatu / dhAtu prathama bhAga 860 140-saMvat 1517 varSe mAgha yadi 5 dine zrIukezagacche kakudAcArya saMtAne zrIupakezajJAtau biMvaTa gotre saM0 dAdU putra saM0 zrIvatsa putra sulalita bhAryA lalatAde putra sAhaNakena bhAryA saMsAradeyutena pitarau zreyase zrI ajitanAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIkakkasUribhiH / bAbU lekhaka 1883 141-saM0 1517 varSe kArtika vadi 6 upakeza jJAtI AdityanAga gotre sAha dharmA putra samadA saMgha SImAka bhrAtR sAyara zreyase zrIkuMthunAtha biMbaM kA0 pra0 zrIupakezagacche kuMdakuMdAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH / pNctiirthii| vi0 dha0 naMbara 308 142--saM0 1517 varSe mAgha vadi 8 some upakeza jJAtIya laghu zreSThi gotre mahAjana zAkhAyAM ma0 malA putra ma0 karmaNa putra ma0 sAlhA bhAryA salakhaNade putra ma0 sahajAkena svamAtR pitroH puNyArthaM zrIcaMdraprabha viMbaM pratiSThitaM upakezagacche kukadAcArya saMtAne zrIkakkasUribhiH / le0 naM0 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA .. bAyU Jain Education Memnation el personal Use Only ww1525
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 143 - saM0 1517 varSe vaizAkha mudi 3 some zrI zrImAla jJAtIya laghusaMtAnIya dosI mahArAja bhAryA rUpiNi tayA svabha'tmazreyase zrIzAMtinAtha biMbaM kArapitaM dvivandanIkagacche bha0 zrIsiddhasUribhiH pratiSThitaM dAnaM kor3I prAme paMcatIrthIH / 144 - saM0 1518 varSe jyeSTha sudi 2 zanau upakeza jJAtau kurkuTa gautre sAha UdA putra sAha lAkhA putra sAha gaNapati putra sAha harirAjena bhAryA hamIrade putra samarasI jamaNasI ratnasI vijayasI putra sAha karmasI zre0 zrI ajitanAtha citraM kAritaM pra0 zrIupakezagacche kakudAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH // zrIH // dhA0 naM0 765 145 - saM0 1516 varSe jyeSTha zuklA 13 some osavAla jJAtIya zAha dhanapAla bhAryA dhanADhyadevyA putra devA suta pu0 rAja prabhRti kuTumba samanvitayA saputre caMpata zreyase zItalanAtha biMbaM kA0 pra0 ukezagacche siddhAcArya saMtAne devabhadrasUriNA // dhAtu prathama bhAga 680 146 - saM0 1516 mAgha vadi 5 budhe osavAla jJAtIya pA0 khImasI bhAryA bulahI putra jesiMganAthA bhrAtR govindena bhAryA indrANIyutena svazreyase zrI kuMthunAtha biMbaM kA0 pra0 zrI Ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne zrIdevagupta sUribhiH / dhAtu prathama bhAga 1064 147 -saM0 1516 varSe jyeSTha vadi 11 zukre upakeza jJAtIya caurabeDiyA gotre urasagacche sAha somA bhAryA dhanAI putra sAdhU bhAryA suhAgade suta IsA sahitena svazreyase zrIsumatinAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIkasUribhiH sIgorA vAstavyaH / dhAtu lekhAMka naM0 148 - saMvat 1520 varSe vaizAkha sudi 3 soMme upakeza jJA0 maha0 kAlU bhAryA AdhU putra 3 jAvar3a ratanA karamasI svamAtR nimittaM zrIcaMdraprabha svAmi biMbaM karApitaM upakezagacche zrIkakasUribhiH satyapura- vAstavyaH vi0 dha0 naM0 348 14e---saMvat 1520 varSe mArgazIrSa vadi 12 upakeza jJAtau zreSThi gotre zAha sAMgaNa putra sa0 sonAkena bhAryA lAla putra samasta sa0 vRddha putra saMsAracandra nimittaM zrIcandraprabha svAmi citraM kA0 pra0 upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH / bAbU lekhaka 1271 150 - saM0 1520 varSe vaizAkha vadi 5 dine zrImAlIya jJAtau laghu zAkhAyAM maM0 UdA bhAryA vAUM pu0 maM0 sAIyAkena bhA0 pUrI putra maMtra khetA varuzrA sahitena zrIzrAdinAtha biMbaM kA0 zrIupakezagacche kakasUri saMtAne pra0 zrIkakasUribhiH dhAtu naM0 475 151 - saM0 1520 varSe mArga sudi 6 zanau zrIprAgvATavaMze saM0 kaujhA bhAryA gurude putra siMgharAja suzrAvake bhAryA ukU putra jIvarAja bhrA0 haMsarAja bhrAtRvya bhojarAja saM0 jasarAja sahitena mAtuH zreyase zrI pArzvanAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI zrI zrosavAlagacche zrIkakasUribhiH / zrIrastu / dhA0 naM0 753 152 - saM0 1520 varSe vaizAkha sudi 3 some upakeza jJA0 maha (0) kAlU bhAryA araghU putra 3 jAvar3a ratA karamasI samAMti mi0 ( ? ) zrIcaMdraprabha svAmi biMbaM kArApitaM upakezagacche zrIkakkamUribhiH satyapura bAbR le. 1928 vAstavyaH 153 - saM0 1520 varSe jyeSTha vadi ? bhome palAr3A gotre U0 sAha devarAja bhAryA devalade putra tejA bhAryA kaDU putra mAlAyutena mAtR pitR zreyo'rtha zrI zrIpArzvanAtha biMbaM kA0 pra0 zrIdevaguptasUribhiH dhAtu prathama bhAga 1316 1526 upakeza gacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [zrosavAla saM0 1528-1574 154-saM0 1521 varSe vaizAkha sudi 10 zrIupakeza jJAtIya bApaNA gotre sAha dehar3a putra delhA bhAyo dhAI putra sAha lUlA bhImA kAnhA sa0 bhImAkena bhAryA vIrANi putra zravaNA mADU mAmU sahitena zrIzAMtinAtha mUla nAyaka prabhRti caturviMzati jinamaTTaH kA0 zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne pra0 zrIsiddhasUri paTTe zrIkakasUribhiH / / zubham // bAbU lekhA~ka 1386 155-saM0 1521 varSe vaizAkha vadi 2 ravau zrI zrImAla jJAtIya zre0 karamasI bhAryA lAmI putra maighu bhrAtR gopA jayatA meghA bhAryA bhAtu putra mAtara sAliga DUMgara bhUgara pitrAhI bhrAtR bhImu sAliga bhAryA lakhI putra sUrA kAmA yutena piTa piT vA........."svazreyale zrIkuMthunAtha viMbaM kAritaM ....... gacche zrIsiddhAcArya saMtAne pratiSThitaM bha0 zrIdevaguprasUribhiH / dhAtu prathama bhAga 770 153-0 1521 varSe vaizAkha sudi 3 gurau zrosavAla jJAtIya vRhat saMtAnIya zre0 vIrA bhAyoM valhAde suta petA guNIzrA ghetA bhAryA adhakU guNI bhAryA gaMgAde tAkena pitRvya hIrA nimittaM zrIvimalanAtha biMbaM kA0 pra0 zrI bibaMdaNIkagacche zrIdevaguptasUriNAM paTTe zrIsiddhasUribhiH / dhAtu prathama bhAga 111 155-saM0 1521 varSe vaizAkha zuklA 3 gurau osavAla jJAtIya vRhat saMtAnIya zre0 vIrA bhAryA vala de putra petA guNiA ghetA bhAryA adhakU svakuTumba yutena svapitR mAtRzreyo'rthaM zrIzItalanAtha viMbaM kA0 pa0 bivaM iNikagacche zrIdevagupa sUrINAM paTTe shriisiddhmuuribhiH| dhAtu prathama bhAga 102 158-saM0 1521 barSe mAha vadi 5 gurau upa0 zrAvavANa gautre laghu pArekha nAthA bhAryA mAhU putra kaDUA bhAryA rANI putra sahade Atmazre zrIneminAtha viMbaM kA0 bibaMdanIkagacche pra0 zrIsiddhasUribhiH UnAu0 15:-saM0 1522 varSe phAgaNa suda 3 rakhau................ zrIzItalanAtha bibaM kAritaM pratiSThitaM zrIkakasUribhiH / 16.---saMvata 1524 jyeSTha badi 4 zrIupakeza jJAtI sAha zrIzaktisiMgha bhAryA sahajalade........"sAi somA bhAryA Azu nAmnyA zrAtma zreyase zrI ajitanAtha bibaM kAritaM pratiSThitaM zrIupakezagacche zrIkakasUribhiH / zrIajitanAtha praNamati bAI bApU naamnyaa| bAbU lekhAMka 50 161-saMvat 1524 varSe mArgazIrSa sudi 11 zukra upakeza jJAtau AdityanAga gotre sAha sIdhara putra saMsAracandra bhAryA sAdAhI putra zrIvanta zivaratAbhyAM mAtR puNyArthaM zrIzItalanAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIupakezagacche zrIkakudAcArya santAne zrIkakkasUribhiH / nAgapure // zrIH / / bAbU lekhAMka 1274 162-saMvata 1524 varSe mArgazira vadi 4 ravI upakaMzajJAtIya liMgAM gotre sAha pIghA bhAryA UdI... putra sAha cer3ana bhAryA sUivAde putra zeSA sarUjana arajana amarA sahitena svaputra zrIkunthunAtha biMbaM kA0pra0 zrIupakezagacche kakudAcArya santAne zrIsiddhasUri paTTe zrIkakkasUribhiH / bAbU lekhAMka 1443 163-saM0 1525 varSe jyeSTha vadi 1 ciMcaTa gotre sAha zrIratana bhAryA amarAde putra sAha zrIsUrapAlena bhAryA rAmati putra siMgharAja sadhAraNa zrIvaMta sAhitena mAtR pitrauH zreyase zrIsumati biMbaM kA0 pra0 zrIkakA sUribhiH / dhAtu nambara 267 164-saM0 1525 varSe phAguNa yadi 12 hIMgar3a gotre sAi kolhA bhAryA kamala zrI putra saM0 vAlA bhAryA punnI putra rUpA khemA hemA putra narasiMha bhAryA kelU putra jar3atAyunena zrIvAma pUjya biMbaM kAritaM upakezagacche pra0 zrIkakasUribhiH / dhAtu nambara 656 ___ 165-saM0 1525 varSe jyeSTha vadi 1 zukre upakeza pattana vAstavya mAha devA bhAryA kapUrI putra sAha prAsA bhAryA nAkaM putra harSA bhAryA sAhanA ranasI mAda aAsakena ranasI nami0 zrI vAsupUjya biMbaM upa za0 zrIsiddhAcArya santAne pra0 bha0 zrIsiddhasUribhiH / bAbU lekhAMka 51 dain E upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ersonal use only ww1527ry.org
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 166 - saMvat 1526 varSe vaizAkha vadi 5 dine upakeza jJAto vAlatya gotre sA..... ...de putra rAula putra suraja sIhA "mAtR pitR puNyArthaM Atma zreyase zrIvAsa pUjya biMbaM karApitaM pra0 upakezagacche kakudAcArya saMtAne pra0 zrIkakkasUribhiH / bAbU lekhaka 664 167 - saMvat 1527 varSe pauSa vadi 5 zukre prAgjaTa zre hararAja bhAryA zramarI putra samadhareNa bhAryA nAI pramukha kuTumba sahitena svazreyase zrIkunthunAtha biMbaM kAritaM prati0 zrIupakezagacche siddhAcArya santAne zrI devaprasUri paTTe zrIsiddhasUribhiH / dhAtu lekhAMka 168 - saMvat 1528 varSe vaizAkha vadi 6 caMdre upakeza jJAtau AdityanAga gotre sAha tejA putra jAso bhAryA jayasiri putra sAyara bhAryA mehiNi nAmnyA putra guNA pUtA sahaja sahitayA svapuNyArthaM zrIsaMbhavanAtha biMbaM kA0 pra0 upakezagaccha kakudAcArya santAne zrIdevaguptasUribhiH / bAbU lekhaka 625 166 - samvat 1528 varSe vaizAkha vadi 6 candre dine / upakeza jJAtau bala hI gotre rAMkA sAkhA goyaMda putra sAliga bhAryA vAhade dolha nAmnA bhAryA lalatAde putrAdi yutena) pitroH puNyArtha svazrayaseca zrInaminAtha biMbaM kA0 pra0 upakezagacchIya zrIkakudAcArya saM0 zrIdeva guptasUribhiH || bAbU lekhAMka 1571 170 - saMvat 1530 varSe mAgha zudi 13 some prAgvaTa jJAtau zreSTha svImA bhAryA araghU putra paMcAya free bhAryA sohI putra vacchAdi kuTumba sahitena zrI zreyAMsanAtha bibaM kAritaM / uvarasa gacche siddhAcArya saMtAne pratiSThitaM zrI siddhasUribhiH / ( paMcatIrthI ) dhAtu naMbara 252 171 - saMvat 1530 varSe vaizAkha sudI 3 upakezajJAtIya govarddhana gotre sAhasa mUlA bhAryA mUjI suta zavA prathama bhAryA sonalade nimittaM tatputra devA apara bhAryA ku~ari putra nagarAja pautra chAjU yutena zrI abhina ndana biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIupakezagacche kakudAcArya saMtAne zrIdevaguptasUribhiH zrIpattane / dhAtu naMbara 640 172 - saMvat 1533 varSe pauSa vadi 10 gurau osavAla jJAtIya bappA gotre 0 narasiMha bhAryA nayakhAde putra devA va0 zrIpAla bhAryA sirIyAde putra zrIvatsa yutena va zrIpAlena Atmazreyase kAritaM pra0 u0 kakudAcArya zrIdevaguptasUribhiH // zrIaranAtha biMbaM dhAtu naMbara 202 173 - saMvat 1533 varSe ASADha sudi 2 khau prAgvATa jJA0 pA0 tejA bhAryA manI putra rUpA bhAryA dhanI putra parivRtI svazreyase zrI zAntinAtha biMbaM kA0 Ukezagacche zrIsiddhAcArya santAnIya zrIdevaprabhasUribhiH / dhAtu naMbara 1205 174 - saMvat 1534 varSe mAgha zuklA 6 upakerAgacche jJAtIya gAdahIyA gotre sAha kohA bhAryA ratanAde putra kA bhAryA yasmAde putra hara jAgar3a merAdi sahitena zrIvAsapUjya citraM kAritaM zrI upagacche kakudAcArya saMtAne pra0 devaguptasUribhiH / 175 - saMvat 1534 varSe ASAr3ha sudi 1 gurau ukeza jJAtau zreSThI gautre ma0 siMghA bhAryA lakhamAde putra sAjayutena svazreyase zrIpadmaprabha tribaM kAritaM zrI kakudAcArya santAne pratiSThitaM zrIdevaguptasUribhiH / bAbU lekhaka 2052 176---saMvat 1535 varSe ASAr3ha dvitiyA dine upakezajJAtIya AryA gotre lUgAuta zAkhAyAM sAha jhAMjhA putra uttha bhAryA mayalahade putra mUlAkena Atmazreyase zrI padmaprabhu triMvaM kAritaM kakudAcArya santAne pratiSThitaM zrI devaguptasUribhiH bAbU lekhAMka 1062 177 - saMvat 1536 varSe prA0 sudi 6 some zrI zrImAla jJAtIya zre0 parabata bhAryA bAI kutigade putra zre0 1528 Jain Education international upake gacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [osavAla saM0 1528-1574 hAsA bhA0 dhArA kI kA bhAryA deI zre0 siddharAja zreyo'rtha aMbikA gotra devI kArApitA zrI kakka pUri paTTe zrIdevaprama (? gupta) sUribhiH pratiSThitA / dhAtu naMbara 230 178-saMvat 1537 varSe vaizAkha sui 3 upakezagacche zrI kakudAcArya saMtAne upakeza jJAtIya bAphaNA gotro sAha"........"var3a bhAryA jasamAde putra sohar3Ade putra vastA Atmazreyo'rtha zrI ajitanAtha biMbaM kA0 pratiSThitaM zrIdevaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 2105 176-saMvat 1538 varSe phAgaNa suda 3 upakeza jJAtau / vAghamAra gotre / maM0 kuzalA bhAryA kamalAde nAmnyA putra raNadhIra raNavIra sUMDhA saravaNa sAdA dharama dhIrA sahitayA svapuNyArthaM zrI. suvidhinAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI upakezagacche kadAcArya santAne zrIdevaguru sUribhiH zrIgRNIyANA grAme / 180-saMvata 1542 varSe jyeSTha sudi 5 some zrI upakeza jJAtau / bAMgarar3a gotre| saM0 Isara putra saM0 hAMsA bhAryA hAMsalade putra saM0 maMDalI kena bhAryA tArU putra saM0 hemarAja yutena sva zreyase zrI zAMtinAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI upakezagacche kakudAcArya santAne zrIdevaguNa sUribhiH zrI pttne| bAbU lekhAMka 2536 181--.............."zrI suvidhinAtha viMbaM pra0 zrI deva guptsuuribhiH| bAbU lekhAMka 2381 182-saMvata 1514 varSe ApAr3ha vadi = gurau upakeza jJAto hu~Do yUrA gautre saM0 gAMgA putra padamasI putra pAsA bhAryA mohaNadevyA putra pAlar3A zrIvA sahitayA svapuNyArthaM zrIAdinAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM upakezagacche zrIdevagumamUribhiH / bAbU lekhAMka 1303 183-saMvat 1545 varSe poSa vadi titho upakeza jJAtI ThAir3IyA gotre saMghavI dhaNasI putra saM sonapAla putra saM0 khetA bhAryA kutigahe sahitena......."bibaM kAritaM pratiSTitaM zrIdevaguptasUribhiH / zrIupakezagacche dhAtu pra0 naMbara 1014 184-saMvata 1546 varSe mAgha vadi 4 suciMtita gautre sAha sonapAla su0 sAha dAsU bhAryA lAr3ovA (nA) mnyA putra sivarAja bhAryA siMgArade putra cUhar3a dhannA AsakaraNAdi sahitayA sva puNyArthaM zrI ajitanAtha ciMbaM kAritaM pratiSThitaM ua kezagacche kakudAcArya saMtAne zrI deva guptasUribhiH / bAbU lekhAMka 60 185-saM0 1546 varSe ASAr3ha vadi 2 osavAla jJAtau zreSTi gotre vaidya zAkhAyAM sAha siMghA bhAryA siMgArade putra vIMjhA chAjU tAbhyAM putra pautra yutAbhyAM zrI caMdraprabha viMbaM sAha siMdhA puNyArthaM kArApitaM pra0 zrI devguptsuuribhiH| bAbU lekhAMka 1263 186-laM0 1548 varSe japeSTha vadi 6 budhe bha0 zrI hemacandrAmnAye sa0 nagarAja putra dAmU bhA0 sa0 haMsarAja hApu . 187-saM0 1516 varSe vaizAkha sudi 10 zu zrIupakeza jJAtIya pIharevA gautra sAha bhAvar3a bhAryA bharamAde Atmazreyo'rthaM zrI jIvita svAmI zrI suvidhinAtha biMba kArApitaM pratiSThitaM zrI umavAlagacche zrIkakAri paTTe zrI devaguprasUribhiH / bAbU lekhAMka 676 588-saM0 1552 zrIsumatinAtha biMba U kezagacche kakudAcArya santAne bha0 zrIkakasUribhiH / (paMcatIrthI) dhAtu pra0 186-saM0 1554 vaizAkha sudi 3 zrIpArzvanAtha biMbaM pra0 zrIcandrasUribhiH uukeshgcche|| 160 -saMvat 1556 varSe vaizAkha sudi 6 zanI zrIstaMbhana tIrtha vAstavya zrIusavaMza sAha gaNapati bhAryA gaMgAde su0 sAha harAja bhAryA gharamAde su0 'sAha ranasIkena bhAryA kapurA pramu0 kuTumbayutena rANApura maMDana zrI caturmukha prAsAde devakulikA kA........""zrI usabAlagacche shriidevnaathsuuribhiH| bAbU lekhaka 710 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA 1526 Jain Education Personal Use Only wwwsanerbrary.org
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 161 - saM0 1558 varSe zu0 11 gurau upakeza jJAtau zrI rAMkA gautra sAha pAtagha suta sAbbU haDena mahAmahiya''''''''''yutena Atma zreyase zrI munisuvrata svAmi biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrImadupakezagacche kakudAcArya santAne zrIkakasUri paTTe zrIdeva guptasUribhiH / bAbU lekhAMka 667 192 - saMvat 1558 varSe vaizAkha sudi 11 gurau zrI usavAla jJAtau kaThautiyA gotre / saM0 padamasI bhAryA padamalade putra pAsA bhAryA mohaNade | putra pAlhA zrIvaMta tatra sAha pAlhAkena sva bhAryA iMdrAde puNyArthaM zrI zreyAMsa biMbaM kA0 / pra0 / kakudAcArya santAne upakezagacche bhaTTAraka zrI devaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 1634 163 - saMvat 1556 varSe AsAr3ha sudi 2 usavAla jJAtI kanoja gotre sAha kher3A putra sahasamala bhAryA suhilA putra ThAkurasi Thakura yutena Atma zreyase mAlhaNa pitR puNyArthaM zItalanAtha bibaM kA0 / pra0 zrI devaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 1101 164 // OM // saMvat 1556 varSe zrasAda sudi 10 budhe osavAla jJAtau tAtahar3a gotre sAha Ar3a bhAryA gopAhI putra sulalita / bhAryA sAMgarade svakuTumba yutena zrI kunthunAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI kakudAcArya saMtAne upagacche bha0 zrI devaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 1186 165 - saMvat 1556 varSe ASAr3ha sudi 10 AIcaNAga gotre tejANI zAkhAyAM sAha surajana bhAryA sUravade putra sahasamallena bhAryA zItAdi putra pAr3A ThAkura bhAryA dropadI pautra kasA pIghA zrIvaMta yutenAtma puNyArthaM zrI sumatinAtha bikAritaM pra0 zrI upakezagacche bha0 devaguptasUribhiH // zrIH // bAbU lekhAMka 566 166 - saMvat 1556 varSe vaizAkha vadi 11 zukre upakeza jJAtau pIharecA gotre sAha govala putra sA''''''''' bhAryA dhArU putra sAha narvadena bhAryA sobhAde putra jAvar3a / bhAryA caDa ...pituH zre0 zrImunisuvrata biMba kA0 pra0 zrI upakeza zrI kakkasUribhiH / zrIkakudAcArya saMtAne / bAbU-lekhAMka 672 167 - saMvat 155 varSe pauSa vadi 5 guruvAsare upakeza jJAtau DiMDibha gotre sAha mokala bhAryA hAMsU putra 3 siMghA sAdA sivA siMghA bhAryA rohiNI putra devAkena bhAryA devalade sahitena nAr3A meghA sahitena ca pUrvaja nimittaM zrI aranAtha biMbaM kA0 pra0 zrI upakezagacche kakudAcArya santAne zrIkakkasUri paTTe zrI devagurusUribhiH / jesalamera bAbU lekhAMka 2204 168 - saMvat 1562 varSe vaizAkha sudi 10 ravau zrI tAtar3a gotre sa0 jeThU bhAryA bhivUhI putra 3 sAha AdU sAha chuDU sAha chAhar3a tanmadhyAt sAha chAhar3a bhAryA meyAhI nAmnyA svazreyase svapuNyArthaM ca zrIsumatinAtha biMbaM kA0 pra0 zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne zrI devaguptasUribhiH / bAbU lekhAMka 128 166 - saMvat 1562 varSe vaizAkha zuklA 10 ravau zrIupakeza jJAtau zrI AdityanAga gautre corakheDiyA zAkhAyAM va DAlaraNa putra ratanapAlene sa0 zrIvaMta va0 ghughumala yuktena mAtR pitR zre0 zrI saMbhavanAtha biMbaM kA0 pra0 zrI upakezagacche kukuMdAcArya saMtAne zrI devaguptasUribhiH bAbU lekhaka 467 200-saMvat 1562 varSe vaizAkha sudi 6 zanau zrI kukuTa gotre Ukeza jJAtau sAha guNiya bhAryA mA kAI sutasAi samarasiMhena bhAryA rUpAI dhArU pramukha kuTumba yutena zrI suvidhinAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI zrosavAlagacche zrI sUribhiH / 201-saMvat 1563 varSe mAha sudi 5 gurau zreSThi gotre sAha baDhA bhAryA vAlahade su0 zadA bhAryA palda su0 chirA girA vA sahalakhA yutena zrI padmaprabhu bimbaM kAritaM upakezagacche kakudAcArya saMtAne bha0 zrI devaguptasUribhiH pratiSThitaM / bAbU lekhaka 20 upacchAya dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA by.org 1530 For Private & Pe
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [AsavAla saM0 1528-1574 202-saMvat 1566 varSe phAlguna sudI 3 somavAsare upakezavaMze rAMkA gotre zAha zrIraMga bhAryA deU putra karamA bhAryA rUpAde svazreyase Atma-puNyAthaM naminAtha ciMbaM kAritaM pra0 upakezagacche bha0 zrIsiddhasUribhiH / 203-saMvat 1567 varSe vaizAkha sudi 10 bu0 zrI upakeza jJAnau saM0 sAhila sudI saM0 hAsA bhAryA chAjI nAmnayA sva puNyArthaM zrIpArzvanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM zrIupakezagacche kakudAcArya saMtAne bha0 shriisiddhsuuribhiH| bAbU-lekhAMka 1656 204-saMvat 1568 varSe jyeSTha vadi 8 ravau upakeza jJAto cIcaTa gotre desala zAkhAyAM sAha sUrapAla bhAryA rAmati putra sAha sadhAraNena bhAryA padamAI putra sahasakiraNa samarasI sahitena bAI pAravatI puNyArthe zrIaranAtha biMdha kAritaM pratiSThitaM zrIdevagupasUri paTTe bha0 zrIsiddhasUrimiH / dhAtu lekhauMka 534 205-saMvat 1571 varSa phAguNa sudi 3 zukra usayAla jJAtIya AdityanAga gotra sAha sahade putra sAha nayaNAkana kalatra putrAdi parivAra yutena puNyArthaM zrImuni suvrata svAmi biMbaM kAritaM pratiSThita zrI upakezagacche kakudAcArya saMtAne bhaTTAraka zrI zrIsiMhasUribhiH // alAvalapure / / zrIrastu / / 1574 206-saM0...72 varSe caitra vadi 3 budhe usavAla jJAtIya coraver3iyA gotre santAne sohila tatputra saghava siMgharAja tasya puNyArtha saMtAne siddhapAlena zrI zAntinAtha biMbaM kArApitaM zrI usavAlagacche zrI siddhasUri pratiSThitaM / pUjaka zreyase / / bhIH / / 1575 207-saMvat 1574 varSe vaizAkha sudI dazamI zukra osavAla jJAtIya rAMkA zAkhAyAM valaha gotre saM0 ranAputra sa0 rAjA putra saM0 nAthU bhAryA balhA putra santAne cUhar3a bhAryA hIsU putra sa0 mahArAja bhAryA saMtrA putra sohila laghubhrAtR mahipati bhAryA mANikade su0 bharahapAla bhAryA malUhI putra dhanapAla sa0 hemarAja bhAryA udayarAjI putra saMghA gorAja bhrAtR senya ratna bhAryA zrIpAsI putra saMgharAja samasta kuTumba sahitena suzrAvakena hemarAjena zrIdharmanAtha biMbaM kArApitaM zrIupakezagacche kakudAcArya saMtAne pratiSThitaM bha0 zrIsiddhasUribhiH / bhIrastu / / 1450 __208-saMvat 1576 varSe vaizAkha zudi 6 some upakeza jJAtau bappaNA gotre laghuzAkhIya phophaliyA saMjJAyAM sa0 nAmaNa bhAryA kallI putra 4 saMtAne amarasI bhANA bhojA bhAvar3a saM0 amarasiMhane bhAryA amarAde yutena svapuNyArtha zrIvAsupUjya bibaM kA0 pra0 upakezagacche kakudAcArya santAne bha0 zrIsiddhasUribhiH / / zubham bhavatu pUjakasya pattana vAstavya / dhAtu pra. 108 206-saMvat 1576 vaizAkha sudi 6 some upakezajJAtau valAha gove rAMkA zAkhAyAM sAha pAsa u bhAryA hApu putra pethAkena bhAryA jIkA putra 1 depA dudAdi parivAra yutena svapuNyArtha zrIpadmaprabha biMbaM kArita pratiSThitaM zrIupakezagacche kakudacArya saMtAne bha0 zrI siddhasUribhiH dantarAi vAstavyaH / bAbU lekhAMka 74 210-saMvat 1585 varSe ASADha sudi 5 some zrIusavAla jJAtIya AicaNAga gotre coraver3iyA zAkhAyAM saM0 jaitAbha itA bhAryA jaitalade putra saM. cahar3A bhAryA bharI sata UdharaNa caMdapAla Atmazreyo'rtha zrI AdinAtha biMba kAritaM upakezagacche kuMkudAcArya santAne pratiSThitaM zrI zrI zrIsiddhasUribhiH / bAbU lekhAMka 156 211-saMvata 1588 varSe jyeSTha badi some zrI alavara vAstavya upakeza jJAtIya vRddha zAkhAyAM zrAyacaNAga gotre coraver3iyA zAkhAyAM saM0 sAhaNapAla bhAryA sahalAlade putra saM. ratnadAsa bhAryA sUramade zreyo'yaM bhIupakezagacche kakudAcArya santAne zrIsumatinAtha kArApitaM bimba pratiSThitaM zrIsiddhasUribhiH / 1464 - 212-saMvat 1561 varSe vaizAkha vadi 2 some zrImAla jJAtau zreSTha baDUyA bhAryA bAlI putra ratnAkena bhAryA lakhamAde putra siMghA bhAryA varAdi kuTumba yutena svazreyase zrI sumatinAtha biMba kA0 pra0 citravAlagacche zrI vIracaMdrasUribhiH / / ahamadAbAde / / dhAtu prathama bhAga dain upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA Personal use Only 41531ary.org
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArthanAya kI paramparA kA itihAsa 213--saMvat 1562 varSe ASAr3ha sudi : dine AdityanAga gotre tejANI zAkhAyAM zAha muhar3A putra hAsA putra sakhAraNa dA0 narapAla savAraNa bhAryA sUhavade 4 zrI karaNa raMgA samaratha amIpAlA sakhAraNa zreyase kAritaM / zrIupake rAgacche bhaTTAraka zrI siddhasUribhiH zrI abhinandana biMbaM pratiSThitaM / svaputra pautrIya zreye maatuH| lekhAMka naM01385 214-saMvat 1566 varSe vaizAkha sudi 3 somavAre zrI AdityanAga gotre coraveDyA zAkhAyAM sAha pAzA putra UdA bhAryA paUmAde putra kAmA rAyamala devadatta UdA puNyArthaM zAntinAtha biMba kArApitaM upakeza0 siddhasUriribhiH prati......... / dhAtu nambara 1347 215-1634 saMvat varSe mAgha sudi : upa0 jJAtI gAdahIyA gotre sAha kohA bhAryA ratanAde putra zrAkA bhAryA yasnIde putra harA jAvar3a merAdisAhi tithi sati mataM zrIvAsapUjya biMba kAritaM zrI vapu bhI phakudAcArya saMtAne pra0 devaguptasUribhiH / / zrI !! bAbU lekhAMka 628 216-||OM // atha saMvatsare nRpa vikramAdita samayAta saMvat 1656 bhAdrapada mAsA zuklapakSe 7 sAtamI tithau zanivAre zrI vaidya gotre / zrI savidyA kirnnotrjaa| maMtrIzvara tribhuvana tatputra pUnA. tatputra muhatA cAMdA tatputra muhatA khesI tatputra muhatA nIsala 1 cAimala 2 bIsana putra muhatA zrI urajana tatputra muhatA patA gar3hasivANe sAko karo mUu / pitAputra muhatA zrI nArAiNa 1 sAdUla 2 sUjA 3 siMghA 4 sahasA 5 mu. hatA zrI nArAyaNarnu rANA zrI amarasiMghajI mayA karene gA~va nANo dIyo muhato nArAiNa arahaTa 1 sAimala deva zrImahAvIranu matara bheda pUjA sAru kesara dIvela sAru dIdho hIMdUnAM barosa / utthApe tiyenuM gAI ro..."suM sa / turaka utthApe siyenuM suyara ro suM savale.............."ko uthApajo............."gAMva nANA ro| caDhiyo gAMva vIvalANa......"vo "si "e| ijAena-gAMva-dama 1 ceTiyo........."tako uthApajo / vIjo ko uthApasI tiNanu gadahau gAMva muhatA zrInArAyaNa bhAryA navaraMgade tatputra mu0 zrI rAja....."jaNayala ....... 'dA putrI ja (Sa) khamI........"nArAiNa vijI bhAryA navalade putra jasavaMta 1 sahitaM zrI..... gacchai bhaTTAraka zrI siddhasari vidAmAne.........10 zrI.....'caMda ziSya cAMpA likhita ............"ja ko....... tiNu... ..... / bAbU lekhoMka 810 217-saMvat 1781 mitI ASAr3ha sudi 13 kAritaM coraver3iyA sAha sAMvala patinA / pratiSThitaM u0 zrIkapUra priya gnnibhiH| ___ bAbU lekhAMka 1024 218-saMvat 1628 zAke 1763 mi0 mAgha sudi 13 gurau zrI kSetrapAla mUrti pratiSThitaM zubhaM bhavatu / 216--- / / OM // saMvat 1640 varSe vaizAkha sudI 5 bhRguvAre argalapure prosa 220-saMvat 1261 jyeSTha sudi 12 zrImadupakezagacche zrImahArAja zre0 mahisa tayoH zreyo'rtha zrI pArzvanAtha biMba kA0 pra0 zrI siddhsuuribhiH| dhAtu pra0 naM0 1408 221-saMvat 1283 varSe kakasUri"...."gacche zreSTi yazadhara suta sahadeva pArzvanAtha biMba kaa| dhAtu pra0 na0 342 222-saMvat 1323 mAgha sudi 6........ zrIpArzvanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM zrIdevaguptasUribhiH / dhAtu pra0 nambara 237 223-saMvat 1427 varSe jyeSTha sudi 15 zrIkoraNTagacche nannAcArya saMtAne sahajaNa bhAryA lakhamAde suta gogana bhAryA nAgalade sahitena pitR mAtR zreyo'rtha bhIpArzva biMbaM kA0 pra0 kakasUribhiH (paMcatIrthI ) dhAtu pra0 nambara 152 1532 Jain Education international For Private upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA laimentialy.org
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 224-saMvat 1443 varSe vaizAkha sudi 7 ukesa0 sAha khImA bhAryA khImaI putra raNamala putra bhImAkena mAtR pitR zreyo'tha zrIcandaprabha biMba kA0 pra0 zrI upakezagacche sidvAcArya saMtAna zrIkakasUribhiH / dhAtu pra0 nambara 225-saMvat 1185 varSe AsAr3ha sudi 3 rakhau ukezajJA0 cicaTa gotre sAha zrIsonapAla putra sadayaparA bhAryA vimalAde putra sAha zubhakaraNa mAnu zreSase zrI prAdinAtha caturvizati paTTa kA0pra0 zrI akezagacche kakudAcArya saMtAne zrIsiddhasUribhiH / ___ dhAtu pra0 nambara 1175 226-saM0 1464 varSe mAgha sudi 10 zanau upakeza jJAtau cicaTa gotre vesaTAnvaya sAha sgeDhala bhAryA palAide putra somadatta bhairava saMsAra cAndo citro zreya se zrI zItalanAtha biMbaM kA0 pra0 upakezagacche siNhsuuribhiH| dhAtu pra0 naM0 1012 227-saM0 1504 varSe phAguna sudi 5 budhe u10 jJAtau AdityanAga gotre sAha Dugara bhAryA lAhiNi putra sAha sAlhA bhAryA sarasatI putra salakhAbhyAM Atma zreyo) zrIkuMthunAtha siMbaM kA0 upakezagacche kakudAcArya paM0 saM0 pra0 zrIkakasUribhiH / dhAtu prathama nambara 133 228-saMvat 1506 varSe AsAi sudi 5 budhe upakeza jJAtau zre0 ThAkurasI bhAryA dejA putra haradAsena pitR ThAkuralI zreyortha bha0 zrIdevaguptasUra upadezena bhIsumatinAtha vivaM kA0 prti....."suuribhiH| dhAtu pra0 naMvara 1152 226-sambat 1511 varSe mAgha sudi 5 some usavAla jJAti liMgA gotre samadar3iyA uDakoNa suhar3a bhAryA...."putra karmA kena bhAryA kasIrAde putra hemA saMsAra cAndA devarAjayuktena svazreyase zrI neminAtha bitraM kAritaM zrI usakezagacche zrI kakudAcArya saMtAne pra0 zrI kakasUribhiH / dhAtu nambara 13 230-saM0 1512 varSe vaizAkha sudi 5 zrosavAla gotre sAha mahaNA bhAryA mahaNade suta sIpAkena bhAryA sulesari pramukha kuTumbayutena zrI grAdinAtha viMbaM kA0 pra0 shriikksuuribhiH| bAbU pU0 naM0 401 231-0 1515 phAgaNa sudi 11 bhomau zrI upake sa jJAto AdityanAga gotre coravar3iyA zAkhAyAM sAha devAla. bhAryA devAI putra guNa para bhAryA mAnAde putra salakhaNa bhAryA sAraNI putra karaNa jhAMjhaNa mekaraNAdi saMyuktena mAtR pitR zreyosArtha neminAtha pratimA kA0 pra0 zrIupa0 siddhsuuribhiH| dhAtu nambara 232-saMvat 1522 varSe vaizAkha sudi 15 upakeza jJAtau chAjer3a gotre sAha mAMDA bhAryA bhikhI putra sAlhAkena zrI AdinAtha viMbaM kA0 pra0 bhaTTAraka zrI devagupasUribhiH / dhAtu nambara mandira mUrtiyoM ke mudrita zilA lekhoM kI isa samaya . pustakeM mere pAsa haiMsana pustakoM ke andara se chapakezagacchAcAryoM dvArA karavAI pratiSThAe~ ke zilAlekhoM ko maiMne ekatra kara unako saMvat kramavAra karake maiMne mere anya meM pAnA prArambha kiyaa| jaba maiMne prasaMgopAta anya zilAlekhoM ko dekhe to jJAta hamA ki una pustakoM ke prakAzita karavAne vAloM me ThIka sAvadhAmA nahI rkhii| bhasa. bahuta TiyA~ sagaI haiM kaI kaI zihAlekha to sUcI meM dene se bhI gaye samako maiMne pIche se saMgraha kiyA isaliye jo maiMne pahale saMvatoM ko kramazaH rakhane kI yojanA kI yaha nahIM raha skii| yahI kAraNa hai ki saMvat bhAge pIche Aye haiN| dUsarA isa bAta kA bhI jJAna ho gayA ki kevala merI utAvala kI pravRti se tathA najara kama par3ame se mere pratya meM azuddhI raha jAtI thI para una vidvAnoM kI pustakoM meM bhI aTiyA~ kama nahIM rahatI haiM yaha bhI kevala presa kI hI nahIM para prakAzita karavAne vAloM kI bhI ghaTiyA~ bahata raha jAtI hai isaliye hI so kahA jAtA hai ki yastha manuSya hamezA bhUla kA pAtra hubhA karate haiN| upakeza gacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ... 1533 Annapurnwran wwwwww
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 233-saM0 1531 varSe jyeSTa sudi 3 upakeza jJAtau zreSTi dhanapAla bhAryA menI suta lakhamasI bhAryA phaDU suta vAnara dedhara dharmA mAMDaNa bhrAtR hemAkena bhAryA varjU pramukha kuTambayuktena svazreyase zrIajitanAtha biMbaM kA0 pra0 zrI kakkasUribhiH (trAbhrAgrAme) dhAtu nambara 1260 234 ---saMvat 1537 varSe pauSa badI 10 budhe upakeza zreSTi dharmA bhAryA metu putra ratanA bhAryA dubI putra nAthAkena bhAryA ....."putra harasA padmA kI kAdi sahitena svazreyase bhAryA vardhana nimita mUla nAyaka zreyase pramukha caturviMzati paTTa kArivitaH ukezagacche zrIsiddhAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH AcAryaH zrI dhanavardhanasUri pramukha parivAra sahitena pratiSThitaM dhAtu nambara 32 235---saMvat 1536 .........."ukezajJA0 co........"sAha gogA bhAryA gogAde putra......... devA harapAla'......"Adi........"kA0 pra0......"devagupta .......... 236-saMgat 1542 varSe mAgha sudi 13 upakezajJAtau bhadragotre samadar3iyA zAkhAyAM sAha kAnA bhAryA kelI putra lAlA vAlA rAmA jaitA sahitena sva mAtR pitR zreyasArtha zrI vimalAnAtha biMbaM kA0 pra0 zrI siddhAcArya saMtAne bha0 devaguptasUribhiH / dhAtu nambara 237-saM0 15......."vai0..........."prAgvaTago.................rAMNA kena zrI..................... pr............."siddhsuuribhiH|| 238-saM0 1443 varSe vaizAkha sudi 7 upakeza jJAtau sAha khImA bhAryA khemAI putra raNamala putra bhImAkena mAtR pitR zreyasArtha zrIcandraprabha viMba kA0pra0 zrIupakezagacche siddhAcArya saMtAne zrIkakasUribhiH / zrI. 236----saM0 1371 varSe mAgha sudi 14 some upakezavaMze besaTa gautrIya sAha salavaNa putra sAha ajar3a tanIya sAha gosala bhAryA guNamati kukSi sambhavena saMghapati zrAzadharAnujena sAha lUNasAhAgajena saMghapati sAdhu zrIdezalena putra sAha sahajapAla sAha sahaNapAla sAha sAMmata sAha samara sAha sAMgaNa pramukha kuTamba samadAyopetena nija kuladevI zrIsacikA matiH kAritA yAvada vyamri candAU yAvanmerumarha shriisccikaamuurtiH| 240-saM0 1371 varSe mAgha sudi 14 some zrImad upakezavaMze vesaTa gotre sAha salakhaNa putra sAha ajar3a tanaya sAha gosala bhAryA guNamatI kukSi samutpanna saMghapati sAha AzagharAnujena sAha lUNasIhAprajena saMghapati sAdhu zrIdezalena sAha sahajapAla sAha sAhaNapAla sAha sAmaMta sAha samarasiMha sAha sAMgaNa sAha soma prabhRti kuTamba samudAyotena vRddha bhrAtR saMghapati AzadhAra mUrti zreSTi mADhala putrI saMghapati ratrI zrImUrti samanvatA kAritA Asadhara kalpatarU'....."yugadideva praNamati / 241-saM0 1371 varSe mAgha sudi 14 some........"rAMNakajI mahipAladeva mUrti saMghapati zrIdezalena kArittA zrIyugAdideva caite x x uparokta tInoM zilAlekha prAcIna lekha saMgraha dvitIya bhAga 44-45 lekhAMka 34-35-36 mudrita hue haiN| nwwwwvvvv upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ... Jain Education international For Private & Personal use on ganellorary.org
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [osavAla saM0 1528-1574 zrImad upakezagaccha kI dvivandanIka zAkhA ke AcAryoM ke karakamaloM se karavAI huI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAoM ke zilAlekha 1-saMvat 1527 varSe vaisAkha badi 11 budhe lAMvaDI vAstavva ukeza jJAtIya vya0 SImasI bhAryA vAnU putra vya0 gaNamA bhAryA cAbU putra vya0 kelhAkena bhAryA mAmU bRddha bhA0 ghUghA putra meghAdi kuTumba yutena zrI munisuvrata svAmI caturviMzati paTTa kAritaH pratiSThitaH / / * vamragata cAMisagIyA zrImartasUri zrI ukeza vivaMdaNIka gacche pratiSThA kAritA / * (akSara aspaSTa hai) jaina lekha saMgraha prathama khaMDa lekhAMka 18 2-saMvat 1566 varSe mAi badi 6 dine prAgvaTa 6 jJAtIya pAra vilAIzrA bhAryA hemAI suta devadAsa bhAryA devalade sahitena zrI candraprabhasvAmi biMbaM kAritaM pratiSThitaM dvivaMdanIkagacche bha0 zrI siddhisUrINAM paTTe zrI zrI kakkasUribhiH kAlUra grAme // jaina lekha saMgraha khaMDa vekhAMka 667 3-1583 varSe vaizAkha sudi dine usavAla jhAti maM0 vAnara bhAryA rahI putra maM0 nAkara maM0 bhAjo ma0 nA0 bhAryA harSAde putra paghu vanu bhojA bhAryA bhavalAde evaM kuTumba sahita svazreyortha suvidhinAtha biMbaM kAritaM pratiSTitaM vivaMdaNIka ga0 bha0 zrI devaguprasUribhiH / bhAraThA graame| jaina lekha saMgraha prathama khaMDa lekhAMka 668 4-saMvat 1603 varSe vaizAkha sudi 11 guro dine pUjya paramapUjya bhaTTAraka zrI zrI kakkasUribhiH gaNa 21 sahitA yAtrA saphalI kRtA zrI kavalagacche li0 paM0 zivasundara muninA / / shriirstu|| jaina lekha saMgraha prathama khaMDa lekhAMka 717 5-saMvat 1512 varSe mAha sudi 5 some vADija vAstavya bhAvasAra jayasiMha bhAryA phAlI putra pocA bhAryA jAsI putra lIbA lakhaNa lAhU umAlu pocAkena / zrI suvidhinAtha viMbaM kArApitaM zrIvivaMdaNIka gacche zrIsiddhAcArya saMtAne pratiSThitaM zrIsiddhasUrimiH / bAbU pU0 lekhAMka 1652 6-saMvat 1524 varSe vaisAkha sudi 3 vidyApura vAsi zrI zrImAli jJA0 ma0 laSamIdhara bhAryA jAsU putra maM0 jUThAkena bhAryA DorU dvi jasamAde pramu0 putrAdi kuTumbayutena svazreyo) zrIdharmanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM / zrI vivadanIya gacche zrIkakkasUribhiH / bAbU0 pU0 lekhAMka 1727 ___ 7-saM0 1512 varSe mArma (rga) badi 2 budhe vAr3ijavAstavya bhA0 mUlU bhAryA dhanI putra goyada pethA goyada bhAryA hUlI pethA mAtA nAthI sakalakuTumbasahitena svazreyase zrIkuMthunAtha viMbaM kAritaM zrIdvivaMdanIkagacche vRdrazAkhAyAM bha0 zrIkakkasUribhiH / (:) pratiSThitaM / / zrIrastu / / vi030 saM0 274 -saM0 1517 varSe vaizASa (kha ) sudi 3 some u (o) savAla jJAtIya laghusaMtAnIya zre0 vIghA bhAryA bojhalade putra (0) nAdA bhAryA... bhojAyutena bhrAtR sAdAnima (mi)ttaM zrIpArzvanAtha biMbaM kArApitaM vivaMdaNI ( ni ) kagacche bha0 zrIkakasUribhiH pratiSTi (SThi) taM // vi0 dha0 saM0 312 {--saMvat 1522:varSe pauSa sudi 13 some prAgvaTajJAtIya zreSThi dhanA bhAryA mecU putra vAchAkena bhAryA sAdhU putra jIvarAja sahitena svazreyo'tha zrIvAsupUjya biMbaM kAritaM dvivaMdanIkagacche bhaTTAraka zrIkakasUribhiH pratiSTitaM jhAloDA grAme / / jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 462 10-saM0 1552 varSe vaizAkha sudi 3 zanau zrosavAla jJAtau maM0 dAmA bhAryA raMgI suta thAvarakena upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA 1535 rwwwwwwwwwwwww
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhAryA 2 puDutI khANikade suta gelA velA kikAdibhiH sahitena sva zreyase zrImuni suvrata caturviMzati paTTaH kA0 zrI SivaM daNikAcche zrIsiddhAcArya santAne pra0 zrIkakasUribhiH / UnA....." vAstavya / dhAtu lekhAMka 157 11-saM0 1524 varSe vaizAkha sudi 3 vidyApuravAsI zrI zrImAla jJA0 saM0 lakhamIdhara bhAryA mA~gU putra kaDU bhAryA bIjU nAmnyA svazreyo'rthaM zrI sambhavanAba biMbaM kAritaM pratiSThitaM.................(dvivaMdanIka ) gacche zrI...""""sUribhiH / jaina dhAtu pra0 le0 saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 350 . 12-saM0 1531 varSe mAha badi 8 some prAgvATa jJAtIya maMtrimaMDalika bhAryA DAhI putra varasiMha bhAryA vaIjaladeyutena zrIzreyAMsanAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM dvivaMdanIkagacche bha0 siddhsuuribhiH| jaina dhAtu pratimA lekha saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 506 13-saMvat 1560 varSe vaizAkha sudi 3 dine osavAla jJA0 laghu saMtAne saM0 IcANa bhAryA saMpUrI suta maM0 goviMda bhAryA gaMgAde sutasahitena svazreya se zrIkuMthunAtha biMba kA0 zrI dvivaMdanIkagacche siddhAcArya saMtAne pratiSThitaM zrIkakkasUribhiH peTakagrAmavAstavyaH // jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 725 14-saMvat 1561 varSe jyeSTha sudi 2 budhe zrIprAgvaTavaMze vRddhazAkhAyAM saMghapati kujhA bhAryA gurude putra saM0 haMsarAja bhAryA hAMsalade suzrAvikayA putra saM0 harSA mukhya kuTumbasahitayA nija zreyo'rthaM zrIsuvidhinAtha biMbaM kA0 prati0 zrIkakkasUribhiH zrIstaMbhatIrthe / jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 661 15-saMvat 1567 varSe vaizAkha sudi 10 dine prosavAla jJAtIya maM0 samadhara bhAryA kIkI putra maM0 nAthA bhAryA caMgI putra maM0 nArada maM0 narabada dvitIyA bhAryA pUtalI putra rAjapAla sahijapAla tRtIyA bhAyo rahI putra vastupAla sahitena svazreyo'rthaM zrI zrI zrI vAsupUjya biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI dvivaMdanIkagacche siddhAcArye bha0 zrIdevaguprasUribhiH maMDalagrAme vAstavyaH / / dhAtu lekhAMka 668 16--saM0 1586 varSe vaizAkha sudi 12 some prAvaTa jJAtIya zre0 goviMda bhAryA gaurI putra narapAla bhAryA 'vI:putra nAkara bhAryA panA "rade kuTumbayutena zrIsaMbhavanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM dvivaMdanIkagacche bha0 zrIkakasUribhiH / / jaina dhAtu pratimA lekha saMgrAha bhAga dUsarA lekhAMka 721 17-saMvat 1570 kArtika badi 5 gurau osavAla jJAtau zre0 dhanapAla bhAryA hAlU putra zre0 lekhA bhAryA lakhamAde putra sAha lATA bhAryA bhAnU sahitena svazreya se zrIzrayaMsanAtha biMbaM kA0 zrodvivaMdanI kagacche siddhAcArya saMtAne pra0 zrIdevaguptasUribhiH / DiDavANe vAstavyaM // dhAtu pratimA nambara 1078 17-saMvat 1521 varSe vaisAkha sudi 3 gurau osavAla jJAtIya vRhatsaMtAnIya the. vIrA bhAryA valhAde suta khetA guNIzrA khetA bhAryA dhaku guNIzrA bhAryA gaMgAde khetAkena pitR vyahorA nimita zrI vimalanAtha biMbaM kA0 pra0 zrIdvivandanIkagacche zrI devaguptasUriNAM paTTe shriisiddhsuuribhiH| dhAtu prathama bhAga lekhAMka 102 18-saMvat 1521 varSe vaizAkha sudi 3 gurau osavAla jJAtIya vRhatsaMtAne zre vIrA bhAryA valDAde putra khetA guNIzrA khetA bhAryA adhakU svakuTamba yuktena svapitR mAtR zreyortha zrI zItalanAtha vibaM kA0pra0 dvivindanIkagacche zrI devaguptasUriNAM paTTe zrI siddhsuuribhiH| dhAtu prathama bhAga lekhAMka 111 16-saMvat 1516 varSe caitra badi 4 gurau zrosavAla jJAtIya dosI soghA bhAryA macaku putra do0 jayalakena bhAryA purI putra bhImA sahAdebhyAM sahitenAtma svamAtR pitR zreyortha kAritaM pratiSTitaM zrIsUribhiH / dhAtu prathama bhAga lekhAMka 64 1536 . upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA wwwwwwwwwwwwwww. For Private & Personal use only
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [posavAla saM0 1528-1574 20-saMvat 1521 varSe mAgha badi 5 gurau upa* bhAvavANa gotre laghu0 pArekha nAthA bhAryA mAhU putra kaDuzrA bhAryA rAMNI putra sahade pAtma zre0 zrIneminAtha biMbaM kA0 dvivandanIkagacche pra0 siddhasUribhiH unAu / dhAtu-prathama bhAga nambara 188 21-saMvat 1517 varSe vaizAkha sudi 3 some zrI zrImAla jJAtIya laghu santAnIya dosI mahirAja bhAryA rUpiNI tayA svabhatra''tma zreyase zrI zAntinAtha biMbaM kA0 dvivandanIkagacche bha0 zrI siddhasUribhiH / pratiSThitaM dAnakor3I grAma (paMcatIrthI) dhAtu-prathama bhAga nambara 235 ___ 22-samvat 1514 mAha sudi 6 budhe upakeza jJAtI laghu santAnIya maM0 sAmala bhAryA lADI putra kalhAkena bhAryA kalhaNade putra dhIrA sahitena Atma zreyase zrI nemInAtha biMbaM kA0pra0 zrIupa0 dvivandanIka gacche zrI siddhasUribhiH DAbhI grAme / __dhAtu-prathaka bhAga nambara 443 23--samvat 1521 varSe poSa sudI 11 zanai upakeza jJAtIya laghusantAnIya maM0 bhojA bhAryA TIbu putra nAgA dharmasI khImA bhAryA melI putra ratanAsahitena khemAkena pitR mAtR zreyo'yaM zrInemInAtha biMbaM kAritaM zrIdvivandanIkagacche vRddha zAkhAyAM pratiSThitaM zrI siddhasUrimiH unAu praame| dhAtu-prathama bhAga nambara 476 24-samvat 1508 varSe vaizAkha sudI 5 zanI prAgvaTa jJA0 laghu zAkhAyAM.....'karaNA bhAryA lIlAde suta lADA bhAryA bhotamA zrI zAntinAtha vivaM kA0pra0 dvivandanIka pate pra0 zrI devguptsuuribhiH| ____ dhAtu-prathana bhAga nambara 68 25-saMvata 1476 varSe pauSa badI 5 zukra posavAla jJAtau0 zreSTha bhAdA bhAryA lAlu putra vizAla bhAryA vildaNade suta cuDA kuTamba sahitena u0 vimalanAtha biMbaM kAritaM pratiSTitaM dvivaMdanIkagacche devaguptasUribhi / dhAtu-prathama bhAga nambara 766 26-saMvat 1537 varSe vaizAkha sudi 10 some prAgvaTa jJAtau zreSTha ravA bhAryA rAyasi putra zrAdA bhAryA kapurI suta kUrA sahitena zrI vAsapUjya bimba kA0pra0 dvivandanIkagacche bha0 zrIsiddhasUribhiH / dhAtu-prathama bhAga namvara 844 . 27-saMvat 1573 varSe vaizAkha badi 5 dine zrI osavaMze sAha tulA bhAryA TIbu suta sAha dhanapAla bhAryA TabakU putra sAha samarA bhAryA zrIyAde sAha parabata bhAryA pAlhaNade sAha narasiMha bhAryA salAI sAha parabatena svabhrAtRtAnya zreyo'thaM zrI saMbhavanAtha biMba kA0 zrI dvivandanIkagacche pra0 zrI devaguptasUribhiH / dhAtu-pra0 bhAga naMbara 1085 28-saMvat 156 varSe zAke 1455 prathama jyeSTha badi 2 ravau upakeza zreSTha sUrA bhAryA pudgalI putra nIsala bhAryA pugI putra devarAja yuktena zrI candAprabha bimbaM kA. Ukezagacche zrI siddhAcArya santAne dvivandanIka pakSe bha0 zrI devaguptasUribhiH pra0 zrIIDara vAstavyaM / dhAtu-prathama bhAga nabara 1115 ____26-saMvata 1334 varSe jyeSTa badi 2 some prAgvaTa zAtau bya0 varasiMha suta vya0 sAliga bhAryA sADU suta devarAjakena bhAryA ralAi0 bhrAtR vAnara amarasiMha pramukha kuTambayuktena zrI zreyaMsanAtha biMbaM kA0pra0 dvivandanIkagacche zrIsiddhasUribhiH / visalanagara vAstavyaM / dhAtu-prathama bhAga naMbara 1511 upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA .. Jain Eadcanon internation 2 Personal Use Only 1537 wwa.janelibrary.org
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhAgavAn pArzvanAtha kI paramparA meM upakezagaccha kI dusarI zAkhA meM zrIkoraMTagacchAcAryoM ne mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ karavAI jisake mudrita zilAlekha 1-saMvat 1263 varSe phAgaNa sudi 8 koraMTagacche.... bhIlA....."dharmanAtha vi kAritaM pratiSThita kakasUribhiH // bA0 pU0 lekhA~ka 2080 2-(1) OM saMvat 1317 varSe jyeSTa badi 11 budhe zrIkoraMTagacche zrInannAcArya santAne...... (2) sAha bhImA putra jisadeva ratana arayamadana kuntA mahaNarAva mAtR lAchI zreyo) biMba (kAri) (3) (tA) pratiSThitaM / shriisrvdevsuuribhiH|| jaina lekha saMgraha dUsarA lekhAMka 1950 3-(1) OM saMvat 1340 jyeSTha badi 10 zukre pallIvAla''bhAryA vIrapAla bhrA0 pUrNasiMha bhAryA vaya (2) jaladevi putra kumarisiMha kelisiMha bhAryA Tha0... Atmazreyortha // zrIpArzvanAtha biMba kA (3) ritaM pratiSThitaM bhIkoraMTakIya sUribhiH // zubham // bA0 pU0 lekhAMka 1762 4-(1) saMvat 1406 varSe vaizAkha mAse zukla pakSe 5 paMcamyAM tithau guru dine zrIkoraMTagacche zrInannA. cArya saMtAne mahaM mahaM kauMrA bhAryA karade putra mahaM madana nara pUrNasiMha bhAryA pUrNasiri suta mahaM dhAMdhala mUla maM0 jasapAla gedA rudA prabhRti samasta kuTumbaM zreyase zrI yugAdideva prasAde mahaM dhAMdhukena zrIjinayugaladvayaM kAritaM pratiSThitaM zrInannasUri paTTe shriikksuuribhiH| bA0 pU0 lekhaoNka 2014 5-saMvat 1437 varSe vaizAkha vadi 10 some / zrI koraMdagacche zrInannAcArya santAne upakeza jhA zre0 somA bhAryA sUmalade putra sonAkena pitR mAtR zre0 zrI AdinAtha bibaM kA0pra0 zrI sAMvadeva sUribhiH / / bA0 pU0 lekhAMka 1057 6-saMvat 1484 varSe vaizAkha sudi 10 rakhau zrI koraMTakIyagacche zrInannAcArya saMtAne upakeza jJAtIya maM0 malayasiMha bhAryA mAlaNadevI sa0 ma0 madanena putra luNA sahitena bhAryA hemA zreyo) zrIsaMbhavanAtha biMba kAritaM pratiSThitaM kakkasUribhiH // ___jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 2102 7-saMvat 1461 varSe phAgaNa sudi 12 gurau koraMTavAlagacche upakeza jJAtIya saMkhavAlecA gotre tapasI putra jANAkena zreyase zrI dharmanAtha biMbaM kAritaM prati0 sAMbadeva suuribhiH|| bA0 pU0 lekhAMka 2082 8-saMvat 1466 phAguNa vadi 6 budhe ukeza jJAtIya sAha jamasI bhAryA UvakU putryA zrA0 rohiNI nAmnyA ka0 jiNaMda vAsA svabhartRnimittaM zrIzAMtinAtha biMbaM kA0 prati0 zrIkoraMTagacche zrI kakkasUri paTTe zrI sAvadeva sUriH // bA0 pU0 lekhAMka 1330 ...-saMvat 1506 varSe mAha vadi / zrIkoraMTakIyagacche zrInannAcArya saMtAne / U tI0 sucantI gotre bhAryA AbharamuNayA putra hAtA bhAryA hutI putra mAMDaNa bhAryA mANika putra khetAdi zrIvAsapUjya biMba kArApitaM pra0 zrI sAMbadeva sUribhiH / jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 1183 10-saMvat 1508 vaizAkha badi 11 dine upakeza jJAtIya DAgalika gautre| sAha dhinA bhAryA vArU putra saMghavI pAsavIreNa bhAryA saMpUrade sahitena svazreyase zrI saMbhavAdi tIrthakRJcaturvizati paTTaH kA0 pra0 zrIkoraMTagacche zrInannAcArya santAne zrIkakasUri paTTe sAvadeva sUribhiH // shrii|| jaina lekha saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 1733 1538. ___ upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [osavAla saM0 1528-1574 wwwm 11-savat 1506 vaizAkha badI 11 zukra zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne / uvaNsa vaMze / saMkhavAlecA gotre zre0 lakhamasI bhAryA sAMsalade putra rAmA bhAryA rAmade putra tejA nAmnA svamAtA pitrauH zreyase zrI vAsupUjya biMba kA0 pra0 zrI sAMbadeva suuribhiH| jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 2012 12-saM0 1517 varSe mAha sudi 10 budhe zrIkoraMTagacche upakeza jJA0 kAlA pamAra zAkhAyAM sAha sonA bhAryA sahajalade putra sAdAkena bhrAtR caur3A bhAdA nemA sAdA putra raNavIra vaNavIra sahitena svazreyase zrIcandraprabha biMba kAritaM zrI kakasUri paTTe zrIpAda ....." jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 1404 13-saMvat 1518 varSe jyeSTha sudi 6 budhe zrIkoraMTagacche / upakeza mar3AhaDa vA0 sAha zravaNa bhAryA rAU putra sAlhA bhAryA sAMpU putra jAMjaNa sahitena svamAtRpitR zreyorthaM zrIcaMdraprabha biMba kAritaM / pratiSThitaM zrI sAMvadeva sUribhiH / jaina lekha saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 1726 14-saMvat 1532 varSe vaizAkha sudi 6 some zrI koraMTagacche zrImannAcArya santAne upa0 pomAlecA gotre sAha jaganAtha bhAryA jAsahade putra sAha sAraMga bhAryA sa~sArade putra sAha mehA narasi sahitena zreyase zrI sumatinAtha bibaM pra0 zrI sAMbadeva suuribhiH| jaina lekhAMka saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 1380 15-saMvat 1533 varSe mAha sudi 5 dine / bAraDecA gotre sAha kor3A bhAryA sonI putra sAha sIhA sahajA sIhA bhAyo hIrU zreyase zrI kunthunAtha biMbaM kAritaM pra0 zrI koraMTagacche zrI nannasUribhiH / ___ jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 1668 16-saMvat 1567 varSe vaisAkha sudi 10 u0 suciMti gotre sAha jesA bhAryA jasmAde putra mIDA bhAryA harSa AtmapunyArthaM zrI AdinAtha biMbaM kAritaM / ko0 zrI nabasUribhiH pratiSTitaM // zrI // jaina lekha sa~graha bhAga dUsarA lekhAMka 1642 17-saMvat 1381 varSe mAgha sudi 5 zrI koraMTagacche zrAvaka karmaNa bhAryA vasalAde putra bhAcAkena mrAtRvya nAga pitR karmaNanimittaM zrI mahAbIra biMbaM kArApitaM pratiSThitaM zrIvanasUribhiH / __ jaina lekha saMgraha bhAga tIsarA lekhAMka 2251 18-saMvat 1565 varSe vaizAkha sudi 7 gurau usavAla jJAtIya zrIsundhAgotra sAha jagar3A putra sAha holA bhAryA hImAde putra rAmA riNamA pitroH puNyArthe zrI ajitanAtha bibaM kArApitaM pra0 koraMTagacche bhagavAna zrI kakasUribhiH / jaina lekha saMgraha bhAga tIsarA lekhAMka 2488 16-saMvat..."aSAr3ha badI 8 koraMTagacche jAMSadeva bhAryA jAsU putra cAhar3adeva gIdA jagadeva pAsadeva pArzvanAtha pratimA kAritA pratiSThitA zrIkakasUribhiH / jaina lekha saMgraha bhAga tIsarA 2376 20-saMvat 1340 varSe uyasavAla jJAtIya sAha lAkhaNA zreyo'rthaM zrIAdinAtha bibaM mAtA cApala zreyo'rthaM zrIzAMtinAtha biMba kumarasiMhena prAtma puNyArthaM zrI pArzvanAtha bhAryA lakhamAdevI zreyortha zrImahAbIra biMba suta khetasiMha puNyArthaM zrI nemInAtha biMbaM kAritaM sAha kumarasiMhena pratiSThitaM koraMTa kagacche zrI nannasUri santAne zrI kakkasUri paTTe zrI sarvadevasUribhiH / jaina lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 115 21-saMvata 1462 varSe vaizAkha vadi 5. zrI koraMTakIya gacche sAha 30 zaMSavAlecA gotre sAha vAsamAla bhAryA lakSmIde putra 3 pratA mihA sUrAMyAbhI pitR zreyase zrI sambhavanAtha biMbaM kAritaM putAkena kA0pra0 zrIsAvadeva suuribhiH| jaina lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 766 20-saMvat 1506 varSe vaizAkha vadi 11 zukre zrIkoraMTagacche zrI nannAcArya santAne uvaeza vaMze DAgaupakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA...... 1536 Jain Education ternak www.aimerorary.org
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa lika gotre sAha dhanA putra sa0 pAsavIra bhAryA saMpUrade nAmnyA nija zreyo'thaM zrI kunthunAtha biMba kArASitaM pra0 zrI kakasUri paTTe sadguru cakravarti bhaTTAraka zrI saavdevsuuribhiH| jaina lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 417 23-saM0 1553 varSe mAha sudi 6 dine vAraDecA gotre sAha kohA bhAryA sonI putra sAha sIhA sahajA sIhA bhAryA hoUM zreyo'thaM zrI kuMthunAtha biMba kAritaM pratiSThitaM zrI koraMTagacche zrI....sUribhiH / __jaina lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 37 24-saM0 1576 varSe vaizAkha sudi 7 budhe uzavAla jJAtIya vRddhazASIya posAlecA gotre sA0 SImA bhAryA adhI-putra sAha zrIvaMta bhAryA sonAI putra sakala yutena svazreyase zrI pArzvanAtha vivaM kAritaM pra0 zrIkoraMTa gacche zrIkakasUribhiH // shrii|| jaina lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 603 25-saMvat 1363 varSe phAgu (lgu) Na sudi 8 some zrIkoraMTakagacche zrI nannAcArya santAne zrI nannasUri (rI) NAM paTTe zrI kakkasUribhirnija gurumUrti [ : ] kAritA prAcIna lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 63 26-saMvat 1466 varSe vaizAkha sudi 3 some prAgvaTa jJAto maM0 sobhita bhAryA lAUladevi suta bhAdena pitroH zre0 zrI AdinAtha biMbaM kA0 pra0 zrI kora (re) Ta gacche nannasUribhiH / / prAcIna lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 101 27-saMvat 1507 varSe mAgha (garga) suda 5 some upa0 suMghA gotra maM0 tejA bhAryA rUpI putra maM0 narabhasena prAtma zre0 zrI zreyAMsa biMbaM kA0 pra0 zrI koraMTagacche bha0 zrI saavdevsuuribhiH|| prAcIna lekha saMgraha bhAga pahilA lekhAMka 226 28-saMvat 1517 varSe mAgha sudi 10 budhe zrIkoraMTagacche upakeza jJAtIya kAlA paramArazAkhAyAM zrAvikA stUnAmnyA Atmazreyase zrIsumatinAtha viMbaMkAritaM pratiSTitaM (8) taM zrIkakasUri paTTe shriisaavdevsuuribhiH|| varIyAnagara vAstavya // prA0le0saMbhAga pahilA lekhAMka 305 26-saMvat 1523 varSe vaizA0 sudi 4 budhe zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne / usavaMze mahAjanI go0 zre manA bhAryA mINalade putra zre0 narabadena bhAryA vALU putra jiNadAsa yutena svazreyase zrI zreyAMsajina biMba kA0pra0 zrIkakasUri paTTe zrIsAvadevasUribhiH // prA0 le0 saM0 bhAga pahilA lekhAMka 371 30-saMvat 1523 vaizAkha zu0 5 budhe zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne zrI u0 jJA0 maMkUzrANAgotre zre0 gosala bhA0 cAMpU putra zre0 cAMpA bhA0 madI (hI) putrAbhyAM nAthA karmA sIhAbhyAM zreyase zrIzreyAMsajinabiMba kAritaM pratiSTi (SThi) taM zrIkakkasUri paTTe pUjya zrIpA (bhA) vadevasUri (bhiH) zrIH / / (sAvadeva sUriH) prA0 le0 saM0 bhAga pahilA lekhAMka 373 31-saMvat 1534 mAgha sudi 13 zukre bhIupakezajJAtIya vRddha-zAkhIya sAha jiNada bhAryA hAMsI putra (0) sAha pAsA bhAryA rAmati putra sAha bhikhAkena zrIsaMbhavanAtha biMbaM kA0 zrIkoraMTagacche zrIsAvadevasUribhiH pratiSThitaM prA0 le0 saM0 bhAga pahilA lekhAMka 456 32-saMvat 1274 varSe phAlguNa sudi 5 gurau zrIkoraMTakIyagacche zrI kakasUriziSya sarvadevasUrINAM mUrtiH zrosaputra rA0 AMbaDa saMghapatinA kAritA zrIkakkasUribhiH pratiSThitA maMgalaM bhavatu saMghasya / prAcIna jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 552 33-saMvat 1408 varSe vaisAkha mAse zukla pakSe 5 paMcamyAM tithau gurudine zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne mahaM0 kaurA bhAryA mahaM0 nAkau suta mahaM0 pethaDa mahaM0 madana mahaM0 pUrNasiMha bhAryA mahaM pUrNasiri mahaM0 Jain Edu1540mational For Private & upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 dUdA mahaM dhAMdhala ma0 dhAramade ma0 cApaladevI putra maurasiMha hApA uNasiMha jANA nIchA bhaginI bA0 vIrI bhAgineya hAldA pramukha svakuTumba zreyase ma0 dhAMdhukena zrIyugAdideva prAsAde jinayugalaM kAritaM / prati. shriikkksuuribhiH|| prA. jaina lekha saMgraha bhAgadUsarA lekhAMka 236 34-saM0 1408 varSe vaizAkha mAse zukla pakSe 5 paMcamyAM tithau gurudine bhI zrI koraMTakagache zrInannAcArya saMtAne mahaM0 kaurA bhAryA kurade putra mahaM0 madana ma0 pUrNasiMha bhAryA pUrNasiri suta mahaM0 dUdA ma0 dhAMdhala mUla. ma0 jasapAla gehA rudA prabhRtikuTuMba zreyase zrIyugAdideva prAsAde mahaM0 dhAMdhukena zrI ( jina ) yugaladvayaM kAritaM pratiSThitaH zrInannasUri paTTe zrIkakkasUribhiH prA. jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 240 ___35-saM0 1426 varSe vaizAkha sudi 2 ravI zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne muMDasthalagrAme zrImahApIra prAsAde zrIkakasUripaTTe zrI sAvadevasUribhi, jIrNoddhAraH kAritAH prAsAde kalazadaMDayoH pratiSThA tatra devakulikAyAzcaturvizati tIrthaMkarANAM pratiSThA kRtA deveSuvanamadhyastheSvanyeSvapi biMbeSu ca zubhamastu shriishrmnnsNghsy|| prA0 jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 274 36-saMvat 1212 jyeSTha vadi 8 bhome zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne zrIosavanne maMtridhAdhukena zrIvimalamaMtrihastizAlAyAM zrIzrAdinAthasamavasaraNaM kArayAMcave zrInannasUripaTTe zrIkakkasUribhiH pratiSThitaM / velApallI vaastvyen| prA0 jai0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 248 37.......mAgha sudi 13 zrIkoraMTakIyagacche nannAcArya saMtAne caitye zrIkakasUrINAM ziSyeNa paM0...... prA0 jaina lekha sa~graha bhAga dUsarA lekhAMka 555 38-saMvat 1312 varSe jyeSTha sudi 13 zrIkoraMTakIya".......... nannacArya saMtAne zrIbhAvadeva bhAryA sAlUNi putra pAsaDena"......"mAtuH zreyase zrIzAntinAtha biMbaM kA0pra0 zrIsanta ( zAMti ) devasUribhiH / / jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 204 36~saMvat 1332 jyeSTha sudi 13 zrIkoraNTakIyarAjye zrInannAcArya santAne zrIsAvadeva bhAryA sAlUNi putraNasADena svamAtuH zreyase zrIzAMtinAtha bimba kArApitaM pra0 zrIsarvadevasUribhiH jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 186 __40-saMvat 1461 varSe mAgha sudi 10 some upakezajJAtIya sAha adAbhAryA bA0 rupAde tatsutena sAha popaTAyena bhAryA zrI0 dharamAIsahitena pitRmAtRzreyase zrIzItalanAtha bimbaM kArita pratiSThitaM zrIkoraMTagacche zrIsAvadevasUribhiH / / jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 740 __41-saM0 1466 ASAr3ha sudi 3 gurau zrI zrImAlI jJA0 vRddhazakhIya ma0 ThAkurasI putra ma0 maNosI bhAryA harpU putramahaM0 sahaNakena samastapUrvajamAtRpitRzreyo'tha mUlanAyaka zrI zrI abhinandana jinacaturvizatipaTTaH kAritaH pa0 zrIkoraMTagacche nannAcArya santAne zrIkakkasUri paTTe zrIsAvadeva sUribhiH jaina dhAtu pratimA lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 764 42-saMvat 1506 jyeSTha vadi / zukra zrIkaraMTagacche zrInannAcArya santAne osavAlavanze saungadhikaThAkuravAchA bhAryA parabuzreyase dauhitrikramANikena zrIvAsupUjyabimba kA0 pratiSThA* sAvadevasUribhiH / jaina0 dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 203 43-saMvat 1506 varSe jyeSTha vadi / zukre zrIkoraMTagacche zrInannAcArya santAne zrIupakezavanze saugandhikasAdhaNasI putra sAha pAlhA bhAryA pAlhaNade putra lIMbA bhAryA raMgAIputrasAhamANika nAmnA suzrAvakeNa zrAtmapuNyArtha zrIvAsupUjyamUlanAyaka yutazcaturvizati tIrthaMkarapaTTaH kArApitaH pratiSThitaH pUjya zrIkakkasUri paTTe dain E upakejhagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA rsonal use only 0.1541 www.ganeirodary.org
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrI zrI zrI sAvadevasUribhiH sAhamANika bhAryA harSAI putra prAptirbhavata / jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 671 44-saMvat 1515 varSe phAguNa sudi 12 budhe zrIkoraMTagacche upakezajJAtIya sAhadharma bhAryA dharmAdeputra zreSThidhArA zreSThilAiA zre0 lAiAkena bhrAtRvalAzreyo'rtha zrIsaMbhavanAtha bimba kAritaM prati0 zrIsomadevasUribhiH jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 861 45-sambata 1530 mAgha sudi 5 dine zrIupakezavanze laghuzAkhAyAM zreSThi dhaNapAla bhAryA araghU putra ghoghara bhAryA nAInAmnyA svazreyase jIAdinAtha biMba kArinta zrIkoraMTagacche zrIkakkasUri paTTe zrIsAvadevasUribhiH pratiSThinta alINAgrAme // jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 218 . 46-saMvat 1531 vaizAkha sudi 5 some zrIvAyaDajJAtIya vyava0 kAnhaDabhAryA sahajalade putra karmaNa bhAryA khetU putra nagarAja mahirAja jAvaDa nagarAjena bhAryA raMgIputra dhanAdiyutena svazreyase zrImunisuvratabimbaM kAritaM zrIkoraMTagacche zrIsarvadevasUribhiH pratiSThitaM // jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 663 47-samvat 1531 vaizAkha sudi 5 some zrIosavanze vRddhazAkhIya zre0 zrIvaNasutazre0 sAraMga bhAryA sa ijalade putra zre0 hApA bhAryA maTakUputrazre0 mANikajIvAbhyAM putra pautra zRgAritAbhyAM svazreyase zrIzreyAMsabiMba kAritaM zrIkoraMTagacche zrInannAcArya santAne zrIkakasUri paTTe prabhu zrIsAvadevasUrivaraiH pratiSThitaM bhalADAgrAme / / jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 748 48-saMvat 1546 varSe mAgha sudi 5 some zrIkoraMTagacche osavAla jJA0 dhruvagotre zre0 kAlU bhAryA DAhI putra nAthA bhAryA nAthI su0 ratnapAla sahajA vIrapAlayutena zrIsunisuvratasvAmi bimbaM kA pratiSThita zrIsAvadevasUripaTTe zrInannasUribhiH / / zubhaM bhavatu // jaina0 dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 123 46-saMvat 1566 varSa jyeSTha mAse zukla pakSa trayodazItithau bhaumavAre zrImAlI jJAtIya laghuzAkhIya sA0 hAdA bhAryA hemAde putra sA0 balirAjena bhAryA SImAIputra jayacandayutena svazreyase bhIvAsupUjya biMba kAritaM pratiSThitaM zrIkoraMdagacche bhaTTAraka zrInannAsUribhiH zrIstaMbhatIrtha ngre|| jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 1066 5.-sambat 1573 varSe AsAr3ha sudi 5 gurau osavAlajJA. vRddhazAkhIyasA0 gharmaNa bhAryA dharmAdepucyA tathA sAha sahasakiraNa bhAryayA sonAInAmnyA zrIAdinAtha biMba kA0 pra0 koraMTagacche zrInannasUribhiH mAtaraprAme // jaina dhAtu pra0 saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 766 51-saM0 1611 varSe jyeSTha sudi 12 zanau o0 jJA0 sAha hemA saM0 sAha sidharAjena zrIsupArzva biMbaM kAritaM zrIkoraMTagacche zrInannasUribhiH prati0 // jaina dhAtu pra0 lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka 656 52--saM0 1612 varSe zAke 1478 pravarttamAne sAha jIvAbhAryA jIvAde putrIbAIranAI bimba kArApitaM zrozAnninAthaH / karmakSayArthaM pratiSThitaM ca zrIkoraMTagacche bhaTTArika zrI 5 nannasUribhiH zrIzAMtinAtha bimba pratiSThitaM shubhN|| jaina dhAtu pra0 lekha saM0 bhAga dUsarA lekhAMka 666 53-saMvat 1521 varSe vaizAkha badi 6 budhe upakeza jJAtau bha0 saMgrAma bhAryA khImAi nAmnyA putra harizcandra tadvadhU kIkIbAI sahitayA Atmazreyo'tha zrI dharmanAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM zrIkoraNTa gacche zrI nannAcArya santAne zrIkakasUri paTTe zrI sAvadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 14 54-saMvata 1511 varSe.............'badi 5 rakhau zrI koraNTakagacche upakeza jJA0 siyA bhAryA Forporate upakezagacchAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA 1542 Jain Education international ww.jainelibrary.org
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zilAlekha] [osavAla saM0 1528-1574 dhArU su0 Dugara bhAryA denhU sa~0 kAnhA bhAryA dakU Dugara kAnhAnimitaM saM0 vAnara mAdhavena zrI vimalanAtha biMba kA0 pra0 zrI sAvadevasUribhiH dhAtu prathama bhAga nambara 201 55-saMvata 1456 varSe jyeSTha sudi some upakeza jJAtau maMhaM sAMgaNa bhAryA sIMgArade putra manAyA sahite bhrAtR vALU bhrAsTa jAyA valhaNade zreSTha zrI saMbhavanAtha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI koraNTa gacche zrI ntrsuuribhiH| dhAtu prathama mAga naMbara 362 53-saMvata 1565 varSe mAgha badi 12 lADaulI nagara vAstavyaM zrosavAla jJAtIya zAha jesA bhAryA jasamAde putra narasiMhena bhAyoM nAyakade putra sAi jayavanta zrIvanta devacanda sUracanda haricanda pramukha kuTamba yuktena zrI munisuvrata svAmi bimbaM kA0 pra0 zrI koraNTa gacche zrI kakasUribhiH / __ dhAtu prathama bhAga nambara 455 57-saMvata 1364 varSe cetra vadi 5 bhome....... zreyothaM suta mohaNasiMha kA0pra0 sarvadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 583 58-saMvat 1513 varSe zrI dharmanAtha biMbaM zrI koraNTa gacche zrI kakkasUri paTTe pra0 zrI sAvadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 736 56-saMvat 1530 varSe mAgha vadi 8 some zrI koraNTagacche upa0 jJAtau sAha zrAsA bhAryA Asalade putra sAha mAdhavakena zrI vaMse zrI sumatinAtha vivaM kA0pra0 zrI namAcArya santAne zrI kakasUri paTTe zrI saavdevsuuribhiH| dhAtu prathama bhAga nambara 811 60-saMvat 1552 varSe zrASADha sudi 1 ravau zrI koraNTagacche zrI nannAcArya santAne upakezavaMze zaMkhavAlecA gotre zreSTha khetA bhAryA khetalade putra nAthA pahirAja harirAja nAma likhitaM zrI ajitanAtha biMbaM kA0 prati0 sAvadevasUri paTTe zrI nannasUribhiH / zrI nAtha punnyyaa| dhAtu prathama bhAga nambara 862 61-saMvat 1525 phAguNa sudi 7 zanau osavAla jJAtau sAjaNa bhAryA maramaTi putra devarAjena bhAryA jAsU putra lakhamasI yuktena svamAtR zreyase zrI vimala jina yibaM kA. koraNTagacche pra0 zrI saravadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 850 62--saMvat 1531 varSe vaizAkha badi 11 candre zrI zrosavaMze saeN0 dulhA su0 maM0 nAthA bhAryA gomati putra maM0 jANAkena bhAryA puhatI putra harSAmanAdi kuTamdena zRMgAritena mAtR pitro zreyase zrI candraprabha bibaM kA0 zrI koraNTagacche zrI kakasUri paTTe zrI sAvadevasUribhiH pr0|| dhAtu prathama bhAga naMbara 655 63-saMvata 1466 varSe phAgaNa badi 2 gurau osavAla jJAtIya ma chAhar3a bhAryA macU putra vayajA putrI mAi punI saM0 ajitanAtha viMbaM kA0pra0 zrI koraNTagacche zrIsAvadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 1027 64-saMvat 1506 vaizAkha vadi 6 zukre zrI koraNTagacche zrI nannAcArya santAne uezavaMze DAgaliyA gotre sAha rAvavIra bhAryA sApU putra basatAnAmnA pitR zreyase zrIkunthunAtha biMba kA pra0 zrI sAvadevasUribhiH / dhAtu pra0 bhAga nambara 1892 65-saMvat 1525 varSe jyeSTha zuklA ukeza jJAtau sAha sahadeva putra sUrA bhAryA rAmU putra khImAkena zrAtma zreyase zrI candraprabha biMbaM kAritaM pratiSThitaM zrI koraNTagacche zrI kakasUripade zrI saavdevsuuribhiH| dhAtu prathama bhAga nambara 1203 66 saM0 1504 varSe jyeSTha zuklA 6 ravau zrI koraNTa gacche upakeza jJAtau sAha sAliga bhAryA sulesari dan E upake zagallAcAryoM dvArA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA ersonal use only wwwwwwwwwwwwww - ~
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina mUrtiyoM para ke zikhAlekha] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa putra adAkena bhAryA mImI sahitena mAtR pitR nimita zrI candraprabha biMbaM kA0 pra0 zrI sAvadevasUribhiH / dhAtu prathama bhAga nambara 1224 67-saMvat1531 mAgha vadi 8 dine Ukeza0 sAha kalhA bhAryA kapurAde yuH kutrA salAbhyAM bhrAtR ThAkura bhAryA amarAde purAi pra0 kuTamba yuktena zrI AdinAtha viMbaM kAritaM pratiSThitaM koraNTagacche zrI sAvadevasUribhiH dhAtu prathama bhAga nambara 811 68-saMvat 1220 varSe jyeSTha bada : zrI koraNTakIvagacche zrI padmasiMha bhAryA villU putra puNyasiMha vijayasiMha sva pitR zreyase........"biMbaM kA0 pra0 sAvadevasUribhiH dhAtu prathama bhAga nambara 1418 61-saM0 1582 varSe mitI mArgazIrSa suda 11............zrIkoraMTagacche zrImAlavaMze sA0 dhughuka bhAryA rUkamAI putra mokala nArA nArAyaNamokala bhAryA mAMgI putra sahajAkena zrI pArzvanAtha biMba kAritaM pra. zrI nannAcArya saMtAne zrI kakasUri paTTe sarva devasUribhiH / bhAlor3e vAstavyam // 70-saM0 1487 varSe vaizAkha sudi 11 bhI usavAla vaMze bAppanAga gotre jAghar3A zAkhAyAM sA. tejapAla bhAryA tejAi putra kelA pau0 joghar3a kena mAtRpitR zreyase zrI pArzvanAtha pratimA kAritaM pra0 zrI koraMTakimagacche zrI nannasUri santAne sarvadevasUri paTTe nnnprbhsuuribhiH| ___71-saM0 1506 varSe vaizAkha sudi 5 ukezajJAtau copar3A gotre sA0 sAdAbhAyaM rUkhamI putra jaitA bhAryA jetalade tatputra hemA lAdA kAnA mA bhAryA hamAde putra sadUlAkena zrI yugAdideva biMbaM kAritaM pratiSThA zrI devguptsuuribhiH| 72-saM0 1541 varSe mApa sudi 13 prAgvaTa vaMza sA0 mAlA bhAryA saMvAi putra rAmA nAtha jesAr3ha sarva kuTambina sahita mAtRpitR zreyase zrI munisuvrata biMba kArApitaM pra0 zrI upakezagacche zrI siddhasUribhiH / AsikA durga vAstavya zubham / / 73-saM0 1366 jyeSTa sudI 11 dine zrI upakezajJAtau suMcaMti gotra hiMgala zAkhAyAM sA* tullA bhAryA tAnAI putra nArAyaNa bhAryA nokI putra rAMNA saMgaNa sAlu pethA kena sva mAtRpitR zreyasArtha bhIajitanAtha biMbaM kArApitaM pratiSThitaM zrI upakezagacchIya kakuMdAcArya santAne zrI kakasUri paTTe zrI devaguptasUribhiH / 74-saM0 1361 prAsAda sudi 10....."dine zrI ukezavaMze boharA gotre caMdaliyA zAkhAyAM saM0 rUpaNasI bhAryA rUpAi putra karaNa bhAryA karmI putra rAvata bhImA sahitena zrI mahAvIra biMba kAritaM pra* bhI upakezagacche AcArya siddhasUribhiH / ___ ityAdi ina tInoM zAkhAoM ke aura bhI bahuta se zilAlekha haiM para philahAla jo mudrita ho cuke haiM unako hI yahA~ uddhRta kiye haiN| hamane jina zilAlekhoM ke nIce jina jina pustakoM ke nambara aGka likhA hai usameM kahIM kahIM asAvadhAnI evaM samaya ke abhAva se kahIM kahIM galatI raha gaI hai usako zuddhi patra meM nikAladI gaI hai kaI kaI zilAlekha kaI akhabAroM se yA anya sthAnoM se bhI liye gaye haiM ki jinhoM ke nIce nambara nahIM diye gaye haiN| Jain Education international wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww For Private & Personal use only mowwwmaramanawwwvi W w .jaipolibrary.org 1544 upazamacchAcAyoM kI pratiSThA
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSAmAra vizeSAbhAra yoM to isa prantha ko likhane meM jina 2 mahAnubhAvoM kI ora se tathA jina 2 pranthoM se mujhe sahAyatA milI thI unakI zubhanAmAvalI grantha kI Adi meM prakAzita karavAdI gaI thI para jina 2 granthoM se maiMne vizeSa sahAyatA lI hai unakA vizeSa upakAra mAnanA merA khAsa karttavya samajha kara punaH yahA~ nAmAvalI likhadI jAtI hai| 1-zrAcArya zrI prabhAcandrasUri racita prabhAvika caritra ke andara jina 2 prabhAvika prAcAryoM kA jIvana likhe hue the una sabakA jIvana maiMne hindI bhASA bhASiyoM ke liye hindI meM likha diye haiM hA~ kahIM adhika vistAra thA unako saMkSipta jarUra kara diyA hai| -kalikAla sarvajJa bhagavAn hemacandrasUri ke nirmANa kiyA pariziSTa parva tathA triSaSTi silAga puruSa caritra ke andara se bhI bahuta kucha madada lI gaI hai| 3-AcArya merUtuMgasUri viracita prabandha cintAmaNi nAmaka grantha se bhI bahuta kucha masAlA liyA gayA hai| __4-zrAcArya vijayAnanda (AtmArAmajI) sUrijI ma0 ke likhe jainatatva nirNaya prasAda jainatattvAdarza aura jaina dharma viSaya prabhotara granthoM se bhI jaina dharma kI prAcInatA tathA cAra AryavedAdi ke viSaya meM bhI kaI lekha liye gye| 5-AcArya zrI vijaya dharma sUrizvarajI AcArya buddhisAgarasUrIjI zrI jinavijayajI aura bAbU pUrNacandrajI nAhara ke mudrita karavAye jaina mandira mUrtiyoM ke zilAlekhoM ke andara se bahutase zilAlekha yathA sthAna para uddhRta kiye gaye haiN| 6-panyAmajI zrI kalyANavijayajI ma0 ke likhI 'vIra nirvANa sambat aura jaina kAlagaNanA tathA zramaNa bhagavAna mahAvIra nAmaka pustakoM se sahAyatA lI gaI hai| 7-zrImAna candarAjajI bhaMDArI dvArA prakAzita bhArata ke hindU samrATa nAmaka kitAba se mauryavaMzI samrATa candragupta ke viSaya meM kaI lekha liye gaye haiN| 8-zrI mahAvIra prasAdajI dvivedI ne bhArata kI prAcIna sabhyatA kA pracAra zIrSaka eka lekha sarasvatI mAsika meM mudrita karavAyA thA jisako upayogI samajha yahAM de diyA gayA hai| -prAcIna kaliMga aura khAravela nAmaka pustaka tathA prAcIna jaina smAraka (baMgAlaprAnta) aura jaina sAhitya saMzodhaka trimAsika patra meM (paM0 sukhalAlajI) ur3IsA prAnta se milA huzrA mahAmeghavAhana cakravartI rAjA khAravela kA prAcIna zilAlekha hindI anuvAda ke sAtha mUla zilAlekha isa grantha meM diyA gayA hai| 10-brahmacArI zItalaprasAdajI ke saMgraha kiye hue prAcIna jaina smAraka (bambaI maisUra prAnta) ke andara se jaina dharma para vidharmiyoM ke atyAcAra tathA vallabhI rAjAoM kA tAmrapatrAdi kaI upayogI bAteM lI gaI hai| 11-zrIyuta tribhuvanadAsa leharacanda zAha bar3odA vAle kA likhA 'prAcIna bhAratavarSa nAmaka prantha se pracIna sike evaM stUmbha aura kaI dezoM ke rAjAoM kI vNshaavliyaadi| uparokta mahAnubhAvoM ke alAvA bhI kisI bhI prantha se maiMne sahAyatA lI ho aura vartamAna meM unakA nAma merI smRti meM na bhI ho tathApi hama unhoM kA AbhAra samajhanA to bhUla hI nahIM sakate haiN| "jJAnasundara 1545 Jain Education wional
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhUla-sudhAra merI likhI pustakeM par3hane vAle sajjana isa bAta se to bhalIbhAMti paricita haiM ki kaI anivArya kAraNoM kahIM kahIM galatiyA~ raha jAtI haiM jaise eka to vyAkaraNa jJAna kI kamI, dUsarA utAvala se jaldI kAma karane kI prakRti, tIsarA samaya kama aura kAma adhika, caturthaM cAturmAsa ke alAvA bhramaNa meM rahane se prUpha milane meM gar3abar3I tathA presa vAloM kI lAparavAhI, pA~cavA~ sahAyaka kA abhAva aura chaTA netroM kI rozanI kama hojAnA ityAdi kAraNoM se kahIM kahIM galatiyA~ raha jAtI haiN| dUsarA chapAI kA kAma hI aisA hai ki mere liye to use kAraNa hai para acche 2 vidvAna loga presa meM Ane jAne aura saikar3oM rUpaye paDitoM kI tanakhvAha ke dete hue bhI unake manthoM meM azuddhiyA~ dRSTigocara hotI haiN| isakA upAya yahI hai ki rahI huI azuddhiyoM ke liye grantha ke anta meM zuddhipatra de diyA jAya tadanuvAra maiMne bhI isa grantha meM rahI huI sAmAnya galatiyoM ke liye zuddhipatra dilA diyA hai / para khAsa lekha likhane meM hI asAvadhAnI rahI huI bhUloM ke liye yahA~ para sudhAra likha diyA jAtA hai / isI grantha ke pRSTha 163 para hue rAjA toramaNa ke viSaya - xxx toramaNa kI rAjadhAnI ko bhinnamAz2a meM honA likhA hai yaha galatI hai / x x dUsarA vahA~ para harivArya rahate the aura unhoMne torama ko upadeza dekara jaina dharma kA anurAgI banAyA aura toramaNa ne vahA~ bha0 RSabhadeva kA jaina mandira banAkara apanI bhakti kA paricaya diyaa| x x tIsarA kuvalayamAla kathA kA samaya vikrama kI sAtavIM zatAbdi kA likhA hai / ina tInoM bAtoM kA sudhAra nimnalikhata hai jo kuvalayamAla kathA meM nimnalikhita pramANa milanA haiN| yathA "tatyatthi jalahI daiyA savidhA a caMda bhAyati / tIrammitIya payaDa pavvaiyA khAma rayaNa sohillA // jatyasthiThie bhuttA puidaM siri tora zaraNa ||" "tassa gurU hariuto prAyario Asi gupta vNsaao|" saga kAle bolaNe varimANa saehiM sattahiM gaehiM ega dippUNehiM raiyA avarayaha belAe || isameM kahA hai ki uttarApantha meM - candrabhAga nadI ke kanArA para pavvaiyA nAmaka nagara meM toramaNa rAjA kI rAjadhAnI thI aura toraNa ke guru the gupavaMza ke AcArya harigutasUri / x x kuvalayamAla kathA kA lekhana samaya zAka saMvat sAta sau meM eka dina nyUna batalAyA hai parantu zAka saMvata ke badale bhUla se vikrama saMvat chapa gayA hai / tIsarI bAta toramaNa ne jainamandira banAne kI hai| isake liye maiMne panyAsajI zrIkalyANavijayajI ma0 ( usa samaya ke muni) kI sevA meM jijJASu hokara kaI prazna bheje the / unameM rAjA torama aura unake uttara adhikArI mihirakuta ke viSaya ke prazna bhI the / uttara meM bhIpanyAsajI mahArAja ne tA0 5-8-27 ke patra meM likhA thA ki torama ne bha0 RSabhadeva kA mandira banAkara apanI bhakti kA paricaya diyA / dUsarA mihirakula ke viSaya meM likhA hai ki usake hAtha rAja sattA Ate hI jainoM ora boddhoM para atyAcAra gujAranA prArambha kara diyA vaha bhI yahA~ taka ki sivAya deza chor3ane ke jana, mAla aura dharma kI rakSA honA asambhava thA isaliye vahA~ kA saMgha maruvara prAnta kA tyAga karake lATagurjara kI ora cale gye| una jAne bAloM meM upaveza vaMza ke loga bhI the / panyAsajI ne yaha bhI likhA hai ki upakeza vaMza nAmakaraNa vikrama kI pAMcavIM zatAbdi ke Asa pAsa meM huA thA ityAdi / praznoM ke uttara ke anta meM ApazrI ne yaha bhI likhA hai ki maiMne manya prazAstriyoM tathA bhASya cUrNiyoM ke AdhAra para hI yaha uttara likhA hai / maiMne yaha khulAsA isaliye kiyA hai ki kaI logoM kA yaha bhI khayAla hai ki mihirakula ne kevala boddhoM 1546
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ - bhUla sudhAra mara para hI atyAcAra gujAre the para jainoM para nahIM arthAt jainoM para jutama karane kA pramANa nahIM milatA hai / isase pAyA jAtA hai ki abhI una logoM kI zodhakhoja adhUrI hai| ataH isa viSaya meM aura bhI udyama karanA caahiye| pRSTha 174 para maiMne upakezavaMza vAloM ke sAtha brAhmaNoM kA sambandha kyoM nahIM ? tathA kaba aura kisa kAraNa se TUTa gayA ? isa viSaya meM "zrIgAlI vANiyoM kA jJAti bheda" nAmaka pustaka ke andara se do zloka uddhRta karake UhAr3a maMtrI kI kathA likhI aura pramANa ke liye ukta pustaka ke anusAra samarAditya kathA jo AcArya haribhadrasUri kI banAI huI hai| kA nAma likhA thA aura jaise samarAditya kathA para se kaI prAcAryoM ne kathA kA sAra saMskRta meM likhA vaise kisI ne prastuta kathA para se samarAditya caritra bhI likhA hogA para zrI agaracandajI nAhaTA ke eka lekha se jJAta huA ki zrI zobhAgyanandasUri ne svaracita vimala caritra meM upakeza jAti kI khyAta likha kara usake anta meM likhA hai ki "iti samarAditya caritrAnusAreNa upakeza jAti kI khyAta" isa lekha se pAyA jAtA hai ki samarAditya caritra karane upakeza jJAti kI khyAta likhI aura usa khyAta ko zobhAgyanandasUri ne apane vimalacaritra meM uddhRta kI hai| ataH merA likhA pramANa to yathArtha hI hai para usake pramANa ke liye nAma kA pharaka avazya hai jo samarAditya kathA aura sAra ke sthAna para samarAditya caritra honA cAhiye thA / aba pAThaka aisA hI samajhe / aura do zlokoM ko maiM pahale kA pIche aura pIche kA pahale chapa jAnA usa granthakAra kI hI galatI hai / jisako bhI sudhAra kara pddh'e| - pRSTha 165 para koTA rAja ke antargata aTarU nAma grAma meM bhaisAzAha ke banAye mandira meM saM0508 ke zilAlekha ke viSaya meM maiMne usa zilAlekha kA milanA munzI devIprasAdajI kA nAma likha diyA thA kAraNa maiMne koI 20 varSa pUrva munzI devIprasAdajI kI likhI 'rAjapUtAnA kI zodha khoja nAmaka pustaka par3hakara noTa buka meM noMdha karalo thI jaba prastuta pustaka likhI usameM usa zilAlekha ko munzI devIprasAdajI kI zodha khoja se milA likha diyA / parantu zrI agaracandajI nAhaTA ke lekha se jJAta huA ki usa zilAlekha meM saM0508 ke sAtha caitra suda 5 maMgalavAra kI miti bhI khudI huI hai aura vaha zilAlekha munzI devIprasAdajI kI zogha se nahIM para paNDita rAmakaraNajI kI zodha se milA thA yadi yaha bAta ThIka hai to pAThaka usa lekha ko munzI devIprasAdajI kI zodha khoja / nahIM para paNDita rAmakaraNajI kI zodha khoja se milA smjhe| para zilAlekha kA honA pramANita hai| ___ pRSTha 162 para rAjakoSTAgara gotra ke viSaya meM maiMne likhA thA ki AcArya bappabhaTTisUri ne gopagirigvAliyara ke rAjA zrAma ko pratibodha dekara jaina banAyA usake eka rANI vyavahAriyA kulotpanna bhI thI usakI saMtAna ko vizAda osavaMza meM milAdI unhoMne rAja ke koThAra kA kAma kiyA jisase usakI jAti rAja koSTAgara arthAt rAja koThArI huI jo adyAvadhi vidyamAna hai / isI rAja koThArI jAti meM vikrama kI solahavIM zatAbdI meM svanAma dhanya kammAzAha huaA usane tIrtha zrI zatruJjaya kA solahavA~ uddhAra karavAyA thA jisakA zilAlekhA usa samaya kA khudavAyA huA Aja bhI maujUda hai jisakA zloka maiMne yathAsthAna de bhI diyA Age ke zlokoM meM kamrmAzAha ke pUrvajoM kI nAmAvalI bhI dI hai ve zloka yahA~ para likha diye jAte haiN| zrI sAraMgadeva nAma tatputrorAmadeva nAmA'bhUta / lakSmIsiMha putro (basa) tatputro bhuvanapAla khyaH // 10 // zrI bhojaputro....... "rasiMhAkhya eva tatputraH / tAka statputro varasiMha sttsu................||11|| tatputra stolAkhyaH patnItasya ( ) prabhUtakunja jaataa| tArAde'para nAmnI lIlU puNya prabhApUrNA // 12 // tatkukSi samudbhUtAH SaT putra (:) kalpa pAdapA kArA / / dharmAnuSThAna parAH zrIvantaH zrIkRto 'nyeSAm / / 13 / / prathamora (lA) khvasutaH samyaktvoyota kArakA kAmam / zrIcitrakUTa nagare prAsAdaH kArito yena ||14|| 1547 www.ganeshorary.org
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwmarw ina zlokoM meM karmAzAha ke pUrvaja sAraMgazAha se lekara kAMzAha ke putra taka ke nAma haiM jaise 1 sAraMga 2 rAmadeva 3 lakSmIsiMha 4 bhuvanapAla 5 bhojarAja 6 ThAkurasiMha 7 kSetrasiMha narasiMha 6 tolAzAha 10 karmAzAha 11 bhikho ityAdi zilAlekha meM tolAzAha ke chaH putroM kA parivAra kA ullekha kiyA hai| uparokta zilAlekha ko apramANika evaM jAlI mAnane kA koI bhI kAraNa pAyA nahIM jAtA hai yadi aise zilA lekhoM ko bhI apramANika mAnA jAya taba to isake alAve hamAre pAla sabala pramANa bhI kyA ho sakatA hai isa zilAlekha ko paripuSTa karane ke liye prAcArya bappaTTisUri aura zrAma rAjA kA vistRta jIvana vidyamAna hai usameM bhI spaSTa ullekha hai ki prAcArya bappabhaTTisUri ne rAjA Ama ko pratibodha dekara jaina banAyA aura rAjA Ama ne gvAliyara meM eka jaina mandira banAkara usameM suvarNapraya mUrti kI pratiSThA karavAI thI ataH isa pramANa meM thor3I bhI zaMkA nahIM kI jA sakatI hai| pRSTha 163 para maiMne vallabhI kA bhaMga ke viSaya meM kAMkasIvAlI kathA likhI thI para usa samaya mere pAsa kevala paTTAvaliyA evaM vaMzAvaliyAM kA hI AdhAra thA para bAda meM AcArya jinaprabhasUri kA lekha-"vividha tIrtha kalpa" nAmaka grantha dekhane meM AyA to usameM bhI isa kathA kA ThIka pratipAdana kiyA huA dRSTigocara hA jisako yahAM uddhRta kara diyA jAtA hai| "iyo agujjaradharAe pacchimabhAge ballahitti nayarI riddhi samiddhA / tattha silAico nAma rAyA teNaya rayaNa jaDia kaMkasI luddheNa raMkonAmasiTri parAbhUtro so a kuvio tabiMga haNaharthaM gajaNavaha hammIramsa pabhUNaM dhaNaM dAuNaM tassa mahaMtaM seeNaM aNii / tammi avasare valla DIo caMdappahasAmi paDimA aMbAkhitavAla jutA ahiTThA yagava neNa gayaNa paheNa devapaTTaNaM gayA rahAhirUr3hA ya devayA baleNa vIranAipaDimA adiThavattoe saMcarati Asoya puriNamAe sirimAsaM puramAgayA, aeNe vi sAisayA devA jar3ociyaM ThANaM gayA puradevayAe ya siri vaddhamANasUrINaM lyAo jANAvi pro-jattha mikkhAladvaM khIraM ruhiraM hoUga puNo khIraM hohii tattha sAhUNehiM ThAyatvaM tti / teNa va sinneNaM vikamAyo ahiM sarahiM paNa pAhiM varisANaM garhi valahiM bhaMjiUNa so rAyA mArio go saThANaM hmmiiro|" "vividha tIrthakalpa pRSTa 26" prAcArya jinaprabhasUri likhate haiM ki bajabhI kA zilAditya rAjA ratnajaDita kAMkasI ke liye rAMkA seTha kA apamAna kara jabaran kAMkasI chIna lI jisase kopita ho seTha rAMkA ne prabhUta dravya dekara hammIra ko sasainA lAkara vallabhI kA bhaMga karavAyA rAjA mArA gayA ityAdi / hA~ isa ghaTanA kA samaya sUrijI ne kama 815 kA likhA para vallabhI kA bhaMga kaDevAra hone se samaya likhane meM bhrAMti raha jAnA asaMbhava nahIM hai jaise paMcamI kI sAvatsarI caturthI ko kalakAcArya ne vIrAna 453 ke AsapAsa kI thI para anyakAlakAcArya vIrAna 663 meM ho jAne se kai lekhakoM ne paMcamI kI caturthI karane kA samaya bhI vIrAna 663 kA likha diyA hai yahI bAta jinaprabhasUri ke liye bana gaI ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai khaira kAMkasI vAlI ghaTanA jinaprabhasUri ne likhI hai vaha paTTAvaliyoM se ThIka milatI huI hai| ___maiMne mere grantha ke pR0 122 se 212 taka meM mahAjanasaMgha, upakezavaMza aura osavAla jAti kI mUlotpati ke viSaya meM pramANoM kA saMgraha kara yaha spaSTa siddha kara diyA hai ki mahAjana saMgha kI utpati kA samaya ThIka vIrAt 70 varSa kA hai paTTAvaliyoM ke sAtha kaI aitihAsika pramANa bhI uddhRta kiye the jinameM merI asAvadhAnIse jo galatiyA~ raha gaI thI usakA sudhAra Upara likha diyA hai| aura uparokta pramANoM se mahAjana saMgha kI mUlotpati kA samaya vikrama pUrNa 400 varSa siddha ho jAtA hai| . inake alAvA samrATa sampati kA jIvana para dRSTi DAlI jAya to isa viSaya para aura bhI acchA prakAza par3a sakatA hai / isa viSaya meM eka prazna khar3A hotA hai ki mahAjana saMgha kI utpati samrATa samprati ke pUrva huI thI yA bAda meM! marnawww 1548
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUla sudhAra padmapra yaha bAta to sarva sammatasI hai ki AcArya ratnaprabha sUri jisa samaya marUdhara meM padhAre the usa samaya mAravAr3a meM sarvatra nAstika-tAMtrika evaM vAmargiyoM ke akhADe jame hae the arthAta marudhara meM sarvatra una logoM kA hI sAmrAjya thA jaina dharma kA to nAma nizAna taka bhI nahIM thA yahI kAraNa thA ki usa samaya ratnaprabhasUri tathA Apake muniyoM ko saikar3oM kaThinAiyoM evaM parisahoM ko sahana karanA par3A thA aura zuddha AhAra pANI ke abhAva do do cAra cAra masa taka bhUkhe pyAse bhI rahanA par3AthA / phira bhI una mahAna upakArI puruSoM ne una parisaha-kaThinAiyoM kI sadana karake bhI vahA~ ke mAMsa madiga evaM vyabhicAra seSita rAjA prajA aura lAkhoM vIra kSatriyoM kI zuddhi kara jaina dharma meM dIkSita kara eka nayA aura vilakula nayA kAma kiyA thA isase bhI pAyA jAtA hai ki marudhara meM ratnaprabhasUri pAye the usake pUrva na to marUdhara meM kisI muniyoM kA bihAra huA thA aura na vahA~ jainadharma pAlana karane vAlA eka manuSya bhI thaa| aba hama yaha dekheMge ki marUdhara jaina dharma vihIna thA vaha samrATa samprati ke pUrva thA yA bAda meM ? isake liye yaha vicAra kiyA jAsakatA hai ki samrATa samprati ne marudhara ke par3osa meM AyA huA AvaMtI pradeza meM rahakara bhArata meM sarvatra jainadharma kA pracAra karavAyA tathA savAlAkha naye mandira evaM savAkaror3a nayI mUrtiyoM kI pratiSTA karavAi thI usa samaya marudhara jaina dharma se vaMcita to kisI hAlata meM nahIM raha sakA ho-mAravAr3a meM kaI sthAnoM para samrATa samprati ke banAye hue mandira mUrtiyeM vidyamAna haiM jaise nAradapurI ( nADola ) meM bha0 ra samrATa samprati kA banAyA kahA jAtA hai yarjanaparI (gAMgANI) meM bhI samrATa samprati ne supheda suvarNamaya mUrti kI pratiSThA prAcAryasuhastasUrI ke kara kamaloM se karavAi thI tathA anya bhI kai sthAnoM para samrAT samprati ke banAye mandira mUrtiyoM kA honA pAyA jAtA hai / jaba samrATa ne lAkhomandira mUrtiyeM sthApanA karavAi to thor3I bahuta marudhara meM sthApita karavAi hoM to isameM sandeha karane jaisI koI bAta hI nahIM hai ataH siddha hotA hai ki samrATa ke samaya marudhara meM jaina dharma kA pracAra thaa| zAyada koI bhAI yaha savAla kare ki samrATa samprati ke bAda meM bhI batrasUri ke samaya dvAdaza varSIya dukAla par3A thA ataH samprati ke bAda kisI samaya marudhara meM jaina dharma kA prabhAva aura vAmamArgIyoM kA sarvatra sAmrAjya jama gayA ho ? usa samaya yA bAda meM ratnaprabhasUri marudhara meM Akara mahajana saMgha kI sthApanA rUpI nayA kArya kiyA ho to yaha bAta saMbhava ho sakatI hai| bajrasUri kA sagaya vikrama kI dUsarI zatAbdI kA hai aura usa samaya marudhara meM jaina dharma hone ke tathA jaina zramaNoM kA marudhara meM vihAra hone ke kaI pramANa milate haiM jaise koraMTApura ke mahAvIramandira meM eka devacandropAdhyAya rahate the aura ve caityavAsI evaM caitya kI vyavasthA bhI karate the usa samaya sarvadevasUri nAma nAma ke suvihita AcArya banArasI se zatruJjaya jAne ke liye bihAra kiyA ve kramazaH koraMTapura meM Aye aura thApa apane sadupadeza se devacandropAdhyAya kA caityavAsa choDA kara evaM unako AcArya pada dekara upavihAro banAye / isI prakAra nAradapurI meM AcArya pradyonasUriAye aura vahA~ ke zreSTi jinadAta ke putra mAnadeva ko dIkSA dI ve mAnadevasUri hokara nAradapurI ke nemi caitya meM sthiravAsa kara rahate the jinhoMne laghuzAnti banAkara takSazIlA ke upadravya ko zAnta kiyaa| isase pAyA jAtA hai ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM bhI marudhara meM jainadharma maujUda thA / koraMdapura meM jo mahAvIra kA mandira thA vaha mandira zAyada AcArya ratnaprabhasUri ne do rUpabanA kara eka upakezapura meM aura dUsarA koraMTapura meM mahAvIra mandira ko pratiSThA karavAI thI vahI mandira ho ! kAraNa unake bAda kisI ne koraMTapura meM mahAvIra mandira kI pratiSThA karavAi ho aisA pramANa dekhane meM nahIM AyA ataH vaha mandira usI samaya kA ho to bhI koI asaMbhava jaisI bAta nahIM hai khaira / kucha bhI ho apane to vikama kI dUsarI zatAbdI meM bharUbara meM jaina dharma kA astitva dekhanA hai vaha siddha ho gayA bAda hUNoM ke rAja samaya kA pramANa milatA hai ki mihirakula ke atyAcAroM ke kAraNa marudhara ke kaI wwwwwwwwwwwwwwwwwww ranwwwwwnewwwwwww 1548 www.janorary.org
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa www.Anum jaina jananI janma bhUmi kA tyAga kara lATa gurjara kI ora cale gaye the tathA usake bAda bhASyacUrNiyoM kA nirmANa samaya meM bhI marudhara meM jainadharma hone ke puSkala pramANa mila sakate haiM / uparokta pramANoM se yaha to spaSTa nirNaya ho cukA hai ki samrATa samprati ke samaya aura Apa ke bAda meM bhI kisI samaya mAravAr3a jaina dharma se vaJcita nahIM thA taba AcArya ratnaprabhasUri kA marudhara meM padhAranA bhI samprati ke bAda meM to honA bilakula siddha nahIM hotA hai kAraNa samprati ke bAda marudhara aisA nahIM thA ki muniyoM ke vihAra meM saikar3oM kaThanAyA~ upasthita hoM jisase jaina zramaNoM ko do-do cAra-cAra mAsa zuddha AhAra pAnI ke abhAva bhUkhA pyAsA rahanA pdd'e| isase yaha nizcaya ho jAtA hai ki prAcArya ratnaprabhasUri marudhara meM samrATa samprati ke pUrva hI padhAre the taba yaha dekhanA hogA ki sampati ke pUrva pArzvanAtha kI paramparA meM ranaprabhasUri kaba hue the ? vasa ! patA laga jAyagA ki pArzvanAtha ke chaTTe paTTadhara AcArya ratnaprabhasUri vIrAt 52 varSe sUriSada prApta ho vIrAt 70 barSe upakezanagara meM padhAra kara vahAM ke rAjA prajAdi lAkhoM bIra kSatriyoM ko pratibodha kara jaina dharma meM dakSita kiye aura una nUtana jainoM kA saMgaThana majabUta rakhane ko tathA bhaviSya meM zeSa rahe mAMsa bhakSI kSatriyoM ke sAtha punaH mila na jAya isa garja se unhoMne mahAjana saMgha nAma kI saMsthA sthApanA kara dI jo adyAvadhi vidyamAna hai| pAThakoM ! aba to osavAla jAti kI mUlotpatti ke liye sUrya jaisA prakAza ho gayA ki niHzaMkataya osavAla jAti kI mUlotpatti vIrAt 70 varSa meM hI huI thI yadi isa prakAra sUrya ke prakAza meM bhI kisI kauzika ko nahIM dIkhe to sivAya unake abhiniveza kA prabala udaya ke aura kyA kahA jA sakatA hai| prAcIna arvAcIna grAmoM kI nAmAvalI yaha bAta anubhava siddha hai ki bar3e * nagaroM kI apekSA grAmoM meM rahane vAloM kA svAsthya acchA rahatA hai yahI kAraNa hai ki loga nagaroM kI bajAya grAmoM meM rahanA pasanda karate haiN| jaba hama mandira mUrtiyoM ke zilAlekhoM ko dekhate haiM to bahuta se grAmoM ke logoM ne mandiroM ko pratiSThAe~ karavAI thI para vartamAna meM una grAmoM se bahuta se grAmoM kA patA nahIM lagatA hai isakA mukhya kAraNa eka to vidharmiyoM ke AkramaNa ne bahuta grAmoM ko naSTa bhraTa kara diye jahA~ hajAroM ghara mahAjanoM ke the ve grAma ujAr3a par3e haiM jisameM mandira thA jisako to hama jAna sakate haiM ki yahA~ pahale grAma thA jaise rANakapura mucchAlAmahAvora somezvara bAmaNavADAdi para binA mandira ke grAmoM ko to hama pahacAna bhI nahIM sakate haiM dUsarA kaI grAmoM ke nAma bhI raho badala evaM apabhraza bhI ho gaye haiM kucha namUne ke taura para yahA~ likha diye jAte haiN| prAcIna nAma arvAcIna nAma prAcIna nAma arvAcIna nAma prAcIna nAma arvAcIna nAma upakezapura osiyA~ nAgapura nAgora medinIpura mer3atA mugdhapura muMdiyAr3a khaTakuMpapura khivasara kaccurapurA kucerA harSapura harasAlA khIjUrapura khajavANA rUNAvatI asikAdurga pAsopa zaMkhapura saMkhavAya padmAvatI padmAvatI pAdugrAma jAbalIpura jAlaura vijayapaTTaNa phalodI puSkaraNI pokaraNa haMsAvalI harasora bhavAnIpaTaNa bhAsaNI dholApura (gar3ha) dhavalerA carpaTapura copar3A dAntipura dAMtIvAr3A
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcIna arvAcIna grAmoM kI nAmAvalI devapura bA DamAI prAcIna nAma arvAcIna nAma prAcIna nAma arvAcIna nAma rAjapura rAjolA brahmapurI DAgIpura DAMgoyAva balIpura vAvaraDA devaliyA mugIpaTTaNa mudIyAr3a (2) arjunapurI ghAMghANI ahipura nAgora rAmapurA rAmapuriyo mADavyapura maMDora vIrapura ajJAta dazapura dezarI mAdar3I sAdar3o khaMDIpura khor3a-khArI devakula paTTamA delavAr3A zivapurI sirohI pAlhikA pAlo phephAvatI pAlI sojAlI sojata tAbAvatI sojata karaNAvatI rAjanagara (ahamadAbAda) kheTakapura kheDA varddhamAnapura var3havANa pralhAdanapura pAlanapura rAMgakapura mandira rahA hai| vallabhIpurI valA IlAdurga iDara drabAvatI rUpa nagara rUpAvAsa balIpura bAlA kAkapura kAkelAva surapatana surapurA satyapurI sAnora zivagar3ha zivAnA cuDApaTTana caMDAvala ArAsaNa kuMbhariyA devagirI patana daulatAbAda lavyapurI lor3AkoTa (lAhaura) mahAdurga vitaur3a rajapurI ratalAma maMDapAcala (durga) mADUgar3a sopAra paTTaNa sopalA yoganIpura dehalI delIpura devalI zAkambharI sAMbhara lalitapura lAlar3I candrAvatI jaMgala ratrapurA jaMgala DiDUnagara DiDavAnA bhaTTapura bheTaMDA hanIkuDI vidyApura vijayapura sayAMga patana bhIyANI kirAdakuMpa kIrADUM vAgbhaTTa karU bADamera vyAghrapura vAgaro sinadI miMdarar3I kiSkandA kekinda haTIpura hApaTa mugdhapura mur3hAro kahaTaka kAparar3A naMdakulAvatI nAraDAi pATalI putra paTanA vIrapallI vIrapura sUdrapallI ajJAta siMhapallI ajJAta prAsApallI suvaNagiri jAlora karaheTaka karer3A deva kula paTaNa pura rATapura royaTa DAmarela ajJAta prAcIna nAma arvAcIna nAma candapura cAMdelAva benApura banAr3a kSatrIpurA khetAra rAmapurI rAmAsaNI ratnapurA nArapurI nADola kolApurapaTTaNa koraMTA dazapura nagara mandasaura prabhAvatI paNa pAlI tAbAvatI khambhAta madhumati mahuA bAmaNavADA vaTaprada-vaTapura bar3odA padmapura nAsika virATapura bIlAr3A zauryapura surata bhaddalapura bhAdalo kuntI pahaNa kuMbhariyA AghATa nagara Aher3a gopAcala gvAliyara ThANApura thANA ajayagar3ha ajamera gur3a nagara umnarI jaMgala ghaTiyAlA nAgahada nAgado marUkoTa mAroTa pulAgrAma pUluM vRddhanagara baDanagara indraprasta dehalI pATailI pAlar3I bhImapallI ajJAta sonapallI nagara nakor3A pAdalitapura pAlItANA ajJAta hathuDI vIrapura 11" www.javerbsary.org
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcIna nAma arvAcIna nAma prAcIna nAma arvAcIna nAma mAlapurA ajJAta vikramapura ajJAta trimuvanagiri , zAsaka durga salakhaNapura sanAdArI kesariyA paTTaNa kesarakoTa ghaMghAnakapura carmAvatI polApadra rAhopa takolI mukarapura jAvosI jilANI hAppA nenAr3I nAgaNA najor3I khokhala khokhariyo lohArA laverA bhojAra mokhalI kharakhoTa ajJAta bhIlar3I jJAta kAloDI hAkoDI sajanapura sovaTI garageTI mAtara grAma (gu0), vAriAnagara unAu dAna kror3ogrAma visalanagara gRNIvANAgrAma (garaNIyA), alAvalapura dantarAi kAluragrAma jhAlor3A rakagrAma maDalagrAma zrIbhaTTanagara pulagrAma govIdapura bhojapura prAcIna nAma arvAcIna nAma jaMgAla ajJAta Asalapura uccanagara ghRtaghaTI jaMbarI prAma dAhotI potanapura copoTa khIkhoTI khIkharI jAgoDA jAkhoDA mANakapu ajJAta dhanAr3I gaganapura melasarA bhAlar3A grAma velApallI DAbhIgrAma zrIpattana (gu0) trAbhrAgrAma unA pAraskara soraNorA " ANASI Sita SARI NO. MrunanrnmarAnnnnarrown Jain Education Internator 150p
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 250 226 222 bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya mukhya 2 SaTanAmoM kA samaya vIra saMvat pUrva kA samaya 350 varSa bhagAvAn pArzvanAtha kA janma poSa vada.10 bhagavAna pArzvanAtha kI dIkSA poSa vada.11 250 bhagavAna pArzvanAtha kA nirvANa sammeta zikhara para gaNadhara zubhadatAcArya saMgha nAyaka pada para prAcArya haridattasUri saMgha nAyaka pada para sAvatthI nagarI meM lohityAcArya kI dIkSA 218 lohityAcArya ko mahArASTra prAnta meM bheja kara dharma pracAra 156 zrAcArya haridattasUri kA pada tyAga aura samudrasUri saMghanAyaka tathA videzI bhAcArya kA ujjaina meM padArpaNa rAjA rANI va kezIku~vara kI dIkSA-kausAbI nagarI meM yajJa kA Ayojana kezIzramaNa dvArA ahiMsA kA pracAra samudrasUri kA pada tyAga aura kezIzramaNAcArya saMgha nAyaka kapilavastu nagaro ke rAjA zuddhodata ke vahA~ rAjaku~vAra buddha kA janma kSatriyakuNDa nagara ke rAjA siddhArtha ke vahA~ bhagavAna mahAvIra kA janma pAzvanAtha saMtAniyA muni pehita kA kapilavastu meM jAnA aura dharmopadeza rAjaku~vara buddhi kA apanI 30 varSa kI Ayu meM dIkSA lenA siddhArtha rAjA aura trisalA rANI kA svargavAsa " bhagavAna mahAvIra kA gRhavAsa meM varSadAna kA prArambha bha0 mahAvIra ne apanI 30 varSa kI AyuSya meM dIkSA lI (ekele ) mahAtmA buddha rAjagRha ke supAzvanAtha kA mandira meM Thahare ( vahA~ taka jaina the) , muDasthala tIrtha (AbU ke pAsa meM ) kI sthApanA mUrti kI pratiSThA kezIzramaNa ne kI bhagavAna mahAvIra prabhu ko vaizAkha zuklA 10 ko kevala jJAnotpanna huzrA bha0 mahAvIra rAtri meM 48 koza calakara mahAsenodyAna meM padhAre samavasaraNa huA vaizAkha zuklA 11 ke vyAkhyAna meM indrabhUti Adi 4411 brAhmaNoM ko dIkSA dI bha0 mahAvIra rAjagRha nagara meM padhAre rAjakuMvara, meghaku~vara, nandISaNa ko dIkSA aura rAjA zreNika, abhayaku~vAra, sulasAdi ne dharma svIkAra kiyaa| bha0 mahAvIra brAhmaNa kuNDa nagara meM padhAra kara jamAlI Adi 500 usakI strI 1000 ke sAtha tathA RSabhadatta brAhmaNa aura devAnanda ko dIkSA dI bha0 mahAvIra kauzambI nagarI meM padhAre vahA~ rAjA udAI kI bhuA jayanti ko dIkSA bAda zrAvasti nagarI meM padhAra kara sumanabhadra supratiSThakoM dIkSA dI tathA vANijya grAma ke gAthA pati Ananda aura usakI strI sivAdevI ko zrAvaka ke vrata diye , bha0 rAjagRha nagara meM padhAre gotama ne kAla ke viSaya ke prazna pUche prabhu ne uttara diye tathA prasiddha seTha dhannA zAlIbhadra ko dIkSA dI , bha0 campAnagarI padhAra kara rAjakumAra mahacandra ko dIkSA dI, aura vitabhayapaTTaNa meM jAkara 1553 Jain Education ya tional 2 wwwram mawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 2 SaTanAoM kA samaya 25 vahA~ ke rAjA udAI ko dIkSA dI varSa bha0 banArasa padhAra kara koTAdhIza cUlanIpitA aura sUrAdeva ko sastriyoM ke gRhastha dharma aura prAlaMbhiyA nagarI meM poggala sanyAsI ko jaina dIkSA dI ( pA~cavA~ brahmadeva loka kI mAnyatA vAlA) vahA~ cUlazataka sastrI zrAvaka vrata liye bha0 rAjagRha nagara meM padhAre rAjA zreNika ne dIkSA ke liye udghoSaNA kI jisase rAjA zreNika ke 23 putra tathA nandA sunandAdi 13 rAniyAM aura kaI rAjakumAroM ne dIkSA lI aura Adraka kumAra aura gosAla kA sambandha , bAlambiyA nagarI kA RSIbhadra putra zrAvaka kI prazaMsA tathA mRgAvatI zivA rANiyoM ko bhagavAna ne dIkSA dI bha0 mahAvIra ne kAkandInagarI ke dhannA sunakSatrAdi ko dIkSA dI tathA kuDakolIka va zakaDAla putra ko zrAvaka ke vrata dime bha0 mahAvIra ne rAjagRha ke mahAzataka ko zrAvaka ke vrata pArva saMtAniyoM ko pAMca mahAvrata rohA muni ke prazna , bha0 mahAvIra ne zrAvasti nagarI ke nandanIpitA zAlanIpitA ko zrAvaka dharma diyA yA rakaMdila sanyAsI ko dIkSA dI bha0 mahAvIra kA ziSya jamAlI 500 muniyoM ko lekara alaga vihAra kiyA, kausambI meM sUrya candra mUlage rUpa Aye, aura abhaya muni kA anasana / bha. mahAvIra campAnagarI padhAra kara zreNika ke pautre padmAdi dazoM ko dIkSA dI ,, ceTaka kUNika kA bhayaMkara yuddha / kAlI Adi 10 rAniyoM ne bha0 ke pAsa dIkSA lI ,, halla vihala rAjakumAroM kI dIkSA bhagavAn gosAlA kA milApa jamAlI kA matabheda kezI gotama kA sambAda zivarAjarSi ke sAta dvIpa sAtasamudra kA sa0 aura dIkSA gosalA ke 12 zrAvaka / bha0 zrAvakoM ke pandraha karmAdAna kA varNana 46 bhaMgA pratyA0 , bha0 mahAvIra ne zAla mahAzAla ko dIkSA, kAmadeva kA upasarga, somala ke prazna, , bha. mahAvIra kapilapura padhAre aMbaDa sanyAsI ne zrAvaka vrata liyaa| mahAvIra ke pAsa pArzva saMtAniyA gaMgaiyAjI ne prazna kara cAra ke pAMca mahAvrata liye maMDuka zrAvaka ke anya tIrthiyoM se praznottara hue jAlI mayAlI Adi muniyoM kA vipula giri para anasana sudarzana seTha kA kAla ke viSaya prazna Ananda kA anasana gotama kA Ananda ke pAsa jAnA jinadeva ke jariyA rAjA kIrAta kA bhagavAna ke pAsa AnA aura usakI dIkSA acita pudgala bhI prakAza kara sakate haiM / praznottara hoda kA pAnI acita sacIta, mahAzataka zrAvaka aura revatI kA utpAta bha0 mahAvIra ke kaI gaNadharoM kI mokSa yahA~ taka 6 gaNadharoM kI mokSa hogaI thI , bha0 mahAvIra ke pAsa pAvApurI meM kAzI kauzala ke 18 rAjAoM ne pauSadha vrata kiye bha0 mahAvIra kI 16 pahera antima apuTha vAgaraNa , bha0 mahAvIra ne gotama ko deva zarmA ko pratibodha karane ko bheja diye , bha. mahAvIra kArtika kRSNA amAvasyA kI rAtri meM nirvANa-mokSa padhAra gaye pArzva saMtAniyoM ke caturtha paTTayara ke zIzramaNAcArya kI mokSa 1554 Jain Education international
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 1 ghaTanAoM kA samaya 1 bhagavAna mahAvIra nirmANa samvat varSa gaNadhara indra bhUti-gotama svAmI ko kevala jJAnotpanna , gaNadhara saudharma svAmI ko zAsana nAyaka pada , prAcArya svayaMprabhasUri kezI zramaNAcArya ke paTTadhara pArzvanAtha paramparA ke nigranthagaccha kA nAma vidyAgharagaccha humA gaNaghara indrabhUti kI mokSa-gotama svAmI kI mokSa gaNadhara saudharma svAmI ko kevala jJAnotpanna honA vaizAla ke rAjA ceTaka kA putra zobhanarAya kaliMga meM jAkara vahA~ kA rAjA banA gaNadhara saudharma svAmI kI mokSa aura jambu svAmI saMgha nAyaka pada para jambu svAmI ko kevala jJAnotpanna honA zizunAga vaMzI rAjA kUNika ke pada para rAjA udAI kA rAja prAcArya svayaMprabhasUri kA pUrva se marudhara meM AnA aura zrImAla. padmAvatI nagarI meM naye jaina banAye Arya zayyaMbhava bhaTTa kA janma vidyAdhara ranacUr3a kI nandIzvara dvIpa kI yAtrA ratracUr3a vidyAdhara 500 ke sAtha meM svayaMprabhasUri ke pAsa dIkSA ( mUrti sAtha meM rakhakara ) AcArya svayaMprabhasUri kA pada tyAga ratnaprabhasUri ko prAcArya pada-gacchanAyaka __ magadha ke siMhAsana para anuruddha kA rAjyAbhiSeka zizunAga vaMza rAja kA anta aura nandavaMza ke rAjAoM kA rAja prArambha , yazobhadrasUri kA janma AcArya jambusvAmI kI mokSa dazabola kA viccheda AcArya prabhavasvAmI saMgha nAyaka prAcArya pada prArambha zrArya saMbhUti vijaya kA janma AcArya ratnaprabhasUri 500 muniyoM ke sAtha upakezapura meM padhAre upakezapura ke rAjA maMtrI aura lAkhoM vIra kSatriyoM ko jainadharma kI dIkSA nUtana jainoM kA saMgaThana evaM 'mahAjana saMva' saMsthA kA janma upakezapura aura koraMTapura nagaroM meM mahAvIra mandiroM kI eka muhUrta meM pratiSThA AcArya prabhava svAmI kA pada tyAga aura zayyaMbhavasUri saMgha nAyaka rAjA utpaladeva kA banAyA pahAr3I para ke pAva mandira kI pratiSTA upakezapura se upakezagaccha aura koraMTapura se koraMTagaccha nAmakaraNa upAdhyAya vIradhavala ko zrAcArya pada aura yakSadevasUri nAma zrAcArya ratnaprabhasUri kA zatruJjaya tIrtha para svargavAsa saMgha ne vizAla stUpa banAyA AcArya yazobhadra sUri kI dIkSA prAcArya yakSadeva sUri gaccha nAyaka pada para prArUda bha0 mahAvIra ke bAda 84 varSa kA zilAlekha ajamera ke ajAyabaghara meM , AcArya bhadrabadu kA janma 84 Vy MSRKbrary.org
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya 156 160 170 86 varSa AcArya yakSadeva sUri kA sindha bhUmi kI tarapha vihAra , sindha kA zivanagara meM prAcArya yakSadeva sUri kA vyAkhyAna zivanagara ke rAjA rAjA sUdrATha ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA ,, sindha ke rAva sUdrATha rAjaku~vara kakava kI dIkSA-mahAmahotsava muni kakkara kI pratijJA jananI janma bhUmi kA uddhAra karanA zayyaMbhavasUri ne mvaputra maNaka ko dIkSA dI aura dazavaikAlika sUtra kA nirmANa , Arya zayyaMbhavasUri kA svargavAsa aura yazobhadrasUri saMgha nAyaka 108 , zrArya saMbhUtivijaya kI dIkSA 116 , zrArya sthulibhadra kI janma mattAntara 120 varSa 128 , prAcArya yakSadevasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gaccha nAyaka pada 136 Ayye bhadrabAhu svAmi kI dIkSA 148 Arya yazobhadra sUri kA pada tyAga aura saMbhUti vijaya aura bhadravAhu paTTadhara 146 AThavA~ nanda rAjA kI kaliMga para car3hAI aura jina mUrti le AnA 146 Arya mahAgiri kA janma 155 magada kI gAdI para maurya candragupta kA rAjyAbhiSeka aura jaina maMtrI cANakya / 150 Ayye sthulibhadra kI dIkSA ,, Arya saMbhUtivijaya kA pada tyAga aura bhadrabAhu saMgha nAyaka , pUrva meM dvAdazavarSIya duSkAla ke anta meM pATalIputra meM saMgha sabhA pUrva Arya bhadrabAhu ne tIna cheda sUtra aura daza niyuktiyoM kI racanA kI Arya bhadrabAhu kA kumAra parvata para anasana brata / Aye bhadrabAhu svAmI kA pada tyAga aura sthulibhadra saMgha nAyaka Arya mahAgirI kI dIkSA 180 maurya samrATa candragupta kA pada tyAga vindusAra magadezvara 162 aAyaM suhastI kA janma 182 AcArya kakasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gaccha nAyaka 204 maurya rAjA bindusAra kA pada tyAga azoka kA rAjyAbhiSeka jinazAsana meM AsAr3hAcArya tIsarA ninhava Arya sthulibhadra kA pada tyAga aura mahAgiri saMgha nAyaka jinazAsana meM azvamitra nAmaka caturtha ninhava Ayye suhastIjI kI dIkSA AcArya devagupta pUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka 228 jinazAsana meM gargAcArya nAmaka pAMcavA ninhava 288 kaliMga ke siMhAsana para khemarAja kA rAja 236 samrATa azoka kI kaliMga para car3hAI mattAntara'..... 244 ,, azoka kA pada tyAga aura samprati kA rAjyAbhiSeka 245 ,, Arya mahAgirijI kA pada tyAga aura suhastI sUri saMgha nAyaka 246 , samrATa samprati ne magada ko chor3a ujjaina meM rAjadhAnI kAyama kI 1556 176 214 215 220 222 223 *ww.wwwwwwwwww Jain Education international
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya 246 253 246 388 260 261 263 300 304 305 313 334 335 335 336 345 373 varSa prArya,mahagiri kA gajapada para svargavAsa , zrAcArya siddhasUri kA pada'tyAga aura ranaprabhasUri gaccha nAyaka , samrATa samprati ne ujjaina meM Arya suhastI sUri dvArA jainadharma svIkAra kiyA , AcArya ranaprabhasUri kA pada tyAga aura yakSadeva sUri gaccha nAyaka pada zrAvaMtI sukhamAla kI dIkSA Arya suhastI ke karakamaloM se pAvaMtI pArzvanAtha kA mandira mahAkAla ne banAyA jisa para brAhmaNoM ne liMga sthApana Arya balisiMha jo A> mahAgiri ke paTTadhara kA svargavAsa zrArya suhastI sUri kA pada tyAga Arya susthI-supratibodha saMgha nAyaka samrAT samprati kA pada tyAga aura vRddharatha kA rAja mattAntara 300 varSe , samrAT khArabela kaliMgapati isake liye bahujanoM kA matabheda hai| mauryarAjA vRddharama ko dhokhe se mAra puSpa mitra magada kA rAjA banA puSpa mitra kA jaina boddhoM para atyAcAra eka mastaka kATane vAle ko 100 dinAra samrATa khArabela kA pada tyAga aura vakrarAya kA rAjyAbhiSeka Arya yakSadevasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gaccha nAyaka ,, Ayye umAsvati jinhoMne tatvArtha sUtra banAyA , yugapradhAnAcArya guNasundara sUri Arya susthIsUri rAMkA seTha ne kAMkasI ke kAraNa vallabhI kA bhaMga karavAyA upakezapura meM mahAvIra mUrti ke grantha cheda kA upadravya upakezapura meM AcArya kakkasari ke adhyakSatva meM zAnti snAtra meM 18 gautra ke snAtriya AcArya zyAmAcArya pannavaNA sUtra ke kartA , zrAcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gaccha nAyaka , yugapradhAnAcArya rakandila sUri magada ke siMhAsana nabhavahAna kA rAja dhAryA dina-saMgha nAyaka pada para yugapradhAna AcArya revatI mitra AcArya khapaTasUri mattAntara 484 varSa kAlakAcArya kI bahina sAdhvI sarasvatI kA apaharaNa kAlakAcArya ne mleccha deza se sainA lAkara gardabhIla ko sajA dilAI ujjaina para zaka rAjAoM kA adhikAra ( matAntara 466) balamitra bhAlumitra kA bharoMca meM rAja inhoMne ujjaina para bhI 8 varSa rAja kiyA kAlakAcArya ne paMcamI kI sAMvatsarI caturthI ko kI pratiSThitapura ke rAjA ke kAraNa AcArya devaguptasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka , AcArya pAdalipta kA ziSya nAgArjuna ne pAdaliptapura nagara basAyA , AcArya kAlaka ne ujjaina kA bhaMga karavAyA ujjaina para zakoM kA rAja matAntara hai , yugapradhAnAcArya mAMgu , bhagavAna mahAvIra' ke nirvANa ko 470 varSa hue 373 376 361 414 413 450 453 453 453 453 453 45 464 467 470 w9657ary.org
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya ammammnama 470 470 470 varSa rAjA vikramAditya ne apanA saMvat calAyA , AcArya siddhasenadivAkara ne rAjA vikrama ko jaina dharmopAsaka banAyA , AcArya siddhasena ne AvaMti pArzvanAtha kI mUrti prakaTa kI ( kalyANa mandira) vikrama sambata prArambha , rAjA vikramAditya ne zrI zatruJjayAdi tIrthoM kA virATa saMgha nikAlA rAjA vikrama liMbAmaMtrI dvArA vAyaTa nagara ke mandira kA jIrNoddhAra karavAyA banasena sUri kA janma yugapradhAnAcArya dharmasUri AcArya jIvadevasUri kI vidyamAnatA ApazrI mahAn camatkArI vidyAvalI banasena sUri kI dIkSA Ayya banasUri kA janma rAjA vikrama ne UkAra nagara meM jaina mandira banAyA AcArya siddhasena divAkara kA pratiSThita nagara meM svargavAsa thAcArya siddhasUri kA pada tyAga ratnaprabhasUri gaccha nAyaka tIrtha zrI zatruJjaya kA uccheda arthAt tIrtha boddhoM ke hAtha hI jAnA AcArya vimalasari ne padmacaritra nAmaka grantha banAyA , yugapradhAnAcArya bhadraguptasUri kA svargArohaNa AcArya rakSitasUri ne cAra anuyoga pRthaka 2 kiye Arya rakSitasUri kA svargavAsa mattAntara 63 varSa AcArya zrI gupta kA ziSya.. trirAsI matta nindraya AcArya baghrasUri ko sUripada prAgvaTavaMzIya jAvar3a ne zrI zatruJjaya kA uddhAra karAyA takSazIla meM jagamala rAjA kA rAja jisake vahAM se jAvar3a mUrti lAyA goSTika mAlika nAmakA sAtavAM ninhava / AcArya siMhagiri dhanagiri kA samaya tathA samati sUri ne 500 tApasoM ko pratibodha bhArata meM janasaMhAra dvAdazavarSIya duSkAla aArya batrasUri kA svargavAsa Arya prAcArya ratnaprabhasUri kA pada tyAga aura yakSadevasUri gaccha nAyaka AcArya devAnandasUri ne kaccha-bhadrezvara ke mandira kI pratiSThA karavAI satyapurI meM aSTadaza suvarNa bhAra kI pratimA kI pratiSThA jaJjagadeva sUri ne kI upAdhyAya devacandra jo koraMTapura ke mahAvIra mandira meM Thaharate the koraMTapura ke maMtrI nahADa ke banAye mandira kI pratiSThA yugapradhAnAcArya zrArya rakSita sUri kA svargavAsa matAntara 63-74 varSa kRSNarSi AcArya ke ziSya zivabhUti dvArA digambara mata kI utpati , Arya bannasenasUri ke samaya dvAdazavarSIya duSkAla 114 114 115 115 122 123 125 13 136 1558
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya 140 146 150 varSa yugapradhAna durbalikApuSpa sUri kA svargavAsa , zreSTi putra candranAgendra nivRti aura vidyAdhara kI dIkSA , AcArya yakSadevasUri ne duSkAla ke anta sopArapaTTana meM bhAgama bAMcanA dI AcArya vanasena sUri kA pada tyAga candranAgendrAdi cAroM muniyoM ko AcArya pada pratiSThita kiye yakSadevasUri ne , zrAcArya yakSadevasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gaccha nAyaka 150 153 157 17 167 168 202 202 202 202 205 218 216 222 230 zrAcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gaccha nAyaka AcArya devaguptasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka , AcArya candrasUri se koTIgaccha kA nAma candrakula yA candra gaccha huA rAjA kanakasena ne vIrapura nAmaka nagara ko zrAbAda kiyA AcArya siddhasUri kA pada tyAda zrA0 ratnaprabhasUri gaccha nAyaka zrAcArya jajApUri ne satya purI ke mandira kI pratiSThA karavAI adityanagara gautra se corar3iyA zAkhA nikalI __ mathurA meM prAcArya rakaMdila kI Agama vAMcanA evaM svargavAsa , mathurA kA osavaMza polAka ne vivaraNa sahita Agama likhavAye , bhInamAla nagara meM ajitadevarAja kA rAja aura mlecchoM kA AkramaNa prAcArya sAmantabhadrasUri ne bana meM raha kara tapa karane se candra gaccha kA banavAsI gaccha nAma AcArya ratnaprabhasUri kA pada tyAga aura yakSadevasUri gaccha nAyaka yugapradhAnAcArya nAgahastisUri kA svargavAsa prAbhAnagarI kA seTha jagA zAha osiyAM meM Akara mahotsava kara yAcakoM ko dAna diyA zrAcArya raviprabhamUri ne nAradapurI meM nemi caitya kI pratiSThA karavAI AcArya yajJadevasUri kA pada tyAga bhaura kakasUri gaccha nAyaka AcArya pradyomnasUri mahAn prabhAvika AcArya hue ,, kapUri kA pada ttAga aura devaguprasUri gaccha nAyakAcArya yugapradhAnAcarya [rogopadrava kI zAnti kI] AcArya mAnadevasUri jinhoMne nAradapurI meM raha kara laghuzAnti banA takSazIlA kA upakezapura ke zreSTi sAraMga ko suvarNarasAyaNa prApta huA / zrAcArya devaguptasUra kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka prAcArya mAnatuMgasUri jinhoMne bhaktAmbara stotra banA kara rAjA harSadeva ko jaina banAyA prAcArya siddhasUri kA pada tyAga aura ranAbhasUri gaccha nAyaka zrAcArya vIrasUri ne nAgapura meM nebhi caitya kI pratiSThA karavAI - AcArya ratnaprabhasUri kA pada tyAga aura yajJadevasUri gaccha nAyaka , AcAye yakSadevasUri kA pada tyAga aura kakasUri gaccha nAyakAcArya zrAcArya jayAnandasUri , yugapradhAnAcArya siMhasUri ( brahmadvIpI zAkhA ke) 235 258 260 278 280 281 382 290 268 300 336 353 www 1556 www.aimembrary.org
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 2.ghaTanAoM kA samaya manAmAmrAhA 357 370 375 375 400 412 414 424 426 434 440 450 477 480 462 500 varSa prAcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gaccha nAyaka , AcArya devaguprasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka ,, AcArya devAnandasUri vallabhI nagarI kA bhaMga-balAha gautra se rAMkA zAkhA jisameM:kAMkasI kA kAraNa AcArya siddhasUri kA pada tyAga aura ranaprabhasUri gaccha nAyaka caityavAsiyoM kI prabalya satA kA samaya prAcArya mallavAdI ne boddhoM kA parAjaya kara zatruJjaya para adhikAra prAcArya ratnaprabhasUri kA pada tyAga aura yakSadevasUri gaccha nAyaka bahmadvIpI zAkhA kA prAdurbhAva zrAcAya vikramasUri prAcArya narasiMhamUri , AcArya satudrasUri , yugapradhAnAcArya nAgaarjunasUri , prAcArya yasadevasUri kA pada tyAga kakkasUri gaccha nAyaka pada para candrAvatI nagarI meM saMgha sabhA , AcArya dhanezvarasUri ne zilAditya ke rAja meM zatruJjaya mahAtmya grantha banAyA , AcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguprasUri gaccha nAyaka Arya devaddhigaNi ne AcArya devaguptasUri se do pUrva ke jJAna par3he zivazarmAcArya ne karmaprakRti nAmaka grantha likhA AcArya yazobhadrasUri ne khammAta ke mandira para dhvajArohaNa karAI bhaisAzAha ne aTarU grAma meM mandira banAyA jisakA zilAlekha bhaisAzAha aura roDA banajAdA ne bhaisaroDA grAma AbAda kiyA Arya devarddhigaNi kSamAzramaNa jI ne vallabhI meM pAgama pustakArUr3ha kiyA bAdIgadharva vetAla zAntisari vallabhI meM vidyamAna the yugapradhAnAcArya bhUtAdina kAlakAcArya vallabhI meM the unakA mata meM 13 varSa kA pharaka aAnandapura ke rAjA dhUrasena ke zoka nivAArtha kalpasUtra sabhA meM vAMcanA zurU , AcArya devaguptasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka kAlakAcArya kA svargavAsa AcArya mAnadevasUri matAntara .....samaya satyamitra yugapradhAnAcArya ke sAtha pUrvajJAna viccheda prAcArya ratnaprabhasUri yakSadevasUri do nAma bhaMDAra meM sthApana kiye prAcArya siddhasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gaccha nAyaka yugapradhAnAcArya harila kA svargavAsa AcArya vibudhaprabhasUri AcArya jayAnandasUri bhInamAla meM cAvar3A vaMzI vighrarAjA kA rAja thA 502 Kkkkkk 522 s`d sd w y 530 558 585 585 1560
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya wwwnwww 604 631 645 664 676 680 684 710 720 724 730 733 734 , zrAcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gaccha nAyaka , khAzAha ne giranAra tIrtha para sone kA mandira ratnoM kI mUrti kI pratiSThA karavAI , AcArya devaguptasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gaccha nAyaka yugapradhAnAcArya jinabhadragaNi kSamAzramaNa-AgamoM para bhAgya banAye AcArya siddhasUri kA pada tyAga aura kakasUri gaccha nAyaka thANezvara meM harSavardhana kA rAjyAbhiSeka hIjarI samvat kA prArambha samaya zrAcArya kakkasUri kA pada tyAga aura devaguprasUri gaccha nAyaka AcArya devagutamUri ne rAva gosala bhATI ko jaina banAyA Arya jAti kahalAI rAva gosala bhATI jaina ne gosalapura nagara aAbAda kiyA gosalapura meM AcArya devaguprasUri kA cAturmAsa huA AcArya raviprabhasUri nADolAI meM nemi caitya kI pratiSThA karavAI yugapradhAnAcArya umAsvAti caturtha kAlakAcArya ( ratna saMciya kI gAthA se) zaMkhezvara ke rAjA ne jaina dharma svIkAra kiyA AcArya devagupasUri kA pada tyAga aura siddhisUri gaccha nAyaka prAcArya svAtisUri se pUrNimA kI pAkSI caturdazI ko hone lagI jinadAsa mahattara AgamoM para cUrNiyoM kI racanA kI , jinadAsa gaNi-cUrNikAra AcArya sarvadevasUri vidyamAna rAjakumAra zaMka kI jaina dIkSA 'jayanta rAjA ......kI gAdI para rAjA huA kumarila bhaTTa kI vidyamAnatA tathA matAntara.. zaMkarAcArya kI vidyamAnatA donoM samakAlIna rAjA bhANa ke kAkA kI dIkSA aura somaprabhAcArya nAma AcArya udayaprabha sUri ko sUripada AcArya udayaprabhasUri ne bhInamAla ke 62 koTAdhIzoM ko jaina banAye rAjA bhANa ko udayaprabhasUri ne jainadharma kI dIkSA dI prAcArya siddhasUri kA pada tyAga aura kakasUri gaccha nAyaka yuga pradhAnAcArya puSpamitra sUri bhANa rAjA kA jayamala osavAla kI putrI ratnAbAI se vivAha matAntara ....... rAjA bhANa kA tIrthayAtrArtha zatruJjaya kA saMgha AcAryoM kI maryAdA kA likhata aura vaMzAvaliyAM likhanA prArambha bhinnamAla ke 24 brAhmaNoM ko jaina banAnA aura seThiyA jAti prAcArya bappabhaTTisUrikA janma prAcArya zIlagaNa sari kA upadeza se banarAja cAvaDA kA jaina honA rAja cAvar3A kA jaina honA banarAja cAvar3A ne pATaNa nagara ko zrAbAda kiyA 735 745 746 750 750 760 775 775 778 780 760 765 765 800 802 www.rawwwwwwwwwwwwww wwwwwwwwwwmaram Jain Education Ingeslona www.jaineilbrary.org
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] prAgvaTa nAnaga pATaNa kA daMDanAyaka prAgvaTa nAnaga kA putra leharI rAjA kI ora se hastiyoM kI kharIda ke lie videza gayA vanarAja cAvaDA ne paMcAsarA pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI AcArya bhaTTa sUri kI dIkSA siddhasenAcAryoM ke hAthoM se 802 802 805 807 810 814 815 815 826 834 834 834 837 854 exe 600 615 615 633 652 664 665 673 675 665 666 668 1011 1011 1024 1025 1026 1026 1033 1042 1045 104= "" Jain Equ "" "" "" "" " " 39 29 "3 35 "" 22 "" 29 "" 39 "" " "" "1 " 99 "" " "" 22 "" 35 "" "" 99 " 22 " "" "" rAjaku~vAra zrama aura muni bappabhaTTi ko bheTa 1562nternational bhaTTa ko hastI para baiThA kara rAjA zrAma ne sammelana kiyA muni bhaTTa ko sUri pada rAjA Ama ke Agraha se campAzAha pATaNa ke mantrI ne campAnagara basAyA mukhya yugapradhAna saMbhUti vijaya kA svargavAsa zaMkarAcArya aura kumArela bhaTTakA dakSiNa meM milApa AcArya udyotana sUri ne kuvalaya mAlA kathA likhI jAvalIpura meM batsarAja kA rAja AcArya kakasUra kA pada tyAga- devaguptasUri gacchanAyaka dvAsaMdhAna kAvya kA karttA paM0 dhanaMjaya hue [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya pradhAnAcArya maMdara saMbhUti hue kannauja meM rAjA bhoja kA rAja jisane jaina dharma kI mahAn unnati kI pratihAra rAjA kakkane jaina mandira banA kara dhanezvara gaccha vAloM ko soMpA zilAlekha kRSNarSi ke ziSya jayasiMhasUri ne upadezamAlA banAI zIlAgAcArya ne AgamoM para TIkAe~ banAI AcArya siddhasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gaccha nAyaka yazobhadrasUri ne mAlAnI prAMta se jaina mandira ur3A kara nAraDAI meM lAye yazobhadrasUri ne caurAsI vAdakara vAdiyoM ko parAjaya kiyA har3I nagara ke rAjA vidagdharAja ke banAyA jaina mandira kA zilAlekha AcArya vijayasiMha sUri jinhoMne bhuvanasundarI kathA likhI thI AcArya bhaTTasUrikA gopagirI meM svargavAsa har3I kA rAjA vidagdharAja ke putra mammaTa ne mandira ko kucha dAna diyA pATaNa meM solaMkI mUlarAja kA rAjyAbhiSeka upakezapura ke mandira ke zilAlekha tathA 1013 kI prazasti zilAlekha AcArya kasUra kA padatyAga aura devAguptasUri gacchanAyaka pada yazobhadrasUri ne pAMcarUpa banA kara eka sAtha pAMca nagaroM meM pra0 kI zobhana munijI ne jinazataka para TIkA racI takSazilA kA nAma badala kara gajanI huA dhanapAla kavi ne dezI nAma mAlA banAI AcArya devagupta sUrikA pada tyAga aura siddhasUri gacchanAyaka AcArya pArzvanAgasUri ne AtmAnuzAsana kI racanA kI osiyAM ke mandira meM toraNa paTa kA zilAlekha AcArya abhayadevasUri kI dIkSA
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 2 SaTanAmoM kA samaya 2073 1074 1078 1080 1080 1066 1108 1106 1113 1120 1122 1128 1126 1132 1135 , AcArya devagupta sUri ( jayasiMhasUri ) ne navapadaprakaraNa grantha racA , AcAya siddhasUri kA pada tyAga aura kakasUri gacchanAyaka , pATaNa ke rAjA durlabha kA rAjapada tyAga , pATaNa meM rAjA bhIma kA rAja muhammada gajanI ne paTTana somanAtha mahAdeva kA mandira aura liMga tor3A , bAdi betAla zAntisUri ne dhArA kI rAja-sabhA meM vijaya prAptI kI tathA zrI uttarAdhyayanajI kI TIkA racI aura bAda ApakA svargavAsa huA AcArya abhayadevasUri ko 'sUri-pada' AcArya kakasUri kA pada tyAga aura devaguptasUri gacchanAyaka , zrI jIrAvalA pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA , zrI giranAra tIrtha ke mandira kA zilA lekha droNAcArya ne AcArya abhayadevasUri kI TIkA kA saMzodhana kiyA therApadra gacchIya nemisAdhu ne rudrATa kA kAvyAlaMkAra para TIppaNa zrAcArya devaguptasUri kA pada tyAga aura siddhasUri gacchanAyaka prAcArya nemicandrasUri ne uttarAdhyayana sUtra para TIkA racI zrAcArya jinadattasUri kA janma AcArya abhayadevasUri kA svargavAsa matAntara 1139 AcArya abhayadevasUri ke pada para varddhamAnasUri AcArya hue AcArya jinadattasUri kI dIkSA , AcArya bAdIdevasUri kA janma zrAcArya hemacandrasUri kA kArtika pUrNimA kA janma siddharAja jayasiMha.kA pATaNa meM rAjAbhiSeka AcArya hemacandrasUri kI dIkSA AcArya bAdIdevasUrari kI dIkSA AcArya hemacandrasUri ko zrAcArya pada AcArya candraprabhasUri ne pUrNimAyAgaccha nikAlA zrAcArya ne vidhi pakSa nAmaka gaccha nikAlA jinavallabhasUri ne citor3a meM Azvina kRSNA trodazI ko chaTA kalyANa kI prarUpaNA kI jinavallabha kA sUri pada aura svargavAsa AcArya jinadattasUri ko sUripada vIsAvAla gaccha ke dhanezvarasUri kI vidyamAnatA zrAcArya siddhasUri kA pada tyAga aura kakkasUri gacchanAyaka pada para .. AcArya bAdIdevasari ko sari pada para ,, maladhArI hemacandrAcArya kI vidyamAnatA , prAcArya dharmaghoSasUri ne phalodI 500 ThANe se cAturmAsa kiyA , zrI phalodI pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA 1141 1143 1145 1950 1150 1152 1156 1156 1164 1967 1161 1174 1177 1180 1181 Vvvvvvvvvv w1563ary.org
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya merI noTabuka kI jAnane yogya bAteM 1 mANDavagar3ha kA mantrI pethar3a ne tIrtha zrIzatruJjayAdi kA saMgha nikalA usa samaya rAste meM calatA huA jisa prAma meM jaina mandira kI jarUrata thI tathA kisI grAma nagara ke saMgha ne Akara kahA ki hamAre grAma meM mandira kI AvazyakatA hai to mantrIjI ne vahIM mandira kI nIMva DalavAdI jisameM katipaya nAma yahA~ darja kara diye jAte haiN| 1 zatru | 17 nAgapura 33 dazapura 48 AghATapura 2 giranAra tIrtha para 18 vaTaprada 34 pAzunagara 46 nagarI3 junAgar3ha zahara meM - 16 sopAra paTTaNa 35 rAThaganara 50 vAgaNapura 4 gholakAM baMdara meM 20 cAropa nagara 36 hastanApura 51 zivapurI 5vaNathalI 21 ratnapura meM 37 depAlapura 52 sonAI 6 UkArapura meM 22 kAror3a nagara 38 gokalapura 53 padyAvatI 7 varddhamAnapura meM 23 kadahara nagara 36 jayasiMhapura 54 candrAvatI 8 zaradApATaNa 24 candrAvatI 30 pATaNa 55 AbudAcala 1 tArApura 25 citrakoTa 41 karaNAvatI 52 kesariyApaTTaNa 10 prabhAvanI pATaNa 26 cikhalapura 42 khambhAta 57 jaMgAlu 11.somezapaTTaNa 27 jaitalapura 48 upakezapura 43 vaDanagara 12.bA~kAnera meM 28 vihAra nagara 46 jAbalIpura 43 ranapura 50 vRddhapura 13 gandhAra bandara 24 ujjaina nagarI 44 vIrapura 51 pAlikApurI 14 dhArA nagarI 30 mANDavagar3ha | 45 mathurA 52 nAradapurI 15 nAgadA nagara 31 jalaMdhara 46 joganIpura 53 potanapura 16 nAsika | 32 zvetavaddha 1 47 zorIpura 54 sAraMgapura inake alAvA bhI kaI sthAnoM meM mandira banAyA jisakI saMkhyA 84 kA ullekha milatA hai isase usa samaya ke logoM kI dharma bhAvanA kA patA laga sakatA hai| 2 zAha pethar3a kA putra jhAMjhaNa ne zatruJjaya para eka mandira banAkara usa para suvarNapatroM kI kholI sampUrNa mandira ke zikhara taka car3hAdI yaha suvarNa mandira hI kahalAtA thaa| 3 zrIzatruJjaya tIrtha kA uddhAra jAvar3a pAravAr3a ke bAda bahADa maMtrI kA uddhAra taka karIba eka hajAra varSa meM rAjA mahArAjA aura seTha sAhUkAroM kA saMtroM ke alAvA itara jAtiyoM ke bhI saikar3oM saMgha Aye aura yAtrA kI jaise 1700 vAra bhAvasAroM ke saMgha zrAkara tIrtha kI yAtrA kI 1500 vAra kSatriyoM ke . .. 1500 vAra:brahmaNoM ke 600 lADavA phaNavIroM , 1564 aryanvr
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] 505 kaMsAroM 35 "" "" inake alAve savAla poravAla zrImAloM ke 84000 vAra saMgha Aye 4 jainetara dharma meM kAla kA mAna isa prakAra mAnA hai| 1728000 varSa kA kRtayuga kA kAla 1266000 varSa kA eka tretAyuga kAla 864000 varSa kA eka dvApara kAla 432000 varSa kA eka kali yuga kAla vartamAna kaliyuga kAla hai jisake 5044 varSa vyatIta ho cuke zeSa 426653 varSa rahe haiM 5 IrAnI bAdazAha sikandara bhArata meM AyA usa samaya eka IrAnI lekhaka ne bhArata ke viSaya meM likhA hai ki bhArata kI janatA 1- kisI bhI makAna ke daravAje para tAlA nahIM lagAyA jAtA thA 2 - striyA~ apane pati ke alAvA brahmacarya vrata pAlana karatI thI 3- bhArata ke loga bar3e hI parAkramI aura parizrama jIvI the [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya 4 - koI bhI vyakti jhUTha nahIM bolatA thA yAni satyavAdI loga the 6 vi0 saM0 1580 karmAzAha ke uddhAra kI pratiSThA ke samaya tamAma gaccha ke AcArya aura zrI saMgha ne yaha nirNaya kiyA ki isa zatruJjaya tIrtha para kisI gaccha kA bhedabhAva evaM pakSapAta nahIM rakhA jAyagA 7 ballamI nagarI meM vi0 saM0 510 meM zrIsaMgha sabhA huI Arya devarddhigaNi kSamAzramaNajI kI adhyakSatA meM Agama pustakArUr3ha hue usa samaya vahA~ para rAjA prasena kA rAja thA / = zrImAn dezalazAha ne caudaha vAra tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA jisameM caudaha karor3a dravya kharcA tathA Apake putra samarasiMha ne zatruJjaya kA pandrahavA~ uddhAra karavAyA jisameM 277000000 rupaye vyaya kiye 6 karmAsiMha ne zatruJjaya ke solahaveM uddhAra meM 12500000 dravya vyaya kiyA 10 vi0 saM0 1661 meM eka janasaMhAra dukAla par3A jisameM saMvatrI rAjiyA vAjiya ne apane karoMr3oM kA dravya arthAta sarvasva deza ke arpaNa kara diyA thA 11 cInI loga bhArata kI yAtrArtha Aye the " 1 IzvI san 440 ke AsapAsa phaiyana cIno AyA vaha 1500 tADapatra ke grantha legayA 2 I0 san 640 ke AsapAsa huyanatsaMga AyA vaha 1550 tADapatraka prantha le gayA 2175 3 " " "" " "" 99 "" "" 99 4 I0 san 764 ke aAsapAsa AyA vaha 2550 tADapatra ke grantha le gayA thA / 12 bhArata meM kaI saMvat calate the jaise mahAvIra saMvat, buddhasaMvat, zakasaMvat, vikrama saMvat, siMha saMvat, vallabhI saMvat, gupta saMvat, kuzAta saMvat, hemakumAra saMvat ityAdi 13 gurjara pradeza ke rAjAoM ke rAja meM jaina mutzadiyoM kA agra sthAna thA 1 zrImAla campA zAha, udAyaNa, cArADa, bAhAGa, ambaDa ityAdi 2 prAgvaTa nInaMga, laharI, vIra, vimala, vastupAla, tejapAlAdi 3 osavAlAdi aura bhI santu mehatA muMjhalamaMtrI pRthvIpAla zuka sajjana samarAdi ityAdi 600 varSoM taka vIra udAra jainoM ne hI rAjataMtra calAyA thA / 14 gurjara evaM saurASTra deza meM kaI bandara Aye hue haiM jaise 1 khambhAta baMdara 2 verAvala baMdara 3 mAMgarola baMdara 4 dIva baMdara 5 ghovA baMdara 6 bharoMca baMdara 7 gaMdhAra 1565
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ] [mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya baMdara 8 rAMdera bandara 6 ghaNadIva baMdara 10 surata bandara 11 zrIsAi bandara 12 ThANA bandara ina bandaroM meM karor3oM kA mAla AtA jAtA thA jaise eDana, gauvA, jAula, abisiniyA, aphrikA, malabAra, pegU, siMhaladvIpa, IrAna, IrAka, abastAna, cIna, jApAna, sumitrA, jAvA, kAbula, khaMdAra ityAdi / 15 paramAIn rAjA kumArapAla kI AjJA se 18 dezoM meM jIvadayA palatI thI 1 gurjara 2 lATa 3 saurASTra 4 sindha 5 sauvIra 6 marudhara 7 mepATa 8 mAlavA sapAdala jJa 10 bhaMbherI 11 kaccha 12 Uca...13 jelaMdhara 14 kAzI 15 AbhIra 16 mahArASTra 17 kokaNa 18 karaNATadeza ityAdi / 16 pAhAr3a maMtrI ne zatruJjaya ke caudahaveM uddhAra meM 26700000 ru0 vyaya kiye aura zrI giranAra kI pAja bandhAne meM 25700000 rupaye kharca kiye aura rAjA kumArapAla ne 6300000 dravya vyaya kiyaa| 17 khemo dedANI hADAlA grAma meM rahatA thA jisane eka dukAla ko sukAla banAyA jisake liye usako 12 grAma aura zAhapada bAdazAha ne inAyata kiyaa| 18 kaccha bhadrezvara kA jabaDuzAha ne saM0 132-13-14-15 lagetara dukAla par3A jisameM sAdhAraNa janatA hI nahIM para rAjA mahArAjA aura bAdazAha bhI garIboM ke liye saMcA humA dhAna garIba banakara legaye / 16 zrI zatruJjaya tIrtha ke 16 uddhAra-1 bharata cakravartaka 2 daMDavIrya rAjA kA 3 IzAnendra 4 mahendra 5 brAhmendra 6 camarendra 7 sAgaracakravarti 8 vyantarendra candrayaza rAjA kA 10 cakradhara rAjA 11 rAmacandra 12 pANDava 13 jAvA 14 mantrI bAhar3a 15 samarasiMha 16 karmAzAha yaha to baDe uddhAra haiM choTe uddhAra to asaMkhya hue| 20 zrI zatruJjaya tIrtha kI yAtrArtha pAne vAloM ke jAnamAja kI rakSANArtha goyala rAjapUtoM ko rakhe jinako pratyeka gAr3I ke do dAI pAne ke paise diye jAte the para saM0 1878 meM mukarar3e 4500) kiye the bAda saM0 1616 meM 10000) tatpazcAt 1642 meM 15020) bAda saM0 1983 meM yAtrA bandha rakhI aura saM0 1984 meM 60000) dene kA phaisalA sarakAra ne diyA karAra 35 varSa kA hai| yaha to eka noTa buka kI bAteM haiM zeSa 12 noTa bukoM kI bAteM kisI samaya punaH likhI jaaygii| noTa-nimna likhita bAteM bhUla se raha gaI thI ve yahA~ para likhI jA rahI haiN| 1 rAjA zreNika ne bhagavAna ke pAsa jaina dharma svIkAra kiyA 2 mRgAvatI rANI aura jayantibAI kI dIkSA tathA aAnanda zrAvaka ko zrAvaka ke brata diye 3 rAjagRha nagara meM dhannA zAlibhadra seTha kI dIkSA 4 vinabhaya pATTaNa ke rAjA udAI ko dIkSA dI 5 banArasI kA gAthApati cUjanIpitA tathA sUrAdeva sastriyoM ke sAtha zrAvaka brata liye tathA AlaMbiyA nagarI meM pogAla sanyAsI ko dIkSA dI bahutoM ne brata liye| 6 rAjagRhanagara meM rAjA zreNika ne dIkSA kI udghoSaNA karavAI naMdAsunaMdAdi rAjA zreNika kI rANiyoM ne apane putroM ke sAtha dIkSA lI tathA Ardra kumAra aura gosAlAdi kA sambAda / uparokta ghaTanA samaya maiMne kaI granthoM paTTAvaliyoM ke AdhAra para likhanA prArambha kiyA thA para ajamera se hamArA vihAra hogayA aura kaisaragaMja meM hama Thahare the, vahA~ saba pustakoM kA sAdhana pAsa meM na hone se Upara likhe samaya meM kucha truTiyoM raha: jAne kA saMbhava hai| nathA kahIM kahIM ThIka samaya na milane se pUrvApara samaya ko dekha kara anumAna se bhI samaya likhA gayA hai isase bhI koI sthAna para galatiyeM raha gaI ho to sajjana samudAya ThIka sudhAra kara pddh'eN| yadi vihAra se nivRti milane para sAdhana mila gaye to milAna kara yadi galatiyA~ hoMgI to sudhAra kara diyA jAyagA ? aisI vartamAna bhAvanA hai|
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ naM0 sUri nAmAvalI | nagara | mAtA | pitA | jAti / dIkSA nAma | sUri pada | svarga / ajJAta ajJAta ajJAta ajJAta AjJata pA0 nirmANa pA0 saM024 " pA0 saM024 pA0 saM064 bhagavAn pAzranAtha kI paramparA kA itihAsa] 288 pRthusaMna maMtrI | gaNadhara zubhadatta zrAcArya haridatta AcArya samudrasUri , kezI zramaNAcArya , svayaMprabhasUri " ratnaprabhasUri , yakSadevasUri kakkasUri devaguptasUri siddhasUri ratnaprabhasUri yakSadevasUri kakkasUri devaguptasUri siddhasUri ratnaprabhasUri yakSadevasUri kakkasUri devaguptasUri siddhasUri ranaprabhasUri , yakSadevasUri " kakasUri devaguptasUri , siddhasUri " 458 ujjaina anagasundarI jayasena rAjA putra | kezI zramaNa , 166 , 250 ajJAta ajJAta ajJAna vidyAdhara svayaMprabha vIra saM01 vI0 saM052 rathanupura lakSmIdevI mahandra vidyAdhara ratnaprabha vIrAt 52 vIrAna084 ajJAta ajJAta ajJAta kSatrIvaMza vIradhavala 128 zivapura kSatrIvaMza kakamuni 182 bhadrAvatI rAva rUdrATa kSatrIvaMza devaguptamuni 223 candrapura kanakasena kSatrIvaMza siddhArtha 253 upakezapura ajJAta sUryavaMza lohAkoTa maMtrI 334 upakezapura khetasI sUryavaMzI lakSmInidhAna 391 upakezapura kSetrasiMha lakSmInidhAna upakezapura kumAradevI | rAva kharattho zreSTigotra devasiMha UkAranagara kullImAtA pethA zAha taptabhaTTa guNacandra vIrapura guNasenA / vIradhavala somakalasa koraMTapura lalitA lalla prAgvaTa devabhadra nAgapura nandAmAtA adityanAga | vizAla kIrti mADavyapura kamalAdevI nAgadeva zreSTigotra | rAjahaMsa haMsAvalI pAtolI jasAzAha zreSTigotra | ratnabhUSaNa | satyapurI mAMgIdevI lAkhaNa sucaMtigautra | dharmamUrti lohAkoTa prabhAvatI kanakasena adityanAga nidhAnakalaza candrAvatI pannAdevI DAvara zAha | kummaTa gotra kalyANakalasa upakezapura | caMpAdevI | jaitasI | zreSTigautra |zobhAgya mUrti saM052 | kSatrIya (74 bhairAzAha 218 HMM.. [ mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya 1567
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 310 Jain Edu656cational Douya jaitI 370 jaitI 400 Naamwwwmovwwwwwwwwwwww bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa ] zivapurI 520 morI 558 ratnaprabhasUAra , yakSadevasUri , kakkasUri , devaguptasUri siddhasUri ratnaprabhasUri yakSadevasUri kakasUri devaguptasUri siddhasUri kakasUri devagupasUri siddhasUri kakkasUri devaguptasUri siddhasUri kakasUri devaguptasUri siddhasUri kakasUri , devaguptasUri , siddhasUri , kakasUri devaguptasUri | sopArapaTTaNa | rANI mAtA / dadAzAha bhadragAtra | guNAtalaka vIrapura rAhulI gosala jayAnanda AbhApurI dharamaNa zAha | zreSTigautra dharmavizAla koraMTapura. phUllI lumbAzAha | zrImAlavaMza. pUrNananda jAbalIpura jagAzAha | morakSagautra | azokacandra zaMkhapura pheMphI dhannazAha taptabhaTTa | zAntisAgara karaNAvatI rohaNI sAraMga kanojiyA | pramodarana mainA yazoditya coraliyA jAti somaprabha khaTakUmpa rAjasI | karaNAvaTa | rAjahaMsa citrakoTa nAthI UmAsA virahaTa gotra | zikharaprabha medinIpura karmAdevI karamaNazAha | zreSTigotra |vinayasundara bhadrAvatI mAtArAmA yazovIra prAgvaTa vaMza / meruprabha mAlapurA dAr3amadevI dedAsA bappanAga gotra | jJAnakalasa padmAvatI sarajU salakhaNa | taptabhaTTagotra dayAratra nAradapurI vijolI vIjAzAha coraliyA vimalaprabha upakezapura arjunazAha | suMcatigotra | candrazikhara gosalapura seNI bhImAzAha | Aryagotra | mUrti vizAla | pAlhikApurI rANAzAha | nAhaTA jAti | dhyAnasundara DiDUpura rolI limbAzAha | zreSTi gotra | kalyANa kumba gosalapura sonI jagamAla Aya gautra | muktisundara dazapura kAnI sAraMgazAha coraliyA / padmaprabha lodrAvApura phUAzAha sughar3a gotra | somasundara aNahIlapaTTana maNi zrIcanda jaMghar3A bhuvanakalaza DAmarela bholI padmAzAha goleccha devabhadra bhinnamAla suganI bhaisAzAha gadaiyA indahaMsa 24 re nani AAAAAAAAAA 1011 1033 1074 1108 , 1128 , 1174 [mukhya 2 ghaTanAoM kA samaya siddhasUri 1108 ,, 1128 isa grantha meM bhagavAna pArzvanAtha ke 50 paTTadharoM kA itihAsa likhA gayA hai ataH yahA~ para 50 paTTadharoM kA saMkSipta se koSTaka meM varNana *
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adarza priMTiMga presa, kesaragaMja, ajamera /