Book Title: Agam 15 Upang 04 Pragnapana Sutra Part 03 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006348/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JAPANA PRAGNA) Dalabalar SHRI PA NA SUTRA PART : 03 El usuly-11 21:40-03 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AN jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAjaviracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkataM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam // zrI-prajJApanAsUtram // (tRtIyo bhAgaH) niyojakaH saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI mahArAjaH LORONGORONANONOOONOPORODOS prakAzakaH dAmanagaranivAsi-zreSTizrIjagajIvanadAsa ratanazIbhAI pradatta-dravyasAhAyyena a. bhA. zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukha zreSThi__ zrIzAntilAla maGgaladAsamAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa IsavIsan prathama-AvRttiH prati 1200 vIra-saMvat 2503 vikrama saMvat 2033 mUlyam-rU0 40-00 CDYO ARIYAN SWASON 4. . HA Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maLavAnuM ThekANuM : zrI sa... sthAnavAsI jainazAddhAra samiti, hai. areDiyA // 2 // 3, saTa, (saurASTra) Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // 4 harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tattva isase pAyagA / hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // bhUkhya 3.40-00 . prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvat 2503 vibha. savat 2073 IsavIsana 1977 : mudra: maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA reDa, amadAvAda, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suzrAvaka jagajIvanadAsabhAI ratanazIbhAInuM jIvana caritra saurASTramAM Avela vaDodarA rAjyanA-dAmanagara gAmamAM dharmaparAyaNa bagaDiyA vaMzanA dhagrahI kaDhadharmo evA ratanazIbhAI nAmanA eka sadagRhastha rahetAM hatAM teo ghaNuMja saraLa prakRtinAM hatAM ane dharmamaya jIvana gALavAM bAhya kaMpacathIrahita evA dAmanagaramAM vANijyavRttithI pitAnA kuTuMbane nirvAha-calAvatAM hatA. temanI dharmaparAyaNa vRttine laI teo sAdhu saMta mahAtmA-tapasvI munionA samAgamamAM avAranavAra AvatAM rahetAM ane temanI vaiyAvaca karavAmAM hamezAM tatpara rahetA. temaNe sva. pU0-hIrAcaMdajI ma. sA. nI preraNAthI meTI uMmare pratikramaNa kaMThastha-karela ane vyAvahArika jaMjALa ochI karI lagabhaga Akhe-divasa upAzraye rahI sAmAyika pratikramaNa upavAsa, pauSadha vigere karatAM rahetAM vyAvahArika rIte te vakhatanA vaDodarA rAjyamAM amarelI prAMtamAM sezana kaeNrTamAM teo be varSa mATe purara tarIkenImAyelA. AvA dharmaparAyaNa ratanazIbhAInA dharmapatnI mIThIbAI paNa saraLa svabhAvI ane dharmaparAyaNa hatA. temane moTI uMmare pratikramaNa zIkhavAnI vRtti jagatAM, nAnI uMmara jagajIvanabhAI e mukhapATha ApI pratikramaNa zIkhavADeluM te kAyama ca vihAra pirasI tathA sArI tapazcaryA karatAM ane bhadrika prakRtinA hatA. AvA susaMskArI ane dharmAnurAgI mAtApitAne tyAM jagajIvanadAsabhAIne janma saMvata 196mAM thayele kahyuM che ke jIvInAM zrImatAM je yojAmroDaminAya che dharmayukta ane pavitra jIvana jIvanAra ane nIti parAyaNa-zrImaMtene tyAM divyAtmAne janma thAya che. temane bAhAkAla saMskArI mAtApitAnI chatra chAyAmAM ghaNuM ja AnaMda ane sukhapUrvaka vItela ane gya uMmare pahoMcatA saMtAnamAM egya susaMskAre daDha thavA temaja vyAvahArika rIte paNa upayogI thAya e hetuthI abhyAsa mATe zALAmAM dAkhala karela zALAmAM teo abhyAsamAM hameza AgaLa paDatA rahetA. abhyAsamAM temanI nipuNatA joI mAtApitAe, teo dhArmika kAryamAM paNa nipuNa bane te mATe temane jaina zALAmAM mUkelAM temaNe sAmAyika, pratikramaNa, cha kAyanA bela, navatatvavigere zIkhelAM AvI rIte bAlyakAlathI ja mAtApitAe dharmabIjanuM siMcana karavAthI te uttarottara vadhatuM gayuM ane temaNe aneka munirAje, mahAsatione samAgama karI temAM dhArmika graMthanuM vAcana karI dhArmikajJAna vadhAryuM te hajI paNa cAlu ja che. hAlamAM ja temaNe uttarAdhyayanasUtranA batrIsa prAdhyayane kaMThastha-karela che. uMmare pahoMcatA jagajIvanabhAInA dharmaparAyaNa-mAtApitAe dharmaparAyaNa evA, je kuMvarabena sAthe temanA lagna karAvyAM je kuMvarabena paNa dharmanA susaMskAthI saMskAravALA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hatAM, temAM zvasuragRhe paNa sau dharmanA raMgathI raMgAyela maLavAthI temanI dharmaparAyaNatA vadhu dRDha thatI rahI. ane gRhakAnI sabhALa rAkhavA-uparAMta temaNe sAmAyika, pratikramaNa, cha kAyanA kheAla, navatatva theAkaDA tathA uttarAdhyayananAM khavIsa adhyayana vigere kaThastha karelAM che. jagajIvanabhAIne cAra bhAIe ane e eneA hatAM te paNa dareka rIte sukhI samRddha ane dharma parAyaNu che. jagajIvanabhAI ne cAra putro ane be putrIo che. cAra putrA tathA meTI putrIne paraNAvela che. temanI nArnI putrI nirmULA ene phakta 12 varSoMnI umare khA. mra viSi pUjya-lIlAvatI khAI ma. sa. pAse 2021nA dAmanagara cArtumAsa-vakhate maryAdita brahmaca`trata aMgIkAra kareluM ane eTAda soMpradAyanA pU. munirAja khA. bra. navInacaMdrajI ma. sA. vigere zeSakALa padhAratAM seALa varSanI uMmare AjIvana vrata dhra, khA nuM aMgIkAra karela che. nAnI putrInI AvI ucca bhAvanAe mAtA pitAnA ucca dhArmika saMskArA ane sa'tasatIjIonI vaiyAvaccane AbhArI che. nirmaLAM enanA dhAmika abhyAsa ghaNe sAre che. ane ema. e. nA prathama varSI sudhInA temaNe abhyAsa karela che. teo sAmAjika kSetramAM ane heneAnI pravRttimAM sAro rasa le che. saMvata 1998mAM spa. pu. zrI gabulAlajI ma. sA. nA-dAmanagara cAturmAsa vakhate jagajIvanadAsabhAie khAravratA tathA ghaNA tA niyamA grahaNa karelAM-jevAM ke-hindustAna bahAra javu' nahI'-paradezI ke mIlanuM kApaDa paheravu' nahI' temaja dhanadhAnya, makAna, khetI, ane rokaDa rakamanI paNa maryAdA-mAMdhelI. ane rokaDA nANAnI maryAdA cAra varSamAM ja purI thai gayelI. pU. zrI gabhulAlajI ma. sA. e. dAmanagaranA zAstrajJa-sva. zeTha zrI dAmeAdarabhAIne vAta karelI ke mevADamAM bA. bra. pU. AcArya zrI ghAsIlAlajI ma. sA. khatrIsa AgamAnA jANakAra che. temaja teme leAkabhAgyabhASAmAM Agama batrIsI taiyAra karI zake tevA sama che.--ne uparathI pUjyazrIne vinaMtI karavAthI saMvata 2000nA cAturmAMsa dAmanagaramAM karavA pUjyazrI e sa'mati ApavAthI te cAturmAMsa dAmanagara thayela cAturmAsa daramiyAna tapasvI muni zrI madanalAlajI ma. sA. tathA muni zrI mAMgIlAla ma. sA. 71 upavAsa karelAM temanA pAraNAnA prasaMga dhaNA ja bhavya rIte ujavAyA ane te pachI Agama khatrIsInI TIkAe ane bhASAMtarA karavAnI zubha zaruAta dAmanagaranAM ma`gaLamaya AMgaNethI Ara'bhAI, temaja zAstronA kAryamAM pU. ma. nA sahAyaka paMDitAne kharcanI, rahevAnI vigere suvidhAo jagajIvanadAsabhAI e zrI saMghane sahakAra meLavI karAvI ApelI. cAturmAMsa dAmanagara mATe abhUtapUrva hatA. saMvata-2008mAM pU. zrI kAzIbAI svAminA dAmanagaranA cAturmAsa vakhate-zrI jagajIvanabhAIe AjIvana brahmacarya vrata aMgIkAra karela. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMvata 2016thI traNa varSa mATe zrI jagajIvanabhAI--nivRtti nivAsa vaDiyAnA sva. zrAvaka zrI jeThAbhAI rUpANI sva. mu.-jhaveracaMda bApA kAmadAra sva. rAva sAheba maNIbhAI tathA sva. ThAkarazI bApAnI sAthe rahyA, ne pitAne abhyAsa vadhAryo. A samayathI pote vyApAramAMthI taddana nivRtti lIdhI. hAla temanA suputra bheLA rahI saMyukta vahIvaTa calAve che. A arasAmAM mAravADamAM virAjIta bA.bra. paMDitaratna bahuzruta pRjya samarathamalajI ma. sA. nA darzanArthe saparivAra gayA, ane teozrInA suparicayathI temane ghaNe harSa thaye. ane temane paricaya thayA pachI teozrInI gyatA vi. saMbaMdhI rAjakoTanA dharmaparAyaNa saddagRhastha durlabhajIbhAI vIrANIne-vAta karavAthI durlabhajIbhAInI utkRSTa IcchAne laI pu. zrI samarathamalajI ma. sA. ne cAturmAsa saurASTramAM prathama rAjakeTamAM ane bAdamAM dAmanagaramAM thayela. dAmanagara pU. samarathamalajI ma. sA nA cAturmAsa daramiyAna temanA darzanArthe dUra dUrathI AvatA aneka sajjanenI sevAne lAbha zrI jagajIvanabhAInI preraNAthI dAmanagara zrI saMghane maLe. pU. AcAryavarya zAstroddhAraka zrI ghAsIlAlajI ma. sA. dvArA cAlatA Agama prakAzananA kAryanA prAraMbhathI ja zrI jagajIvanadAsabhAIe tana, mana, dhanathI sahakAra Apela che. ane te mArgane anusarI temanA suputro paNa anusaraze ja sva. pU. ghAsIlAlajI-ma. sA. pratye teone ananya pUjyabhAva hatuM ane che. A rIte dAmanagara kSetra saMpradAyavAdathI taddana alIta rahela che. te ghaNuM ja harSane viSaya che. zrI jagajIvanabhAIne jaina dharma pratye bAlyakALathI ja daDha zraddhA hoI kaI mithyAtvanuM sevana nahIM. temaja savAra-sAMja niyamita pratikamaNa vihAra nekArazI, cauda niyamanI dhAraNuM vigere cAlu ja che. - A rIte parivAra saMbaMdhI vyAvahArika kAryathI nivRta thaI zrI jagajIvanarAmabhAI tathA jekuMvarabena ubhaya daMpati pitAnA putra putravadhuo ane parivAranI pUrNa anukULatAne laI dharmasaMskArothI raMgAI pitAnA jIvanane saMpUrNa saphaLa ane dhanya banAvavA pUrNa rIte dharmakriyAnuM ArAdhana karI sukhapUrvaka jIvana vItAvI rahyA che. AvI dharmaparAyaNa vyaktinuM AtmakalyANa thAya emAM kaI saMdeDa ke Azcarya jevuM nathI. pitAnI ucca bhAvanAne anusarI temanA suputroe A zAstroddhAranA kAryane sakriya sahakAra ApavAnI uddezathI hAlamAM prasiddha thatAM prajJApanA sUtranA trIjA bhAganA prakAzanAthe rUA. 500 nI udAra sakhAvata karela che. je zAstroddhAra samitie sAbhAra svIkArI prajJApanA sUtranA A trIjA bhAganuM prakAzana temanI sahAyatAthI karela che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAta:kAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM ta taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukamAGka Mrm prajJApanA sUtra bhA. 3 kI viSayAnukramaNikA viSaya sAtavAM ucchvAsapada nairayikAdikoM ke ucchvAsaniHzvAsakA nirUpaNa AThavAM saMjJApada saMjJApaDakA nirUpaNa 32-51 navAM yonipada yonipadakA nirUpaNa 52-66 yoni vizeSakA nirUpaNa 67-80 manuSyayonivizeSa kA nirUpaNa 81-84 dasavAM caramAcaramapada caramAcaramatvakA nirUpaNa 85-94 caramAcaramAdi ke alpabahukkA nirUpaNa 95-100 aloka Adi ke caramAcarama ke alpa bahutva kA nirUpaNa 101-111 paramANu Adi ke caramAcaramatva kA nirUpaNa- 112-119 dvipradezI skaMdha ke caranAcaramatvakA nirUpaNa 120-173 saMsthAnakA nirUpaNa 174-204 jIvAdi ke caramAcaramakA nirUpaNa 205-231 gyArahavAM bhASApada bhASApadakA nirUpaNa 232-272 vacanavizeSakA nirUpaNa 273-293 bhASAke kAraNAdikA nirUpaNa 294-320 jIva ke bhASakapanekA kathana 321-327 bhASA jAta bhASA ke prakAra kA kathana 328-335 bhASA dravyagrahaNa kA nirUpaNa nairayikoM ke bhASAdradhya grahaNakA nirUpaNa 392-399 242424 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA dravya ke nisarjana kA nirUpaNa 399-4.5 vacana ke svarUpa kA nirUpaNa 406-410 bhASA ke bheda vizeSa kA kathana 411-415 bArahavAM zarIra pada zarIra ke prakAroM kA nirUpaNa 416-424 audArikAdi zarIra vizeSa kA nirUpaNa 425-446 nArakAdi ko ke audArikAdizarIroM kA nirUpaga 447-455 asurakumAra Adi koM ke audArikAdi zarIra kA nirUpaNa 456-461 pRthvIkAyikAdi ko ke audArikAdi zarIra kA nirUpaNa 462-474 pratara pUraNa kA nirUpaNa 475-502 terahavAM pariNAmapada pariNamana ke svarUpa kA nirUpaNa 503-511 gati pariNAmAdi kA nirUpaNa 512-537 ajIva pariNAmakA kathana 538-551 caudahavAM kaSAyapada kaSAyoM ke svarUpakA kathana 552-561 krodhakaSAya ke vizeSabhedoM kA kathana 562-577 paMdrahavAM indriyapada viSayArtha saMgraha 578-580 indriyoM ke svarUpa kA kathana 581-588 indriyoM ke avagAhanakA nirUpaNa 589-602 nairayikAdi ke indriya Adi kA nirUpaNa 603-626 spRSTa dvAra kA nirUpaNa 627-632 indriyoM ke viSaya parimANa kA nirUpaNa 633-641 anagArAdi viSayasaMbaMdhI kathana 642-660 pratibimba viSayaka nirUpaNa 661-664 aDhatIndriya viSayaka kathana kA nirUpaNa 665-683 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684-686 687-102 703-717 718-790 791-805 paMdraha padakA dUsarA uddezA dUsare uddezArtha saMgraha gAthA kA nirUpaNa indriyopacaya saMbaMdhI kathana indriya ke avAyAdi kA nirUpaNa indriyAdi kA nirUpaNam bhAvendriya kA nirUpaNa solahavAM pada prayogaparimANa kA nirUpaNa jIva prayoga kA nirUpaNa jIva prayoga meM vikasaMyoga kA nirUpaNa jIva prayoga meM catuSka saMyoga kA nirUpaNa gatiprapAta kA nirUpaNa siddha kSetropapAtAdi kA nirUpaNa 806-815 816-854 855-873 874-886 887-900 901-939 samApta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI vItarAgAya namaH zrIjainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla mahArAja ciracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam // zrI - prajJApanAsUtram // (tRtIyo bhAga) saptamamucchvAsapadaM prArabhyate mUlam - neraiyANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ? goyamA ! satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA, asurakumArANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattavahaM thovANaM, ukkoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti, nAgakumArANaM bhaMte! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattaNheM thovANaM, ukkoseNaM muhuttapuhuttassa, evaM jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA, goyamA ! vemAyAe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA, evaM jAva maNUsA, vANamaMtarA jahA nAgakumArA, joisiyANaM bhaMte! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM muhuttaputtassa, ukkoseNa vi muhuttapuhuttassa jAva nIsasaMti vA, vemANiyANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahapaNeNaM 'muhuttapuhuttassa ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, sohammadevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNaM donhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA IsANagadevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva " 50 1 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nIsasaMti vA goyamA ! jahaNeNaM sAtiregassa muhuttapuhuttassa ukko seNaM sAtiregANaM donhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, sarNakumAradevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM donhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, mAhiMdagadevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA? goyamA ! japaNeNaM sAiregaM dopahaM pakkhANaM ukkoseNaM sAiregaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA vaMbhalogadevANaM maMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM sattaNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM dasavahaM pakkhANaM jAva, nIsasaMti vA, laMtagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA / jahaNeNaM dahaM pakkhANaM ukkoseNaM caudasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, mahAsukkadevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM caudasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattarasaNDaM pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA, sahassAragadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattarasahaM pakkhANaM ukko seNaM aTThArasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti bA, ANayadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasahaM pakkhANaM, ukkoseNaM egUNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, pANayadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egUNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM vIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, AraNadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaodj vIsA pakhANaM ukkoseNaM egavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, accuyadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNaM egavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM vAvIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA, hiTTima hiTTima vijagadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 3 vA? goyamA ! jahaNaNeNaM bAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, hiTimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM tevIsAe pakkhANaM ukkoseNaM caunIsAe pakkhAgaM, jAva nIsasaMti vA, hiTrimauvarimagevijaga devANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM cauvIsAe phakkhANaM, ukkoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, majjhima hiTimagevijaga devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA! jahaNeNaM paNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM chaThavIsAe pakkhANaM jAva nIsa. saMti vA, manjhimamajjhimagevijjaga devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA! jahapaNeNaM chavvIsAe pavakhANaM, ukkoseNaM sattAvI. sAe pakkhANaM jAva nIlasaMti vA, majjhimauvarimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlasla jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNaNeNaM sattAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, uvarimaheTrimagevijaga devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA! jahaNNeNaM aTThAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egUNatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, uvarimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egUNatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, uvarimauvarimagevijagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM tIsAe pakkhANaM, ukoseNaM ekatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, vijayavaijayaMtajayaMtaaparAjiyavimANesu devANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM ekatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA, savvaTugasiddhadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, iti paNNavaNAe sattamaM UsAsapayaM samattaM ||suu0 1 // chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vA, niHzvasanti vA ? gautama ! satataM satatameva Ananti vA prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA, asurakumArAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA prANanti vA, ucchrasanti vA, niHzvasanti cA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM stokAnAm , utkRSTena sAtirekasya pakSasyAnanti vA yAvat niHzvasanti vA, nAgakumArAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM stokAnAm utkRSTena muhUrttapRthaktvasya, evaM yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! sAtavAM ucchvAsapada zabdArtha-(neraiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA) he bhagavan ! nAraka kitane kAla se ucchvAsa lete evaM niHzvAsa lete haiM ? (UsasaMti vA nIsasaMti vA ?) UMcA zvAsa aura nIcA zvAsa lete haiM ? (goyamA ! satataM saMtayA meva ANamaMti vA pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?) he gautama ! sadA-sarvadA hI ucchvAsa aura nizvAsa lete rahate haiN| (asurakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA, UsasaMti bA, nIsasaMti vA ?) he bhagavana ! asurakumAra kitane kAla se ucchvAsa lete aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) he gautama ! jaghanya se sAta stoka meM (ukoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti) utkRSTa sAtireka eka pakSa meM ucchvAsa aura nizvAsa lete haiN| (nAgakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA nisasati ?) he bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla se ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahANeNaM sattaNhaM thovANaM) jaghanya sAta stoka meM (ukkoseNaM sAtamuM ucalDravAsa yada __zahA--(neraipANaM bhaMte ! kevai kAlassa ANamaMti vA pANamaMtivA) he mAvan ! nA24 sean su pAsa se che tama nivAsa se che ? (UsasaMti vA nIsasaMti vA ?) 2vAsa mana nIvAsa se che ? (goyamA ! satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA' usasaMti vA, nIsasaMti vA ?) 8 gautama ! saha-sa! 04 pAsa mane mipAsa khetA ra cha (asurakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?) bhagavAn ! sasurazubhAra 48mANe zvAsa se che bhane nivAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) OM gautama ! dhanya sAta stamA (ukkoseNa sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti bA) Bre sAti24 pakSamA ulyAsa mane nivAsa se che. (nAgakumArANaM bhaMte ! kevai kAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsa. saMti vA ) 3 mAvan ! nAmA2 ||nne pAsa mane nivAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) 3 gautama ! dhanya sAta stamai (ukoseNaM muhattapuhuttassa) zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam kiyatkAlasya AnantivA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! vimAtrayA Ananti vA yAvat niHzvasanti vA, evaM yAvat manuSyAH, vAnavyantarAH yathA nAgakumArAH, jyotiSkAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA? gautama ! jaghanyena muhUrta pRthaktvasya, utkRSTenApi muhUrttapRthaktvasya yAvat tiHzvasanti vA vaimAnikAH khalu bhadanta ! ferent Ananti bA yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena muhUrta pRthaktvasya, muhuttapuhuttassa) utkRSTa muhUrtta pRthaktva meM (eva jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka kahanA cAhie / (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! pRthvIkAyika kitane kAla meM ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! vemAyAe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! vimAtrA aniyata kAla se ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM, ( evaM jAva maNUsA) isI prakAra yAvat manuSya ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) vAnavyantara nAgakumAroM ke samAna / " ( joisiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? ) he bhavan ! jyotiSka deva kitane kAla meM zvAsa - ucchvAsa lete haiM ? ( goyamA ! jahaNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNa vi muhuttapuha sassa) he gautama ! jaghanya muhUrta pRthaktva, utkRSTa bhI muhUrttapRthaktva (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa lete haiM / (vemANiyANaM bhaMte! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti bA ?) he bhagavan ! vaimAnika deva kitane kAla meM ucchvAsa - nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! utsRSTaM bhuhUrta pRtha4tvabhAM ( evaM jAva thaNiyakumArANaM) me 4 are stanitakumArI sudhI ahevu leha me. ( puDhavi koiyANaM bhaMte! kevai kAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! pRthvI aTilA ANe ucchvAsa bhane nizvAsa se che ? (goyamA ! bemAyAe AmaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he gautama! vibhAtrA aniyata aNathI tucchravAsa ane nizvAsa se che ( evaM jAva maNUssA ) 4 prahAre yAvat bhanuSya ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) pAna - vyantara nAgabhAranI samAna ( joisiyANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! jyotiSNu deva sA mAM zvAsa-ucchvAsa se che ? (goyamA ! jahaNeNaM muhuttapuhuttassa kose va muttapuhutta (sa) he gautama! jaghanya muhUta pRthakatva utkRSTa paNa muhU pRthaBa (jAva nIMsasaMti) yAvat nizvAsa se che (vemANiyANaM bhaMte! kevaiyakAlarasa ANamaMtiyA, jAva nIsasaMti vA ) he bhagavan ! vaibhAniGa heve| DeMTalA bhaNabhAM ucchUvAsa bhane ni:zvAsa se che ? (goyamA ! jahaNaNeNaM muhutta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre utkRSTena trayastriMzataH pakSANAM yAvat ni|shvsnti vA, saudharmadevAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena muhUrtapRthaktvasya utkRSTena dvayoH pakSayoH yAvat niHzvasanti vA, IzAnakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvapsanti vA ? gautama ! jaghanyena sAtirekasya muhartapRthaktvasya, utkRSTena sAtirekayo dvayoH pakSayoH yAvat-niHzvasanti cA, sanatkumAradevAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya Ananti vA yAvat-niHzvasanti vA ? gautama ? jaghanyena dvayoH pakSayoH utkRSTena saptAnAM pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, mAhendradevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlatpa Ananti jahaNNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAca nIsasaMti ?) he he gautama ! jaghanya muhUrtapRthaktva meM, utkRSTa tettIsa pakSa meM yAvat nizvAsa lete haiM __(sohammagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAya nIsasaMti ?) he bhagavan ! saudharma kalpa ke deva kitane kAla meM zvAsa-ucchvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahANeNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM doNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya muhUrtapRthaktva meM, utkRSTa do pakhavADoM meM yAvat nizvAsa lete haiM, (IsANagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti yA jAva nIsasaMtiyA?) IzAna kalpa ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM zvAsa-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregassa muhattapuhuttassa, ukkoseNaM sAtiregANaM doNhaM pakkhANaM) he gautama ! jaghanya sAtireka arthAt kucha adhika muhata pRthaktva meM, utkRSTa sAtireka do pakhavADoM meM (jAva nIsataMti vA) yAvat nizvAsa lete haiM (saNaMkumAradevANaM bhaMte ! keyaiyakAlasta ANamaMti vA jAya nIsasaMti vA ? he bhagavan ! sanatkumAra deva kitane kAla meM zvAsa-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA ! puhattassa ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! dhanyathI muhUta pRthapabhai ane utkRSTathI tetrIsa pakSamAM nizvAsa le che. (sohammagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti va!?) he mApana ! saudharma 485nA heve| DeTA mAM zvAsa-2vAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM muhutta pahattassa ukkoseNaM doNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) 3 gautama! dhanyathI bhuta pRthatvamA ane utkRSTa be pakhavADiyAmAM yAvat nizvAsa le che. (IsANadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlapsa ANamaMti yA jAva nIMsasaMti vA ?) he mAn! zAna hai ean mbhA sa-zvAsa se che 1 (goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregasta muhattapuhuttassa ukoseNaM sAMtiregANaM doNhaM pakkhArNa) , gautama! dhanyathI sAti24 arthAt 4 padhAre bhuta thatyamA mana aSTathI sAti34 me 5vADiyAmA (jAva nIsasaMti vA) yAvat nizvAsa le che. (sANakumAradevANaM maMte ! kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! sanatabhAra vaTA mAM pAsa-2vAsa se che? (goyamA ! jaNeNaM doNhaM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam vA yAvat-niHzvasanti vA ? gautama ! jayanyena sAtirekayo dvayoH pakSayoH, utkRSTena sAtirekANAM saptAnAM pakSANAm yAvat niHzvaptanti vA, brahmalokadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM pakSANAm utkRSTena dazAnAM pakSANAm , yAvat niHzvasanti vA, lAntakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena dazAnAM pakSANAm , utkRSTena catujahaNNeNaM doNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM) he gautama ! jaghanya do pakSoM meM, utkRSTa sAta pakSoM meM (jAva nIsa saMti) yAvat nizvAsa lete haiM (mAhidagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasati vA ?) he bhagavan ! mAhendrakalpa ke deva kitane kAla meM zvAsa-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaeNaNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya sAtireka do pakSoM meM, utkRSTa sAtireka sAta pakSoM meM zvAsocchvAsa lete haiM (baMbhalogadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! brahmaloka kalpa ke deva kitane kAla meM zvAsocchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM dasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMni vA) he gautama ! jaghanya sAta pakSoM meM, utkRSTa daza pakSoM meM vAvat nizvAsa lete haiM (laMtagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! lAntaka pakkhANaM, ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM) gautama ! dhanya me. pakSAmA utkRSTa sAta pakSAmA (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa se che (mAhiMdaga devANaM bhaMte ! kekaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) 3 masapan ! bhAundra 465nA tu sA mAM pAsa vAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM sAiregaM sattaNhaM jAva nIsasaMti vA?) bhavan ! bhaDandra 485nA va 8 mA pAsa-nizvAsa 2vAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM sAIregaM doNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sAireMge sattaNhaM pakkhANaM jova nIsasaMti vA) 3 gautama ! 45nya sAtireka be pakSemAM, utkRSTa sAtireka sAta pakSemAM zvAsa-ucchavAsa le che. (baMbhalogadebANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA 1) bhagavan ! brahmA 485nA TA mAM zvAsa-2521Asa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM dasaNhaM; jAva nIsasaMti vA ?) 3 gautama ! dhanya sAta pakSAmA utkRSTa dasa pakSethAM yAvat nizvAsa le che (laMtagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa oNamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) 3 gautama ! sAnta heva // mAM yAvat zvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasaNhaM pakkhANaM ukko seNaM caudasaNhaM pakkhANa jAva nIsasaMti) 3 gautama ! dhanya 62 pakSamA, kRSTa yauha pakSamAM yAvat nizvAsa le che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 prajJApanAsUtre 9 dezAnAM pakSANAm yAvat niHzvasanti vA mahAzukradevAH khalu bhadanta ! kiyatphAlasya Ananti vA yAvat - nizvasanti vA, gautama ! jaghanyena caturdazAnAM pakSANAm utkRSTena saptadazAnAM pakSANAm yAvat- niHzvasanti vA, sahasrAradevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA? gautama ! jaghanyena saptadazAnAM cakSANAm utkRSTena aSTAdazAnI pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, AnatadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena aSTAdazAnAM pakSANAm, utkRSTena ekonaviMzateH pakSANAM yAvatniHzvasanti vA prANatadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA? gautama ! deva kitane kAla meM yAvat zvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM dasahaM pakkhANaM ukkoseNaM caudasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya daza pakSoM meM, utkRSTa caudaha pakSoM meM yAvat niHzvAsa lete haiM ( mahAsukkadevANaM bhaMte ! kevahakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! mahAzukra kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (govamA ! jahaNNeNaM caudasaNhaM pakkhANaM ukko seNaM sattara saNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya caudaha pakSa meM, utkRSTa sattaraha pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (sahassAragadevANaM bhaMte ! haskAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! sahasrArakalpa ke deva kitane kAla meM ucchvAsa yAvat nizvAsa lete haiM ? ( goyamA ! jahaNNeNaM sattarasahaM pakkhANaM ukkoMseNaM aTThArasaNDaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya sattaraha pakSoM meM, utkRSTa aThAraha pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (ANaya devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ) he bhagavan ! Anata kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (govamA ! jahaNNeNaM aTThArasahaM pakkhANaM, ukkoseNaM egUNavIsAe pakkhANaM jAva nisasaMti vA ? ) he (mahAka devANaM bhaMte! kevaiya kAlarasa ANamaMti vA jAva nIsasaMti ?) he bhagavan ! bhaDDAzu nA deva DeTA amAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! javaNeNaM caudasaha pakkhANaM, ukkoserNa sattarasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama! dhanya yau pakSeAmAM, utkRSTa sattara pakSamAM yAvat nizvAsa le che ( sahassAraga devANaM bhaMte! kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ) r3e laga - van ! sahusAra mudanA deva DeMTalA ANabhAM cchUvAsa yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNe sattarasaha pakkhANaM ukkoseNaM aTThArasaha pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya sattara pakSeAmAM, utkRSTa aDhAra pakSeAmAM yAvat nizvAsa le che ( ANayadevANaM bhaMte! kevaiyakAlassa ANamaMti jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! mAnata muhapanA deva DeTA aNabhAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNaNaM aTThArasaha pakkhANaM, ukkoseNaM egUNavIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA ) he gautama! dhanya madAra pakSAmAM, utkRSTa ogaNIsa pakSAmAM yAvat nizvAsa le che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam jaghanyena ekonaviMzateH pakSANAm , utkRSTena viMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, AraNadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena viMzate: pakSANAm , utkRSTena ekaviMzateH pakSANAM yAvat-niHzvasanti vA, acyutadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvata niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena ekaviMzate pakSANAm , utkRSTena dvAviMzataH pakSANAm yAvat-niHzvasanti vA, adhastanAdhastanauveyakadevAH khalu bhadanta ! gautama ! jaghanya aThAraha pakSa meM, utkRSTa unnIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (pANayadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! prANatakalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM vIsAe pakkhANaM) he gautama ! jaghanya unnIsa pakSoM meM, utkRSTa vIsa pakSoM meM (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa lete haiM (AraNadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! AraNakalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM vIsAe pakkhANaM, ukkoleNaM egavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti ?) hai gautama ! jaghanya vIsa pakSoM meM utkRSTa ikkIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (accuyadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! acyuta kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jaghaNNeNaM egavIsAe pakkhANaM ukoseNaM bAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya ikIsa pakSoM meM, utkRSTa bAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (hihimahiTimagevijaga (pANayadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) hai sAvan ! prAta panA va 8 mAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsAe pakkhANaM ukkoseNaM vIsAe pakkhANaM) gautama ! dhanya mAgaNIsa pakSImA aSTa vIsa pakSomAM (jAva nIsasa ti) yAvat nizvAsa se che (AraNadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) 3 mAvan ! 2 / 291 485n| vaTA mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM vIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egavIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti ?) 3 gautama ! dhanya vIsa pakSomAM, GTa mevIsa pakSomAM yAvatu nizvAsa le che (accuyadevANaM kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) 3 lAvan ! acyuta 485nA hai 2 / mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeja egavIsAe pakkhANaM, jAva ukkoseNaM vAvIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA ?) gautama! dhanya mevIsa pakSobhI, utkRSTa bAvIsa pakSomAM yAvat nizvAsa le che (hidvimahidvimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA) adhastana A4stana avey4|| heva, bhagavan 8 // mAM yAvata nivAsa se che ? (goyamo ! jahaNNeNaM pra02 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena dvAviMzateH pakSANAm, utkRSTena trayoviMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, adhastanamadhyamagraiveyakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena trayoviMzateH pakSANAm, utkRSTena caturviMzate: : pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, adhastanoparimagraiveyakAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti bA ? gautama ! jaghanyena caturviMzateH pakSANAm, utkRSTena paJcaviMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA madhyamAdhastana graiveyakAH khalu devAH bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA, gautama ! jaghanyena paJcaviMzateH pakSANAm . utkRSTena SaDdevA bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) adhastana - adhastana graiveyaka ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? ( goMyamA ! jahaNeNaM bAvIsa pakkhANaM, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ) he gautama! jaghanya bAIsa pakSoM meM, utkRSTa teIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (himamajjhimagecijjagadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! adhastana madhyamagraiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNaNaM tevIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM caDavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ) he gautama! jaghanya teIsa pakSoM meM, utkRSTa cauvIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (himavarimavijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! adhastanagraiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM caDavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva saMti vA ? ) he gautama ! jaghanya cauvIsa pakSoM meM, utkRSTa paccIsa pakSoM meM, yAvat nizvAsa lete haiM (majjhimahaTThimagevijjagadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva araare rare, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasati vA ) he gautama! dhanya khAvIsa pakSomAM, utkRSTa tevIsa pakSomAM yAvat nizvAsa le che (hiTTimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte! kevaiyakAlassa jAva nImasaMti vA ? ) he bhagavan ! zmadhastana madhyama rthaiveyaJjanA deva DeMTalA aNamAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNeNaM tevIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM cavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ) gautama ! jaghanya tevIsa pakSeAmAM, utkRSTa cArvIsa pakSeAmAM yAvat nizvAsa le che, (hiTThimajvarimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! adhastana upastina graiveya deva DeMTalA aNamAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNaNeNaM cavIsa pakkhANaM, ukkoseNaM, paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ) he gautama! dhanya cAvIsa pakSeAmAM, utkRSTa pacIsa pakSeAmAM yAvat nizvAsa le che 10 (majjhimahiTThimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! adhyabha adhastana graiveyanA heva DeTA mAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchavAsanizvAsanirUpaNam viMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, madhyamamadhyamagraiveyakAH devAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena paDUviMzateH pakSANAm , utkRSTena saptavizateH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, madhyamoparimauveyakAH khalu bhadanta ! devAH kiyakAlasya thAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptaviMzateH pakSANAm , utkRSTena aSTAviMzateH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, uparimAdhastanauveyakAH khalu devAH bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena aSTAviMzateH pakSANAm , utkRSTena nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! madhyama-adhastanapraiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsAe pakkhANaM, ukkoserNa chanvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya paccIsa pakSo meM, utkRSTa chanvIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (majjhimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! madhyamamadhyamaveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goMyamA ! jahaNNaNaM chaThavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM sattAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya chabbIsa pakSoM meM, utkRSTa sattAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (majjhimauvarimagevijagadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? (madhyamauparitanagreveyaka ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM (goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya sattAIsa pakSoM meM, utkRSTa aTThAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (uvarimaheTTimagevijjagadevANaM bhate! kevaDakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! uparitana-adhastanagreveyaka ke deva paNavIsAe pakkhANaM ukkoseNaM chavvIMsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) gautama nyathA 5cyAsa pakSomAM ane utkRSTathI chavvIsa pakSamAM yAvat nizvAsa le che. _ (majjhimamajjJimagevijjadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) 3 mAna! madhyama-madhyama aveyanA heva da mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM chabbIsAe pakkhANa, ukkoseNa, sattAvIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) he gautama ! dhanya chavIsa pakSeAmAM, utkRSTa sattAvIsa pakSamAM yAvat nisvAsa le che __ (majjJimavarimagevijjagadevANaM bhane ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA) madhyama 52. tana aveyanA he lagavan ! DeTA mAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNa sattAvIsAe pakkhANa, ukkoseNa aTThAvIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama ! dhanya sattAvIsa pakSeAmAM, utkRSTa aThAvIsa pakSeAmAM yAvat nizvAsa le che (uvarimahedvimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA) sAna! paritana-mastana aveyanA he 88 // mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jaha zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 prajJApanAsUtre ekonatriMzataH : pakSANAm yAvat niHzvasanti vA uparimamadhyamagraiveyakAH devAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA, gautama ! jaghanyena ekonatriMzataH pakSANAm utkRSTena triMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA uparimoparimagraiveyakAH devAH khalu bhadanta ! kiyat kAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena triMzataH pakSANAm, utkRSTena ekatriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, vijayavaijayantajayantAparAjitavimAneSu devAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA? gautama ! jaghanyena ekatriMzataH pakSANAm utkRSTena kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egUNatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya aTThAIsa pakSoM meM, utkRSTa unatIsa pakSoM meM, yAvat nizvAsa lete haiM (uvarima majjhimagevijjagadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! uparitanamadhyama graiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM egUNatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya unatIsa pakSoM meM, utkRSTa tIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete hai ( ucarimauvarimagevijagadevANaM bhate ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! uparitanauparitanacaiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM tIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM ekatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA 1) he gautama ! jaghanya tIsa pakSoM meM, utkRSTa ekatIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (vijayavejayaMtajayaMta aparAjita vimANesu devANaM bhaMte! kevaikAlarasa jAva nIsasaMti ?) he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? NaM aTThAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNa egUNatIsAe pakkhANaM jAba nIsasaMti vA ) se gautama ! jaghanya aThAvIsa pakSAmAM, utkRSTa egaNutrosa pakSAmAM yAvat nizvAsa le che (uvarimamajjhimage vijjagadevANaM bhaMte! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he lagavan ! uparitana madhyama aveyanA heva DeTA aNabhAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNeNaM gUNatIsAe pakkhoNa, ukkoseNaM tIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA ) he gautama! dhanya AgaNatrIsa pakSamAM, utkRSTa tIsa padmAmAM yAvat nizvAsa le che (uvarimauvarima gevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlarasa jAva nIsasaMti vA ) he bhagavan ! paritana- upastina graiveya dveSa DeMTalA aNamAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNaNaM tIsA pakkhANaM, ukka seNa, ekatIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA) he gautama! dhanya tIsa pakSomAM, utkRSTa ekatrIsa pakSomAM yAt nizvAsa le che (vijayavejayantajayaMta aparAjitavimANesu devANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! vijya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita vimAnAnA deva keTalA kALamAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam trayastriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti bA, sarvArthasiddhadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! ajaghanyAnutkRSTena trayastriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti cA, iti prajJApanAyAM saptamam ucchvAsapadaM samAptam ||suu01|| TIkA-pUrva prANinAmupapAtavirahAdayaH prarUpitAH, atha nairayikAdi bhAvanotpannAnAM prANApAnaparyAptyA paryAptAnAM yathAyogyamucchvAsanizvAsakriyA virahAvirahakAlaparimANaM prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsataMti vA, nIsasaMti vA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikA khalu kiyatkAlasya, paJcamyarthe tRtIyArthe vA SaSThI vidhAnAt kiyataH kAlAta , kiyatA kAlena vA, Ananti vA ApUrvakAt 'an (goyamA ! jahaNNeNaM ekkatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya ikatIsa pakSoM meM, utkRSTa tettIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (savvaTThasiddhadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! sarvArthasiddhavimAna ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! ajaghanya-anutkRSTa tetIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (ii paNNavaNAe sattamaM UsAsapayaM samattaM) isa prakAra prajJApanA meM sAtavAM ucchavAsa pada samApta ||suu0 1 // TIkArtha-pahale prANiyoM ke upapAta, viraha Adi kI prarUpaNA kI gaI aba joM prANi nAraka Adi paryAya meM utpanna hue haiM, aura prANApAtra paryApti se paryApta haiM, ve kitane kAla ke bAda ucchvAsa nizvAsa le te haiM yaha prarUpaNA kI jAtI hai. 'an prANane' dhAtu se Ai. upasarga lagane para 'Ananti' rUpa banatA hai aura 'pra' upasarga adhika lagAne para 'prANanti rUpa siddha hotA hai| 'kiyatkAyAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekatIsAe pakkhANa ukkoseNa tettIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) 3 gautama ! dhanya trIsa pakSobhATa trAsa pakSomA yAvat nizvAsa le che (savvadRsiddhadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) 8 lagavan ! sAtha siddha vimAnanA he pahA mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! ajahaNNamaNukoseNa tettIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama ! madhanya manuSkRSTa tetrIsa pakSAmA yAvat nizvAsa se che (i i paNNavaNAe sattamaM UsAsapathaM samattaM) se prAre prajJApanAmA sAtamuM uchUpAsa pada samApta che TIkAtha-pahelA prANiyAnA upapAta, viraha AdinI prarUpaNa karAI che, have je prANI nAraka Adi paryAyamAM utpana thayA che ane prANApAna paryAptithI paryApta che teo keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che, e prarUpaNa karAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prANane' ityasmAt dhAtoH, Ananti iti rUpam , prANanti vA ? uktapadadvayArthameva paryAyAntareNAha-ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? tatra Ananti ityasya ucchavasanti ityarthaH prANAnti ityasya niHzvasanti ityarthaH, kecitu 'Ananti prANanti' iti padadvayena antaH parispharantI ucchvAsaniHzvAsakriyA ucyate ucchvasanti, niHzvasanti ityanena tu bAhyA ucchavAsanizvAsakriyA abhidhIyate ityAhuH bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA nIsasaMti vA' satatam avirahitamavyavacchinnam-satatameva-anavaratameva nairayikA Ananti vA prANanti vA, vA zabda samuccayArthakaH, nairayikANAmatiduHkhitatvena nirantaramevocchvAsaniHzvAsau pravartete, ataeva naiko'pi samayo nairayikANAmucchvAsaniHzvAsavirahakAlo bhavati, asmin prakaraNe 'Anamanti ityAdelasya ' yaha SaSThI vibhakti kA prayoga paMcamI avavA tRtIyA ke artha meM huA hai 'gautama svAmI prathama kahate haiM-bhagavan ! nArakIjIva kitane kAla se yA jitane kAla meM zvAsa lete haiM aura zvAsa choDate haiM, arthAt ucchvAsa lete haiM aura niHzvAsa choDate haiM ? yahAM 'Ananti' aura 'prANanti' ina do kriyApadoM kA aura ucchavasanti' tathA ni:zvasanti' ina donoM kriyApadoM kA samAna hI artha hai ! kintu 'koi kahate hai ki 'ananti' aura 'prANanti' kA artha antara meM sphurita hone vAlI ucchvAsa nizvAsa liyA hai aura ucchavanti tathA nizvasanti' padoM se bAhara hone vAlI kriyA samajhanI caahie| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nArakajIva sadA-sarvadA nirantara-lagAkara ucchvAsa aura nizvAsa lete rahate haiN| nAraka jIva atIva du:khi hote haiM, isa kAraNa nirantara unakA ucchvAsa-nizvAsa cAlu rahatA hai / eka bhI samaya ana prANune, dhAtuthI ADa upasarga lAgatAM "Ananti rUpa bane che 'pra' upasarga adhika lAgatA "prANanti" rUpa siddha thAya che, "kimata kAlasya e SaSThI vibhaktine prayoga paMcamI athavA tRtIyAnA arthamAM thayA che. zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavad nAraka jIva keTalA kALathI athavA keTalA kALamAM zvAsa le che, ane vizvAsa mUke che arthAt ucavAsa le che ane nizvAsa make che? ahIM "Ananti ane prANanti, A banne kriyApadanA ane "udhruvasati tathA nizvasanti' ane 'prANuktine artha antaramAM skuti thanArI ucchavAsa nizvAsa kriyA che ane ucchavasati tathA "niHzvasanti" padethI bahAra thanArI kriyA samajavI joIe. zrI bhagavAn uttara Ape che -he gautama ! nAraka jIva sadA-sarvadA nirantara satata ucalDravAsa ane nizvAsa letA rahe che. nAraka jIva atIva duHkhI thAya che, e kAraNe nirantara temanA uvAsa-nizALa cAlu rahe che. eka paNa samayanuM vacamAM vyavadhAna nathI thatuM A prakaraNamAM "Ananti padane vAraMvAra prayoga karIne ziSyanA vacananA prati Adara zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 15 bhUyobhUya uccAraNena ziSyavacane AdaraH pradarzitaH, gurubhirAhatavacanAnAM ziSyANAM santoSa prAptisaMbhavAt loke upAdeyavacanatvaprAptezca, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kevati kAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, usasaMti vA, nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! asurakumArAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAlena Ananti vA, prANanni bA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sattaNhaM thovANaM, ukkoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA' jaghagyena saptAnAM stokAnAm-saptabhyaH stokebhyaH saptabhiH stokairvA, utkRSTena sAtirekasya pakSasya-sAtirekeNa pakSeNa sAtirekAtpakSAdRrdhvam asurakumArA Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, atredaM bodhyam-deveSu yasya devasya yAvanti sAgaropamANi sthitirbhavati, tasya tAvatpakSapramANaH kA vIca meM vyavadhAna nahIM hotaa| isa prakaraNa meM Ananti pada kA bAra-bAra prayoga karake ziSya ke vacana ke prati Adara pradarzita kiyA gayA hai, kyoMki jina ziSyoM ke vacanoM kA guru ke dvArA Adara kiyA jAtA hai, unako santoSa kI prApti hotI haiN| una ziSyoM ke vacana loka meM bhI Adeya samajhe jAte haiN| gautama-he bhagavan ! asurakumAra kitane kAla meM ucchavAsa nizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa kucha adhika eka pakhavADe meM ucchavAsa aura nizvAsa lete haiM / tAtparya yaha hai ki jaldI me jaldI ucchavAsa nizvAsa le to sAta stoka ke anantara aura dera se dera meM ucchavAsa nizvAsa le to kucha samaya adhika eka pakSa meM ucchavAsa nizvAsa lete haiN| devo meM ucchavAsa-nizvAsa ke kAla parimANa kA niyama yaha hai ki jisa deva kI Aya jitane sAgaropama kI hotI hai, vaha utane hI pakhavADoM meM ucchavAsanizvAsa letA hai, asurakumAroM kI utkRSTa sthiti kucha adhika eka sAgaropama kI hai, ataeva ukta niyama ke anusAra kucha adhika eka pakSa meM ve ucchvAsanizvAsa lete haiN| pradazita kare che, kemake je ziSyanA vacanone gurU dvArA Adara karAya che, temane saMtoSanI prApti thAya che. te ziSyanA vacana paNa Adeya samajAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana asurakumAra keTalA kALamAM ucchavAsa le che? zrI bhagavAn -he gautama! jaghanya sAtastake mAM ane utkRSTa kAMIka vizeSa eka pakhavADiyAmAM ucchavAsa ane nizvAsa le che tAtparya e che ke jaldIthI jaladI ucalDravAsa nizvAsa le te sAta stakanA anantara ane lAMbAthI lAMbAmAM ucchavAsa-nizvAsa le te kaMIka samaya adhika eka pakSamAM ucchavAsa-nizvAsa le che. dezamAM ucchavAsa-nizvAsane niyama A che ke je devanI Ayu jeTalA sAgarepamanI hoya che, teTalA ja pakhavADiyAmAM ucchavAsa-nivAsa le che asurakumAranI utkRSTa sthiti kaMIka vizeSa eka sAgarepamanI che, tethIja ukta niyamanA anusAra kaMika adhika eka pakSamAM te upavAsa-nizvAsa le che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ucchvAsaniHzvAsakriyAvirahakAlo bhavati, asurakumArANAzcotkRSTena sthitirekaM sAtirekaM sAgaropamaM vartate ataevoktam bhagavatA sAtirekasya pakSasya' iti, zrIgautamaH pRcchati'nAgakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pAgamaMti vA UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! nAgakumArAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle na, Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasaMti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM ukkoseNaM muhuttapuhuttassa' jaghanyena saptAnAM stokAnAm-saptabhiH stokairityayaH, utkRSTena muhUrtapRthaktvasya-muhUrtapRthaktvena muhUrtapRthakatvAdUrdhva nAgakumArAH Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam nAgakumAravadeva, yAvat -suvarNakumArAH agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH dvIpakumArAH, dikkumArAH pavanakumArAH stanitakumArA api jaghanyena saptabhiH stokaH utkRSTena muhUrtapRthaktpena Ananti prANanti ucchvasanti niHzvasanti, gautamaH pRcchati 'puDha vikAiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kiyatkAlasya-kiya. tAkAle netyarthaH Ananti vA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn gautama-he bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla meM ucchvAsa nizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa muharta pRthaktva meM arthAta do muharta se lekara nau muharta ke anantara ucchavAsa-nizvAsa lete haiN| nAgakumAroM ke hI samAna suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhiH kumAra, dvIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra, aura stanitakumAra bhI jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa muhUrta pRthaktva meM ucchavAsa-nizvAsa lete haiN| gautama-he bhagavan ! pRthivyAdika jIva kitane kAla ke bAda ucchavAsanizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! vimAtrA-viSama mAtrA ke ve ucchavAsa-nizvAsa lete haiM arthAt unake ucchvAsa, nizvAsa ke viraha kA koI kAla niyata nahIM haiN| zrI gautamasvAmI he bhagavana ! nAgakumAra keTalA kALamAM uvAsa-nizvAsa le che ? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya sAta temAM ane utkRSTa muhUrta pRthakatvamAM arthAt be muhUrtathI laIne navamuhUrtanA anantara ucchavAsa-nizvAsa le che. nAgakumAronI samAnaja suvarNakumAra, agnikumAra, vidyukumAra, udadhikumAra,dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra ane svanitakumAra paNa jaghanya sAta stakomAM ane utkRSTa muhUrta pRthakatvamAM ucchavAsa nizvAsa le che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyika jIva keTalA samaya pachI uzvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna he gautama ! vimAtrA-viSama mAtrathI teo ucchavAsa-nizvAsa le che arthAt temanA ucchavAsa-nivAsanA virahane kaI kALa niyata nathI. pRthvI kAyikanI jema zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 17 Aha-'goyamA !' he gautama ! 'vemAyAe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA' vimAtrayA viSamA mAtrA vimAtrA tayA pRthivIkAyikAH Ananti vA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca pRthivIkAyikAnAmaniyata virahakAlapramANA ucchvAsaniHzvAsa kriyA bhavatItyarthaH 'evaM jAva maNUsA' evam-pRthivIkAyikotarItyaiva, yAvata apkAyikAH, tejaHkAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAH, vikalendriyAH, paJcendriyatiryagyonikAH, manuSyAzca vimAnayaiva Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA saMmacchimApekSayA manuSyaparyantAnAM bodhyam , niHzvasanti vA, 'pAga maMtarA jahA nAgakumArA' vAnavyantaradevA: yathA nAgakumAradevAH uktAstathA vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'joisiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA?' he bhadanta ! jyotiSkAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAlena Ananti vA yAvat-prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM muhattapuhuttassa ukkoseNa vi muhuttapuhuttassa jAva nI sasaMti vA' jaghanthena muhUrtapRthaktvasya-suhUrtapRthaktvena, utkRSTenApi muhUrtapRthaktvasya-muhUrtapRthaktvena-jyotipkAH devAH yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchpRthvI AdikoM kI hI taraha manuSyoM kA samajha lenA cAhie, arthAt apkAyika tejaH kAyika, vAyu kAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriya viryaca aura manuSya, me bhI vimAtrA se hI ucchvAsa nizvAsa lete haiN| vAnavyantaroM kA ucchvAsa-nizvAsa nAgakumAroM ke samAna samajhanA caahie| gautama-he bhagavan ! jyotiSka deva kitane kAla ke anantara ucchvAsanizvAsa lete haiM ? __ zrIbhagavAn-he gautama ! jyotiSka deva jaghanya muhUrtapRthaktva aura utkRSTa bhI muhUrta-pRthaktva meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| devoM meM jo deva jitanI adhika AyuvAlA hotA hai, vaha utanA hI adhika sukhI hotA hai aura jo jitanA jyAdA sukhI hotA hai, usake ucchvAsa-nizvAsa ke viraha kAla utanA manuSya sudhI samajI levA joie, arthAt aSkAyika, teja:kAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriya, tiryaMca ane manuSyamAM badhA vimAtrAthI ja ucchavAsa nizvAsa le che. vAnantaranA ucchavAsa-nizvAsa nAgakumAranI samAna samajI levA joIe zrI gautamasvAmI :- he bhagavan ! jatiSka deva keTalA kALanA pachI uvAsanizvAsa nuM che ? zrI bhagavAna -gautama ! jyotiSkadeva jaghanya muhUrta pRthakatvamAM ane utkRSTa paNa muhUrta pRthakatvamAM ucchavAsa-nizvAsa le che. devamAM je deva jeTalA adhika AyuvALA hoya che, te teTalA ja adhika sukhI hoya che ane je jeTalA vadhAre sukhI hoya che, temanA uchu vAsa-nizvAsanA virahanA kALa eTalo ja adhika hoya che, kemake ucchavAsa pra03 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vasanti vA, niHzvasanti vA, tathA na deveSu yo devo yAvAn mahAyuSko bhavati, sa tAvAn sukhI bhavati, sukhinAJca yathottaraM mahAn ucchvAsaniHzvAsa kriyAvirahakAlo bodhyA, ucchvAsanizvAsakriyAyA duHkharUpatvAt , evaJca yathAyathA''yuSaH sAgaropamavRddhirbhavati tathAtathA ucchvAsanizvAsa kriyAvirahakAlapramANasyApi pakSavRddhiravase yA, ityabhiprAyeNa gautamaH pRcchati- vemANiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! vaimAnikAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAle netyarthaH Ananti vA yAvat-prANanti vA, ucch. vasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNeNaM muhuttaSuhu. tassa, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena muhUrtapRthaktvasya-muhUrtapRthaktvenetyarthaH, utkRSTena trayastriMzata:-pakSANAm-trayastriMzatA pakSairitibhAvaH, vaimAnikAH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti bA, niHzvasanti vA, vaimAnikadevAnAmutkRSTena trayastriMzatsAgaropamAyuSkatvAt trayastriMzat pakSAbhidhAnaM bodhyam , gautamaH pRcchati-'sohammadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! saudharmadevAH hI adhika hotA hai, kyoMki ucchvAsa-nizvAsa kI kriyA duHkha rUpa hai / isa prakAra jaise-jaise Ayu ke sAgaropama kI vRddhi hotI hai, utane-utane zvAsocchavAsa ke viraha ke pakSoM meM bhI vRddhi hotI jAtI hai| isa abhiprAya se zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vaimAnika deva kitane kAla meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya muhartapRthaktva meM aura utkRSTa tetIsa pakhabADoM meM vaimAnika deva ucchvAsa-nizvAsa lete haiM, kyoMki vaimAnikoM kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI haiM, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa ke viraha kA kAla bhI tetIsa pakSa kahA gayA hai| zrIgautama-he bhagavan ! saudharmakalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchra. vAsa-nizvAsa lete haiM ? nizvAsanI kriyA duHkha rUpa che. e rIte jema jema ayunA sAgaropamanI vRddhi thAya che. teTalA teTalA zvAsozvAsa virahanA pakSeAmAM paNa vRddhi thAya che. A abhiprAyathI zrI gautama prazna kare che- he bhagavan! vaimAnika deva keTalA kALamAM ucchavAsa-nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya muhUrta pRthakatvamAM ane utkRSTa tetrIsa pakhavA. DIyAmAM vimAnika deva ucchavAsa-nivAsa le che, kemake vaimAnikenI utkRSTa sthiti tetrIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA uchuvAsa nizvAsanA virahane kALa paNa tetrIsa pakSakahelo che, zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! saudharma kalpanA deva keTalA kALa pachI uccA nizvAsa le che? zrI prApana sUtra : 3 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam khalu kiyatkAlasya-kiyatAkAle netyarthaH, Ananti vA yAvat - prANanti vA ucchvasanti vA, niHzvasanti vA? bhagavAna Aha- 'goyamA !' he gautama! 'jahaNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNaM dohaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena muhUrtapRthaktvasya muhUrta pRthaktvenetyarthaH utkRSTena dvayoH pakSayoH dvAbhyAM pakSAbhyAmityAzayaH, saudharmadevA yAvat - Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA, saudharmadevAnAM dvi sAgaropamAyuSkatvAt utkRSTena pakSadvayamucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati 'IsANagadevANaM bhaMte ! keva - kAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! IzAnagadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAlenetyarthaH, Ananti vA yAvat prANanti vA ucchvasati vA, niHzvasanti vA? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sAtiregassa muhuttapuhuttassa, ukkoseNaM sAtiregANaM donhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena sAtirekasya muhurta pRthaktvasya sAtirekamuhUrta pRthaktvena, utkRSTena sAtirekayoH dvayoH pakSayoH - sAtirekapakSadvayenetyarthaH IzAna devA - Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA, IzAnadevAnAM sAtireka zrIbhagavAn he gautama! jaghanya muhUrttapRthaktva aura utkRSTa do pakSoM ke bAda ucchvAsa- - nizvAsa lete haiM / saudharma kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti do sAgaropama kI haiM, ataH unake ucchvAsa- nizvAsa kA viraha kAla do pakSa kahA hai / zrIgautama - he bhagavan ! IzAnakalpa ke deva kitane kAla meM ucchvAsanizvAsa lete haiM ? yAvat zrIbhagavAna - he gautama! jaghanya sAtireka arthAt kiMcit adhika muhUrtta - pRthaktva meM aura utkRSTa sAtireka do pakSoM meM ucchvAsa- nizvAsa lete haiM ? IzAna kalpa ke devoM ko Ayu sAtireka do sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa - nizvAsa ke viraha kA kAla sAtireka do pakSa kahA gayA hai / zrIgautamasvAmI - he bhagavan ! sanatkumAra kalpa ke deva kitane kAla meM zrI bhagavAn :-OM gautama ! jaghanya muhUrta pRthakatva ane utkRSTa e padmAnA pachI ucchvAsa-nizvAsa le che. saudha kalpanA devAnI utkRSTa sthiti sAgarApamanI che, tethI temanA ucchvAsa-nizvAsanA viraha kALa e pakSa kahyo che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! izAna 5nA deva keTalA kALamAM ucchvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn :-he gautama ! jaghanya sAtireka arthAt ki Mcit adhika murhuta pRtha tvamAM ane utkRSTa sAtireka e pakSeAmAM ucchvAsa-nizvAsa le che. IzAna kalpanA devAnu Ayu sAtireka e sAgaropamanu che, tethI tamanA ucchvAsa-nizvAsanA viraha kAla sAtireka be pakSa kahela che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! sanatyamAra kalpanA dhruva keTalA kALamAM azpat zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dvisAgaropamAyuSkatvAt sAtirekapakSadvayamucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati'saNaMkumAradevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! sanatkumAradevAH khalu kiyatkAlastha kiyatA kAlena, Ananti bA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagan Aha-'goyamA / ' he gautama ! 'jahaNNeNaM doNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena dvayoH pakSayoH-dvAbhyAM pakSAbhyAma, utkRSTena saptAnAM pakSANAM-saptabhiH pakSaiH sanatkumAradevAH yAvat-Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, sanatkumAradevAnAM saptasAgaropamAyuSkatvAt saptapakSAna ucchavAsanizvAsavirahakAlaH uktaH, gautamaH pRcchati-'mAhiMdagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?? he bhadanta ! mAhendragadevAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAlena Ananti vA, yAvataprANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, ukko seNaM sAiregaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIMsasaMti vA' jaghanyena sAtirekayoH dvayoH pakSayoH-sAtirekapakSadvayena, utkRSTena sAtirekANAM saptAnAM pakSANAm athavA kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya do pakSoM meM aura utkRSTa sAta pakSoM meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / sanatkumAra devoM kI Ayu utkRSTa sAta sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA virahakAla sAta pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! mAhendra kalpa ke deva kitane kAla ke bAda ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? . zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sAtireka do pakSoM meM aura utkRSTa sAtireka sAta pakSoM meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / mAhendra kalpa ke devoM kI utkRSTa Aya sAtireka sAta pakSoM kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI sAtireka sAta pakSa kahA hai| keTalA kALanA pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna -kuM gautama! jaghanya be pakSeAmAM ane utkRSTa sAta pakSemAM uzvAsa nizvAsa le che. sanaskumAra devenuM AyuSya utkRSTa sAta sAgaropamanuM kahyuM che. tethI temanA ucchavAsa nivAsane viraha kALa sAta pakSane kahyo che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! mahendra kalpanA deva keTalA samaya pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya sAtireka be pakSe mAM ane utkRSTa sAtireka sAta pakSamAM ucchavAsa-nizvAsa le che. mahendra kalpanA devenuM utkRSTa Ayu sAtireka sAta pAnuM che, tethI temanA ucchavAsa-nivAsane virahakALa paNa sAtireka sAta pakSa kahe che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 21 sAtireka saptapakSarityarthaH, yAvat-mAhendradevAH Ananti vA, prANanti cA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA,mAhendradevAnAM sAtirekasaptasAgaropamAyuSkatvAt sAtirekasaplapakSAn ucchvAsaniHzvAsa virahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati-vaMbhalogadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! brahmalokadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatAkAle netyarthaH, Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA / ' he gautama ! 'jahaNNeNaM sataNhaM pakkhANaM ukkoseNaM dasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena saptAnAM pakSANAM saptabhiH parityarthaH, utkuSTena dazAnAM pakSANAM dazabhiH parityarthaH, brahmalokadevAnA putkRSTena dazasAgaropamAyuSkatvAt dazapakSAn ucchvA saniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'laMtagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! lAntakadevAH khalu kiyatkAlasya-kkiyatAkAle netyarthaH, Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchvasanti, niHzvasanti vA ?' bhagavAn Aha-goyamA !! he gautama ! 'jahaNNeNaM dasahaM pakkhANaM ukkoseNaM caudasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' zrIgautama-he bhagavan ! brahmaloka kalpa ke deva kitane pakSoM meM ucchvAsanizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta pakSoM meM, utkRSTa dasa pakSoM meM uccha. vAsa-nizvAsa lete haiM / brahmaloka kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchavAsa nizvAsa kA viraha kAla dasa pakSoM kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! lAntaka kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya dasa pakSoM ke aura utkRSTa caudaha pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / lAntaka devoM kI utkRSTa sthiti caudaha zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! brahmaleka kalpanA deva keTalA pakSomAM ucchavAsanizvAsa le che? zrI bhagavAn -he gautama ! jaghanya sAta pakSeAmAM, utkRSTa daza pakSomAM ucchavAsanizvAsa le che. brahmaleka kalapanA devenI utkRSTa sthiti daza sAgaropamanI che, tethI temanA ucchavAsa-nizvAsane viraha kAla daza pakSene kahelA che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! lAntaka kalpanA deva keTalA kALa pachI uzvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn he gautama ! jaghanya daza ponA ane utkRSTa cauda pakSenA pachI uzvAsa-nivAsa le che. lAntaka devanI utkRSTa sthiti cauda sAgaropamanI che, tethI temanA uzvAsa-nizvAsanA virahane kALI cauda pakSa kahe che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jaghanyena dazAnAM pakSANAm-dazabhiH parityarthaH, utkRSTena caturdazAnAM pakSANAm-caturdazabhiH pakSarityarthaH lAntakadevAH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA lAntaka devAnAmutkRSTana caturdazasAgaropamAyuSkatvAt' caturdazapakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH gautamaH pRcchati-'mahAsukkadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA jAva nosasaMti vA' he bhadanta ! mahAzukradevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle netyarthaH Ananti vA yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA nizvasanti vA ? bhagavAnAha- 'goyamA ' he gautama ! 'jahaNNeNaM cauddasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattarasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena caturdazAnAM pakSAnAM caturdazabhiH paurityarthaH, utkRSTena saptadazAnAM pakSANAm saptadazabhiH paurityarthaH, mahAzukradevAH yAvatU Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA, mahAzukradevAnAmutkRSTana saptadazasAgaropamAyuSkatvAt saptadazapakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH gautamaH pRcchati-sahassAragadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! sahasrArakadevAH khachu kiyatkAlasya-kiyatAkAle netyarthaH, Ananti vA yAvat-prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !" he gautama ! 'jahaNNeNaM sattarasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM aTThArasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsanizvAsa ke viraha kA kAla caudaha pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! mahAzukra kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrImagavAn-he gautama ! jaghanya caudaha pakSoM meM, utkRSTa sattaraha pakSoM meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / mahAzukra kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaropama kI hai, isa kAraNa unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI sataraha sAgaropama kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! sahasrAra kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? __ zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sataraha pakSoM ke pazcAtU aura utkRSTa aThA zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! mahAzukra ka95nA deva keTalA kALa pachI ucazvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna :- he gautama ! jaghanya cauda pakSamAM, utkRSTa sattara pakSemAM ujavAsa nizvAsa le che. mahAzuka kalpanA devenI utkRSTa sthiti sattara sAgaropamanI che, e kAraNe emanA ucchavAsa nizvAsane viraha kAla paNa sattara sAgaropamane kahe che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! sahastrAra kalapanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 23 jaghanyena saptadazAnAM pakSANAm saptadazabhiH pakSarityarthaH, utkRSTena aSTAdazAnAM pakSANAmaSTAdazabhiH parityarthaH sahasrAragadevAH yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchasanti vA, niHzvasanti vA, sahastrAragadevAnAmutkRSTenASTadazasAgaropamAyuSkatvAt aSTAdazapakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlauktaH, gautamaH pRcchati 'ANayadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? he bhadanta ! Anata devAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAle netyarthaH yAvat Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM aTThArasahaM pakkhANaM ukkoseNaM egRNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti SA' jaghanyena aSTAdazAnAM pakSANAm aSTAdazabhiH parityarthaH, utkRSTena ekonaviMzateH pakSANAm-ekonaviMzatyA pakSarityarthaH AnatadevA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, gautamaH pRcchati-'pANayadevANaM bhaMte ! kevati kAlassa jAva nIsasaMti vA' he bhadanta ! prANatadevAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kALena yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egNavIsAe pakkhANaM ukkoseNaM vIpsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' raha pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / sahasrArakalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti aThAraha sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI aThAraha pakSoM kA hai| __ zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! Anata kalpa ke deva kitane kAla meM ucchvAsa nizvAsa lete haiM ? ... zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya aThAraha pakSoM meM aura utkRSSa unnIsa pakSo meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! prANata kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya unnIsa pakSoM meM, utkRSTa vIsa pakSoM meM zrI bhagavAna ! he gautama ! jaghanya sattara pakSo pachI ane utkRSTa aDhAra pakSe pachI ucchavAsa-nizvAsa le che. sahasAra kalpanA devenI utkRSTa sthiti aDhAra sAgaropamanI che. tethI temanA udghAsa-nizvAsane viraha kALa paNa aDhAra sAgaropama kahe che. zrI gautamasvAmI :- he bhagavad ! AnI kalpanA deva keTalA kALa pachImAM ucchavAsa nizvAsa le che. zrI bhagavAna -he gautama! jayanya aDhAra pakSomAM ane utkRSTa gaNIsa pakSamAM ucalDravAsa-nizvAsa le che. ( zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! prANuta kalpanA deva keTalA kALa pachI uvAsanizvAsa le che? zrI bhagavAna he gautama! jaghanya ogaNIsa pakSe mAM, utkRSTathI vIsa pakSamAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 prajJApanAsUtre jaghanyena ekonaviMzateH pakSANAM-ekonaviMzatyApaH utkRSTena viMzateH pakSANAM-viMzatyA pakSarityarthaH yAvata Anata devAH Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, prANatadevAnAmutkRSTena viMzatisAgaropamAyuSkatvAt viMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pUrvatIrthakarai ruktaH, gautamasvAmI pRcchati-'AraNadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! AraNadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle. netyarthaH, yAvat-Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM vIsAe pakkhANaM ukkoseNaM egavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena viMzateH pakSANAm viMzatyA pakSairityarthaH utkRSTena ekaviMzateH pakSANAm ekaviMzatyA pakSarityarthaH AraNadevAH yAvat Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, AraNadevAnAmutkRSTena ekaviMzati sAgaropamAyuSkatvena ekaviMzati pakSAna ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH uktaH, gautamasvAmI pRcchati-'accuyadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA' he bhadanta ! acyutadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA prANata kalpa ke deva ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| prANata kalpa ke devoM kI utkRSTha sthiti vIma sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI vIsa pakSa kA kahA gayA hai / zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! AraNa kalpa ke deva kitane kAla meM ucch. vAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya vIsa pakSoM meM aura utkRSTa ikkIsa pakSoM meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / AraNa kalpa ke dedhoM kI utkRSTa sthiti ikkIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchavAsa kA utkRSTa kAla bhI ikosa pakSa kA hai| zrogautamasvAmI-he bhagavan ! acyuta kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? prANata ka95nA deva ucchavAsa-nisvAsa le che. prANuta kalpanA devenI utkRSTa sthiti vIsa sAgaropamanI che. tethI ja temanA uvAsa-nizvAsane viraha kALa paNa sAgarepamane kahe che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! AraNa kapanA deva keTalA kALamAM uchuvAsanishvaas se che ? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya vIsa pakSemAM, ane utkRSTa ekavIsa pakSamAM ucalDravAsa-nizvAsa le che. AraNa kalpanA devenI utkRSTa sthiti ekavIsa sAgaropamanI che. tethI temanA uavAsane utkRSTa kALa paNa eka vIsa pakSane che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! acuta kalpanA deva keTalA kALa pachI uThThavAsa nizvAsa le che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 25 kAle netyarthaH, yAvat Ananti vA, prANanti vA ucchanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNaNeNaM egavIsAe pakkhANaM ukoseNaM bAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?' jaghanyena ekaviMzateH pakSANAm--ekaviMzatyA pakSarityarthaH, utkRSdena dvAviMzata: pakSANAma-dvAviMzatyA pakSarityarthaH acyutadezaH khalu yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, acyuta devAnAmutkRSTena dvAviMzatisAgaropamAyuSkatvAt dvAviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati-'DiTimahidvimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?" he bhadanta ! adhastanAdhastanauveyakadevAH khalu kiyat kAlasya-kiyatA kATanetyarthaH yAvata-Ananti vA prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ?' bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM bAvIsAe pakkhANaM ukoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena dvAviMzate pakSANAm-dvAviMzatyA pakSarityarthaH, utkRSTena trayoviMzateH pakSANAm , trayoviMzatyA parityarthaH adhastanAdhastanauveyakA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, adhastanAdhastanauveyakANAmutkRSTena trayoviMzatisAgaropamAyuSkatvAt trayoviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH uktaH, gautamaH pRcchati-'hiTimamajhimagevijja zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya ikkIsa aura utkRSTa bAIsa pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| acyuta devoM kI utkRSTa sthiti bAIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI utkRSTa bAIsa pakSa kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! adhastana-adhastana athavA nIce ke tIna greveyaka deva kitane kAla ke pazcAta ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya bAIsa pakSoM ke pazcAt aura utkRSTa teIsa pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| adhastanAdhastanauveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti teIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI teIsa pakSa kA kahA gayA hai| zrI bhagavAna :-he gautama! jaghanya ekavIsa ane utkRSTa bAvIsa pakSonA pachI ucchavAsa-nizvAsa le che. acuta kalpanA devonI utkRSTa sthiti bAvIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA ucchavAsa-nizvAsano kALa paNa utkRSTa bAvIsa pakSane kahela che. zrI gautamasvAmI he bhagavAna! adhastana-adhastananA arthAt nIcenA traNa yakemAMthI badhAthI nIcenA zaiveyakanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa-nizvAsa le che? zrI bhagavAna :- gautama! jaghanya bAvIsa pakSonA pachI ane utkRSTa tevIsa pakSonA pachI ucchavAsa nizvAsa le che. adhastana praveyakanA devAnI utkRSTa sthiti tevIsa sAgaropamanI che. tethI temanA ucchavAsa nizvAsane kALa paNa tevIsa pakSane kahe che. pra04 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! adhastanamadhyamagraiveyakAH khalu kiyatkAlasya-kiyatAkAle netyarthaH, yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ?' bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM tevIsAe pakkhANaM ukkoseNaM cauvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena trayoviMzateH pakSANAM trayoviMzatyA pakSarityarthaH, utkRSTena caturvizateH pakSANAm caturvizatyA pakSarityarthaH adhastanamadhyamagraiveyakA yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA cAdharata. namadhyamagraiveyakANAmutkRSTena caturviMzatisAgaropamAyuSkatayA caturvizatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'hihimauvarimagevijjagA devA NaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA?' he bhadanta ! 'adhastanoparimagreveyakA devAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle netyarthaH, yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM cauvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena caturviMzateH pakSANAm-caturviMzatyA pakSarityarthaH utkR zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! adhastanamadhyama athavA nIce vAloM meM bIca ke graiveyaka ke deva kitane kAla ke anantara ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya teIsa pakSoM ke pazcAt aura utkRSTa cauvIsa pakSoM ke pazcAtU zvAsocchvAsa lete haiN| adhastanamadhyamaveyaka devoM kI utkRSTa Ayu cauvIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI cauvIsa pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! adhastana-uparitana aveyaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya cauvIsa pakSoM aura utkRSTa paccIsa pakSoM ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM / adhastana uparitanagreveyaka ke devoM kI zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! adhastana madhyama arthAt nIcevALAemAM vacalA yikanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn -he gautama ! jaghanya trevIsa pakSonA pachI ane utkRSTa covIsa pakSonA pachI zvAsocchavAsa le che. adhastana madhyama veyaka devenI utkRSTa sthiti (Aya) covIsa sAgarepamanI che. tethI ja temanA uchuvAsa nizvAsane viraha kALa paNa cAvIsa pakSa kahela che. zrI gautamasvAmI :-adhastana uparitana veyakanA deva keTalA kALa pachI uzvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna - he gautama ! jaghanya covIsa pakSonA ane utkRSTa pacIsa pakSanA pachI uchuvAsa nizvAsa le che. adhastana uparitana veyakanA devenI utkRSTa sthiti pacIsa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam pTena paJcaviMzateH pakSANAm-paJcaviMzatyA pakSaradhastanoparimoveyakAH yAvat-Ananti kA grANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, adhastanoparimauveyakANAmutkRSTena pazcaviMzati sAgaropamAyuSkatayA paJcaviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH ! pRcchati-'majjhimaheTibhagevijjagA devA NaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti kA he bhadanta ! madhyamAdhastanauveyakA devAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAlena yAvatU Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM paNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM chabbIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena paMcavizateH pakSANAm--paJcaviMzatyA pakSaH, utkRSTena SaviMzateH pakSANAm-paDUviMzatyA pahA rityarthaH madhyamAdhastanauveyakadevA yAvat Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA niHSa santi vA, madhyamAdhastanapraiveyakANAmutkRSTena SaDviMzatisAgaropamAyuSkatayA pavita pakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH gautamaH pRcchati-majjhimamajjhimagevijjagA devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! madhyamamadhyamaveyakA devAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAlena, yAvat -Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasatti vA ? bhagavAn Aha-'gauyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM chabbIsAe pakkhANaM ukkoseNaM samA utkRSTa sthiti paccIsa sAgaropama ko hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI paccIsa pakSa kA kahA hai| __ zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! madhyama-adhastana arthAta bIca ke tIna greveyakA meM saba se nIce ke graiveyaka ke deva kitane kAla meM ucchavAsa-nizvAsa lete hai? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya paccIsa pakSoM ke pazcAt utkRSTa chavAsa pakSoM ke pazcAt zvAsocchavAsa lete haiN| madhyamAdhastana graiveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti chavvIsa sAgaropama kI kahI gaI haiM, ataeva unake ucchavAsa nizvAsa kA kAla bhI chaccIsa pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! madhyamamadhyamaveyaka deva kitane kAla ke bAda ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? sAgaropamanI che, tethI temanA uchuvAsa nizvAsane viraha kALa paNa pacIsa pakSane kahyo che. zrI gautamasvAmI -he bhagavad ! madhyama adhastana arthAta vacalA traNa vikemAM badhAthI nIcenA greveyakamAM deva keTalA kALamAM ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya pacIsa pakSanA pachI, utkRSTa chavvIsa pakSanA pachI zvAsocchavAsa le che. madhamAdhastana raiveyakanA devenI utkRSTa sthiti chavIsa sAgarepAnI kahelI che, tethI ja temane uzvAsa-nizvAsane kALa paNa chavIsa pakSane kahela che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana madhyama madhyama yika deva keTalA kALa pachI umbuvAsa nizvAsa le che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' javanyena paDUviMzateH pakSANAm-paDUviMzatyA pakSaiH, utkRSTena saptaviMzateH pakSANAm-saptaviMzatyA pakSarityarthaH madhyamamadhvamaveyakadevAH yAvata Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca madhyama madhyamagraiveyakANAmutkRSTena saptaviMzatisAgaropamAyuSkatayA saptaviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati-'majjhima uvarima gevijjagA devA Na bhaMte ! kevaikAla. ssa jAka nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! madhyamoparimapraiveyakA devAH khalu kiyatkAlasya kiyatA. kAle netyarthaH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM sattAvImAe pakkhANaM ukkoseNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena saptaviMzataH pakSANAm saptaviMzatyA pakSaH, utkRSTena aSTAviMzateH pakSANAm , aSTAviMzatipakSarityarthaH, madhyamoparimagraivethakadevAH yAkta-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca madhyamoparimapraiveyakANAmutkRSTena viMzatisAgaropamAyuSkatayA aSTAviMzahi pakSAn ucchvArAnizviAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-uparima heTimagevijagA devA NaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?, he bhada. zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya chabbIsa pakSa aura ratkRSTa sattAIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| madhyamamadhyama aveyaka ke devoM kI utkRSTa sthitisattAIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchavAsa-nizvAsa kA kAla bhI utkRSTa sattAIsa pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! madhyama-uparitana aveyaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sattAIsa pakSa aura utkRSTa aTThAIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| madhyama-uparitana dheyaka ke devoM kI utkRpTa sthiti aTThAIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchcAsa-nizvAsa ke kAla bhI aTThAIsa pakSa kA kahA hai| zrIgautasvAmI-he bhagavan ! uparitana-aghastana arthAt upara ke tIna graive zrI bhagavAn :- gautama! jaghanya chavIsa pakSa ane utkRSTa satyAvIsa pakSa pachI ucchavAsa nizvAsa le che. madhyama madhyama greveyakanA devenI utkRSTa sthiti satyAvIsa sAgarUpamanI che, tethI ja temanA uvAsa nizvAsane kALa paNa utkRSTa satyAvIsa pakSane che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! madhyama uparitana veyakanA deva keTalA kALa pachI uchUvAsa nizvAsa le che ? zrI bhagavana he gautama! jaghanya sattAvIsa pakSa ane utkRSTa aThayAvIsa pakSanA pachI ucchavAsa nizvAsa le che. madhyama u5ritana veyakanA devenI utkRSTa sthiti aDhAvIsa sAgarepamanI che, tethI temanA ucchavAsa nizvAsane kALa paNa aThayAvIsa pakSane che. zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 prabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairadhikAdIna / mucchvAsanizvAsanirUpaNam nta ! uparimAdhastanagraiveyakA devAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya kiyatA kAlenetyarthaH yAvatAnanti vA, prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ? 'jahaNeNaM aTThAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egUNatIsAe pakkhANaM jAva nIsasAMta vA' jaghanyena aSTAviMzateH pakSANAm - aSTAviMzatyA pakSaiH utkRSTena ekonatriMzataH pakSANAmekonatriMzatA pakSairityarthaH, uparimAdhastana graiveyakA devAH yAvat - Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA, tathA coparimAdhastana graiveyakANAmutkRSTena ekonatrizat sAgaropamAyuSkatayA ekonatriMzat pakSAt ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH uktaH gautamaH, pRcchati - 'uvarimamajjhimagevijjagA devA NaM maMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! uparimamadhyamagraiveyakA devAH khalu kiyatkAlasya - kiyatA kAlena yAvat - Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, bhagavAn Aha - goyamA ! he gautama ! 'Gouri randare pakkhANaM, ukkoseNaM tIsAe patrakhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena eko triMzataH pakSANAm - ekonatriMzatA pakSaiH utkRSmaina triMzataH pakSANAm - triMzatA pakSairityarthaH uparimamadhyamagraiveyakadevA yAMvat Ananti vA prANanti vA uccaSasanti vA niHzvasanti yakoM se nIce ke graiveyaka deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn he gautama ! jaghanya aTThAIsa pakSa aura utkRSTa unatIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM / uparitana adhastana graiveyaka devoM kI utkRSTa sthiti unatIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa- nizvAsa kA kAla bhI unatIsa pakSa kahA hai / zrIgautamasvAmI - he bhagavan ! uparitana madhyama graiveyaka ke deva kitane kAla pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM ? ke zrIbhagavAn he gautama! jaghanya utatIsa pakSa aura utkRSTa tIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM / uparitana madhyama vaineyaka ke devoM kI zrI gautamasvAmI: he bhagavan uparitana adhastana arthAt UMparanA traNamAMthI nIcenA grevekanA deva keTalA kALa pachI ucchvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavat :-he gautama! jaghanya atyAvIsa pakSa ane utkRSTa egaNatrIsa pakSanA pachI ucchvAsa nizvAsa le che. uparitana adhastana traiveyaka deveAnI utkRSTa sthiti egaNu trIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA ucchvAsa nizvAsanA viraha kALa paNa egaNu trIsa pakSa kahyo che zrI gautamasvAmI :-uparitana madhyama caiveyakanA deva keTalA kALa pachI ucchvAsa nizvAsa le che ? zrI bhagavAn H--hai gautama ! uparitana madhyama greveSakanA devA jaghanya ogaNatrIsa pakSa ane utkRSTa trIsa pakSanA pachI ucchvAsa nizvAsa le che. uparitana madhyama dhruvecakanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra vA, uparitanamadhyamaveyakANAmutkRSTena trizatsAgaropamAyuSkatayA triMzatyakSAn-ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'uvarima uvarima gevijjagA devA NaM bhaMte ! kevai. kAlassa jAva nIsasaMti vA' ? he bhadanta ! uparimoparimagreveyakA devAH khalu kiyata kAlasyakiyatA kAle netyarthaH yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM tIsAe pakkhANaM ukkoseNaM ekkatIsAe pakkhANaM jAva nIsataMti vA' jaghanyena triMzataH pakSANAM-triMzatA pakSaH, utkRSTena, ekatriMzataH pakSANAm-ekatriMzatA pakSarityarthaH uparimoparimoveyakA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathAcoparitanoparitanagraiveyakANA mutkRSTena ekatriMzatsAgaropamAyuSkatayA ekatriMzat pakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati "vijayavejayaMtajayaMta aparAjita vimANesu devANaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ?, he bhadanta ? vijaya vaijayaMta jayantAparAjitavimAneSu devAH khalu kiyatkAlasyakiyatA kAle netyarthaH yAvat , Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM ekkatIsAe pakkhANaM ukkoseNaM tettIsAe utkRSTa sthiti tIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI tIsa pakSa kA kahA gayA haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! uparitana-uparitana aveyaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya tIsa pakSa aura utkRSTa ikatIsa pakSa meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / uparitana-uparitana aveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti ikatIsa sAgaropama kI hai, ataH unake zvAsocchavAsa kA kAla bhI utkRSTa ikatIsa pakSa kA kahA hai| zrIgotamasvAmI-he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta, aura aparAjita vimAnoM ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya ikatIsa pakSoM aura utkRSTa tetIsa pakSoM ke devenI utkRSTa sthiti trIsa sAgarepanI che tethI ja temanA uphavAsa nizvAsane kALa paNa trIsa pakSane kahela che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! uparitana 3paritana zaiveyakanA deva keTalA kALa pachI uchUvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya trIsa pakSa ane utkRSTa ekatrIsa pakSamAM uchuvAsa nizvAsa le che. uparitana uparitana ziveyakanA devenI utkRSTa sthiti ekatrIsa sAgarepanI che tethI temanA zvAsocchavAsane samaya paNa utkRSTa ekatrIsa pakSane kahela che. zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! vijaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita vimA nanA deva keTalA kALa pachI ucalDravAsa nizvAsa le che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 31 pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena ekatriMzataH pakSANAm ekatriMzatA pakSaiH, utkRSTena trayastriMzataH pakSANAM-trayastriMzatA pakSarityarthaH vijaya vaijayantajayantAparAjitavaimAnikadevA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca pazcAnuttaraupapAtikadevAnAmutkRSTena trayastriMzat sAgaropamAyuSkatayA trayastriMzat pakSAn ucchvAsaniHzvAsa virahakAlaH uktaH, 'savvaTThagasiddhadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA?' he bhadanta ! sarvArthasiddhadevAH khalu kiyatkAlasya-kiyatAkAle netyarthaH yAvat-Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! ' ajahaNNamaNu. kkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' ajaghanyAnutkRSTena trayastrizataH pakSANAmatrayastriMzatA pakSarityarthaH sarvArthasiddhadevAH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, 'iti paNNavaNAe-bhagavaIe sattamaM UsAsapayaM samattaM / iti prajJApanAyAM bhagavatyAM saptamam ucchvAsapadaM samAptam / pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| vijaya Adi anuttara vimAnoM ke devoM kI utkRSTa Ayu tetIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchavAsa-nizvAsa kA kAla bhI utkRSTa tetIsa pakSa kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! sarvArthasiddha vimAna ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? __ zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya aura utkRSTa ke bheda se rahita tetIsa pakSoM ke pazcAta ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / sarvArthasiddha vimAna ke devoM kI eka hI prakAra ko tetIsa sAgaropama kI sthiti hai, ataeva vahA~ ke devoM ke ucchavAsa nizvAsa kA viraha kAla bhI tetIsa pakSa kA hai // sU0 1 // sAtavA ucchavAsa pada samApta zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya ekatrIsa pakSa ane utkRSTa tetrIsa pakSe pachI uvAsa nizvAsa le che. vijaya Adi anuttara vimAnanA devenI utkRSTa sthiti (Ayu) tetrIsa sAgaropamanI che, tethI temanA ucchavAsa nizvAsane kALa paNa utkRSTa tetrIsa pakSakahela che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! sarvArthasiddha vimAnanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya ane utkRSTanA bhedethI rahita tetrIsa pakSonA pachI uchuvAsa nizvAsa le che. savArthasiddha vimAnanA devenI eka ja prakAranI tetrIsa sAgaropamanI sthiti che, tethI ja tyAMnA denA udgavAsa nizvAsane viraha kALa paNa tetrIsa pakSane che. sAtamuM uvAsa pada samAsa zrI prshaan| sUtra : 3 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 prajJApanAsUtre aSTamaM saMjJApadam mUlam--kaiNaM bhaMte ! sannAo paNNattAo ? goyamA! dasa sannAo paNNattAo, taM jahA-AhArasannA 1 bhayasannA 2 mehuNasannA 3 pariggahasannA 4 kohasannA 5 mANasannA 6 mAyAsannA 7 lohasannA 8 loyasannA 9 opalannA 10, neraiyANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo? goyamA ! dalasannAo paNNattAo taM jahA AhArasannA jAva oghasannA, asurakumArANaM bhaMte kai sannAo paNNatAo? goyamA! dasa sannAo paNNattAo taM jahA-AhArasannA jAva oghasannA, evaM jAva thaNiyakumArANaM, evaM puDhavikAiyANaM, jAva vemANiyAvasANANaM neyavvaM, neraiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannova uttA, bhayasannovauttA, mehuNasannovauttA, pariggahasannovauttA ? goyamA ! osannaM kAraNaM paDDucca bhayasannova uttA, saMtaibhAvaM paDucca AhArasannovauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi, eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM AhArasannova uttANaM bhayasannovauttANaM, mehuNasannovauttANaM pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA / savvatthovA neraiyA mehuNasanovauttA, AhArasannovauttA, saMkhijaguNA, pariggRhasannovauttA saMkhijjaguNA, bhayasannovauttA, saMkhijaguNA, tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannova uttA jAva pariggahasannovauttA ? goyamA ! osannaM kAraNaM paDucca AhArasannovauttA, saMtaibhAvaM paDucca AhArasannovauttA vi jAva parigahatannova uttA vi, eesi NaM bhaMte ! tirikkha joNiyANaM AhArasanno vauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA tirikkha. joNiyA pariggahasannovauttA, mehuNasannovauttA, saMkhejaguNA, bhayasannovauttA saMkhinna guNA, AhArasannovauttA saMkhijjaguNA, maNussANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasannovauttA ? goyamA! osanna zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam kAraNaM paDucca mehuNasannovauttA, saMtatibhAvaM paDucca AhArasannovauttA vi, jAva pariggahasannovauttA vi, eesi NaM bhaMte! maNussANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA maNUsA bhayasannovauttA, AhArasannovauttA saMkhijaguNA, pariggahasannovauttA saMkhijaguNA, mehuNasannovauttA saMkhijaguNA, devANaM bhaMte! kiM AhArasannova uttA jAva pariggahasannovauttA ? goyamA ! osannaM kAraNaM paDucca pariggahasannova uttA saMtatibhAvaM pahucca AhArasannovauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi, eesi NaM bhaMte! devANaM AhArasannova - uttANa jAva pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA devA AhArasannova uttA, bhayasannovauttA saMkhijaguNA, mehuNasannovauttA saMkhijja - guNA, pariggahasannova uttA saMkhijaguNA || sU0 1 || iI paNNavaNAe bhagavaIe aTTamaM sannApayaM samattaM // chAyA - kati khalu bhadanta ! saMjJAH prajJaptAH ? gautama ! daza saMjJAH prajJaptAH, tadyathAAhArasaMjJA 1, bhayasaMjJA 3, maithunasaMjJA 3, parigrahasaMjJA 4, krodhasaMjJA 5, mAnasaMjJA 3, mAyA saMjJA 7, lobhasaMjJA 8, lokasaMjJA 9, oghasaMjJA 10, nairayikANAM bhadanta ! kati saMjJAH AThavAM saMjJApada zabdArtha - ( kai NaM bhaMte ! sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! kitanI saMjJAeM kahI hai ? (goyamA ! dasa sannAo paNNattAo) he gautama / daza saMjJAeM kahI gaI hai (taM jahA) ve isa prakAra ( AhArasannA) AhArasaMjJA (bhayasannA) bhayasaMjJA (mehuNasannA) maithuna saMjJA (pariggahasannA) parigrahasaMjJA (kohasannA) krodhasaMjJA (mANasannA) mAnasaMjJA (lohasannA) lobhasaMjJA (loyasannA) lokasaMjJA (oghAThamuM saMjJA padma zabdArtha - (kaiNaM bhaMte ! sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! DeMTalI saMjJAo uDI che ? (goyamA ! dasa sannAo paNNattAo) he gautama! haza saMjJAoo aDI che (taM jahA ) tethe yA rIte (AhArasannA) AhAra saMjJA ( bhayasannA) laya saMjJA (mehuNasannA) maithuna saMjJA (pariggahasannA) parigraha saMjJA (kohasannA) Dodha saMjJA (mANasannA) bhAnasaMjJA pra0 5 zrI prajJApanA sUtra : 3 33 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 prajJApanAsUtre prajJaptAH ? gautama ! dazasaMjJA prajJaptAH tadyathA - AhArasaMjJA yAvat - oghasaMjJA, asurakumArANAM bhadanta ! kati saMjJAH prajJaptAH ? gautama ! daza saMjJAH prajJaptAH, tadyathA - AhArasaMjJA yAvatoghasaMjJA, evaM yAvat stanitakumArANAm, evaM pRthivIkAyikAnAM yAvat vaimAnikAmasAnAnAM jJAtavyam, nairayikAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH, bhayasaMjJopayuktAH, maithunasaMjJopayuktAH parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! utsannaM kAraNaM pratItya bhayasaMjJopasannA) oghasaMjJA / , ( neraiyANaM bhaMte ! kati sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! nArakoM meM kitI saMjJAeM kahI hai ? (goyamA ! dasa sannAo paNNattAo) he gautama! dasa saMjJAeM kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra ( AhArasannA jAva oghasannA) AhArasaMjJA yAvat oghasaMjJA (asurakumArANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! asurakumAroM meM kitanI saMjJAeM kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! ( dasa sannAo paNNattAo) daza saMjJAeM kahI hai (taM jahA ) ve isa prakAra ( AhArasannA jAva oghasannA ?) AhAra saMjJA yAvanU oghasaMjJA ( evaM jAva dhaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka ( evaM puDhavikAiyANaM) isI prakAra pRthvIkAyikoM meM (jAva vaimANiyANaM neyavyaM) yAvat vaimAnikoM taka jAnanA cAhie / (neraiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA) he bhagavan ! nAraka kyA AhAra saMjJA meM upayukta athavA upayoga vAle hote haiM ? ( bhayasannovauttA ? ) bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (mehuNasannovauttA ?) maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (mAyAsannA) bhAyA sauMjJA (lohasannA) bAla saMjJA (loyasannA) se saMjJA (odhasannA) zodha saMjJA (neraiyANaM bhaMte! kati sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! nArabhAM DeMTalI saMjJAo che ? (goyamA ! dasa sannAo paNNattAo) he gautama! haza saMjJAoo uhI che (taM jahA ) tethe| yA aThAre (AhArasannA jAva oghasannA) AhAra saMjJA yAvat zodha saMjJA (asurakumArANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! asurasubhAzabhAM DeMTalI sNjnyaao| ahelI che ? (gocamA ! ) he gautama! ( dasa sannAo paNNattAo) 4 saMjJAo ahI che (taM jahA te bhA prAre (AhArasaMnnA jAva AghasanA ?) AhAra saMjJA yAvat zodha saMjJA (evaM jAva thaNiyakumArAgaM) se prAre stanitakumAra sudhI ( evaM puDhavikAiyANaM) me prabhANe pRthvidvaayi|maaN (jAva vemANiyANaM neyavyaM) yAvat vaibhaanihai| sudhI lAvu leho (neraiyANaM bhaMte! kiM AhArasannovauttA) he bhagavan nAu zu AhAra sauMjJAbhAM 75yukta arthAt upayogavAnA thAya che ? ( bhayasannovauttA 1) laya saMjJAmAM upayukta thAya che 1 (mehuNasannovauttA ?) maithuna saMjJAmA upayukta thAya che ? ( pariggahasanno uttA 1) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam 35 yuktAH, saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khala bhadanta ! nairayikANAm AhArasaMjJopayuktAnAm bhayasaMjJopayuktAnAm maithunasaMjJopayuktAnAm parigrahasaMjJopayuktAnAzca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH nairayikAH maithunasaMjJopayuktAH, AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, parigraha saMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, bhayasaMjJopayuktAH, saMkhyeyaguNAH, tiya(pariggahasanno uttA ?) parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (osannaM kAraNaM paDucca) prAya:bAhya kAraNa kI apekSA se ( bhayasannovauttA) bhayasaMjJA ke upayoga vAle haiM (saMtaibhAvaM paDucca) Antarika anubhava kI apekSA se (AhArasannavattA va jAva pariggahasannovauttA vi) AhAra saMjJA meM bhI yAvat parigraha saMjJAmeM bhI upayukta hote haiM / (eesi NaM bhaMte! neraiyANaM AhArasannovauttANaM, bhayasannovauttANaM, meNasanno uttANaM, pariggahasannova uttANa ya) he bhagavan ! ina AhArasaMjJA meM upayukta, parigrahasaMjJA meM upayukta nArakoM meM (kare karehiMto) kauna kisase ( appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (gomA ! savvatthovA neraiyA mehuNasannova uttA) saba se kama nAraka maithunasaMjJA ke upayoga vAle haiM (AhArasannovauttA saMkhiJjaguNA AhArasaMjJA ke upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiM (pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA ) parigrahasaMjJA meM upayukta saMkhyAtaguNA haiM (bhayasannovauttA saMkhijjaguNA ) bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiM / parizrahe saMjJAbhAM upayukta thardha laya che ? ( goyamA !) he gautama! ( osannaM kAraNaM paDucca) prAyaH mAA zaragunI apekSAo (bhayasannova uttA ) laya saMjJAnA upayogavANA che (saMtaibhAvaM paDucca) yAMtarita anubhavanI apekSAo (AhArasannovauttA vi jAva parigahasagnovauttA vi) AhAra saMjJAbhAM pazu yAvat parizraDa saMjJAmAM pazu upayukta thAya che (eesiNaM bhaMte ! neraiyANaM AhArasannovauttANaM, bhayasannovauttANaM mehuNasannova uttIrNa, parimAhasanno uttANa ya) he bhagavan ! AhAra saMjJAbhAM upayukta, laya saMjJAbhAM, upayukta, maithuna sauMjJAbhAM upayukta, parigraha saMjJAbhAM upayukta, nArIbhAM ( kayare kayarehiMto ) aNu anAthI ( appA vA bahuya / vA tullAvA visesAhiyA vA) madhya, dhAgA tujhya athavA vizeSAdhi che ? (goyamA ! savvatthovA neraiyA mehuNasannova uttA) maghAzrI gochA nAra! maithuna saMjJAnA upayogavAjA che (AhArasannovauttA saMkhijjaguNA ) bhADAra saMjJAnA upayoga vAjA saMkhyAta gae|| che (pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA ) parigraha saMjJAmAM upayukta saMkhyAta gayA hai, ( bhayasannova uttA saMkhijjaguNA ) laya saMjJAbhAM upayukta saMkhyAta gAyA che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gyonikAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH, yAvat parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! utsanna kAraNaM pratItya AhArasaMjJopayuktAH, saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khalu bhadanta ! tiryagyonikAnAm AhArasaMjJopayutAnAM yAvat parigrahasaMjJopayuktAnAzca katare katarebhyo'lpAvA bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstiryagyonikAH parigrahasaMjJopayuktAH, maithunasaMjJopayuktAH (tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasannovauttA ?) he bhagavan ! tiryagyonika kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? yAvat parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (goyamA ! osannaM kAraNaM paDucca) he gautama ! bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA se (AhArasanovauttA) AhArasaMjJA ke upayoga vAle hote haiM (saMtaibhAvaM paDucca) Antarika anumava kI apekSA (AhArasaMnovauttA vi jAva pariggahasanovauttA vi) AhArasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM, yAvat parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiN| ___(eesi NaM bhate ! tirikakhajoNiyANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya) he bhagavan ! ina AhAra saMjJA meM upayukta yAvat parigrahasaMjJA meM upayukta tiryacoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA) sava se kama (tirikkhajoNiyA) tiryagyonika (pariggahasannovauttA) parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM (mehuNasannovauttA saMkhejjaguNA) maithunasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (bhayasannovauttA (tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA, jAva pariggahasannovauttA?) hai bhagavad ! tiryanika zuM AhAra saMjJAmAM upayukta che, yAvat parigraha saMjJAmAM upayukta thAya che? (goyamA! osanna kAraNaM paDucca) gautama ! mAthI mArA 42nI apekSA 13 (ahArasannoMvauttA) maah|2 sNjnyaan| upayavA thAya cha (saMtaibhAvaM paDucca) AntarikSa manusavanI apekSAye (AhArasannovauttA vi jAva pariggahasanlovauttA vi) mA 2 sazAmA paNa upayukta thAya che, yAvat parigraha saMjJAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNaM bhaMte ! tirikkhajoNiyANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya) he bhagavana ! A AhAra saMjJAmAM upayukta yAvat parigraha saMjJAmAM upayukta tiya cAmAM (kayare kayare hito) / jonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyAvA ?) a65, ghaNAM tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA !) 3 gautama ! (savvatthovA) mAthI ch| (tirikkhajoNiyA) tiya yoni (parimAhasannovauttA) pariyaDa sajJAmA upayuddhata thAya cha (mehuNasannovauttA saMkhejjaguNA) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam saMkhyeyaguNAH, bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH manuSyAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH yauvat-parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! u sannaM kAraNaM pratItya maithunasaMjJopayuktAH, saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khalu bhadanta ! manuSyANAm AhArasaMjJopayuktAnAm yAvat-pari. grahasaMjJopayuktAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizapAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA manuSyA bhayasaMjJopayuktAH. AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, parigraha saMkhijjaguNA) bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (AhArasannovauttA saMkhijjaguNA) AhArasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai| (maNussANaM bhate ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasannovauttA?) he bhagavan ! manuSya kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM, athavA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (goyamA ! osanna kAraNaM paDucca) he gautama ! bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA (mehuNasannovauttA) maithunasaMjJA ke upayoga vAle hote haiM (saMtatibhAvaM paDucca) Antarika anubhava kI apekSA se (AhArasannova uttA vi jAva pariggaha sannovauttAvi) AhArasaMjJA meM upayukta bhA hote haiM, athavA parigrahasaMjJA meM upayukta bhI hote haiN| (eesi NaM bhaMte ! maNussANaM AhArasannova uttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya) he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayukta athavA parigraha saMjJA meM upayukta manuSyoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA!) he gautama ! (savvatthovA maNUsA) saba se kama manuSya (bhayasannova uttA) bhayasaMjJA bhaithuna sajJAmA yogavA sabhyAta mA che (bhayasannovAuttA sakhijjaguNA) laya sabhAmA 5yA / sacyAta che (AhArasannovauttA sakhijjaguNA) mA2 saMjJAmA upagavALa saMkhyAta gaNuM che (maNussoNaM bhaMte ! kiM AhArasannova uttA jAva pariggahasannovauttA ?) 3 mAvan ! manuSya zuM AhAra saMjJAmAM upayukta thAya che, yAvat parigraha saMgrAmA upayukta thAya cha ? (goyamA ! osannaM kAraNaM paDucca gautama ! mAthI mA2zunI pekSA (mehuNasannovauttA) methuna sajJAna 64yApAra thAya cha (saMtatibhAvaM paDucca) sAntarikSa anubhavAnI apekSAye (AhArasannova uttA vi jAva pariggahasannova utto vi) mADA2 saMjJAmA upayukta paNa thAya che, yAvat parigraha saMgrAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNaM maMte ! maNussANaM AhArasannovauttAgaM jAva pariggahasannovauttANa ya) De mAvan ! maa|2 sabhAmA 5yuta yAvat pariyaDa saMjJAmA 75yuta manuSyomA (kayare kapare hito) Ara nAyI (appA vA bahuyA vA tullA vA pise lAhiyA vA ?) 165, ghA, tujhya athavA vizeSAdhika che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 prajJApanAsUtre saMjJopayuktAH saMkhyeyamuNAH, maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, devAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH, yAvat parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! utsannaM kAraNaM pratItya parigrahasaMjJopayuktA saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khalu bhadanta ! devAnAm AhArasaMjJopayuktAnAm yAvat parigrahasaMjJopayuktAnAJca katare meM upayoga vAle hote haiM (AhArasannova uttA saMkhijjaguNA) AhArasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiM (pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA) parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiM (mehuNasannovauttA saMkhijjaguNA) maithunasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai / (devANaM bhate ! kiM) he bhagavan ! kyA deva (AhArasannovauttA jAva pariggahasanno uttA ?) AhArasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM athavA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM ? (godhamA ! osannaM kAraNaM paDucca) he gautama ! bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA (pariggahasannova uttA) parigrahasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM / (saMtatibhAvaM paDucca) Antarika anubhava kI apekSA se (AhArasano - utA vi jAva pariggahasannovauttA vi) AhAra saMjJA meM upayukta athavA parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM / (eesi NaM bhate ! devANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannova uttAna ya) he bhagavan ! ina AhArasaMjJA meM upayoga vAle athavA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle devoM meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisa se (appA vA, bahuyA vA, ( goyamA !) he gautama! (savvatthovA maNUsA) adhArthI ochA manuSya (bhayasannovauttA) laya saMjJAmAM upayogavANA hoya che (AhArasanno uttA saMkhijja guNA) AhAra saMjJAbhAM upayogavAjA saMkhyAta gAyA che (pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA ) parizraDa saMjJAbhAM upayogavANA saMkhyAta gA che (mehuNasanno uttA saMkhijjaguNA ) maithuna saMjJAmAM upyogvALA sakhyAta gaNA che (devANaM bhaMte! kiM !) he bhagavan ! zuM heva (AhArasannova tA jAva pariggahasannovattA ?) AhAra saMjJAmAM upayogavAjA thAya che yAvat parigraha saMjJabhAM upayoga vAjA thApa che ? (goyamA ! osannaM kAraNaM paDucca) he gautama! maDutAthI mAhyArazunIapekSAo (pariggahasannova uttAvi) parizraDu saMjJAbhAM upayogavAjA thAya che (saMtatibhAvaM paDucca) yAntari anulavanI apekSA me (AhArasanno uttA vi jAva pariggahasannovauttA vi) mahAra saMjJAmAM upayukta yAvat parigraha saMjJAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNaM bhaMte! devANaM AhArasannovauttANaM jAva parigrAhasannovauttANa ya) De bhagavan ! A AhAra sajJAmAM upayegavALA yAvat parigraha sajJAmAM upayega vALA devAmAMthI ( kayare kayarehiMto ) Ayu anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) haya, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam katarebhyo'lpA vA bahukA cA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? gautama ! sarvastokA: devAH AhArasaMjJopayuktAH bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, parigrahasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH // 20 // 1 // // iti prajJApanAyAM bhagavatyAm aSTamaM saMjJApadaM samAptam // TIkA-saptame pade prANinAmucchvAsaniHzvAsa paryAptinAmakarmayogAzraya kriyAyA virahAvirahakAlaH pratipAditaH, athASTame pade vedanIyamohanIyodayAzrayAn jJAnAvaraNadarzanAvaraNakSayopazamAzrayAMzcAtmapariNAmavizeSAn adhikRtya saMjJAM prarUpayitumAha-'kaiNaM bhaMte ! sannA o paNNattAo ? gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati khalu saMjJAH prajJaptAH ? bhagavAn AhatullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai (goyamA !) he gautama ! (samvatthovA devA) saba se kama deva (AhArasabhovauttA) AhArasaMjJA ke upayoga vAle haiM (bhayasannovauttA saMkhijjaguNA) bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (mehuNasannovauttA saMkhejjaguNA) maithunasaMjJA meM upayogavAle saMkhyAtaguNA hai (pariggAhasabhovauttA saMkhijjaguNA) parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiN| iti paNNavaNAe bhagavaie aTThamaM sannApadaM samattaM (bhagavatI prajJApanA meM AThavAM saMjJApada samApta) TIkArtha-sAtaveM pada meM ucchvAsanizvAsa paryApti nAmakarma ke udaya se hone vAlI prANiyoM kI zvAsocchvAsa kriyA kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba AThaveM pada meM vedanIya evaM mohanIya karma ke udaya se hone vAle tathA jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama kI apekSA rakhane vAle AtmapariNAmoM ko lekara saMjJA kI prarUpaNA karate haiNghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA devA) mAthI mAchA hai| (AhArasannovauttA) mAhA2 sshaan| pAvaNA cha (bhayasannovauttA sakhijja guNA) bhaya se zAma 65yogamA sadhyAta cha (mehuNa sannovauttA sakhejjaguNA) bhaithuna sazAmA upayogavAja sabhyAta cha (pariggahasannovauttA sakhijjaguNA) pariyaDa se zAma yevA sajyAta 1 cha iti paNNavaNAe bhagavaIe aTThamaM sannApayaM samattaM / bhagavatI prajJApanAmAM AThamuM saMjJA pada samAsa TIkAtha- sAtamAM padamAM ucchavAsa-nizvAsa paryApti nAma karmanA udayathI thanAra prANiyAnA zvAsocchavAsa kiyAnuM prarUpaNa karAyuM che, have A AThamAM padamAM vedanaya temaja mehanIya karmanA udayathI thanAra tathA jJAnAvaraNuMya temaja darzanAvaraNIya karmanA pazamanI apekSA rAkhanAra AtmapariNAmane laine saMjJAnI prarUpaNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'goyamA !' he gautama ! 'dasa sannAo paNNattAo' daza saMjJAH prajJaptAH, taM jahA-AhArasannA 1 bhayasannA 2, mehuNasannA 3, pariggahasannA 4, kohasannA 5, mANasannA 6, mAyAsannA 7, lohasanna) 8, loyasannA 9, oghasannA 10 tadyathA-AhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigrahasaMjJA; krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA, lobhasaMjJA, lokasaMjJA, oghasaMjJA ca, tatra saMjJAnaM saMjJA AbhogaH, ceSTAvizeSaH, prayatnavizeSo vA, athavA saMjJAvate jIvo'nayA iti saMjJA ubhayathApi vedanIyamohanIyodayAzritAjJAnAvaraNadazanAvaraNakSayopazamAzritA ca vicitrA''hArAdiprAptikriyA sajJApadenocyate, sA coktadazavidhA vartate, tatra kSudhAvedanIyodayAt yA grAsAdhAhArArtha tathA vidhapulopAdAnakrijJA bhavati sA 'AhArasaMjJA' iti vyapadizyate, tasyA AbhogasvarUpatvAt anayA jIvo'yaM saMjJAyate iti zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! saMjJAeM kitanI kahI gaI hai ? zrIbhagavAna-he gautama ! saMjJAeM dasa kahI gaI hai-ve isa prakAra hai-(1) AhArasaMjJA (2) bhayasaMjJA (3) maithunasaMjJA (4) parigrahasaMjJA (5) krodhasaMjJA (6) mAnasaMjJA (7) mAyAsaMjJA (8) lobhasaMjJA (9) lokasajJA aura (10)oghasajJA saMjJA kA artha hai-saMjJAna-Ayoga-arthAt eka vizeSa prakAra kA upayoga, ceSTAvizeSa yA prayatnavizeSa, athavA jisake dvArA jIva kA saMjJAna hotA hai, use saMjJA kahate haiN| donoM meM se koI bhI vyatpatti aMgIkAra kI jAya, parantu artha nikalatA hai-vedanIya aura mohanIya karma ke udaya se tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma ke kSayopazama se AhAra Adi kI prApti honA saMjJA hai / usake dasa bheda haiM, jina kA ullekha pahale kiyA jA cukA hai| unameM se kSudhA vedanIya kama ke udaya se grAsa Adi ke AhAra ke lie pudagaloM ko grahaNa karane kI jo kiyA hotI hai, vaha AhArasaMjJA kahalAtI hai, kyoMki vaha Ayoga zrI gautamasvAmI prazna kare cheH-he bhagavan ! saMjJAo keTalI kahelI che? zrI lagavAna:- gautama ! saMjJAyo 42 hekI che :-te| // 42 cha (1) mAhA2 saMjJA (2) saya sajJA (3) methuna saMjJA (4) pariyaDa saMjJA (5) odha saMjJA (1) bhAna sA (7) bhAyA saMjJA (8) bAla saMjJA (6) so4 sajJA (1) mA saMsA saMjJAne artha che-saMjJAna Ayega arthAta eka vizeSa prakArane upayoga, ceSTA vizeSa agara prayatna vizeSa athavA jenA dvArA jIvanuM saMjJAna thAya che, tene saMjJA kahe che. bannemAMthI kaI paNa vyarapati svIkArAya chatAM tene artha nikaLe che vedanIya ane mohanIya karmanA udayathI tathA jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karmanA kSapazamathI AhAra AdinI prApti thavI te saMjJA che. tenA daza bheda che, jemano ullekha pahelAM karI didhelo che. temAMthI kSudhA vedanIya karmanA udayathI grAsa AdinA AhArane mATe pudgalone grahaNa karavAnI je kriyA thAya che, te AhAra saMjJA kahevAya che, kemake te Aga rUpa cha, sanAthI 'm| cha mevI pratIti thAya che. tathA 'saMjJAyate jIvo'yaM anayA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 41 pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam vA vyutpatti balalabhyamAnArthatvAt , evaM bhayamohanIyodayAt bhayabhItasya nayanavadanavikAraromodgamakampAdikriyA 'bhayasaMjJA' iti ucyate, yathA puvedanIyodayAd stryabhilASasvarupa kriyA 'maithunasaMjJA' iti vyavahviyate, evaM lobhodayAt mukhya saMsArakAraNAsaktipUrvA sacittetaradravyopAdAnakriyA 'parigrahasaMjJA' ityucyate, evam mAnodayAt ahaGkArasvarUpA darpAdi pariNati 'mAnasaMjJA' ityucyate, tathA mAyAvedanIyodayAt azubhasaMklezenA mithyAbhASaNAdi kriyA 'mAyAsaMjJA' inyucyate, evam lobhavedanIyodayAt lAlasatvena sacittetaradravyagrahaNAbhilASA 'lobhasaMjJA' ityucyate, tathA matijJAnAvaraNIyakarmakSayopazamAt zabdAdyarthavizeSArUpa hai / isase 'yaha jIva hai' aisI pratIti hotI hai, ataH 'saMjJAyate jIvo'yaM anayA' yaha byutpatti bhI ghaTita ho jAtI hai| isI prakAra bhayamohanIya ke udaya se bhayabhIta prANI ke nayana tathA mukha meM vikAra utpanna honA, kampana honA Adi kiyA bhayasaMjJA hai| puruSaveda ke udaya se strI kI abhilASA isI prakAra strIveda ke udaya se puruSa kI abhilApA honA tathA napuMsakaveda ke udaya se donoM kI abhilASA honA rUpa kriyA maithunasaMjJA kahalAtI hai / lobhamohanIya ke udaya se saMsAra ke kAraNoM se AsaktipUrvaka sacitta evaM acitta padArthoM ko grahaNa karane kI kiyA parigrahasaMjJA hai| isI prakAra krodhamohanIya ke udaya se kopa (gussA) rUpa pariNati honA krodhasaMjJA hai mAnamohanIya ke udaya se ahaMkAra rUpa darpa Adi kI pariNati honA mAnasaMjJA hai| mAyAmohanIya ke udaya se azuma adhyavasAyapUrvaka mithyAbhASaNa Adi chanapUrNa kriyA karanA mAyAsaMjJA kahalAtI hai / lobhamohanIya ke udaya se lAlacI bana kara sacitta-acitta dravyoM ko prahaNa karane kI abhilASA honA lobhasaMjJA hai| matijJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama se zabda Adi ke arthA vyutpatti paNa ghaTita thaI jAya che. e rIte bhaya mehanIyanA udayathI bhayabhIta prANInA nayana tathA mukhamAM vikAra utpanna thAya, kampana thavuM Adi kriyA bhaya saMjJA che. purUSadanA udayathI strInI abhilASA, eja prakAre strIvedanA udayathI purUSanI abhilASA thavI tathA napuMsaka veda ke tenA udayathI bannenI abhilASA thavA rUpa kriyA maithunasaMjJA kahevAya che. lebha moha. nIyanA udayathI saMsAranA kAraNomAM Asakti pUrvaka sacitta temaja acitta padArthone grahaNa karavAnI kriyA parigraha saMjJA che. e ja prakAre krodha mehanIyanA udayathI kepa (gusso) rUpa pariNati thaI te krodha saMjJA che. mAna mehanIyanA udayathI ahaMkAra rUpa darpa AdinI pariNati thavI te mAna saMjJA che. mAyA mehanIyanA udayathI azubha adhyavasAya pUrvaka mithyAbhASaNa Adi chala pUrNa kriyA karavI te mAyA saMjJA kahevAya che. lebha mehanIyanA udayathI lAlacu banIne sacitta ane acitta dravyone grahaNa karavAnI abhilASA thavI te lebha saMjJA che. matijJAnAvaraNIya karmanA kSapazamathI zabda AdinA artha pra06 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vaSodhakriyA 'lokasaMjJA' iti vyapadizyate, zabdAdharthagocarA sAmAnyAvabodhakriyA 'oghasaMjJA' ityucyate, tathA ca jJAnopayogo lokasaMjJA, darzanopayoga oghasaMjJA iti phalitam, etAzca mukhAvabodhArtha sphuTatayA pazcandriyaviSaye prtipaaditaa| ekendriyAdi viSayetu etA avyaktarUpA avaseyAH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kAsanAo paNNattAo?' he bhadanta ! nairayikANAM katisaMjJA prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasa sabhAo paNNattAo' nairayikANAM dazasaMjJAH prajJaptAH 'taM jahA-AhArasanA jAva oghasammA' tadyathA AhArasaMjJA, yAvat-bhayasaMjJA, maithunasaMjJA / parigrahasaMjJA krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA, lobhasaMjJA, kokasaMjJA, oghasaMjJA, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo' asarakumArANAM bhadanta ! kati saMjJAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasa sannAo vizeSa ko jAnane kI kriyA lokasaMjJA kahalAtI hai| vastu ke sAmAnya dharma ko jAnane kI kriyA oghasaMjJA kahalAtI hai| phalita yaha huA ki jJAnopayoga ko lokasaMjJA aura darzanopayoga ko oghasaMjJA kahate haiN| ___ saralatA se samajhane ke lie paMcendriyoM meM ina saMjJAoM kA spaSTa rUpa meM pratipAdana kiyA gayA hai / ekendriya Adi jIvoM meM ye saMjJAeM avyakta rUpa meM hotI hai, aisA samajhanA caahie| __ zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nAraka jIvoM meM kitanI saMjJAeM kahI jAtI hai ? zrIbhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! nArakoM meM daza saMjJAeM hotI hai, ye isa prakArahai-AhArasaMjJA yAvat bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigrahasaMjJA, krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA lobhasaMjJA, lokasaMjJA aura oghasaMjJA / zrIgautamasvAmI he bhagavana ! asurakumAroM meM kitanI saMjJAeM kahI hai ? zrIbhagavAn-he gautama! daza saMjJAeM kahI gaI hai, ve isa prakAra hai-aahaarvizeSane jANavAnI kriyA ogha saMjJA kahevAya che. phalita e thayuM ke jJAnapagane leka saMjJA ane darzanapagane egha saMjJA kahe che. saralatAthI samajavA mATe paMcendriyomAM A saMjJAo spaSTa rUpe pratipAdana karela che-ekendriya Adi jIvomAM A saMjJAo avyakta rUpamAM thAya che, ema samajavuM joIe. zrI gautamasvAmI pharIthI prazna kare che he bhagavan! nAraka chavAmAM keTalI saMjJAo maLI Ave che? - zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama! nArakamAM daza saMjJAo hoya che, te A prakAre AhAra saMjJA cAvat bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigraha saMjJA, krodha saMjJA, mAna saMjJA, mAyA saMjJA, bAla saMjJA, at: sasA, mane mAya saMjJA. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! asura kumAremAM keTalI saMjJAo che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam paNNattAo' asurakumArANAM daza saMjJAH prajJaptAH, 'taM jahA-AhArasanA jAva oghasannA' AhArasaMjJA, yAvata-bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigrahasaMjJA, krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA, lobhasaMjJA, lokasaMjJA, oghasaMjJA ca, "evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-asurakumAroktarItyA yAvat -nAgakumAra-suvarNakumAra agnikumAra-vidyutkumAra udadhikumAra dvIpakumAra dikkumAra pavanakumArastanitakumArANAM pUrvoktA daza saMjJAH, prajJaptAH, 'evaM puDhavikAiyANaM jAva vemANiyAvasANANaM neyavvaM' evam-pUrvoktarItyA pRthivIkAyikAnAM yAvat-apkAyikatejaskAyika vAyukAyikavanaspatikAyikavikalendriyatiryagyonikapaJcandriyamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAvasAnAnAM dazasaMjJAH prajJaptAH, iti jJAtavyam , gautamaH pRcchati-'NeraiyANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA, bhayasannovauttA, mehuNasanovauttA, pariggahasanovauttA?' he bhadanta ! nairayikaH khalu kim AhArasaMjJopayuktAH-AhArasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA bhayasaMjJopayuktAH-bhayasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktAH-maithunasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA-parigrahasaMjJopayuktAH-parigrahasaMjJopayogavanto bhavanti ? bhagavAn-AhasaMjJA athavA oghasaMjJA arthAt pUrvokta sbhii| ___ asturakumAroM kI taraha nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, stanitakumAra devoM meM bhI pUrvokta dazoM saMjJAeM pAI jAtI hai / isI prakAra pRthivIkAyikoM se lekara vaimAnikoM taka arthAt pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriyatithaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM ye dazoM saMjJAeM samajha lenI caahie| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA AhArasaMjJA meM upayukta arthAt AhArasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM, athavA bhayasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM, yA bhaithunasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM ? / - zrI bhagavana -he gautama! daza saMjJAo kahelI che, teo A prakAre che-AhAra saMjJA yAvat ogha saMjJA arthAt pUrvokta badhA asurakumAranI jema nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidukumAra, udhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra, svanitakumAra devamAM paNa pUrvokta daze saMjJAo maLI Ave che. e ja prakAre pRthvIkAyikethI laIne vaimAnika sudhI arthAt pRthvIkAyika, aSkA(34, 1424thi4, pAya, vanaspatiya, visandriya, payandriya tiya"ya, manuSya, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika devAmAM paNa daza saMjJAo samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva zuM AhArasaMzAmAM upayukta arthAt AhAra saMjJAmAM upagavALA thAya che, athavA bhaya saMjJAmAM upaga vALA thAya che, agara maithuna saMjJAmAM upagavALA thAya che agara parigraha saMjJAmAM upagavALA thAya che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 prajJApanAsUtre 'goyamA !' he gautama ! ' osannaM kAraNaM paDucca bhayasannovauttA' utsannam kAraNaM bAlyena bAhya kAraNam pratItya - Azritya nairayikA bhayasaMjJopayuktA bhavanti, utsanna zabdasya bAhya bAhulyArthakatA ca bodhyA, tathA ca teSAM sarvataH prabhUtAni paramAdharmotpAdakA yaH zUlazaktikuntAdIni bhayotpAdakAni bhavanti, 'saMtaibhAvaM paDucca AhArasambhovauttA vi jAva pariggahasabhovauttA vi' santatibhAvam - AntaramanubhavabhAvaM pratItya Azritya - AntarAnubhavabhAvApekSayetyarthaH nairayikA AhArasaMjJopayuktA api yAvat bhayasaMjJopayuktA api maithunasaMjJopayuktA api, parigrahasaMjJopayuktA api bhavanti, athaiteSAM nairayiSANAmalpabahutvaM prarUpayituM gautamaH pRcchati'eesiNaM bhaMte ! NeraiyANaM AhArasannovauttANaM, bhayasabhovauttANaM, mehuNasannovauttANaM, paritANa kare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?" he bhadanta ! eteSAM khalu nairayikANAM AhArasaMjJopayuktAnAM bhayasaMjJopayuktAnAM, maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjJopayuktAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSA " zrIbhagavAn he gautama! bahulatA se bAhya kAraNoM kI apekSA nAraka bhayasaMjJA ke upayoga vAle hote haiM / mUlapATha meM prayukta 'osanna' zabda bahulatA se bAhya kA vAcaka hai / nArakoM meM paramAdhArmika devoM ke dvArA vikriyA kiye hue zUla, zakti, bhAlA Adika zastroM kA bhaya bahuta rahatA hai / saMtatibhAva arthAt Antarika anubhavarUpa bhAva kI apekSA se nAraka jIva AhArasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM, maithunasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM aura parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM / tAtparya yaha hai ki yoM to nArakoM meM AhArAdi sabhI saMjJAeM hotI haiM parantu bhayasaMjJA adhika hotI hai / -- aba saMjJAoM kI apekSA se nArakoM kA alpabahutva pradarzita karate haiMzrI gautama - he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayoga vAle, bhayasaMjJA meM upayoga vAle, maithunasaMjJA meM upayoga vAle aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle nArakoM meM zrI bhagavAn--hai gautama : bahulatAthI khAhya kAraNAnI apekSAe nAraka bhayasa jJAnA upayogavAjA thAya che. bhUlayAhamA 'prayukta' 'osanna' zabda mahusatAthI mAno vAya ane che. nArakAmAM paramAdhArmika dhruvenA dvArA vikriyA karelA zula zakti bhAlA vigere zastrAnA bhaya ghaNA rahe che. 'santati' bhAva arthAt Antarika anubhava rUpa bhAvanI apekSAe nAraka jIva AhAra saMjJAmAM paNa upayukta thAya che. maithuna saMjJAmAM paNa upayukta thAya che ane parigraha sattAmAM paNa upayegI thAya che. tAtparya e che ke Ama tA nArakAmAM AhArAdi badhI saMjJAo thAya che. parantu layasa'nA adhika hAya che. have saMjJAonI apekSAe nArakAnA alpa bahutva pradazita kare che zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! AhAra 'jJAmAM upayegavALA, bhaya saMjJAmAM upayAgavALA, maithuna saMjJAmAM upayegavALA, ane parigraha sa jJAmAM upacegavALA nArakAmAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam dhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA neraiyA mehuNasa. novauttA' sarvastokA:-sarvebhyaH alpAH nairayikAH maithuna saMjJopayuktA bhavanti, nairayikANAM nayananimIlanamAtramapi su khitvAbhAvena kevalamanavara tamatipravaladuHkhAnalaiH daMdahyamAnazarIratvAt tathA coktam "acchi nimIlaNamettaM natthi suhaM dukkhameva paDibaddhaM / narae neraiyANaM ahonilaM paccamANANaM // 1 // chAyA- akSinimIlanamAtraM nAsti sukhaM duHkhameva pratibaddham / narake nairayikANAm aharnizaM pacyamAnAnAm // 1 // ataeva teSAM maithunecchA na bhavatIti bhaavH| paraM yadi kadAcit kvacit keSAzcit nairayikArNA tadicchA bhavati sA'pi ca stokakAlA eveti pRcchA samaye stokA eva maithunasaMjJopayuktA bhavanti, tebhyaH-'AhArasannovauttA saMkhijjaguNA' AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, duHkhinAmapi pracurANAM pracurakAlazcAhArecchAyAH sadbhAvAt , bhAvataH pucchAkauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? zrIbhagavAn-he gautama ! maithunasaMjJA meM upayoga vAle nAraka saba se kama haiM, kyoMki unheM nimeSa mAtra bhI sukha kA anubhava nahIM hotA / ve nirantara prabala daHkha rUpI Aga meM jalate hI rahate haiN| kahA bhI hai-'dina-rAta duHkha kI agni meM pacane vAle nArakoM ko AMkha kA palaka girAne jitane samaya meM bhI sukha nahIM hotA, nirantara duHkha hI duHkha hotA hai| aisI sthiti meM unako maithuna kI icchA nahIM hotI hai, kintu kadAcit kvacit kisI ko ho bhI jAya to vaha thoDe se samaya taka hI rahatI hai, ataH prazna ke samaya alpa nAraka hI maithunasaMjJA meM upayoga vAle hote haiN| maithunasaMjJA ke upayoga vAloM kI apekSA AhArasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki una duHkhI nArakoM meM pracura kAla taka AhAra kI icchA banI rahatI hai / yaha bhI saMbhava hai ki pRcchA ke samaya kaNa kenI apekSAe alapa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna :- he gautama mithuna saMjJAmAM upagavALA nAraka che badhAthI ochA che, kemake teone nimeSa mAtra paNa sukhane anubhava nathI hotA. teo nirantara prabala duHkha rUpI AgamAM baLatA ja rahe che. kahyuM paNa che:-rAtadivasa duHkhanA agnimAM zekAtA nArakane AMkhanA palakArA jeTalA samayamAM paNa sukha maLatuM nathI, temane nirantara duHkha ja duHkha thAya che. evI sthitimAM emane maithunanI IcchA nathI thatI, kintu kadAcit kavacita koIne thaI jAya to te cheDA samaya sudhI ja rahe che. tethI praznanA samaye alpanAraka ja mithuna saMjJAmAM upagapALA thAya che. maithuna saMjJAnA upayogavALAnI apekSAe AhAra saMjJAmAM upayogavALa saMkhyAta gaNa adhika che. kemake be duHkhI nArakamAM pracura kALa zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre samaye ati pracurANAmAhArasaMjJopayuktAnAM saMbhavAt , tebhyo'pi 'pariggahasanovauttA saMkhijjaguNA' parigrahasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, AhArecchAyAH zarIrapoSaNArthameva sadbhAvena tadapekSayA parigrahecchAyAH zarIrArtha praharaNAdyarthaJca jAyamAnatvena pracuratarakAlAvasthAyitayA ca pRcchAsamaye'ti pracuratarAH prarigrahasaMjJopayuktAH samupalabhyante iti pUrvApekSayA te saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'bhayasanovauttA saMkhijjaguNA' bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, narakeSu nairayikANAM sarvato bhayasya maraNaparyantasadbhAvena pRcchA samaye'tipracuratamA bhayasaMjJopayuktA upalamyante iti pUrvApekSayA te saMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'tirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM AhArasanovauttA jAva pariggahasannovauttA ?' he bhadanta ! tiryagyonikAH khalu kim AhArasaMjJopayuktAH bhavanti ? yAvat-kiM vA bhayasaMjJopayuktA bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'osanna kAraNaM paDDacca AhArasaMjJA meM upayoga vAle bahuta ho / AhArasaMjJA meM upayoga vAloM kI apekSA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki AhAra kI icchA sirpha zarIrapoSaNa ke lie hotI hai, jaba ki parigraha kI abhilASA zarIra ke lie bhI aura AyudhoM ke lie bhI hotI hai, aura vaha adhika kAla taka rahatI hai, ataeva pRcchA ke samaya parigrahasaMjJA meM upayoga vAle bahuta adhika pAye jAte haiN| unakI apekSA bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki naraka meM nAraka jIvoM ko mRtyuparyanta bhaya vidyamAna rahatA hai, isa kAraNa bhayasaMjJA meM upayoga vAle nAraka pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hotA haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! tiyeca jIva AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? yAvat parigraha saMjJA meM upayukta hote haiM ? arthAt AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahasaMjJAoM meM se kisa meM upayoga vAle hote haiM ? sudhI AhAranI IcchA banI rahe che. e paNa saMbhava che ke pRcchAnA samaye AhAra saMsAmAM upagavALA ghaNA heya AhAra saMjJAmAM upagavALAonI apekSAe parigraha saMjJAmAM upagavALA saMkhyAta gaNa adhika che, kemake AhAranI IcchA phakata zarIra piSaNane mATe hoya che, jyAre parigrahanI abhilASA zarIrane mATe che ane Ayudhane mATe paNa hoya che, ane te adhika kALa sudhI rahe che, tethI pRcchAnA samaye parigraha saMgrAmAM upayogavALA adhika maLI Ave che. temanI apekSAe bhaya saMjJAmAM upagavALI saMkhyAta gaNA adhika hoya che, kemake narakamAM nAraka jIvone mRtyu paryanta bhaya vidyamAna rahe che, e kAraNe bhayasaMjJAmAM upayogavALI nAraka pUrvanI apekSAe saMkhyAta gaNa adhika che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! tiryaMca jIva AhAra saMjJAmAM upayukta thAya che? thAvat parigraha saMjJAmAM upayukta thAya che? arthAt bhaya, maithuna, ane parigraha saMjJA emAMthI zAmAM upagavALAM thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 8 sU. 9 saMjJApadanirUpaNam 47 " AhArasanno uttA' utsannaM kAraNam - bAhulyena bAhyakAraNam, pratItya- Azritya, bAhyakAraNApekSayetyarthaH bAhulyena tiryagyonikA AhArasaMjJopayuktA bhavanti, na zepasaMjJopayuktAH, tathaiva pratyakSata upalabhyamAnatvAt, 'saMtaibhAvaM paDucca AhArasanovauttA vi jAva pariggahasazrIvattA va saMtatibhAvam - AntaramanubhavabhAvaM pratItya- Azritya AntarabhAvApekSayAtvityarthaH, AhArasaMjJopayuktA api tiryagyonikA bhavanti, yAvat - bhayasaMjJopayuktA api, maithunasaMjJopayuktA api, parigrahasaMjJopayuktA api bhavanti, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! tirikkhajoNiyANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannobauttANa ya kayare kayarehiMno appA kA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu tiryagyonikAnAm AhArasaMjJopayuktAnAM yAvat-bhayasaMjJopayuktAnAM maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjJopayuktAnAzca madhyekatare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha'gomA !' he gautama ! 'savvatthovA tirikkhajoNiyA pariggahasanovauttA' sarvastokA :sarvApekSayA'lpA tiryagyonikAH parigrahasaMjJopayuktA bhavanti, teSAM parigrahasaMjJAyAH stokakA - zrIbhagavAn - he gautama! bAhya kAraNoM kI apekSA bahulatA se tiryeca AhArasaMjJA meM upayukta (upayoga vAle) hote haiM, kyoMki pratyakSa aisA hI dekhA jAtA hai / santatibhAva arthAt Antarika anubhAva kI apekSA se tiryaca bhayasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM, maithunasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM aura parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM / zrIgautama - he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayukta yAvat-bhayasaMjJA meM upayukta, maithunasaMjJA meM upayukta aura parigrahasaMjJA meM upayukta tiryacoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? zrIbhagavAn he gautama! saba se kama tiryeca parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM, una kI parigrahasaMjJA alpakAlika hone se pRcchA ke samaya thoDe hI pAye jAte haiN| maithunasaMjJA meM upayukta tiryaMca parigrahasaMjJA vAloM kI apekSA saMkhyAtaguNA zrI bhagavAna hai gautama ! bAhyakAraNeAnI apekSAe bahulatAthI tiya ca AhAra saMjJAmAM uparyukta (upayegavALA) thAya che, kemake pratyakSa evuM ja dekhAya che. santatibhAva arthAt Antarika anubhavanA bhAvanI apekSAe tiyaca bhayasajJAmAM paNa upayukta thAya che, maithuna saMjJAmAM pazu upayukta thAya che ane parigraha saMjJAmAM paNa upayukta thAya che. zrI gautamasvAmI:-he bhagavan! AhAra saMjJAmAM upayukta yAvat bhaya saMjJAmAM upayukata maithuna saMjJAmAM upayukata ane parigraha saMjJAmAM upayukata tiya 'cAmAM kANu keAnI apekSAe alpa, ghI, tulya athavA vizeSAdhika thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! khadhAthI ochA tiyaca parigraha saMjJAmAM upayukta thAya che, temane parigraha saMjJA alpa kAlika hAvAthI pRcchAnA samaye thADA ja maLI Ave che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 prajJApanAsUtre lasvena pRcchAsamaye alpAnAmeva samupalabhyamAnatvAt , tebhyaH 'mehuNatannovautA saMkhijaguNA' maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tepAM maithunasaMjJopayogasya pracuratarakAlatvAt, tebhyo'pi-'bhayasannovauttA saMkhijjaguNA' bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM sajAtIyebhyo vijAtIyebhyazca bhayasaMbhavena bhayopayogasya ca pracuratamakAlatvAt pRcchAsamaye bhayasaMjJopayuktAnAM tiryagyonikAnAmatipracuratarANAmupalabhyamAnatvAt tebhyo'pi 'AhArasanovauttA saMkhijjaguNA' AhArasaMjJopayuktAstiryagyonikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAyaH sarveSAM tirazcA sarvadA AhArasaMjJAsadbhAvAt , gautamaH pRcchati-'maNussANaM maMte ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasanovauttA?' he bhadanta ! manuSyAH khalu kim AhArasaMjJopayuktA bhavanti yAvat-ki bhayasaMjJopayuktAH bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktAH bhavanti ? kiM vA parigrahasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'osanna kAraNaM paDucca mehuNasannovauttA' utsanna kAraNam -bAhulyena bAhya kAraNam, pratItya Azritya bAhyakAraNApekSayA bAhulyena manuSyA maithunasaMjJopayuktA bhavanti, stokAH zeSasaMjJopayuktA bhavanti, 'saMtaibhAvaM paDucca AhAadhika haiM, kyoMki maithunasaMjJA kA upayoga pracuratara kAla taka banA rahatA hai| unako apekSA bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki unheM sajAtIya prANiyoM arthAt tiryacoM se aura vijAtIyoM arthAt tiryacetara prANiyoM se bhaya banA rahatA hai aura bhaya kA upayoga pracuratama kAla taka rahatA hai| unakI apekSA bhI AhArasaMjJA meM upayukta tiyeca saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki sabhI tiryacoM meM sarvadA AhArasaMjJA kA sadbhAva rahatA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM! kyA bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM ? athavA kyA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? . zrIbhagavAn-he gautama ! manuSya bahulatA se maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM, mathanamAM upayukata tiryaMca parigraha saMjJAvALAnI apekSAe saMkhyAta gaNa adhika che, kemake mithuna saMjJAno upayoga pracuratara kALa sudhI thaI rahe che. emanI apekSAe bhayasaMjJAmAM UpagavALA saMkhyAta gaNuM adhika che, kemake teone sajAtIya prANi arthAt tiryaMca ane vijAti arthAt tiryacetara prANiyathI bhaya thayA kare che. ane bhayano upaga pracuratama kALa sudhI rahe che. temanI apekSAe paNa AhAra saMjJAmAM upayukata tiryaMca saMkhyAta gaNuM adhika hoya che, kemake badhA tiryomAM sarvadA AhAra saMjJAne sadbhAva rahe che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! manuSya zuM AhAra saMjJAmAM upayukta thAya che? zuM maithuna saMjJAmAM upayukta thAya che ? athavA zuM parigraha saMjJAmAM upayukata thAya che? zrI bhagavAna he gautama ! manuSya bahulatAthI maithuna saMjJAmAM Upayukta thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam rasannovauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi' santati bhAvam-AntarAnubhavabhAvam , pratItyaAzritya AntarabhAvApekSayetyarthaH manuSyA AhArasaMjJopayuktA api bhavanti yAvat-bhayasaMjJopayuktA api bhavanti, maithunasaMjJopayuktA api, parigrahasaMjJopayuktA api bhavantItyarthaH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhate ! maNussANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasanovauttANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu manuSyANAM AhArasaMjJopayuktAnAM yAvat-bhayasaMjJopayuktAnAm , maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjJopayuktAnAM ca madhye katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA maNUsA bhayasannova uttA' sarvastokA manuSyA bhayasaMjJopayuktA bhavanti, stokAnAmeva manuSyANAM stokakAlaM ca bhayasaMjJA sabhAvAt , tebhyaH 'AhArasannovauttA saMkhejaguNA' AhArasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeyaguNAH bhava. nti, AhArasaMjJopayogasya prabhUtatarakAlasadabhAvAta , ataeva tebhyo'pi 'pariggahasanovauttA saMkhejjaguNA' parigrahasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'mehuNasannovauttA Antarika anubhava kI apekSA AhArasaMjJA meM upayukta bhI hote haiM, bhayasaMjJA meM upayukta bhI hote haiM, parigrahasaMjJA meM upayukta bhI hote haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahasaMjJA meM upayukta manuSyoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai? zrIbhagavAna he gautama ! bhayasaMjJA meM upayukta manuSya saba se kama hote haiM, kyoMki thoDe manuSyoM meM thoDe samaya taka hI bhayasaMjJA kA sadbhAva rahatA hai| inakI apekSA AhArasaMjJA meM upayukta manuSya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki AhArasaMjJA adhika kAla taka rahatI hai / parigrahasaMjJA vAle manuSya AhArasaMjJA vAloM kI apekSA bhI saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, aura maithunasaMjJA meM upayukta manuSya parigrahasaMjJA vAloM se bhI saMkhyAtaguNA adhika hai| Antarika anubhavanI apekSAe AhAra saMjJAmAM Upayukta paNa thAya che, bhaya saMjJAmAM upayukata paNa thAya che, parigraha saMjJAmAM paNa upayukata thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! AhAra bhaya, mithuna ane parigraha saMjJAomAM upayukata manuSyomAM ke kenI apekSAe a5, ghaNuM, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama! bhaya saMjJAmAM upayukata manuSya badhAthI ochA hoya che. kemake ceDA manuSyamAM thoDA samaya sudhI ja bhaya saMjJAne sadUbhAva rahe che. enI apekSAe AhAra saMjJAmAM upayukata manuSya saMkhyAta gaNuM adhika che, kemake AhAra saMjJA adhikakALa sudhI rahe che. parigraha saMjJAvALA manuSya AhAra saMjJAvALAonI apekSAe paNa saMkhyAta gaNA adhika hoya che ane maithuna saMjJAmAM upayukta manuSya parigraha saMjJAvALAethI paNa saMkhyAta gaNuM adhika che. pra0 7 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMkhijjamuNA' maithunasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'devANaM bhaMte ! ki AhArasanovauttA jAva pariggahasannovauttA?' he bhadanta ! devAH khalu kim AhArasaMjJopayuktA bhavanti? yAvat-kiM vA bhayasaMjJopayuktA bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktA bhavanti ? kiMvA parigrahasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'osanna kAraNaM paDucca pariggahasannovauttA' u sanna kAraNam-bAhulyena bAhya kAraNaM, pratItya-Azritya, bAhyakAraNApekSayetyarthaH, devAH bAhulyena parigrahasaMjJopayuktA bhavanti, kanakamaNiratnAdInAM parigrahasaMjJo. payogakAraNAnAm teSAM sarvadA sadbhAvAt , sannihitatvAcca, 'saMtai bhAvaM paDucca AhArasanno ghauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi' saMtatibhAvam-AntaramanubhavabhAvam , pratItya-Azritya AntarAnubhavabhAvApekSayetyarthaH devA AhArasaMjJopayuktA api bhavanti. yAvat-bhayasaMjJopayuktA api, maithunasaMjJopayuktA api bhavantIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'eesi Na maMte ! devANaM AhArasanovauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu devAnAm AhArasaMjJopayuktAnAM yAvatbhayasaMjJopayuktAnAm , maithunasaMjJopayuktAnAm parigrahasaMjJopayuktAnAzca madhye katare katarebhyo zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! deva kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM ? athavA kyA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! bahulatA se deva parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM, kyoMki parigrahasaMjJA ke janaka kanaka, maNi, ratna Adi unheM sadA-sarvadA prApta rahate haiM, kintu Antarika anubhava kI apekSA se vicAra kiyA jAya to ve AhArasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiM, bhayasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiM, maithunasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiM aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! AhAra saMjJA meM upayoga vAle bhayasaMjJA meM 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan! deva zuM AhAra saMjJAmAM upayukata thAya che ? zuM bhaya saMjJAmAM upayukata thAya che? zuM maithuna saMjJAmAM upayukata thAya che? athavA zuM parigraha saMjJAmAM upayukata thAya che? zrI bhagavAna :- he gautama! bahulatAe deva parigraha saMjJAmAM upayukta hoya che. kemake parigraha saMjJAne janaka, rUzcaka, maNi, ratna Adi teone sadA prApta rahe che. paraMtu Antarika anubhavanI apekSAe vicAra karavAmAM Ave te teo AhAra saMjJAmAM upaga vALA paNa thAya che. bhayasaMjJAmAM upagavALA paNa thAya che, maithuna saMjJAmAM upagavALA thAya che, ane parigraha saMjJAmAM upayoga vALA paNa thAya che. zrI gautamasvAmI -bhagavad ! AhArajJAmAM upagavALA, bhayasaMgrAmAM upagavALA zrI pr5n| sUtra: 3 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA bA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! savvatthovA devA AhArasanovauttA' sarvastokAH sarvAlpAH devA AhArasaMjJopayuktAH bhavanti, devAnAmAhArecchAvirahakAlasyAtipracuratayA AhArasaMjJopayogakAlasya cAti stokatayA teSAM pRcchA samaye sarvastokAnAM samupalabdheH, tebhyaH 'bhayasanovauttA saMkhijjaguNA' bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA devA bhavanti, bhayasaMjJAyAH prabhUtAnAM prabhUtakAlasya ca sadbhAvAt , tebhyo'pi- mehuNasanovauttA saMkhijjaguNA' maithunasaMjJopayuktA devAH saMkhyeyaguNAbhavanti, tebhyo'pi 'pariggahasannovauttA saMkhejaguNA' parigrahasaMjJopayuktAH devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'ii pannavaNAe bhagavaIe aTThamaM sanApayaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAm aSTamaM saMjJApadaM samAptam // sU0 1 // ||assttmN saMjJApadaM samAptam // upayoga vAle, maithunasaMjJA meM upayoga vAle aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle ina devoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? / zrIbhagavAn-he gautama ! saba se kama deva AhArasaMjJA meM upayogavAle hote haiM, kyoMki devoM kI AhAra kI icchA kA virahakAla bahuta lambA hotA hai aura AhArasaMjJA ke upayoga kA kAla bahuta thoDA hotA hai, ataeva pRcchA ke samaya ve thoDe hI pAye jAte haiN| AhArasaMjJA meM upayukta devoM kI apekSA bhayasaMjJA meM upayukta deva saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki bhayasaMjJA bahutoM ko hotI hai aura bahuta kAla taka rahatI hai| bhayasaMjJA ke upayoga vAloM kI apekSA maithunasaMjJA vAle deva saMkhyAtaguNA adhika hote haiM aura parigrahasaMjJA vAle deva unase bhI saMkhyAtaguNA adhika hote haiN| AThavAM saMjJApada samApta // maithunasaMjJAmAM upaga vALA, ane parigraha saMjJAmAM upayoga vALA A devemAM kANu kenI apekSAe alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna - gautama! badhAthI ochA deva AhAra saMjJAmAM upayogavALA hoya che, kemake dezanI AhAranI IcchAne virahakAla ghaNo lAMbo hoya che ane AhAra saMjJAnA upagane kALa ghaNe cheDe hoya che. AhAra saMjJAmAM upayukta devAnI apekSAe bhayasaMjJAmAM upayukta deva saMkhyAta gaNuM adhika hoya che. kemake laya saMjJA ghaNAne hoya che ane ghaNuM samaya sudhI rahe che. bhaya saMjJAnA upayoga vALAnI apekSAe maithuna saMjJA vALA deva ananta gaNA adhika hoya che ane parigraha saMjJA vALA deva temanAthI paNa saMkhyAta gaNA adhika hoya che. AThamuM saMjJA pada samApta zrI prazAsanAsUtra : 3 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 prajJApanAsUtre navamaM yonipadam mUlam -kaivihANaM bhaMte! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihA joNI paNNattA. taM jahA - sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI, neraiyANaM bhaMte! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, No sIyosiNA joNI, asurakumArANaM bhaMte! kiM siyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! no sIyA joNI, no usiNA joNI, sIyosiNA joNI, evaM jAva thaNiyakumArANaM / puDhavikAiyANaM bhaMte / kiM sIyA joNI, usiNA joNo, sIyosiNA joNI ? goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI, evaM AuvAuvaNassaibeIdiyateiMdiyacauriMdiyANa vi patteyaM bhANiyavvaM, te ukkAiyANaM No sIyA, usiNA, jo sIyosiNA, paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM sIyA joNI usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI, saMmucchimapaMcidiyatirikkhajoNiyANa vi evaM ceva, gavbhavakkaMtiyA paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! No sIyA joNI, no usiNA joNI, sIyosiNA joNI, maNussANaM bhaMte! kiMsIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI, saMmucchimamaNussANaM bhaMte! kiM sIpA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! tivihA joNI, gavbhavakkaMtiyamaNussANaM bhate ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! jo sIyA joNI, No usiNA joNI, sIyosiNA joNI, vANamaMtarANaM devANaM bhaMte! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! No sIyA, jo usiNA, sIyosiNA joNI, joisiyavemANiyANa vi evaM ceva, eesi zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam bhaMte ! sIyajoNiyANaM usiNajoNiyANaM, sIyosigajoNiyANaM ajINiyANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA sIosiNajoNiyA, usiNajoNiyA asaMkhejaguNA, ajoNiyA aNaMtaguNA, sIyajoNiyA aNaMtaguNA ||suu01|| chAyA-katividhA khalu bhadanta ! yoniH prajJaptA ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptA, tadyathA-sItA yoniH, uSNA yoniH, sItoSNA yoniH, nairayikANAM bhadanta ! ki zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! sItA'pi yoniH, uSNApi yoniH, no zItoSNA yoniH, asurakumArANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH, zItoSNA yoniH, evaM yAvat navama yonipada zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavan yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sIyA joNI) zItayoni usiNA joNI) uSNayoni (sItosiNA joNI) zItoSNa yoni (neraiyA NaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) he bhagavan ! nArakoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! sIyAvi joNI, usiNA vi joNI, no sItosiNA joNI) hegautama ! zIta yoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zItoSNayoni nahIM hotii| ___ (asurakumArANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) bhagavan ! asurakumAroM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNayoni navamuM nipada zahAtha-(kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) 3 mAvan ! yoni mA 42nI helI cha ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) gautama ! traya prasnI yoni 4sI che (taM jahA) te // sAre cha (sIyA joNI) zIta yoni (usiNA joNI) Go! yoni (sItosiNA joNI) zIteNu ceni (neraiyANa bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) 3 mAvan ! nA2. jonI zuzItayoni, yoni, 52 yoni DAya cha, (goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI no sItosiNA joNI) 3 gautama ! tayAnI 55 DAya cha, yoni 5 hoya che, zItaSNu ni nathI hotI (asurakumArA NaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI) mApan ! asura kumAranI zuM zItani hoya che, uSNani hoya che agarate zItaSNani hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre stanitakumArANAm , pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! ki zItA yoni:, uSNA yoni:, zItoSNA yoniH ? gautama ! zItApi yoniH, uSNApi yoniH, zItoSNApi yoniH, evam abvAyuvanaspati dvIndriyatrIndriyacaturindriyANAmapi pratyekaM bhaNitavyam , tejAkAyikAnAM no zItA, uSNA. no zItoSNA, paJcandriyatiryagyonikAnA bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! zItApi yoniH, uSNApi yoniH, zItoSNApi yoniH saMmUcchimahotI hai, yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! no sItA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI) he gautama ! na zIta yoni, na uSNayoni kintu zItoSNayoni hotI hai (evaM jAva thaNiyakumArANaM) aise hI stanita kumAroM taka (puDhadhikAiyA NaM bhaMte ! kiM sItA joNI usiNA joNI, sItosiNA joNI?) bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI kyA zItayoni hotI hai, kyA uSNayoni hotI hai, athavA kyA zItoSNa yoni hotI hai ? (goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zItoSNa yoni bhI hotI hai (evaM) isI prakAra (AuvAu-vaNassai-beiMdiya-teiMdiya-cariMdiyANa vi patteyaM bhANiyabvaM) apkAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyiko, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM kI yoni bhI-kahanA cAhie (teukAiyANaM No sItA, usiNA, No sItosiNA) tejaskAyikoM kI zItayoni nahIM hotI, uSNayoni hotI hai, zItoSNayoni nahIM hotii| (paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) he bhagavan ! paMcendriyatiyoM kI kyA zIta yoni, uSNa (goyamA ! no sItA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI) 3 gautama ! zItayAni nathI hAtI tamA na yoni yi che. 52ntu zItayAni DAya che (evaM jAva thaNiyakumArANaM) sebha stnitbhaa| sudhI (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItAsiNA joNI?) De magavan ! thvIkAyikenI zuM zItAni hoya che, zuM uSNani hoya che, athavA zuM zISNana DAya cha ? (goyamA! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) gautama! zIta yenI paNa hoya che, uSNunI paNa heya che, zIteNu nI paNa hoya che (ve) se prAre (Au-cAu, vaNassai-beidiya-teiMdiya-cauridiyA vi patteyaM bhANiyavva) 25041cike, vAyukAcike, vanaspatikAyika, hIndri, trIndriye, caturindriyanI paNa yoni kahevI naye (teukkAiyANaM No sItA, uliNA, No sItosiNA) te44AyinI zIta yoni tI nathI, uSNani hoya che, zItaLuni paNa nathI hotI (paMcidiyatirikkhajoNiyANa bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, saMtosiNA joNI) he bhagavan! paMcendriya tiyacenI zuM zItani, uSNani agarate zItANu peni zrI prshaan| sUtra : 3 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam ____55 paJcendriyatiyagyonikAnAmapi evaJcaiva. garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH, zItoSNA yoniH, manuSyANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH zItoSNAyoniH ? gautama ! zItApi yoniH uSNApi yoniH zItoSNApi yoniH, saMmUcchimamanuSyANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! trividhA yoniH, yoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama ! zItayoni bhI, uSNayoni bhI zItoSNayoni bhI hotI hai (samucchimatirikkhajoNiyANa vi evaM ceva) saMmRchima tiryacoM kI yoni kA kathana bhI isI prakAra (gabbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) garbhaja paMcendriyatiryacoM kI, bhagavan ! kyA zItayoni hotI hai ? uSNayoni hotI hai ? kyA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA !) he gautama ! (No sItA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI) na zItayoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai, zoto. SNayoni hotI hai| __ (maNussA NaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) bhagavan ! manuSyoM kI kyA zItayoni hotI hai, uSNayoni hotI hai yA zIto. SNayoni hotI hai ? (goyamA !) sIyA vi joNI, usiNAvi joNI, sItosiNAvi joNI) gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zItoNayoni bhI hotI hai (samucchimamaNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI sItosiNA joNI ?) bhagavan ! saMmUrchima manuSyoM kI kyA zIta yoni, DAya cha ? (goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama ! zItayoni 5, yoni 59, zItayoni 55 saya cha (samucchimatirikkhajoNiyANa vi evaM ceva) sa bhUmi tiya yAnI yoninu thana 55y 20 ! (gabbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNAjoNI, sItosiNA joNI ?) I payandriya tiya cAnI bhagavad zuM zItAni hoya che? uNani heya che, zuM zIteNu ni hoya cha ? (goyamA) 3 gautama ! (No sItA, joNI, no usiNA joNI, sItosiNI joNI) zIta ni nathI hotI, uSNani paNa nathI hotI, zItaLuni hoya che (maNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) 3 mApan ! bhanudhyAnI zuzItayoniDAya cha, yoni ya cha, 25 // 2 zIta yoni DAya cha 1 (goyamA ! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI sItosiNA vi joNI) gautama ! zItayAna DAya cha, yoni 55 DAya cha, zItayani 55 DAya cha (saMmucchimamaNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA jANI, sItosiNA joNI?) 8 sAvan ! sabhUmi bhanumyonI zuzIta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre " , garmavyutkrAntikamanuSyANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH zItaM pNA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH zItoSNA yoniH, vAnavyantaradevAnAM madanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH zItoSNA yoniH 1 gautama ! no zItA, no uSNA, zItoSNA yoniH jyotiSka vaimAnikAnAmapi evaJcaiva eteSAM khala bhadanta ! zItayonikAnAm uSNayonikAnAm zItoSNayonikAnAm ayonikAnAJca katare katarebhyo'lpAvA vahukAvA, uSNoni athavA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! tivihA joNI) gautama ! tInoM prakAra kI yoni hotI hai ? (gagbhavakkaMtiya maNussANaM bhaMte! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) heM bhagavan ! garbhaja manuSyoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! No sItA joNI, No usiNA joNI, sItosiNA joNI) hegautama ! zItayoni nahIM, uSNayoni nahIM, zItoSNa yoni hotI hai / ( vANamaMtarANaM devANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) he bhagavan ! vAnavyantara devoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNa yoni hotI hai ? (goyamA ! No sItA, No usiNA, sItosiNA joNI) he gautama ! zIta nahIM, uSNa nahIM, zItoSNa yoni hotI hai (joisiya vemANiyANa vi evaM ceva) jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI yonikA kathana bhI isI prakAra (eesi NaM bhaMte / sIta joNiyANaM, usiNa joNiyANaM, sItosiNa joNiyA ajoNiyANa ya) bhagavan ! ina zItayonikoM, uSNayonikoM, zItoSNayo" nikoM aura ayonikoM meM ( kayare kayare hito) kauna kisase (appA vA, bahuyA yoni, uSNuyAni athavA zItoSNuyoni hoya che ? ( goyamA ! tivihA joNI) he gautama! yo prahAranI yoni hoya che (gavbhavakkatiya maNussANaM bhaMte! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sitosiNA joNI ?) De bhagavan ! garbha manuSyonI zu zItayoni, uSNuyoni, agara zItoSNu yoni hoya che ? (goyamA ! No sItA joNI, No usiNA joNI sItosiNA joNI) he gautama ! zItayeAni nahi, uSNuyeAni nahi, zItANu ceAni hoya che 56 ( vANamaMtarANaM devANaM bhaMte kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) De lgvAna! vAnabhyantara devAnI zuM zItayeAni, uSNuyeAni agara zItANu ceAni hAya che? ( goyamA ! No sItA, No usiNA, sItosiNA joNI) he gautama ! zIta nahi, uSNu nahi zItoSNu yoni hoya che (joisiyavemANiyANa vi evaM ceva) nyeotiSTha bhane vaimaanikAnI paNa eja prakAre (eesiNaM bhaMte! sItajoNiyANaM, usiNajoNiyANaM, sItosiNajoNiyANaM, ajoNiyANaya) he bhagavan ! mA zItayoni, uSNuyonio, zIteoSNuyoni bhane bhayeoniama ( kayare karehiMto ) aNu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) haya, dhA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA jivAH zItoSNayonikA, uSNayonikA asaMkhyeyaguNAH, ayonikA anantaguNAH, zItayonikAH anantaguNAH // sU0 1 // ___TIkA-aSTamapade prANinAM saMjJA pariNAmAH prarUpitAH, atha navame pade teSAmeva yonIH prarUpayitumAha-'kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhA khalu yoniH prajJaptAH ? tatra yonirityasya 'yu mizraNe' ityasmAt yuvanti-taijasa kArmaNa zarIravantaH santaH prANinaH audArikAdi zarIraprAyogyapudagalaskandhasamudAyena mizrI. bhavanti asyAmiti vyutpatyA yoniH-utpattisthAnam , auNAdiko ni pratyayo bodhyaH, vA, tullA yA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahata, tulya yA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! savvatthovA jIvA sItosiNajoNiyA) gautama ! saba se kama jIya zItoSNayoni vAle haiM (usiNajoNiyA asaMkhejaguNA) uSNayonika asaMkhyAtaguNA haiM (ajoNiyA aNaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (sItajoNiyA aNaMtaguNA) zItayonika anantaguNA haiN| TIkArtha-AThaveM pada meM jIvoM ke saMjJApariNAmoM kA prarUpaNa kiyA, isa navama pada meM unhIM kI yoniyoM kA nirUpaNa karate haiM-gautama ! prazna karate haiM-he bhagavan ! kitane prakAra kI yoniyAM kahI gaI haiM ? 'yu mizraNe' dhAtu se 'yoni' zabda banA hai / ataH jisameM mizraNa hotA hai, vaha yoni kahalAtI hai| taijasa evaM kArmaNa zarIra vAle prANI jisameM audArika Adi zarIroM ke yogya pudgalaskaMdhoM ke samudAya ke sAtha mizrita hote haiM arthAt ekameka hote haiM, vaha yoni hai, jisakA tAtparya hai utpatti kA sthAna / yoni zabda meM uNAdi se 'ni' pratyaya huA hai| tulya agara vizeSAdhika che? (goyamA ! savvatthovA jIvA sItosiNajoNiyA), gautama ! adhAthI ch| 1 zIta yonivAmA cha (usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA) Sty yoni masabhyAta cha (ajoNiyA aNaMtaguNA) ayoni mananta cha (sItajoNiyA aNaMtaguNA) zItayoni anantagaNa che TIkArtha-AThamA padamAM jIvanI saMjJA pariNAmenuM prarUpaNa karAyuM che, A navamA padamAM temanI niyonuM nirUpaNa kare che - zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! keTalA prakAranI niyo rahelI che? " mizraNe' dhAtuthI yoni v4 mane cha. tathA bhA (bhA uya cha te yoni pAya che. taijasa temaja kArpaNa zarIravALA prANI jemAM audArika Adi zarIrane cagya pudgala skanA samudAyanI sAthe mizrita thAya che arthAt ekameka thAya che, te ni che, jenuM tAtparya che utpattinuM sthAna, yuni zabdamAM vAri thI ni pratyaya thaye che, pra08 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 prajJApanAsUtre bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptAH,'taM jahA-sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI' tadyathA sItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH, tatra zItasparzapariNAmavatI zItA, uSNasparzapariNAmavatI uSNA, zItoSNarUpobhayasparzapariNAmavatI zItoSNA yonirbhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-' neraiyANaM bhaMte ! kiM sIyAjoNI, usiNA joNI, sIyosiyA joNI ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiM zItA yonirbhavati? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, No sIyosiNA joNI' nairayikANAM zItA'pi yonirbhavati, uSNApi yonirbhavati, no zItoSNA yonirbhavati, tathA ca nairayikANAM dvividhaiva yoniH-zItA, uSNA ca bhavati, na tRtIyA zItoSNA bhavati, kasyAM pRthivyAM kA yoniriti cedatrocyate-ratnaprabhAyAM zarkarAprabhAyAM vAlukA prabhAyAM ca yAni naira___ bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! yoni tIna prakAra kI hai, vaha isa prakArazIta yoni, uSNa yoni aura zItoSNayoni / jo yoni zota sparzavAlI ho vaha zItayoni, jo uSNa sparzavAlI ho vaha uSNayoni jisameM zIta tathA uSNadonoM taraha ke sparza hoM vaha zItoSNayoni kahalAtI hai| __ gautama-bhagavan ! nAraka jIvoM kI yoni zIta hotI hai, uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? ___bhagavAn-gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, kintu zItoSNayoni nahIM hotI, kyoM ki nArakoM kA utpattisthAna yA to zIta hI hotA hai, yA uSNa hI hotA hai, aisA koI utpatti sthAna nahIM hai jo zIta aura uSNa donoM prakAra ke sparzavAlA ho| kisa pRthvI meM kisa prakAra kI yoni hotI hai, yaha kahate haiM-ratnaprabhA, zarkarAprabhA aura vAlukAprabhA pRthvI meM nArakoM zrI bhagavAna uttara Ape che - gautama ! ni traNa prakAranI che te A rIte zItAni, uSNuyoni ane zItANu yoni je nei zItasparzavALI hoya te zIta ni, je uSNu sparzavALI hoya te uSNu ni jemAM zIta tathA upaNa banne jAtanA sparza hoya te zIteeNa ni kahevAya che. zrI gautamasvAmI -bhagavan! nAraka jIvonI ni zIta hoya che, uSNa hoya che, athavA zItoSNa hoya che? zrI bhagavAna -he gautama ! zItani paNa hoya che, uSNu ni paNa hoya che, paNa zIteNu ni hotI nathI, kemake nArakanA utpattisthAne agara te zIta ja hoya che. agarate uoNa ja hoya che. evuM keI utpattisthAna nathI je zIta ane uSNa banne prakA ranA sparza vALuM hoya. kaI pRthvImAM kayA prakAranI ni hoya che e kahe che ratnaprabhA, zarkarAmabhA, ane vAlukAprabhA pRthvImAM nArakonA je utpatti sthAna che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam yikANAmutyAtakSetrANi vartante tAni sarvANyapi zItasparzapariNAmavanti santi, utpAtakSetravyatiriktaM sarvamapi tisaSvapi pRthivISu uSNasparzapariNAmavad vartate, tena tatratyA nairayikAH zItayonikA uSNAM vedanAM vedayante, paGkaprabhAyAM bahUni upapAtakSetrANi zItasparzapariNAmavanti alpAni copapAtakSetrANi uSNasparzapariNAmavanti bhavanti, yeSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu zItasparzapariNAmavanti utpAtakSetrANi santi teSu tadvyatirekeNAnyatsarvamuSNasparzapariNAmavat , yeSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu uSNaSparzapariNAmavanti utpAtakSetrANi santi teSu tadvyatirekeNAnyatsarva zItasparzapariNAmavat , tena tatratyA bahavo nairayikAH zItayonikA uSNAM vedanAM vedayante, alpA uSNayonikAH zItavedanA vedayante, dhUmaprabhAyAM bahUni upapAtakSetrANi uSNasparzapariNAmavanti santi alpAni zItasparzapariNAmavanti santi, tatra teSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu uSNasparzake jo utpatti sthAna haiM, ve sabhI zItasparzapariNAmavAle hote haiM / utpattisthAnoM ko choDa kara tInoM pRzciyoM meM zeSa bhAga uSNasparzavAlA hotA hai, isa kAraNa vahAM ke nAraka zItayonika hone ke kAraNa uSNavedanA kA anubhava karate haiN| paMkaprabhA bhUmi meM bahuta se upapAtakSetra zItasparza pariNAmavAle haiM aura thoDe uSNasparzapariNAmavAle haiN| jina pAthaDoM meM aura jina nArakAvAsoM meM upapAtakSetra zItasparzapariNAmavAle haiM, unameM unakSetroM ke atirikta zeSa samasta bhAga uSNa sparzapariNAma vAlA hotA hai aura jina pAthaDoM evaM nArakAvAsoM meM upapAtakSetra uSNasparzavAle haiM unameM una kSetroM ko choDa kara zeSa sampUrNa bhAga zItasparzavAlA hotA hai, isa kAraNa vahAM ke bahuta se zItayonika nAraka uSNa. vedanA kA anubhava karate haiM aura thoDe se jo uSNayonika nAraka haiM, ve zItavedanA kA anubhava karate haiN| dhUmaprabhA pRthvI meM bahata upapAtakSetra uSNasparzavAle aura thoDe se zItasparzavAle hote hai / jina pAthaDoM aura jina nArakAvAsoM meM upapAtakSetra uSNA sparzavAle hote hai, unameM zeSa sampUrNa bhAga zItasparzavAlA te badhA zItasparza pariNAmavALAM hoya che. utpatti sthAna sivAya traNa pRthvImAM zeSa bhAga uNu sparzavALA hoya che, e kAraNe tyAMnA nAraka zIta cenika hovAne kAraNe uSNu vedanAne anubhava kare che paMkaprabhA bhUmimAM ghaNuM upapAta kSetra zIta sparza pariNAmavALA che ane cheDA usNa sparza pariNAma vALA che. je pAthaDAomAM ane je nArakAvAsamAM upapAta kSetra zIta sparza pariNAmavALAM che, temAM te kSetra sivAya zeSa samasta bhAga uNapaza pariNAmavALA hoya che. ane je pAthaDAomAM temaja narakAvAsamA upapAta kSetra uSNu sparzavALA che temAM te kSetrane cheDIne zeSa saMpUrNa bhAga zItasparzavALA hoya che. e kAraNe tyAMnA ghaNA zIta yonika nAraka uNa vedanAne anubhava kare che. dhUmaprabhA pRthvImAM ghaNA upapAta kSetra uNu sparza vALA ane DAka ja zIta spazavALA hoya che je pAthaDAo ane je nArakAvAsamAM u5pAta kSetra uNu sparzavALAM hoya che, teomAM zeSa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 4 pariNAmavanti upapAtakSetrANi vartante teSu taddvyatirekeNAnyatsarvaM zItasparzapariNAmavat, yeSu ca zItasparzapariNAmavanti utpAtakSetrANi santi teSu anyatsarvamuSNasparzapariNAmavat, dearer aral nairayikAH uSNayonikAH zItavedanAM vedayante, alpAH zItayonikAH uSNa vedanAM vedayante, tamaH prabhAyAmadhaH saptamyAJca pRthivyAmutpAtakSetrANi yAni santi tAni sarvANyapi uSNasparzapariNAmavanti, tadvyatirekeNa cAnyatsarvaM tatra zItasparzapariNAmavat, tena tatratyA nArakA uSNayonikAH zItavedanAM vedayante iti bhAvaH / gautamaH pRcchati - asurakumArANaM bhaMte ! kiM soyA joNI, usiNAjoNI, sIyosiNA joNI ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kiM zItA yonirbhavanti ? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiMvA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha-' goyamA ! 'no sIyA joNI no usiNA joNI, sIyosiNA joNI' asurakumArANAM no zItA yoni bhavati, no vA uSNA yonirbhavati apitu zItoSNA yonirbhavati, bhavanapatInAmupapAtakSetrANAM zItoSNobhayarUpasparzapariNAmavatvena teSAM yoniH zItoSNobhayasvabhAvA bhavati na zItA nApyuSNeti bhAvaH, hotA hai aura jinameM upapAtakSetra zIta sparzavAle haiM, unameM zeSa bhAga uSNasparza vAlA hotA hai / vahAM ke bahuta-se uSNayonika nAraka zItavedanA kA anubhava karate haiM aura alpa zItayonika nAraka uSNavedanA kA anubhava karate haiM / tamaHprabhA aura mahA tamaHprabhA yA adhaH saptamI nAmaka chaThI aura sAtavIM pRthvI meM jitane bhI upapAtakSetra haiM, ve sabhI - uSNasparzapariNAmavAle hI hote haiN| una kSetroM ke atirikta zeSa bhUbhAga zItasparzapariNAmavAlA hotA hai| isa kAraNa vahAM ke nAraka uSNayonika hone ke kAraNa zItavedanA kA anubhava karate haiN| 60 atitamasvAmI prazna karate haiM-bhagavAn ! asurakumAradevoM kI yoni kyA zIta hotI hai, yA uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? bhagavAna - he gautama! asurakumAra devoM kI yoni zIta nahIM hotI, saMpUrNa bhAga zItavALA DAya che, ane jemanAmAM upapAta kSetra zItasparzIvALAM che, teomAM zeSabhAga zota sparzIvALA hAya che. tyAMnA ghaNA badhA uSNu ceAnika nAraka zItavedanAne anubhava kare che. ane alpa zIta ceAnika nAraka uvedanAne anubhava kare che. tamaprabhA ane mahAtamaH prabhA agara adhaHsaptamI nAmaka chaThThI ane sAtamI pRthvImAM jeTalA paNa upapAta kSetra che. tee khaSA uSNu pa pariNAmavALA ja hAya che, te kSetre sivAya zeSa bhUbhAga zItasparza pariNAmavALA haiAya che. e kAraNe tyAMnA nAraka uSNu ceAnika hAvAne kAraNe zIta vedanAnA anubhava kare che. zrI gautamasvAmI prazna kare che: he bhagavan! asurakumAra davenI Ani thru zIta haiAya che agara uSNu hAya che athavA zItecchu hAya che ? zrI bhagavAn :he gautama ! asurakumAra devAnI ceni zIta nathI hotI, uSNu paNa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-asurakumArANAmiva yAvat-nAgakumArANAM, suvarNakuNArANAm , agnikumArANAm , vidyutkumArANAm , udadhikumArANAM, dvIpakumArANAM, dikkumArANaM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi na zItA nApyuSNA, api tu zItoSNobhayasvarUpA yoniH prajJaptA ? gautamaH pRcchati-' puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiM zItA yonirbhavati ? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha-' goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI' pRthivIkAyikAnAM zItApi yonirbhavati, uSNApi yonirbhavati, zItoSNApi ca yonirbhavati, 'evaM AuvAuvaNa ssaibeiMdiya teiMdiyacauridiyANa vi patteyaM bhANiyavvaM' evam-pRthivIkAyikAnAmiva apkAyikavAyukAyikavanaspatikAyikadvIndriyatrIndriyacaturindriyANAmapi pratyekaM bhaNitavyamuSNa bhI nahIM hotI, kintu zItoSNayoni hotI hai / bhavanapatidevoM ke utpattisthAna zIta aura uSNa-ubhayarUpa hote haiM, ataeva unakI yoni zItoSNa hotI haiM, na zIta hotI hai aura na uSNayoni hI hotI hai / asurakumAroM ke samAna nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAro, udadhi kumAroM, dvIpakumAroM, dizAkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI na zIta yoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai, kintu zItoSNayoni hotI hai|| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI zItayoni hotI hai, yA uSNayoni hotI hai yA zItoSNayoni hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI yoni zIta bhI hotI hai, uSNa bhI hotI hai aura zItoSNa bhI hotI hai / isI prakAra apkAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya, caturindraya meM se pratyeka kI tInoM prakAra kI nathI hotI paranuM zIteNu ni hoya che. bhavanapati denA utpatti sthAna zIta ane uNu ubhaya rUpa hoya che, tethI ja temanI ni zIteNu hoya che. na zIta ni hoya che ane na uSNu ni hoya che. asurakumAranI samAna nAgakumAre, suvarNa kumAre. agnikumAra, vighakumAra, udadhikumAro, dvIpakumAre, dizAkumAra, pavanakumAra ane svanita kumAranI paNa na zIta yUni hoya che, na uSNu ni hoya che paNa zIteNu ni hoya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! pRthvIkAyikenI zItani hoya che agara uNuna hoya che athavA zIteNu ni hoya che? zrI bhagavAna he gautama! pRthvIkAyikenI ni zIta paNa hoya che, uoNa paNa haiya che ane zIteNa paNa hoya che. e ja prakAre aSkAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, kIndriya, trIndriya, caturindriyamAMthI pratyekanI traNa prakAranI ni samajavI joIe. tejaskAyikenI ni uSNa hoya che, zIta ane zIteNa nahi, tejaskAcikenA sivAya eke zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vaktavyam , ' teukkAiyANaM No sIyA, usiNA, No sousiNA' tejaHkAyikAnAM no zItA yonirbhavati, apitu uSNA yoni mavati, no vA zItoSNA yonirbhavati, tathA caikendriyANA mapkAyikatejaHkAyikavarjitAnAM dvitricaturindriyANAJcopapAtakSetrANi zItasparzAni uSNasparzAni zItoSNobhayasparzAni ca bhavantIti teSAM trividhA pUrvoktA yoni bhavati, apkAyikAnAmupapAtakSetrANi zItasparzAni bhavanti, tejaHkAyikAnAmupapAtakSetrANi coSNasparzAni bhavanti, ato'pkAyikAH zItayonikAH, tejaH kAyikAstu uSNayonikA bhavanti, gautamaH pRcchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANa bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyo siNA joNI?' he bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM kiM zItA yoni bhavati ? kiM vA uSNA yoni bhavati ? ki vA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNAvi joNI, sIyosiNA vi joNI' paJcandriyatiryagyonikAnAM zItA'pi yonibhavati, uSNApi yonirbhavati, zItoSNApi yonirbhavati, 'saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi evaMceva' saMmUchimapaJcendriyatiryagyonikAnAmapi, evaJcaiva-zItApi yoniH, uSNApi yoniH, zItoSNApi yonirbhavati, saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAmupayoni samajhanI caahie| tejaskAyikoM kI yoni uSNa hotI hai, zIta aura zItoSNa nhiiN| tejaskAyikoM ko choDa kara ekendriyoM kI, dvIndriyoM kI, trIndriyoM kI tathA caturindriyoM kI tInoM prakAra kI yoni hone kA kAraNa yaha hai ki unake utpattisthAna zItasparzavAle bhI hote haiM, uSNasparzavAle bhI hote haiM, zItoSNaubhayasparzavAle bhI hote haiN| tejaskAyikoM ke utpattisthAna uSNasparzavAle hI hote haiM, ataeva tejaskAyika upNayonika hote haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! tiryaca paMcendriyoM kI kyA zItayoni hotI hai ? kyA uSNayoni hotI hai ? yA zItoSNayoni hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryacoM kI yoni zIta bhI hotI hai, uSNa bhI hotI hai aura zItoSNa bhI hotI hai / saMmUrchima tiryacoM kI bhI isI taraha tInoM prakAra kI yoniyAM hotI haiM / saMmUrchima tiryaMcoM ke upapAtakSetra koI ndriyanI, hIndriyanI, trIndriyanI, tathA caturindriyanI traNa prakAranI ni hevAnuM kAraNa e che ke temanuM utpattisthAna zIta sparzavALuM paNa hoya che, usNa sparzavALuM paNa hoya che, ane ubhaya sparzavALuM paNa hoya che. tejaskAyikanA utpattisthAna uSNa sparzavALA ja hoya che, tethI ja tejaskAyika uNanika hoya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavad tiryaMca paMcendriyenI zuM zItayunika hoya che ? uNani hoya che? agara zItoSNani hoya che? zrI bhagavAna - gautama ! pacendriya tiryaMconI ni zIta paNa hoya che, uSNu paNa hoya che, ane zItoSNa paNa hoya che. saMmUrNima tiryacenI ni paNa e ja rIte zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam 63 pAtakSetrANi zItasparzAni uSNasparzAni zItoSNobhayasparzAni ca bhavanti iti teSAM trividhA Spi yonirbhavati, evaM saMmUcchimamanuSyANAmapi agre trividhA yonirvakSyate, gautamaH pRcchati'gabbhavakkatiyapaMcidiyatirikkhajoNIyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ?" he bhadanta ! garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAM kiM zItA yonirbhavati ? kiMvA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha' goyamA !" he gautama! ' No sIyA joNI. No usiNA joNI, sIyosiNA joNI, garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAM no zItA yonirbhavati, no vA uSNA yonirbhavati, api tu zItoSNA, yonirbhavati, garbhavyutkrAntikamanuSyANAmapi upapAtakSetrANi ubhayasparzAni santi atasteSAmapi yoniH zItoSNobhayasvarUpA na zItA nApyuSNetyagre vakSyate, gautamaH pRcchati - ' maNussANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI usiNA joNI, soyosiNA joNI ?" he zItasparzavAle, koI uSNasparzavAle aura koI zItoSNasparzavAle hote haiM, ataeva unakI yoni bhI tInoM prakAra kI hotI hai| saMmUrchima manuSyoM kI bhI isI prakAra Age tInoM taraha kI yoni kahI jAegI / zrI gautamasvAmI - he garbhaja paMcendriya tiryecoM kI kyA zItayoni hotI hai, uSNayoni hotI haiM yA zItoSNayoni hotI ? bhagavAn - he gautama! garbhaja paMcendriya tirthacoM kI na zItayoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai kintu zItoSNayoni hotI hai, inake upapAtakSetra zItoSNasparzavAle hote haiM, ataH inakI yoni zItoSNa hI kahI gaI hai, zIta nahIM aura uSNa bhI nahIM / isI prakAra garbhaja manuSyoM ke upapAtakSetra bhI zItoSNa-u -ubhaya sparzavAle hote haiM, ataH unakI bhI zItoSNayoni hI hai, zIta nahIM aura uSNa bhI kahIM, yaha bAta Age kahI jaaegii| traNe prakAranI heAya che. samUIma tiya cAnA upapAta kSetra DhAi zIta sparzIvALA, kAi uSNu sparzIvALAM ane keAI zIteSNu sparzIvALAM hAya che, tethI ja temanI ceAni paNu traNe prakAranI hAya che. saMmUmi manuSyeAnI paNa eja prakAre AgaLa traNe prakAranI ceni kahevAze. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! gaja pacendriya tiya cAnI zuM zIta ceAni hAya che, uSNaceAni heAya che agara zIteni hAya che? zrI bhagavat :-hai gautama ! gaja paMcendriya tiya cAnI nathI zIta ceAni hAtI nathI uSNuyeAni haiAtI parantu zIteSDa ce na heAya che. temanA upapAta kSetra zIteSNu sparzIvALA hAya che. tethI temanI cenizIte ja kahelI che. zIta nahi temaja uSNu paNa nahi. e prakAre garbhaja manuSyAnA upapAta kSetra paNa zIMteSNu-ubhaya sparzIvALA hAya che. tethI temanI paNa zIteSNu ceAni ja heAya che. zauta nahi ane uSNa nahi A vAta AgaLa kahevAze. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 prajJApanAsUtre bhadanta ! manuSyANAM kiM zItA yonima~vati ? kiMvA uSNAyonimevati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha - ' goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, ukSiNA vi joNI sIyosaNA vi joNI' zItApi yonirmanuSyANAM bhavati, uSNApi yonirbhavati, zItoSNApi yonirbhavati, 'saMmucchimamaNussANaM bhaMte ! ki sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosINA joNI' he bhadanta ! saMmUcchimamanuSyANAM kiM zItA yonirbhavati ? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAnAha - " goyamA !' he gautama! 'tivihA joNI' saMmUcchimamanuSyANAM trividhApi prAguktA yonirbhavati yukteH pUrvamuktatvAt, gautamaH pRcchati - ' gavbhavakaMtiyamaNussANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI usiNA joNI, sIyosiNA joNI ?' he bhadanta ! garbhavyutkrAntikamanuSyANAM kiM zItA yonirbhavati ? kiMvA uSNa yonirbhavati ? kiMvA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! ' No sIyA No usiNA, sIyosiNA garbhavyutkrAntikamanuSyANAM no zItA yoni zrIsvAmI - he bhagavan ! manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, uSNa hotI hai ? athavA zItoSNa hotI haiM ? bhagavAn - he gautama! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, aura zItoSNayoni bhI hotI hai ? zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! saMmUrchima manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, uSNa hotI hai yA zItoSNa hotI hai ? bhagavAn - he gautama! saMmUrchima manuSyoM kI tInoM prakAra kI yoni hotI hai| isakA kAraNa pahale batalA cuke haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! garbhaja manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, yA uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? bhagavAn - he gautama ! garbhaja manuSyoM kI na zItayoni hotI hai, na ussnnzrI gautamasvAmI :-hai bhagavan ! manuSyanI ceAni zu zIta hoya che, uSNu DAya hAya che, athavA zItANu hAya che? zrI bhagavAna :-De gautama ! zItayeAni paNu hAya che, uSNu caiAni paNa heAya che, ane zItANu ceAni paNa hAya che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! samUIima manuSyeAnI ceni zuM zIta hAya che, uSNu hAya che agaratA zItecchu hAya che ? zrI bhagavAn hai gautama ! samUIima manuSyanI traNe prakAranI ceAni hAya che tenuM kAraNa pahelAM khatAvyuM che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! gaja manuSyanI ceAni zuM zIta hAya che, agara uSNu hAya che athavA zIteANu hAya che ? zrI bhagavAn :he gautama! garbhaja manuSyanI nathI zIta ceAnihAtI nathI uSNu zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam bhavati, no vA uSNA yonibhavati, api tu zItoSNA yonirmavati, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'vANamaMtaradevANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNi !' he bhadanta ! vAnavyantaradevAnAM kiM zotA yoni bhavati ? kiM uSNAyoni bhavati kiM vA zItoSNA yoni bhavati, bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'No sIyA, No usiNA, sIyosiNA joNI' vAnavyantaradevAnAM no zItA yoni rbhavati, no vA uSNA yonirbhavati api tu zItopNA yonirbhavati, vAnavyantaradevAnAmupapAtakSetrANi zItoSNarUpobhayasparzapariNAmavanti santi atasteSAM yoniruktobhayasvabhAvA bhavati, na zItA, nApyuSNA, 'joisiya vemANiyANavi evaM ceva' jyotiSkavaimAnikAnAmapi evaJcaiva-vAnavyantaradevAnAmiva, no zItA, no uSNA yoni bhavati, api tu zItoSNA yoni bhavati, tathA ca jyotiSkavaimAnikAnAmupapAtakSetrANi zItoSNarUpobhayasparzapariNAmavanti santi atasteSAM yoniH zItoSNA bhavati, na zItA; noSNA vA bhavati. gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! sIyajoNiyANaM usiNajoNiyANaM sIyosiNayoni hotI hai, kintu zItoSNayoni hotI hai / yukti pahale kahI jA cukI hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! vAnavyantara devoM kI kyA zItayoni hai, uSNayoni hai athavA zItoSNayoni hai ? bhagavAn-he gautama ! vAnavyantara devoM kI zItayoni nahIM hotI, uSNa yoni bhI nahIM hotI parantu zItoSNayoni hotI hai / vAnavyantara devoM ke upapAtakSetra zItoSNa-ubhaya rUpa hote haiM, ataH unakI yoni bhI ubhayarUpa kahI gaI hai| jyotiSka aura vaimAnika devoM kI yoni bhI-vAnavyantaroM ke samAna zItoSNa hI hotI hai, zIta nahIM aura uSNa bhI nahIM / isakA karaNa yaha hai ki jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke upapAtakSetra zItoSNa-ubhaya pariNamanavAle hI hote haiM, na kevalazIta hote haiM aura na kevala uSNa hote haiN| ___ gautama-bhagavan ! ina zItayonikoM, uSNayonikoM aura zItoSNayoni koM ni hartA paNa zItoSNu ni hoya che. yukti pahelAM kahI devAelI che. zrI gautabhasvAmI :-3 mAvAn :-vAna vya-ta2 hevAnI zuzIta yoni cha, Geet ni che athavA zIteNu ni che ? zrI bhagavAna: he gautama! vAnavyantara devenI zItani nathI hotI, uSNu ni paNa nathI hotI paraMtu zIteNu ni hoya che. vAvyantara devonA u5pAta kSetra zItaSNu ubhaya rUpe hoya che. tethI temanI ni paNa ubhaya rUpa kahela che. jyatiSka ane vaimA nika devenI paNa vAtavyantaranA samAna zItaLu ja hoya che, zIta nahi temaja uSNu paNa nahi. tenuM kAraNa e che ke tiSka ane vaimAnikanA upapAta kSetra zIteNuM ubhaya pariNamanavALA ja hoya che. kevaLa zIta paNanathI hotI ke kevaLa uNuM paNa nathI hotA zrI gautamasvAmI:-he bhagavana! A zItani, usNani ane zIteNu yonika pra0 9 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre joNiyANaM ajoNiyANa ya kayare kayarehito appAvA, bahuyA vA, tullAvA visesAhiyA vA?' he bhadanta ! eteSAM khalu zItayonikAnAm uSNayonikAnAm zItoSNayonikAnAm ayonikAnAzca madhye katare katarebhyo'lpAvA, bahukAvA, tulyAvA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA sIyosiNajoNiyA' sarvastokAH -sarvebhyo'lpA jIvAH zItoSNayonikA bhavanti bhavanapatigarbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmevobhayayonikatvAta , tebhyaH 'usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA' uSNayonikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, sarveSAM sUkSmabAdaratejaHkAyikAnAM pracuratarANAM nairayikANAM katipayAnAM pRthivyavyAyupratyekavanaspatInAJcoSNayonikatvAt , tebhyo. 'pi 'ajoNiyA aNaMtaguNA' ayonikA anantaguNA bhavanti, siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt tebhyo'pi 'sIyajoNiyA aNaMtaguNA' zItayonikA anantaguNA bhavanti anantakAyikAnAM sarveSAmapi zItayonikatvAt , teSAJca siddhebhyopyanantaguNatvAt // sU0 1 // tathA ayonikoM arthAt yonirahita siddha jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAnU-he gautama ! zItoSNayonika jIva saba se kama haiM, kyoMki bhavanapati, garbhaja paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva zItoSNayoni vAle hote haiM / zItoSNayonikoM ko apekSA uSNayonika asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoM ki sabhI sUkSma aura bAdara tejaskAyika, bahuta-se nAraka, katimaya pRthvIkAyika, apkAyika, vAyu kAyika aura pratyeka vanaspatikAyika uSNayonika hote haiM / uSNayonikoM kI apekSA ayonika arthAt siddha anantaguNA haiM, kyoM ki siddha ananta haiM / ayonikoM kI apekSA zItayonika anantaguNA haiM, kyoM ki sabhI anantakAyika zItayoni vAle hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA haiM |suu01|| tathA anike arthAt nirahita siddha mAMdhI keNi kenI apekSAe alpa che, ghaNuM che, tulya che. athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna !-he gautama ! zItaLu venika jIva badhAthI ochA che, kemake bhavana pati, garbhaja paMcendriya tiyaca, manuSya, vAnavyantara, tika ane vaimAnika deva zItoSNa nivALA hoya che. zItaSNa yunikonI apekSAe uSNu yonika asaMkhyAtagaNuM adhika hoya che. kemake badhAM sUkrama ane bAdara tejaskAyika ghaNu kharA nAraka, keTalAka pRthvIkAyika, aSka yika, vAyukAyika ane pratyeka vanaspatikAyika uSNanika hoya che uSNa ze nikonI apekSAe anika arthAt siddha ananta gaNu che, kemake siddha ananta che. anikenI apekSAe zIta yonika anantagaNuM che kemake badhA anantakASika zItAni vALA hoya che ane teo siddhothI paNa anantagaNuM che. sUtra 1 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 2 yonipadanirUpaNam yoni vizeSavaktavyatA mUlam-kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNatA ? goyamA! tivihA joNI paNNattA, taM jahA-sacittA, acittA, mIsiyA, neraiyANaM bhaMte ! kiM savittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI, asurakumArANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? goymaa| no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA jINI, evaM thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sacittA jogI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? goyamA! sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI, evaM jAva cauridiyANaM, saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva, gabhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, gabhavatiyamaNussANa ya no sacittA, no acittA, mIsiyA joNI, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANaM, eesiNaM bhaMte ! jIvANaM sacitta joNINaM, acitta jogINaM, mIsa joNINaM, ajoNINaya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullAvA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA mIsajoNiyA, acittajoNiyA asaMkhejaguNA, ajoNiyA aNaMtaguNA sacittajoNiyA aNaMtaguNA ||suu0 2 // chAyA katividhAH khalu bhadanta ! yoniH prajJaptAH ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptA, tadyathA-sacittA, acittA, mizritA, nairayikANAM bhadanta ! kiM sacittA yoniH, acittA yonivizeSavaktavyatA zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai ? (taM jahA) vaha isa prakAra (sacittA) sacitta ni vizeSa vaktavyatA zahAtha-(kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) lAvan yoni 38 // 2nI sI cha ? (goyamA tivihA joNI paNNattA) gautama ! 1 prA2nI yoni 49sI che ? (taM jahA) te 20 are (sacittA) sayitta (acittA) mayata (mIsiyA) mizra zrI prshaan| sUtra : 3 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 prajJApanAsUtre yoniH mizritA yoniH ? gautama ! no sacittA yoniH acittA yoniH, no mizritA yoniH, asurakumArANAM bhadanta ! kiM sacittA yoniH, acittA yoniH mizritA yoniH ? gautama ! no sacittA yoniH, acittA yoniH, no mizritA yoniH evaM yAvat stanitakumArANAm, pRthivI kAyikAnAM bhadanta ! kiM sacittA yoniH, acittA yoniH mizritA yoniH ? gautama ! sacittA yoniH, acittA yoniH mizritApi yoniH evaM yAvat caturindriyANAm, (acittA) acitta ( mIsiyA ) mizra " 9 (neraiyA NaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA jINo ) bhagavan ! nArakoM kI yoni kyA sacitta hotI hai, acitta hotI hai yA mizra arthAt sacittAcitta hotI hai ? (goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI) he gautama ! sacintayoni nahIM hotI, acittayoni hotI hai, mizrayoni nahIM hotI (asurakumArANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? ) bhagavan ! asurakumAroM kI kyA sacittayoni, acitta yoni yA mizrayoni hotI hai ? (goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI no mIsiyA joNI) he gautama! sacittayoni nahIM hotI, acintayoni hotI hai, mizrayoni nahIM hotI ( evaM thaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka ( puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ?) bhagavan ! pRthivI kAyikoM kI kyA sacittayoni hotI hai ? acittayoni hotI hai ? yA mizrayoni hotI hai ? (goyamA ! sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI) he gautama! sacitta yoni, acittayoni aura mizrayoni bhI hotI (neraiyANaM maMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI) he bhagavan ! nArakAnI ceAni zuM sacitta hAya che ? acitta hoya che ? agara mizra arthAt sacittAcitta hoya che ! ( goyamA ! bho sacittA joNI acittA joNI, no mIsiyA joNI) De gautama ! sacitta ceAni nahi, acitta ceAni hAya che mizra caiAni paNa nahi ( asurakumAra rANaM bhaMte ! kiM rucittA joNI acittA joNI, mIsiyA joNI ?) De bhagavan ! asurasubhAnI zu sayittayoni, mayittayoni agara mizrayoni hoya he ? (goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI no mIsiyA joNI) he gautama! sacitta yoni nathI hotI, vyaktti yoni hoya che, mizra yoni nathI hotI ( evaM thaNiyakumArANaM) me 04 prahAre stanitakumArA sudhI ( puDhavikAiyANaM maMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? he bhagavan ! pRthvIkAyikAnI chu. sacitta yAni hAya che? acittayAni hAya che ? agaratA mizra ceni hoya che (goyamA ! sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI) he gautama! sacitta yoni, ayittayoni, mizra yoni pazu hoya che (evaM jAna cauriMdiyANaM) me4 are yau. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 2 yonipadanirUpaNam saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAzca evaJcaiva, garbhavyutkrAntika paJca. ndriyatiryagyonikAnAM, garbhavyutkrAntikamanuSyANAzca no sacittA, no acittA, mithitA yoniH, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikaranAM yathA asurakumArANAm , eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sacittayonInAm acittayonInAm mizrayonikAnAm ayonikAnAJca katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvA mizrayonikAH, acittayonikA asaMkhyeyaguNAH, ayonikA anantaguNAH, sacittayonikA anantaguNAH // suu02|| hai (evaM jAva cauriMdiyANaM) isI prakAra yAvatU cauindriyoM taka (saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyo NaM) saMmUchima paMcendriya tiryaMcoM kI (saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva) aura saMmUrchima manuSyoM kI bhI isI prakAra (gambhavakkaMtiya paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM) garbhaja paMcendriya tiryacoM kI (gambhavakkaMtiya maNussANa ya (aura garbhaja manuSyoM kI (no sacittA, no acittA, mIsiyA joNI) sacitta nahIM, acitta nahIM, mizrayoni hotI hai (vANamaMtara joisiya vemANiyA NaM jahA asurakumArANaM) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kI jaise asurakumAroM kii| __ (eesi NaM bhaMte ! jIvANaM sacittajoNINaM, acitta joNINaM, mIsajoNINaM ajoNINa ya kayare kayarehito appA cA, bahuyA cA tullA vA visesAhiyA vA ?) bhagavAna ! ina sacittayonika, acittaponika aura mizrayonika tathA ayonikoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! samvatthovA jIvA mIsajoNiyA) gautama ! saba se kama mizrayonika jIva haiM (acittajoNiyA asaMkhejaguNA) acittayonika asaMkhyAtaguNA haiM (ajoNiyA dhandriya sudhI (samucchima paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) sa bhUmi pandriya tiya yAnI (saMmucchimamaNussaNaya evaM ceva) mane saMbhUchabha manuSyAnI 5 se prAre (gabbhavakatiyapaMkiMdiyatirikkhajoNiyANaM) - pazyandriya tiya yAnI (gabbhavakaM tiyamaNussANa ya) bhane 4 manuSyonI (no sacittA. no acittA, mIsiyA joNI) sAyatta nahI mayitta nahI, bhizrayAni DAya che (vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM asurakumArANaM) vAnavyantaralyA. tiSka ane vaimAnikanI jema asurakumAranI ninA saMbaMdhamAM paNa samajavuM. _(eesiNaM bhaMte ! jIvANaM sacittajoNINaM acittajoNINaM, mIsajoNINa ya ajoNINa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) he bhagavan ! / sathita nika, acittanika ane mitronika tathA anikemAM keNu kenAthI a9pa, ghaNA tulya mth| vizeSAdhina cha ? (goyamA ! savvatthovA jIvA mIsajoNiyA,) he gautama ! adhAthI mech| bhi ni ache (acittajoNiyA asaMkhejjaguNA) mAyatta yoni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre TokA-atha punarapi prakArAntareNa yonIreva prarUpayitumAha-'kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNatA?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhA-kiyatprakArA khalu yoniH-utpattisthAnam prajJaptA-prarUpitA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA-sacittA, acittA, mIsiyA' tadyathA-sacittA-acittA, mizritA ca, tatra jIvapradezasambaddhA sacittA yoniH, sarvathA jIvarahitA acittA yoniH, jIvarahitA rahitasvarUpA mizritA yonirucyate, gautamaH pRcchati 'neraiyANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI mIsiyA joNI ?' he madanta ! nairayikANAM kiM sacittA yoni bhavati ? kiM vA acittA yonirbhavati ? kiM vA mizritA- sacittA'cittayuktA yoni bhavati ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI' nairayi. kANAM no sacittA yoni mavati, api tu acittA yoni bhavati, nApi mizritA yoni aNaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (sacitta joNiyA aNaMtaguNA) sacittayonika anantaguNA haiN| TIkArtha-prakArAntara se punaH yoniyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-zrIgautamasvAmI-he bhagavAn ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn he gautama ! tIna prakAra kI yoni kaho hai, vaha isa prakAra sacitta, acitta aura mizra / jIva pradezoM se sambaddhayoni sacitta, sarvathA jIvarahita yoni acitta aura ubhaya svarUpavAlI yoni mizra kahalAtI hai| ___ zrIgautamasvAmI-he bhagavan nAraka jIvoM kI yoni sacitta hotI hai yA acitta, athavA mizra-sacittAcitta ? . __bhagavAnU-gautama ! nArakoM kI yoni sacitta nahIM hotI, kintu acitta hotI hai, mizra nahIM hotI / nArakoM ke upapAtakSetra sacitta arthAt sajIva nahIM asabhyAta cha. (ajoNiyA aNaMtaguNA) yoni mananta cha (sacittajoNiyA aNaMtaguNA) sacitanika anantagaNu che TIkArtha-prakArAntare pharI ninI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI :- mAvan ! yoni / prArI hesI che ? zrI bhagavAna -he gautama! traNa prakAranI yoni kahelI che te A prakAre che -sacitta, acita ane mizra. jIvapradezathI saMbaddhani sacina, sarvathA jIva rahita eni acitta ane ubhaya svarUpavALI ni mizra kahevAya che zrI gautama -he bhagavan! nAraka nI ni sacita hoya che. agara acitta mayA mizra-sayittAyitta ? zrI bhagavAna -he gautama ! nArakenI ni sacitta nathI hotI, paNa acitta hoya che, mizra paNa nathI hotI, nArAkenA upapAta kSetra sacitta arthAt sajIva nathI hotAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TokA pada 9 sU. 2 yonipadanirUpaNam 71 vati, tathA ca nairayikANAmupapAtakSetraM na kenacid jIvena parigRhItaM sambaddhaM vA vartate atasteSAM kevalam acittaiva yomi mayati, sUkSmaikendriyANAM sakalalokavyApilve'pi teSAM pradezarupapAtakSetrapAlAnAM parasparAnugamasaMbaddhatvAbhAvAt, acittaiva teSAM yoniravaseyA, gautamaH pRcchati - 'asurakumArANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI mIsiyA joNI ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kiM sacittA yoni bhavati ? kiM vA acittA yoni bhavati ? kiMvA mizrita yoni bhavati ? bhagavAn Aha- 'goyamA !' he gautama! 'no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI' asurakumArANAM no sacittA yoni bhavati, api tu acittA yoni bhavati, novA mizritA yoni bhavati, asurakumArANAmapi upapAtakSetrasya kenApi jIvena parigRhItatvAbhAvena teSAmacittaiva yoniH, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam - asurakumArANAmiva yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAm, agnikumArANAm, vidyutkumArANAm, udadhikumArANAm, dvIpakumArANAm, dikkumArANAm, pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi no hote, ataeva unakI acintayoni hI kahI hai / yadyapi sUkSma ekendriya jIva samasta lokAkAza meM vyApta haiM, tathApi unake kAraNa nArakoM ke upapAtakSetra sacitta nahIM kahalAte, kyoM ki unameM parasparAnugama saMbaMdha nahIM hai, arthAt ve upapAtakSetra una jIvoM ke zarIra nahIM haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAroM kI yoni sacitta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizra hotI hai ? bhagavAn - he gautama! asurakumAroM kI yoni sacitta nahIM hotI, acitta hotI hai, mizra bhI nahIM hotI, kyoM ki asurakumAroM ke upapAtakSetra kisI jIva ke dvArA parigRhIta nahIM hote / isI prakAra stanitakumAroM taka jAnanA cAhie, arthAt nAgakumAroM, suvarNa kumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpa kumAroM, dizA kumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI acinta tethI ja teeAnI acitta yAni ja kahI che. arthAt sajIva nathI hAtAM, tethI ja teonI acitta ceAni ja kahI che. arthAt sUkSma ekendriya jIva samasta leAkAkAzamAM vyAsa che, tathApi temanA kAraNe upapAta kSetra sacitta nathI kahevAtA, kemake temanA parasparAnugama sabandha nathI, arthAt te upapAta kSetra e jIveAnA zarIra nathI. zrI gautamasvAmI :he bhagavan ! asurakumAreAnI cenI sacitta hAya che acitta hAya che athavA mizra hAya che ? zrI bhagavAn:-he gautama! asurakumAranI ceni sacitta nathI hatI, acitta hAya che, mizra nathI hatI, kemake asurakumArAnA upapAta kSetra kei jIva dvArA parIgRhIta nathI thatA, eja prakAre stanitakumAro sudhI jANavu joie. arthAt nAgakumAro, suva kumAro, agnikumArI, vidyutbhAro, udadhibhArI, dvIpakumArI, hizAkumArI, pavanakumArI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 prajJApanAsUtre sacittA yoniH, no vA mizritA yauni api tu acittaiva yoni bhavati, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiM sacittA yoni bhavati ? kiM vA acittA yoni bhavati ? kiMvA mizrita yoni bhavati ? bhagavAna Aha- 'goyamA !' he gautama! 'sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI' pRthivIkAyikAnAM sacitApi yoni bhavati, acittApi yoni , mizritApi yoni bhavati, pRthivIkA vikAnAmupapAtakSetrasya jIvaiH parigRhItatvenA pari gRhItatvena cobhayasvabhAvatvAcca trividhApi prAguktA yoni bhavati, 'evaM jAva cauriMdiyANaM' evam - pRthivIkAyikAnAmiva yAvat - akAyika tejaH kAyikavA yukAyikavanaspatikAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAJca sacittA'pi acittApi, mizritA'pi ca yoni ravaseyA, 'samucchimati rikkhajoNiyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva' saMmUrcchimatiryagyonikAnAM, saMmUcchimamanuSyANAJca evaJcaiva pRthivI kAyikAnAmiva sacittA'pi, acittApi, mizri tApi ca yoni bhavati eteSAmapi prAguktasaMmRddhimamanuSyaparyantAnAmupapAtakSetraM jIvapra dezaiH parigRhItamaparigRhItaJcobhayasvabhAvaJca bhavatIti teSAmapi prAgukta trividhApi yoni khaseyA, yoni hI hotI hai / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM kI yoni sacitta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizra hotI hai ? bhagavAn - he gautama ! pRthvIkAyikoM kI yoni sacitta bhI hotI hai, acitta bhI hotI hai aura mizra bhI hotI hai, kyoM ki pRthvIkAyikoM ke upapAtakSetra jIvoM dvArA parigRhIta bhI hote haiM, aparigRhIta bhI hote haiM aura ubhayarUpa bhI hote haiM / isI prakAra akAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM, dvIndriyoM, trIndriyoM aura cauindriyoM kI bhI tInoM prakAra kI yoni hotI hai| saMmUhima paMcendriyatiryacoM aura sammUcchima manuSyoM kI bhI isI prakAra sacitta, acitta aura mizra-tInoM taraha kI yoni hotI hai / kyoM ki ina saba ane stanitakumAreAnI paNa acittayAni hAya che. zrI gautamasvAmI :--mhe bhagavan ! pRthvIkAyika jIvAnI caiAni sacitta heAya che.acitta hAya che athavA mizra hAya che? zrI bhagavAna :-he gautama! pRthvIkAyikAnI cena sacitta paNa hoya che. acitta paNa hAya che ane mizra paNa hAya che. kemake pRthvIkAyikAnA upapAta kSetra jIveA dvArA parigRhIta paNa hoya che, aparigrahIta paNa hoya che ane ubhaya rUpa paNa haiAya che. e prakAre samAvi, terassAya, vAyuayi, vanaspatiyio. dvIndriyo, trIndriyo bhane yturindriyAnI paNa traNa prakAranI ceAni haya che. saMmUmi paMcendriya tiryaMceA ane samR mi manuSyeAnI paNa e rIte sacitta, acitta ane mizra traNe jAtanI cAni hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 2 yonipadanirUpaNam 'ganbhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAm TouritiyamaNussA ya no sacittA, no acittA mIsiyA joNI' garbhavyutkrAntika manuSyANAJca no sacittA yoniH, no vA acittA yoniH api tu mizritA yoni bhavati, garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJcotpatikSetre acittAnAmapi zukrazoNitAdipudgalAnAM saravena teSAM mizritaiva yoniriti bodhyam, 'vAnavaMtara joisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA asurakumArANAM no sacittA no vA mizritA api tu acittA yoniruktA tathaiva vaktavyA, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte! jIvANaM sacittajoNINaM' he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM jIvAnAm, sacittayonInAm 'acittajogINaM' acittayonInAm 'mIsajogIrNa' mizrayo nikAnAm 'ajoNINaya' ayonInAJca madhye 'kayarekayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA katare katarebhyolpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA jIvA ke upapAtakSetra bhI sajIva nirjIva aura ubhayarUpa hote haiM / garbhaja paMcendriya tiryacoM kI tathA garbhaja manuSyoM kI yoni sacitta nahIM hotI, acitta nahIM hotI hai, kintu mizra - sacittAcitta yoni hI hotI hai, kyoM ki unake utpatti kSetra meM acitta bhI zukra zoNita Adi ke pudgala hote haiM, ataeva unakI yoni mizra hI samajhanI cAhie / arrayantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kI yoni asurakumAroM ke samAna hotI hai, arthAt acitta yoni hotI hai, sacitta aura mizra nahIM hotI / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! pUrvokta sacitta yonivAle, acitta yonivAle, mizrayoni vAle tathA ayonika jIvoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna - gautama ! saba se kama mizrayoni vAle jIva hai kyoM ki mishrkemake e badhAnA upapAta kSetra paNa sajIva nirjIva ane ubhaya rUpa hoya che. garbhIja paMcendriya tiya cAnI tathA garbhaja manuScAnI yAni sacitta nathI hAtI acitta paNa nathI haitI paNa mizra sacittAcitta yAni haiAya che kemake temanA utpatti kSetramAM acitta paNa zukra zANita AdinA pudgala hAya che tethI ja temanI ceAni mizra ja samajavI joI e. vAnabhyantara jyAtiSka ane vaimAnikAnI ceni asurakumArAnA samAna haiAya che arthAt acitta ja ceAni hAya che, sacitta ane mizra nI hatI. zrI gautamasvAmI:-De bhagavan ! pUrvokta sacitta ceAnivALA acitta ceAnivALA ane mizra ceAnivALA tathA ayeAnika veAmAM kANu kAnAthI, alpa, ghaNuA, tulya athavA vizeSAdhika che ? 50 10 zrI prajJApanA sUtra : 3 , 73 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 prajJApanAsUtre mI joNiyA sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, jIvA mizrayonikA bhavanti, garbhavyutkrAntika paJcandriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJcaiva mizrayonikatvAt sarvastokatvaM bodhyam, tebhyaH - 'acittajoNiyA asaMkhejjaguNA' acittayonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, nairayikANAM devAnAM katipayAnAJca pratyekaM pRthivIkAyikApkAyikatejaH kAyikavAyukAyikapratyeka vanaspatikAyika vikalendriyasaMmUcchimapaJcandriya tiryagyonikasaMmUcchimamanuSyANAmacittayonikatvenA saMkhyeyaguNatvamava seyam, tebhyo'pi - 'ajoNiyA anaMtaguNA' ayofast anantaguNA bhavanti, siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt, tebhyo'pi ' sacittajoNiyA ataguNA' sacittayonikA anantaguNA gharanti, nigodajIvAnAM sacitta yonikatvena teSAJcasiddhebhyo'pyanantaguNatvAditi bhAvaH / / sU0 2 // yoni vizeSavaktavyatA mUlam -kaivihANaM bhaMte! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihAjoNI paNNattA, taM jahA - saMvuDAjoNI, viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDAjoNI, neraiyANaM bhaMte / kiM saMbuDAjoNI, viyaDAjoNI, saMvuDa viyaDAjoNI ? goyamA ! saMvuDajoNI, no viyaDajoNI, no saMvuDaviyaDa yoni garbhaja paMcendriya tiryacoM aura garbhaja manuSyoM kI hI hotI hai| mizrayoni vAloM kI apekSA acittayoni vAle jIva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki samastadevoM, nArakoM tathA katipaya pRthvIkAyikoM, aSkAyikoM, tejaH kAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM, vikalendriyoM, saMmUrchima paMcendriya tithaMcoM tathA saMmUrchima manuSyoM kI yoni acitta hotI hai / acintayonikoM kI apekSA ayonika arthAt siddhU jIva anantaguNA haiM, kyoM ki siddhoM kI saMkhyA ananta hai / ayonikoM kI apekSA sacittayonika jIva anantaguNA adhika haiM, kyoM ki nigoda ke jIva sacittayonika hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA adhika haiM ||02|| zrI bhagavAn :-he gautama! badhAthI ochA mizra yeAnivALA jIva che kemake, mizra ceAni gabha`ja poMcendriya tiya cA ane gaja manuScAnI ja DAya che. mizrayeAnivALAnI apekSAe acitta ceAnivALA jIva asaMkhyAtagaNA adhika che, kemake samasta devA, nAraka tathA utipaya pRthvI ayi, acchAyi, te: ayi / vAyuayi hai|, vanaspatiprayi / , vikalendriya, samUmi paMcendriya tiryaMceA tathA samUmi manuSyeAnI yAni acitta hoya che. acitta cAnikAnI apekSAe ayeAnika arthAt siddha jIva anantagaNA che. kemake siddhonI sakhyA ananta che. acenikAnI apekSAe sacitta ceAnika jIva anantagaNA adhika che kemake nigeAdanA jIva sacitta ceAnika haiAya che, ane te siddhothI paNa ananta gA aghi che, // sU0 2 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU.3 yonipadanirUpaNam i, samucchimANI, no saMvuDaviyAjo pucchA, goyamA ! no joNI, evaM jAva vaNassaikAiyANaM, beiMdiyANaM pucchA, goyamA ! no saMvuDajoNI viyaDajoNI, no saMvuDaviyaDajoNI, evaM jAva cauriMdiyA, samucchimapaMciMdiyatirikkha joNIyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva, gabhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, gabhavatiyamaNussANa ya no saMvuDAjoNI, no viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDAjoNI, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM, eesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM, viyaDajoNiyANaM, saMvuDa viyaDajoNiyANaM ajoNiyANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullAvA, visesAhiyAvA ? goyamA! savatthovA jIvA saMvuDaviyaDajoNiyA, viyaDajoNiyA asaMkhijaguNA, ajoNiyA aNaMtaguNA, saMvuDajoNiyA aNaMtaguNA // sU0 3 // chAyA-katividhA khalu bhadanta ! yoniH prajJaptA ? gautama ! trividhA yoniH-prajJaptA, tadyathA -saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH, saMvRtavivRtA yoniH, nairayikANAM bhadanta ! kiM saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH saMvRtakvRitA yoniH? gautama! saMvRtayoniH, no vivRtayoniH no saMvRtavivRtayoniH, yonivizeSa kI vaktavyA zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavAn ! yoni kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai / (taM jahA) vaha isa prakAra (saMbuDA joNI) saMvRtA arthAtU DhaM kI huI yoni (viSaDA joNI) vivRtA yoni (saMvuDaviyaDA joNI) saMvRtavivRtA yoni / (neraiyA NaM bhaMte ! ki saMvuDA joNI, viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDA joNI?) bhagavan ! nAraka jIvoM kI yoni kyA saMvRta hotI hai, vivRta hotI hai yA saMvRta ni vizeSanI vaktavyatA zahAtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) 3 mAn! yonimA pratI 44ii cha ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) gautama ! 1 42nI yoni hI cha (taM jahA) te 2 // prAya che (saMvuDA joNi) savRtta arthAt DhaiseI yAni (viyaDA joNI) vivRtta yoni (saMvuDaviyaDA joNI) satta vivRtta yoni (neraiyANaM bhaMte ! kiM saMvuDA joNI, viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI) 3 mAvan ! nAraka jInI ni zuM saMvRtta hoya che, vivRtta hoya che, saMvRtta-vivRta hoya che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 prajJApanAsUtre , evaM yAvat - vanaspatikAyikAnAm, dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! no saMvRtayoniH, vivRtayoniH, no saMvRtavivRtayoniH evaM yAvat caturindriyANAm, saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca evaJcaiva, garbhavyutkrAntika paJcendriya tiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJca no saMvRtA yoniH, no vivRtA yoniH saMvRtavivRtA yoniH, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM saMvRtayonInAM vivRtayonInAM vivRta hotI hai ? ( goyamA ! saMvuDa joNI) gautama ! saMvRtayoni hotI hai (no farsjoNI) vivRtoni nahIM hotI (no saMbuDavigraDajoNI) saMvRtavivRtayoni bhI nahIM hotI ( evaM jAva vaNassaikAiyANaM) isI prakAra vanaspatikAyikoM taka (bediyANaM pucchA ?) dIndriyoM saMbaMdhI prazna ( goyamA ! no saMvuDajoNI) gautama ! saMvRtayoni nahIM hotI (viyaDa joNI) vivRtayoni hotI hai (no saMvur3aviDajoNI) saMvRtavivRtayoni nahIM hotI ( evaM jAva cauriMdiyA NaM) isI prakAra yAvat caturindriyoM taka (samucchimapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM saMmucchimamaNurasANaya evaM ceva) saMmUrchimapaMcendriyatiryacoM aura saMmUrchima manuSyoM kI bhI isI prakAra (ganbhavakkaMtiya paMcidiyatirikkhajoNiyANaM) garbhaja paMcendriya tiryaMcoM kI (gagbhavakkatiya maNussANa ya) aura garbhaja manuSyoM kI (no sabuDA joNI, no viDA joNI, saMvuDaviDA joNI) na saMvRtayoni hotI hai, na vivRta yoni hotI haiM, kintu saMvRtavivRtayoni hotI hai (vANamaMtara joisiyavemANiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI ( jahA neraiyANaM) nArakoM ke samAna / ( etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM, viSaDajoNiyANaM saMbuDaviyaDa( goyamA ! (saMvuDajoNI) he gautama! saMvRtta yoni hoya che (nA vivaDajoNI ) vivRtta yoni nathI DeotI (no saMbuDA viDajogI) saMvRtta vivRtta yoni pazu nathI hotI (evaM jAva vaNassa - kAiyANaM) se prAre vnsptiaayi| sudhI (bediyANaM pucchA ?) dvIndriyo sambandhI prazna ( goyamA ! no saMvuDajoNI) he gautama ! saMvRtta yoni nathI hotI (viyaDajoNI) vivRtta yoni hoya che (no saMvuDaviyaDajoNI) saMvRtta vivRtta yoni nathI hotI (evaM jAva cauriMdiyANaM) me are yaturiMdviyo sudhI ( saMmucchimapaM ciMdiyatirikkha joNiyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva ) saMbhUbhi yathendriya tiryathA bhane saMbhUrchima manuSyonA pazu se prAre (gavbhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) garla'' pa'thendriya tirya yonI ( gavbhavakkatiya maNussANa ya) bhane garbha manuSyonI (no saMbuDA joNI, no viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNIM ) na saMvRtta yoni hoya chena vivRtta yoni hoya che, yAsu saMvRtta vivRtta yoni hoya che ( vANamaMtara joisiyavemANiyANaM) vAnavyantara, jyotiSNu ne vaimAni devAnI vaktavyatA (jahA neraiyANaM) nAraanA samAna (eesiNaM bhate ! jAgaM saMbuDajoNiyANaM, viyaDajoNiyANaM saMbuDaviyaDAjoNiyANaM ajo zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU0 3 yonipadanirUpaNam 77 saMvRtavivRtayonikAnAm ayonikAnAJca katarekatarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH saMvRtavivRtayonikAH, vivRtayonikA asaMkhyeguNAH, ayonikAH anantaguNAH, saMvRtayonikAH anantaguNAH || sU0 3 // TIkA - atha punarapi vizeSarUpeNa jJAnArtha prakArAntareNa yonireva prarUpayitumAha- 'kavihANaM bhaMte! joNI paNNattA ?" he bhadanta ! kati vidhA khalu yoniH prajJaptA ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA - saMvur3AjoNI, viDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI' tadyathA - saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH saMvRtavivRtA yoniH, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! ki saMbuDA joNI, viyaDA joNI, saMbuDaviyaDAjoNI ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiM saMvRtA - AcchAditA antarhitA ityarthaH yoni bhavati ? joNiyANaM ajoNiyANa ya) he bhagavan ! ina saMvRtayonikoM vivRtayonikoM, saMvRtta vivRtayonikoM aura ayonikoM meM se (kayare kayarehiMto ) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta tulya athavA vizevAdhika hai ? (gomA ! ) he gautama ! (savvatthovA jIvA saMbuDaviyaDajoNiyA ) saba se kama jIva saMvRtavivRtayonika kahe haiM (biyaDajoNiyA asaMkhijjaguNA) vivRtayonika asaMkhyAtaguNA haiM (ajoNiyA-anaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (saMvuDajoNiyA anaMtaguNA ) saMvRtayonika anantaguNA haiM / TIkArtha - aba prakArAntara se punaH yoniyoM ko samajhAne ke lie kahate haiMzrI gautamasvAmI - he bhagavan ! yoniyA~ kitane prakAra kI kahI haiM ? bhagavAnhe gautama ! yoniyA~ tIna prakAra kI kahI haiM, ve isa prakAra - saMvRtayoni, vivRtayoni aura saMvRta vivRtayoni ! gautamasvAmI he bhagavan ! nAraka jIvoM kI NiyANa ya) he bhagavan yA saMvRtta yoni, vivRttayonio, saMvRtta vivRtta yoni bhane yoniama (kare kayarehiMto ) aNu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) dhA, tujhya athavA vizeSAdhi4 che ? (goyamA !) he gautama! (savvatthotrA jIvA saMvuDaviyaDajoNiyA ) madhAthI sochA lava saMvRtta vivRtta yoniGa che (viyaDajoNiyA asaMkhijjaguNA ) vivRtta yoni asnnyaatge| che (ajoNiyA anaMtaguNA) yetheoniH anantagaNA che (saMbuDajoNiyA anaMtaguNA ) saMvRtta ceAnika anantagaNA che TIkA:-have prakArAntare pharI ceAniyAne samajAvavA mATe kahe che zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! ceAniyA keTalA prakAranI kahelI che ? zrI bhagavAn :-ceAniyA traNa prakAranI tI che, te A prakAre :-savRttayAni, vivRtta ceAni, ane sa MvRtta vivRtta cAni zrI gautamasvAmI :-he bhagavan! nAraka jIvAnI zuM savRtta arthAt AcchAdita ceni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiM vA vivRtA anAcchAditA bahirupalakSyamANA, yoni bhavati ? kiM vA saMvRtavivRtA-kinnidanupalakSyamANA kiJcidupalakSyamANA ca yoni bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'saMvuDajoNI, no viyaDajoNI, no saMvuDaviyaDajoNI, nairayikANAM saMvRtA yoni bhavati, no vivRtA yoni rbhavati, no saMvRtavivRtA yoni bhavati, tathA ca nairayikotpattisthAnAnAM narakaniSkuTAnAM saMvRtagavAkSasadRzatvAt nairayikANAM saMvRtaiva yoni bhavati, tatrotpannAH santo nairayikAH pravarddhamAnamUrtayastebhyaH patanti, zItebhya uSNeSu, uSNebhyaH zIteSu evaM jAva yaNassaikAiyANaM' evam-nairayikANAmiva yAvat-asurakumArAdi bhavanapatipRthivIkAyikAkAyikatejaHkAyikavAyukAyikavanaspatikAyikAnAM saMvRtA yoni bhavati, no vivRtA, no kA saMvRtavivRtA yoni bhavatItyarthaH, ekendriyANAmapi yoniH spaSTamanupalakSyamANatvAt saMvRtaiva yoni bhavati, 'beiMdiyANaM pucchA' gautamaH pRcchati-dvIndriyANAM kiM saMvRtA yoniH ? ki kyA saMvRta arthAtU AcchAdita yoni hotI hai, yA vivRta arthAt khulI huI yA bAhara se spaSTa pratIta hone vAlI yoni hotI hai ? athavA saMvRtavivRta arthAt donoM prakAra kI yoni hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI saMvRta. yoni hotI hai, vivRta nahIM hotI aura na saMvRtavivRta hotI hai| nArakoM ke utpattisthAna narakaniSkuTa AcchAdita gavAkSa ke samAna hote haiM, ataeva unakI yoni saMvRta hI kahI hai| una sthAnoM meM utpanna hue nAraka zarIra se vRddhi ko prApta ho kara zIta se uSNa aura uSNa se zIta sthAnoM meM girate haiN| isI prakAra vanaspatikAyikoM taka samajhanA cAhie, tAtparya yaha hai ki asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyikoM, apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM tathA vanaspatikAyikoM kI poni nArakoM ke samAna saMvRta hI hotI hai| vivRta athavA saMvRta vivRta yoni nahIM hotii| ekendriyoM kI yoni bhI spaSTa pratIta na hone ke kAraNa saMvRta hI hotI hai| hoya che agara vivRtta arthAta khulelI bahArathI spaSTa jaNAtI ni hoya che, athavA saMvRtta vivRtta arthAt banne prakAranI ni hoya che? zrI bhagavAna -he gautama! nArakanI saMvRtta ni hoya che, vivRtta nathI hotI ane na saMvRtta-vivRtta hoya che, nArakanA utpatti sthAna naraka niSphaTa AcchAdita jALI. yAnA samAna hoya che. tethI ja tenI ni saMvRtta ja kahI che. e sthAnamAM utpanna thayelA nArake zarIrathI vRddhine pAmIne zItathI usNa ane uNathI zIta sthAnamAM paDe che. eja prakAre vanaspatikAyika sudhI samajavuM joIe. tAtparya e che ke asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAcike, akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika tathA vanaspati kAcikenI ni nArakanI samAna saMvRtta ja hoya che. vivRtta athavA saMvRtta ni nathI hotI. ekendriyenI ni paNa spaSTa pratIta na thavAne kAraNe saMvRtta ja hoya che. zrI prazAnA sUtra : 3 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 9 sU. 3 yonipadanirUpaNam vA vivRtA yoniH ? kiM vA saMvRtavitAyoni bhavati ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'no saMvuDajoNI, viyaDajoNI, no saMvuDa viyaDajoNI' dvIndriyANAM no saMghRtAyoni bhavati, api tu vivRtA yoni bhavati, no vA saMvRtavitA yoni bhavati, teSAmutpatti sthAnasya jalAzayAdeH spaSTaM samupalabhyamAnatvAt , 'evaM jAva cauridiyANaM' evam-dvIndriyANAmiva yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAM vivRtA yoni bhavati, no saMvRtA yoni bhavati ko vA saMvRtavivRtA yoni bhavati, teSAmapi utpattisthAnasya jalAzayAdeH spaSTamevopalamyamAnatvAt , 'samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva' saMmRcchima paJcendriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca evazcaiva-dvIndriyANAmiva vikRtaiva yoni bhavati, na saMvRtA yoni bhavati, no vA saMvRtavivRtA yoni bhavati, 'gabbhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhaz2oNiyANaM gambhavakkaMtiyamaNussANa ya no saMvuDAjoNI, no viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI' garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAzca no saMvRtAyoni bhavati, no vA vivRtA yoni bhavati, api tu saMvRtavivRtA yoni bhavati, garbhasya saMvRtavivRtarUpatvAt , garbhasya hi antaH svarUpato'nupalabhyatvAt bahirudaravRddhayAdinopalakSyamAna__ zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! dIndriyoM kI yoni kyA saMvRta hotI hai, vivRta hotI hai: athavA saMvRta vivRta hotI hai ? ____ bhagavAn-he gautama ! dIndriyoM kI yoni saMvRta nahIM hotI, kintu vivRtta hotI hai, saMvRta vivRta nahIM hotI, kyoM ki unake utpattisthAna jalAzaya Adi spaSTa dikhAI dete haiM / isI prakAra arthAt dvIndriyoM kI yoni bhI vivRta hotI hai, saMvRta nahIM aura saMvRtavivRta bhI nahIM hotI / unake utpattisthAna alAzaya Adi bhI spaSTa pratIta hote haiM / saMmUrchima paMcendriya tiryacoM aura saMmUrchima manuSyoM kI yoni bhI vivRta hI hotI hai, saMvRta yA saMvRtavivRta nahIM hoto / garbhaja paMcendriya tiryaMcoM aura garbhaja manuSyoM kI yoni saMvRta nahIM hotI, vivRta bhI nahIM hotI, kintu saMvRtavivRta hI hotI hai, kyoM ki garbhaja 1 zrI gautamasvAmI - he bhagavana! hIndriyanI yoni zuM saMvRtta hoya che. vivRtta heya che athavA saMvRtta vivRtta hoya che? zrI bhagavAna: he gautama! kIndriyanI ni saMvRtta nathI hotI paNa vivRtta hoya che, saMvRtta vivRtta nathI hotI, kemake temanA utpatti sthAna jalAzaya Adi spaSTa dekhAde che. eja prakAre arthAta kIndriyoni samAna ja trIndriya ane caturindriyenI ni paNa vivRtta hoya che, saMvRtta nahi ane saMvRtta vivRtta paNa nathI thatI. temanA utpatti sthAna jalAzaya Adi paNa spaSTa pratIta thAya che. saMmUrNima paMcendriya tiryA ane saMmarNima manuSyanI cena paNa vivRtta hoya che. saMvRtta agara saMvRta vivRta nathI thatI. garbhaja paMcendriya tiryaMce ane garbhaja manuSyanI ceni saMvRta nathI thatI, vivRta paNa nathI hotI zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tvAt , 'yANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAM saMvRtaiva yoniH pratipAditA tathaiva saMvRtaivayoniH pratipattavyA no vivRtA no vA saMvRtavivRtA yoni rityAzayaH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM :saMvRtayonikAnAm 'viyaDajoNiyANaM saMvuDa viyaDajoNiyANaM az2oNiyANaya' vivRtayonikAnAM saMvRtavikRtayonikAnAm ayonikAnAzca madhye 'kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA saMvuDa viyaDa joNiyA' sarvastokAH jIvAH saMvRtavivRtayonikA bhavanti, garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikamanuSyANAmeva saMvRtavivRtayonikatvAt 'viyaDajoNiyA asaMkhijjaguNA' vivRtayonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti dvIndriyAdi caturindriyaparyantAnAM saMvRtavivRtarUpa hotA hai / vaha andara rahane para svarUpa se pratIta nahIM hotA magara udara ke baDhane Adi se bAhara se dikhAI detA hai| ____ vAnavyantara devoM, jyotiSka devoM aura vaimAnika devoM kI yoni nArakoM ke samAna saMvRta hI samajhanA cAhie, vivRta yA saMvRtavivRta nhiiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! ina pUrvokta saMvRtayonika, vivRtayonika aura saMvRta vivRtayonika tathA ayonika jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama jIva saMvRtavivRtayonika haiM, kyoM ki garbhaja paMcendriya tiryaca aura garbhaja manuSya hI saMvRtavivRtayonika hote haiN| saMvRtayoniko' kI apekSA vivRtayonika asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki dondriya, trIndriya, caturindriya, mUrchima paMcendriya tithaMca aura saMmUrchima manuSya vivRta paNa saMvRta vivRta ja hoya che, kemake garbhaja saMvRta vivRta rUpa hoya che te andara hoya tyAre svarUpathI pratIta nathI thatA paNa uparanA vadhavA AdithI bahAra dekhA de che. - vAvyantara de, jatiSka deva ane vaimAnika devenI eni nArakanA samAna saMvRta ja samajavI joIe, vivRta agara saMvRta vivRta nahi zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! e pUrvokta saMta nika, vivRta cenika ane saMta vivRta cenika tathA anika jImAM kaNa kenAthI apa, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhi cha ? zrI bhagavAn -he gautama ! badhAthI ochA jIva saMvRta vivRta venika che; kemake garbhaja paMcendriya tiryaMca ane garbhaja manuSya ja saMvRta vidyuta nika hoya che, saMvRta nikenI apekSAe vidyuta nika asaMkhyAtagaNu che, kemake hIndriya, trIndriya, caturi. ndriya, saMmUrNima paMcendriya tiryaMca ane saMmUrNima manuSya vivRta cenika hoya che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 9 sU. 3 manuSyayonivizeSanirUpaNam __81 saMmUcchimapaJcandriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAzca vivRtayonikatvAt , tebhyo'pi'ajoNiyA aNaMtaguNA' ayonikA anantaguNA bhavanti siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt , tebhyo'pi-'saMvuDa joNiyA aNataguNA' saMghRtayonikA anantaguNA bhavanti, vanaspatInAM saMvRtayonikatvAt teSAzca siddhebhyo'pyanantaguNatvAt // sU0 3 // manuSyayoni vizeSavaktavyatA ___mUlam-kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihA joNI paNNattA taM jahA-kummuNNayA, saMkhAvattA, vaMsIpattA, kummuNNayANaM joNI uttamapurisamAUNaM, kummuNNayAeNaM joNIe uttamapurisAganbhevakamaMti, taM jahA-arahaMtA, cakkavaTTI, baladevA, vAsudevA, saMkhAvattA NaM jogI itthI rayaNassa, saMkhAvattAe joNIe bahave jIvA ya poggalA ya vakamaMti, viu kamaMti, cayaMti, uvacayaMti, no ceva NaM NipphajaMti, vaMsIpattANaM joNI pihajaNassa, vaMsIpattAe NaM joNIe pihajaNe gambhe vakamaMti, iti paNNavaNAe navamaM joNIpadaM samattaM // sU0 4 // ___chAyA-katividhAH khalu bhadanta ! yoniH prajJaptAH ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptAH, tadyathA-kUrmonnatA, zaGkhAvartA, vaMzIpatrA, kUrmonnatA khalu yoniH uttamapuruSamAtaNAM kUrmonnayonika hote haiM / vivRta yonikoM kI apekSA ayonika anantaguNA adhika haiM, kyoM ki siddha jIva ayonika haiM aura ve ananta haiN| ayonikoM kI apekSA saMvRtayonika anantaguNA haiM, kyoM ki vanaspatikAyika saMvRtayonika haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA adhika haiM |suu03|| manuSyayonivizeSavaktavyatA zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavan ! yoni kitane prakAra kI hai ? (goyamA! tivihA joNI paNNattA) gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (kumunnayA) kUrmonnatA (saMkhAvattA) shNkhaavivRta nikenI apekSAe anika anantaraNa adhika che kemake siddha jIva anika che ane teo ananta che, anikenI apekSAe saMvRta yanika anantagaNuM che, kemake vanapatikAyika saMvRta yunika che ane teo siddhothI paNa anantagaNa che . 3 manuSya ni vizeSa vaktavyatA zahAtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) mAvan ! yoni TA pr4|2nii cha ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA?) gautama ! 3 542nI yoni hI cha (taM jahA) te 21 prA2 (kumunnayA) bhennitA (saMkhAvattA) bhAvatA (vaMsIpatA) zIpatra (kumuNNayA pra0 11 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tAyAM khalu yonau uttamapuruSAH garbhe'vakrAmanti tadyathA-arhantaH, cakravartinaH, baladevAH, vAsudevAH, zaGkhAvartA khalu yoniH strI ratnasya, zavAvartAyAM yonau bahavo jIvAzcapudgalAzcAvakramante vyutkrAmanti, cIyante, upacIyante, no caiva khalu niSpadyante, vaMzIpatrA khalu yoniH pitRjanasya, vaMzIpatrAyAM khalu yonau pitRjanA garbhe'vakramante, iti prajJApanAyAM navamaM yonipadaM samAptam // sU0 4 // vartI (vaMsIpattA) vaMzIpatrA (kumuNNayA NaM joNI uttamapurisamAUNaM) kUrmonnatA yoni uttama puruSoM kI mAtAoM kI hotI hai / (kummuNNayAe NaM joNIe) kUrmo. nnatA yoni meM (uttamapurisA gambhe vakkamaMti) uttama puruSa garbha meM janma lete haiN| (taM jahA) ve isa prakAra (arahatA) arhanta (cakkavaTTI) cakravartI (baladevA) baladeva (vAsudevA) vaasudev| (saMkhAvattA NaM joNI) zaMkhavAyoni (itthIrayaNassa) strIratna kI hotI hai (saMkhAvattAe joNIe) zaMkhAvartA yoni meM (bahave jIvA ya poggalA ya) bahuta jIva aura pudgala (vakkamaMti) Ate haiM (viukkamaMti) paidA hote haiM (cayaMti) cita hote haiN| (uvacayaMti) upacita hote haiM (no ceva NaM Nipphajjati) kintu niSpanna nahIM hote / (vaMsIpattA NaM joNI) vaMzIpatrA yoni (pihu jaNassa) pRthakUjanoM kI mAtAoM kI hotI hai (vaMsIpattAe NaM joNIe) vaMzIpatrA yoni meM (pihu jaNe gambhe vakkamaMti) pRthak jana garbha meM Ate haiN| iha paNNavaNAe navamaM joNipadaM samattaM // prajJApanA meM navama yonipada samApta // NaM joNI uttamapurisamAUNaM) bhanitA yAni uttama 53SAnI bhAtAyAnI hAya cha (kummaNNayAeNaM joNIe) nnA yanimA (uttamapurisA gabbhe vakkamaMti) uttama 535 amamA ma cha (taM jahA) tethe| 24 / pra412 (arahatA) ma ta (cakkavaTTI) yavatI (baladevA) masa (vAsudevA) vAsudeva (saMkhAvattANaM joNI) zabhApatA yoni (itthI rayaNassa) strI 2lanI hAya che (saMkhAvattoe joNIe) mA yonimA (bahave jIvAya poggalAya) 71 bhane pusa (vakamaMti) gAve cha (viukkamaMti) peh| thAya cha (cayaMti) thAya cha (uvacayatti) 75yita thAya cha (no ceva NaM NipphajaMti) 52ntu nispanna nathI thatA (vaMsIpattA Na joNI) vazI 53 // yoni (pihujaNassa) pRtha5 nAnI mAtA-yAnI hAya che (vaMsI pattAeNaM joNIe) vazI 5trA yonimA (pihujaNe gambhe vakkamaMti) pRtha6 - ma mAM Ave che ii paNNavaNAe navamaM joNipayaM samattaM prajJApanAmAM navamuM nipada samApta che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 9 sU. 3 manuSyayonivizeSanirUpaNam TAkA-atha manuSyayAnAvazaSavaktavyatA prarUpAyatumAha-kahAvahANa bhata ! jANA paNNatA?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhA khalu yoniH prajJaptA ? bhagavAn Aha'goyamA ! he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA-kummuNayA, saMkhAvattA vaMsIpattA' tadyathA-kUrmonnatA, zaGkhAvartA, vaMzIpatrA ca tatra kUrmapRSThamivonnatA kUrmonnatA, zaMkhasyevAva? yasyAH sA zaGkhAvartA, saMyukta vaMzIpatradvayAkAratvAt vaMzIpatrA yoniriti bhAvaH, tatra-'kummuNNayANaM joNI uttamapurisamAUNaM' kUrmonnatA khalu yoniH uttamapuruSamAtRNAM bhavati, 'kummuNNayAe NaM joNIe uttamapurisA gambhe vakamaMti' kUrmonnatAyAM yonau uttamapuruSAH garbhe'vakramante-avataranti, 'taM jahA-arahaMtA, cakavaTTI baladevA, vAsudevA' tadyathA-arhantaH-jinendrAH, cakravartinaH, baladevAH, vAsudevAH, 'saMkhAvattANaM joNI itthIrayaNassa' zaGkhAvartA khalu yoniH strIratnasya bhavati, 'saMkhAvattAe joNIe bahave jIvA ya, poggalA ya vakamaMti, viukkamati cayaMti, upacayaMti, no ceva NaM Ni phajjati' zaGkhAvartAyAM yonau bahavo TIkArtha-aba manuSya kI vizeSa yoniyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! yoniyoM kitane prakAra kI kahI gaI haiM ? bhagavan-he gautama ! tIna prakAra kI yoniyAM kahI gaI haiM, ve isa prakAra-kUrmonnatA, zaMkhAvartA aura vaMzIpatrA / jo yoni kachue kI pITha jaisI UMcI ho vaha kUrmonnatA yoni kahalAtI hai| jisake Avarta zaMkha ke samAna hoM, vaha zaMkhAvA / do vaMzIpatroM ke samAna AkAra vAlIyoni ko ghaMzIpatrA kahate haiM / ina tIna prakAra kI yoniyoM meM se kUrmonnatA yoni uttama puruSoM kI mAtAoM kI hotI hai / kUrmonnata yoni meM uttama puruSa garbha meM Ate haiM, jaise-arihanta, (tIrthakara) cakravartI, baladeva aura vAsudeva / zaMkhAvartAyoni cakravartI kI paTa. rAnI kI-strIratna kI-hotI hai zaMkhAvartA / yoni meM bahuta-se jIva aura pudgala Ate haiM, garbha rUpa se utpanna hote haiM, sAmAnya rUpa se vRddhi ko prApta TIkAtha- have manuSyanI vizeSa yoniyonuM nirUpaNa karAya che :zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! nio keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna - gautama! traNa prakAranI ni kahelI che, teo A prakAre karmonnatA, zaMkhAvartA ane vaMzIpatrA, je ni kAcabAnI pIThanI jema uMcI hoya te kRnatA ni kahevAya che. jenA Avarta zaMkhanA samAna hoya te zaMkhAvartA, be vaMzI patronA samAna AkAravALI nine vaMzIpatro kahe che. A traNa prakAranI yoni mAMthI kUnatA ni uttama purUSenI mAtAonI hoya che. kRnatA nimAM uttama 535 garmamA Ave cha, sama-marihanta (tIya 42) yavatI, masava mane pAsuhe. zaMkhAvartA jenI cakavartInI paTarANInI-strI ratnanI hoya che. zaMkhAvartanamAM ghaNA jIvo ane pudgala Ave che, gabharUpathI utpanna thAya che, sAmAnya rUpathI vRddhine prApta zrI prshaan| sUtra : 3 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jIvAzca pudgalAzvAvakramante, Agacchanti, vyutkrAmanti garbhatayotpadyante, tathA cIyante sAmAnyena cayaM prApnuvanti, upacIyante-vizeSeNopacayamAyAnti, kintu no ceva khalu niSpadhante, atiprabalakAmAnalasaMtApena vinAzaprApteriti vRddhavyavahAraH, 'vaMsIpattA NaM joNI pihujaNassa' vaMzIpatrA khalu yoniH pRthujanasya bahujIvajananyA bhavati, 'vaMsIpattAe NaM joNIe pihujaNe gambhe vakkamaMti' vaMzIpatrAyAM khalu yonau pRthujanaH bahujIvajanA garbhe'vakramate, iti 'paNNavaNAe navamaM joNIpadaM samattaM' prajJApanAyAM navamaM yonipadaM samAptam // sU0 4 // // navamaM yonipadaM samAptam // dazamaM caramAcaramapadam mUlam-kai NaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo? goyamA! aTTapuDhavIo paNNattAo, taM jahA-rayaNappabhA, sakarappabhA, vAluyappabhA, paMkappabhA, dhUmappabhA, tamappabhA, tamatamappabhA, IsIpabbhArA, imANaM rayaNappabhApuDhavI ki caramA, acaramA, caramAiM acaramAiM caramaMtapaesA acaramaMtapaesA ? goyamA! imANaM rayaNappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no gharamAiM no acaramAiM, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA acaramaM caramANi ya caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya, evaM jAva ahe sattamA puDhavI, sohammAI jAva aNuttara NANaM, evaM ceva IsIpabbhArA vi, evaM ceva logevi, evaM ceva alogevi // sU0 1 // __ chAyA-kati khalu bhadanta ! pRthivyaH prajJaptAH ? gautama ! aSTa pRthivyaH prajJaptAH, tadyathAratnapabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paGkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA, tamatamaprabhA, ISatprAgbhArA, hote haiM, magara unakI niSpatti nahIM hotii| vRddha AcAryoM ke kathana ke anusAra isakA kAraNa yaha hai ki atyanta tIvra kAmarUpI agni ke saMtApa se ve vinAza ko prApta ho jAte haiN| vaMzIpatrA yoni sAmAnya jIvoM kI mAtAoM kI hotI hai| isa yoni meM sAdhAraNa jIva garbha meM Ate haiN| navama yonipada samApta // thAya che ane vizeSa rUpathI paNa vRddhine prApta thAya che. paNa temanI niSpatti nathI thatI. vRddha AcAryonA kathanAnusAra enuM kAraNa e che ke atyanta tIvra kAma rUpI agninA saMtApathI te vinAzane prApta thaI jAya che. vaMzIpatrA ni sAmAnya jIvenI mAtAnI hoya che. e nimAM sAdhAraNa jIva garbhamAM Ave che. navama ni pada samApta zrI prazAnA sUtra : 3 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 9 sU. 4 manuSyayonivizeSanirUpaNam iyaM khalu bhadanta ! ratnaprabhApRthivI kiM caramA ? acaramA, caramANi, acaramANi, caramAnta pradezAH acaramAntapradezAH ? gautama ! iyaM khalu ratnaprabhA pRthivI no caramA, no acaramA, no caramANi, no acaramANi, no caramAntapradezAH, no acaramAntapradezAH, niyamAt acaramam, caramANi ca caramAntapradezAzva, acaramAntapradezAzca evaM yAvat adhaH saptamIpRthivI, 10 caramAcarama pada zabdArtha-(kai NaM bhate! puDhavIo paNNattAo?) bhagavan ! pRthiviyAM kitanI kahI gaI haiM ? (goyamA ! aTTa puDhavIo paNNattAo ) gautama ! ATha pRthiviyAM kahI gaI haiM / (taM jahA) ve isa prakAra (rayaNappabhA) ratnaprabhA (sakarappabhA) zarkarappabhA (vAlayappabhA) vAlukAprabhA (paMkappabhA) paMkaprabhA (dhUmappabhA) dhUmaprabhA (tamappabhA) tamaHprabhA (tamatamappabhA) tamastamaHprabhA (IsIpabhArA) ISat prAgabhArA ___ (imA NaM mate ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA) bhagavan ! yaha ratnaprabhA pRthivI kyA carama hai| (acaramA) acarama hai / (caramAI) caramAiM hai (acaramAI) acaramAiM-acaramANi hai (caramaMta padesA) caramAntamadezA hai (acaramaMtapaesA) acaramAntapradezA hai (goyamA ! imA NaM rayaNappabhA puDhavI) gautama ! yaha ratnaprabhA pRthivI (no caramA no acaramA) na caramA hai, na acaramA hai (no caramArti) na caramANi (no acaramAti) na acaramANi hai (no caramaMtapadesA na acaramaMtapadesA) na caramAntapradezA hai, na AcaramAntapradezA hai (niyamA) niyamA se (acarama) acarama hai (caramANi ya) bahuvacanAnta carama hai (caramaMtapadesA ya (10) 22bhAyarama paha ___ -(kai NaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo) man ! pRthvI sI sI cha ? (goyamA ! aTTha puDhavIo paNNattAo) 3 gautama ! 2d 2ii / usI cha (taM jahA) tenme 21 prAre che (rayaNappabhA) ratnA (sakarappabhA) zazamA (vAlu pappabhA) vAyu pramA (paMkappabhA) 54mA (dhUmappabhA) dhUmaprabhA (tamappabhA) tabha:pramA (tama tamappabhA) tamastamapramA (IsI pabbhArA) Sat prAmA (imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA) 3 mAvan ! - ratnA pRthivI zu. yama cha ? (acaramA) ayama cha (caramAiM) 22mA cha (acaramAiM) ayaramA -mayarabhani cha (caramAMtapadesA) yabhAnta prsh|| cha (acaramaMtapaesA) 25-22bhAMta pr|| cha ? (goyamA ! imANaM rayaNappabhA puDhavI) 3 gautama ! 24 // 2tnama kI (no caramA no acaramA) nathI ya2mA nathI 25yaramA (no caramAti) na 52mA (no acaramAti) ayaramANiye nathI (noM caramaMtapadesA, no acaramaMtapadesA) ya2mAnta pradezAnathI, aya2mAnta pradezAnathI (niyamA) niyamayI (acaramaM) 5525 cha (caramANi ya) mahuvayanAnta 222ma cha (caramaMtapadesA ya acaramaMtapadesA ya) yamAnta prsh| bhane ayaramAnta prdesh| zrI prshaan| sUtra : 3 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saudharmAdIni yAvat anuttaravimAnAni, evaJcaiva ISatprAgbhArApi evaJcaiva loko'pi, evaJcaiva aloko'pi // suu01|| TIkA-navamapade prANinAM yoniprarUpaNaM kRtaM samprati dazame pade ratnaprabhAgutpAtakSetrasya caramAcaramavibhAgaprarUpaNaM kartumAha-'kaiNaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati-kiyatyaH, pRthivyaH prajJaptAH prarUpitAH santi ? bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'aTTha puDhavIo paNNattAo' aSTau pRthivyaH prajJaptAH, taM jahA-rayaNappabhA, sakarappabhA, vAluyappabhA, paMkappabhA, dhUmappabhA, tamappabhA tamatamappabhA, IsIpabbhArA' tadyathA-ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paGkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA, tamastamaHprabhA, ISatprArabhArA, tatraratnaprabhAdi saptapRthivyaH prAgeva prarUpitAH prasiddhAzca, ISatprAgbhArA tu paJcacatvAriMzadyojanaacaramaMtapadesA ya) caramAntapradezA aura acaramAntapradezA hai (evaM jAva ahe sattamA puDhavI) isI prakAra nIce kI sAtavIM pRthvI taka kahanA (sohammAI jAva aNuttaravimANANaM) saudharma se lekara anuttaravimAnoM taka (evaM ceva IsIpabbhArA vi) isI prakAra ISatprArabhAra pRthivI bhI (evaM ceva loge vi) isI prakAra loka bhI (evaM ceca aloge vi) isI prakAra aloka bhI khnaa| TIkArtha-navama pada meM prANiyAM kI yoniyoM kI prarUpaNA kI gaI hai, isa dazama pada meM ratnaprabhA Adi utpattikSetroM ke carama acarama vibhAga kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! pRthiviyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthiviyAM ATha kahI gaI haiM, unake nAma ye haiM-1 ratnaprabhA 2 zarkarAprabhA 3 vAlukAprabhA 4 paMkaprabhA 5 dhUmaprabhA 6 tamaHprabhA 7 tamastamaHprabhA aura 8 ISatprArabhAra pRthivI / inameM se ratnaprabhA Adi sAta pRthviyoM kA nirUpaNa pahale kiyA jA cukA haiM aura ve prasiddha bhI haiM / paiMtAlIsalAkha yojana lambIcha (evaM jAva ahe sattamA puDhavI) me08 pramANe nAyanI sAtabhI pRthvI sudhI 4 (sohammAI jAva aNuttara vimANANaM) saudhamAthI 2mAlAne bhanuttara vimAna sudhA (evaM ceva IsI panbhArA vi) se prAre dhvatprApAra pRthvI 555 (evaM ceva loge vi) me 42 / 555 (evaM caiva aloge vi) 4 42 Rais 595 4o / TIkArtha-navama padamAM prANiyenI ninI prarUpaNa karAI che. A dazamapadamAM ratnaprabhA Adi utpatti kSetranA carama acarama vibhAganI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-pRthvI keTalI kahI che? zrI gautabhasvAbhI-3 gautama ! pRthiviiye| 2418 4ii cha, tamanA nAma 2 // cha :-(1) 205mA (2) // 42 // pramA, (3) vAsuprabhA, (4) 545mA (5) dhUmapra (6) tama:pramA (7) tamastama prabhA ane (8) iSa~ArabhAra pRthvI. temAMthI ratnaprabhA Adi sAta pRthi zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 9 sU. 4 manuSyayonivizeSanirUpaNam lakSAyAmaviSkambhapramANA zuddhasphaTikasaMkAzA siddhazilA ucyate, athaikAntapakSamavalambya gautamaH pRcchati - 'imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA, acaramA, caramAI, acaramAI, caramaMtapaesA acaramaMtapaesA ?' he bhadanta ! iyaM khalu ratnaprabhA pRthivI ekAntena kiM caramA vyapadizyate ? kiMvA acaramA vyapadizyate ? ki vA caramANi ? kiMvA acaramANi 2 kiM vA caramAntapradezAH kiM vA acaramAntapradezA ? tatracaramaM nAma antimaM paryantavartItyarthaH, tacca sApekSaM bhavati, anyApekSayA tasya saccAt, yathA pUrvazarIrApekSayA caramazarIramiti vyavahrayate, acaramam tadbhinnam tadapi sApekSaM tasya caramApekSayA satvAt yathA antimazarIrApekSayA 87 cauDI, zuddha sphaTika maNi ke samAna siddha zilA ISatprAgbhAra pRthvI kahalAtI hai / ekAnta pakSa kA Azraya karake zrIgautamasvAmI prazna karate haiM- bhagavana ! yaha ratnaprabhA pRthivI kyA caramA hai ? kyA acaramA hai ? kyA caramANi (carama kA bahuvacanarUpa ) hai ? kyA acaramANi ( acarama kA bahuvacana rUpa hai ? kyA caramAnta pradeza rUpa hai ? kyA acaramAntapradezarUpa hai ? carama kA artha hai-antima arthAt anta meM sthita / yaha 'carama' pada sApekSa hai, arthAt dUsare kI apekSA rakhatA hai / koI pahale ho to usase kisI dUsare ko 'carama' kahA jA sakatA hai, jaise pUrva bhavoM kI apekSA antima bhava ko caramabhava kahate haiM / jisase pahale kucha na ho use carama nahIM kaha sakate / 'acarama' pada kA artha hai jo carama arthAt antavartI na ho arthAt madhya meM ho / yaha pada bhI sApekSa hai, kyoM ki jaba koI anta meM ho tabhI usakI apekSA bIca vAle ko 'acarama' kahA jAtA hai| jisake Age-pIche dUsarA koI na ho use 'acarama' arthAt madhyavartI vicenuM nirUpaNa pahelAM karI didheluM che ane te prasiddha paNa che. pIstAlIsa lAkha ceAjana lAMkhI paheALI, zuddha sphaTika maNinA samAna siddha zIlA ISAbhAra pRthvI kahevAya che. ekAnta praznanA Azraya karIne gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! A ratna prabhA pRthvI zu caramA che? acaramA che? zuM caramANu (caramanuM bahuvacana rUpa) che zuM acaramANi (acaramanuM mahuvacananu rUpa) che? zuM caramAnta pradeza rUpa che? zu acaramAnta pradeza rUpa che? caramanA artha che antima arthAt antamAM sthita A 'carama' pada sApekSa che, arthAt khIjAnI apekSA rAkhe che. kAi pahelA heAya te tenAthI kAi khIjAne carama kahevAya che, jemake pUrva bhavAnI apekSAe antima bhavane carama bhava kahe che. jenI pahelA kaMI na hAya tene carama nathI kahetA. 'acarama' padanA aM che je carama arthAt antavatI na hoya arthAt madhyamAM hAya A pada paNa sApekSa che. kema ke jyAre keAI antamAM hoya tyAre tenI apekSAe vacamA rahelane 'carama' kahevAya che, jenA AgaLa pAchaLa bIjA kAi nahAya tene zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre madhyamazarIram-acaramazarIramityucyate, tadevaM rItyA 'caramA ? acaramA ?' iti ekavacanAntena prazno bodhyaH, atha bahuvacanAntena praznastu-'caramANi ? acaramANi ?' ityAkAro bodhyaH, ete ca catvAraH praznAstathAvidhaikatvapariNAmaviziSTadravyaviSayakAH pratipAditAH, pradezAnadhikRtya praznadvayantu-'caramAntapradezAH ? acaramAntapradezAH ? iti bodhyam , tatra caramANyeva antavatitvAt antAzvaramAntAstatpradezAzca caramAntapradezA: ucyante, acaramameva kasyApyapekSayAantavatitvAt antaH acaramAntastapradezAH acaramAntatpradezAH kathyante iti praznAzayaH, tatraivaM ratnaprabhAdipRthivISu ekAntapakSamAzritya pratyeka kRtAnAM SaNNa pakSANAM bhagavAn nirAkaraNaM karoti-goyamA !' he gautama ! 'imANaM rayaNappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no caramAI, no acaramAI, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA' iyaM khalu ratnaprabhA pRthivI dravyayA bIca meM sthita bhI nahIM kaha skte| jaise carama zarIra kI apekSA usase pahalevAle madhyama zarIra ko acarama zarIra kahA jA sakatA hai / isa prakAra ye do prazna eka vacana ke AdhAra para kie gae hai / isI prakAra do prazna bahuvacana cho lekara kiye jAte haiM, jaise-kyA yaha ratnaprabhA pRthvI 'caramANi' arthAt bahuta caramarUpa hai athavA 'acaramANi' arthAt bahuta acarama-madhyavartIrUpa hai ? ye cAra prazna samagra ratnaprabhA pRthvI ko eka dravyamAna kara kiye gaye haiM / aba do prazna usake pradezoM ko lakSya karake kiye jAte haiM-he bhagavan ! kyA ratnaprabhA pRthvI caramAnta bahuta pradeza rUpa hai, athavA acaramAnta bahuta pradeza rUpa hai ? arthAt kyA anta ke pradeza ratnaprabhA pRthvI hai ? kyA madhya ke pradezoM ko ratnaprabhA bhUmi kahate haiM ? ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM ekAnta pakSa kA azraya karake hI yaha prazna kie gae haiM, bhagavAn unakA nirAkaraNa karate haiM-he gautama ! yaha ratnaprabhA "aracama arthAt madhyavartI agara vacamAM sthita paNa nathI kahevAtA. jemake carama zarIranI apekSAe tenAthI AgaLavALA madhyama zarIrane acarama zarIra kahevAya che. A rIte A be prazno eka vacananA AdhAra para karyA che. e ja prakAre be prazna bahuvacanane laIne karAya che, jemake-zuM A ratanaprAmA pRthvI "caramANi" arthAt ghaNuM ja carama rUpa che athavA acaramANi arthAt ghaNA ja acarama-madhyavartI rU5 che? A cAra prazno samagra ratna prabhA pRthvIne eka dravya mAnIne karAelA che. have be prazno temanA pradezane lakSyamAM rAkhIne karAya che-he bhagavan! zuM ratnaprabhA pRthvI caramAnta ghaNA pradeza rUpa che, athavA acaramAnDa ghaNA pradeza rUpa che ? arthAt zuM antane pradeza ratnaprabhA pRthvI che? zuM madhyanA pradezane ratnaprabhA bhUmi kahe che? ratnaprabhA pRthvInA viSayamAM ekAnta pakSane Azraya karIne ja A prazna karAyelo che! zrI bhagavAna temanuM nirAkaraNa kare che - he gautama! A ratnaprabhA pRthvI caramAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam tvena ekarUpatayA akhaNDarUpatayA ca vivakSitatvena no caramA saMbhavati, caramatvasya sApekSatayA atrAnyasyApekSaNIyasyAbhAvAt , tvayA kevalAyA eva ratnaprabhAyAstadanyanirapekSAyAH pRSTatvAt , nApi acaramA saMbhavati, uktayukteH, acaramatvasyApi sApekSatayA atrAnyasyApekSaNIyasya abhAvAt , tathA ceyaM ratnaprabhApRthivI na caramA-antimA nApi acaramA madhyamA, bhavati, apekSaNIyasya tadanyasyAvivakSitatvAt , ata eva no caramAH saMbhavanti caramatvavyapadezasyaivA saMbhavena tadaviSayakabahuvacanAsaMbhavAt , arthAt yadA tasyA ekatvaviziSTacaramatvavyapadezo'pi nopapadyate tadA kimuta vaktavyaM bahuvacanatvaviziSTacaramatvavyapadeza iti ? no vA acaramaH pRthvI caramA nahIM hai, kyoMki vaha dravya kI apekSA eka aura akhaNDa rUpa hai / use carama nahIM kahA jA sakatA, kyoM ki caramatva sApekSa hai, arthAt koI usase pahale ho to use usakI apekSA carama kahA jAya / magara koI aisA dUsarA hai nahIM kyoM ki ratnaprabhA pRthvI eka aura akhaNDa hai| gautama! tumane to anya nirapekSa akelI ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM hI prazna kiyA hai / ataeva use carama nahIM kaha sakate / ratnaprabhA pRthvI ko pUrvokta yukti ke anusAra acarama bhI nahIM kahA jA sakatA, arthAt acaramatva madhyavartIpana bhI kisI dUsare kI apekSA se hotA hai / yahAM koI dUsarA aisA hai nahIM jisakI apekSA ratnaprabhA ko acarama kahA jAya / isa prakAra ratnaprabhA na carama kahI jA sakatI hai aura na acrm| ___ aba rahe bahuvacana meM kie hue do prazna-caramANi aura acaramANi / inakA tAtparya yaha hai ki kyA ratnaprabhA pRthvI aneka carama rUpa hai athavA aneka acarama rUpa hai ? inakA uttara yaha hai ki ratnaprabhA pRthvI na aneka carama hai aura na aneka acarama hai| kyoM ki pahale kahe anusAra jaba ratnaprabhApRthvI ekatvaviziSTa carama nathI, kemake te dravyanI apekSAe eka ane akhaMDa rUpa che. tene carama nathI kahI zakAtI, kemake caramata sApekSa che arthAta ke tenA pahelA hoya te tene tenI apekSAe carama kahevAya. paNa kaI evA bIjA che nahi, kemake ratnaprabhA pRthvI eka ane akhaMDa che. he gautama ! tame te anya nirapekSa ekalI ratnaprabhA pRthvInA viSayamAM ja prazna karyo che, tethI ja tene carama nathI kahI zakatA, ratnaprabhA pRthvI pUrvokta yuktinA anusAra carama paNa nathI kahevAta. arthAt acaratva (madhyavatIpaNu) paNa keI bIjAnI apekSAe thAya che. ahIM koI bIjuM che nahi ke jenI apekSAe ratnaprabhAne acarama kahevAya. e prakAre ratnaprabhA pRthvo nathI carama kahevAtI ke nathI kahevAtI acarama. - have rahyA bahuvacana karelA be prazno-caramANi ane acaramANi. enuM tAtparya e che ke zuM ratnaprabhA pRthvI aneka carama rUpa che athavA aneka acarama rUpa? ene uttara e che ke ratnaprabhA pRthvI nA aneka carama che ane na aneka acarama che. kemake pahelA kahyA anusAra jyAre ratnaprabhA pRthvI ekatva viziSTa carama ane acarama nathI te pra012 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMbhavanti, prAgukta yuktyA'caramatvaM vyapadezasyAsaMbhavena tad viSayaka-bahuvacanasyApyasaMbhavAt , evameva no caramAntapradezAH saMbhavanti, no vA acaramAntapradezAH prAguktarItyA caramatvasyAcaramatvasya cAsaMbhavena tatpradezakalpanAyA apyasaMbhavAta , athaivaM tarhi kiM svarUpA sA ityapekSAyAmAha-'niyamAcaramaM, caramANi ya, caramaMtapaesAya, acaramaMtapaesAya' niyamAd niyamato' caramaM caramAzcetyevaM saMbhavati, tasyAyamabhiprAya:-yadA asyAH ratnaprabhApRthivyA akhaNDarUpa. tayA vivakSitAyAH picchipA vartate tadA pUrvoktA SaNNAmapi bhaGgAnAmekatamenApi bhaGgena vyapadezo na yujyate prAguktayukteH, yadA tu asaMkhyeyapradezAvagADhatayA'nekAvayavavibhAgAtma aura acarama nahIM hai to bahutva viziSTa carama-acarama bhI kaise ho sakatI hai ? tAtparya yaha nikalA ki ratnaprabhA pRthivI na eka carama dravya hai, na eka acarama dravya hai, na bahuta carama dravya hai aura na bahuta acarama dravya hai| ____ isI prakAra ratnaprabhA pRthvI ko na caramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sahate haiM aura na acaramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sakate haiM / kyoM ki jaba ratnaprabhA pRthvI meM caramatva aura acaramatva saMbhava hI nahIM hai to use carama pradeza yA acarama pradeza bhI nahIM kahA jA sakatA hai| aba prazna yaha upasthita hotA hai ki yadi ratnaprabhA pRthvI carama, acarama Adi nahIM hai to kyA hai ? use kisa rUpa meM kahanA aura samajhanA cAhie ! isa prazna kA uttara yoM hai-ratnaprabhA pRthvI carama, caramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza hai| isakA Azaya yaha hai-jaba eka akhaNDa rUpa meM vivakSita ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM prazna kiyA jAya to pUrvokta chaha bhaMgoM meM se kisI bhI bhaMga ke dvArA ratnaprabhA pRthvI ko nahIM kahA jA sakatA, magara jaba ise bahatva viziSTa carama-acarama paNa kevI rIte thaI zake che? tAtaparya e nikaLyuM ke ratanaprabhA pRthvI nathI eka carama dravya ane nathI bahu acarama dravya. e prakAre ratnaprabhA pRthvIne caramAnta pradezanA rUpamAM nathI kahI zakAtI. ane acaramAnta pradezanA rUpamAM paNa nathI kahI zakatI. kemake jyAre ratnaprabhA pRthvImAM caramata ane acaramane saMbhava ja nathI te tene carama pradeza agara acarama pradeza paNa nathI kahI zakAtI. have prazna e upasthita thAya che ke je ratnaprabhA pRthvI carama, acarama Adi nathI te te zuM che? ane kayA rUpe kahevAya ane kyA rUpe samajavI joIe? A praznane uttara Ama che ratanaprabhA pRthvI, carama, cAmANi, aramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza che. tene Azaya A che ke jyAre eka akhaMDa rUpamAM vivakSita ratnaprabhA pRthvInA viSayamAM prazna karAya te pUrvokta cha aMge mAMthI koI paNa bhaMga dvArA ratnaprabhA pRthvIne nathI kahI zakAtI, paNa jyAre tene asaMkhyAta pradezamAM avagADha ane aneka avayamAM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam 91 7 katayA vivakSitAyA asyAH pipRcchiSA vartate tadA'syAm 'acaramam caramAzca' ityevaM vyapadezaH saMbhavati, evamavasthitAyA asyA yAni prAnteSu vidyamAnAni khaNDAni pratyekaM tathAvidhaviziSTaikatvapariNAmavanti santi tAni caramANi ucyante yattu ratnaprabhAyA madhye mahat khaNDaM vartate tat tthaavidhvishissttaiktvprinn| matvA dekatvena vivakSitamiti 'acaramam' iti vyapadizyate, iyaM ca ratnaprabhA pRthivI tadubhayasamudAyarUpaivAsti, anyathA tadabhAvApatteH, tadevaMrItyA'vayavAvayavirUpatayA prarUpaNe sati 'acaramaM caramANi ca' ityakhaNDaika nirvacanaviSayA marUpitA, pradeza prarUpaNApekSayA tu 'caramAntapradezAzca, acaramAntapradezAzca' ityevaM vyapadezo bhavati, tathA ca bAhyakhaNDeSu gatAH pradezA varamAntapradezAH, madhyaikakhaNDagatAH pradezAH acaramAntapradezA ucyante, etAvatA ekAntapakSadurnayanirAsapraghAnena bhagavatAM nirvacana vAkyena ratnaprabhAdikaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha aura aneka avayavoM meM vibhakta mAnakara prazna kiyA jAya to use 'acarama' aura 'caramANi' kahA jAsakatA hai, kyoM ki usake prAnta bhAgoM meM vidyamAna evaM viziSTa ekatva pariNAma vAle jo khaNDa haiM, una khaMDoM ko caramANi (aneka carama ) kahA jA sakatA hai / aura una prAnta bhAgoM ke madhya meM jo baDA khaNDa hai, usa samagra ko eka mAna liyA jAya to usa khaNDa kI apekSA se vaha 'acarama' hai / ratnaprabhA pRthvI prAntavarttI aneka khaNDoM aura madhyavartI eka mahAkhaNDa kA sammilita rUpa hai / agara aisA na mAnA jAya to phira ratnaprabhA pRthvI kA astitva hI nahIM rhegaa| isa prakAra eka hI pRthvI ko avayava - avayavI rUpa meM vivakSita karane para use 'acarama' aura 'caramANi' kahA jAtA hai, kintu jaba pradezoM kI vivakSA karake vicAra kiyA jAtA hai to use caramAntapradezoM aura acaramAntapradeza rUpa kaha sakate haiM, kyoM ki usake bAhya khaMDoM meM rahe hue pradeza caramAntapradeza kahalAte haiM aura madhya ke eka mahAn khaMDa meM rahe hue pradeza acaramAntapradeza kahalAte haiM / isa prakAra ekAnta durnayakA vibhakta mAnIne prazna karAyatA tene carama' ane caramaNi kahI zakAya che, kemake temanA chevaTanA bhAgeAmAM vidyamAna temaja viziSTa ekala pariNAmavALA je khaMDa che tene caramANi (aneka carama) kahI zakAya che. ane te prAnta bhAgAnA vacamAM je mATA khaMDa khaDA che te AkhAne ekamAnI levAya te te khaDanI apekSAe te acarama che. ratnaprabhA pRthvI prAnta vatI aneka khaDA ane madhyamavatI eka mahAkhaMDanuM saoNMmilita rUpa che. agara tema na manAya te pachI ratnaprabhAnuM astitva ja nahI rahe. e prakAre eka ja pRthvIne avayava avayavI rUpamAM vivakSita karavAthI tene 'acarama' ane caramANi, kahevAya che, paraMtu jyAre pradezeAnI vivakSA karIne vicAra karAya che, te tene caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza rUpa kahI zake che, kemake temanA bAhya khaMDAmAM rahelA pradeza caramAnta pradeza kahevAya che ane madhyanA eka mahAn khaMDamAM rahelA pradeza acaramAnta pradeza kahevAya che. e prakAre ekAnta du'yanuM nirAkaraNa karavAvALA bhagavAnanA uttara vAkyathI A zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 prajJApanAsUtre vastu avayavAvayavirUpaM vartate, tayozcAvayavAvayavino rbhedAbheda: kathaJcidvartate ityanekAntapakSaH sthApitaH iti sUcitaM bhavati evaM jAva Ahe sattamA puDhavI' evam - ratnaprabhA pRthivIvadeva, yAvat-zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA, adhaH saptamI pRthivI cApi ekAntato no caramA, no vA acaramA, no caramANi, no vA acaramANi, no caramAntapradezAH, no vA aca ramAntapradezAH iti vyapadezArdA prAguktayukte stAsAmapi pratyekamakhaNDaikarUpatayA vivakSitatvAt api tu asaMkhya dezAvagADha tayA'ne kAvayavavibhAgAtmakatvena vivakSAyAm ' acaramam, caramANi, caramAntapradezAtha, acaramAntapradezAzca' ityevaM vyapadezArhA bhavati 'sohammAI jAva aNutravimANa evaM caiva, IsIpanbhArAvi evaM ceva' logevi evaM ceva, alogevi' saudharmAdIni yAvat-IzAna sanatkumAra mAhendrabrahma lokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyuta navanirAkaraNa karane vAle bhagavAn ke uttara vAkya se yaha siddha hotA hai ki ratnaprabhA Adi samasta vastueM avayava - avayavI rUpa haiM aura una avayavoM tathA avayavI meM kathaMcit bheda aura kathaMcit abheda hai / isa anekAntapakSa kI sthApanA huI / ratnaprabhA pRthvI kI jaisI prarUpaNA kI gaI, hai, usI prakAra kI prarUpaNA zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA tathA tamastamaH prabhA kI samajhanI cAhie / arthAt ye pRthviyAM bhI yadi eka akhaNDa rUpa meM vivakSita kI jAeM to caramA bhI nahIM, acaramA bhI nahIM caramANi bhI nahIM, acaramANi bhI nahIM, caramAntapradeza bhI nahIM aura acaramAntapradeza bhI nahIM kahI jA sakatI haiM, kintu jaba unake avayavoM kA bheda vivakSita hotA hai aura prAntavarttI bhAgoM ko tathA madhya meM vidyamAna eka mahAna khaMDa ko pRthak vivakSita kiyA jAtA hai to unhe acarama, caramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza kahA jAsakatA hai / siddha thAya che ke ratnaprabhA Adi samasta vastue avayava avayavI rUpa che ane te avathavA tathA avayavImAM kadAcit bheda ane kadAcit abheda che. A anekAnta pakSanI sthApanA thaI. ratnaprabhA pRthvInI jevI prarUpaNA karAi che, evA prakAranI prarUpaNA zarkarA prabhA, vAlukAprabhA, pakaprabhA, dhUmaprabhA. tamaH prabhA ane tamastamA prabhAnI samajavI joI e. arthAt A pRthvI paNa vikre eka akhaDarUpamAM vivakSita karAya te caramA paNa nIM', acaramA paNa nahIM. caramANa paNa nahI. acaramA paNa nahIM', caramAnta pradeza paNa nahI' ane acaramAnta pradeza paNa nathI kahI zakyAtI, kintu jyAre temanA avaya veAnA bheda vivakSita thAya che, ane prAntavatI bhAge tathA madhyamA vidyamAna eka mahAn khaDane pRthakU vivakSita karAya che te tene caramAcaramANi, caramAMta pradeza ane acamAnta pradeza kahI zakAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaSodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam aveyakapazcAnuttaravimAnAni evaJcava-ratnaprabhA pRthivIvadeva pratipAdanIyAni, ISatprArabhArApisiddhazilA, evaJcaiva-ratnaprabhA pRthivIvadeva avase pA, loko'pi, evaJcaiva-ratnaprabhA pRthivIvadeva vaktavyaH, aloko'pi tathaiva vaktavyaH, zarkarAprabhAdiSu tadabhilApastu-'sakarappabhANaM bhaMte ! puDhavI kiM caramA, acaramA, caramANi, acaramANi, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! imANaM sakkarappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no caramAI, no acaramAiM no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA acaramaM caramANiya, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaaisAya, ityevaMrUpo bodhyaH, evaM vAlukAprabhAdiSvapi bodhyaH, saudharmakalpe tadabhilApastu' sohamme Na bhaMte ! kappe kiM carame, acarame, caramAI, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! sohamme kappe acarame caramANi ya, caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya, isI prakAra saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, navauveyaka aura pAMca aNuttara vimAnoM kI vaktavyatA bhI samajha lenI cAhie / ISatmAgbhAra pRthvI bhI ratnaprabhA pRthvI ke samAna hI kahalenI cAhie / loka aura aloka ke viSaya meM bhI aisA kahanA caahie| magara zarkarAprabhA Adi ke viSaya meM zabdaprayoga yoM karanA cAhie-'bhagavan ! zarkarAprabhA pRthivI kyA caramA, acaramA, caramANi, acaramANi, caramAntapradeza yA acaramAntapradeza hai ? he gautama ! yaha zarkarAprabhA pRthvI na caramA hai, na acaramA hai, na caramANi hai na acamANi hai, na caramAntapradeza hai, na acaramAntapradeza hai / niyama se acarama, caramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza hai| isI prakAra vAlukAprabhA pRthivI Adi ke viSaya meM abhilApa karanA cAhie / saudharma kalpa meM abhilApa isa prakAra karanA cAhibhagavan ! saudharma kalpa kyA carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai, se pare saudhamI, zana, sanabhA2, bhADa-dra, 4, ards, bhAzu, sahasAra, Anata; prANata; AraNa, ayuta, navaraiveyaka, pAMca anuttara vimAnanI vakta vyatA paNa samajI levI joIe, ISa~AbhAra pRthvI paNa ratnaprabhAnI samAna ja kahevI joIe. leka ane alekanA viSayamAM paNa ema kahevuM joIe. paNa zakaraprabhA AdinA viSayamAM zabda prayoga Ama kara joIe--he bhagavana ! zarkarA prabhA pRthvI zuM caramA, acaramAM caramANi, acaramANi, caramAnta pradeza ke acaramAnta pradeza che? he gautama! A zarAmabhA pRthvI caramAe nathI, acaramAe nathI, caramANi paNa nathI, acaramANi paNa nathI, nathI caramAnta pradeza ke nathI acaramAnta pradeza niyamathI acarama, caramANi, aramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza che. e ja prakAre vAlukA prabhA pRthvI AdinA viSayamAM abhilApa karavo joIe--he bhagavAna! saudharma kapa zuM carama che, acarama che. caramaNi che, acaramANi che. caramAnta pradeza che, agara aca zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ityevaMrUpo'vaseyaH, evaM yAvat pazcAnuttaravimAneSvapi svayamUhanIyam, evameveSatprArabhArAyAmapi bodhyam , loke tadabhilApastu-'loe NaM bhaMte ! kiM carame, acarame, caramAiM, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! loe acarame caramANi ya, caramaMtapaesA ya, acaramamaMtapaesA ya' ityevaM rUpo'vaseyaH, aloke tadabhilApastu-'aloe NaM bhaMte ! kiM carame, acarame, caramAI, acaramAiM, caramaMtapae sA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! aloe acarame caramANi ya, caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya' ityevaMrUpo'vaseyaH, tatra lokaniSkuTeSu yAni khaNDAni praviSTAni tAni caramANi bodhyAni, zeSamanyatsarvamacaramam , caramakhaNDagatAH prade. zAzvaramAntapradezAH, acaramakhaNDagatAH pradezAH acaramAntapradezA bodhyAH // sU0 1 // caramAcaramAdyalpabahutvavaktavyatA / mUlam-imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe acaramassa ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya davvaTTayAe, paesaTTayAe, davvaTTapaesaTTayAe, kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullAvA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA imIle rayaNappabhAe puDhavIe davaTTayAe ege acarame, caramAiM asaMkhijaguNAI, acaramaM caramANiya dovi visesAhiyA, paesaTrayAe samvatthovA imIse rayaNappabhAe puDha vIe caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA asaMkhejaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, davvaTupaesaTTayAe savvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime, carimAiM asaMkhejjaguNAi, caramAntapradeza hai yA acaramAntapradeza hai ? ityAdi isI prakAra pAMca anuttaravimAnoM taka svayaM samajhalenA cAhie / isI prakAra ISatprArabhAra pRthvI meM bhI kahalenA caahie| loka ke viSaya meM abhilApa isa prakAra karanA cAhiebhagavana ! kyA yaha loka carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai, caramAntapradeza hai yA acaramAntapradeza hai ? he gautama ! loka acarama hai caramANi hai, caramAntapradeza hai, acaramAntapradeza hai ||suu0 1 // mAnta pradeza che vigere. eja prakAre pAMca anuttara vimAna sudhI svayaM samajI levuM joIe. Aja rIte iSa~AbhAra pRthvInA viSayamAM paNa kahevuM joIe. lekanA viSayamAM abhilA5 A prakAre karavo joIe - he bhagavan! zuM A leka carama che. acarama che, caramANi che, acaramANi che. aramAnta pradeza che agara acaramAnta pradeza che ? he gautama! leka acarama che. caramANi che. caramAnta pradeza che, acaramAnta pradeza che. e sUtra 1 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 2 caramAcaramatvanirUpaNam acarimaM carimANiya dovi visesAhiyA, caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA acaramaMtapaesA asaMkhijaguNA, caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, evaM 'jAva ahe sattamAe, sohammassa jAva logassa evaM ceva ||suu0 2 // chAyA-asyAH khalu madanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyA acaramasya ca caramANAJca, caramAnta pradezAnAca, acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam asyA ratna prabhAyAH pRthivyAH dravyArthatayA ekam acaramam acaramANi asaMkhyeyaguNAni, acarama caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH caramA caramAcarama Adi kA alpabahutva zabdArtha-(imIse gaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe acaramassa ya, caramANa ya, caramamaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) he bhagavan ! isa ratnaprabhA pRthivI ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTTayAe paesaTTayAe davvaTThapaesaTTayAe) dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA aura dravya-pradeza kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthove) saba se kama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI kA (davvaTThayAe) dravya kI apekSA (ege acarame) eka acarame hai (caramAiM asaMkhijjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (aca. ramaM caramANi ya dovi visesAhiyA) acarama aura caramANi donoM vizeNadhika haiM (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (savvatthovA) saba se kama (imIse rayaNappa. cAmAcarama AdinA alpa bahatva hAtha-(imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhapIe acaramassa ya, caramANiya, caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) bhAvAn ! 2 // 2namA cIna 2552ma; ya2bhA, 22mAnta pradeza mane aya2mAnta pradezamA (davaDhayAe paesaTTayAe davadrupaesaTThayAe) dravyAnI apekSAye pravezanI apekSA bhane dravya pravezanI 24pekSAye (kayare kayarehito) a nAthI (appA vA baDuyA vA tullA cA visesAhiyA vo) 255 che, 5 / cha, tulya athavA vizeSAdhika che ? (goyamA !) hu gautama ! (sabvasthove) ayAthI maach| (ImIse rayaNappabhAe puDhavIe) / 2tnaprabhA pRthvInA (davvayAe) dravyanI apekSAye (ege acarame) me4 2552ma cha (caramAiM asaMkhijjaguNAI) ya2mA manyAta // cha (acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyA) mayama bhane yasamA bhanne vizeSAdhi cha (paesaTTayAe) pravezAnI apekSAye (savvatthovA) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ntapradezAH, acaramAntapradezAH, asaMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokam asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA ekam acaramam caramANi asaMkhyeyaguNAni, acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye. 'pi vizeSAdhikAH, evaM yAvad adhaHsaptamyAH, saudharmasya yAvad lokasya evaJcaiva ||suu0 2 / / TIkA-atha pUrvokta ratnaprabhAdiSu pratyekaM caramAcaramAdigatamalpabahutvaM prarUpayitumAhabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthivI ke (caramaMtapaesA) caramAntapradeza haiM (acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapadesA ya acaramaMtapadesAya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savva tthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime) saba se kama isa ratnaprabhA pRthvI kA eka acarame hai (caramAI asaMkhejjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (acarimaM caramANi ya dovi visesAhiyA) acaramaM aura caramANi-donoM vizeSAdhika haiM (caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hai (acaramaMtapaesA asaMkhijjaguNA) acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (caramaMta. paesA ya acaramaMtapaesAya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (evaM jAva ahesattamAe) isI prakAra nicalI sAtavIM pRthvI taka (sohamprassa jAva logassa evaM ceva) saudharma yAvat loka taka isI prakAra / TIkArtha-aba ratnaprabhA pRthvI Adi pratyeka ke carama acarama Adi saMbaMdhI apAthI ch| (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) 24 // 2(nAmA pRthvInA (caramaMtapaesA) ya2bhAnta pradeza che (acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) ayamAnta pradeza masabhyAtA cha (caramaMtapaesAe ya avaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) yaramAMta praza bhane maya2bhAnta pradeza manna vizeSAdhi4 cha (davvaTupaesaTTayAe) dravya bhane pradezAnI nmapekSau (savva tthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime) mAthI ch| mA 2tnamA pRthvInA se mayama cha (caramAiM asaMkhejjaguNAI) yaramA madhyAta che (acarimaM caramANi ya dovi visesAhiyA) maya25 bhane yasamA sanna vizeSAdhi cha (caramaMtapaesA asaMkhejja guNA) ya2mAnta pradeza adhyAta cha (acaramaMtapaesA asakhijjaguANA) ayabhAnta pradeza masaNyAta (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) ya2. bhAnta pradeza bhane sayabhAnta pradeza manne vizeSAdhi cha (evaM jAva ahesattamAe) se prAre nAyanI sAtamI pRthvI sudhA (sohammassa jAva logassa evaM ceva) saudhama yAvat leka sudhI eja prakAre TIkArya - have ratnaprabhA pRthvI Adi pratyekanA carama, acarama Adi saMbaMdhI zrI prazAnA sUtra : 3 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 2 caramAcaramatvanirUpaNam 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe' he bhadanta ! asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'acaramassa ya caramANa ya caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya' acaramasya ya caramANAJca, caramAntapradezAnAJca, madhye 'davvaTThayAe, paesaTTayAe, davvaTThapaesaTThayAe' dravyArthatayA, pradezAyatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe davaDhayAe-ege acarame' sarvebhyo'lpam, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA-dravyArthatayA, ekam acaramam bhavati, yato hi tathApidhaikatvaviziSTaskandhapariNAmapariNatatvAdekam acaramam tasmAtsarvastokaM bhavati, tadapekSayA 'caramAiM asaMkhijjaguNAI caramANi khaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, teSAM caramakhaNDAnAmasaMkhyAtatvAt , atha 'acaramaM caramANi ca' ityetat samuditAni caramANAM tulyAni bhavanti, vizeSAdhikAni vA ? iti jijJAsAyAmAha-'acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyA' alpa bahutva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-gautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! isa ratnaprabhA pRthvI ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravya, pradezoM evaM dravya tathA pradezoM se kauna kisa kI apekSA alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama isa ratnaprabhA pRthivI kA, dravya kI apekSA se eka acarama hai / tathAvidha ekatva pariNAma meM pariNata hone ke kAraNa acarama eka hai, ataeva vaha saba se alpa hai| usakI apekSA caramANi arthAt carama khaNDa asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki ve asaMkhyAta haiN| aba prazna yaha hai ki acarama aura caramANi, ye donoM milakara kyo caramoM ke gharAbara haiM athavA vizeSAdhika haiM ? isa prazna kA uttara yaha hai-acarama aura caramANi, ye donoM bhI vizeSAdhika haiM ! tAtparya yaha hai ki acarama eka dravya a5 bahatvanuM nirUpaNa karAya che- zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! A ratnaprabhA pRthvInA acarama, came caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravya pradeze temaja dravya pradezothI koNa kenI apekSAe alpa che, ghaNuM che tulya che, athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna -he gautama ! badhAthI ochA A ratnaprabha pRthivInA dravyanI apekSAe eka carama che. tathAvidha ekatva pariNAmamAM pariNata hovAne kAraNe acarama eka che, tethI ja te badhAthI ochA che. tenI apekSAe caramANi arthAt caramakhaMDa asaMkhyAta gaNa adhika che, kemake teo asaMkhyAta che. have prazna e che ke acarama ane caramANi, e banne maLIne zuM carAnA barAbara che athavA vizeSAdhika che? A praznano uttara e che ke-acarama ane caramANi, e banne paNa vizeSAdhika che. tAtparya e che ke pra0 13 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre acaramaM caramANi cetyetadadvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti acaramasyaikadravyasya caramadravyeSu prakSiptatvena caramANAmekenAdhikatvAt vizeSAdhikasamudAyo bhavatIti bhAkaH, 'paesaTTayAe sanvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe caramaMtapaesA' pradezAryatayA sarvastIkAH-sarvebhyo'lpAH, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAzcaramAntapradezAH bhavanti, caramakhaNDAnAM madhyamakhaNDApekSayA'tisUkSmatvAt teSAmasaMkhyAtaguNAnAmapi ye pradezAH santi teSAM madhyamakhaNDagatapradezApekSayA sarvastokatvaM bodhyam , tebhyaH-'acaramaMtapaesA asaMkhejaguNA' acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekasyApi acaramakhaNDasya caramakhaNDasamudAyApekSayA kSetrato'saMkhyAtaguNatvAt , 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH santaH acaramAntapradezebhyo vizeSAdhikA bhavanti, caramAntapradezAnAm acaramAntapradezApekSayA asaMkhyeyabhAgapramANatvAt acaramAntapradezeSu caramAntapradeza prakSepe'pi te samuditA acaramAntapradezebhyo vizeSAdhikA eva bhavanti, 'dabaTupaesaTTayAe ko carama dravyoM meM zAmila kara diyA jAya to caramoM kI saMkhyA eka adhika ho jAtI hai, ata eva unakA samudAya vizeSAdhika hotA hai / pradezoM kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to isa ratnaprabhA pRthivI ke caramAntapradeza saba se kama haiM, kyoM ki carama khaMDa, madhyama khaMDoM kI apekSA atyanta sUkSma hote haiM / yadyapi ve carama khaMDa asaMkhyAtaguNA haiM phira bhI madhyamakhaMDa ke pradezoM kI apekSA ve sarvastoka haiM / unakI apekSA acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoM ki eka acarama khaNDa, carama khaMDoM ke samUha kI apekSA kSetra se asaMkhyAtaguNA hotA hai / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara bhI acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hote haiM, kyoM ki caramAntapradeza, acaramAnmapradezoM kI apekSA asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiM ! acaramAntapradezoM meM caramAntapradeza milA dene para bhI ve acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hI hote haiN| dravya aura acarama eka dravyane carama dromAM sAmila karI devAmAM Ave te caramonI saMkhyA eka adhika thaI jAya che, tethI ja temane samudAya vizeSAdhika thAya che. pradezanI daSTie vicAra karAya te A ratnaprabhA pRthvInA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, kemake carama khaMDa, madhyama khaMDonI apekSAe atyanta sUkSama hoya che. jo ke te caramakhaMDa asaMkhyAta gaNuM che chatAM paNa madhyama khaMDanA pradezanI apekSAe teo staka che. temanI apekSAe acaramAnta pradeza asaMkhyAtagaNa hoya che, kemake eka carama khaMDa. carakhaMDanA samUhanI apekSAe kSetrathI asaMkhyAtagaNI hoya che. caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza ane maLIne paNa acaramAnta pradezathI vizeSAdhika hoya che. kemake caramAnta pradeza, acaramAnta pradezanI apekSAe asaMkhyAmAM bhAga pramANe hoya che. acaramAnta pradezomAM caramAnta pradeza meLavI devAthI paNa teo acaramAnta pradezathI vizeSAdhika che. dravya ane pradeza zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam savvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime' dravyArthapradezArthatayA sarvastokam asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA ekam acaramaM bhavati prAguktayukteH, tasmAt 'carimAiM asaMkhejaguNAI' caramANi khaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhya 'acarimaM carimANi ya dovi visesAhiyA' caramaM caramANi cetyetad dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA asaMkhejaguNA' caramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, acaramakhaNDasya asaMkhyAtapradezAvagADhatvepi dravyAryatayA ekatvena, carameSu khaNDeSu pratyekamasaMkhyAtapradezatvAt caramAcaramadravyasamudAyApekSayA caramAntapradezAnAmasaMkhyAtaguNatvaM bodhyam , tebhyo'pi 'acaramaMtapaesA akhijjaguNA' acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, 'evaM jAva ahesattamAe' evam-ratnaprabhAyAH pRthivyA iva yAvat-zarkarApramAyAH, vAlukAprabhAyAH, paGkaprabhAyAH, dhUmaprabhAyAH, tamaHprabhAyAH adhaH pradeza, donoM kI apekSA se, isa ratnaprabhA pRthivI kA pUrvokta yukti ke anusAra acarama eka hai, usakI apekSA caramANi arthAt carama khaMDa asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA acarama aura caramANi donoM hI vizeSAdhika haiM unakI apekSA bhI caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki yadyapi acaramakhaNDa asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai, magara dravya kI apekSA vaha eka hai, carama khaMDoM meM pratyeka asaMkhyAtapradezI hotA hai, ataH carama aura acarama dravya ke samudAya kI apekSA se caramAntapradezoM ko asaMkhyAtaguNA samajhanA caahie| unakI apekSA bhI acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hote haiN| unakI bhI apekSA caramAntapradeza aura acaramAntapradeza-donoM milakara vizeSAdhika haiN| ratnaprabhA prathivI ke saMbaMdha meM carama-acarama kA Azraya karake jo alpa bahutva pratipAdita kiyA gayA hai, vaisA hI zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura tamastamaHprabhA pRthvI kA bhI kahanA cAhie / saudharma, bane apekSAe, A ratnaprabhA pRthvInA pUrvokta yuktinA anusAra acarama eka che, tenI apekSAe caramANi arthAt carama khaMDa asaMkhyAtagaNa adhika che. temanI apekSAe acarama ane caramANi-bane ja vizeSAdhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza asaMkhyAtagaNu che, je ke acaramakhaMDa asaMkhyAta pradezamAM avagADha hoya che, paNa dravyanI apekSAe te eka che, caramakhaMDamAM pratyeka asaMkhyAta pradezI hoya che, tethI carama ane acarama dravyanA samudAyanI apekSAe caramAnta pradezane asaMkhyAtagaNa samajavA joIe temanI apekSAe caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza bane maLIne vizeSAdhika che. ratnaprabhA pRthvInA saMbandhamAM caramaacaramane Azraya karIne je a5, bahatva pratipAdita karAyeluM che, tevuM ja zarkaraprabhA, vAlukAprabhA. paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tama prabhA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saptamyAH pRthivyA api vaktavyatA vaktavyA, 'sohammassa jAva logassa evaM ceva' saudharmasya kalpasya yAvat-IzAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutanavagraiveyakapazcAnuttaravimAnAnAm IpatprArabhArAyA lokasya ca acaramasya caramANAM caramAntapradezAnAm acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA cAlpavahutvAdikam , evaJcaiva-ratnaprabhAyAH pRthivyA iva vaktavyamityAzayaH // sU0 2 // alokAdi caramAcaramagatAlpa bahutvavaktabyatAmUlama-alogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya, caramANaya, caramaMtapae. sANa ya, acaramaMtapaesANa ya davaTTayAe paesaTTayAe davvaTTapaesa. TrayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthove alogassa dabaTTayAe ege acarame caramAiM asaMkhijaguNAI, acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI, paesaTTayAe savvatthovA alogassa caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, davaTTa paesaTrayAe savvatthove alogassa ege acarame, caramAiM asaMkhejaguNAI, acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI, caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA, acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMta paesA ya dovi visesAhiyA, logAlogassa NaM bhaMte! acaramassa ya caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya davaTyAe paeIzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, nava graiveyaka, pAMca anuttara vimAna, ISatprArabhAra evaM loka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM kA bhI alpabahutva dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya-pradezoM kI apekSA ratnaprabhA pRthvI ke samAna hI samajhanA caahie| ane tamastamaH prabhA pRthvInA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. saudharma, IzAna, sanakumAra mahendra, brahmaleka, lAntaka, mahAzuka sahasAra, Anata prANatA AraNa, azruta, nava greve. yaka, pAMca anuttara vimAna, InsTAglAra temaja lekanA acarama, carame, caramAnA pradeza ane acaramAnta pradezanuM paNa a5 bahutva dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya pradezanI apekSAe ratnaprabhA pRthvIne samAna ja samajavuM joIe zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU03 caramAcaramatvanirUpaNam saTrayAe davvaTupaesaTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove logAlogasta davvaTrayAe egamege acarame, logassa caramAiM asaMkhejaguNAI, alogassa acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI, paesaTTayAe savvatthovA logassa caramaMtapaesA, alogassa caramaMtapaesA visesAhiyA, logassaacaramaMtapaesA asaMkhejaguNA, alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, logassa ya alogasta ya caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA ! dabaTupaesaTTayAe savvatthove logAlogassa egamege acarame logasta caramAiM asaMkhejaguNAI, alogassa caramAiM vise. sAhiyAI, logassa ya alogassa ya acaramaM caramANiya doSi visesAhiyAI, logassa caramaMtapaesA asaMkhejaguNA, alogassa ya caramaMta. paesA visesAhiyA, logassa acaramaMtapaesA asaMkhejaguNA, alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, logassa ya alogassa ya caramaMtapaesA ya acamatapaesA ya dovi visesAhiyA, savvavvA visesAhiyA, savvapaesA aNaMtaguNA, samvapajavA aNaMtaguNA ||suu03|| chAyA-alokasya khalu bhadanta ! acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA. alokAdi ke caramAcarama kA alpabahutva bhAvArtha- alogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapadesANa ya) he bhagavan ! aloka ke acarama kA, caramoM kA, caramAntapradezoM kA aura acaramAnta pradezoM kA (davvayAe paesaTTayAe davaTapae. saTTayAe) dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya-pradezoM kI alakAdinA carAcaramanuM a9pa bahutva hAtha-(alogassa NaM maMte ! acaramassa ya caramANaya, caramaMtapaesANaya acaramaMtapadesANa 2) he bhagavan! alakanA acaramanA, caranA, caramAnta pradezanA ane acaramAnta prazAnA (dabaTTayAe paesaTTayoe, davvaTThapaesaTTayAe) dravyanI apekSA pradezAnI apekSA bhane dra0ya prazAnI pekSAthI (kayare kayarehito) 3. nAthI (appA vA bahuyA vA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 prajJApanAsUtre bahukAvA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam alokasya dravyArthatayA ekam acaramam, caramANi asaMkhyeyaguNAni, acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, prade zArthatayA sarvastokAH alokasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezA anantaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArtha pradezArthatayA sarvastokam alokasya ekam acaramaM, caramANi asaMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezA asaMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH anantaguNA ?, caramAntapradezAzca apekSA se (kare kayarehiMto) kona kisase (appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ( goyamA !) he gautama! (savvatthove) saba se kama (alogassa) aloka kA ( davvaTTayAe) dravya kI apekSA se (eMge acarame) eka acarama hai (caramAI asaMkhijjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM ( paesaiyAe) pradezoM kI apekSA (savvaFthovA) saba se kama (alogassa caramaMtapaesA) aloka ke caramAntapradeza haiM, (acaramaMtapaesA anaMtaguNA ) acaramAntapradeza anantaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapasA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (vvaTupae saTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvaFthove) saba se kama (alogassa) aloka kA ( ege acara me) eka acarama hai, (caramAI asaMkhejjaguNAiM) carama asaMkhyAtaguNA haiM, (acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiM (caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA ) caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (acaramaMtapaesA tullA vA visesAhiyAvA ?) ahapa, dhAyA, tujhyA athavA vizeSAdhiH che ? ( goyamA !) De gautama ! (sabvatthove) adhAthI mAchA (alogassa) asenA (davvaTTayAe) dravyanI apekSAo (eMge acarame) ! atharama che (caramAI asaMkhijjaguNAI) yarabhANi asaM jyAta gaNA che (acaramaMcaramANi ya dovi visesAhiyAI) ayarama mane yarabhANi vizeSAdhiH che (paTTayAe pradezAnI apekSAoM (samvatthotrA) madhAthI mochA (alogassa caramaMtaparasA) asonA yarabhAnta aheza che (acaramaMtapaesA anaMtaguNA ) atharabhAnta aheza anantagaNA che. (caramaMtapasA ya acaramaM tapasA ya dovi visesAhiyA) yarabhAnta aheza bhane sayaramAnta pradeza bhanne vizeSAche (davvadupasaTTayAe) dravya mane ahezAnI apekSAo (savvatthove) madhAthI chA (alogassa) alouna! (ege acarame) me ayarabha che (caramAI asaMkhejjaguNAi) yarabha asabhyAtA che (acaramaM ya caramANi ya dovi visesA hiyAI) manyarama ane yarabhASi bhanne bhaNI vizeSAdhiche (caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA ) yaramAnta pradeza asaMkhyAtagA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, lokAlokasya khalu bhadanta ! acaramasya ca cara: mANAJca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama! sarvastokam lokAlokasya dravyArthatayA ekamekam acarama, lokasya caramANi asaMkhyeyaguNAni, alokasya caramANi vizeSAdhikAni, lokasya ca alokasya ca acaramaM ca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH lokasya caramAntapradezAH, alokasya caramAntapra. anaMtaguNA) acaramAntapradeza anantaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura aramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiN| (logAlogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya) he bhagavan ! lokAloka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTThayAe) dravya kI apekSA (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (kayare kayarehito) kauna kisase (appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthove) saba se kama (logAlogassa) lokAloka ke (davvaTThayAe) drabya kI apekSA se (egamege acarame) eka-eka acarama hai (logassa caramAiM asaMkhejjaguNAI) loka ke carama asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa caramAiM visesAhiyAI) aloka ke carama vizeSAdhika haiM, (logassa ya alogassa ya acaramaM ya caramANi ya) loka aura aloka kA acarama aura caramANi (dovi) donoM (visesAhiyAI) vizeSAdhika haiM (paesaTTayAe savvatthovA logassa caramaMtapadesA) pradezoM kI apekSA se saba se kama loka ke cha (acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) 2552mAnta pradeza manantang cha (caramaMta-kaesA ya acaramatapadesA ya doSi visesAhiyA) 52mAnta pradeza ane, bhayabhAnta pradeza manda vizeSAdhi cha (logAlogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya caramANa ya- caramaMtapaesANa ya, avaramaMtapaesANa ya) bhagavan ! alslatset anyabha, 52bhI, 52mAnta / / mane ayabhAnta pradezamA (dabvaTThayAe) drazyanI apekSAye (paesaTThayAe) prazAnI apekSAye (davvaTrapaesa TyAe) dravya bhane prazAnI apekSA (kayare kayare hito) anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 2565, , tulya 1241 vizeSAdhi cha ? (goyamA !) gautama ! (savvatthove) sAthI mAchA (logAlogassa) aashaasan (dabvaTTayAe) dravyanI apekSAthI (egamege acarame) me 24 mayarama cha (logassa caramAI asaMkhejjaguNAI) alnA yarama masa dhyAtamA cha (alogassa caramAiM visesAhiyAI) anA yama vizeSAdhiche (logassa ya alogassa ya acaramaya caramANi ya) 4 mane monA bhayaramA bhane yabhAva (dovi) bhanne (visesAhiyAi) vizeSAdhi cha (paesaTTayAe savvatthovA logassa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 ___ prajJApanAsUtre dezA-vizeSAdhikAH, lokasya acaramAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, alokasya acaramAntapradezA anantaguNAH, lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAcAcaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokaM lokAlokasya ekamekam acaramam , lokasya caramANi asaMkhyeyaguNAni, alokasya caramANi vizeSAdhikAni, lokasya cAlokasya cAcaramam caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, lokasya caramAntapradezA asaMkhyeyaguNAH, alokasya ca caramAntapradezA vizeSAdhikAH, lokasya acaramAntapradezAH, asaMkhyeyaguNAH, alokasya acaramAntacaramAntapradeza haiM (alogassa carabhaMtapadesA visesAhiyA) aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM (logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiN| (logassa ya alogassa ya caramaMtapadesA ya acaramaMtapadesA ya dovi visesAhiyA) loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTThapaesaTTayAe savvatthove logA. logassa egamege acarame) dravya aura pradezoM kI apekSA saba se kama lokaaloka kA eka-eka acarama hai (logassa caramAiM asaMkhejaguNAI) loka ke carama asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa caramAI visesAhiyAI) aloka ke carama vizeSAdhika haiM (logassa ya alogassa ya) loka aura aloka kA (acarama) acarama (caramANi ya) aura caramANi (dovi visesAhiyAI) donoM vizeSAdhika haiM (logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) loka ke caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa ya caramaMtapaesA visesAhiyA) aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM (logassa acaramaMtapadesA asaMkhenaguNA) loka ke acaramAntapradeza asaMcaramaMtapadesA) prazAnI apekSA mAthI mAchA mAnA ya2mAnta pradeza cha (alogarasa caramaMtapadesA visesAhiyA) 54 52mAnta pradeza vizeSAdhi4 cha (logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) sana ayamanta pradeza asabhyAta cha (alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) msaan| aya2mAnta pradeza manantA cha (logassa ya alogassa ya caramaMtapadesA ya acaramaMtapadesA ya dovi visesAhiyA) mane monA ya2mAnta pradeza ane bhayabhAnta pradeza manne vizeSAdhi4 cha (davvaTupaesaTTayAe savva sthove logAlogassa egamege acarame) dravya bhane prazAnI apekSAye mAthI mAchayomAnA 4 4 saya2bha cha (logassa caramAiM asaMkhejjaguNAI) sonA yarama masabhyAta mA cha (alogassa caramAI visesAhiyAI) 28na ya2ma vizeSAdhi cha (logarasa ya alogassa ya) as ane mana (acaramaM) aya25 (caramANiya) bhane ya2mANa (dovi visesAhiyAi) 5-2 vizeSAdhina cha (logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) sAnA 22mA-1 pradeza asaNyAtacha (alogassa ya carama tapaesA visesAhiyA) masAna yabhAnta pradeza vizeSAdhi4 che (logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) na bhanyamAnta zrI prpn|| sUtra : 3 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 3 caramAcaramatvanirUpaNam pradezAH anantaguNAH, lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, sarvadravyANi vizeSAdhikAni, sarvapradezAH anantaguNAH, sarvaparyavAH anantaguNAH // suu03|| TIkA-athAlokAdezvaramAcaramAdigatamalpabahutvaM prarUpayitumAha-'alogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya caramANa ya, caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya' gautamaH pRcchati-' he bhadanta ! alokasya khalu avaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAzca madhye 'davvaTTayAe paesaTTayAe davvaTThapaesaTTayAe' dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezAthetayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA?' katare katarebhyo 'lpA cA, bahukA bA, tulyA bA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove alogassa davvaLyAe ege acarame' sarvastokam alokasya dravyArthatayA khyAtaguNA haiM (alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) aloka ke acaramAnta pradeza anantaguNA haiM (logassa ya alogassa ya) loka aura aloka ke (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (savvadavvA visesAhiyA) sarvadravya vizeSAdhika (savvapaesA aNaMtaguNA) samastapradeza anantaguNA (savva pajjavA aNaMtaguNA) sarva paryAya anantaguNA haiN| TIkArtha-aba aloka Adi ke caramAcarama Adi kA alpa bahutva prarUpita karane ke lie kahate haiM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! aloka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravya kI apekSA, pradezoM ko apekSA tathA dravya-pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika haiM ? pradeza masacyAtamA cha (alogassa acaramata paesA aNaMtaguNA) mana ayamAnta pradeza bhannatA cha (logassa ya alogassa ya) as mane mana (carama tapaesA ya acaramatapaesAya dovi) 52mAta bhane sayamAMta praTeza panne (visesAhiyA) vizeSAdhi che (savvadavyA visesAhiyA) sarva dravya vizeSAdhi cha (savva paesA aNaMtaguNA) samasta pradeza ananta // cha (savva pajjavA agaMtaguNA) saba paryAya mananta cha TIkArya - have aleka AdinA caramAM carama Adina alpa bahutva prarUpita karavAne mATe kahe che - zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana ! alekanA acarama, carama, aramAnta pradeza ane acaramAnta pradezomAMthI dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya pradezonI apekSAe keNa kenAthI alpa che, tulya che. athavA vizeSAdhika che ? pra0 14 zrI prazAnasUtra : 3 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 prajJApanAsUtre ekam acaramaM bhavati, tadapekSayA 'caramAI asaMkhijjaguNAI' caramANi khaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, 'acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI' acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti, 'parasaTTayAe savvatthovA alogassa caramaMtaparasA' pradezArthatayA sarvastokA alokasya caramAntapradezA bhavanti, lokaniSkuTeSvevAntasteSAM sad bhAvAt, tebhyo'pi 'acaramaM tapasA anaMtaguNA' acaramAntapradezA anantaguNA bhavanti, alokasyAnantatvAt 'cara - tapasA ya acaramaM tapasA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAtha acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, caramAntapradezAnAm acaramAntapradezApekSayA ananta - bhAgakalpatvAt teSAmacaramAntapradezeSu niveze'pi te samuditAH acaramAntapradezebhyo vizeSAdhikA eva bhavanti, 'davvapaesa yAe savvatthove alogassa ege acarame ' dravyArtha pradezArtha tayA sarvastokam alokasya ekam acaramaM bhavati, tadapekSayA 'caramAI asaMkhejjaguNAI' caramANi asaMkhyeyaguNAni bhavanti, 'acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI' acaramazca caramANi ca dvayAnyApi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' cara " bhagavAn ! uttara dete haiM-gautama ! saba se kama aloka kA dravya kI apekSA acarama hai, isakI apekSA carama khaNDa asaMkhyAtaguNA adhika haiM / acarama aura carama khaNDa donoM mila kara vizeSAdhika haiM / pradezoM kI dRSTi se saba se kama aloka ke caramAntapradeza haiM, kyoM ki niSkuTapradezoM meM hI unakA sadbhAva hotA hai / ina caramAntapradezoM kI apekSA acaramAntapradeza anantaguNA haiM, kyoM ki aloka ananta hai / caramAntapradeza aura acaramAnta pradeza- donoM mila kara vizepAdhika haiM, kyoMki caramAntapradeza, acaramAntapradezoM ke anantaveM bhAga mAtra hote haiM, unheM acaramAnta pradezoM meM sammilita kara dene para bhI ve saba mila kara acaramAnta pradezoM se vizeSAdhika hI hote haiM / dravya aura pradezoM kI dRSTi se saba se kama aloka kA eka acarama hai, usakI apekSA carama khaNDa asaMkhyAtaguNA haiM, acarama aura caramANi (carama khaNDa) donoM milakara vizeSAdhika haiM, unakI zrI bhagavAn uttara Ape che- gautama ! badhAthI ochA alekanA dravyanI apekSAe acarama che, enI apekSAe carama khaDa asa khyAtagaNA adhika che. acarama ane carama khaDa banne maLIne vizeSAdhika che, pradezeAnI dRSTithI badhAthI ochA alAkanA caramAnta pradeza che, kemake niSkuSTa pradezamAM ja temanA sadbhAva heAya che. e caramAnta pradezeAnI apekSAe acaramAnta pradeza anantagaNA heAya che, kemake alAka ananta che. caramAnta ane acaramAnta pradezane maLIne vizeSAdhika che, kemake caramAnta pradeza, acaramAnta pradezeAnI sAthe saMmilita karI devAthI paNa tee badhA maLIne acaramAnta pradezeAthI vizeSAdhika ja hAya che. dravya ane pradezonI dRSTie badhAthI echA aleAkane eka acarama che, enI apekSAe carama khaDa asaMkhyAtagaNA che, acarama ane caramANu (caramakhaMDa) ane zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU. 3 alokAdi caramAcaramagatAlpabahutvanirUpaNam 107 mAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'acaramaMtapaesA aNaMtaguNA' acaramAntapradezA anantaguNA bhavanti, 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzva acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, gautamaH pRcchati-'logAlogassa gaM bhaMte ! acaramasya ya caramANi ya caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya' he bhadanta ! lokAlokasya khalu acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAzca madhye 'davvaTTayAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA bahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA?' katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthove logAlogassa davvaTThayAe egamege acarame' sarvastokam sarvebhyo'lpam , lokAlokasya dravyArthatayA ekamekam acaramam acaramakhaNDaM bhavati, ekatvAt , tadapekSayA 'logassa caramAI asaMkhejaguNAI lokasya caramANi-caramakhaNDadravyANi, asaMkhyeyaguNAni bhavanti, teSAmasaMkhyAtatvAta tebhyo'pi-'alogassa caramAiM visesAhiyAI' alokasya caramANi-caramakhaNDAni vizeSAdhikAni apekSA bhI caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM aura acaramAntapradeza unase anantaguNA haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiN| zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-bhagavan ! lokAloka ke acarama caramoM, caramAntaMpradezoM aura acaramAntapradezoM meM, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama loka aura aloka kA dravya kI apekSA eka-eka acarama arthAt acarama khaMDa hai, kyoMki vaha eka hI hai| usakI apekSA loka ke carama khaMDa dravya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki ve asaMkhyAta haiM unakI apekSA aloka ke carama khaMDa vizeSAdhika haiN| loka ke maLIne vizeSAdhika che, temanI apekSAe paNa caramAta pradeza asaMkhyAtagaNu che ane acaramAnta pradeza temanAthI anantagaNa che caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza ane maLIne vizeSAdhika che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! lekaphekanA acaro, came, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAM dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya ane pradezanI apekSAe keNa kenAthI a5, ghaNa, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che -he gautama ! badhAthI ochA leka ane alekanA dravyanI apekSAe eka-eka acarama arthAt acaramakhaMDa che, kemake te eka ja che, tenI apekSAe lekanA carama khaMDa dravya asaMkhyAtagaNuM che. kemake teo asaMkhyAta che, temanI apekSAe alekanA carama khaMDa vizeSAdhika che. lekanA caramakhaMDa vAstavamAM che te asaM. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 prajJApanAsUtre bhavanti, lokasya caramakhaNDAnAM vastuto'saMkhyeyatve'pi pUrvopadarzitapRthivIsthApanAparikalpanayA tAni aSTau parikalpyante, tadyathA-ekaikaM catasRSu dikSu ekaikaMca vidikSu iti, alokasya caramakhaNDAni tu alokasthApanA parikalpanayA dvAdazaparikalpante, tadyathA-ekaikaM catasRSu dikSu dve ne vidikSu iti, dvAdazAnAzcASTabhyo na dviguNatvaM no vA triguNatvaM kintu vizeSAdhikatvameva saMbhavati, tebhyo'pi-alokasya caramakhaNDebhyaH 'logassa ya alogassa ya acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI lokasya cAlokasya ca acaramazca caramANi ceti dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti lokasya caramakhaNDAni pUrvoktaparikalpanayA aSTau ekamacaramakhaNDa miti ubhayasaMmelane nava zatam alokasyApi caramAcaramakhaNDAni samuditAni trayodazabhavanti, ubhayeSAM saMmelane tu dvAviMzatiH, tasyAzca dvAdazabhyo na dviguNitatvaM, no vA triguNitatvaM kintu vizeSAdhikatvameveti alokasya caramakhaNDebhyo lokAlokacaramAcaramakhaNDAni samuditAni vizeSAdhikAni carama khaMDa haiM to vAstava meM asaMkhyAta parantu pRthvI kI sthApanA isa prakAra kI hai, isa sthApanA kI kalpanA se ve ATha mAne jAte haiM, ve isa prakAra haiM-eka eka cAroM dizAoM meM aura eka-eka cAroM vidizAoM meM / aloka ke carama khaMDa aloka kI sthApanA kI parikalpanA ke AdhAra para bAraha mAne jAte haiM, yathA-eka-eka cAroM dizAoM ke aura do-do cAra vidizAoM meN| yaha bAraha kI saMkhyA aSTa se na dugunI hai, na tigunI hai, kintu vizeSAdhika hI kahI jA sakatI hai / aloka ke carama khaMDoM kI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake carama khaNDa donoM milakara vizeSAdhika hote haiN| kyoM ki pUrvokta kalpanA ke anusAra loka ke carama khaMDa ATha hai aura acaramakhaMDa eka hai, donoM milakara nau hote haiM / isI prakAra aloka ke bhI carama aura acarama khaMDa mila kara teraha haiN| aura ina donoM ko milA diyA jAya to bAIsa hote haiN| yaha bAIsa saMkhyA, bAraha se dugunI-tigunI Adi nahIM hai, kintu vizeSAdhika hI khyAta paranu pRthvInI sthApanA7 A rIte karI che. A sthApanAnI kalpanAthI teo ATha bhanAya chatamA 2 // prAre cha-ekaeka yAre dizAmA mane 4 se yAre vihizAyamA, alekanA carama khaMDa alekanI sthApanAnI parikalpanAnA AdhAra para bAra manAya che. thathA eka eka cAre dizAomAM ane be be cAra vidizAomAM. A bAranI saMkhyA AThathI bamaNI che, triguNI nathI, paraMtu vizeSAdhika ja kahevAya che. alekanA carama khaMDanI apekSAe leka ane aleka acarama ane temanA carama khaMDa bane maLIne vizeSAdhika thAya che. kemake pUrvokta kalpanAnA anusAra lekanA carama khaMDa ATha che ane acarama khaMDa eka che, bane maLIne nava thAya che. eja rIte alakanA paNa carama ane acarama khaMDa meLavIne tera che. ane te bannene meLavI devAya te bAvIsa thAya che. A bAvIsa saMkhyA bArathI bamaNI ke traNa gaNuM Adi nathI, paNa vizeSAdhika che. A prakAre alekanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 109 prabodhinI TIkA pada 10 sU. 3 alokAdi caramAcaramagatAlpabahutva nirUpaNam bhavanti, 'pasAe saccatthovA logassa caramaMtaparasA' pradezArthatayA sarvastokA lokasya caramAntapradezA bhavanti, tatrASTakhaNDasatkAnAmeva pradezAnAM sadbhAvAt, tebhyaH 'alogassa caramaM tapasA visesAhiyA' alokasya caramAntapradezA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' lokasya acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatkSetrasyAtipracuratayA tatpradezAnAmapi atipracuratvAt, tebhyo'pi 'alogassa acaramaMtapaear anaMtaguNA' alokasyAcaramAntapradezAH anantaguNA bhavanti, tatkSetrasyAnantaguNatvAt, tebhyo'pi 'logassa ya alogassa ya caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti alokasyAcaramAntapradezo lokasya caramAcaramAntapradezAnAm alokasya caramAntapradezAnAzca prakSepAt teSAJca sarvasaMkhyA'pi asaMkhyeyAnAmanantarAzyapekSayA'pi stokatvameveti teSAM tatra prakSepe'pi alokasyAcaramAntapradezebhyo vizeSAdhikatvameveti bhAvaH / ' davvahapaehai / isa prakAra aloka ke carama khaMDoM se lokAloka ke caramAcarama khaNDa mila kara bhI vizeSAdhika hI hote haiM / pradezoM kI dRSTi se saba se kama loka ke caramAntapradeza haiM, kyoM ki usameM ATha hI pradeza haiM unakI apekSA aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM, unase loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki acaramakSetra bahuta baDA hai, isa kAraNa usake pradeza bhI bahuta adhika haiM / unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiM, kyoMki vaha kSetra anantaguNA hai / unakI apekSA bhI loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSA. dhika haiM, kyoMki aloka ke acaramAntapradezoM meM loka ke caramAntapradezoM ko, acaramAntapradezoM ko tathA aloka ke caramAnta pradezoM ko milA dene para bhI ve saba asaMkhyAta hI hote haiM aura asaMkhyAta, ananta, kI apekSA kama hI hai, carama khaDAthI lekAleAkanA caramAcarama khaDa maLIne paNa vizeSAdhika ja thAya che. pradezeAnI dRSTie badhAthI ochA lAkanA caramAnta pradeza che, kemake tenAmAM A ja pradeza che. temanI apekSAe alAkanA caramAnta pradeza vizeSAdhika che. temanAthI lAkanA acaramAnta pradeza asaMkhyAtagaNA che, kemake acarama kSetra ghaNuM melu che. e kAraNe enA pradeza paNa ghaNA adhika che, temanI apekSAe alAkanA acaramAnta pradeza ananta gaNA che, kemake te kSetra anantagaNuM che. emanI apekSAe paNa leAka ane alekanA caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza khanne vizeSAdhika che, kemake alAkanA acaramAnta prade zemAM lekanA caramAnta pradezAne acaramAnta pradezAne tathA aleAkanA caramAnta pradezane meLavavAthI paNa teo badhA asaMkhyAta ja thAya che ane asaMkhyAta, anantanI apekSAe AchA ja che, temane temAM meLavI detA paNa teo aleAkanA acaramAnta pradezeAthI vize zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saTTayAe savvatthove logAlogassa egamege acarame' dravyArthapradezArthatayA sarvastokam lokAlo. kasya ekaikam acaramaM bhavati, prAguktayukteH, tasmAt-'logassa caramAI-asaMkhejaguNAI' lokasya caramANi-caramakhaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, prAguktayuktestulyatvAt , tebhyo'pi-'alogassa caramAiM visesAhiyAI alokasya caramANi-caramakhaNDAni vizeSAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'logassa ya alogassa ya acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI lokasya cAlokasya cAcaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi 'logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' lokasya caramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'alogassa ya caramaMtapaesA visesAhiyA' alokasya ca caramAntapradezA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' lokasyAcaramAntapradezA asaM. khyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA' alokasyAcaramAntapradezA anantaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'logassa ya alogassa ya ataeva unheM unameM milAdene para bhI ve aloka ke acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hI hote haiN| dravya aura pradezoM kI dRSTi se alpa bahutva kA vicAra kiyA jAya to saba se kama loka aura aloka kA eka-eka acarama hai, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| unakI apekSA loka ke caramakhaNDa asaMkhyAtaguNA adhika haiM, isa viSaya meM bhI yukti pahale kaha cuke haiM / unakI apekSA aloka ke carama khaMDa vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake carama khaMDa donoM milakara vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pUrvavat samajhalenA caahie| unakI apekSA loka ke caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM aura unakI apekSA aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM / unakI apekSA loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiM / yukti pahale kahI jA cukI hai / unakI apekSA loka aura aloka vAdhika ja hoya che. dravya ane pradezonI dRSTithI alapa bahatvano vicAra karAya te badhAthI ochA leka ane alekanA eka-eka acarama che, e pahelA kahevAI gayA che. temanI apekSAe lekanA carama khaMDa asaMkhyAtagaNuM adhika che, e viSayamAM paNa yukti pahelAM kahI didhelI che. temanI apekSAe alekanA carama khaMDa vizeSAdhika che ane temanI ape. kSAe leka ane alakanA acarama ane temanA caramakhaMDa banane maLIne vizeSAdhika che, enuM kAraNa pUrvavat samajI levuM joIe. emanI apekSAe lekanA caramAnta pradeza asaMkhyAtagaNu che, ane temanI apekSAe alekanA caramanta pradeza vizeSAdhika che. emanI apekSAe lekanA acaramAMta pradeza asaMkhyAtagaNuM che. emanI apekSAe alekanA acaramAnta pradeza anantagaNa che. yukti pahelA kahI devAyelI che. temanI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU. 3 alokAdi caramAcaramagatAlpabahutvanirUpaNam 111 caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAzcAcaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-'savvadavA visesAhiyA' sarvadravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, tathA ca lokAlokacaramAcaramAntapradezebhyaH sarvavyANAM vizeSAdhikatvaM bhavati, anantAnantasaMkhyakAnAM jIvAnAm evam paramANvAdInAmanantaparamANvAtmaka skandhaparyantAnAM pratyekAnantasaMkhyAnAM pRthaka pRthak dravyatvAt , tebhyo'pi 'savvapaesA aNaMtaguNA' sarvapradezA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'sadhapajjavA aNaMtaguNA' sarvaparyavAH anantaguNA bhavanti, pratipradezaM svaparabhedabhinnAnAM paryAyANAmanantavAt // sU0 3 // mUlam-paramANupoggale NaM bhaMte! kiM carime 1 acarime 2 avattavae 6, caramAiM 4 acaramAiM 5 avattavvayAI 6 udAhu carime ya, acarime ya 7, udAhu carame ya acaramAiM 8, udAhu caramAI acarame ya 9, udAhu carimAiM ca acaramAiM ca 10, paDhamA caubhaMgI ! udAhu carime ya avattavvae ya 11 udAhu carame ya avattavvayAiM ca 12 udAhu caramAiM ca avattavvae ya 13, udAhu caramAiM ca avattavayAiM ca 14, bIyA caubhaMgI ! udAhu acarime ya avattavvae ya 15, udAhu acarame ya avattavvayAiM ca 16, udAhu acaramAiM ya avattavvae ya 17, udAhu acaramAiM ya avattavvayAiM ca 18, taiyA caubhaMgI ! udAhu carame ya ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiM / unakI apekSA saba dravya vizeSAdhika haiM, arthAt loka aura aloka ke carama aura acaramapradezoM kI apekSA saba dravya milakara vizeSAdhika haiM, kyoMki anantAnantasaMkhyaka jIva, paramANu, ananta paramANuoM taka ke bane hue skaMdha, saba alaga -alaga bhI ananta-ananta haiM aura ve sabhI dravya haiM / saba dravyoM kI apekSA bhI-saba pradeza anantaguNA haiM aura saba pradezoM kI apekSA sarva paryAya ananta. guNA haiM, kyoM ki pratyekapradeza ke sva-para paryAya ananta haiM ||suu03|| apekSAe leka ane alakanA caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza banne maLIne vizeSAdhika che, emanI apekSAe badhAM dravya vizeSAdhika che, arthAt loka ane alekanA carama ane acarama pradezonI apekSAe badhA dravya maLIne vizeSAdhika che. kemake anantAno saMkhyaka jIva, paramANuM ananta paramANuo sudhInA banelA skandha, badhA alagaalaga paNa ananta ananta che ane te badhA dravyanI apekSAe paNa badhA pradeza anantagayuM che ane badhA pradezanI apekSAe sarva paryAya anantagaNu che, kemake pratyeka pradezanA svapara paryAya ananta che. te sU0 3 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 prajJApanAsUtre acarame ya avattavae ya 19, udAhu carame ya acarame ya avattavyayAI ca 20 udAhu carame ya acaramAI ya avattavvae ya 21, udAhu carame ya acaramAiM ya avattavayAiM ya 22, udAhu caramAiM ya acarame ya avattavyae ya 23, udAhu caramAiM ya acarame ya avattavyayAiM ca 24 udAhu caramAiM ya acaramAiM ya avattavyae ya 25, udAhu caramAiM ya acaramAiM ya avattavvayAiM ya 26 ee chaThavIsaM bhNgaa| goyamA ! para. mANupoggale no carame no acarame, niyamA avattavvae, sesA bhaMgA paDiseheyavvA // sU0 4 // chAyA-paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM caramaH 1 acaramaH 2 avaktavyaH 3 caramANi 4 acaramANi 5 avaktavyAni 6 utAho caramazca acaramazca 7 utAho caramazca acaramANi 8 utAho caramANi acaramazca 9 utAho caramANi ca acaramANi ca 10 prathamA caturbhaGgI, utAho caramazca avaktavyazca 11 utAho caramazca avaktavyAni ca 12 utAho caramANi ca ava paramANu Adi ko caramAcarama vaktavyatA zabdArtha-(paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM carime ?) bhagavan ! paramANu pudgala kyA carama hai ? (acarime) acarama hai ? (avattavvae) avaktavya hai ? (caramAI) caramANi-bahuta caramarUpa hai ? (acaramAI) bahuta acaramarUpa haiM ? (avattavvayAI) bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu) athavA (carime ya acarime ya) carama aura acarama hai ? (udAhu) athavA (carime ya acaramAI) carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (udAha caramAiM acarame ya) athavA aneka caramarUpa aura eka acarama hai ? (udAhu caramAiM ca acaramAiM ca) athavA bahuta carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (paDhamA caubhaMgI) pahalI caubhNgii| (udAha carime ya avattavae ya) athavA carama aura avaktavya hai, (udAha paramANu AdinI caramAgarama vaktavyatA zahAtha-'paramANupoggaleNaM bhaMte kiM carime) 3 van ! 52bhA pusa zu22ma cha 1 (acarime) 2512ma cha ? (avattavvae) Aqztavya cha ? (caramAI) caramANi-! 22ma 35 cha ? (acaramAI) ghamayarama 35 cha? (avattavvayAi) ghaNA avatavya 35 che ? (udAhu) mayA (carime ya acarime ya) yarabha bhane 522bha cha ? (udAhu) athavA (carameya acaramAiM) yabha sane gha sayabha 35 cha ? (udAhu caramAI ca acaramAiM ca) athavA dh| yarama bhane 5 // anya2ma 35 cha ? (paDhamA caubhaMgI) paDalI yo lagI (udAhu carimeya avattavvae ya) athavA yama bhane 2014tavya che (udAhu carime ya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam 113 ktavyazca 13 utAho caramANi ca uvaktavyAni ca 14 dvitIyA caturbhaGgI utAho acaramazca avaktavyazva 15 utAho acaramazca avaktavyAni ca 16 utAho acaramANi ca avaktavyazca 17 utAho acaramANi ca avaktavyAni ca 18 tRtIyA caturbhaGgI utAho caramazca acaramazca avaktavyazca 19 utAho caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 utAho caramazca acaramANi ca avaktavyazca 21 utAho caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 utAho caramANi ca aca carimeya avatavvayAiM ca) athavA carama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu caramAI ca avatavvae ya) athavA bahuta caramarUpa aura avaktavya hai ? (udAhu caramAI ca avaktavvayAI ca) athavA bahuta carama aura vahuta avaktavyarUpa hai ? ( bIyA caumaMgI) yaha dUsarI caubhaMgI / (udAhu acarimeya avatavvae ya) athavA acarama aura avaktavya hai ? (udAhu acara me ya avanttavbayAI ca) athavA acarama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu acarimAI ca avaktavvae ya) athavA bahuta acarama aura avaktavya hai ? (udAhu caramAiM ca avattanvayAI ca) athavA bahuta carama aura bahuta avaktavya rUpa hai ? (taiyA cabhaMgI) yaha tIsarI caubhaMgI huI / (udAhu carameya acarameya avattavvae ya) athavA carama, acarama aura avaktavya hai (udAhu carame ya acarame ya avattavvayAI ca) athavA carama, acarama aura bahuta avaktavyarUpa hai ( udAhu carame ca acaramAI va avattavvae ya) athavA carama, bahuta acarama aura avaktavya hai ? ( udAhu carame ya acaramAI ca avaktavvayAi' ca) athavA carama, bahuta acarama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? avattavvayAI ca) athavA zarabha bhane dhaNA avastavya 35 che ? (udAhu caramAI ca avatavva ya) athavA ghaNA yarabha bhane bhavastavya che ? ( udAhu caramAI ca avattavvayAiM ca ) athavA dhA yarabha ne dhaNA bhavatavya 35 che ? ( bIyA caumaMgI) mA jIla yo lagI thadha (udAhu acarimeya avattavvae ya) athavA matharabha bhane avaktavya che ? ( udAhu acarame ya avattatrayAI ca) athavA atharama ane ghayA avastavya 35 che ? ( udAhu agharimAI ca avattaJca ya) athavA ghaNA ayarama ane avastavya che ? ( udAhu caramAI ca avattavvayAI ca) athavA dhA yarabha ne dhaNA bhavastavya 35 che ? (taiyA caumaMgI) mA trIbhu yo maMgI tha ( udAhu carameya acara meM ya avattavvae ya) athavA zarabha che (udAhu carame ya acarame ya avattavvaeyAI ca) athavA yarabha, utavya 35 che (udAhu carame ca acaramAI ca avattavvae ya) athavA nevastavya che ? ( udAhu carame ca acaramAI ca avattavvae ya) athavA yarabha, dhA ayarabha ane avaktavya che ? ( udAhu caramAI ca acarame ca avattavvayAI ca) athavA dha pra0 15 atharama ane avastavya ayarabha bhane dhA bhavazarabha, ghaDI ayarabha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 prajJApanAsUtre ramazca avaktavyazca 23 utAho caramANi ca acaramazca avaktavyAni ca 24 utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyazca 25 utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca 26 ete SaDUviMzati bhaGgAH ! gautama ! paramANu pudgalo no caramaH, no acaramaH, niyamAd avakta. vyaH, zeSA bhaGgAH prtissedvyaaH||suu04|| TIkA-pUrva ratnaprabhAdikaM caramAcaramabhedataH prarUpitam atha paramANvAdikaM caramAcaramAdibhedataH prarUpayitumAha-paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM carime ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! paramANupudgalaH khala kiM caramo vartate ? kiM vA 'acarime,' acaramo vartate ! kiM (udAhu caramAIca acarame ya, avattabdhae ya) athavA bahuta carama, acarama aura avaktavya hai (udAhu caramAIca acarame ca avattavvayAi ca) athavA bahuta carama rUpa, acarama aura bahuta avaktavya rUpa hai ? (urAhu caramAiM ca acaramAI ca ava. ttavyae ya) athavA bahuta carama, bahuta acarama aura avaktavya hai ? (udohu caramAI ca acaramAI ca avattavyayAI ca) athavA bahuta carama, bahuta acarama aura bahuta avaktavya rUpa hai ? (ete chabbIsaM bhaMgA) ye chaccIsa bhaMga haiN| ___(goyamA !) he gautama ! (paramANupoggale) paramANupudgala (no carame no acarame, niyamA avattavcae) carama nahIM, acarama nahIM, niyama se ,avaktavya hai, (sesA bhaMgA paDiseheyancA) zeSa bhagoM kA niSedha karanA caahie| TIkArtha-pahale ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke carama-acarama Adi ke viSaya meM vicAra kiyA gayA thA, aba paramANupudgala ke carama-acarama Adi kA vicAra kiyA jAtA hai zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! paramANu pudgala (1) kyA carama hai ? (2) athavA kyA acarama hai ? (3) yA kyA avaktavya hai ? ityAdi rUpa yabha, ayama ane 2017t0ya cha (udAhu caramAI ca acarame ca avattavvayAI ca) athavA gh| sarabha 35, 2522 35 25ne dhAmAta0ya 35 cha ? (udAhu caramoiM ca acaramAiM ca avattavdhae ya) mathA ghnn| yarama, dh| bhayarama bhane 201tavya cha ? (udAhu caramAI ca acaramAI ca avattavyayAi ca) 24thavA gharI yarabha; 54 sayarama mane dharA matavya 35 cha 1 (ete chavvIsaM bhaMgA) se 70vIsa gache (goyamA !) 3 gautama ! (paramANupoggale) paramANu pusa (no carame, no acarame, niyamA avattavvae) 22ma nahi, 2532bha nahI niyamayI matavya cha (sesA bhaMgA paDi seheyavvA) zeSa bhagAnI niSedha 42vA 24 TIkArtha-pahelA ratnaprabhA Adi bhUminA carama-acarama AdinA viSayamAM vicAra karAyo hato, have paramANu yugalanA carama-acarama Adine vicAra karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavana ! paramANu pudgala (1) zuM carama che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam vA 'avattavvae 3' avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA praznavAkye paviMzati bhaGgAH saMbhavanti, tatrAdau vINi padAni caramAcaramAvaktavya svarUpANi pratipAditAnyeva, teSAzcaikaikasaMyoge asaMyoge pratyekamekavacanAntAstrayo bhaGgAH-caramo'caramo'vaktavyaH, trayo bahuvacanAntAH caramANi acaramANi, avaktavyAni ityekasaMyoge sarve SaTbhaGgAH, dvikasaMyogAstrayastatra caramAcaramapadayoH prathamaH, caramAvaktavyapadayodvitIyaH-acaramAvaktavyapadayostRtIyo bhavati, teSAzca trayANAM pratyekasmin catvAro bhaGgAH, tatra prathame dvikasaMyoge caramazcAcaramazca, caramazcAcaramAzca, caramAzcAcaramazca, caramAzcAcaramAzca, evameva caturbhaGgI caramAvaktavyapadayoH, tathaiva acaramAvaktavyapadayose prazna vAkya meM chabbIsa vikalpa kA saMbhava haiN| unameM se carama, acarama aura avaktavya, ye tIna vikalpa Upara kahe jA cuke haiN| ina tInoM ko pRthak-pRthakU karake, sammilita karake tathA ekavacana meM aura bahuvacana meM prayoga karake Age ke bhaga samajha lene cAhie / jaise ekavacanAnta asaMmilita tIna bhaMga yoM haiM(1) caramaH (2) acaramaH (3) avaktavyaH, inhIM ke tIna bahuvacanAnta vikalpa isa prakAra hote haiM-(4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni / ye pRthaka -pRthaka vivakSA karane para chaha bhaMga hote haiM / do-do ko sAtha milAne se tIna prakAra ke bhaMga banate haiM, yathA-carama aura acarama ke saMyoga se prathama dvikasaMyega, carama aura avaktavya ke saMyoga se dUsarA dvikasaMyoga aura acarama tathA avaktavya ke saMyoga se tIsarA dvikasaMyoga hotA hai| ina tInoM meM se pratyeka ke cAra-cAra bhaMga banate haiN| pahale dvikasaMyoga ke cAra bhaMga yo haiMcaramaH aura acaramaH, caramaH acaramAH, caramAH acaramaH caramAH acaramAH isI prakAra kI caubhaMgI carama aura avaktavya pada kI samajhanI cAhie tathA acarama (2) athavA zuM acarama che? (3) agara zuM avaktavya che? ItyAdi rUpe prazna vAkyamAM chavIsa vikalpa saMbhave che. temAMthI carama, acarama ane avaktavya, e traNa vikalpa upara kahI gayela chIe. e traNane pRthaka pRthapha karIne bhegA karIne tathA ekavacanamAM ane bahuvacanamAM pravega karIne AgaLanA bhaMga samajI levA joIe. jema ekavacannt samilita AnAma -(1) 22ma : (2) ayaramaH (3) ma1tavyA emanA traNa bahuvacanAnta vikalpa A rIte thAya che (4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyani. Ama pRthapha pRthak vivakSA karavAthI cha bhaMga thAya che. be-ene sAthe meLavavAthI traNa prakAranA bhaMga bane che. jemake-carama ane acaramanA saMgathI prathamakrika saMga, carama ane avaktavyanA saMgathI bIju dvika saMga ane acarama tathA avaktavyanA saMyogathI trIju kika saMga thAya che. e traNemAMthI pratyekanA cAra cAra bhaMga bane che, pahelA kika saMganA cAra bhaMga mAma cha:-carama : mane acarama : , carama : acaramA : , caramA : acaramaH, caramAH acaramA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zcaturbhaGgIti sarvasaMkhyayA dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAH, trikasaMyoge ekavacanabahuvacanAbhyAmaSTau bhaGgA bhavanti, iti sarvasaMkalanena padaviMzatirbhaGgA bhavanti, tAneva bhaGgAn vizadayannAha-' caramAI 4' paramANuSudgalaH kiM caramANi ? kiM vA 'acaramAI 5' acaramANi ? kiM vA-'avattavvayAiM6' avaktavyAni ? ityevamekasaMyoge SaDbhaGgAn pratipAdya, dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAn pratipAdayati'udAhu carime ya acarime ya 7' utAho caramazca avaramazca paramANudgalo bhavati ? 'udAhu aura avaktavya padoM ko lekara bhI eka caubhaMgI banA lenI caahie| isa prakAra dvikasaMyoga ke kula bAraha vikalpa hote haiN| tIna saMyogI bhaMga ATha hote haiM / isa prakAra saba ko sammilita karane para 64124826 (chaccIsa) bhaMga hote haiN| ___ * hindI bhASA meM ekavacanAnta rUpa 'carama' aura bahuvacanAnta rUpa bhI 'carama' hI hotA hai| inase eka vacana aura bahuvacana kA spaSTa bheda jJAta nahIM hotaa| isa kAraNa spaSTatA ke lie yahA~ aura Age-pIche bhI saMskRtabhASA ke anusAra ekavacana aura bahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai| aba inhIM bhaMgoM ko spaSTa karate hue kahate haiM-(4) caramANi arthAt para mANupudgala kyA bahuta carama rUpa hai ? (5) acaramANi arthAt kyA bahuta acarama rUpa hai ? (6) avaktavyAni kyA paramANupudgala bahuta avaktavya rUpa hai ? ye pRthaka-pRthaka chaha bhaMga hue| __aba vikasaMyogI bAraha bhaMgoM kA pratipAdana karate haiM-athavA (7) paramANu. pudagala caramaH aura acaramaH hai ? (8) yA paramANu caramaH acaramANi hai arthAt e prakAranI caubhaMgI carama ane avaktavya padanI samajavI joIe acarama ane avatavya padene laIne paNa eka cI bhaMgI banAvI levI joIe. e prakAre ddhika saMganA kula bAra vikalpa thAya che. traNa saMgI bhaMga ATha thAya che. e prakAre badhAne joDI devAthI 641248426 (70vasa) 25 laya che. gujarAtImAM caramanA ekavacanAnta ane bahuvacanAnta rUpane spaSTa khyAla nathI Avate ethI e kAraNe spaSTatAne mATe ahIM ane AgaLa pAchaLa paNa saMskRta bhASAnA anusAra eka vacana ane bahuvacananA pravega karAyA che. have e bhaMgone spaSTa karatA kahe che-(4) caramANi arthAt paramANu pudgala zuM dhe| yama 35 cha ? (5) mayaramA mathAt shugh| 2sayarama 35 cha 1 (6) avakta vyAni-zu 52mA pusa 5 / apaThatavya 35 cha ? pRtha6 pRthaI / cha ma ya.. - have kika saMyegI bAra bhaMgenuM pratipAdana kare che-athavA (7) paramANu pudgala carama : bhana acarama : che ? (8) / 52mA carama : acaramANi cha arthAt me 22bha zrI pr5n| sUtra: 3 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU04 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam carame ya acaramAI 8, utAho caramazca acaramANi ca paramANupudagalo bhavati ? 'udAhu caramAI acarame ya 9, utAho caramANi cAcaramazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acaramAI ya 10 utAho-caramANi ca acaramANi ca paramANupudgalo bhavati, iti 'paDhamA caubhaMgI' prathamA caturbhagI dvikasaMyoge uktA, atha dvitIyAmAha 'udAhu carime ya avattavvae ya 11' utAho caramazca avaktavyazca paramANupudagalo bhavati ? 'udAha carame ya avattavyayAI ya 12' utAho caramazca avaktavyAni ca paramANu pudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ya avatta. bbae ya 13' utAho caramANi ca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ya avattavvayAI 14' utAho caramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati, ityevaM 'bIyA caubhaMgI' dvitIyA caturbhaGgI bhavati / atha tRtIyAmAha-'udAhu acarime ya avattavvae ya 15, utAho acaramazca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati, 'udAhu acarame ya avattavvayAI ya 16, utAho acaramazca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati, 'udAhu acaramAiM ca avattavvae ya 17 utAho acaramANi ca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu acaramAI ya avattavvayAI ya 18' utAho acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudagalo bhavati ? ityevaM 'taiyA caubhaMgI' tRtIyA caturbhaGgI pratipAditA / atha vikasaMyoge aSTau bhaGgAn pratipAdayitumAha-'udAhu carame ya acarame ya avattavbae ya 19' utAho caramazca acaramazca, eka carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (9) athavA caramANi evaM acarama hai ? (10) yA caramANi aura acaramANi hai ? yaha prathama caubhaMgI huii| dUsarI caubhaMgI-(11) caramaH avaktavyaH arthAt paramANu kyA carama aura avaktavya hai ? (12) athavA caramaH avaktavyAni hai ? (13) athavA caramANi acaktavya hai ? (14) athavA caramANi aura avaktavyAni hai ? yaha dUsarIcaubhaMgI huii| tIsarI caubhaMgI-(15) acaramaH avaktavyA hai ? (16) athavA caramaH avaktavyAni hai ? (17) athavA acaramANi avaktavyaH hai ? (18) athavA acara. mANi-avaktavyAni hai ? yaha tIsarI caubhaMgI huii| __ aba vika saMyogI ATha bhaMga dikhalAte haiM-(19) athavA caramaH acaramaH mana // 2522ma 35 cha ? (4) athavA caramANi temA acarama (10) 512 caramANi bhane acaramANi: cha ? 2 // paDasI yaulI .. mI yaumI -(11) caramaH avaktavyaH arthAt 52mA zu ya25 mane avata05 cha? (12) athavA carama : avaktavyAni cha ? (13) athavA caramANi avaktavya : cha ? (14) athavA caramANi mane avaktavyAni cha 1 2 mIla yaunajI 5 trI yonI -(15) acaramaH avaktavyaH che ? (16) 12 // caramaH avaktavyAni cha ? (17) 22 // acaramANi avaktavya : che ? (18) athavA acaramANi avaktavyAni cha ? mA trIjI cI bhegI thaI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 prajJApanAsUtre avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu carame ya acarame ya avattavvayAI ya 20' utAhu caramazca acaramazca avaktavyAni ca paramANupudgagalo bhavati ? 'udAhu carame ya acaramAiM ca avattavbae ya 21' utAho caramazca, acaramANi ya avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu carame ya acaramAiM ca avattavyayAiM ca 22' utAho caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acarame ya avattavvae ya 23' utAho caramANi ca acaramazca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acarame ya avattavyayAiM 24' utAho caramANi ca acaramazca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM acaramAiM ca avattavvae ya 25' utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acaramAiM ca avattavvayAiM ca 26' utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'ee chavvIsa bhaMgA' ete-upayuktAH, SaiviMzatirbhaGgAH saMjAtAH praznavAkye, bhagavAn Aha-goyamA!' he gautama ! 'paramANapoggale no carame no acarame niyamA avattavvae, sesA bhaMgA paDiseheyavvA' paramANupradagalo no caramo bhavati no vA acaramo bhavati, caramatvasya anya sApekSatayA anyasya avaktavyaH hai ? (20) athavA caramaH acaramaH, avaktavyAni hai ? (21) athavA caramaH acaramAH, avaktavyaH hai ? (22) athavA caramaH, acaramANi avaktavyAni hai ? (23) athavA caramANi, acaramaH, avaktavyaH hai ? (24) athavA caramANi acaramaH avaktavyAni hai ? (25) athavA caramANi, acaramANi, avaktavyaH hai? (26) athavA caramANi, acaramANi, avaktavyAni hai ? isa prakAra prazna vAkya meM chavvIsa bhaMga hue| bhagavAna ! uttara dete haiM-gautama ! paramANupudgala na caramaH arthAt eka carama hai, na eka acarama hai, vaha to niyama se eka avaktavya hai ! tAtparya yaha hai ki caramatva dUsare kI apekSA se hotA hai yahAM kisI dUsare kI vivakSA kI nahIM gaI hai| isake atirikta paramANu sAMza (aneka aMzoM vAlA) bhI nahIM tri sayogI 218 mamatA cha-(18) athavA caramaH acaramaH avaktavyaH cha ? (20) mA caramaH, acaramaH avaktavyAni cha 1 (21) athavA caramaH, acaramAH avaktavyaH cha ? (22) athavA caramaH acaramaH, avaktavyAni ch| (23) mA caramANi acaramaH, vaktavyaH cha 1 (24) athavA acaramANi, acaramaH avaktavyAni cha ? (25) 2504 / caramANi, acaramANi avaktavya cha ? (26) athavA caramANi, acaramANi, avaktavyAni cha ? A rIte prazna vAkayamAM chavvIsa bhaMga thayA. zrI lagavAn uttare Ape che-De gautama ! paramANu pudgala na caramaH arthAt na me zarama che. te te niyamathI eka avaktavya che. tAtparya e che ke caramatva bIjAnI apekSAe thAya che ane ahIM keI bIjAnI vivakSA karelI nathI. taduparAnta paramANu zrI prAyanAsUtra : 3 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi casmAcaramanirUpaNam 119 , apekSaNIyasyAvivakSitatvenAbhAvAt nApi sAMzo vartate paramANuryena aMzApekSayA caramatvaM saMbhAvyeta, tasya niravayavatvAt, ataeva paramANupudgalo na caramo, nApyacaramo bhavati tasya niravayavatvena madhyamatvAsaMbhavAt, kintu niyamAt - niyamataH avaktavyo bhavati paramANupudgalaH, caramAcaramavyapadezakAraNAbhAvena caramazabdena acaramazabdena ca vyapadeSTumazakyatvAt vakta yogyaM vaktavyaM yaddhi caramazabdena acaramazabdena vA svasvanimittarahitatvena vaktumazakyaM tad avaktavyamityucyate iti bhAvaH sthApanA 1 prathamA vakSyate kintu zeSAstu bhaGgA pratiSeddhavyAH, paramANau teSAmasaMbhavAt tathA ca vakSyate - ' paramANuMmi ya taiyo' paramANau ca tRtIyo bhaGgo bhati, tRtIyaca bhaGgaH - avaktavyarUpo vartate, zeSastu paramANoH niravayavatvena pratipeyAH ityAzayaH || sU0 4 // mUlam - dupae lie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! dupae sie khaMdhe siya carame no acarame siya avattavvae, sesA bhaMgA paDiseheyavvA ! tipaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! tipaesie khaMdhe siya carame, hai, jisase ki usake aMzoM kI apekSA caramatva kI saMbhAvanA kI jA sake / paramANu to niraMza - niravayava hai / ataeva paramANu acarama bhI nahIM hai, kyoM ki niravayava hone se usakA madhyabhAga nahIM hotA / paramANu niyama se avaktavya hotA hai, kyoM ki usameM carama athavA acarama kahane kA koI kAraNa nahIM hai, ataH use na carama kahA jA sakatA hai na acarama kahA jA sakatA hai| jo carama yA acarama zabda se vaktavya kahane yogya na ho, vaha avaktavya haiM / taba paramANu niyama se avaktavya bhaMga meM hI parigaNita hotA hai to zeSa paccIsa bhaMga kA niSedha samajhalenA cAhie, kyoM ki paramANu meM ve bhaMga saMbhava nahIM haiM / kahA bhI hai- ' paramANuMmi ya taio' arthAt paramANu meM tIsarA bhaMga arthAt avaktavya bhaMga hI hotA hai | sU0 4|| 9 sAMza (aneka aMzeAvALA) paNa che nahi, ke jenAthI tenA a MzenI apekSAe caramatvanI apekSAe caramatvanI saMbhAvanA karI zakAya. paramANu te nira'za-niravayava che. tethI ja paramANu acarama paNuM nathI, kemake niravayava hAvAthI tenA madhyabhAga heAte nathI. paramANu niyamathI avaktavya hAya che, kemake emAM carama athavA acarama kahevAnu kAi kAraNa nathI, tethI tene nathI carama kahI zakatA ke nathI acarama kahI zakatA. je carama ane acarama zabdathI kahevA ceAgya na heAya te avaktavya che. jyAre paramANu niyamathI avaktavya bhagamAM ja parigaNita thAya che te zeSa pacIsa bhagenA niSedha samajI levA leho, bhaTThe parabhAzubhAM te maMganA saMbhava nathI, udhuM pazu che, paramANu mi ya taio arthAt paramANumAM paNa trIo bhaMga arthAt avaktavya bhaMga ja thAya che. sU. jA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre no acarame, siya avattavvae, no caramAiM, no acaramAiM, no avattavvayAI, no carame ya acarame ya no carameya acaramAiM, siya caramAiM ca acarame ya, no caramAiM ca acaramAiM ca, siyacarame ya avatta vvae ya, sesA bhaMgA paDise heyavvA ! caupaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA, goyamA! caupasie NaM khaMdhe siya carame 1 no acarame 2 siya avattaThavae 3 no caramAiM 4 no acaramAiM 5, no avattavvayAiM 6, no carame ya acarame ya 7 no carame ya avaramAiM ca 8 siya caramAiM acarime ya 9 siya caramAiM ca acaramAiM ca 10 siya carame ya avattavvae ya 11 siya carame ya avattavvayAiM ca 12 no caramAiM ya avattavvae ya 13 no caramAiM ca avattavvayAiMca 14 no acarame ya avattavvae ya 15 no acarame ya avattavvayAiM ya 16 no acaramAiM ya avattavvae ya 17 no acarimAiM ca avattavvayAiM ca 18 no carame ya acarime ya avattavvae ya 19, no carimeya acarime ya avatavvayAiM ya 20 no carame ya acaramAiM ya avattavvae ya 21, no carame ya acaramAiM ya avattavayAiM ya 22, siya caramAiM ya acarime ya avattavvae ya 23, sesA bhaMgA paDiseheyavvA! paMcapaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA-goyamA! paMca paesie khaMdhe siya carame 1 no acarame 2 siya avattavyae 3 no caramAiM 4 No acaramAI 5, no avattavvayAiM 6 siya carame ya acarame ya 7 no carame ya acaramAiM ya 8, siya caramAiM ya acarame ya 9 siya caramAiM ya acaramAiM ca 10 siya carameya avattavvae ya 11, siya carameya avattavvayAiM ya 12, siya caramAiM ya avattavvae ya 13 no caramAiM ya avattavvayAI ca 14 no acAme ya avattavvae ya 15, no acarameya avattavvayAiM ya 16 no acaramAiM ya avattavvae ya 17 no acaramAiM ya avattavvayAI ya 18 no carame ya acarame ya avattavvae ya 19 no carama ya acarame ya avattavvayAiM ya 20, no carameya acaramAI zrI prApana sUtra : 3 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam ya avattavyae ya 21, no carame ya acaramAiM ya avattavyayAiM ya 22, siya caramAiM ya acarame ya avattavvae ya 23, siya caramAiM ya aca. rame ya avattavvayAI ya 24 / siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvae ya 25, no caramAiM ya acaramAiM ya avattavvayAiM ya 26, ! chappaesie NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! chappaesieNaM khaMdhe siya carame 1 no acarame 2, siya avattavbae 3 no caramAiM 4, no acaramAiM 5 no avatta vayAiM 6 siya carame ya acarame ya 7 siya carame ya acaramAiM ya 8 siya caramAiM ya acarame ya 9 siya cAmAiM ca acaramAiM ya 10 siya carame ya avattavvae ya 11 siya carame ya avattavvayAiM ya 12 siya caramAiM ya avattavvae ya 13 siya caramAiM ya avattavvayAiM ya 14 no acarame ya avattavyae ya 15, no acarame ya avattaThavayAiM ya 16, no acaramAiM ya avattaThavae ya 17 no acaramAiM ya avattavvayAiM ya 18 siya carame ya acarame ya avattavvae ya 19 no carame ya acarame ya avattavvayAiM ya 20 no carame ya acaramAiM ya avattavvae ya 21 no carame ya acaramAiM ya avattavvayAiM ya 22 siya caramAiM ya acarame ya avattalavae ya 23 siya caramAiM ca acarame ya avattavvayAiM ya 24 siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvae ya 25 siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvayAiM ya 26, satnapaesieNaM bhaMte ! khaMghe pucchA, goyamA! sattapaesie NaM khaMdhe siya carime 1 No acarime 2 siya avattavvae 3 No carimAiM 4 No acarimAiM 5, No avattavvayAI 6 siya carame ya acarame ya 7 siya carame ya acaramAiM ya 8 siya caramAiM ya acarame ya 9 siya caramAiM ya acaramAiM ya 10 siya carame ya avattavyae ya 11 siya carame ya avattavvayAI ya 12, siya caramAiM ya avattavvae ya 13 siya caramAiM ca avattavvayAiM ya 14, No acarame ya avattavvae ya 15, No acarame ya avattavvayAiM ya 16 No acaramAiM ya pra0 16 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 prajJApanAsUtre avattavvae ya 17 No acaramAiM ya avattaravvayAiM ya18 siya carame ya acarame ya avattavvae ya 19 siya carame ya acarame ya avattavvayAI ya 20 siya carame ya acaramAiM ya avattavvae ya 21 No carime ya acaramAi ya avattavvayAiM ya 22 siya caramAiM ya acarame ya avattavvae ya 23 siya caramAiM ya acarame ya avattavvayAiM ya 24 siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvae ya 25 siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvayAiM ya 26 / aTTapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA, goyamA ! aTThapaesie khaMdhe siya carame 1 no acarame 2 siya avattavvae 3 no caramAiM 4 no acaramAiM 5 no avattavvayAiM 6 siya carime ya acarime ya 7 siya carime ya acarimAiM ya 8 siya carimAiM ya acarime ya 9 siya caramAiM ca acaramAiM ca 10 siya carame ya avattavvae ya 11 siya carame ya avattavvayAiM ya 12 siya caramAiM ca avattavvae ya 13 siya caramAiM ya avattavvayAiM ya 14 No acarime ya avattavvae ya 15 No acarime ya avattavvayAiM ya 16 No acarimAiM ya avattavvae ya 17 No acarimAiM ya avattavvayAiM ya 18 siya carime ya acarime ya avattavvae ya 19 siya carime ya acarime ya avattavvayAI ya 20 siya carime ya acarimAiM ya avattavvae ya 21 siya carime ya acarimAiM ya avattavvayAiM ya 22 siya carimAiM ya acarime ya avattavvae ya 23 siya carimAiM ca acarime ya avattavvayAiM ya 24 siya carimAiM ya acarimAiM ya avattavvae ya 25 siya carimAiM ya acarimAiM ya avattavva yAiM ya 26, saMkhejapaesie asaMkhejapaesie aNaMtapaesie khaMdhe jaheva aTrapaesie taheva patteyaM bhANiyavvaM ! paramANummi ya taio paDhamo taio ya hoMti dupaese ! paDhamo taio navamo ekArasamo ya tipaese // 1 // paDhamo taio navamo dasamo ekAraso ya baarsmo| bhaMgA cau. ppaesie tevIsaimo ya boddhavvo // 2 // paDhamo taio sattama navama zrI prshaan| sUtra : 3 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 123 dasa ikkArasa bArasa tersmo| tevIsa cauvvIso paNavIsaimo ya paMcamae // 3 // vicauttha paMca chadraM pannarasa solaM ca sttrttraarN| vIsakavIsa bAvIsagaM ca vajeja chaTuMmi // 4 // bicauttha paMca cha; paNNara solaM ca sattaraTAraM / bAvIsaima vihUNA sattapaesaMmi khaMdhammi // 5 // vicauttha paMca cha; paNNara solaM ca sattaraTAraM / ee vajjiya bhaMgA sesA sesesu khaMdhesu // sU0 5 // chAyA-dvipradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! dvipradezikaH skandhaH syAt caramaH, no acaramaH, syAdavaktavyaH, zeSA bhaGgAH pratiSeddhavyAH, tripradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! tripradezikaH skandhaH syAt caramaH, no acaramaH, syAdavaktavyaH, no caramANi, no acaramANi no avaktavyAni, no caramazca acaramazca, no caramazca acaramANi dvipradezI Adi kI caramAcaramatA zabdArtha-(duppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! dvipradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (duppaesie khaMdhe) dvipradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai (no acarime) acarama nahIM hai (siya avattavvae) kathaMcitU avaktavya hai (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| (tipaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! tripradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA !tipaesie khaMdhe) he gautama ! tripadezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai (no acarame) acarama nahIM hai (siya avattavvae) kathaMcit avaktavya hai (no caramAI) caramANi-bahuta caramarUpa-nahIM hai (no acaramAiM) acaramANi nahIM hai (no avattavvayAI) avaktavyAni nahIM hai (no carame ya acarame ya) carama-acarama nahIM hai (no carameya acaramANi) carama-acaramANi nahIM hai| dvi pradeza AdinI caramA caramatA hAtha-(duppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) mAvAn ! videzI 24dhanA viSayamA ch| ? (goyamA !) 3 gautama ! (duppaesie khaMdhe) dvizI 24.5 (siya carame) 4thayit yarama cha (no acarime) maya2ma cha na (siya avattavvae) 4thAyit avatavya cha (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa bhgon| niSedha 42 / ne (tipaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) 3 lAvan ! videzI 24-dhanA viSayamA cha ? (goyamA ! tipaesie khaMdhe) 3 gautama ! videzI 24.5 (siya carame) 4thayitU 22ma cha (no acarime) mayarama nathI (siya avattavvae) 4thAyitU avatavya cha (no caramAI) 22. mANi- yama 35-OM nAha (no acaramAiM) mayamA nathI (no avattavvayAI) . zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ca, syAt caramau ca acaramazca, no caramANi ca acaramANi ca, syAt caramazca avaktavyazca, zeSA bhaGgAH pratiSeddhavyAH, catuSpradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! catuSprade zikaH zalu skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAd avaktavyaH 3 no caramANi, 4 co acaramANi 5 no abaktavyAni 6 no caramazca acaramazca 7 no caramazca acaramANi ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 no caramANi ca avaktavyazca 16 no caramANi ca avaktavyAni (siya caramAI ca acarameya) kathaMcit caramANi aura acarama hai (no caramAI ca acaramAiMca) caramANi aura acaramANi nahIM hai (siya caramegha avattavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai (sesA bhaMgA paDise heyavyA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| (cauppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! caupradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! cauppaesie NaM khaMdhe) he gautama ! caupadezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavvae) kathaMcit avaktavya hai (3) (no caramAiM) caramANi nahIM hai, (4) (no acaramAi) acaramANi nahIM hai, (5) (no avattavyayAI) avaktavyAni nahIM hai, (6) (no carame ya acarameya) carama aura acarama nahIM hai, (7) (no carame ya acaramAI ca) carama aura acaramANi nahIM hai, (8) (siya caramAI acarime ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (siya caramAiM ca acaramAiM ca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattavvae ya) kathaM. tavyAni nathI (no carame ya acarameya) ya2bha aya2ma nathI (no carameya acaramANi) 52ma bhayaramANa nathI (siya caramAiM ca acarameya) thAyit yaramA bhane ayarama cha, (no caramAica acaramAiMca) yaramAe bhane sayaramA nayI (siya carame ya avattavvae ya) thAyit yama bhane 214tavya cha (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa sonI niSedha 42 na . (cauppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ? 3 lApan / yo pradezI 24ndhanA viSayamA ch| (goyamA ! cauppaesie NaM khaMdhe) gautama ! yo pradezI 24nya (siya carame) yathita cha ? (no acarame) anya2ma nathI 2 (siya avattavyae 4thAyitu bhavataya cha, 3 (no caramAi) yaramA nathI, 4 (no acaramAI) aya2mA nathI, 5 (no avattavbayAI) avaktavyAni nathI, 6 (no carameya no acarameya) ya2bha bhane manya2ma nayI 7 (no carame ya acara. mAI ca) 22ma bhane sayaramANa nathI, 8 (siya caramAiM acarimeya) 4thAyit yasamA bhane bhayarama cha, 6 (siya caramAiM ca acaramAiM ca) yayit ya2mA bhane sayaramANa che, 10 (siya carame ya avattavyae ya) 4Ayit yarama bhane matavya cha, 11 (siya carama ya avatavvayAI ca) 45yit 32 mana sa1tavyAni cha, 12 (no caramAiM ca zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 125 " ca 14 no acaramaca avaktavyazca 15 no acaramazra avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 no caramAtha acaramazca 19 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca avaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni 22 syAt caramau ca acaramazra avaktavyazca 23 zeSAH bhaGgAH pratiSeddhayAH, paJcapradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! paJcapradezikaH skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH 3 no caramANi 4 no acaramANi 5 no avaktacit carama aura avaktavya hai (11) (siya carameya avaktavvayAI ca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (no caramAI' ca avaktavvae ya) caramaNi aura rator nahIM hai (13) (no caramAI ca avattacvadhAI ca) caramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (14) (no acara me ya avattavcae ya) acarama aura avaktavya nahIM hai, (15) (no acarame ya avaktavvayAI ca) acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (16) (no acaramAI ca avattambae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (17) (no acarimAI ca avatavvayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (18) (no carame ya, acara me ya, avanttavvae ya) carama, acarama aura avaktavya nahIM hai, (19) (no carame acarame avasavvayAI ca) carama, acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (20) (no carame ya acaramAI ca avaktavyae ya) carama, acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (21) (no carame ya acaramAI ca avaktavyAiM ca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (22) (siya caramAI ca acarimeya avattavvae ya) kathaMcit caramANi acarama aura avaktavya hai, (23) (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA cAhie / (paMcaveer NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) bhagavan ! paMcapradezI skaMdha ke viSaya attav ya ) tharamAthi bhane avaktavya nathI, 13 (no caramAI ca avattanvayAI ca) tharamAthi bhane vyavastavyAni nathI hotA, 14 (no acarame ya avattavvae ya) ayarama bhane avatavya nathI, 15 (no acarameya avaktavvayAI ca) ayarabha bhane avaktavyAni nathI, 16 (no acaramAI ca avattabvae ya) ayarabhASi bhane avaktavya nathI, 17 (no acaramAI ca avattabvayAI ca) atharabhASi bhane bhavatavyAni nathI, 18 (no carameya, acarameya, avattavvae ya) yarabha, matharabha mane avastavya nathI 17 (no carame acarame, avattavtrayAI ca) yarabha, ane ayarama bhane vaktavyAni nathI, 20 (no carameya acaramAI ca avataoreya) yarama atharabha bhane avaktavya nathI, 21 (no carameya acaramAI va avattavyayAI' ca) yarabha, atharamAthi bhane avaktavyAni nathI, 22 (siya caramAI ca acarimeya abaTore ) thathit yarabhAthi, ayarabha bhane savastavya che, 23 ( sesA bhaMgA paDiseheyavbA) zeSa lagAnI niSedha izvo hame zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 prajJApanAsUtre vyAni 6 syAt caramazca acaramazca 7 no caramazca acaramANi ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 syAt caramau ca avaktavyazca 13 no caramANi ca avaktavyAni ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni 18 no caramazca acaramazca avaktavyazca 19 meM pRcchA ? (goyamA ! paMcapaesie khaMdhe) gautama ! paMcapradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavvae) kathaMcitU avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (No acaramAI) acaramANi nahIM, (5) (no avattavvayAi) avaktavyAni nahIM, (6) (siya carame ya acarame ya) kathaMcitU carama aura acarama hai (7) (no carame ya acaramAiMca) carama aura acaramANi nahIM, (c) (siya caramAiMca acarame ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) siya caramAIca acaramAiMca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattabdhae ya) kathaMcit carama aura ava. ktavya hai, (11) (siya carame ya avattavyayAiMca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai / (12) (siya caramAIca avattabdhae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (no caramAI ca avattavvayAIca) caramANi aura avaktavyAni nahIM, (14) (no acarame ya avattavvara ya) acarama aura avaktavya nahIM, (15) (no acarameya avattavyayAIca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (16) (no acaramAIca avattavvae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM (17) (no (paMcapaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) 8 lAvan ! paya prazI 24ndhanA viSayamA 427 ? (goyamA ! paMcapaesieNaM khaghe) 3 gautama ! 55 prazI 245 (siya carame) thAyit 22ma cha. (no acarame) aya2ma nathI, 2 (siya avattavvae) thayit 21ztavya 2, 3 (no caramAiM) ya2mA nathI, 4 (No acaramAI) ayaramA nahi, 5 (no avattavvayAi) bhavatavyAni 5 nathI, 6 (siya carameya acarameya) 4thayit ya2ma mana mayarama cha, 7 (no carame ya acaramAiM ya) 22bha. mane bhaya2mANa nathI, 8 (siya caramAiM ca acarameya) 4tha thit yaramANi mana mayarama cha, 6 (siya caramAiM ca acaramAI ca) 4yit 52mA bhane 4thAyit ayamA cha, 10 (siya carameya avattavvae ya) :thit ya25. ane avatavya cha, 11 (siya carameya avattavvayAI ca) 3thayit 22bha mana bhavatavyAni cha, 12 (siya caramAiM ca avattavyayae ca) 4thayit 52mA bhane matavya cha, 17 (no caramAI ca avattavbayAI ca) ya2mANi mane matavyAni nahI, 14 (no acarameya avattavvaeya) ayarama ane gavatavya nathI, 15 (no acarameya avattavvayAIca) bhayarama sana 2014tavyAni nahI, 16 (no acaramAiM ca avattavvae ya) bhayaramA mana matavya nathI, 17 (no acaramAiM ca avattavyayAiM ca) mayaramA mane mAni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 127 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca akaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt caramau ca acaramazca avaktavyazca 23 syAt caramau ca acaramazca avaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyazca 25 no caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca 26 SaTpradezikaH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! SaTnadezikaH khalu skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH 3 no caramANi" acaramAica avattavyayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (18) (no carame ya acarame ya avattavyae ya) carama, acarama, avaktavya nahIM, (19) (no carame ya acarame ya avattavvayAi ca) carama, acarama aura avaktavyAni nahIM, (20) (no carame ya acaramAIca avattavcae ya) carama, acaramANi aura avakta. vya nahIM, (21) (no carameya acaramAiM ca avattavvayAI ca) carama acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAiM ca acarame ya avattavvae ya) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya hai, (23) (siya caramAiM ca, acarame ya, avattavvayAI ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavvae ya) kathaMcit caramANi, acaramANi aura avaktavya hai, (25) (no caramAiM ca acaramAiM ca avattavvayAiM ca) caramANi, acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (26) (chappaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! SaTUpradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! chappaesie NaM khaMdhe siya carame) he gautama ! SaTpradezI skaMgha kathaMcita carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavyae) kathaMcit avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (no acaramAI) nathI, 18 (no carame ya acarame ya avattavvae ya) 22ma, mayarama. avatavya nathI, 16 (no carame ya acarame ya avattavvayAI ca) ya2bha, maya2ma mane matavyAni nahI, 20 (no carame ya acaramAiM ca avattavvaeya) yama, sayaramANa mana atavya nahI 21 (no carame ya acaramAiM ca avattavvayAI ca) ya2bha, maya2mAla, ane avatavyAni nahI, 22 (siya caramAiM ca acarameya avattavvaeya) 4thAyit 52mA, aya2ma, mane vatavya cha. 27 (siya caramAiM ca, acarame ya avattavvayAI ca) 4thayit 52mANa, maya25 mane matavyAni cha, 24 (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavyae ya) 4thAyit 22mANa bhaya2 bhAsine avatavya cha 25 (no caramAiM ca acaramAiM ca avattavvayAiM ca) 22mA, acaramANi ane avaktavyani nathI 26 (chappaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) bhavan ! paTa pradezI 24ndhana viSayamA 127 // ? (goyamA ! chappaesieNaM khaMdhe siya carame) he gautama ! SaTzI 24.5 4thayit yama cha. (no acarame) mayarama nathI, 2 (siya avatsavvae) 4thAyit -matavya che. 3 (mo cara zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 prajJApanAsUtre 4 no acaramANi 5 no avaktavyAni 6 syAt caramazca acaramazca 7 syAt caramazca acaramau ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 syAt caramau ca avaktavyazca 13 syAt caramau ca avaktavyau ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 syAt caramazca acaramazca avaktavyazca 19 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca acaramANi nahIM', (5) (no avattavvayAI) avaktavyAni nahIM, (6) (siya carame ya acarame ya) kathaMcit carama aura acarama hai, (7) (siya carame ya acaramAI ca) kathaMcit carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAiM ca acarame ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (siya caramAiM ca acaramAiM ca) kathaMcitU caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai (11) (siya carameya avattavvayAiM ca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (siya caramAiM ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya caramAiM ca avattavyayAI ca) kathaMcit caramANi aura avaktavyAni hai / (14) (no acarameya avattavbaeya) acarama aura avaktavya nahIM, (15) (no acarameya avattavvayAI ca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (16) (no acaramAiM ca avattavvae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM, (17) (no acaramAiM ca avattavyayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (18) (siya carameya acarameya avattavyae ya) kathaMcita, carama, acarana aura avaktavya nahIM (19) (no carameya acarameya avatavvayAI ca) carama, acarama mAi) yamAya nahI. 4 (no acaramAi) bhayaramANa nahI. 5 (no avattavvayAi) avachatavyAni nahI hai (no siya carameya acarameya) 45 yit 32ma ane bhayarama cha, 7 (siya carameya acaramAiM ca) 4thayit yarama mane mayaramA cha, 8 (siya caramAI ca acarameya) yathit ya2bhAgi bhane mayama cha, 8 (siya caramAiM ca acaramAiM ca) 45yit 52mANi mana mayaramA cha, 10 (siya carameya avattavvae ya) 4thayit yama sana 2014tavya cha, 11 (siya carame ya avattavbayAI ca) 4thAyit ya25 mane matavyAni cha, 12 (miya caramAiM ca avattavyae ya) Ythayit 22mANi mane avatavya cha, 13 (siya caramAiM ca avattavvaeyoiM ca) 4thAyit yasamA ane. savatavyAni cha, 14 (no acarame ya avattavvae ya) mayarama mane 25vatavyAni nathI, 15 (no acarameya ca avattavyae ya) bhaya2. mane avatavyAni nathI, 16 (no acaramAiM ca avattavbae ya) bhayaramA mana avatavya nathI, 17 (no acaramAiM ca avattavvayAiM ca) mayasabhA mana bhavatavyAni nathI, 18 (siya carameya acarameya avattavvae ya) thAyit yama, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 129 avaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt caramau ca acaramazca avaktavya zca 23 syAt caramau ca acaramazca avaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyazca 25 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyau ca 26 saptapradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama! saptapradezikaH khalu skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH 3 no caramANi 4 no acaramANi 5 no avaktavyAni 6 syAt caramazca acaramazca 7 syAt caramazca acaramau ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca aura avakatavyAni nahIM, (20) (no carame ya acaramAiM ca avattavvae ya) carama, acaramANi aura avaktavya nahIM, (21) (no carame ya acaramAiMca avattavvayAiMca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAI ca acarameya avattavyae ya (kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya nahIM, (23) (siya caramAiM ca acarame ya avattavyayAiM ca) kathaMcit caramANi acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavvae ya) kathaMcit caramANi, acaramANi auraM avaktavya hai, (25) (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavvayAI ca) kathaMcit caramANi acaramANi aura avaktavyAni hai, (26) __ (satta paesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) bhagavan ! saptapradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! sattapaesie khaMdhe) gautama ! saptapradezI skaMdha (siya carime) kathaMcitU carama hai, (1) (No acarime) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavvae) kacit avaktavya hai, (3) (No carimAiM) caramANi nahIM hai, (4) (No acari mayama, mane avatanya che. 18 (no carameya avattavyayAiM ca) 52ma, anya2ma ane 144tavyAni nathI, 20 (no carameya acaramAiM ca avattavvaeya) ya2ma 25yarama mane 44tavya nathI, 21 (no carame ya acaramAiM ca avattavyayAiM ca) yarama, mayaramANa bhane mavatavyAni nathI, 22 (siya caramAiM ca acarameya avattavvae ya) 4thAyit yasamA aya2ma mana ma14tavya nathI. 23 (siya caramAiM ca acarame ya avattavvayAI ca) 45yit 52mAna aya2ma 252 2014tavyAni cha, 24 (siya caramAiM ca acaramAica avattavbae ya) thayit yaramANa, ayaramANa, mana avatavya cha, 25 (siya caramAI ca acaramAiM ca avattavvayAica) athayit ya2bhA ayamA mana avatavyAni cha, 26 (sattapaesiNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) sAvan ! sasa prazI OMndhana viSayamA 27 ? (goyamA ! sattapaesie khaMdhe) he gautama ! sata pradezI 245 (siya carime) 4thAyit yaribha cha, 1 (No acarame) 2sayarama nathI, 2. (siya avattavvae) thAyit sAtavya che 3 (No caramAi) yaramANa nathI, 4 (No acaramAIca) ayaramANa nathI, 5 (No avattavbayAI) 2514vyAni nathI, 6 (siya carame ya acarameya) 4thayita. ya2ma bhane zrI prshaan| sUtra : 3 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 syAt caramau ca avaktavyazca 13 syAt caramau ca avaktavyau ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi avaktavyAni ca 18 syAt caramazca acaramazca avaktavyazca 19 syAt caramazca acaramazca avaktavyau ca 20 syAt caramazca acaramau ca avaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt mAiM) acaramANi nahIM hai, (5) (No avattavvayAI) avaktavyAni nahIM hai, (6) (siya carame ya acarame ya) kathaMcit carama aura acarama haiM, (7) (siya carame ya acaramAiMca) kathaMcitU carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAiM ca acarame ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (siya caramAI ca acaramAiM ca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai, (11) (siya carame ya avattavvayAiM ca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (siya caramAiM ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya caramAiM ca avattavvayAiM ca) kathacit caramANi aura avaktavyAni hai, (14) (No acarameya avattavvayAiM ya) acarama aura avaktavya nahIM hai, (15) (No acarameya avattavvayAiMca) acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (16) (No acaramAiM ca avattavyae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (17) (jo acaramAiMca avattavyayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (18) (siya carame ya acarame ya avattavvae ya) kathaMcit carama, acarama aura avaktavya hai, (19) (siya carame ya acarame ya avattavvayAI ca) kacit carama, acarama, aura avaktavyAni hai, (20) (siya carame ya acaramAiM ca avattavyae ya) kathaMcit carama, acaramANi aura avamayarama che, 7 (siya carame ya acaramAI ca) 4thayit ya2ma mana mayaramANa cha, 8 (siya caramAiM ca acarame ya) 4thayit ya2mA bhane aya2bha cha, 8 (siya caramAiM ca acaramAiM ca) thiyit ya2mANi mane mayaramANa cha, 10 (siya carame ya avattavvae ya) 4thAyit yarama bhane matavya che. 11 (siya carameM ya avattavbayAIca) 4thathit 52ma bhane sa1tavyAni cha. 12 (siya caramAiM ca avattavvayAiM ca) 4thayit ya2bhAla mane Aq4tavya cha, 13 (siya caramAiMca avattavvayAica) 4thayit 22mA ane 14tAni cha, 14 (No acarame ya avattavvae ya) bhayabha mane a14tavya nathI. 15 (No acarame ya avattavvayAI ca) maya2ma mane 2414tavyAni nathI, 16 (No acaramAiM ca avattavvae ya) ayamA bhane bhaktavya nathI. 17 (No acaramAIca avattavvayAiM ca) maya2mANi mana ma14tavyAni nathI 18 (siya carame ya acarame ya avattavvae ya) 4thayit 22bha; anya2ma ane matavya cha 18 (siya carame ya acarame ya avattavvayAIca) 4tha ritU ya2ma, mayarama mana avatavyAni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 131 caramau ca acaramazca avaktavyazca 23 syAt caramo ca acaramazca avaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyazca 25 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyau ca 26 aSTa pradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! aSTapradezikaH skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAdavaktavyaH 3 no caramANi 4 no acaramANi 5, no avaktavyAni 6, syAt caramazca acaramazca 7 syAt caramazca acaramANi ca 8 syAt caramANi ca acaramazca 9 ktavya hai, (21) (No carime ya acaramAIca avattavvayAI ca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAIca acarameya avattavvae ya) kathaMcit caramANi acarama aura avaktavya hai, (23) (siya caramAi ca acarameya avattavvayAiM ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya caramAIca acaramAiM ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi, acaramANi aura avaktavya hai, (25) (siya caramAiM ca acaramAI ca avattavyayAiMca) kathaMcit caramANi acaramANi aura avaktavyAni hai, (26) / (aTThapaesi NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA) he bhagavan ! aSTapradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA! aTThapaesie khaMdhe) he gautama! aSTapradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM, (2) (siya avattavvae) kathaMcit avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (no acaramAI) acaramANi nahIM, (5) (no avattavvayAiM) avaktavya nahIM, (6) (siya carame ya acarime ya) kathaMcit carama aura acarama hai, (7) (siya carime ya acarimAiM ca) kathaMcit carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAI acarame cha. 20 (triya carame ya acaramAiM ca avattavvae ya) thayit yama bhayaramA bhane ma14tavya cha. 21 (No carime ya acaramAIca avattavbayAI ca) 22bha, bhayamAthi bhane 2514d0yAni nathI. 22 (siya caramAiMca acarame ya avattavvae ya) 4thayit yamAna bhayarama. sana 2014tavyAni cha. 23 (siya caramAiM ca acarame ya avattavvayAI ca) 4thayit yasamAvi mayarama mane. 2014tavyAni cha. 24 (siya caramAiM ca acaramAIca avatavvae ya) 4thAyit 52mANa bhayaramANa bhane matavya che. 25 (siya caramAiMca acaramAIca avattavvayAIca) 4thAyitayA bhayaramA bhane 214tavyAni cha. 26 (aTupaesiNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavana ! 258 prazI 24ndhana viSayamA 12cha? (goyamA ! adupaesie khaMdhe) 3 gautama ! bhaTa prazI 25 (siya carame) 4tha. thita yama che. 1 (no acarame) mayarama nathI, 2 (siya avattavvae) 4thAyit mata. vya che. 3 (no caramAI) ya2mAli nathI, 4 (no acaramAi) mayaramANa nathI, 5 (no avattavvayAI) 2514tavyAni nathI. 6 (siya carime ya acarime ya) 4thAyit 52ma mana bhayarama cha, 7 (siya carime ya acarimAiM ca) 4thagita nya2ma mana. mayaramA cha, 8 (siya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 prajJApanAsUtre syAt caramANi ca acaramANi ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avakta. vyAni ca 12, syAt caramANi ca avaktavyazca 13 syAt caramANi ca avaktavyAni ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avakta. vyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 syAt caramazca acaramazva avaktavyazca 19 syAt caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 syAt caramazca acaramANi ca avaktavyazca 21 syAt caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt caramANi ca acaramazca avaktavyazca ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (siya caramAiM ca acaramAI ca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carameya avattavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai, (11) (siya carame ya avattavyayAI ca) kathaM. cit carama aura avaktavyAni hai, (12) (siya caramAiM ca avattavcae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya carimAiM ca avattavvayAI ca) kathaMcit caramANi aura avaktavyAni hai, (14) (No acarime ya avattabdhae ya) acarama aura avaktavya nahIM, (15) (No acarime ya avattavvayAI ca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (16) (No acaramAiM ca avattavvae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM, (17) (No acarimAiM ca avattavvayAiM ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (18) (siya carime ya acarime ya avattavyae ya) kathaMcit carama acarama aura avaktavya hai, (19) (siya carameya acarimeya avattavvayAI ca) kathaMcit carama, acarama aura avaktavyAni hai, (20) (siya carime ya acarimAiM ca avattavyae ya) kathaMcit carama, acaramANi aura avaktavya hai, (22) (siya carime ya acarimAiM ca avattavvayAI ca) kathaMcit carama, acara. caramAiM acarame ya) 4thayit ya2bhAga mana mayarama cha. 8 (siya caramAI acaramAI ca) 4thayit ya2mANi mane anya2mAya che. 10 (siya carame ya avattavvae ya) 4thAyit yarama bhane a14tavya cha, 11 (siya carameya avattavayAiM ca) 4thayit yarama sane matavyAni cha, 12 (siya caramAIca avattavvae ya) 4thAyit 22bhAgi bhane 51ta. vya che. 13 (siya caramAiM ca avattavvayAIca) 4thAyit 52mAla mane 25vatavyAni cha. 14 (No acarime ya avattavvae ya) sayama ane matavya nathI, 15 (No acarime ya avattavvayAI ca) bhayarama mane. 2014tavyAni nathI, 16 (No acarimAiM ca avattavvae ya) anyamA bhane matavya nathI, 17 (No acarimAiM ca avattavvayAI ca) anyaramA bhane atavyAni nathI, 18 (siya carime acarime ya avattavvae ya) thAyit 22ma, bhayarama bhane avatavya cha, 18 (siya carame ya acarimeya avattavvayAiM ca) 4thathit yarama ayarama bhane matavyAni cha, 20 (siya carime ya acarimAiM ca avattavvae ya) 32. thita yama, bhayaramA sana 20yavya cha, 21 (siya carame ya acarimAiM ca avatta. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 133 23 syAt caramANi ca acaramazca avaktavyAni ca 24 syAt caramANi ca acaramANi ca avaktavyazca 25 syAt caramANi ca acaramANi cAvaktavyAni ca 26 saMkhyeyapradezikaH asaMkhyeyapradezikaH anantapradezikaH skandho yathaivASTapradezikastathaiva pratyekaM bhaNitavyam -paramANau ca tRtIyaH prathamastRtIyazca bhavato dvipradeze / prathamastRtIyo navama ekAdazaca tripradeze // 1 // prathamastRtIyo navamo dazama ekAdazazca dvAdazaH / bhaGgAzcatuSpradeze trayoviMzazca boddhavyaH mANi aura avaktavyani hai, (22) (siya carimAI ca acarime ca avanttavvae ya) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya hai, (23) (siya carimAI ca acarame ca avatavvayAI ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya carimAi ca acarimAI ca avattavvae ya) kathaMcit caramANi aca ramANa aura avaktavya hai, (25) (siya caramAI' ca acaramAI ca avaktavyAi ca) kathaMcit caramANi acaramANi aura avaktavyAni hai, (26) ( jaheba aTThapae sie taheva patteyaM bhANiyanyaM) jaisA aSTapradezI vaisA hI pratyeka kahanA cahie | saMgrahagAthAoM kA zabdArtha - (paramANummi ya taio) paramANu meM tIsarA bhaMga (dupase) pradeza skaMdha meM (paDhamo taio) prathama aura tIsarA bhaMga (hoti) hote haiM (tapase) tripradezI skaMdha meM (paDhamo taio navamo ekkArasamo ya) prathama, tIsarA, nauvAM aura gyArahavAM (caupparase) caupradezo meM (paDhamo taio navamo dasama ekkArasamoya bArasamo tevIisamo bhaMgA) prathama, tRtIya, nauvAM, dasavAM, gyArahavAM bArahavAM aura teIsavAM bhaMga hote haiM (paMcamae) paMcapradezI skaMdha meM vvayAiM ca) athathit yarabha, atharamAthi bhane avaktavyAni che, 22 (siya caramAI ca acarime ca avattavtraya) ithaM cit yarabhASi, ayarabha bhane avatavya che, 23 (siya carimAIM ca acarameya avattavyayAI ca) 4thayit yarabhASi, ayarama ane bhavastavyani che, 24 (siya carimAiM ca acarimAI ca avattavvara ya ) athacit tharamAthi, atharamAthi bhane avaktavya che, 25 (siya caramAI ca acaramAI ca avattavvayAI ca) prathacit yarabhASi acaramANi ane avaktavyAni che, 26 (java apaesae tava patteyaM bhANiyAM) mevu maSTa pradezInu eDesa che, tevu kathana darenu kahevu joie, saMgraha gathAmonA zabdArtha - ( paramANummiya taio) paramANubhAM trIle lAMga (dupae se ) dvipradezI andhabhAM (paDhamo taio) paDele bhane trIle laMga (hoMti) thAya che (tipae se ) bhayu pradezI sundhamA (paDhamo taio navamo ekkArasamo ya) prathama, trIle, navabho, ane abhyA. 2bheo, (cauppaese) the|thaa pradezabhA (paDhamo taio navamo dasamo ekkArasamo ya bArasamA tevIsamo bhaMgA) prathama, tRtIya, navabho, ghzabhI, bhagIyArabheo mane mArabho bhane tevIsabhA lauMga thAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre // 2 // prathamastRtIyaH saptamanavamadazamaikAdazadvAdazatrayodazaH / trayoviMzacaturvizaH paJcaviMzazca paJcamake // 3 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM paJcadazaSoDazazca saptadazASTAdazam / vizaikaviMzadvAviMzazca varjayet SaSThe // 4 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM paJcadazaSoDazazca saptadazASTAdazam / dvAviMzazcavihAya saptapradeze skandhe // 5 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM pazcadazaSoDazazca saptadazASTAdazam / etAn varjayitvA bhaGgAH zeSAH zeSeSu skandheSu // sU0 5 // TIkA-atha dvipradezikAdi skandhAnAM caramAcaramatvAdivaktavyatAM prarUpayitumAha-'dupaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! dvipradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM prathama, tRtIya, saptama, navama, dazama, gyArahavAM, bArahavA~, terahavAM, teIsavAM, cauvIsavAM aura paccIsavAM bhaMga pAye jAte haiM (chaTuMmi) SaTrapradezI skaMdha meM (vicauttha-paMca-cha8) dUsare, cauthe, pAMcave, chaThe ko (pannarasa-solaM ca sattarasaTThAraM) pandrahave, solahaveM, sattarahave, aThAraha veM (vIsekkavIsabAvIsagaM ca vajjejja) vIsaveM, ikkIsaveM aura bAIsaveM ko choDakara (sattapadesammi khaMdhammi) saptapradezI skaMdha meM (bi-ca uttha-paMca-chaTuM) dUsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe (paNNara-solaM ca sattarahAraM) pandrahave, solahaveM, satrahave, aThArahaveM (bAIsaima) bAIsaveM ke (vihUNA) vinA (sesesu khaMdhesu) zeSa skaMdhoM meM (vi-cauttha-paMca-cha8) dUsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe (paNNara-solaM ca) pandrahaveM aura solahaveM (sattarahAraM) satrahaveM, aThArahaveM, (ete bhaMgA vajjiya) ina bhaMgoM ko choDa kara (sesA bhaMgA) zeSa bhaMga pAye jAte haiN| TIkArtha-aba dvipradezI Adi skaMdhoM ke caramasva-acaramatva Adi kI vaktavyatA prAraMbha kI jAtI hai| zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-bhagavan ! kyA dvipradezI skaMdha carama hai, (paMcamae) 5.5 prazI 24ndhamA prathama, tRtIya, sasama, nabha, zama, 201yAbhI, bhAbhI, taramA, tapAsamI, yAvIsabhI mane 52-yAsamA ma bhaNI mA che (chaTuMmmi) 504 pradezI 24ndhamA (vi ca uttha-paMca-chaTuM) mIna, yAthI, pAMyamI, chaho (pannarasa-solaM ca sattarasa adAra) parabhI, sAsabhA, sattarabhI, 2DhAbhI (vIsakavIsabAvIsagaM ca vajjejja) pAsamA mevAsabhA, vIsamAne chaDIna (satta padesammi khaMdhammi) sata pradezI 24ndhamA (vicauttha-paMca-chaTuM) mIta, nyAyI, pAMyamI, chtthe| (paNNara-solaM ca sattarasadAra) 5.42me| sosamI, sattarabhI, sadAbha (bAIsaima) mAvAsamAra (vihUNA) vinA (sesesu khadhesu) zeSa 24-dhAma (vi-cauttha - paMca-cha) mAne, yAthI, pAMyamI, chtttthe| (paNNara-solaM ca) 542bhI mana sosamA (sattaradvAra) sttrbh| mane 22ddhaarme| (ete bhaMgA vajjiya) 20 Mill sivAyanA (sesA bhaMgA) zeSa bhaNI mAve cha TIkArthahave ddhipradezI Adi skandhanA camatva AdinI vaktavyatAne prAraMbha karAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 prabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam bA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyaH - caramazabdena acaramazabdena ca vyapadeSTumazakyaH ? ityAdi rItyA pUrvoktaSaDravizati bhaGgaviSayakatayA praSTaSyaH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha'gomA !' dupasie khaMdhe siya carame' dvipradezikaH skandhaH syAt kadAcit caramo bhavati tathAhi - yadA dvipradezikaH skandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitatayA'vagADho bhavati tadA eko'pi paramANu raparaparamANvapekSayA caramaH, aparo'pi cAparaparamANvapekSayA carama iti tadubhayAtmakasya dvipradezikaskandhasyApi caramatvavyapadezaH saMbhavati, sthApanA ra dvitIyAvakSyate - kintu 'no' acarime' dvipradezikaH skandho no acaramo bhavati sarvadravyANAmapi kevalAcaramasvavyapadezAsaMbhavena dvipradezika skandhasyApi kevalAcaramatvavyapadezAbhAvAt, 'siya avattavya' dvipradezikaH skandhaH syAt - kadAcit avaktavyo bhavati tasyaiva dvipradezika skandhasya ekasminnevAkAzapradeze'vagAhanAvasthAyAM tathAvidhaikatvapariNAma zAli - tayA paramANuvat caramAcaramavyapadeza - hetvabhAvAt na caramazabdena vyapradeSTuM zakyaH, vA acarama hai athavA avaktavya arthAt carama aura acarama zabda se nahIM kahA jAne yogya hai ? ityAdi pUrvokta chavvIsa bhaMgoM ko lekara prazna karane cAhie / bhagavAn ! uttara dete haiM- gautama ! dvipradezI skaMdha kathaMcit carama hai, kyoMki jaba dvipradezI skaMdha do AkAzapradezoM meM samazreNi meM sthita hokara avagADha hotA hai, usa samaya eka pradeza dUsare pradeza kI apekSA carama hotA hai aura dUsarA prathama pradeza kI apekSA carama hotA hai / isa kAraNa dvi pradezI skaMdha carama kahalAtA hai / usakI sthApanA Age batalAeMge / kintu videzI skaMdha acarama nahIM kahalAtA, kyoM ki sabhI dravyoM meM kevala acaramatva kA vyavahAra saMbhava nahIM hai, ataeva dvipradezI skaMdha ko bhI kevala acarama nahIM kahA jA sakatA / dvipradezI skaMdha kathaMcit avaktavya hai, kyoMki jaba dvipradezI skaMdha eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, usa samaya vaha vizeSa prakAra ke zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! zuM dvipradezI skandha carama che, agara acarama che athavA avaktavya arthAt carama ane acarama zabdathI na kahevAne ceAgya che ? ityAdi pUrvokta chavvIsa bhaMgAne laine prazna karavA joIe. zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! dvipradezI skandhu kathaMcit carama che, kemake jyAre dvipradezI skandha e AkAza pradezeAmAM samazreNImAM rahIne avagADha kare che. te samaye eka pradezI bIjA pradezaunI apekSAe carama hAya che ane khIje pahelA pradezanI apekSAe carama hoya che. e kAraNe dvipradezI skandha carama kahevAya che. tenI sthApanA AgaLa matAvAze. kintu dvipradezI kanya acarama nathI kahevAtA, kemake madhA dravyeAmAM kevaLa acaramanA vyavahAra asabhavita che, tethI ja dvipradezI skandhane paNa kevaLa acarama kahevAtA nathI. dvipradezI sanya thacit avaktavya che, kemake jyAre dvipradezI skandha eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che. te samaye te vizeSa prakAranA ekatva pariNa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nApi avaramazabdeneti tasya avaktavyatA bodhyA, 'sesA bhaMgA paDiseheyanyA' zeSAzcatuviMzatiH bhaGgAH dvipradezike skandhe pratiSeddhavyAH tathA vakSyate-'paDhamo taio ya hoi dupaese' dvipradezike skandhe prathamo bhaGga:-'caramaH' iti, tRtIyo bhagaH-'avaktavyaH' iti ca bhavati, zeSAstu caturviMzati bhaGgAH pratiSedhyA ityarthaH, gautamaH pRcchati-'tipaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! tripradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiMvA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA pUrvoktaH SaTviMzati bhaGgAbhilApaH kartavya iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'tipaesie khaMdhe siya carame' tripradezikA skandhaH syAta-kadAcit caramo bhavati, yadA hi tripradezika:-skandhodvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayoravagADho bhavati tadA'sau caramatvavyapadezaM labhate, sthApanA 3 tRtIyA ekatvapariNamana se yukta hotA hai, ataeva use carama athavA acarama kahane kA koI hetu nahIM hai, isa kAraNa vaha na carama kahalAtA hai, na acarama kahalAtA hai| usa samaya vaha avaktavya hai| isa prakAra dvipradezI skaMdha meM do bhaMga saMbhava hai, zeSa cauvIsa bhaMgoM kA niSedha karanA cAhie ! kahA bhI hai-'paDhamo taio ya hoi dupaese' arthAt dvi pradezI skaMdha meM prathama aura tRtIya, ye do bhaMga pAye jAte haiN| zrIgautamasvAmI ! punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! tripradezI skaMdha kyA carama hai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi pUrvokta chanvIsa bhaMgoM kA Azraya karake prazna karanA caahie| bhagavAn uttara dete haiM-tripradezI skaMdha ko kathaMcitU carama kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba tripradezI skaMdha do AkAzapradezoM meM, jo ki samazreNI meM sthita hoM, avagADha hotA hai, taba vaha carama bhaMga dvArA kahA jA sakatA hai| usakI sthApanA tIsaro Age kahI jaaegii| dvi pradezI skaMdha ke samAna hI usakA manathI yukta thAya che, tethI ja tene carama athavA acarama kahevAne kaI hetu nathI. e kAraNe te na carama kahevAya che na acarama kahevAya che. te samaye te avaktavya che. e prakAre DhipradezI skandamAM be bhaMgane saMbhava che. zeSa covIsa bhegone niSedha kare naye. 4 54 che-paDhamo, taio ya hoi dupaese, arthAt videzI 24ndhamA prathama ane tRtIya A be bhaMga maLe che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che he bhagavantripradezI skandha zuM carama che, acarama che, athavA avaktavya che? ItyAdi pUrvokta chavvIsa aMgene Azraya karIne prazna karavo joIe. zrI bhagavAn uttara Ape che-tripradezI skandhane kathaMcit carama kahI zakAya che, kemake jyAre tripradezI skanya be AkAza pradezamAM, joke samazreNImAM rahela hAya. avagAha thAya che, tyAre te carama bhaMga dvArA kahI zakAya che. tenI sthApanA trIjI AgaLa zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 137 vakSyaye-tad vyapadezazca dvipadezikavadvodhyaH kintu-'no acarame' tripradezikaH skandho no acaramo bhavati dvipradezikaskandhavat , 'siya akttavvae' syAt-kadAcit tripradezikA skandhaH avaktavyo bhavati, yadA hi tripradezikaH skandhaH ekasminnAkAzapradeze'vagAhate tadA paramANuvat caramAcaramavyapadezahetvabhAvAt caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatayA avaktavyo bhavati, atha caturthAdi aSTamabhaGgaparyantaM pratiSedhamAha-'no caramAI tripradezikaH skandho na caramANi vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no acaramAI' no vA acaramANi iti vyapadezaH 'no avattavyayAI no vA avaktavyAni iti vyapadezaH prAguktayukteH , 'no carame ya acarame ya' no caramazca acaramazca tripradezikaH skandho bhavati, 'no carame ya acaramAI no caramazca acaramANi ca tripradezikaH skandhaH, atha tripradezikaskandhe navamabhaGgastu saMbhavati ityAha-'siyacaramAI ca acarame ya' syAt-kadAcit caramau ca acaramazca tripradezikaH skandho bhavati, caramatva kahalenA caahie| kintu tripradezI skaMdha, dvipradezI skaMdha ke samAna acarama nahIM hotaa| kathaMcitU avaktavya bhI hai, kyoMki jaba koI tripradezI skaMdha eka hI AkAza pradeza meM avagAhana karatA hai, taba paramANu ke samAna usameM carama aura acarama kA vyavahAra nahIM ho sakatA, ataeva vaha avaktavya kaha lAtA hai| ___ aba cauthe se AThaveM bhaMga paryanta kA niSedha karate haiM-tripradezI skaMdha 'caramANi' (carama kA bahuvacana, arthAtU bahuta carama) nahIM kahA jA sakatA, isa sabaMdha meM yukti pahale kahI jA cukI hai| isI prakAra vaha 'acaramANi' aura 'avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sktaa| tripradezI skaMdha 'carama acarama' bhI nahIM', 'carama-acaramANi' bhI nahIM kahA jA sktaa| usameM nauvAM bhaMga saMbhava hai, yaha batalAte haiM-tripradezI skaMdha kathaMcit 'caramANi-acarama' kahA jA sakatA hai| jaba tripradezI skaMdha samazreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagADha kahevAze. dvipadezI audhanI jemaja temanuM camatva samajI levuM joIe. kintu tripradezI skanda, ddhipradezI skandhanA samAna carama nathI letA. te kathaMcit avaktavya paNa che, kemake jyAre keI tripradezI skandha eka ja AkAza pradezamAM avagAhana kare che. tyAre paramANunA samAna emAM carama ane acaramane vyavahAra nathI thaI zakato, tethI ja te avaktavya kahevAya che. ive yAthAthI mAmA ma sudhAna niSedha 42 cha. nizI 24.5 'caramANi' (caramanuM bahuvacana, arthAt ghaNA carama) nathI kahI zakAtA, e bAbatamAM yukti pahelA satAvesI cha, 4 // 2 te 'acaramANi' bhane avaktavyAni 5 nathI 4AtA, vipradeza ndha "yama 2mayarama' 5 nathI, 'carama-acaramANi' 5 nathI hI zatA. tabhA nabhA manA sana cha, ta matAve. cha. tripradezI 245 yathita 'caramANi, acarama DI pra018 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 prajJApanAsUtre tathAhi yadA tripradezikaskandhastriSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu avagAhate tadA Adhantau dvau paramANU paryantavartitayA caramau bhavataH, madhyamastu madhyavartitvena acaramo bhavati atastripradezikaskandho'pi tadrUpatvAt 'caramau ca acaramazca' iti vyapadizyate, sthApanA 4 caturthI vakSyate-dazamastubhaGgastatra na saMghaTate ityAha-'no caramAiM ca acaramAiMca' no caramANi ca acaramANi ca iti vyapadezastripradezikaskandhe saMbhavati, skandhasya tripradezikatayA caramAcaramazabdayorbahutvahetvabhAvAt ekAdazastu bhaGgaH saMghaTate ityAha-'siya carame ya avatavvae ya' syAt-kadAcit caramazca avaktavyazca tripradezikaH skandhaH samazreNyA vizreNyA cAvagAhate tadA dvayoH paramANvoH samazreNyA vyavasthitatvAt dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramavyapadezahetubhAvAt caramo bhavati, ekasya ca paramANoH vizreNisthatvena caramAcaramazabdAbhyA vaktumazakyatvAt avaktavyo bhavati, sthApanA 5 paJcamI vakSyate 'sesA bhaMgA vaDiseheyavvA' zeSAHhotA hai, taba usake Adi aura anta ke do paramANu paryanta vartI hone ke kAraNa carama hote haiM aura madhyama paramANu madhyavartI hone ke kAraNa acarama hotA hai, ataH vaha 'caramo-acarama' kahA jAtA hai / isakI sthApanA cauthI Age kahI jaaegii| usameM dazavAM bhaMga 'caramANi-acaramANi' nahIM ghaTita hotA, kyoMki tIna pradezoM vAle skaMdha meM bahuta carama aura bahuta acarama ho nahIM skte| gyArahavAM bhaMga usameM ghaTita hotA hai| vaha yoM hai-'kathaMcitU carama-avaktavya' jaba tripradezI skaMdha samazreNI aura vizreNI meM avagADha hotA hai taba usake do paramANu samazreNI meM sthita hone ke kAraNa, do pradezoM meM avagADha dvipradezI skaMdha ke samAna carama kahe jA sakate haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hone ke kAraNa carama yA acarama zabdoM dvArA vyavahAra ke yogya na hone se ava. ktavya hotA hai / isakI sthApanA pAMcavIM Age kheNge| zeSa bhaMgoM kA niSedha zakAya che. jyAre tripradezI skandha samazreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre tenA Adi ane antanA be paramANu paryantavatI hovAne kAraNe carama thAya cha. mana madhyama 52bhA madhyavatI pAne 129 bhayarama thAya che. tethIta 'caramau vara' kahevAya che. enI cethI sthApanA AgaLa kahevAze. AmAM dazame bhaMga "caramANi acaramANi ghaTIta nathI thatuM, kemake traNa pradezevALA skandamAM ghaNA carama ane ghaNuM sayarama zasdi nathI. mgiiyaarme| samAM dhATata thAya che. te mAma cha kathaMcit carama-avaktavya 'nyAre videzI 24ndha sabhazreyI mana vizreNImA ma thAya cha tyAre tenA be paramANu samazreNImAM sthita hovAne kAraNe be pradezamAM avagADha kripradezI skandhanA samAna carama kahI zakAya che, ane eka paramANu vizreNImAM sthita hovAne kAraNe carama agara acarama zabdo dvArA vyavahArane yogya na hovAthI avaktavya bane che. enI sthApanA pAMcamI AgaLa kahevAze. bAkInA bhaMgane niSedha kahe joIe. AgaLa kaheze tripradezI skandamAM prathama, tRtIya, navama ane ekAdaza bhaMga maLI Ave che. tAtparya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 139 uktAvaziSTAH sarve bhaGgAH pratiSeddhavyAH, tathA vakSyate-'paDhamo taio navamo ikkArasamo ya tipaese' prathamastRtIyo navamaH ekAdazazca bhaGgastripradeze bhavati, ayaM bhAvaH-tripradezike skandhe 'caramaH' iti prathamo bhaGgaH, 'avaktavyaH' iti tRtIyo bhaGgaH, 'caramau ca acaramazca' iti navamo 'caramazca avaktavyazca' iti ekAdazobhaGgo bhavati, zeSA bhaGgAHna saMghaTante iti / gautamaH pRcchati'caupaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! catuSpradezikaH khalu skandhaH 'kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA SaDUviMzati bhaGgAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caupaesie NaM khaMdhe siya carame 1' catuSpradezikaH khalu skandhaH, syAt kadAcit-caramo bhavati, tathAhi yadA catuSpradezikaH skandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayoravagAhate tadA caramo bhavati, sthApanA 6 SaSThIvakSyate, sacAyaM caramatvabyapadezaH samazreNyA vyavasthitadviprazAvagADhadvipradezikaskandhavabodhyaH, kintu 'no acarame 2' catuSpradezikaskandho no acaramo bhavati, prAguktayukteH, tRtIyabhaGgastu tatra saMghaTate evetyAha-'siya avattavvae, 3 kahanA cAhie / Age kaheMge-'tripradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, navama aura ekAdazama bhaMga pAye jAte haiM / 'tAtparya yaha hai-tripradezI skaMdha meM 'carama' yaha prathama bhaMga, 'avaktavyaH' yaha tIsarA bhaMga, 'caramo-acarama' yaha nauvAM bhaMga aura 'carama-avaktavya' yaha gyArahavAM bhaMga hotA hai, zeSa bhaMga ghaTita nahIM hote| zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! caupradezI skaMdha kyA carama hai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi prakAra se chanvIsoM bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| bhagavAna-uttaradete haiM-caupradezI skaMdha kathaMcit carama hotA hai, kyoM ki jaba vaha samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, taba vaha carama kahalAtA hai| usakI sthApanA chaThI Age kahI jaaegii| usa samaya use acarama nahIM kahA jA sakatA, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhalenI caahie| me vihazI 24.mI 'carama' meM prathama , avaktavyaH se zrI bhajI yA carama acarama e navame bhaMga ane "carama avaktavya' e agIyArame bhaMga thAya che. bAkInA bhaMge ghaTita nathI thatA. zrI gautama svAmI prazna kare che he bhagavana ! caupradezI skandha zuM carama che, acarama che athavA avaktavya che? ItyAdi prakArathI chavIsa bhaMga laIne prazna kara joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che-caupradezI skandha kathaMcit carama thAya che, kemake jyAre te samazreNImAM sthita be AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre te carama kahevAya che. tenI sthApanA chaDI AgaLa kahevAze. te samaye carama nathI kahevAtA. e viSayamAM yukti pUrvavata samajI levI joIe. trIjo bhaMga temAM ghaTIta thAya che arthAt te kathaMcit zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre syAt-kadAcit catuSpradezikaH skandhaH avaktavyo bhavati, yadA catuSpradezikaH skandha ekasminnAkAnapradeze'vagAhate tadA paramANuvat caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatayA avaktavyo bodhyaH, sthApanA 7 saptamI vakSyate-parantu-'no caramAI 4' catuSpadezikaskandho no caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'no acaramAI 5' no vA 'acaramANi' iti vyaH padeSTuM zakyo bhavati, 'no avattavvayAI 6' no 'avaktavyAni' iti vA vyapadizyate 'no carame ya acarame ya 7' no 'caramazca acaramazca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acaramAI ya 8' no 'caramazca acaramANi ca' iti vA vyapadeSTuM zakyaH prAguktayukteH, kintu navamastu bhaGgastatra saMghaTate evetyAha-'siya caramAI acarime ya' catuSpradezikaH skandhaH syAtkadAcit , 'caramau ca acaramazca' iti vyapadeSTuM zakyo bhavati, yadA khalu catuSpradezikaskandhatriSu AkAzapradezeSu vakSyamANASTamasthApanArItyA'vagAhate tadA AdyantapradezAvagADhau dvau tIsarA bhaMga usameM ghaTita hotA hai, arthAt vaha kathaMcit avaktavya hotA haiM, kyoM ki jaba vaha caupradezI skaMdha eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai taba paramANu ke sadRza use na carama kahA jA sakatA hai, na acarama kahA jA sakatA hai, ataeva vaha avaktavya hai| isakI sthApanA sAtavIM Age kahI jaaegii| magara caupradezI skaMdha ko 'caramANi' nahIM kaha sakate / isa viSaya meM yukti pahale ke hI samAna samajhanI cAhie, use 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avakta. vyAni' bhI nahIM kaha sakate / 'carama-acarama' bhI use nahIM kahA jA sakatA, 'carama-acaramANi' bhI nahIM kaha sakate / isa viSaya meM yukti pUrvavatU hai| hAM, nauvAM bhaMga usameM ghaTita hotA hai, use kahate haiM-caupradezI skaMdha 'caramo-acarama' hai, kyoM ki jaba koI caupradezI skaMdha tIna AkAzapradezoM meM, Age kahI jAne vAlI AThavIM sthApanA ke anusAra avagADha hotA hai, taba Adi aura antima pradezoM meM avagADha do carama (caramau) hote haiM aura madhya meM avagADha pradeza acavaktavya hoya che, kemake jyAre te catuH padeza skanya eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che. tyAre paramANunI samAna te nathI carama kahI zakAte, nathI acarama kahI zakAte tethI ja te avaktavya che. enI sthApanA sAtamI AgaLa kahevAze. paNa caupradezI skandhane 'caramANi' nathI hI zatA. ye viSayamA yuti bhanI ma sabhApI me. tena bhayaramA 59] nayI 4hI zasiti. 'avaktavyAni' 5 nathI 4DI . 'tharama-maya2ma 55 tene nathI hI zata 'carama-acaramANi' 5 nayI 4ii sht| 2 mAmatamA yukti pahelAnI jema ja che, hA navame bhaMga emAM ghaTita thAya che, tene kahe che-cI pradezI 24ndha, 'caramau-acarama' cha, ma nyAre / yo pradezI 245 tra 24122 pradezamAM, a gaLa kahelI AThamI sthApanAnA anusAra avagADha thAya che, tyAre Adi bhane mantima prazAthI mazAda meyarama (caramau) thAya che. ane bhakSyamA ma heza zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 141 caramau bhavataH, madhyapradezAvagADhastvacaramo bhavati iti tadubhayAtmakazcatuSpradezikaskandho'pi 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate iti bhAvaH dazamo'pi bhagastatra saMghaTate evetyAha'siya caramAiM ca acaramAiM ya 10' catuSpradezikaskandhaH syAt-kadAcit 'caramau ca acaramau ca' iti vyapadizyate tathAhi yadA catuSpradezika: skandhazcatu kAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vakSyamANanavamasthApanArItyA'vagAhate tadA AdhantadvipradezAvagADhau dvau paramANU caramau bhavataH, dvau ca paramANU dvayomadhyamayorAkAzapradezayoravagADhau acaramau bhavataH iti tadubhayAsmakazcatuSpradezika skandho'pi 'caramau ca acaramau ca' iti vyapadizyate iti bhAvaH, ekAdazo'pi bhaGgastatra saMghaTate ityAha-'siya carame ya avattavyaeva 11' catuSpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi-yadA kila catuSpradezikA skandhastriSu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA ca vakSyamANadazama syApanArItyA'vagAhate tadA samazreNivyavasthitadvipradezAvarAADhAstrayaH paramANavo dvipradezAvagADha dvipradezaskandhavat rama kahalAtA hai / isa prakAra ina donoM svarUpoM vAlA caupradezI skaMdha bhI 'caramo aura acarama' kahA jAtA hai / dazavAM bhaMga bhI caupradezI skaMdha meM ghaTita hotA hai / arthAta caupradezI skaMdha 'caramau-acaramo' kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba vaha samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM Age kahI jAne vAlI nauvIM sthApanA ke anusAra AvagAhana karatA hai, taba Adi aura anta meM avagADha do paramANu 'caramo' (donoM carama) hote haiM aura bIca ke do paramANu 'acaramau' kahalAte haiM, ataeva saprana caupradezo skaMdha 'caramo-acaramau' kahA jA sakatA hai| usameM gyArahavAM bhaMga bhI ghaTita hotA hai, arthAt caupradezIskaMdha kathaMcit 'caramaavaktavya' kahA jAtA hai, kyoM ki jaba koI caupadezo skaMdha Age kahI jAne vAlI dazamI sthApanA ke anusAra, samazreNI aura vizreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, taba samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM a52ma 4Aya cha. me 4Are panne 2135 // vANA yaupradezI 24.5 5 'caramau ane karama kahevAya che. dazamo bhaMga paNa caupradezanI skandamAM ghaTita thAya che. arthAta yaupradezI 245 'caramau-acaramau' vAza cha. ma nyAre te sabhazreNImA sthita cAra AkAza pradezamAM AgaLa kahevAze te navamI sthApanAnA anusAra avagAhanA kare che. tyAre sAmane antamA Dhame 52ma / 'caramau' (me yama) DAya cha bhane kyA me 52mA 'acaramau' uvAya che. tethI 1 samaya yoprazI 24ndhane 'ya2bhI bhayaramI' hI zake che. temAM apIAramo bhaMga paNa ghaTita thAya che, arthAta cI pradezI skandha karthayit 'carama 'avaktavya' upAya che, ma nyAre yoprazI 245 mA vAze te dazamI sthApanAnA anusAra, samazreNI ane vizreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che. tyAre samazreNImAM sthita be AkAza pradezomAM avagADha traNa paramANu zrI prshaan| sUtra : 3 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 prajJApanAsUtre caramA, ekazca vizreNisthaH paramANuvat caramAcaramazabdAbhyAM :vaktumazakyatvAt avaktavyo bhavati iti tadubhayAtmakacatuSpradezikaskandho'pi 'caramazca avaktavyazca' itivyapadizyate, evaM dvAdazo'pi bhaGgastatra saMghaTate ityAha-'siya carame ca avattavvayAiM ya 12' catuSpradezikaH skandhaH, syAta-kadAcit , 'caramazca avaktavyau ca' iti vyapadiSyate, tathAhi yadA khalu catuSpradezikaskandho vakSyamANaikAdaza sthApanArItyA11 caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayordvayorAkAzapradezayoH vartete dvauca paramANU vizreNyA vyavasthitayordvayorAkAzapradezayostadA samazreNyA vyavasthitau dvau paramANU dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, vizreNyA vyavasthitau dvau ca paramANU kevalaparamANuriva caramAcaramazabdabhyAM vaktumazakyatvAdavaktavyau bhavataH iti tadubhayAtmakazcatuppradezika skandho'pi 'caramazca avaktavyau meM avagADha tIna paramANu, do pradezoM meM avagADha vipradezI skaMdha ke samAna carama haiM aura vizreNI meM sthita eka paramANu, paramANu ke sadRza, carama-acarama zabdoM dvArA vaktavya na hone ke kAraNa 'avaktavya' hotA hai / ataeva caupradezI skaMdha 'carama aura avaktavya' kahA jA sakatA hai / isI prakAra bArahavAM bhaMga bhI usameM ghaTita hotA hai| bArahavAM bhaMga hai-kathaMcit 'carama-avaktavyo' arthAta caupradezI skaMdha kathaMcit carama aura avaktavyau hai / java caupradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI gyArahavIM sthApanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, taba usake do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM hote haiM aura do paramANu vizreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM hote haiN| isa sthiti meM samazreNI meM sthita do paramANu dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' haiM aura vizreNI meM sthita do paramANu akele paramANu ke samAna carama yA acarama zabdoM se kahane yogya na hone se avaktavya hote haiM, ataeva samagra caupradezI be pradezamAM avagADha ddhipradezI skandhanA samAna carama che ane vizreNImAM sthita eka paramANu, paramANunA sarakhA, carama--acarama zabdo dvArA vaktavya na thavAne kAraNe baghat ya' thAya che. tethI or yo dezI 245 carama ane avaktavya 4DI zaya che. sana prakAre bAramo bhaMga paNa temAM ghaTita thAya che. bAramo bhaMga A rIte che. kathaMcit carama avaktavya, arthAt caupradezI kandha kathaMcit carama ane avakatavya che. jyAre cI pradezI skandha AgaLa kahevAze te agIAramI sthApanAnA anusAra cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che, tyAre tenA be paramANu samazreNImAM rahelA be AkAza pradezamAM thAya che, ane be paramANu vizreNI mAM sthita che AkAza pradezomAM thAya che. A sthitimAM samazreNImAM sthita be paramANu kriSadezAvagADha dvidezI kalpanA samAna ttama che ane vizreNamAM sthita be paramANu ekalA paramANunI samAna carama agara acarama zabdathI kahevAyegya na hovAthI avaktavya thAya che. tethI ja samagra cI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 143 ca' idi vyapadizyate, kintu 'no caramAiM ca avattavyae ya 13' catuSpradezika skandho no 'caramANi cAvaktavyazca vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no caramAiM ya avattavbayAI ya 14' catuSpradezikaH skandho no 'caramANi ca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, prAguktayukatereva, tathaiva 'no acarame ya avattabae ya 15' catuSpradezikaH skandho no acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, no acarame ya akattavvayAI ya 16' no acaramazca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavyae ya 17 no acaramANi ca avaktavyazca iti vA vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavyayAI ya 18 no vA acaramANi ca avaktavyAni ca iti tatra vyapadezo bhavati, 'no carame ya acarime ya avattavyae ya 19' no caramazca acara. mazca avaktavyazca' iti vA vyapadezo bhavati, 'no carime ya acarime ya avattavvayAI ya 20' no vA 'caramazca acaramazca avaktavyAni ca' iti vyapadezo bhavati 'no carame ya acaramAiM ya avattavvae ya 21' no caramazca acaramANi ca avaktavyazca, iti vA byapadezo bhavati, 'no carame ya acaramAiM ca avattavbayAI ca 22 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca, iti vA vyapadezo bhavati, kintu 'siya caramAiM ya acarime ya avattavbae ya 23' catuSpadezikaH skandhaH, syAt-kadAcit 'caramau ca acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi-yadAskaMdha 'carama-avaktavyo' kahalAtA hai / magara use 'caramANi avaktavya' nahIM kaha sakate, isakA kAraNa pUrvavat hai / use 'caramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, pUrvokta yukti ke anusAra hI / caupadezI skaMdha 'acaramaavaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acarama avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANi-avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANiavaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'carama-acarama-avaktavya' bhI nahIM, 'carama-acarama-avaktavyAni' bhI nahIM, 'carama-acaramANi-avaktavya bhI nahIM, 'carama-acaramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kaha skte| hAM, use kathaMcit 'caramau-acarama-avaktavya' kahA jA sakatA hai / vaha isa prakAra-jaba koI pradezI 24-5 'carama avaktavyau' upAya che. 5 te 'caramANi avaktavya' nathI pAtA menu 4 / 261 pUrvavat cha bhane caramANi-avavaktavyAni 5 nayI 4hI zata pUti yutina anusAra 1 yatuHprazI 24ndha acarama-avaktavya 54 nathI hI sAtA 'acarama avaktavyAni' 5 nathI hI zatA acaramANi avaktavyAni 5 nathI 4jI zatA. 'carama -acarama-avaktavya' 5 nahI. 'carama-acarama avaktavyAni' 555 nahI 'carama-acaramANiavatavya 54 nahI . 'carama-acaramANi-avaktavyAni' 55] nahI 'carama acaramANi avakavyAni' 5 nahI hI zaya, hA te 4thAyit 'caramau-acarama-avaktavya 4 zAya che. te e rIte jyAre keI caupradezI skandha AgaLa kahevAze te bAramI sthApanAnA anu zrI prshaan| sUtra : 3 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 prajJApanAsUtre kila catuSpradezikaH skandho vakSyamANa dvAdazasya panArItyA12 caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra trayaH paramANavaH.samazreNyA vyavasthiteSu triSu AkAzapradezeSu vartante, ekaH paramANustu vizreNyA vyavasthite AkAzapradeze vartate tadA samazreNyA vyavasthiteSu triSu paramANuSu madhye Adyantau paramANU paryantavartitvAt caramau bhavataH madhyamastvacaramo bhavati, vizreNisthazca caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatvAt avatavyo bhavati, iti tattrayAtmakazcatuSpradezika skandho'pi'caramau ca acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate iti bhAvaH, 'sesA bhaMgA paDi seheyavvA' zeSAH uktAvaziSTA sarve bhagAH pratiSeddhavyAH prAguktayukateH, vakSyate ca-'paDhamo taio navamo dasamo IkArasamo ya bArasamo / bhaMgA caupaese tevIyaimo ya boddhavyo // 1 // prathama statIyo navamo dazama ekAdazazca dvaadshH| bhaGgAzcatuSpradeze trayoviMzazca boddhavyaH // 1 // iti,| gautamaH pRcchati-pacapaesie gaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! paJcapradezikaH khalu skandha kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA caupradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI bArahavIM sthapanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se tIna paramANu samazreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita AkAzapradeza meM rahatA hai, taba samazreNI meM sthita tIna paramANuoM meM se Adi aura anta ke paramANu paryantavartI hone ke kAraNa carama hote haiM aura bIca kA paramANu acarama hotA hai| vizreNI meM sthita eka paramANu carama athavA aca. rama kahalAne yogya na hone se avaktavya hotA haiM / isa prakAra samagra caupradezI skaMdha 'caramau acarama-avaktavya' kahalAtA hai / ina bhaMgoM ke sivAya zeSa saba bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| Age kaheMge-"catuSpradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, navama, dazama, ekAdaza, dvAdaza aura teIsavAM bhaga pAyA jAtA hai|" zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! paMcapradezI skaMdha kyA carama sAra cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane temanAmAM paNa traNa paramANu samazreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane eka paramANu vizreNImAM sthita AkAza pradezamAM rahe che, tyAre samazreNImAM sthita traNa paramANuomAMthI Adi ane antanA paramANu paryAvatI hovAne kAraNe carama hoya che ane vacalA paramANu acarama hoya che. vizreNImAM sthita eka paramANu carama athavA acarama kahepaavaa ya na hovAthI matavya thAya che. ye zate samaya yoprazI 27.5 'caramauacarama-avaktavya' vAya cha, na sivAya mAhInA mA jAna niSedha 42 // joIe. AgaLa kaheze-catuSpadezI skandamAM prathama tRtIya navama-dazama ekAdaza dvAdaza ane tevIsame bhaMga maLI Ave che? zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! paMca pradezI skandha zuM carama che zrI prazAnA sUtra : 3 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 145 paDUviMzati bhaGgAlApaH kartavyaH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcapaesie khaMdhe siya carame ?' paJcapradezikaH skandhaH, syAt-kadAcit 'caramaH' iti vyapadizyate, prAguktayukteH tathAhi yadA kila pazcapradezikaskandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayorvakSyamANatrayodazasthApanArItyA'vagAhate tatra trayaH paramANavaH ekasminnAkAzapradeze, dvau ca paramANU dvitIye AkAzapradeze vartete tadA dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccarama:' iti vyapadezo bhavati, 'no acarame 2' no acaramaH iti vyapadizyate, kintu 'siya avattavyae 3' paJcapradezikaH skandhaH, syAt-kadAcit , 'avaktavyaH' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skandhaH vakSyamANacaturdazasthApanA14 rItyA ekasmin AkAzapradeze'vagAhate tadA sa kevala paramANuvadavaktavyo bhavati, kintu-'No caramAI 4' pazcapradezika: skandho no 'caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'No-acaramAiM 5' no vA 'acarahai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi chabbIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! paMcapradezI skaMdha kathaMcit carama kahalAtA hai, kyoM ki jaba koI paMcapradezI skaMdha samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM, Age kahI jAne vAlI terahavI sthApanA ke anusAra avagADha hotA hai, taba tIna paramANu eka AkAzapradeza meM avagADha hote haiM, aura do paramANu dUsare AkAzapradeza meM rahate haiM / usa sthiti meM dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' aisA vyapadeza (kathana) hotA hai| use 'acarama' nahIM kahA jA sakatA, magara kathaMcit avaktavya' kahA jA sakatA hai / kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI caudahavIM sthApanA ke anusAra eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, taba vaha paramANu ke samAna 'avaktavya' kahA jAtA hai| use 'caramANi' aisA nahIM kaha sakate, isakA kAraNa pUrvavat samajhanA caahie| use acarama che athavA avaktavya che? ItyAdi chavIsa bhaMgone laIne prazna kara joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che -he gautama! paMca pradezI audha kathaMcit carama kahe vAya che, kemake jyAre kaI paMca pradezI skandha samazreNImAM sthita che AkAza pradezamAM AgaLa kahevAze te teramI sthApanAnA anusAra avagADha thAya che, tyAre traNa paramANu eka AkAza pradezamAM avagADha thAya che, ane be paramANu bIjA AkAza pradezamAM rahe cha. 2 // sthitimA vipradezAva dvizI 24.dhanA samAna 'carama' meve| 05510 (4thana) thAya che. tene acarama nathI kahI zakAte paNa kathaMcit avaktavya kahI zakAya che. kemake jyAre kaI paMca pradezI skandha AgaLa kahevAze te caudamI sthApanAnA anusAra eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre te paramANunA samAna "avaktavya" kahevAya che. tene 'caramANi' sema nathI hI zatu menu 42 pUrvavat samanyu nasatana pra0 19 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 prajJApanAsUtre mANi' iti vyapadizyate, 'no avattavyayAI 6' no vA 'avaktavyAni ' iti vyapadizyate, kintu - 'siya carame ya acarame ya 7' paJcapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit, 'caramazca acaramaca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANapaJcadazasthApanA 15 rItyA paJcasu AkAzapradezeSu avagAhate tadA caramANAM caturNAM paramANUnAmekasambandhipariNAmatvAdekavarNagandharasasparzatvAccaikatvavyapadeze carama iti vyapadezaH, madhyamastu paramANu madhyavartitvAdacarama iti vyapadizyate iti tadubhayAtmakasya paJcapradezika skandhasyApi 'cara mazrAcaramazca' iti vyapadezo bhavati 'no carame ya acaramAI ya 8' paJcapradezikaH skandho no 'caramatha acaramANi ca' iti vyapadizyate prAguktayukteH, kintu 'siya caramAI ya acarame ya 9' paJcapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramau ca acaramatha' iti vyapadizyate tathAhi yadA kila paJcapradezikaH skandho vakSyamANaSoDazasthApanA 16rItyA samazreNyA vyavasthiteSu triSu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU Adye AkAzapradeze, dvau cAnte AkAzapradeze, ekazca 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate, magara kathaMcit 'carama - acarama' kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI pandrahavIM sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karake rahatA hai, taba anta ke cAra paramANu ekasambaddha pariNAmavAle hone ke kAraNa aura eka varNa, gandha, rasa tathA do sparzavAle hone ke kAraNa eka kahalAte hai, ataH unheM 'carama' kahA jAtA hai, magara bIca kA paramANu madhyavarttI hone ke kAraNa 'acarama' kahA jAtA hai / isa prakAra ubhayarUpa paMcapradezI skaMdha bhI 'carama - acarama' kahalAtA hai / paMcapradezI skaMdha 'carama - acaramANi' nahIM kahA jA sakatA, isa saMbaMdha meM yukti pUrvavat samajha lenA caahie| use 'kathaMcit caramau - acarama' kaha sakate haiM, kyoM ki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI solahavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita tIna 'acaramANi' pazu nathI uDI zAtu, menu ra koI yo. tene 'avaktavyAni' pathu nathI uDI zAtu, pazu athathita 'carama - acarama,' hI zAya che, kemake jyAre koI paMca pradezI skandha AgaLa kahevAze te paMdaramI sthApanAnA anusAra pAMca AkAza pradezAmAM avagAhana karIne rahe che. tyAre antanA cAra paramANu eka sAddha pariNAmavALA hAvAnA kAraNe ane eka varga dha rasa-pavALA hovAne raNe yeU aDevAya che, tethI 4 te 'carama ' kahevAya che, paNa vacalA para. bhAgu madhyavartI hovAne araNe 'acarama' 'DevAya che, me prAre laya 35 paMtha pradezI 24ndha pazu ' carama - acarama' vAya che. paMtha pradezI 24-6 'carama - acaramANi pahelA kahyA pramANe samajI levI joIe. tene bhaI nyAre ardha paMtha advezI sundha bhAgaNa samazreNImA sthita traNa AkAza pradezamAM ava pUrvavat sama nathI kahevAtA. A saMbaMdhamA yukti athacit 'caramau - acarama' uDI zAya che, kahevAze te seALamI sthApanAnA anusAra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 147 paramANumadhye AkAzapradeze vartate tadA AdyapradezAvagADhau dvau caramo'ntyapradezAvagADhau dvau ca carama iti catvAraste caramau, madhyamastu paramANumadhyavartitvAdacaramo bhavati tadubhayAtmakaH pazcapradezikaH skandho'pi 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ya acaramAI ya 10' pazcapradezika: skandhaH syAt-kadAcita , caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate, tathAhi-yadA khalu vakSyamANa saptadazasthApanA17rItyA samazreNyA vyavasthiteSu caturyu AkAzapradezeSu pazcapradezAtmakaH skandho'vagAhate tatra trayaH paramANavastriSu AkAzapradezeSu vartante, ekasmin AkAzapradeze ca dvau paramANU vartete tadA AyAkAzapradezavI paramANuzcaramaH, antyapradezavartinau ca dvau paramANU carama iti tattrayaM caramau, dvau ca madhyavartinau paramANU madhyavartitvAdacaramau bhavataH iti tatsamudAyAtmakaH pazcapradezikaH skandho'pi 'caramau cAcaramau ca' AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do paramANu Adya AkAzapradeza meM, do antima AkAzapradeza meM aura eka paramANu madhya ke AkAzapradeza meM sthita hotA hai, taba AdyapradezAvagADha donoM carama aura antima pradezAvagADha donoM bhI carama, isa prakAra ve cAroM carama kahalAte haiM aura madhya kA paramANu madhyavartI hone se acarama kahalAtA hai| isa prakAra samagra paMcapradezI skaMdha 'caramau-acarama' kahA jAtA hai| paMcapradezI skaMdha ko kathaMcit 'caramau-acaramau' bhI kaha sakate haiM, kyoMki jaba Age kahI jAne vAlI sattarahavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM paMcapradezI skaMdha avagADha hotA hai, aura unameM se tIna paramANu tIna AkAzapradezoM meM rahate haiM aura do paramANu eka akAza meM rahate haiM, tava Adya AkAzapradezavI do paramANu carama, isa prakAra tIna paramANu 'caramau' aura madhya ke do paramANu 'acaramau' hote haiM / saba kA samUha bhUta paMca. pradezI skandha 'caramau-acaramau' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha kathaMcit crmgADha thAya che, temanAmAMthI be be paramANu Adya AkAza pradezamAM, be antima AkAza pradezamAM ane eka paramANu madhyanA AkAza pradezamAM sthita hoya che, tyAre Adya pradezAvagADha bane carama ane antima pradezAvagADha bane paNa carama, A prakAre te cAre carama kahevAya che ane madhyanA paramANu madhyavatI hovAthI acarama kahevAya che, e prakAre samaya 50 pra. 24.5 'caramau-acarama' 43vAya che. 5ya pradezI 45 4thayit 'caramau-acaramau' 55 hI zaya cha, bha mA1 kahevAze te sattaramI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita cAra AkAza pradezamAM paMca pradezI audha avagADha thAya che, ane temanAmAMthI traNa paramANu traNa AkAza pradezamAM rahe che ane be paramANu eka AkAzamAM rahe che. tyAre Adya AkAza pradezavatI paramANu 22ma, matima prazavatI me 52mA 22ma, me te 52m||, caramau mane madhyAnA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 prajJApanAsUtre iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavvae ya 11! paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAdi yadA kila paJcapradezikaH skandho vakSyamANASTAdazasthApanA18rItyA samazreNyA vizreNyA ca triSu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayorAkAzapradezayorvartete, ekaH paramANustu vizreNisthovartate tadA catvAraH paramANavo dvipradezAvagAhitvAt dvipradezAvagADha dvipradekiskandhavat 'caramaH' iti, ekazca paramANuH vizreNistho'vaktavyo bhavati iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezikaskandho'pi, caramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavvayAI ya 12' pazcapradezikaskandhaH, syAt-kadAcit 'caramazca avaktavyau ca' iti vyapadizyate tathAhi yadA pazcapradezikaH skandho vakSyamANaikonaviMzasthApanArItyA samazreNyA vizreNyA ca caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayoH dvayorAkAzapradezayovate te avaktavya' kahA jAtA hai, kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI aThArahavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI se tIna AkAza pradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do-do paramANu samazreNI meM sthita do AkAza pradezoM meM rahate haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hotA hai, taba cAra paramANu dvipradezAvagADha hone se, dvipradezAvagAhI dvipradezI skandha ke samAna 'carama' hai, aura vizreNI meM sthita eka paramANu avaktavya hotA hai / ataeva unakA samUha paMcapradezI skaMdha bhI 'carama-avaktavya' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha 'kathaMcit carama-avaktavyAni' hai, kyoMki jaba paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI unnIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI se cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM aura eka paramANu vizreNI meM me 52mA 'acaramau' thAya che. madhAna samUhabhUta 52 pradezI 24ndha 'caramau-acaramau . pAya cha, paya prazI 24.5 4yit yama-avaktavya hevaa||ch, ma nyAre 45 pradelI skandha AgaLa kahevAze te aDhAramI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNIthI traNa AkAza pradezomAM avagADha thAya che, temAMthI be-be paramANu samazreNImAM sthita be AkAza pradezamAM rahe che ane eka paramANu vizreNImAM sthita thAya che, tyAre cAra 52mA pradezAvAda upAthI, vizAhI dvizI dhanA samAna 'carama' cha ane vizreNImAM sthita eka paramANu avaktavya thAya che. tethI ja temanA samUha paMca azI 34-3 pAya 'carama avatavya vAya che. paMca pradezI skandha kathaMcit carama-avaktavyani che, kemake jyAre paMca pradezI kapa AgaLa kahelI egaNIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNI thI cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che, temAMthI be paramANu samazreNImAM sthita che AkAza pradezomAM zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 149 ekaH paramANurvizreNisthe AkAzapradeze vartate, dvau ca paramANU anyasmina vizreNisthe AkAza pradeze vartate tadA dvau paramANU samazreNi vyavasthita dvipradezAvagADhau dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramaH, eko dvau ca vizreNistha pRthak-pRthagekaikAkAzapradezAvagADhau cAvaktavyau bhavataH-iti tatsamudAyAtmakaH pazcapradezikaH skandho'pi 'caramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, "siya caramAiM ca avattavvae ya 13' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , caramau cAvaktavyazca, iti vyapadizyate, tathAhi yadA khalu paJcapradezikaH skandho vakSyamANaviMzasthApanArItyA pazcastu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU upari samazreNyA vyavasthitayordvayorAkAzapradezayoravagADhau vartete, dvau ca paramANU adhastAt samazreNyA vyavasthitayo yorAkAzapradezayoravagADhau krtete, ekazca paramANuH paryante madhyasame vartate tadA dvau uparitanau sthita AkAzapradeza meM rahatA hai aura do paramANu kisI dUsare vizreNI meM sthita AkAzapradeza meM rahate haiM, taba do paramANu, samazreNI meM sthita dipradezAvagADha hote haiN| ve dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' kahalAte haiM / eka aura do, jo vizreNI meM sthita pRthak-pRthak eka-eka AkAzapradeza meM avagADha hote haiM, ve 'avaktavyo' kahalAte haiM / isa prakAra samagra skaMdha milakara 'carama-avaktavyau kahA jAtA hai / paMcapradezI skaMdha kathaMcit 'caramau-avaktavya' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakAra-jaba paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI vIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se do paramANu Upara samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM, do paramANu nIce samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu anta meM dhIcoMbIca meM sthita hotA hai, taba do Upara ke paramANu dvipradezAvagADha dvipradezI rahe che, ane eka paramANu kaI vizreNImAM sthita AkAza pradezomAM rahe che. ane be paramANu keI bIjI vizreNImAM sthita AkAza pradezamAM rahe che, tyAre be paramANu, samazreNImAM sthita ddhipradezAvagADha thAya che. te DhipradezAvagADha ddhipradezI utpanA samAna 'carama' 4upAya che. me mane mere vizreNImA sthita pRtha6 pRtha6 me se mArA pradezamA mAda thAya cha, tayA "avaktavyau" upAya che. me mAre samaya bhaNIna 'carama-avaktavyo vAya cha __ 55 pradezI 245 4thayit caramau-avaktavya 555 pAya che. te // zata-nyAre paMca pradezI skandha AgaLa kahelI vIsamI sthApanAnA anusAra pAMca AkAza pradezamAM avagAhana kare che. temAMthI be paramANu upara samazreNImAM sthita be AkAza pradezamAM avagADha thAya che. be paramANu nIce samaNumAM sthita be AkAza pradezamAM avagADha thAya che. ane eka paramANu aMtamAM vacce vacce sthita rahe che tyAre be UparanA paramANu zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 prajJApanAsUtre dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramaH dvau cAdhastanau paramANU carama iti te catvArazcaramau iti, ekazca kevala paramANUvaccaramAcaramazabdAbhyAmavaktavyo bhavati, iti tatsamudrAyAtmakaH paJcapradezika skandho'pi 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'no caramAI ya avattavyayAI ya 14' paJcapradezikaH skandho no 'caramANi ca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no acarame ya avattavvae ya 15' no 'acaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, prAguktayuktereva, 'no acarame ya avattavvayAiM ya 16' no 'acaramazcAvaktavyAni ca iti vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavvae ya 17 no acaramANi ca avaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no acaramAiM ya avattavvayAiM ya 18 no vA 'acaramANi ca avaktavyAni ca iti vyapadizyate, 'no carame ya acarame ya avattavvae ya 19'no 'caramazvAcaramazvAvaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acarame ya avattavyayAI ya 20 no 'caramazcAcaramazcAbaktavyAni ca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acaramAI ya avattavyae ya 21 no 'caramazcAvaramANicAvaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya aparamAI ya avattavyayAI ya 22' no vA 'caramazvAcaramANi cAvaktavyAni ca, iti vyapadizyate, kintu-'siya caramAI skaMdha ke samAna 'carama aura nIce ke do paramANu bhI carama, isa prakAra cAra 'caramau' aura eka paramANu, akele paramANu ke samAna avaktavya hone se samagra paMcapradezI skaMdha 'caramo-avaktavya' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha 'caramANi-avaktavyAni' nahIM kahA jAtA, isakA kAraNa pUrvavat samajhanA cAhie / vaha 'acarama-avaktavya' bhI nahIM kahalAtA, isakA kAraNa bhI pUrvavatU samajhanA caahie| use 'acarama-avaktavyAni bhI nahIM kahate, 'acaramANi-avaktavya' bhI nahIM kaha sakate, 'acaramANi-avaktavyAni' bhInahIM kahA jA sakatA, 'carama-acarama-avaktavya' bhI nahIM kahate, 'caramaacarama-avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate, 'carama-acaramANi-avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'carama-acaramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kaha viprA6 videzI 24.dhanA samAna 'carama' mane niiyn| me 52mA 55 carama se prAre yAra 'caramau' bhane 24 52mA, 41 // 52||nii samAna 2014tavya DAvAthI samaya paya pradezI 245 'caramau avaktavya' upAya che. 55 pradezI 245 'caramANi-avaktavyAni' nayI 4AtA, menu 4 / 24 5 pUrvavata samaya se naye. te 'acarama-avaktavya' 55 nathI 44pAtI, anu 4 / 261 555 pUrvavat sabha7 de na . 'acarama-avaktavyAni' 5 nathI to, 'acaramANi-avaktavya' 5 nathI 4hI zastat. ya2ma ayarama avatavya 5 nayI 43vAta 'carama-acarama avaktavyAni' 5 nathI hI zo 'carama 'acaramANi-avaktavya' 55 nayI vAtA 12ma a52ma matavya 55 nayI pAta'carama acaramANi-avatavyAni, para zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 151 ya acarame ya avattabae ya 23' paJcapradezikaH skandhaH syAta-kadAcit , 'caramau cAcaramathAvaktavyazca iti vyadizyate tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANaikaviMza sthApanA21rItyA caturyu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA cAvagAhate tatra triSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Adhe ekaH paramANuH vartate madhye dvau paramANU ante ekaH paramANuH, caturthe'pi AkAzapradeze vizreNistha ekaH paramANuvartate tadA trayANAmAkAzapradezAnAM madhye AdyantapradezAvagADhau dvau paramANU caramau, madhyapradezavati dvayaNukatu madhyavartitva dacaramaH, vizreNisthazcaikaH paramANuH kevalaparamANuH t caramAcaramazabdAbhyAmavaktavyo bhavati iti tatsamudAyAsmakaH paJcapradezikaskandho'pi 'caramau cAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya acarame ya abattavcayAI ya 24' pazcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit cAmau cAcaramacAvaktavyo ca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANa dvAviMzasthApanAsakate, kintu 'kathaMcitU caramANi-acarama-avaktavya' kaha sakate haiM, kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ikkIsavIM sthApanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM samazreNI athavA vizreNI se avagAhana karatA haiM, unameM se tIna samazreNI se sthita AkAzapradezoM meM se pahale meM eka paramANu rahatA hai, madhya meM do paramANu rahate haiM, anta meM eka paramANu hotA hai, cauthe AkAzapradeza meM vizreNI sthita eka paramANu rahatA hai, taba tIna AkAzapradezoM meM Adi aura anta ke pradezoM meM avagADha do paramANu 'caramau' aura madhya pradezavartI vyaNuka madhyavartI hone ke kAraNa 'acarama' kahalAtA hai / vizreNI meM sthita eka paramANu, kevala paramANu ke samAna carama aura acarama zabdoM dvArA vaktavya na hone ke kAraNa avaktavya hotA hai| ina saba kA samudAya paMcapradezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai| paMcapradezI skaMdha kathaMcit 'caramo-acarama-avaktavyo' bhI kahA jA sakatA nathI 4hI sh4|| 'carama-acaramANi-avaktavyAni nathI pAtI, 'carama-acarama-avaktavya 5 nathI hI pa 4thayit caramANi-acarama-avaktavya 4ii 24ya cha, kemake jyAre koI paMca pradezI audha AgaLa kahevAmAM AvanAra ekavIsamI sthApa. nAnA anusAra AkAza pradezamAM samazreNI athavA vizreNIthI avagAhana kare che, teo mAMthI traNa samazreNathI sthita AkAza pradezamAMthI pahelAmAM eka paramANuM rahe che, madhyamAM be paramANa rahe che antamAM eka paramANu hoya che, jethI AkAza pradezamAM vizreNImAM sthita eka paramANu rahe che, tyAre traNa AkAza pradezomAM Adi ane antanA pradezamAM savAda me 52mAzu yaramI, mana madhya pradezavatI yA madhyAta thavAnA 20 'acarama kahevAya che. vizreNImAM sthita eka paramANu, kevaLa paramANunA samAna carama ane aca2m | dArA taya nAvAne pAraNe 'avaktavya' thAya cha, ma madhAne samudAya paya pradezI 24ndha 'caramau acarama-avaktavya' vAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 prajJApanAsUtre 22rItyA pazcasu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA cAvagAhate tatra trayaH paramANavastriSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vartante, dvau paramANU ca vizreNisthayoyorAkAzapradezayo vartete tadA trayANAmAkAzapradezAnAM madhye Adyantapradezavartinau dvau paramANU caramau, madhyazca paramANuracaramaH, dvau ca vizreNisthau avaktavyau bhavataH iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezika skandho'pi 'caramau cAcaramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ca acaramAiM ca avattavyae ya 25' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA pazcapradezikaH skandho vakSyamANatrayoviMzasthApanA23rItyA samazreNyA vizreNyA ca paJcasu AkAzapradezeSu avagAhate, tatra catvAraH paramANavazcatuSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vartante ekazca paramANurvizreNistho vartate tadA caturNAmAkAzapra. hai| vaha isa prakAra-jaba paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI bAIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM samazreNI aura vizreNI se avagAhana karatA hai, unameM se tIna paramANu samazreNI meM sthita tIna AkAza pradezoM meM avagADha hote haiM aura do paramANu vizreNI meM sthita do AkAza pradezoM meM avagADha hote haiM, taba AkAzapradezoM meM se Adi-anta pradezavartI do paramANu 'caramo' kahalAte haiM aura madhyakA paramANu 'acarama' kahalAtA hai aura vizreNI meM sthita do paramANu 'avaktavyau' hote haiM / isa prakAra inakA samudAya vaha paMcapradezI skaMdha 'caramau-acarama-avaktavyo' aisA kahA jAtA hai| paMcapradezI skaMdha kathaMcitU , 'caramau-acaramau-avaktavya' bhI kahalAtA hai| jaba paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI teIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI meM sthita pAMca AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se cAra paramANu samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hotA hai| taba una cAra meM se Adi-anta paye pradezI 245 4thayit caramau acarama-avaktavyau' 55 hI zaya che. te 2 pramANe-jyAre paMca pradeza skaMdha AgaLa kahevAmAM AvanAra bAvIsamI sthApanAnA anusAra pAMca AkAza pradezamAM samazraNa ane vizreNIthI avagAhana kare che. temAMthI traNa paramANu samazreNImAM rahelA traNa AkAza pradezomAM avagADha thAya che. ane be paramANa vizreNImAM rahela be AkAza pradezamAM avagADha thAya che. tyAre AkAza pradezomAMthI Adi ane aMtanA pradezavatI be paramANu rAma kahevAya che, ane vacaluM paramANuM 'acarama' upAya cha, mana (zreNImA 27 me 52mA 'avaktavyau' DAya che. 2 // zate mAnA samudAya 35 te paya pradezI 24.5 'caramau acarama avaktavyau' meM pramANe upAya che. paya pradezI 245 4thAyit 'caramau-acaramau-avaktavya' 55 hI zaya cha, nyAre paMca pradezI AgaLa kahevAmAM AvanAra tevIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNImAM sthita pAMca AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane temAMthI cAra paramANu zrI pr5n| sUtra: 3 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 153 dezAnAM madhye Adyantakartinau dvau paramANU caramau, dvau ca madhyavartinau acaramau, ekaH paramANuvizreNistho'vaktavyo bhavati iti tatsamudAyAtmakapaJcapradezika skandho'pi 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'no caramAiM ya acaramAI ya avattavyayAiM ya 26' paJcapradezikaH skandho no caramANi cAcaramANi cAvaktavyAni ca' iti vyapadizyate prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'chappaesie NaM bhaMte ! pucchA' he-bhadanta ! SaTpradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA SaDvizatibhaGgAlApaHkartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'chappaesie NaM khaMdhe siya carame1' SaTUpradezikaH khalu skandhaH syAt-kadAcit 'caramaH' iti vyapadizyate tathAhi-yadA SaTUpradezikaH skandho vakSyamANacaturviMzasthApanArItyA samazreNyA vyavasthitayoIyorAkAzapradezayoravagAhate tatra trayaH paramANava ekasmin AkAzapradeze vartante trayazcAparake do paramANu 'caramau' madhya ke do 'acaramau' haiM aura vizreNI meM sthita eka paramANu avaktavya hai| isa prakAra unakA samudAya paMcapradezI skaMdha 'caramoacaramo-avaktavya' kahA jAtA hai| magara paMcapradezI skaMdha ko 'caramANiacaramANi-avaktavyAni' nahIM kaha sakate, isa viSaya meM yukti pahale ke samAna samajhanI caahie| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! SapradezI skaMdha kyA carama hai ? yA acarama hai ? athavA avaktavya hai ? ityAdi chanvIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA cAhie ! bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! SaTUpradezI skaMdha kathaMcit carama kahalAtA hai| jaba SaTUpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI cauvIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se tIna paramANu eka AkAzapradeza meM aura tIna paramANu dUsare AkAzapradeza meM sthita samazreNImA sthita cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane eka paramANu vizreNImAM sthita thAya cha, tyAre te thAremAthI mAha mantanA me 52 // 'caramau' che. madhyanA meM 'acaramau' cha bhane vizreNImA sthita se4 52 // matavya che. the. 12 tabhanA samudAya 5yapradezI 245 'caramau-acaramauM-avaktavya ghaDavAya che. 55 payazI 27dhana caramANi, acaramANi, avaktavyAni nathI 4DI zo se viSayamA yuti pahasAnI samAna samajavI joIe. zrI gautamasvAmI prazna kare che -he bhagavan! SaTuM pradezI skandha zuM carama che? acarama che? athavA avaktavya che? ItyAdi chavIsa bhaMge che laIye prazna kara joIe. zrI bhagavAna uttare Ape che-he gautama! SaTra pradezI skandha kathaMcit carama kahevAya che. jyAre SaTra pradezI anya AgaLa kahevAmAM AvanArI covIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita be AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane temAMthI traNa paramANu pra0 20 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 prajJApanAsUtre sminnapi AkAzapradeze vartante yadA dvipradezAvagADha dvipradeza skandhavaccaramo bhavati 'no acarame 2' paJcapradezika skandho no acaramo bhavati, caramarahitasya kevalasyAcaramasyAsaMbhavAt prAntAbhAve madhyasya vaktumazakyatvAt 'siya avattavyae 3' paJcamadezikaH skandhaH syAtkadAcit avaktavyo bhavati, tathAhi yadA khalu SAdezikaH skandho vakSyamANapaJcaviMzasthApanA25rItyA ekasmin AkAzapradeze'vagAhate tadA kevala paramANuvaccaramAcarama zabdAbhyAM vaktumazakyatvAdavaktavyA bhavati 'no caramAiM 4' SaTpradezikaH skandho no 'caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'no acaramAI 5' no 'acaramANi' iti vA vyapadizyate 'no avattavvayAI 6' no vA 'avaktavyAni' iti vyapadizyate kintu-'siya carame ya acarame ya 7' SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazca acaramazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradezika: skandho vakSyamANa pavizasthApanA26rItyA pazcasu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu avagAhate tatra dvau paramANu madhyapradeze vartete, ekaikaH zeSeSu tadA teSAM hote haiM, taba vaha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' kahalAtA hai| magara chahapradezI skaMdha 'acarama' nahIM kahA jA sakatA, kyoMki carama ke vinA kevala acarama kA honA saMbhava nahIM hai, kyoMki anta ke vinA madhya nahIM ho sakatA / paMcapradezI skaMdha kathaMcit avaktavya kahA jAtA hai, kyoMki jaba Age kahI jAne vAlI paccIsavIM sthApanA ke anusAra eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, taba kevala paramANu ke samAna carama aura acarama zabdoM dvArA kahane yogya na hone se use 'avaktavya' kahate haiN| magara SaTapradezI skaMdha ko 'caramANi' athavA 'acaramANi' athavA 'avaktavyAni' nahIM kaha sakate / vaha kathaMcit 'caramaacarama' kahA jA sakatA hai, kyoMki jaba SaTpradezI skaMdha Age batalAI huI chanvIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita pAMca AkAzapradezoM meM ava. gADha hotA hai, aura unameM se do pradeza madhya meM hote haiM aura eka-eka zeSa eka AkAza pradezamAM ane traNa paramANu bIjA AkAza pradezamAM sthita thAya che, tyAre te videzI 24ndhanA samAna 'carama' upAya cha, 54 cha pradezI 245 'acarama' nathI hI zakAte kemake caramanA vinA kevaLa acaramanuM hovuM saMbhava nathI, kemake atanA vinA madhyama nathI thaI zakatA paMcapradezI audha kathaMcit avaktavya kahevAya che kemake jyAre AgaLa kahevAze te pacIsamI sthApanAnA anusAra eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre kevaLa paramANunA samAna carama ane acarama zabdo dvArA kahevA gya pAthI tara "avaktavya,' 4 che 55 SaT dezI 24.dhane. 'caramANi' athavA 'acaramANi' mth| 'avaktavyAni' nathI hI zatA. te 4thayit 'carama acarama' hI zaya cha, kemake jyAre par pradezI skandha AgaLa batAvavAmAM AvanArI chavIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita pAMca AkAza pradezamAM avagADha thAya che, ane temAMthI be pradeza zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam caturNAM paramANUnAmekasambandhipariNAmapariNatatvAt eka varNagaMdharasasparzatvAccaikatvavyapadezaH, ekatvavyapadezAccacarama iti, madhyavartinau dvau paramANUtvekatvapariNAmapariNatatvAdacarama iti tadubhayAtmaka padmadezika skandho'pi 'caramazra acaramatha' iti vyapadizyate, 'siya carame ya acaramAI ya 8' SaTpradezikaH skandhaH syAt - kadAcit "caramazca acaramau ca" iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANasaptatriMzasthApanA 27rItyA SaTsuAkAza - pradezeSu samazreNyA ekAdhikamavagAhate tadA paryantavartinaH samazreNyA'vasthitAzcatvAraH paramANavaH prAguktayuktyA caramaH, madhyavartinau dvau paramANu acaramau iti tadubhayAtmaka SaTpradezikaH skandho'pi 'caramazrAcaramau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI va acarame ya 9' SaTpradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramau cAcaramatha' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradepradezoM meM, taba ve cAra paramANu eka sambandhI pariNamana meM pariNata hone ke kAraNa tathA eka varNa, gaMdha, rasa evaM sparza vAle hone se eka hI kahalAte haiM aura isa kAraNa unameM ekatva kA vyavahAra hone se 'carama' hai / madhyavartI do paramANu ekatva pariNAma - pariNata hone ke kAraNa 'acarama' hai, isa prakAra donoM kA samUharUpa SaTpadezI skaMdha bhI 'carama - acarama' kahalAtA hai / pradezI skaMdha kathaMcit 'carama - acaramau' kahalAtA hai, kyoMki jaba koI pradezI skaMdha Age batalAI jAne vAlI sattAIsavIM sthApanA ke anusAra chaha AkAzapradezoM meM samazreNI se ekAdhika avagAhana karatA hai taba samazreNI meM sthita cAra paramANu pahale kahe anusAra 'carama' aura madhyavarttI do paramANu 'aca rama' kahalAte haiN| donoM kA samUha SaTTapradezI skaMdha bhI 'carama - acaramau ' kahA jAtA hai| pradezI skaMdha 'caramau - acarama' bhI kahalAtA hai / jaba SaTUpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI aTThAIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita tIna madhyamA hAya che ane eka-eka zeSa pradezAmAM hAya che. tyAre te cAra paramANu eka sambandhI pariNamanamAM pariNata thavAne kAraNe tathA eka vaNu, gaMdha, rasa temaja sparzIvALA havAthI eka ja kahevAya che ane e kAraNe teemAM ekalanA vyavahAra hAvAthI 'carama' che. madhyavartI parabhAlu me4tva pariNAma pariNata hovAne ara 'acarama' che. mevI rIte mannenA samUha 35 SaT ahezI sundha pazu 'carama, acarama' devAya che. SaTpradvezI 2406 4thayitu carama - acaramau, hevAya che, ubhaDe nyAre ho yA SaT pradezI sanya AgaLa batAvAze te satyAvIsamI sthApanAnA anusAra cha AkAza pradezamAM samazreNIthI ekAdhika avagAhanA kare che, tyAre samazreNImAM sthita cAra paramANu pahelA hyA anusAra 'carama' bhane madhyavartI me paramANu 'acaramau' hevAya che, anneno samUha SaTprahezI 4ndha pazu carama - acaramau hevA che. zrI prajJApanA sUtra : 3 155 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 prajJApanAsUtre zikaH skandho vakSyamANASTAviMza sthApanA rItyA samazreNyA vyavasthiteSu triSu AkAzapradezeSu avagAhate tatra ekaikasmin AkAzapradeze dvau dvau paramANu vartete tadA''dyapradezavartinau drau paramANU caramaH, dvau cAntyapradezavartinau carama iti caramau dvau tu madhyapradezavartinoM acarama iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezikaskandho'pi 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya acaramAI ya10' SaTpradezikaH skandhaH syAt - kadAcit caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANaikonatriMzasthApanArItyA samazreNyA vyavasthiteSu caturSu AkAzapradezeSu avagAhate tatrAdhe pradeze dvau paramANU dvitIye pradeze dvau paramANU tRtIye pradeze ekaH paramANuzcaturthe ca pradeze ekastadA''dyapradezavartinau dvau paramANU caramaH, antyapradezavartI caikaH paramANuzcaramaH, iti caramau dvau ca paramANU dvitIyapradezavartinoM acaramaH, tRtIyapradezavarti paramANuzcaiko carama iti acaramAvapi dvau saMjAtau iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezikapradezoM meM avagAhana karatA hai, aura eka-eka AkAzapradeza meM do-do paramANu rahate haiM, taba Adha pradeza meM rahe hue do paramANu 'carama' aura antima pradeza meM sthita do paramANu bhI 'carama,' yoM donoM milakara 'caramau' kahalAe tathA madhyavarttI do pradeza 'acarama' kahalAe / samagra skaMdha 'caramau - acarama' kahalAyA / SaTpradezI skaMdha 'caramau - acaramau bhI kathaMcit kahA jA sakatA hai| vaha isa prakArajaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAnevAlI unatIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM avasthita cAra AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se Adyapradeza meM do paramANu, dvitIya pradeza meM do paramANu, tIsare pradeza meM eka aura cauthe pradeza meM eka paramANu hotA hai, taba Adyapradeza meM sthita do paramANu carama aura antima pradeza meM sthita eka paramANu bhI carama kahA jAtA hai / yoM do carama 'caramau' hue, dUsare pradeza meM sthita do paramANu 'acarama' haiM, tIsare pradeza SaTrapradezI 25ndha 'carama - acaramau' pazu ahevAya che kyAre SaTprahezI sndha bhAgaNa kahevAmAM AvanAra aThayAvIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita traNa pradezamAM avagAhana kare che, ane eka-eka AkAza prakazamAM che e paramANu rahe che, tyAre Adya ahezabhAM raDelA me paramAyu 'carama' bhane antima pradezamA sthita meM parabhAlu 'carama ' khema bhanne bhajIne 'caramau' uDevAyA tathA madhyavartI me pradeza 'acarama' 246 'caramau, acarama' 'vAyA. vAyA, samartha SaTpradezI 4ndha 'caramau - acaramau / thathita havAI zaDe che. te mA arejyAre kAI SaTjhadezI skandha AgaLa kahevAze te egaNatrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM avasthita cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che, ane teemAMthI AdyapradezamAM e paramANu dvitIya pradezamAM be paramANu trIjA pradezamAM eka ane ceAthA pradezamA eka paramANu hoya che. tyAre Adya pradezamAM sthita che paramANu carama, ane antima pradezamAM sthita me parabhAnu yA sarabha hevAya che. sebha bhanne arama 'caramau' thayA. jIla Ahe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 157 skandho'pi 'caramau cAcaramA ca' iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavyae ya 11 SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathA yadA SaTprAdezika skandho vakSyamANatriMzasthApanArItyA samazreNyA vizreNyA ca vyavasthiteSu triSvAkAzapradezeSu avagAhate tatrAye pradeze dvau, dvau ca samazreNyA vyavasthite dvitIye pradeze vartete, dvau tu vizreNisthe tRtIye pradeze vartete tadA dvipradezAvagADhAzcatvAraH paramANavaH samazreNivyavasthita dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, dvau tu vizreNistha pradezAvagADhau kevalaparamANuvadavaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka padAdezika skandho'pi 'caramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'siya carame ya avattavvayAiM ca 12' SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate tathAhi-yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANaikatriMzasthApanArItyA31 samazreNyA meM rahA huA paramANu bhI acarama hai / yoM do acarama 'acaramo' hue| ataeva una saba kA samudAya SaTpradezI skaMdha bhI 'caramo-acaramau' kahA jAtA hai| ___ SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba vaha Age kahI jAne vAlI tIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura prathama pradeza meM do, samazreNI meM sthita dvitIya pradeza meM do aura vizreNI meM sthita tIsare pradeza meM do paramANu rahate haiM, taba do pradezoM meM avagADha cAra paramANu, samazreNI meM avasthita evaM dvipradezAvagADha vipradezI skaMdha ke samAna 'carama, vizreNI meM sthita pradeza meM avagADha do kevala paramANu ke samAna 'avaktavya' kahalAte haiN| unakA samUha SaTpradezI skaMdha bhI 'carama-avaktavya' kahA jAtA hai| SapradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavyo' bhI kahA jAtA hai| vaha isa prakAra-jaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ekatIsavIM sthApanA ke zamA sthita be paramANu acarama che trIjA pradezamAM rahela eka paramANu paNa acarama che sama meM bhayabha-acaramau thayA. tethI / to mAno samudAya pozI 24. paNa 'caramau-acaramau vAya che. pAzI 24.5 4thayit 'carama-avaktavya 55 43vAya cha, bha3 nyAre te mA kahevAnArI trIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane prathama pradezamAM be samaNImAM sthita dvitIya pradezamAM che ane vizreNImAM sthita trIjA pradezamAM be paramANu rahe che, tyAre be pradezomAM avagADha cAra paramANu samazreNImAM avasthita temaja dvidezAvagADha dvidezI skalpanA samAna vAma be vizreNImAM rithata pradezamAM avagADha be kevaLa paramANunA samAna matavya 4Aya che. tamanA samUha SaT pradezI 24.5 555 'carama avaktavya' upAya che. paTU pradezI 245 4thayit 'carama-avaktavyau, 5) 4Aya hai. te // 4Are nyAre koI dezI audha AgaLa kahevA nIce ekatrIsamI sthApanAnA anusAra samakmaNI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra vizreNyA ca caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatrAdye pradeze dvau paramANU, dvau ca samazreNi vyavasthite dvitIye pradeze vartete, ekazca paramANustataH paramupari tRtIye pradeze, ekazca paramANuradhastAt caturthe pradeze vartate tadA catvAraH paramANavo dvipradezAvagADhAH samazreNivyavasthita dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, dvau tu vizreNistha pradezadvayAvagADhauM avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezikaskandho'pi 'caramazthAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca avattavyae ya 13' SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANa dvAtriMzasthApanArItyA32 samazreNyA cizreNyA ca paJcasu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayoyo rAkAzapradezayovate te, dvauM ca paramANU tayoreva samazreNi vyavasthitayorAkAza pradezayoradhaanusAra samazreNI aura vizreNI se cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se prathama pradeza meM do paramANu, samazreNI meM sthita dUsare pradeza meM paramANU unake Upara tIsare pradeza meM eka paramANu aura tIsare pradeza se nIce ke caturtha pradeza meM eka paramANu avagADha hotA hai, taba do pradezoM meM avagADha cAra paramANu, samazreNI meM sthita dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama,' evaM vizreNI meM sthita do pradezoM meM avAgADha do paramANu 'avaktavyo' kahalAte haiN| isa prakAra saba kA samUharUpa SaT dezI skaMdha bhI 'carama-avaktavyo' kahA jAtA hai| SaTapradezI skaMdha kadAcit 'caramo-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba koI SaTapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI battIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI evaM vizreNI se pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, aura unameM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM, do paramANa unhAM ke nIce samazreNI meM sthita AkAzapradeza meM nIce rahate haiM aura do ane vizreNIthI cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che. temAMthI prathama pradezamAM be paramANu samazreNImAM sthita bIjA pradezamAM be paramANu temanA upara trIjA pradezamAM eka paramANa ane trIjA pradezanI nIcenA cethA pradezamAM eka paramANu avagADha thAya che. tyAre be pradezamAM cAra paramANu, samazreNImA sthita dvipradezAvagADha kripradeza anvanA samAna 'carama' tebhara vizreNImA sthita me pradezamA ma me 52mA 'avaktavyo, havAya che. sAre adhAna sabhU 35 SaT pradezI 245 55] 'carama-avaktavyau 43vAya che. SaTra pradezI 25 thAyit 'caramau-avaktavyau 55 upAya che, ma nyAre / SaTa pradeza anya AgaLa kahevAze te batrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM temaja vizreNIthI pAMca AkAza pradezamAM avagAhana kare che, ane temAMthI be paramANu sama zreNImAM rahela be AkAza pradezamAM rahe , be paramANu temanI ja nIce samazreNamAM sthita AkAza pradezamAM nIce rahe che. ane be paramANu bane zreNuonA madhya bhAgamAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 159 stAt vartete, dvau ca zreNidvaya madhyabhAgasamazreNisthe caikasmin AkAzapradeze vartete tadA dvauM paramANU dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaduparitanadvipradezAvagADhau caramaH, dvau cAdyastana dvipradezAvagADhau carama iti caramau, dvauM caikapradezAvagADhau paramANuvadavaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezikaskandho'pi-'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca avattavvayAI ya 14 SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate / tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANatrayastriMzasthApanArItyA33 samazreNyA vizreNyA ca SaTsvAkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANu samazreNyA vyavasthitayo DhUyorAkAzapradezayoH vartete, dvau ca paramANU tayoreva samazreNivyavasthitayorAkAzapradezayoradhastAt vartete, ekazca paramANuH zreNidvayamadhyabhAgasamazreNisthe pradeze, ekastu uparitanayoyorvizreNisthe tadA paramANu donoM zreNiyoM ke madhya bhAga meM samazreNI meM sthita eka AkAzapradeza meM rahate haiM, taba do paramANu, do pradezoM meM avagADha vipradezI skaMdha ke sadRza, Upara ke do pradezoM meM jo avagADha haiM, ve 'carama' kahalAte haiM aura jo nIce ke do pradezoM meM avagADha haiM, ve bhI carama kahalAte haiM, isa prakAra donoM carama 'caramau' hue aura eka pradezAcagADha do paramANu, kevala paramANu ke samAna 'avaktavya' haiN| ataeva unakA samUha SaTUpradezI skaMdha bhI 'caramo-avaktavya' kahalAtA hai| SaTpradezI skaMdha 'caramau-avaktavyo' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakArajaba koI SaTpradezo skaMdha Age batalAI jAne vAlI tetIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI evaM vizreNi se chaha AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, una meM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM, do paramANu unhIM samaNi meM sthita AkAzapradezoM ke nIce rahate haiM, eka paramANu donoM zreNiyoM ke madhyabhAga kI samazreNI meM sthita pradeza meM rahatA haiM, aura eka paramANu donoM ke Upara vizreNi meM rahatA hai, taba Upara ke do paramANu 'carama' khsamazreNImA sthita eka AkAza pradezamAM rahe che. tyAre be paramANu be pradezomAM avasaad dvizI 24ndhana saza a52nA meM pradezamA mamA che te 'carama' upAya che ane je nIcenA be pradezamAM avagADha che teo paNa carama kahevAya che. e prakAre bane 22ma 'caramau' thy| mana me4 prazAvAda me 52bhAzu, paNa 52mAnA samAna 'avaktavya che. tethI tamanasamUDa SaTzI 245 5 'caramau-avaktavya' hevAya che. SaTpradezI 24ndha 'caramau-avaktavyau' 5 pAya che. te 20 te nyAre paTU pradezI audha AgaLa batAvelI tetrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI temaja vizreNIthI chae AkAza pradezamAM avagAhana kare che. temAMthI be paramANu samazreNImAM sthita be AkAza pradezomAM rahe che, be paramANu teja samazreNImAM sthita AkAza pradezanI nIce rahe che, eka paramANuM banane zreNIonA madhya bhAganI samazreNImAM sthita pradezamAM rahe zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 prajJApanAsUtre dvau utaritanau paramANU caramaH, dvau cAdhastanau paramANU carama iti caramI, dvau cAvaktavyau iti tatsamudAyAtmaka padasadezikaskandho'pi 'caramau cAvaktavyoM ca' iti vyapadizyate, kintu'no acarame ya avattavyae ya 15' SaTpradezikaH skandho no 'acaramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'no acarame ya avattavyayAI ya 16 no 'acaramazcAvaktavyAni ca iti vyapadizyate, 'no avaramAI ya avattavvae ya 17' no acaramANi cAvaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no acaramAI ca avattavvayAI ya 18' no vA 'acaramANi cAvaktavyAni ca' iti vyapadizyate, parantu 'siya carame ya acarame ya avattavvae ya 19' SaTapradezika: skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazvAcaramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate tathAhi yadA SaTprade. zikaH skandho vakSyamANacatustriMzasthApanArItyA34 ekaparikSepeNa vizreNisthaikAdhikam SaTsvAkAzapradezeSu avagAhate tadA ekaveSTa kAzcatvAraH paramANavaH prAguktayuktarekazvaramaH, eko'caramo madhyavartI eko'vaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezikaH skandho'pi 'caramacAlAte haiM, nIce ke donoM paramANu bhI 'carama' kahalAte haiN| yoM donoM carama mila. kara 'caramau' kahalAe aura do 'avaktavyau haiM / ina sabakA samudAyarUpa SaTpradezI skaMdha bhI 'caramau-avaktavyo' kahA jAtA haiM / SaTpradezI skaMdha pUrvokta yukti ke anusAra 'acarama-avaktavya' nahIM kahA jA sakatA, 'acarama-avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANiavaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, kintu vaha 'carama-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai| vaha isa prakAra-jaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI cautIsavIM sthApanA ke anusAra eka parikSepa se vizreNistha ekAdhika chaha AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, taba eka ko gherane vAle cAra paramANu pUrvokta yukti ke anusAra 'carama' che, ane eka paramANu bannenI Upara vizreNImAM rahe che. tyAre uparanA be paramANu 'carama,' uvAya cha, nAyanA bhanne 52mA 55 'carama' hevAya che. the bhanne parama bhagIna 'caramau' vAyA mana me 2014tavyo che. apAnA samuhAya 35 SaT azI 24.5 5 'caramau, avaktavyau 431ya che.. SaTzI 24.5 pUrva yutinA anusAra 'acarama-avaktavya' nayI 4:l sitA 'acaramaavaktavyAni 5 nathI hI zatA, 'acaramANi avaktavya paY nayI vAta, 'acaramANi avaktavyAni' 5 nayI 4DI zastai, 5 te 'carama-acarama avaktavya' upAya che. te ) prakAre-jyAre keI Sa pradezI skanya AgaLa kahevAze te cetarIsamI sthApanAnA anusAra eka parikSepathI vizreNistha ekAdhika cha AkAza pradezamAM avagAhana kare che. tyAre ne gharavANA yA2 52m||2 pUrita tinA anusAra 'carama' che, me, 'acarama' zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 161 caramazrAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'no carame ya acarame ya avattavtrayAI ya 20' no 'caramazrAcaramathAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, ayazca viMzatitamaH 'caramazcAcaramazrAvaktavyau ca' iti bhaGgo vakSyamANa paJcatriMzasthApanArItyA 35 saptapradezikasyaiva skandhasya upapadyate no SaTpradezikasyeti bhAvaH, 'no carame ya acaramAI ya avattavvae ya 21' no vA SaTpradezikaH skandhaH 'carAcaramo cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, vakSyamANa patrizasthApanArItyA 36 ayaM bhaGgaH saptapradezikasyaiva natu SaTpradezikasya skandhasyeti bhAvaH, 'no carame ya acaramAI avattatvvayAI ya 22' no vA 'caramazrAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, vakSyamANa saptatriMzasthApanArItyA 37 ayaM bhaGgaH saptapradezikasyaiva no SaTpradezikasyeti, 'siya caramAI ca acarame ca avattavyae ya 23' SaTpradezizikaH skandhaH syAt - kadAcit, 'caramau cAcaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho haiM, eka 'acarama' aura madhyavarttI eka avaktavya hotA hai / inakA samUha SaTUpradezI skaMdha 'carama - acarama - avaktavya' kahA jA sakatA hai| yaha vIsavAM bhaMga Age kahI jAne vAlI paiMtIsavIM sthApanA ke anusAra saptapradezI skaMdha meM hI ghaTita hotA hai, SaTpradezI skaMdha meM nahIM / SaTpradezI skaMdha 'carama - acaramau avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, yaha bhaMga bhI Age kahI jAne vAlI chattIsavIM sthApanA ke anusAra saptapradezI skaMdha meM hI bana sakatA hai, SaTpradezI skaMdha meM nahIM' 'carama - acaramau - avaktavyau' bhI SadmadezI skaMdha nahIM kahA jA sakatA / yaha bhaMga Age kahI jAne vAlI seMtIsavIM sthApanA ke anusAra avagADha aSTapradezI bhaMga meM hI saMgata ho sakatA hai, SaTpradezI meM nahIM / SaTUpradezI skaMdha kathaMcit 'caramau - acarama - avaktavya' kahA jA sakatA hai| vaha isa prakAra jaba koI SaTpadezI skaMdha Age kahI jAne vAlI aDatIsavIM sthApanA ke anu ane madhyavartI avaktavya thAya che. tebhano samUha SaT pradezI sudha 'carama - acarama avaktavya hevAya che. SaTpradezI andha 'carama acarama avaktavyau' nathI uDI zAtA, yA vIsabhA lauMga AvanArI pAMtrIsamI sthApanAnA anusAra sapta pradezI skandhamAM ja ghaTita thAya che. tUM pradezI stuMdhabhAM nahIM SaTpadezI 246 carama - acaramau - avaktavya pazu nathI uhI zamatA, bhA bhaMgapaNa AgaLa kahevAze te chatrIsamI sthApanAnA anusAra satapradezI skandhamAM ja banI zake che. SaT ahezI s4ndha nahIM carama - acaramau - avaktavyau' nA SaT pradezI andha nathI uhI zAtA. A bhaMga AgaLa kahevAtI sADatrIsamI sthApanA anusAra avagADha aSTa pradezI bhaMgamAM 4 saMgata thaI zar3e che SaTrapradezIbhAM nahIM SaTpradedezI 24ndha thathit carama - acarama - avaktavya kahI zakAya che. te A prakAre jyAre kAi SaT pradezI skandha AgaLa kahevAtI ADatrIsamI pra0 21 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 prajJApanAsUtre vakSyamANASTAtriMza sthapanArItyA caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau dvau paramANU dupo rAkAzapradezayorvartete, ekaH paramANustayoreva samazreNisthe tRtIye AkAzapradeze vartate, ekatra vizreNisthe AkAzapradeze tadA AdyapradezAvagADhau dvau paramANU caramaH, tRtIyapradezAvagADhazca parama iti dvau caramau, dvitIyapradezAvagADhau dvau paramANU madhyavartitvAt acaramaH, vizreNi sthastu ekaH paramANuravaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka padAdezika skandho'pi 'caramau cAcaramazrAvaktavyazva iti-vyapadizyate / 'siya caramAI ya acarameya avattavvayAiM ya 24' paTa. padezikaH skandhaH syAt- kadAcit caramau cAcaramazca avaktavyau ca' iti byapadizyate tathAhi yadA SaTpradezika skandho vakSyamANaikonacatvAriMzasthApanArItyA 39 samazreNyA vizreNyA ca patrasu AkAzapradezeSu avagAhate tatra triSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Aye pradeze sAra cAra AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do-do paramANu do AkAzapradezoM meM rahate haiM, eka paramANu unhIM kI samaNi meM sthita tIsare AkAzapradeza meM rahatA hai aura eka paramANu vizreNistha AkAzapradeza meM rahatA hai, taba prathama pradeza meM avagADha do paramANu 'carama' kahe jAte haiM, tIsare pradeza avagADha eka paramANu bhI 'carama' kahalAtA hai, isa prakAra donoM carama 'caramo' kahavAe, dUsare pradeza meM avagADha do paramANu madhyavartI hone se 'acarama' aura yizreNistha eka paramANu 'avaktavya' kahalAtA hai| sabakA samudAyarUpa SaTpradezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai| SaTpradezI skaMdha kathaMcit caramo-acarama-avaktavyau' bhI kahA jAtA hai| vaha isa prakAra-jaba SaTapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI unacAlIsavIM sthApanA ke anusAra samaNi aura vizreNi se pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se samazreNi meM sthita tIna AkAzapradezoM meM se prathama sthApanAnA anusAra cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che, temAMthI be-be paramANu be AkAza pradezamAM rahe che, eka paramANu teonI samazreNImAM sthita trIjA AkAza pradezamAM rahe che ane eka paramANu vizreNI AkAza pradezamAM rahe che. tyAre prathama pradezamAM avagaad me 52mA 'carama' upAya cha, trIta pradezamA 13 se 52mA 'carama' vAya che se prAre bhanne 'carama-caramau, havAyA, bhI pradezamA aDha me52mA madhyavatI pAthI acarama bhane vizreNistha se 52m| 'avaktavya vAya che. adhAnA samudAya 35 SaTprahe. 245 "caramau-acarama-avaktavya" upAya che. pAzI 24ndha thayit 'caramau-acarama-avaktavyo" paNa hevAya che. te mA prakAre jyAre pahmadezI skandha AgaLa kahevAnArI gaNa cAlIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizraNathI pAMca AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane temAMthI samazreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAMthI prathama pradezamAM eka paramANu, bIjA pradezamAM eka para zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 163 ekaH paramANuH dvitIye pradeze ekaH paramANuH, tRtIye pradeze dvau paramANU, dvayorvizreNisthayorekaikaH paramANurvatete tadA Adyanta pradezAvagADhI caramo madhyapradezAvagADho'caramaH, vizreNistha pradezadvayAvagADhau dvau paramANU avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezika skandho'pi 'caramau cAcaramazcAvaktavyauca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca acaramAI ya avattavvae ya 25' SaT pradezika skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAcaramau ca avaktavyazca' iti vyapadizyate tathAhi-yadA sa skandhaH paJcasu pradezeSu vakSyamANa catvAriMza sthApanArItyA 40 samazreNyA cAvagAhate tatra caturdhAkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Adyapradezatraye ekaikaH paramANuH, caturthe dvau paramANU pazca me vizreNisthe ekaH paramANustadA Adyantapradezavartinau dvau paramANU caramau, madhyapradezavartinau dvau acaramau, vizreNistha ekaH paramANuravaktavya iti tatsamudAyApradeza meM eka paramANu, dUsare pradeza meM eka paramANu, tIsare pradeza meM do paramANu aura vizreNisthita pradezoM meM eka-eka paramANu rahatA hai, taba Adi aura anta ke pradezoM meM avagADha paramANu 'caramau' madhya ke pradeza meM avagADha 'acarama' aura vizreNi meM sthita do pradezoM meM avagADha paramANu 'avaktavyo' kahalAte haiN| ina sabakA piNDa SaTpadezI skaMdha bhI 'caramo-acarama-avaktavyo' kahA jAtA hai| SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'caramau-acaramau-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba vaha Age kahI jAne vAlI cAlIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca pradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se samaNi meM sthita cAra AkAzapradezoM meM se pahale ke tIna pradezoM meM eka-eka paramANu hotA hai, cauthe pradeza meM do paramANu hote haiM aura vizreNi meM sthita pAMcaveM pradeza meM eka paramANu hotA hai, taba Adi aura anta ke pradezoM meM rahe hue do paramANu 'caramau' kahalAte haiM, madhya ke pradezoM meM sthita do paramANu 'acaramo' kahalAte haiM aura vizreNisthita eka paramANu 'avaktavya' kahalAtA hai| isa prakAra saba kA samudAya vaha SaTpadezI skaMdha 'caramau-acaramo-avaktavya' kahA jAtA hai| mANu trIjA pradezamAM be paramANu ane vizreNe sthita pradezamAM eka-eka paramANu rahe cha, tyAre mAhi mana mantana pradezamA aDha 52mA 'caramau;' madhyana pradezamA mAda 'acarama' mane vizreNImA sthita meM pradezamA Aq 52mA 'avaktavyau' haipAya che. the. adhAnA 43 paTUpradezI 245 5 'caramau-acarama-avaktavyau' upAya che. SaTUpradezI 245 prathit 'caramau-acaramau-avaktavya' 5 ghaDI 4ya cha, bho jyAre te AgaLa kahevAnArI cAlIsamI sthApanAnA anusAra pAMca pradezamAM avagADha thAya che ane temanAmAMthI samazreNImAM sthita cAra AkAza pradezamAMthI pahelAnA traNa pradezomAM eka-eka paramANu hoya che. cethA pradezamAM be paramANu hoya che ane vizreNImAM sthita pAMcamA pradezamAM eka paramANu hoya che, tyAre Adi ane antanA pradezamAM rahelA be paramANu 'caramau' havAya cha, madhyanA pradezamA sthita me 52mAra 'avaktavya' 4Aya che. se zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tmaka SaT pradezika skandho'pi tathaiva vyapadizyate 'siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvayAI ya 26 SaTpradezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau ca acaramau ca avaktavyau ca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaT pradezAtmakaH skandho vRkSyamANaikacatvAriMzasthApanA 41 rItyA samazreNyA vizreNyA ca SaTsu AkAzapradezeSu avagAhate tadA dvau paramANu AyantapradezAvagADhau caramau, dvau ca paramANU madhyapradezAvagADhau acaramau, dvau ca paramANU vizreNisthapradezadvayAvagADhau avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezika skandho'pi 'caramau cAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, atha pUrvokta SaTpradezika skandha paryantAnAM paramANvAdInAm aGkAtparataH sthApanAH draSTavyAH-tatra eka bahutve SaDbhaGgAH 6-caramam 1 acaramam 2 avaktavyam 3, caramANi 4, acaramANi 5, avaktavyAni, dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAH-12 tatra caramAcaramayozcaturbhaGgI-caramam acaramam 1 caramam acaramANi 2, caramANi acaramam cara SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'caramo-acaramo-avaktavyo' kahA jAtA hai| vaha isa prakAra-jaba SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ekatAlasavIM sthApanA ke anusAra samazreNi aura vizreNi meM sthita chaha pradezoM meM avagADha hotA hai, taSa Adi aura anta meM avagADha do paramANu caramau kahalAte haiM, madhya meM sthita do paramANu acaramau hote haiM aura vizreNi ke do pradezoM meM avagADha do paramANu avaktavyau hote haiM / isa prakAra ina saba kA samUharUpa SaTpradezI skaMdha bhI 'caramau -acaramo-avaktavyau' kahalAtA hai| ___ aya paramANu se lekara chahapradezI skaMdha taka kI sthApanAeM aMkoM ke anukrama se dikhalAI jAtI hai| unameM ekavacana aura bahuvacana se chaha bhaMga hote haiM-(1) carama (2) acarama (3) avaktavya (4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni / do-do ko milAne se bAraha bhaMga hote haiM, unameM carama-acarama kI adhAnA samuhAya te pAzA 25caramau-acaramau-pravaktavya 43vAya che. paTa pradezI 245 4thayit 'caramau-acaramau-avaktavyau' upAya che. te prAre jyAre SapradezI AMdha AgaLa kahevAnArI ekatAlIsamI sthApanAnA anusAra samazreNi ane vizreNimAM sthita cha pradezamAM avagADha thAya che, tyAre Adi ane antamAM avagADha be paramANu caramI kahevAya che, madhyamAM rahelA be paramANu acaramI hoya che ane vizreNInA be pradezomAM avagADha be paramANu avaktavyI thAya che. e prakAre e badhAne samUha rUpa SaT azI 24.5 54 'caramau,-acaramau-avaktavyau' 4315 che. have paramANuthI laIne cha pradezI skendranI sthApanA aMkanA anukamathI dekhADAya cha. tamAmA se kyana mane pahuvayanathI cha ma thAya cha-(1) carama (2) acarama (3) avaktavya (4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni memene bhejavAthI mAra A thAya cha, tamAmA ya2ma mayaramanI yaulIya cha (1) carama acarama (2) carama acara zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 165 mANi acaramANi 4, atha caramAvaktavyayozcaturbhaGgI-1 caramam avaktavyam caramam avaktavyAni 2, caramANi avaktavyam 3, caramANi avaktavyAni, atha acaramAvaktavyozcaturbhaGgIacaramam avaktavyam 1, acaramam avaktavyAni 2, acaramANi avaktavyam 3, acaramANi avaktavyAni 4, atha trikasaMyoge aSTau bhaGgAH-caramam acaramam avaktavyam 1, caramam acaramam avaktavyAni 2 caramam acaramam avaktavyam 3, caramam acaramANi avaktavyAni 4 caramANi acaramam avaktavyam 5, caramANi acaramam avaktavyAni 6, caramANi acaramANi avaktavyam 7 caramANi acaramANi avaktavyAni 8 iti sarve 26 SaviMzati bhaGgA bhavanti, atha sthApanAH-1-02-00 3-04-000 5-000 6-0000 7-:: 8-00009-0000 10-0000 11-00 12- 0 0 0 0 13-00000 14-00000 15-0 0 16-00000 17-00000 18-0000. 19 caubhaMgI yAM haiM-(1) carama-acarama (2) carama-acaramANi (3) caramANi-acarama (4) caramANi-acAmANi, carama-avaktavya kI caubhaMgI-(1) caramaavaktavya (2) carama-avatavyAni (3) caramANi-avaktavya (4) caramANi-avaktavyAni, acarama-avaktapaya kI caubhaMgI-(1) acarama-avaktavya (2) acaramaavaktavyAni (3) acarama Ni-avaktavya (4) acaramANi-avaktavyAni / trika saMyoga ke ATha bhaMga-(1) carama-acarama-avaktavya (2) carama-acarama-avaktavyAni (3) carama-acaramANi-avaktavya (4) carama-acaramANi-avaktavyAni (5) caramANi-acarama-OM vaktavya (6) caramANi-acarama-avaktavyAni / (7) caramANi-acaramANi-avaktavya (8)caramANi-acaramANi-avaktavyAni / ye saba milakara chabbIsa bhaMga haiM / sthApanAeM isa prakAra haiM-1-02-003-040005-0 6.0000 9-: : 8.00009-0000 10-000011-000 mANi (3) caramANi acarama (4) caramANi acaramANi, 22 matavyanA yo majA-(1) yabha-avatavya (2) 228 matavyAni (3) caramANi avaktavya (4) caramANi avakta. 'yAni. mayarama avatavyanI yonI (1) anya2ma 201tavya (2) 25yama sAtavyAni. (3) acaramANi avaktavya (4) acaramANi avaktavyAni. trika saMyeganA ATha bhaMga(1) yama-mayarabha-atavya (2) ya2ma-ayama sAtavyAni (3) yama-mayamAthi sava. itavya (4) 22bha bhayaramA -matavyAni (5) yaramA-ma-52ma-mata05 (6) yaramA acarama-avaktavyani (7) caramANi--acaramANi-avaktavya (8) caramANi-acaramANi avaktavyani e badhA maLIne chavvIsa bhaMga che sthApanAmA 2 rIte cha-1-02-003-04-000 5-deg / 1-00007-04 8-00006-0000 10-000 11-0000 13-00000 14-00000 15-000 zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 0 166 prajJApanAsUtre 00 020-:: 0 21.0 0 0 0 0 22 000 : 23-0 00 0 0 24.000000 25-: : : 26-0 : 0 27 0 : : 0 28 000000 29 000000 30-0 0 0 0 0 0 31-0000 : 32-: : 0 0 33 : : : 34 0 : 35 :: 36-0 0 0 0 0 37-0:00 : 380000 : 39 0000 : 0 0 0 0 0 41 0 000 gautamaH pRcchati-'sattapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! saptapradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA SaDviMzati bhaGgAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sattapaesie NaM khaMdhe siya carime 15 saptapradezikaH khalu skandhaH syAt-kadAcit caramo bhavati sthApanA-:: deg ayaM bhaGgaH SaTpadezika skandhavadeva bodhyaH, 'no acarime 2' 12.000deg 13.00000 14-00000 15. 00 16-00000 17-00000 18-00000 19-00000 20-: . 21-00000 22-000 2300000 24-000000 25-:: : 26-000 27-00:00 28-00 0000 29-000000 30-000000 31-0000 32-0 00 33-:: : 34-0 35-0 36-0:0037-0:00 38-0000 39-0000 : 40-000 : deg 41-0000 gautama prazna karate haiM-heM bhagavan ! saptapradezI skaMdha kyA carama hai ? kyA acarama hai ? athavA kyA avaktavya hai ? isa prakAra pUrvokta chanvIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! sAta pradezo skaMdha kathaMcit 'carama' hotA hai / sthApanA-: :: deg yaha bhaMga SaTpradezI skaMdha ke samAna hI samajha lenA 19-00000 17-00000 18-00000 16-000 20- 0 21-0000 22 -000 23-00000 24-000000 25 ::: 26-000 27-00:0 28-000002 26-000000 30- deg deg deg deg . 0 31-00000 32-::00 33-: :: 34-0 35-0 36-0:000 37-0:00 380000 36-0000 40-0000 41-0000 zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! saptapradezI skanya zuM carama che? zuM acarama che? athavA zuM avaktavya che? A prakAre pUrvokta chavIsa bhaMgane laIne prazna karavo joIe. zrI bhagavAn utta2 mA cha- gautama sAta pradRSI 24.5 thAyit 'carama' 35 che. sthApanA- 8 8 8 . A bhaMga paDadezI skandhanA samAna ja samajI levuM joIe zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 167 no acaramo bhavati prAguktakyuteH, 'siya avattavyae 3' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit avaktavyo bhavati sthApanA-: : ayamapi bhaGgaH pUrvavadevayodhyaH 'No caramAI 4, no caramANi iti vyapadizyate prAguktayuktaH, 'No acaramAI 5' no vA 'acaramANi' iti nyapadizyate 'No avasavvayAI 6 no vA avaktavyAni iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'siya carame ya acarame 7' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazcAcaramazca' iti vyapadizyate, sthApanA 00 0 'siya carame ya acaramAI ya 8' saptAdezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau ca' iti vyapadizyate sthApanA-0000 ayamapi bhaGgaH SaTpradezikavadeva bodhyaH, 'siya caramAiM ca acarame ya 9' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, sthApanA-::: ayamapi bhaGgaH SaTpradezikaskandhavadevAvaseyaH, 'siya caramAiM ca acaramAiM ya10' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcita 'caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate sthApanA-: :: . 'siya carame ya avattavvae ye cAhie / pUrvakathita yukti ke anusAra saptapradezI skaMdha ko 'acarama' nahIM kaha sakate / vaha kathaMcit 'avaktavya' hotA hai, sthApanA-: : isa bhaMga ko bhI pahale ke hI samAna samajhanA cAhie / yaha skaMdha 'caramANi' nahIM kahA jA sakatA, isa viSaya kI yukti pahale kaha cuke haiN| ise 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate / sasapradezI skaMdha kathaMcita 'carama-acarama' kahA jA sakatA hai / sthApanA yoM hai-0 00 0 0 use kathaM. cit 'carama-acaramau' kahA jA sakatA hai| usakI sthApanA yoM hai- 0 0 0 0 isa bhaMga ko bhI SaTpradezI ke samAna samajhanA caahie| yaha saptapradezI skaMdha 'caramo-acarama' kahA jA sakatA hai, sthApanA yoM hai- 0 0 0 ise bhI SaTapradezI skaMdha ke samAna samajhanA cAhie / sasapradezI skaMdha kathaMcit 'caramoacaramau' kahA jAtA hai, usakI sthApanA yo hai-:: : 0 saptapradezI skaMdha pUrva thita yuTitanA anusAra sata pradezI 24ndhana 'acarama' nathI 4ii AtA. te - yit 'avaktavya' thAya cha, sthApanA- 8 20 lagane 55 paDasAnA samAna sabhanapAdhye, mA 24.5 'caramANi' nayI 4ii zata viSayanI yuti paDasA hI hadhesI che. tene acaramANi paNa nathI kahI zakatA. avakatavyAni paNa nathI kahI zakatAsata pradezI skandhakarthayit 'carama'acarama 4DI 4Aya che. sthApanA mAma che00 0 00 te 4thayit 'carama acaramau DI zakAya che tenI sthApanA A pramANe che-0g 00 A bhaMgane paNa SaTrapradezanA samAna samAna. mA sasapradezI 245 'caramau acaramau, hI zaya cha tanI sthApanA mAma cha-8880 sasazI 245 4thAyit carama avaktavya 4DevAya che, sthApanA mAma cha...: : 0 sasapradezI 25 yathita 'carama avaktavyau 4upAya che. tana sthApanA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 11' saptapradezikaH skandhaH 'syAt-kadAcit 'caramazvAvaktavyazca' iti dhyapadizyate, sthApanA. 0 'siya carame ya attavvayAI ya' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit caramazcAvaktavyau ca iti vyapadizyate sthApanA-0:: : 'siya caramAI ya avattavyae ya 13' saptapradezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA:: : 0 "siya caramAI ya avatavvayAI ya14' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit, 'caramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA-:: : 0 'no carame ya avattabdhae ya 15' no caramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'No avarame ya avattavvayAI ya 16 no acaramazcAvaktavgai ca' iti vyapadizyate, 'No acaramAI ya avattavyae ya 17 no acaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'No acaramAI ya avattavbayAI 18 no acaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate 'siya carame ya acarame ya avattavvae ya 19 saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA-:.. 'siya carame ya acarame ya avattavyayAiM ya 20' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcita-'caramazcA. caramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA-0.: 'siya carame ya acarimAI ya avattavyae ya 21' saptAdezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau cAvaktavyazca' iti kathaMcitU 'carama-avaktavya' kahalAtA hai, sthApanA yoM hai-:: 0 sapta pradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavyo' kahalAtA hai, usakI sthApanA isa prakAra hai0 use kathaMcit 'caramo-avaktavya' kaha sakate haiM / sthApanA isa prakAra hai-00 0 use kathaMcit 'caramau-avaktavyau' bhI kahA jA sakatA hai| sthApanA yoM hai-deg : : saptapradezI skaMdha 'acarama-avaktavya' nahIM kahA jA sakatA / 'acarama-avaktavyo' bhI nahIM kahA jA sakatA / 'acaramau-ava. ktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA / 'acaramo-avaktavyo' bhI nahIM kahA jaataa| hAM, kathaMcit 'carama-acarama-avaktavya' kahA jA sakatA hai / usakI sthApanA yoM hai-: 0 . saptapradezI skaMdha 'carama-acarama-avaktavyo' kahA jA sakatA hai, sthApanA isa prakAra hai-0 0 : use 'carama-acaramau-avaktavya' bhI mA 2 cha-0: : thAyit 'caramau avaktavya, 5 4ii zaya cha, sthApanA sAzata cha8880 thAyit 'caramau avaktavyau 5 4ii 24ya che. tenI 25 // 5 // mAma cha 0 0 0 8 se pradezI 24.5 'carama-avaktavya. nathI 44ii zatA. acarama-avaktavyau paNa nathI hI tA. 'acaramau-avaktavya 57 nathI hI zata. acaramau-abaktabyauM 5 nathI hI zasal. ! yathit carama-acarama-avaktavya hI zAya cha, tanI sthApanA mAma cha :: sasazI 24ndha 'carama-acarama-avaktavyau 4ii zaya che sthApanA mA zata cha-00 tara carama-acaramau-avaktavyau 555 4. zAya cha sthApanA / zrI prshaan| sUtra : 3 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 169 dhyapadizyate sthApanA- 000deg 'No carime ya acarimAiM ya avattavvayAI ya 22' sapta. pradezikaH skandho no 'caramazcAcaramau cAvaktavyau ya' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'siya caramAiM ya acarame ya avattavyae ya 23' syAt-kadAcit saptapradezikaH skandhazcaramau cAca. ramavAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA :: : 0 'siya caramAiM ya acarame ya avattavyayAiM ya 24' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA-.:: : 'siya caramAI ya acaramAiM ya avattavvae ya 25' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA-: : 'siya caramAiM ya acaramAI ya avattavvayAiM 26' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA-0 00 : : atredamavaseyam-yataH saptapradezikaH skandha ekasminnAkAzapradeze'vagAhate evameva dvayorAkAza pradezayoravagAhate, evaM viSvapi caturSu api pazcasvapi SaTsvapi saptasvapi cAvagAhate tata eva kahA jA sakatA hai, sthApanA isa prakAra hai-deg * deg sapta pradezI skaMdha 'carama-acaramau-avaktavyau' nahIM kahA jAtA hai| use kathaMcit 'caramau-acarama-avaktavya' kaha sakate haiM, usakI sthApanA yoM hai-:: 0 saptapradezI skaMdha ko kathaMcit 'caramo-acarama-avaktavyo' kahA jA sakatA hai, usakI sthApanA isa prakAra hai-0::: use 'caramo-acaramo-avaktavya' bhI kahA jA sakatA hai / sthApanA isa prakAra hai-:: . use 'caramau-acaramau-avaktavyo' bhI kahate haiN| usakI sthApanA isa prakAra hai-0 0 0: tAtparya yaha hai ki koI saptapradezI skaMdha AkAza ke eka pradeza meM rahatA hai, koI do AkAzapradezoM meM rahatA hai, isI prakAra koI tIna meM, cAra meM, pAMca meM, chaha meM aura koI sAta pradezoM meM bhI rahatA hai / isI kAraNa pUrvokta bhaMga usameM saMbhava hote haiN| 4Are cha-00 000 sasapradezI 24.5 carama acaramau avaktavyau. nathI 4ii zatA bhane 4thAyitU 'caramau acarama avaktavya hI zahIye chIyatenI sthApanA pAma cha-:::. sasazI 24.dhane 32 yit 'caramau acarama avaktabyau 4DI zaya cha, tanI sthApanA / zate cha-0:: : tena caramau acaramau-avaktavya pay hI zaya che. tenI sthApanA / zata cha-: :: tene 'caramau-acaramau-avatavyau 554 49 cha tenI sthApanA // mAre cha-00000 tAtparya e che ke keI sasapradezIska AkAzanA eka pradezamAM rahe che, keI be AkAza pradezamAM rahe che, e prakAre kaI traNamAM, cAramAM, pAMcama, chamAM ane kaI sasapradezamAM paNa rahe che. e ja kAraNe pUrvokta bhaMga temAM saMbhavita thAya che. pra0 22 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAraNAt uktA bhaGgAH saMbhavanti iti, gautamaH pRcchati-'aTTapaesie NaM bhaMte ! khaMghe pucchA' he bhadanta ! aSTapradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiMvA avaktavyo bhavati ? ityAdirItyA SaviMzati bhagAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha'goyamA!' he gautama! 'aTThapaesie khaMdhe siya carame 1' aSTapradezikaH skandhaH syAt kadAcit , 'caramaH' iti vyapadizyate SaTpradezikaH saptapradezika skandhavat , 'no acarame 2' no acaramaH iti vyapadizyate, 'siya avattavvae 3' aSTapradezikaH skandhaH syAtkadAcit 'avaktavyaH' iti vyapadizyate, 'no caramAI 4' no 'caramANi' iti vyapadizyate, 'no acaramAI 5' no 'acaramANi' iti vA vyapadizyate, no avattavyayAI 6' no 'avaktavyAni' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarime ya 7' aSTapradezikaH skandhaH syAtkadAcit 'caramazvAcaramazca' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarimAiM ya 8 aSTapradezika: skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau ca' iti vyapadizyate 'siya carimAiM ca acarime ya 9' aSTapradezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate 'siya caramAI ya acaramAI ya 10' syAt-kadAcit 'caramau cAcaramauca' iti vyapadizyate, 'siya gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! aSTapradezI skaMdha kyA carama hai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi chavvIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! aSTapradezI skaMdha kathaMcita 'carama' kahA jAtA hai, jaise saptapradezI skaMdha / use 'acarama' nahIM kahA jA sakatA / vaha karthacitU avaktavya kahA jAtA hai| use 'caramANi' nahIM kaha sakate, 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate / 'avaktavyAni' bhI nahIM kaha skte| aSTapradezI skaMdha ko kathaMcit 'carama-acarama' kahA jA sakatA hai| use 'carama-acaramau' kahA jA sakatA hai, kathaMcit 'caramo-acarama' bhI kahA jA sakatA hai / kathaMcitU'caramau-acaramau' bhI kahate haiM / kathaMcit 'carama-avaktavya' bhI kaha sakate haiN| zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! aSTapradezI skandha zuM carama che. acarama che? athavA avaktavya che? ItyAdi chavvIsa bhaMgane laIne prazna karavA joIe. zrI mavAn utta2 mA cha-3 gautama ! saTazI 24ndha thAyit 'carama' hI zAya cha, ma sata pradezI 245. mena 'acarama nathI 4ii zAta te 4thayit aqitavya 43vAya cha, 'caramANi' nayI vAta! 'acaramANi' 5 nathI hI Adi. 'avaktavyAni 5 nathI hI zata. aSTa prazI 24ndhana 4thAyit 'carama-acarama, hI zAya che. tene 'carama-acaramau' hI zaya cha, thAyit 'caramau-acarama' 55 8 544 cha. yathit 'caramau-acaramau' 4DI. 24Aya cha, 4thAyit 'carama-avaktavya' 57 4 // cha. yit 'carama-avaktavyau' 59461 zaya cha, 5thagita 'caramau--avaktavyau' 55 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 171 carame ya avattavyae ya 11' syAt-kadAcit 'caramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavvayAiM ya 12' syAt kadAcit 'caramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya avattavvae ya 13' syAt kadAcit 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carimAiM ya avattavvayAiM ya 14' syAt kadAcit 'caramau cAvakkavyau ca' iti vyapadizyate, 'No acarime ya avattavyae ya 15' no 'acaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'No acarime ya avattavvayAI ya 16' no 'acaramazcAvaktavyau ca' iti vA vyapadizyate, 'No acarimAiM ya avattavvae ya 17 no vA, acaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'No acarimAI ya avattavvayAiM ya 18 no acaramau cAvaktavyau ca' iti vA vyapadizyate, 'siya carime ya acarime ya avattavvae ya 19' syAt-kadAcit 'caramazcAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarime ya avattavvayAI ya20' syAt kadAcit 'caramazcAcaramazcAvaktavyo ca' iti vyapadizyate 'siya carime ya acarimAiM ya avattavvae ya 21' syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'siya carime ya acarimAiM ya 22' syAt kadAcit 'caramazcAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ya acarime ya avattavvae ya 23' syAt kadAcit 'caramau cAcaramacAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carimAiM ya acarime ya avattavvayAI ya 24' syAt-kadAcit 'caramau cAcaramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, siya carimAI ya acarimAiM ca avattavvae ya 25' syAt-kadAcit 'caramau cAkathaMcitU 'carama-avaktavyau' bhI kaha sakate haiM / kathaMcit 'caramau-avaktavya' bhI kahate haiN| kathaMcit 'caramo-avaktavyo' bhI kahA jA sakatA hai| use 'aca. rama-avaktavya' nahIM kahA jA sakatA, 'acarama avaktavyau' bhI nahIM kahA jA sakatA, isI prakAra 'acaramau-avaktavya' evaM 'acaramo-avaktavyo' bhI nahIM kahA jA sktaa| use kathaMcitU 'carama-acarama-avaktavya' kahA jA sakatA hai| kathaMcit 'carama-acarama-avaktavyo' kahA jA sakatA hai| kathaMcit 'carama -acaramo-avaktavya' bhI kahA jA sakatA hai| kathaMcit 'carama-acaramau-ava. ktavyo,' 'caramau-acarama-avaktavya' tathA 'caramau-acarama-avaktavyo' tathA 'caramau-acaramau-avaktavya' kathaMcit 'caramau-acaramau-avaktavyau' bhI kahA jA sakatA hai| hI zaya che. tena acarama-avaktavya nathI 4jI zata 'acarama-avaktavyau' 55] nayI vAtA. me 54 // 2 'acaramau-avaktavya tamA acaramau-avaktavyau 5 nathI hI Azta. te 4thayit 'carama-acarama-avaktavya 4ii. ya che. 4thayit 'carama-acarama avaktavyau 4hI zaya che. 4Ayata 'carama-acaramau avaktabya 51 461 zaya che. 55'thit 'carama-acaramau-avaktavyau, 'caramau-acarama-avaktavya, tathA 'carama-acaramau-avaktavyau tathA'caramau-acaramo-avakttavyau 4ii zaya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 prajJApanAsUtre caramau cAvaktavyazca iti vyapadizyate, 'siya carimAiM ya acarimAiM ya avattavbayAI ya 26' syAt kadAcit 'caramau cAcaramo cAvaktavyo ca' iti vyapadizyate aSTapradezika: skandhaH iti bhAvaH / 'saMkhejjapaesie asaMkhejapaesie aNaMtapaesie khaMdhe jaheva aTThapaesie taheva patteyaM bhANiyavvaM' saMkhyeyapradezikA, asaMkhyeyapradezikaH anantapradezikaH skandho yathaivASTapradezika skandha uktastathaiva pratyeka bhaNitavyaH, 'atha sarveSAM saMgrahagAthA Aha-"paramANummi ya taio paDhamo taio ya hoMti dupaese / paDhamo taio navamo ekkArasamo ya tipaese // 1 // paramANau ca tRtIyaH, prathamastRtIyazca bhavato dvipradeze / prathama stRtIyo navama ekAdazazca tripradeze // 1 // 'paDhamo taio navamo dasamo ekkAraso ya bArasamo ! bhaMgA ca uppaese tevIsaimo ya boddhavvo // 2 // prathamastRtIyo navamo dazama ekAdazazca dvaadshH| bhaGgAzcatuSpadeze trayoviMzazca boddhavyaH // 2 // paDhamo taio sattamanavadasa ikkArabAra tersmo| tevIsa cauvvIso paNavIsaimo ya pNcme||3||prthmstRtiiyH saptamanavama dazamekAdaza dvaadshtryodshH| trayoviMzacaturviMza paJcaviMzazca saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skaMdha kI prarUpaNA aSTapradezI skaMdha ke samAna hI kaha lenA cAhie / aba ukta sabhI kA saMgraha karane bAlI gAthAeM kahate haiM paramANu meM pUrvokta chanvIsa bhaMgoM meM se tIsarA bhaMga pAyA jAtA hai / vipradezI skaMdha meM prathama aura tRtIya bhaMga pAye jAte haiM / tripradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, nauvAM aura gyArahavAM bhaMga pAyA jAtA hai // 1 // ____ caupradezI skaMdha meM prathama, tIsarA, nauvAM, dazavAM, gyArahavAM, bArahavAM aura teIsavAM bhaMga pAyA jAtA hai // 2 // paMcapradezI skaMdha meM prathama, tIsarA, sAtavAM, nauvAM, dazavAM, gyArahavAM, bArahavAM, terahavAM, teIsavAM, cauvIsavAM aura paccIsavAM bhaMga pAyA jAtA hai // 3 // saMkhyAta pradezI, asaMkhyAta pradeza ane ananta pradezI skandhanI prarUpaNa aSTha pradezI skandhanI samAnaja kahevI joIe. have kahelA badhAne saMgraha karavAvALI gAthAo paramANumAM pUrvokta chavvIsa bhegemAMthI trIjo bhaMga maLI Ave che. kripradezI skandamAM prathama ane tRtIya bhaMga maLI Ave che. videzI skandamAM prathama-tRtIya-navame ane agIyAramA bhaMga maLI Ave che ke 1 | yauprahazA 24ndhamA prathama, trI, navamI, zamI, pAyAbhI, bhAbhI, taramI, bhaMga maLI Ave che ke 2 | paMca pradezI skanyamAM prathama,tRtIya, sAtame, navama, dazama, agIyAra, bArame terame, tevIsa jevI sAme ane pacIsamo bhaMga prApta thAya che. 3 che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sUtra 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 173 pazcamako // 3 // vicauttha paMcachaThaM pannarasa solaM ca sattaradvAraM / vIsekavIsa bAvIsagaM ca vajjejjachaTTammi // 4 // dvicaturthapaJcaSaSThaM paJcadazaSoDazazca saptadazASTAdazam / vizaikaviMzadvAvizazcavarjayet SaSThe // 4 // bicauttha paMcamuTuM paNNara solaM ca sattahAraM / bAvIsaima vihUNa sattapaesaMmi khaMdhammi // 5 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM pazcadazapoDazazca saptadazASTAdazam / dvAviMzaM vihAya saptapradeze skandhe // 5 // bicauttha paMcamuTuM paNNara solaM ca sattaradvAraM / eevajiya. bhaMgA sesA se sesu khaMdhesu // 6 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM paJcadazaMSoDazaM ca saptadazASTAdazam / etAn varjayitvA bhaGgAH zeSAH zeSeSu skandheSu / iti vispaSTam / / sU0 5 // saMsthAnavaktavyatAmUlam -kaiNaM bhaMte ! saMThANA paNNattA, goyamA ! paMca saMThANA paNNattA, taM jahA-parimaMDale, vaTTe, taMse, cauraMse, Ayae ya, parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejA ? asaMkhejjA ? aNaMtA ? goyamA! no saMkhijA, no asaMkhijjA, aNaMtA, evaM jAva AyayA, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejapaesie, asaMkhejapaelie, aNaMtapaesie ? goyamA ! siya saMkhejapaesie, siya asaMkhejapaesie, siya aNaMtapaesie, evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! saMkhejjapaesogADhe no asaMkhejapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe, evaM jAva Ayae, SaTpadezI skaMdha meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahavAM, solahavAM, sattarahavAM, aThArahavAM, vIsavAM, ikkIsavAM tathA bAIsavAM bhaMga ko choDakara zeSa bhaMga pAye jAte haiN||4|| sAtapradezI skaMdha meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahavAM solahavAM, sattarahavAM, aThArahavAM aura vAIsavAM bhaMga choDakara zeSa bhaMga pAye jAte haiM // 5 // zeSa aSTapradezI Adi skaMdhoM meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahavAM, solahavAM aura sattarahavAM aThArahavAM bhaMga ko choDakara zeSa bhaMga pAye jAte haiM // 6 // paTapradezI 24ndhamA, pAne, yAyA pAyabhI, chaho, parabhI, soNamI, sattaramA, aDhArame, vIsame, ekavIsame tathA bAvIsamA bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che. 4 sAta pradezI mAM mIna, pyAthI, pAMyamI, cho, 542bhI, sosamI, sattarabhI, ane bAvIsamAM bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che ke 5 che zeSa aSTa pradezI vigere skandhAmAM bIjA, cothA, pAMcamAM chaTaThA, paMdaramAM, salamA ane sattaramA, aDhAramA bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che ke 6 che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 prajJApanAsUtre parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie kiM saMkhejjapaesogADhe asaM. khejapaesogADhe agaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejapaesogADhe, siya asaMkhejapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe, evaM jAva Ayae / parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie ki saMkhejapaesogADhe asaM. khejapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejapaesogADhe, siya asaMkhejapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejapaesogADhe, asaMkhejapaesogADhe. aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejapaesogADhe siya asaMkhejapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe, evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe kiM carame, acarame, cara. mAI acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! parimaMDaleNaM saMThANe saMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM no acaramAiM no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA acaramaM, caramANi ya caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya, evaM jAva Ayae. parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAiM, acaramAiM, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? pucchA, goyamA! asaMkhejapae sie saMkhejapaesogADhe jahA saMkhejapaesie evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie asaMkhe. japaesogADhe kiM carame acarame pucchA ? goyamA! asaMkhejapaesie asaMkhejapaesogADhe no carame jahA saMkhejjapaesogADhe evaM jAva aaye| parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhejapaesogADhe kiM carame, acarame pucchA ? goyamA ! taheva jAva Ayae, aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapae sogADhe evaM jAva Ayae, parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejapaesiyassa saMkhejapaeso. gADhassa acarimassa ya carimANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMta zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 175 paesANa ya davaTTayAe paesaTTayAe davvadRpaesaTTayAe kayare kayare. hiMto appA vA, bahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove parimaMDalasaMThANassa saMkhejapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa davvaTUyAe ege acarime, carimAiM saMkhejjaguNAI, acaramaM caramANi ya do'vi visesAhiyAI, paesaTTayAe savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA saMkhejaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do'vi visesAhiyA, davvaTupaesaTUyAe savvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa ege acarime, carimAiM saMkhejaguNAI. acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI, caramaMtapaesA saMkhejjaguNA, acarimaMta. paesA saMkhejaguNA, carimaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, evaM vahRtaMsa cauraMsAyaesu vi joeyavvaM / parimaMDalassa NaM bhaMte! saMThANassa asaMkhejapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya davvaTTayAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove parimaMDalassa seThANassa asaMkhejapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa davaTayAe ege acarame, caramAiM saMkhejaguNAI, acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAiM, paesaTrayAe savvasthovA parimaMDalasaMThANassa asaMkhejapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa caramaMtapaesA acaramaMtapaesA saMkhrijaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do vi visesAhiyA, davaTupaesaTTayAe savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa davvaTTayAe ege acarime, caramAiM saMkhejjaguNAI, acaramaM ca caramANi ya do vi visesAhiyAI, caramaMtapaesA saMkhejaguNA, acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do vi visesAhiyA, evaM jAva aaye| zrI prApanAsUtra : 3 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 prajJApanAsUtre parimaMDalasta NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejapaesiyassa asaMkhejapaeso gADhasta acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya davaTyAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! jahA rayaNappabhAe appAbahuyaM taheva niravasesaM bhANiyavvaM evaM jAva Ayae, parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThAgasta aNaMtapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa acarimassa ya caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya davaTyAe paesaTrayAe davaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! jahA saMkhejjapaesogADhassa, navaraM saMka meNaM aNaMtaguNA, evaM jAva Ayae / parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyasta asaMkhejjapaesogADhassa acaramassa ya jahA rayaNappabhAe, navaraM saMkame aNaMtaguNA, evaM jAva Ayae ||suu06|| chAyA-kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni prajJaptAni ? gautama ! paJca saMsthAnAni prajJaptAni, tadyathA-parimaNDalam , vRttam , vyasram , caturasram , AyataM ca, parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAna vaktavyatA zabdArtha-(kai gaM bhaMte ! saMThANA paNNattA ?) he bhagavan ! saMsthAna kitane kahe haiM ? (goyamA ! paMca saMThANA paNNattA) he gautama ! pAMca saMsthAna kahe haiM ? (taM jahA) ve isa prakAra (parimaMDale) parimaMDala (vaTTe) vRtta (taMse) vyasra-tikonA (cauraMse) caukora (Ayate ya) aura Ayata-lambA (parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA ki saMkhejA asaMkhejA, aNatA?) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, ananta haiM ? (goyamAno saMkhijA, no asaMkhijjA, aNaMtA) he gautama ! saMkhyAta saMsthAna vaktavyatA sAtha-(kaiNaM bhaMte ! saMThANA paNNattA ?) 3 bhagavan ! saMsthAna 21 ? (goyamA ! paMca saMThANA paNNattA) 3 gautama ! pAMya sasthAna che (taM jahA) tayA // zata (parimaMDale) paribha6 (vaTTe) vRtta (taMse) tri -vyasa (caurase) yatuNDe (Ayateya) ane Ayata (Aiml) (parimaMlANaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNatA ?) bhagavAn ! paribhasa sathAnazasabhyAta cha ? masajyAta cha 1 ananta cha ? (goyamA ! no saMkhijjA, no asaMkhijjA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 177 saMsthAnAni kiM saMkhyeyAni, asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni, no asaMkhyeyAni, anantAni evaM yAvad AyatAni parimaNDalam khalu bhadanta ! saMsthAnam kiM saMkhye. yapradezikam asaMkhyeyapradezikam anantapradezikam ? gautama ! syAt saMkhyeyapradezikam , syAd asaMkhyeyapradezikam syAd anantapradezikam, evaM yAvat Ayatam, parimaNDalaM khalu bhada. nta ! saMsthAnaM saMkhyeyapradezikam kiM saMkhyeyapradezAvagADham, asaMkhyeyapradezAvagADham anantapradezAghagADham ? gautama ! saMkhyeyapradezAvagADham, no asaMkhyeyapradezAvavADham, no anantapradezAvagAnahIM, asaMkhyAta nahIM, ananta haiM (evaM jAva AyatA) isI prakAra Ayata taka / (parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNaMtA?) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, ananta haiM ? (goyamA ! no saMkhijjA, no asaMkhijjA, aNaMtA) he gautama ! saMkhyAta nahIM asaMkhyAta nahIM, ananta haiM (evaM jAva AyatA) isI prakAra Ayata tk| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejjapaesie, asaMkhejapaesie, aNaMta. paesie) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAtapradezI hai, asaMkhyAtapradezI hai yA anantapradezI hai ? (goyamA ! siya saMkhejjapaesie) kathaMcitU saMkhyAtapradezI (siya asaMkhejapaesie) kathaMcit asaMkhyAtapradezI (siya aNaMtapaesipa) kathaMcitU ananta pradezI hai (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata taka khtaa| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie ki saMkhejapaesogADhe) he bhagavan ! saMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (asaMkhejapaesogADhe) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai? (aprAMta paesogADhe) ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (goyamA ! saMkhejjapaesogADhe, aNatA) 8 gautama ! sadhyAta nathI, masabhyAta nathI, mana cha (evaM jAva AyatA) eja rIte Ayata sudhI (parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejjapaesie asaMkhejjapaesie aNatapaesie) 3 bhagavan! parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradeza che, asaMkhyAta pradeza che agara ananta pradezI cha ? (goyamA ! siya saMkhejjapaesie) 4thAyit sabhyAta pradezI (siya asaMkhejjapaesie) 4thayit asabhyAta pradezI (siya aNatapaesie) 4thAyit ananta pradezI (evaM jAva Ayate) ye re Ayata sudhI he __ (parimaDalegaM bhaMte ! saThANe saMkhejjapaesie ki saMjjjapaesogADhe) bhagavAn ! sabhyAta pradezI paribha3 sathAna zu sadhyAta pradezamA 28 thAya cha 1 (asaMjjaepasogADhe asaNyAta pradezamA ma thAya cha ? (aNaMtapaesogADhe) mananta pra0 23 zrI prazAyanA sUtra : 3 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 prajJApanAsUtre Dham, evaM yAvat Ayatam, parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam kiM saMkhyeyapradezAvagADham asaMkhyeyapradezAvagADham, anantapradezAvagADham ? gautama ! syAt saMkhyeyapradezAva. gADham , syAt asaMkhyeyapradezAvagADham no anantapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam anantapradezikam kim saMkhyeyapradezAvagADham , asaMkhyeyapradezAvagADham ? anaMtapradezAvagADham gautama ! syAta saMkhyeyapradezAvagADham , no asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) he gautama ! saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha nahIM hotA, evaM anantapradezoM meM bhI acagADha nahIM hotA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhenapaesie kiM saMkhejapaesogADhe, asaMkhejapae. sogADhe, aNaMtapaesogADhe) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? yA ananta pradezoM meM avagADha hotA haiM ? (goyamA! siya saMkhejjapaesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) he gautama ! kadAcit saMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcit asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai-kintu anantapradezoM meM avagADha nahIM hotA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejjapaesogADhe, asaMkhejjapaesogADhe, aNaMtapaesogADhe ?) he bhagavan ! anantapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, yA ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (goyamA ! siya saMkhenja pradezamA ma thAya cha 1 (goyamA ! saMkhejjapaesogADhe, no asaMkhejjapaesogADhe no aNatapaesogADhe) 3 gautama ! sacyAta pradezamA 18 thAya cha, madhyAta pradezamA sada nathI thatA, sanata pradezamA mA nathI thatA (evaM jAva Ayate) se mAre mAyata saMsthAna sudhI (parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie, kiM saMkhejjapaeso gADhe, asaMkhejjapaesogADhe aNaMtapaesogADhe) bhagavan ! asaNyAta pradezI paribha 1 sayAna zu saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che? asaMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che? agara ananta pradezamA mAda thAya che ? (goyamA ! siya saMkhejjapaesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) he gautama ! 4Ayit sadhyAta pradezamA ma thAya cha hAyit asaNyAtapradezamA aqA thAya cha. &intu mananta pradezamA ma yatA nathI (evaM jAva Ayate) merA re mAyata sathAna sudhA (parimaMDaleNa bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejjapaesogADhe, asaMkhejjapaesogADhe, aNaMtapaesogADhe ?) 3 bhAvan ! mananta prazI paribhasa saMsthAna zuM saMkhyAtapradezamAM avagADha thAya che. asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che. agara mananta pradezamA aDha thAya cha? (goyamA ! siya asaMkhijjapaesogADhe, siya zrI prshaan| sUtra : 3 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 179 syAt asaMkhyeyapradezAvagADham , no anantapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam saMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham kiM caramam , acaramam , caramANi, acaramANi, caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH ? gautama ! parimaNDalaM khalu saMsthAnaM saMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham no caramam , no acaramam no caramANi no acaramANi, no caramAntapradezAH, no acaramAntapradezA!, niyamAt acaramaM caramANi ca caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzva, evaM yAvad Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! paesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) gautama ! kadAcit saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcit asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, ananta pradezoM meM avagADha nahIM hotA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata tk| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAI, acaramAiM, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA?) he bhagavan ! saMkhyAta pradezI aura saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai ? acarama hai ? caramANi hai ? acaramANi hai ? caramAntapradeza hai ? acaramAntapradeza hai ? (goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe saMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM, no acaramAiM, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA) he gautama ! saMkhyAta pradezI aura saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nahIM, acarama nahIM, caramANi nahIM, acaramANi nahIM, caramAnta pradeza nahIM, acaramAnta pradeza nahIM (niyamA) niyama se (acaramaM caramANi ya acarama aura acaramANi hai (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya) caramAnta pradeza asaMkhijjapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe) gautama ! 4Ayit sanyAta pradezamA sADha thAya che, kadAcit asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, ananta pradezomAM avagADha thata nayI (evaM jAva Ayate) me 4Are mAyAta sudhii| (parimaMDale NaM bhaMte saMThANe saMkhejjapaesie, saMkhejjapaesogADhe, kiM carame, acarame, caramAiM, acaramAiM, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ?) hai sAvan ! sadhyAta pradezI mana saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna zuM carama che? acarama che? caramANi cha 1 sayaramANa cha ? 22bhAnta pra40 cha ? bhayaramAnta pradeza cha ? (goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe saMkhajjapaesie saMkhejjapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM, no acaramAiM no caramaMtapaeso no acaramaMtapaesA) 3 gautama ! sadhyAta prathI bhane saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nahIM caramANi nahIM. acaramANi nahI; 32bhAnta pradezI nahI 2mayaramA-tapradezI 51 nathI (niyamA) niyamathI (acaramaM caramANi ya) bhayarama bhane yasamA cha (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya) samAnta pradeza zrI prshaan| sUtra : 3 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 prajJApanAsUtre saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham kim caramam , acaramaM, pRcchA, gautama ! asaMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham yathA saMkhyeyapradezikam , evaM yAvad Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADham ki acaramam acaramam, pRcchA gautama ! asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADham no caramam yathA saMkhyeyapradezAvagADham , evaM yAvad Ayatam , parimaNDalaM khalu-saMsthAnam anantapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADham kiM caramam , acaramam pRcchA, gautama ! tathaiva yAvad aura acaramAntapradeza haiM (evaM jAva Ayate) aisA hI Ayata saMsthAna taka jaannaa| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe kiM gharame, acarame, caramAiM, acaramAiM, caramaMtapaesA acaramaMtapaesA ? pucchA) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai' caramAnta pradeza hai, acaramAntapradeza hai ? prazna (goyamA ! asaMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie) he gautama ! asaMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDalaM saMsthAna saMkhyAtapradezI ke samAna (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata tk| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, pucchA ?) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai ? acarama hai ? prazna (goyamA ! asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe no carame) he gautama ! asaMkhyAtapradezI, asaM. khyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nahIM (jahA saMkhejjapaesogAde) jaise saMkhyAtapradezAvagADha (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka / bhana bhayaramAnta pradeza cha (evaM jAva ayate) me pramANe mAyata saMsthAna sudhI pA (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAI acaramAiM caramaMtapaesA acaramaMtapaesA ? pucchA) hai bhagavan ! asaNyAta dezI saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAna zuM carama che ? acarama che, parabhAgi cha, bhayaramANa cha, ya2mA.ta pradeza cha, 2052mAnta pradeza cha ? prazna (goyamA ! asaMkhejjaepasie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie) hai gautama ! asamAta prazA sadhyAta prazobhA 25 paribha6 saMsthAna se jyAta prazAnA samAna (evaM Ava Ayate) se prAre mAyata sudhI (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhajjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, pucchA) sagavan ! yasa cyAta azI tara masacyAta pradezamA ma 52ma saMsthAna za yara cha ? bhayabha cha ? prazna (goyamA ! asaMkhajjapaesie asaMkhejjapaesogADhe no carame) OM gautama! masabhyAta prazI, masaNyAta pradezamA mA paribha38 sasthAna yama nathI (jahA saMkhejjapaesogADhe) rebha sabhyAta pradeza (evaM jAva Ayate) e prakAre Ayata saMsthAna sudhI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam __181 Ayatam , anantapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADham yathA saMkhyeyapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAJca,acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAgADhasya dravyArthatayA (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhejjapaesogADhe) he bhagavan ! ananta pradezI saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna (kiM carame, acarame, pucchA ?) kyA carama hai, acarama hai, prazna (goyamA ! taheva jAva Ayate) he gautama ! isI prakAra yAvat Ayata saMsthAna (aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesogADhe) asaMkhyAtapradezoM meM avagADha anantapradezI saMkhyAta pradezAvagADha ke samAna (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata tk| (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapapasogADhassa acarimassa ya carimANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) he bhagavan ! saMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha acarama, caramo, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se (davvaTTayAe) dravya kI apekSA se (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA se (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa. bahata, tulya yA vizeSAdhika hai ? (goyamA! samvatthove parimaMDalasaMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa davaTThayAe ege acarime) he gautama ! (parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe ANaMtapaesie saMkhejjapaesogADhe) he bhagavan ! mananta azI sadhyAta pradezamA a||8 paribha6 saMsthAna (kiMcarame, acarame, pucchA ? 1 22ma cha, bhayarama cha, prazna ? (goyamo! taheva jAva Ayate) he gautama ! me aura yAvat mAyata saMsthAna (aNaMtapaesie asaMkhejjaparasogADhe jahA saMkhejjapaesogADhe) masa jyAta pradezamA ma mananta pradezI yAta prazAnA samAna (evaM jAva Ayate) eja rIte Ayata sudhI (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejjapaesiyasa saMkheja japaesoMgADhassa acarimassa vA carimANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) he sAvan ! sacyAta azI sabhyAta pradezamAM avagADha acarama, carame, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza bhAMthI (davvadayAe) dravyanI apekSAthI (paesaTuyAe) prazAnI apekSAthI (davvaTupaesaTrayAe) dravya bhane prazAnI apekSAthI (kayare kayare hiMto) nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 185, ]]; tulya, mAra vizeSAdhi che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 prajJApanAsUtre ekam acarama, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAbagADhasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvayepi vizeSAdhikA, dravyArthapradezArthatayA sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya ekam acaramam, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH caramAsaMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya se eka acarama sabase kama hai (carimAiM saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM (acaramaM caramANi ya do vi visesAhiyAI) acarama aura acaramANi donoM vizeSAdhika haiM (padesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapaesogADhassa caramaMtapaesA) saMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM (acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa ege acarime) saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA eka acarama hai (caramAiM saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAta guNA haiM (acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (caramaMtapa (goyamA ! savvatthove parimaMDalasaMThANassa saMkhejjapaesiyasa saMkhejjapaesogADhassa davvayAe ege acarime) 3 gautama ! sacyAta azI, sanyAta pradezamA agAda paribhasa saMsthAnanA dravyathI meM anyarabha sothI maach| che (caramAiM saMkhejjaguNAI) ya2 mANi sdhyaatgunn| madhi cha (acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI) madhyama bhane yaramA panne vizeSAdhi cha (paesaTTayAe) pradezonI sapekSAya (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapaesiyasa saMkhijjapaesogADhassa caramaMtapaeso) sayAta pradezI, saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaDala saMsthAnanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che. (acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA) bhayaramAta pradeza sadhyAtamA cha (caramaMtapaesAya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) 22mAnta pradeza mane sayamAnta pradeza manna vizeSAghi cha (davvaTupaesaTTayAe) dravya mane prazAnI apekSA me (savvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjaepasogADhamsa ege acarime) sadhyAta pradezI tamanA sadhyAta prazAmA avADha paribhasa saMsthAnAnA sa bhayarama cha (caramAI saMkhijjaguNAI) 52mANi sadhyAtarAyaH cha (acaramaM ca gharamANi ya do vi visesAhiyAI) bhayarama mane 22mA bhanne zrI prshaan| sUtra : 3 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 183 prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam ntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, evaM vRttavyasracaturasrAyateSvapi yojayitavyam, parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya caramANAzca, caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezArthatayA inyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyAesA saMkhejjaguNA) caramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (acarimaMtapaesA saMkhejjaguNA) adharamAntapradeza saMkhyAtaguNA hai (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi vise. sAhiyA) caramAnta pradeza aura acaramAnta pradeza donoM vizeSAdhika haiM (evaM vaha-taMsa-cauraMsAyaesu vi joeyavvaM) isI prakAra vRtta, trikoNa, catuSkoNa, Ayata meM bhI yojanA kara lenI caahie| (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaeso. gADhassa) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI, saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke (acaramassa caramANa ya) acarama aura caramANa (caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) caramAnta pradezoM aura acaramAnta pradezoM meM (davvaTThayAe, paesaTTayAe, davvaTThapaesaTTayAe) dravya, pradeza aura dravya pradeza kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa davvaTTayAe ege acarame) he gautama ! asaMkhyAtapradezI saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna vizeSAdhi cha (caramaMtapaesA saMkhajjaguNA) ya2mAnta prasadhyAta che acaramaMtapaesA asaMkhajjaguNA) ayamAntapradeza sabhyAta che. (caramaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) yabhAnta pradeza mane bhayabhAnta pradeza manne vizeSAdhi che (evaM vaTTa-taMsa cauraMsAyaesu vi joeyavvaM) me // 2 vRtta-trie yatu] mAyatamA 55] yonA 30 avI 22 (parimaMDalassa Na bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa) mAvAn ! sadhyAtaprazI, sadhyAta pradezamA mA paribha saMsthAnanA (acaramassa caramANaya) bhanya2ma bhane ya2mAe (carama tapaesANa ya acaramatapaesANa ya) y2bhaantprdesh| bhane sayabhAntapradezamA (dabvaTTayAe, paesaTTayAe, davvadRpaesadvayAe) dravya, pradeza mane dravya prazanI apekSAthI (kayare kayarehiMto) AyanAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyAvA ?) 185, ghA, tujhya athavA vizeSAdhi cha (goyamA ! sabvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyasa saMkhajjapaeso gADhassa vvadayAe ege acarame) 3 gautama ! asabhyAta pradezI, jyAta prazAmA ada paribhasa saMsthAnanA dravyathI se ayarama mAthI mAchuche (caramAiM saMkhejjaguNAI) zrI prApana sUtra : 3 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 prajJApanAsUtre rthatayA ekam acarama, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntaprade. zAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeya. pradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyArthatayA ekam acaramama, caramANi saMkhyeyaguNAmi, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH evaM yAvat kA dravya se eka acarama sabase kama hai (caramAiM saMkhejjaguNAI) gharamANi saMkhyAta guNA haiM (acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (paesaTTayAe savvatthovA parimaMDalasaMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa caramaMtapaesA) asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna pradezoM kI apekSA saba se kama caramAntapradeza haiM (acaramaMtapaesA saMkhijjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvatthove) saba se kama (parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhajapaesogADhassa) asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna kA (davvaTThayAe) dravya se (ege acarime) eka acarama hai (caramAiM saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAtaguNA haiM (acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) aca. ramaM aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (caramaMtapaesA saMkhejaguNA) caramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtayabhAra sayAta cha (acaramaM ca caramANiya do vi visesAhiyoi) maya2 mane 22. bhAri manna vizeSAdhi4 cha (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyasa saMkhajjapaesogADhassa caramaMtapaesA) asabhyAta azI sabhyAta prazAmA agAda parima yAnanA prazAnI apekSA apAthI maach| ya2mAnta pradeza che (acaramaMtapapasA saMkhijjaguNA) 522mAnta pradeza sadhyAtamA cha (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do vi visesAhiyA) 22mAnta pradeza bhane anyamAnta pradeza manna vizeSAdhi4 cha (davvaTupae. saTTayAe)dravya bhane pradezAnI apekSA (savvatthove) mAthI ch| (parimaMDalassa saMThANassa asaM khajjapaesieyassa saMkhejjapaesogADhassa) asabhyAta prazI sajyAta prazAmA sA paribha3 saMsthAnanA (dabaTTayAe) dravyathI (ege acarime) 4 sayarama cha (caramAiM saMkhejja guNAi) ya2bhA sabhyAta cha (acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAi) anya2ma bhane yasamA bhanne vizeSAdhi cha (caramatapapasA saMkhejjaguNA) yabhAnta pradeza zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam 185 " Ayatam, parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagA - Dhasya avaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAca acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezApradezAta katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! yathA ratnapramAyAH alpabahutvaM tathaiva niravazeSaM bhaNitavyam evaM yAvat Ayatam, parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAba gADhasya acaramasya guNA haiM (caramaMtapasA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM ( evaM jAva Ayate) isI prakAra yAvat Ayata saMsthAna / (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saThANassa asaMkhijjapae siyassa asaMkhejja esogADhassa acaramassa caramANa ya caramaMtapasANaya acaramaMtapasANa ya) bhagavan ! asaMkhyAta pradezI evaM asaMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTTayAe pasaTTayAe bahupae saTTayAe) dravya se, pradezoM se tathA dravya aura pradezoM se (kayare kaya rehiMto) kauna kisase ( appAvA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? ) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! jahA rayaNappabhAe appA bahuyaM taheva farai bhAforsi) gautama ! jaise ratnaprabhA kA alpabahutva kahA vaisA hI sampUrNa kahanA cAhie ( evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka ( parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNatapaesiyassa saMkhejjapa esogADhassa) he bhagavan ! saMkhyAtapradezoM meM avagADha anantapradezI parimaMDala saMsthAna ke (acasakhyAta che (acaramantapaesA saMkhajjaguNA ) atharabhAnta pradeza sabhyAtA che (caramaMtaparasA ya acaramaM tapaesAya dovi visesAhiyA ) yarabhAnta pradeza bhane atharabhAnta aheza manne vizeSAdhi che ( evaM jAva Ayate) se are yAvat bhAyata saMsthAna (parimaMDalassa NaM bhaMte! saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa acaramassa caramANa ya caramaMtaparasANa ya acamaMtaparasANa ya) he bhagavan asaM jyAta ahezI temaja asaMkhyAta pradezeAmAM avagADha parima`Dala sa sthAnanA acarama, caramANu caramAnta adezI yAne ayaramAnta pradezobhAM (kavaTTayAe paesaTuyAe, davbaTTapasaTTayAe) dravyathI, ahezothI tathA dravya ramane pradezothI ( kayare kayare hiMto) Azu hainAthI (appA vA bahuyA tullA vA visesAhiyA vA 1) mahaya, dhA; tulya athavA vizeSAdhi4 che ? (goyamA ! jahA rayaNappabhAe appA bahuyaM tadeva niravasesa bhANiyavvaM ) he gautama! bheSu ratnaprabhAnuM madaya bahutva che tevuna saMpUrNa ahevu le ye (evaM jAva Ayate) eja prakAre Ayata saMsthAna sudhI (parimaMDalassaNaM bhaMte ! saMThANassa anaMtapaesiyarasa saMkhejjapaesogAdassa) he bhagavAn ! 20 24 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 prajJApanAsUtre ca caramANAzca caramAntapradezAnAca acaramAntaradezAnAzca dravyArthatayA pradezAryatayA dravyArthapradezAthai tayA katare katarebhyo'lyA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSA dhikA vA ? gautama ! yathA saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya navaraM saMkRme khalu anantaguNAH, evaM yAvat Ayatam parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAJca yathA ratnaprabhAyAH, navaraM saMkrame anantaguNAH, evaM yAvad Ayatam // sU0 // 6 // rimassa ya caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTThayAe, paesaTTayAe, davvadupaesaTTayAe) dravya se, pradezoM se, dravya-pradezoM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA, pahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! jahA saMkhejjapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa) gautama ! jaisI saMkhyAta pradezoM meM avagADha saMkhyAtapradezI kI baktavyatA kahI vaisI jananA (navaraM) vizeSa (saMkameNaM) saMkramaNa se (aNaMtaguNA) anantaguNA haiM(evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka __(parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa) bhagavan ! anantapradezI, asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke (acaramassa) acaramakA (ya) aura caramAnta Adi kA alpabahutva (jahA rayaNappabhAe) jaise ratnaprabhA kA (navaraM) vizeSa (saMkame aNaMtaguNA) saMkrama meM anantaguNA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna tk| sabhyAta praTezamA ma mananta pradezI paribhasa sathAnanA (acarimassa ya caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) ayama, yamA, ya2mAnta prdesh| ane bhayaramAnta pradezamA (davvadvayAe paesaTTayAe dabvaTTapaesaTTayAe) dravyathI, prazAthI, dravya prazothI (kayare kayare hito) 3 nAthI (appA vA, bahuyA vA tullA vA vise. sAhiyA vA ?) 185, ghA, tujhya, mth| vizeSAdhi cha ? (goyamA ! jahA saMjjjapaesogADhassa) 3 gautama ! 2vI sabhyAta pradezamA ma sadhyA prazAnI 10yata hI che tevI 4 anyii (navara) vizeSa (sa kameNa) sa. bhayuthI (aNataguNA) mananta che (evaM jAva Ayate) 22. 4Are bhAyata sathAna sudhI. (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aMNatapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa) he mA. pan mana tazI asabhyAta pradezamA a|| paribhasa saMsthAnanA (acaramassa) bhanya20 bhAntanu (ya) bhane ya2mAnta mAhanu 285matva (jahA rayaNappabhAe) 2 pramANe 2tnaprabhAnu thana 4yu che. te pramANe(navara) vizeSa (saMkame aNaMtaguNA) sabhI manatama hA che. (evaM jAva Ayate) se pramANe yAvat sAta sathAna sudhI sabhA: zrI prApana sUtra : 3 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam - TIkA-pUrva dvipradezikAdi skandhAnAM caramAcaramAdivaktavyatA prarUpitAH skandhAnAzca parimaNDalavRttAyanyatamasaMsthAnavatvasya niyatatvAt saMsthAnavaktavyatAM prarUpayitumAha- 'kaiNaM bhaMte ! ThANA paNNattA ?" he bhadanta ! kati kiyanti khalu saMsthAnAni - AkAzaH prajJaptAni - prarUpitAni santi ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMca saMThANA paNNattA' paJcaprakArANi saMsthAnAni prajJaptAni, 'taM jahA' parimaMDale, vaTTe, taM se, cauraMse, Ayae ya' tadyathA- parimaNDalam-golAkAraH, vRttam-vartulam, jyasram - trikoNam, tisro'srayo'smin iti vyastramitivyutpatteH, AyataJca - dIrgham, gautamaH pRcchati - 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA, asaMkhejjA anaMtA ? 'he bhadanta ! parimaNDalAni khalu saMsthAnAni kiM saMkhyeyAni bhavanti ? asaMkhyeyAni bhavanti ? kiM vA anantAni bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA' parimaNDalAtmaka saMsthAnAni no saMkhyeyAni bhavanti, - isase pUrva dvipradezI Adi skaMdhoM ke carama, acarama Adi kI vaktavyatA kA nirUpaNa kiyA gayA hai, kintu jo bhI skaMdha hote haiM, ve parimaMDala, vRtta Adi meM se kisI na kisI saMsthAna ke dhAraka hote haiM, isa kAraNa yahAM saMsthAnoM kI vaktavyatA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavAn ! saMsthAna kitane kahe haiM ? bhagavAn - he gautama ! saMsthAna pAMca prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM- (1) parimaMDala - golAkAra (2) vRtta - vartula (3) vyasra - ( tikonA ) (4) caturasra cau kora aura (5) Ayata dIrghalambA / gautama - he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? bhagavAn - - gautama ! parimaMDala saMsthAna na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu TIkA- anAthI pUrva dvipradezI Adi skandhAnA carama acarama AdinI vaktavyatAnu nirUpaNa karAyuM che, kintu je koI paNa skandhAya che, tee parima`Dala, vRtta AdimAMthI koi ne koi saMsthAnanA dhAraka hAya che, e kAraNe ahIM sasthAnAnI vastuvyatAnuM prarUpaNa karAya che 187 zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan saMsthAna keTalA kahyA che, zrI bhagavAn :-he gautama ! sasthAna pAMca prakAranA kahyAM che, te A prakAre che-(1) paribhaDela (goNAra) (2) vRtta-vartusa (3) vyastra- triaNu (4) yaturasa, bhane AyatadIrgha (sAmu) zrI gautamasvAmI:-he bhagavan ! parimala sasthAna zuM sakhyAta che, asaMkhyAta che athavA ananta che? zrI bhagavAn :--he gautama ! parima Dala sasthAna sakhyAte nathI ane asakhyAta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 prajJApanAsUtre no vA asaMkhyeyAni bhavanti, api tu anantAni bhavanti ? 'evaM jAva AyayA' evam-parimaNDaloktarItyA, yAvat-vRttAni vyatrANi, caturasrANi AyatAni ca saMsthAnAni no saMkhyeyAni bhavanti, no vA asaMkhyeyAni bhavanti, api tu anantAni bhavanti, gautamaH pRcchati 'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejapaesie asaMkhejjapaesie aNaMtapaesie ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAna ki saMkhyeyapradezikaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyapradezikaM bhavati ? kiM vA anantapradezika bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'siya saMkhejapae sie, siya asaMkhejjapaesie, siya aNaMtapaesie'parimaNDalAtmaka saMsthAnaM syAt-kadAcit saMkhyeyaprade. zikaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezikaM bhavati,syAt-kadAcit anantapradezikaM bhavati "evaM jAva Ayae' evam-parimaNDalasaMsthAnoktarItyA yAvat vRttam-vyasram - caturasram Ayatazca saMsthAnamapi syAt-kadAcit saMkhyeyapradezikaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezikaM bhavati,syAt-kadAcit anantapradezikaM bhavati, gautamaH pRcchati-'parimaDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie ki saMkhejapaesogADhe, asaMkhejjapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnaM saMkhyeyapradezikaM kiM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyaananta haiN| isI prakAra vRtta, trikoNa, catuSkoNa, aura Ayata saMsthAnoM ke saMbaMdha meM samajhalenA cAhie / ve bhI saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM kintu ananta haiM / gautama-bhagavana ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAtapradezI hai yA asaMkhyAtapradezI hai yA anantapradezI hai ? bhagavAn-gautama ! parimaMDala saMsthAna kadAcitU saMkhyAtapradezI kadAcit asaMkhyAtapradezI aura kadAcit anantapradezI hotA hai / Ayata saMsthAna taka pratyeka saMsthAna isI prakAra hai / gautama-he bhagavan ! jo parimaMDala saMsthAna saMkhyAtapradezI hai, vaha kyA AkAza ke saMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai ? kyA asaMkhyAtapradezoM meM paNa nathI paraMtu ananta che. e pramANe vRtta, trikoNa, catuSkoNa ane Ayata saMsthAnA saMbaMdhamAM samajI levuM joIe. teo paNa saMkhyAta agara asaMkhyAta nathI kintu ananta che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradeza che athavA asaMkhyAta pradeza che athavA ananta pradeza che? zrI bhagavAn he gautama! parimaMDala saMsthAna kadAcit saMkhyAta pradezI, kadAcit asaMkhyAta pradezI ane kadAcit ananta pradezI hoya che. Ayata saMsthAna sudhI pratyeka saMsthAna eja prakAre che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! je parimaMDala saMsthAna saMkhyAta pradezI che, te zuM AkAzanA saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che ? zuM asaMkhyAta pradezamAM zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam pradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA anantapradezAvagADhaM bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'saMkhejapaesogADhe no asaMkhejapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe' saMkhyeyapradezikaM parimaNDalasaMsthAnaM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, no asaMkhyeyapradezAvagAdaM bhavati, no vA anantapradezAvagADhaM bhavati saMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya pradezAnAM saMkhyeyamAtratvAt asaMkhyeyeSu ananteSu vA pradezeSu avagAhanA'saMbhavAt 'evaM jAva Ayae' evamsaMkhyeyapradezikaparimaDalasaMsthAnoktarItyA yAvat-saMkhyeyapradekazisya vRttasya, yasrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya saMkhyeyapradezAvagADhatvameva saMbhavati, no asaMkhyeyapradezAvagADhatvam no vA anantapradezAvagADhatvaM prAguktayuktaH, gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie ki saMkhejapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe ' aNaMtapaesogADhe'he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam kiM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiMvA avagADha hotA hai ? athavA anantapradezoM meM avagADha hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna saMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, asaMkhyAtapradezoM meM athavA anantapradezoM meM avagADha nahIM hotaa| kyoM ki saMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna ke pradeza saMkhyAta hI hote haiM, ataeva asaMkhyAta athavA anantapradezoM meM usakA avagAhana honA saMbhava nahIM hai| isI prakAra Ayata saMsthAna taka saba ke viSaya meM samajhanA cAhie, arthAt saMkhyAtapradezI vRttasaMsthAna, nyatra saMsthAna, caturasrasaMsthAna aura Ayata saMsthAna bhI saMkhyAta AkAzapradezoM meM hI avagADha hote haiM, asaMkhyAta athavA ananta pradezoM meM nhiiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM alagADha hotA hai, asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai athavA ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? avagADha thAya che? athavA ananta pradezamAM avagADha thAya che? zrI bhagavAn -he gautama ! saMkhyAta pradezI parimaDala saMsthAna saMkhyAta AkAza pradezamAM avagADha thAya che. asaMkhyAta pradezamAM athavA ananta pradezomAM avagaDha nathI thatA. kemake saMkhyAta pradeza parimaMDala saMsthAnanA pradeza saMkhyAta ja hoya che. tethI ja asaMkhyAta athavA ananta pradezamAM temane avagAha ke saMbhavita nathI e ja prakAre Ayata saMsthAna sudhI badhAnA viSayamAM samajavuM joIe. arthAt saMkhyAta pradezI vRtta saMsthAna, vyasasaMsthAna, caturastra saMsthAna ane Ayata saMsthAna paNa saMkhyAta AkAza pradezamAM ja avagADha thAya che, asaMkhyAta athavA ananta pradezamAM nahIM zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! asaMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che, asaMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che athavA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asaMkhyAtapradezAvagADhaM bhavati kiM vA anantapradezAnagADhaM bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya saMkhejapaesogADhe siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe' asaMkhye. yapradezikaM parimaNDalasaMsthAna, syAt kadAcit, saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, kintu no anantapradezAvagADhaM bhavati, asaMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya saMkhyeyeSu asaMkhyeyeSu vA pradezeSu avagAhane virodhAbhAvAt tadubhayatraivAvagADhatvaM saMbhavati, no anantapradezeSu avagADhatvaM saMbhavati asaMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya ananteSu pradezeSu avagAhanevirodhAt, 'evaM jAva Ayae' evam-asaMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnoktarItyA, yAvat-asaMkhyeyapradezikasya vRttasya vyasrasya caturasrasya Ayatasya ca saMsthAnasya syAt-kadAcita saMkhyeyapradezAvagADhatvaM bhavati, syAt kadAcit asaMkhyeyapradezAva gADhatvaM bhavati, no anantapradezAvagADhatvaM saMbhavati iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe, aNaMtapaeso. gADhe ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam anantapradezikaM ki saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA anantapradezAvagADhaM bhavati ? bhagavAn Aha__ bhagavAn-he gautama ! kadAcit saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcitU asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai magara anaMtapradezoM meM avagADha nahIM hotA, kyoM ki asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kA saMkhyAta athavA asaMkhyAta pradezoM meM avagAha honA viruddha nahIM hai, magara anantapradezoM meM avagAha honA viruddha hai| isI prakAra Ayata paryanta sabhI asaMkhyAtapradezI saMsthAnoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! anantapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai yA asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai athavA anantapradezoM meM avagADha hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! kadAcitU saMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai, kadA. ananta pradezomAM avagADha thAya che? zrI bhagavAna --he gautama! kadAcit saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, kadAcita asaMkhyAtapradezamAM avagADha thAya che paNa ananta pradezamAM avagADha nathI thatA. kemake asaMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAnanuM saMkhyAta athavA asaMkhyAta pradezamAM avagAha thavo te virUddha nathI, paNa ananta pradezamAM avagAha thI virUddha che, eja prakAre Ayata paryanta badhA asaMkhyAta pradezI saMsthAnA viSayamAM samajI javuM joIe. zrI gautamasvAmI - he bhagavAn ! ananta pradezI parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che agara asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che athavA ananta pradezomAM avagADha thAya che? zrI bhagavAna -he gautama ! kadAcita saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, kadAcita zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam 'goyamA !' he gautama ! 'siya saMkhejapaesogAde siya asaMkhejjapaesogADhe no aNaMtapae. sogADhe' anantapradezikaM parimaNDalasaMsthAna, syAt-kadAcit saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, syAt-kadAcit , asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, kintu no anantapradezAvagADhaM bhavati, anantapradezikasyApi parimaNDala saMsthAnasya virodhAdeva anantapradezAvagADhatvaM na saMbhavati, yato lokasyApi asaMkhyeyapradezAtmakatvameva, lokAdanyatra ca pudgalAnAM gatyabhAvAt, ataeva anantapradezikamapi parImaNDalasaMsthAnaM saMkhyeyeSu asaMkhyeyeSu caitra pradezeSu avagAhate no anantapradezeSu iti bhAvaH, 'evaM jAva Ayae' evam-anantapradezikaparimaNDalasaMsthAnokta. rItyA, yAvat-anantapradezikasya vRttasya vyasrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya syAt-kadAcit , saMkhyeyapradezAvagADhatvaM bhavati, syAt-kadAcit asakhyeyapradezAvagADhatvaM bhavati no anantapradezAvagADhatvaM saMbhavatIti bhAvaH / prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAI acaramAI cit asaMkhyAtapradezoM meM avAgADha hotA hai, magara ananta pradezoM meM avagADha nahIM hotaa| anantapradezI parimaMDala saMsthAna bhI virodha ke kAraNa ananta AkAzapradezoM meM avagADha nahIM ho sakatA, kyoM ki samagra lokAkAza ke bhI pradeza asaMkhyAta hI haiM aura lokAkAza ke bAhara pudgaloM kI gati yA sthiti ho nahIM sktii| ataH anantapradezI parimaMDala saMsthAna yA to saMkhyAtapradezoM meM avagAhana karatA hai yA asaMkhyAta pradezoM meM, anantapradezoM meM usakA avagAha saMbhava nahIM hai / anantapradezI parimaMDala saMsthAna ke hI samAna vRtta, cyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna bhI samajha lene cAhie, arthAt anantapradezI nyatra Adi saMsthAna bhI saMkhyAta yA asaMkhyAta AkAzapradezoM meM athagAhana karate haiM, anantapradezoM meM nhiiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! saMkhyAtapradezI tathA saMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA 'carama' kahalAtA hai ? kyA 'acarama' kahalAtA asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che paNa ananta pradezomAM avagADha nathI thatA. anata pradezI parimaMDala saMsthAna paNa virodhanA kAraNe anaH AkAza pradezamAM avagADha nathI thaI zakatA, kemake samagra kAkAzanA paNa pradeza asaMkhyAta ja che ane kAkAzanA bahAra pudgalenI gati agara sthiti thaI zakatI nathI. tethI ananta pradezI parimaMDala saMsthAna agarate saMkhyAta pradezamAM avagAhana kare che, agara asaMkhyAta pradezamAM. ananta pradezamAM tenuM avagAhana saMbhavita nathI. ananta pradezI parimaMDala saMsthAnanA samAna ja vRtta, vyastra, catura, ane Ayata saMsthAna paNa samajI levuM joIe, arthAt ananta pradezI vyastra Adi saMsthAna paNa saMkhyAta agara asa khyAta AkAza pradezomAM avagAhana kare che, anata pradezomAM nahIM'. zrI gautamasvAmI - he bhagavana saMkhyAta pradezI tathA AkAza pradezomAM avagADha parimaMDala zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnaM saMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADha kiM caramaM bhavati, kiM vA 'acaramama' iti vyapadizyate, kiM vA caramANi iti vyapadizyate ? kiMvA 'acaramANi' iti vyapadizyate ? kiM vA 'caramAntapradezAH' iti vyapadi zyate ? kiMvA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-'goyamA! he gautama ! 'parimaDale NaM saMThANe saMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe parimaNDalaM khala saMsthAna saMkhyeyaprade. zikaM saMkhyeyapradezAvagADha 'no carame no acarame' no 'caramam' iti vyapadizyate, no vA 'acaramam' iti vyapadizyate 'no caramAI' no 'caramANi' iti vA vyapadizyate, 'no, acaramAI' no 'acaramANi' iti vA vyapadizyate, 'no caramatapaesA' no 'caramAntapradezAH' iti vyapadizyate 'no acaramaMtapaesA' no vA 'acaramAntapradezAH" iti vyapadizyate ratnaprabhApRthivIvat , kintu 'niyamaM acaramaM, caramANi ya' niyamAd-niyamataH 'acaramam caramANi ca' iti vyapadizyate anekAvayavavibhAgAtmakatvasya vivakSitatvAt , pradezavivakSAyAntu 'crmtpes| ya acaramaMtapapasA ya' caramAntapradezAzca, acaramAntapradezAzca' iti vyapadizyate, 'evaM jAva Ayae' evam-saMkhyeyapradezika saMkhyayapradezAvagADhaparimaNDalasaMsthAnoktarItyA, yAvathai ? kyA 'caramANi' kahalAtA hai ? kyA 'acaramANi' kahalAtA hai ? athavA kyA 'caramAntapradeza' kahalAtA hai ? yA 'acaramAntapradeza' kahalAtA hai ? bhagavAn-gautama ! saMkhyAtapradezI aura saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna 'carama' nahIM kahalAtA, 'acarama bhI nahIM kahalAtA, 'caramANi' bhI nahIM kahalAtA, 'acaramANi' bhI nahIM kahalAtA, na 'caramAntapradeza' kahalAtA hai aura na 'acaramAntapradeza' kahalAtA hai, ratnaprabhA pRthvI ke samAna, niyama se 'acaramam aura caramANi' kahalAtA hai, kyoM ki aneka avayava avibhAgAtmakarUpa meM usakI vivakSA kI gaI hai| agara pradezoM kI vivakSA kI jAya to caramAntapradeza aura acaramAntapradeza kahalAtA hai| Ayata saMsthAna taka isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta pradezoM saMsthAna zuM carama kahevAya che acarama kahevAya che? zuM caramaNi kahevAya che? zuM acaramANi kahevAya che ? athavA zuM caramAnta pradeza kahevAya che ? agarate acaramAnta pradeza kahevAya che? zrI bhagavAn he gautama! saMkhyAta pradeza ane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nathI kahevAtA acarama paNa nathI kahevAtA, caramANi paNa nathI kahevAtAM acaramANi paNa nathI kahevAtA, nathI caramAnta pradeza kahevAte ane nathI acaramAnta pradeza kahevAtA ratanaprabhA pRthvInA samAna niyamathI acaramaM ane caramANi kahevAya che, kemake aneka avayava avibhAgAtmaka rUpamAM enI vivakSA karelI che. agara pradezanI vivakSA karAyo caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza kahevAya che. Ayata saMsthAna sudhI e ja prakAre samajI levuM joIe arthAt saMkhyAta praderI temaja saMkhyAta zrI prazApanAsUtra : 3 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvAdasya vRttasya vyasrasya caturasrasya Ayatasya ca saMsthAna. syApi no caramatvavyapadezaH no vA acaramatvavyapadezaH, no 'caramANi' iti vA vyapadezaH, no 'acaramANi' iti vA vyapadezaH, no 'caramAntapradezA' iti vA vyapadezaH, no vA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadezo bhavati, kintu anekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaM ca caramANi ca' iti vyapadezo bhavati, pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAzva acaramAntapradezAzca' iti vyapadezo bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'parimaDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhe. jjapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, pucchA ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADha kiM 'caramam' iti vyapadizyate ? kiMvA 'acaramam ?' iti kiM vA 'caramANi' iti ? kiM vA 'caramAntapradezAH' iti ? kiM vA 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'asaMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie' asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasaMsthAnaM yathA saMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasaMsthAnaM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kI hI bhAMti vRtta vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna bhI carama, acarama, caramANi, acaramANi, caramAntapradeza aura acaramA. ntapradeza nahIM kahA jA sakatA, kintu avayavoM ke avibhAgAtmakatva kI vivakSA kI jAya to 'acaramaM aura caramANi' kahA jA sakatA hai aura yadi pradezoM kI vivakSA kI jAya to 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kaha sakate haiN| gautamasvAmI he bhagavAn ! saMkhyAtapradezoM meM avagADha asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA carama hai athavA acarama hai ? caramANi hai athavA acaramANi hai ? caramAntapradeza hai athavA acaramAntapradeza hai| bhagavAn-he gautama ! saMkhyAtapradezoM meM avAgADha asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kI vaktavyatA vaisI hI samajhanA cAhie jaisI saMkhyAtapradezI pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanI ja jema vRtta, vyasa, caturasa ane Ayata saMsthAna paNa carama-acarama-caramANi-acaramANi-caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza nathI kahevAtA parantu avayanA avibhAMgAtmakanI vivakSA karAyate acarama ane caramANi kahI zakAya che, ane yadi pradezanI vivakSA karAya te caramAnta pradeza ane acamAnta pradeza kahI zakAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavAna ! saMkhyAta pradezamAM avagADha asaMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAna zuM carama che athavA acarama che? caramaNi che athavA acamANi che ? aramAnta pradeza che, athavA acaramAnta pradeza che? zrI bhagavAn -he gautama! saMkhyAta pradezamAM avagADha asaMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAnanI vaktavyatA tevIja samajavI joIe jevI saMkhyAta pradezI temaja pra0 25 zrI. prsh|pn| sUtra : 3 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caramAdiviSaye bhaNitaM tathaiva bhaNitavyam iti bhAvaH 'evaM jAva Ayae' evaM-saMkhyeyapradezAvagADhAsaMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnoktarItyaiva, yAvata-asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM vRttaM, tryasam , caturasram AyatazcApi saMsthAna caramAdiviSaye saMkhyeyapradezika saMkhyeyapradezAvagADha parimaNDala saMsthAnavadevAvaseyam , gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhenjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame pucchA' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyesapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM kiM carama bhavati ? kiM vA 'acaramam' iti, kiMvA 'caramANi' iti ? kiM vA 'acaramANi' iti, kiM vA 'casmAntapradezAH' iti, kiM vA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadizyate ? iti pRcchA bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe no carame jahA saMkhejjapaesogADhe' asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasaMsthAnaM yathA saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDasaMsthAna bhaNitaM tayaiva no 'caramam' no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' no 'caramAntapradezA' no evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kI kahI gaI hai| isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajha lenA cAhie, arthAt asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta pradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, caturasra aura AyatasaMsthAna ko bhI carama Adike viSayameM saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezo meM avagADha parimaMDala saMsthAnake samAna hI kaha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavAn ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai yA acarama hai ? caramANi hai yA acaramANi hai ? caramAntapradeza hai yA acaramAntapradeza hai ? bhagavAn gautama ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDa saMsthAna kA kathana saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna samajhanA cAhie, arthAt vaha carama, acarama, caramANi, acaramANi, crmaantsaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanI kahelI che. eja prakAre Ayata saMsthAna sudhI samajI levuM joIe. arthAt asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADhavRtta cusa caturasa ane Ayata saMsthAnane paNa carama AdinA viSayamAM saMkhyAta pradezI temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA samAnaja kahI levuM joIe zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! asaMkhyAta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna zuM carama che agara acarama che? caramANi che agara acaramANi che? aramAnta pradeza che agara aramAnta pradeza che? zrI bhagavAn he gautama! asaMkhyAta pradeza temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanuM kathana saMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnanA samAna "samajavuM joIe, arthAt te carama, acarama, caramANi, acaramaNi, aramAnta prakA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 su. 6 saMsthAnanirUpaNam 195 'acaramAntapradezA:' iti vA vyapadizyate api tu niyamAd niyamataH anekAvayavA vibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaM ca caramANi ca' iti vyapadizyate pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAca, acaramAntapradezAtha' iti vyapadizyate, 'evaM jAva Ayae' evam - asaMkhyeyapradezikA saMkhyeyapradezAvagADhaparimaNDalasaMsthAnoktarItyA yAvat - asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM vRttaM tryatram, caturasram, AyataJcApi saMsthAnaM saMkhyeyapradezAvagADhaM saMkhyeyapradezika parimaNDalasaMsthAnavadeva 'no 'caramam' no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' no 'caru mAntapradezAH ' no 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate api tu niyamato'nekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaM ca caramANi ca' iti vyapadizyate, pradezavivakSAyAntu 'cara - mAntapradezAzca acaramAntapradezAzca' iti vyapadizyate / gautamaH pRcchati - ' parimaMDale NaM bhaMte ! ThANe aNatapasi saMkhijjapaesogADhe kiM carame pucchA' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam anantapradezikam saMkhyeyapradezAvagADhaM kiM 'caramam' iti ? kiM vA 'acaramam' iti 1 kiMvA 'caramANa' iti kiM vA 'acaramANi' iti ? kiMvA 'caramAntapradezA:' iti ? kiM vA 'acaramAntapradezAH, iti vyapadizyate ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama! pradeza athavA acaramAntapradeza nahIM kahA jA sakatA, api tu niyama se aneka ayayavAvibhAgAtmakatva kI vivakSA se 'acaramaM - caramANi' kahalAtA hai / pradezoM kI vivakSA karane para 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kahA jAtA hai / isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajhanA cAhie, arthAt asaMkhyAta pradezI aura asaMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna hI vRtta, tryastra, caturasra, aura Ayata saMsthAna kI vaktavyatA bhI samajha lenI cAhie / gautama - bhagavan ! anantapradezI aura saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai yA acarama hai ? caramANi hai athavA acaramANi hai ? caramAntapradeza hai athavA acaramAntapradeza hai ? bhagavAn he gautama! jaise saMkhyAtapradezI aura asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyA acaramAnta pradeza nathI kahI zakAtA, paNa niyamathI aneka avayavAvibhAgAtmakatvanI vivikSAthI acarama -caramANi kahevAya che. pradezeAnI vivakSA karatAM caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza kahevAya che. eja prakAre Ayata sa MsthAna sudhI samajI levu joIe arthAt asa MkhyAta pradezI ane asaMkhyAta pradezAvagADha parima Dala saMsthAnA samAna ja vRtta,sa, catusra ane Ayata saMsthAnanI vaktavyatA paNa samajI levI joie, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ananta pradezI ane sakhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAna zu carama che agara acama che caramANu che athavA acaramANi che ? caramAnta pradeza che athavA acaramAnta pradeza che? zrI bhagavAn--he gautama ! jevuM sa`khyAta pradezI ane asa`khyAta pradezI temaja zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'taheva jAva Ayae' tathaiva-pUrvokta saMkhyeyapradezAvagADhAsaMkhyeyapradezAvagADha saMkhyeyAsaMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnavadeva anantapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADha parimaNDalaM yAvat vRttam , yasram , caturasram , AyatazcApi saMsthAnaM no 'caramaM no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' 'no caramAntapradezAH, no 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate, api tu niyamato'nekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaJca caramANi ca' iti vyapadizyate, pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAzca acaramAntapradezAca' iti vyapadizyate, 'aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesogADhe anantapradezikaM parimaNDalasaMsthAnam asaMkhyeyapradezAvagADhaM yathA saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDala saMsthAnaM bhaNitaM tathaiva bhaNitavyam , 'evaM jAva Ayae' evam-anantapradezikAsaMkhyeyapradezAvagADha parimaNDalasaMsthAnoktarItyaiva, yAvat-anantapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM vRttaM, tryatram , caturasram , AyatazcApi saMsthAna yaramAcaramAdi viSaye'vaseyam / gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejatamadezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDalasaMsthAna ke saMbaMdha meM bhI kahanA caahie| isI prakAra anantapradezo evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna ko bhI samajha lenA cAhie / arthAt unheM bhI carama, acarama, caramANi, acaramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza mahIM kahA jA sakatA, kintu niyama se aneka avayavoM ke avibhAgAsmakatva kI vivakSA se 'acarama-caramANi' kahA jA sakatA hai| pradezoM kI vivakSA se 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kaha sakate haiN| anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagADha parimaDala saMsthAna kA kathana anantapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna samajhanA chie| isI prakAra Ayata saMsthAna taka sabhI kI vaktavyatA kaha lenI caahie| saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA viSayamAM kaheluM che, te ja prakAre ananta pradeza temaja saMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnanA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. eja prakAre ananta pradezI temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha vRtta, vyasa, caturarsa, ane Ayata saMsthAnane paNa samajI levuM joIe arthAt temane paNa carama acarama, caramANi, acaramANi, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza nathI kahI zakAtA, kintu niyamathI aneka avayanA avibhAgAtmakatvanI vivakSAthIacarama, caramANi kahI zakAya che. pradezanI vivekSAthI caramAnta pradeza ane aramAnta pradeza kahI zakAya che. ananta pradeza temaja asaMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnanuM kathana anata pradezI temaja saMkhyAta pradezAvagADha parimaMDalanA samAna samajavuM joIe. e ja prakAre Ayata saMsthAna sudhI badhAnI vaktavyatA kahevI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam 197 paesiyassa saMkhejjapaesogAdassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya saMkhyeyapradezi - kasya saMkhyeyapradezAvagADhasya 'acarimassa ya carimANa ya caramaMtaparasANa ya acaramaM tapasANa ya' acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca madhye 'davvaTTayAe esaiyAe davvadvaya esaTTayAe kayare kaya rehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArtha pradezArthatayA katarekatarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove pari maMDalassa saMThANassa saMkhejjapa esiyassa saMkhejjapaesogAdassa davvaTTayAe ege acarime ' sarvasvokam - sarvebhyo'lpam, parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagA - Dhasya dravyArthatayA ekam ekatvaviziSTam acaramam bhavati, tadapekSayA 'carimAI saMkhejja - guNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti sarvAtmanA parimaNDalasaMsthAnasya saMkhyeyapradezAtmakatvAt tadapekSayA 'acaramaM caramANi ya do'vi visesAhiyAI' acaramaM caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti, 'paesaTTayAe savvatthobA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapae siyassa saMkhejjapaesogAdassa caramaMtapaesA' pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya gautama - he bhagavana ! saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha ke acarama, caramANa, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn - he gautama! saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya kI apekSA eka 'acarama' saba se kama hai / usakI apekSA 'caramANi' saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki samagrarUpa se parimaMDala saMsthAna saMkhyAta pradezAtmaka hotA hai / usakI apekSA acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA, saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta" pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM, unakI zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! saMkhyAta pradezI temaja sakhyAta pradezAvagADhanA acarama, caramANi, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe pradezenI apekSAe tathA dravya ane pradezAnI apekSAe kANu keAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn :-he gautama ! saMkhyAta pradezI temaja sa`khyAta pradeze!mAM avagADha parima`Dala sa MsthAnanA dravyanI apekSAe eka acarama badhAthI ochA che. tenI apekSAe caramANi sa MkhyAtagaNA adhika che, kemake samagra rUpamAM parima'Dala saMsthAna sa khyAta pradezAtmaka hoya che. tenI apekSAe acarama ane caramANi anne maLI vizeSAdhika che, pradezeAnI apekSAe sa khyAta pradezI temaja sakhyAta pradezamAM avagADha parimaDela sa'sthA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 prajJApanAsUtre saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezA bhavanti tebhyo'pi 'acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezAH AdimadhyabhAgAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do'vi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, 'davvaTThapaesaTThayAe sambatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa ege acarime' dravyArthapradezArthatayA sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya ekam acaramaM bhavati tebhyaH 'carimAI saMkhejjaguNAI caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vize. pAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA saMkhejjaguNA' caramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'carimaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acara mAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, 'evaM vaTTataMsacauraMsAyaemuvi joe apekSA acaramAntapradeza arthAt Adi aura madhya ke pradeza saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA bhI caramAntapradeza aura acaramAntaradeza donoM milakara vizeSAdhika haiM / dravya evaM pradeza kI apekSA saMkhyAtapradezI tathA saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA eka acarama saba se kama hai, usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA bhI acarama aura caramANi donoM mila kara vizeSAdhika hote haiM / unase caramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika haiM aura caramAntapradezoM se acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA hote haiM aura acaramAnta pradezoM kI apekSA caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiN| isI prakAra vRtta, vyastra, caturastra aura Ayata saMsthAnoM ke alpabahatva kI nanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, temanI apekSAe acaramAnta pradeza arthAt Adi ane madhyanA pradeza saMkhyAtagaNuM adhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza banne maLIne vizeSAdhika che. dravya evaM pradezanI apekSAe saMkhyAta pradezI tathA saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnane eka acarama badhAthI che che, tenI apekSAe caramaNi saMkhyAta gaNa adhika che, temanI apekSAe paNa acarama ane caramANi banne maLIne vizeSAdhika hoya che. temanAthI caramAnta pradeza saMkhyAtagaNa adhika che, ane caramAnta pradezathI acaramAnta pradezasaMkhyAtagaNa hoya che ane acaramAnta pradezanI apekSAe caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza ane maLIne vizeSAdhika che. eja rIte vRtta, vyasa, caturastra, ane Ayata saMsthAnA alpa bahatvanI janA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam yavyaM' evam-parimaNDala saMsthAnoktarItyA, vRttavyasra caturastrAyateSvapi yojayitavyama-alpa bahutvAbhilApaH kartavyaH / gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejja. paesiyarasa saMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khala saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya 'acaramassa caramANa ya caramaMtaparasANa ya acaramaMtapaesANa ya' acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAptapradezAnAJca madhye 'dacaTTayAe paesaTThaH yAe davahapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa dabaTTayAe ege acarame' sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyArthatayA ekam acarama bhavati, tasmAt 'caramAiM saMkhejjaguNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI' acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti, 'paesaTTayAe savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa caramaMtapaesA' pradezArthatathA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya yojanA kara lenI caahie| gautama svAmI he bhagavAn ! asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravyakI apekSA, pradezoM ko apekSA tathA dravya pradezoM kI apekSA kauna-kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? / bhagavAn-he gautama ! asaMkhyAtapadezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya kI apekSA eka acarama saba se kama hai| usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA bhI acarama aura caramANi donoM mila kara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagAha parimaMDa saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM, karI levI joIe zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaDala saMsthAnanA acarama, caramaNi, zaramAnta pradeza ane acaramAnta pradezomAMthI dravyanI apekSAe, pradezonI apekSAe tathA dravya pradezonI apekSAe keNa kenAthI alpa, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna kahe gautama! asaMkhyAta pradezI temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA dravyanI apekSAe eka acarama badhAthI ocho che. tenI apekSAe caramANi saMkhyAtagaNa adhika che. temanI apekSAe paNa acarama ane caramANi bane zrI prshaan| sUtra : 3 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asaMkhayeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezA bhavanti, tebhyaH 'acaramaMtapaesA saMkhijaguNA' acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya doSi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, 'davaTupaesaTTayAe sambatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa ege acarime' dravyArthapradezArthatayA sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya ekam acaramaM bhavati tadapekSayA 'caramAI saMkhejjaguNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyopi 'acaramaM ca caramAI ca dovi visesAhiyAI' acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti tebhyo'pi 'caramaMtapaesA saMkhejjaguNA' caramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyopi 'acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyopi-'caramaMtapaesA ya acamatapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, 'evaM jAva Ayae' eva-pUrvoktarItyaiva yAvat-vRttasya tryasrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya unakI apekSA acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika hai / unakI apekSA bhI caramAnta pradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiN| dravya aura pradeza, donoM kI apekSA asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna kA eka acarama saba se kama hai, usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiN| unakI apekSA bhI caramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika hai, aura unakI apekSA bhI acaramAnta pradeza saMkhyAta guNA adhika haiM / unakI apekSA caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiN| isI prakAra asaMkhyAtapradeza evaM sakhyAta pradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, ctumaLIne vizeSAdhika che. pradezonI apekSAe asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, temanI apekSAe acaramAnta pradeza asaMkhyAta gaNA adhika che, temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza banne maLIne vizeSAdhika che, dravya ane pradeza bannenI apekSAe asaMkhyAta pradezI temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnane eka acarama badhAthI ocho che, tenI apekSAe caramANi saMkhyAtagaNa adhika che, temanI ape. kSAe acarama ane caramANi bane maLIne vizeSAdhika che. temanI apekSAe paNa cara. mAnta pradeza saMkhyAtagaNa adhika che ane temanI apekSAe paNa acaramAnta pradeza saMkhyAtagaNa adhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza bane maLIne vizeSAdhika che. e ja prakAre asaMkhyAta pradezI tema ja saMkhyAta pradeza mAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAJca madhye dravyAryatayA pradezAyatayA dravyArthapradezArthatayA alpabahutvamavase yam , gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya 'acaramassa caramANa ya caramaMtapae. sANaya acaramaMtapaesANa ya' acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAna madhye 'davvayAe paesaTuyAe davaTThapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, viseyAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahA rayaNappabhAe appA bahuyaM taheva niravasesaMbhANiyabvaM' yathA ratnaprabhAyAH pRthivyAH alpa bahutvaM pratipAditaM tathaiva asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapadezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasyApi caramAcaramAdi viSaye'lpabahutvam niravazeSam sarvam , bhaNitavyam-pratipAdanIyam / 'evaM jAva Ayae' evam-asaMkhyeyapradezikAsaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasya rasra aura Ayata saMsthAna kA bhI dravya se, pradezoM se tathA dravya-pradezoM se alpa bahutva samajha lenA cAhie / gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn-he gautama ! jaisA ratnaprabhA pRthivI ke alpa bahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai, vaisA hI asaMkhyAtapradezI aura asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke carama-acarama Adi ke viSaya meM sampUrNa alpabahutva kaha lenA caahie| isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajhanA cAhie, arthAt asNavagADha vRtta, vyasa, caturasa ane Ayata saMsthAnanuM paNa dravyathI pradezathI tathA dravya pradezathI a5-aDatva samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI: he bhagavana ! asaMkhyAta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA acarama, caramANa, caramAnta pradeza ane acaramAna pradezamAM dravyanI apekSAe, pradezonI apekSAe tathA dravya temaja pradezanI apekSAe keNa tenAthI alpa, ghaNA, tulya athA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna he gautama! jevuM ratnaprabhA pRthvInA alpa bahuvanuM nirUpaNa karAceluM che, tevuM ja asaMkhyAta pradeza ane asaMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA carama-acarama AdinA viSayamAM saMpUrNa alpa bahuva kahI levuM joIe, eja prakAre Ayata saMsthAna sudhI samajavuM joIe arthAt asaMkhyAta pradezI temaja pra0 26 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 prajJApanAsUtre pUrvopadarzitarItyA, yAvat-vRttasya vyasrasya caturasrasya AyatasyApi saMsthAnasya caramAcaramAdi vipaye alpabahutvaM pratipattavyam ! gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa bhaNaMtapaesiyasta saMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya 'acarimassa carimANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapae. sANa ya' acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca madhye 'dakTTayAe paesaTTayAe davaTTapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa' yathA saMkhyeyapradezikasaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasya caramAcaramAdi viSaye alpa bahutvaM pratipAditaM tathaiva anantapradezikasyApi saMkhyeya. pradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasyAlpabahutvaM pratipAdanIyam kintu-'navaraM saMkame NaM aNaMtaguNA' navaraM pUrvApekSayA vizeSastu saMkrame khalu anantaguNA bhavanti, ayaM bhAvaH kSetraprarUkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna hI vRtta, vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna kA carama-acarama Adi saMbaMdhI alpa-bahutva samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! anantapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA aura dravya tathA pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai| bhagavAn-gautama ! jaise saMkhyAtapradezI aura saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA carama-acarama Adi saMbadhI alpabahutva nirUpita kiyA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA bhI alpabahutva samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki saMkrama meM asaMkhyAta pradeza mAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA samAna ja vRtta, vyasa, caturastra ane Ayata saMsthAnanA carama-acarama Adi saMbaMdhI a5 mahatva samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavananata pradeza temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA acarama caramANe, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe pradezonI apekSAe ane dravya tathA pradezanI apekSAe keNu kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? - zrI bhagavAna-he gautama ! jevuM saMkhyAta pradeza ane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA carama-acarama Adi saMbaMdhI a5 bahatva nirUpita karAyuM che. teja prakAre ananta pradezI temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanuM paNa alpa bahu samajavuM joIe. vizeSatA e che ke saMkramamAM anantagaNA che, arthAt zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam paNato yadA dravyaprarUpaNaM prati saMkramaNaparivartanaM bhavati tadA tAni caramANi anantaguNAmi bhavanti iti bodhyam , tadabhilApastu 'savvatthove ege acarame, caramAiM khettao asaMkhejjaguNAI dabao aNaMtaguNAI, avaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI' iti bodhyaH 'evaM jAva Ayae' evam-pUrvoktarItyA yAvat-vRttasya vyatrasya caturasrasya Ayatasya ca saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAcaramAdiviSaye'lpavahusvaM saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasya pratipAditaM tathaiva pratipAdayitavyam ! gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAva gADhasya 'acaramassa ya pucchA' acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAm acaramAntapradezAnAzca madhye katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'jahA rayaNappabhAe' yathA ratnaprabhAyAH pRthivyAzcaramAcaramAdiviSaye aspa bahutvaM bhaNitaM tathaiva anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasyAmi anantaguNA haiM, arthAt jaba kSetraprarUpaNA se dravya kI prarUpaNA saMbaMdho saMkramaNa -parivartana hotA hai, taba 'caramANi' anantaguNA hote haiM / usakA kathana isa prakAra haiM-saba se kama eka acarama hai, caramANi kSetra se saMkhyAtaguNA aura dravya se anantaguNA haiM / acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiM / isI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, catu. rasra aura Ayata saMsthAna ke carama-acarama Adi ke viSaya meM alpa-bahatva samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! anantapradezI aura asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-gautama ! jaise ratnaprabhA pRthvI ke carama-acarama Adi ke viSaya jyAre kSetra prarUpaNAthI dravyanI prarU paNa saMbaMdhI saMkramaNa-parivartana thAya che. tyAre "cara mANi anantagaNu hoya che. tenuM kathana A rIte che-badhAthI ochuM eka acarama che, caramANi kSetrathI saMkhyAtagaNuM ane dravyathI anantagaNuM che acarama ane caramANi bane maLIne vizeSAdhika che eja prakAre ananta pradeza temaja saMpAta pradezamAM avagADha vRtta vyasa, caturasa ane Ayata saMsthAnanA carama-acarama AdinA viSayamAM paNa a5 bahatva samajIlevuM joIe. zrI gautamasvAmI he bhagavan! ananta pradezI ane asaMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA atharama, caramANa, caramAnta pradeza ane aramAnta pradezamAM keNa kenAthI a5, ghaNuM, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn -he gautama! jevuM ratnaprabhA pRthvInA carama-acarama AdinA viSa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 prajJApanAsUtre caramAcaramAdi viSaye-'lpabahutvaM pratipattavyam , kintu 'navaraM saMkame aNaMtaguNA' navaram-pUrvA. pekSayA vizeSastu saMkrame parivartane anantaguNAni bhavanti iti vaktavyam , tadabhilApastu pUrvo. tarItyA'vaseyaH, 'evaM jAva Ayae' evam-anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya pari. maNDalasaMsthAnasyoktarItyaiva yAvat-vRttasya vyatrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya caramAdiviSaye'lpabahutvaM bodhyam // suu06|| jIvAdi caramAcaramavaktavyatAmUlama-jIve NaM bhaMte ! gai carameNaM kiM carame acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, neraiyANaM bhaMte ! gai carameNaM kiM carime acarime ? goyamA! siya carame siya avarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! gai carameNaM kiM carimA, acarimA? goyamA ! carimA vi, acarimA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! ThiI carameNaM kiM carame acarame ? goyamA ! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANe bhaMte ! ThiI carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemAmeM alpa-bahutva kahA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke carama, acarama Adi ke viSaya meM bhI alpa bahutva samajha lenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki saMkrama meM 'anantaguNA haiM, aisA kahanA cAhie / usakA uccAraNa pahale kahe anusAra hai / jaisA anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA alpabahutva kahA, vaisA hI vRtta, vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna-anantapradezI evaM asaMkhyAta. pradezoM meM avagADha-kA bhI caramAdi viSayaka alpabahutva jAnanA cAhie vizeSatA yaha hai ki-yahAM kSetra se asaMkhyAtaguNA kahanA cAhiye / suu06|| yamAM a5 bahatva kaheluM che, te ja rIte ananta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA carama, acarama AdinA viSayamAM paNa alpa bahutva samajI levuM joIe vizeSatA e che ke saMkramamAM anantagaNu che ema kahevuM joIe. tenuM uccAraNa pahelA kahyA anusAra che. jevuM ananta pradezI temaja asaMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanuM alpa bahutva kahyuM tevuM ja vRtta, vyasa, catura, ane Ayata saMsthAnanuM ananta pradeza temaja asaMkhyAta pradezomAM avagADha caramAdi viSayaka 465 madhura nae naye. // suu06|| zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam NiyA neraieNaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! bhava carameNaM kiM caramA acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemA. Nie, neraiyANaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA acaramA ? goyamA ! caramA vi acaramA vi, evaM jAva egidiyavajjA, niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! ANApANucarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! ANApANucarameNaM kiM caramA, ayaramA ? goyamA ! caramA vi acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! AhAra carameNaM kiM carame, acarame 1 goyamA siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM caramA acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, nerai eNaM bhaMte ! bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! bhAva carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! vaNNa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte! vaNNa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA carimA vi, acarimAvi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraievaM bhaMte ! gaMdha carameNaM kiM carame acarame ? goyamA! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva bemANie, neraiyANaM bhaMte ! gaMdha carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemA. NiyA, neraieNaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, aca ramA vi, evaM jAva vemANiyA, saMgahaNi gAhA-gai Thii bhave ya bhAsA ANapANucarame ya boddhvvaa| AhAra bhAva carame vaNNarase gaMdhe phAse y||1|| dasamaM caramAcaramapadaM samattaM ||suu0 7 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! gaticarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, nairayikaH khalu bhadanta ! gaticarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evam nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! gaticarameNaM kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad jIvAdi ke caramAcarama kI avaktavyatA zabdArtha-(jIve NaM bhaMte !) he bhagavan jIva (gaticarameNaM) gaticarama se (kiM carame acarame ?) kyA carama hai yA acarama hai ? (goyamA) he gautama ! (siya carame, siya acarame) kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraie NaM bhaMte ! gati carameNaM kiM carame, acarime ?) he bhagavan ! nairayika gati carama se kyA carama hai yA acarama hai ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carimA aca jAvAdi caramAcaramanI vaktavyatA zahAtha-(jIve NaM bhaMte) masan ! 71 (gati carameNaM) gati yaramathI (kiM carame acarame 1) zu bha cha ma2 ayama cha ? (goyamA !) gautama ! (siya carame, siya acarame) 4thAyit yama, 4Ayit ayama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me zata nirantara vaimAni4 paryaMta (neraieNaM bhaMte ! gati carameNaM kiM carime, acarime ?) he bhagavan ! narayi gati ya2bhathI zu. 52ma cha 25 // 2 mayarama cha 1 (goyamA siya carame, siya acarame) hai gautama ! thAyit 22bha, 4thayit ayama te (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me pramANe satata vaimAni paryanta (neraiyANaM bhaMte ! gati carameNa kiM caramA acarimA ?) 3 Alvan ! nA24 gata 22mayI zu52ma cha 2 a525 cha ? (goyamA ! carimA vi aca zrI prshaan| sUtra : 3 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! sthiticarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH syAt acaramaH evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! sthiticarameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! bhavacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhavacarameNa kiM caramAH, rimA?) he bhagavan ! nAraka gati carama se kyA carama haiM yA acarama haiM ? goyamA ! carimA vi acarimA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama haiN| (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| (neraie NaM bhaMte ! Thii carameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nAraka sthiticarama se kyA carama hai yA acarama ! (goyamA ! siya carame siya acarame) he gautama ! kathaMcita carama, kathaMcita acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! ThiicarameNaM kiM carimA, acarimA!) he bhagavan ! nAraka sthiti carama se carama haiM yA acarama hai ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI, acarama bhI (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM taka / (neraie NaM bhaMte ! bhava carameNaM kiM carame, acarame ?) bhagavan ! nAraka bhava. carama se carama hai yA acarama ? (goyamA! siya carame, siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnikataka (neraiyA NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA, acaramA ?) rimA vi) gautama ! ya2ma pay ! mayarama 55 cha (evaM niraMtaraM jAva vegANiyA) eja prakAre satata vaimAniko sudhI (neraieNaM bhaMte ! Thii carameNaM kiM carame-acarame ?) bhagavan ! nA24 sthiti yarama thI zuyarama cha 2512 saya2ma ? (goyamA ! siya carame, siya acarime) he gautama ! thAyit yarabha, thAyit bhayarama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) se prA2 satata vaimAni sudhI (neraiyANaM bhaMte ! Thii carameNaM kiM carimA, acarimA ?) he bhagavan ! nA23 sthitithI yama cha mA2 saya2ma cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama! yarama pAra cha sayarama 55 (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me04 4||stt vaimAnikI sudhI (neraiyANaM bhaMte bhava carameNaM kiM carame, acarame, 1) mAvan ! nA24 15 yarabhathI 52ma cha magara mayarama cha ? (goyamA siya carame, siya acarame) 3 gautama! 4yit 22ma 4thayit ayama cha ? (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me 542 nirantara vaimAni4 sudhI (neraiyANaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA, acaramA ?) bhagavan ! neyi lapa yaramathI ya2ma cha ? 424 // mayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama / zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre avaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikA khalu bhadanta ! bhASA carameNa kiM caramaH acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhASA carameNa kiM caramAH, aca. ramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM yAvad ekendriyavarjAH, nirantaraM yAvada vaimAnikAH, nairayikA khalu bhadanta ! AnaprANacarameNa kiM caramaH acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantara yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! AnaprANahe bhagavan ! nairayika bhava-carama se carama haiM athavA acarasa haiM ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI acarama bhI evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM tk| narahae NaM bhNte| bhAsA carameNaM kiM carame acarame ?) he bhagavan ! nAraka bhASA carama se kyA carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcitU acarama haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA, acaramA?) he bhagavan ! nAraka bhASAcarama se carama haiM yA acarama ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI, acarama bhI (evaM jAva egiMdiyavajjA, niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra yAvat ekendriyoM ko choDa kara nirantara vaimAnikoM tk| (nehae Na bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM carame, acarame!) he bhagavan ! nAraka kyA zvAsocchvAsa-carama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! ANApANu 22bha 55 ayama 5 (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me 4 nira ta2 vaimAnika sudhA (neraieNaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM carame adarame ?) 8 agavan ! nA24 bhASA thabhathI zu125 cha 25 // 2 aya2ma ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) 3 gautama! zayita 22bha, 4thayit bhayarama cha (evaM niraMtara jAva vemANie) me re satata vaibhAni sudhA (neraiyANaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA, acaramA) 3 mAvan ! nA24 bhASA yarabhakSI yama cha 2512 sayarama ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama! yama paNa, sayama 555 (evaM jAva egidiyavajjA niraMtara jAva vemANiyA) se prAre yAvat ekendriya sivAya niraMtara vaimAnike sudhI (neraieNaM bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM carame, aca me ?) hai bhagavan ! nA24 zu. zvAso27pAsa 22bhathI 22ma 25 // 2 bhayarama cha 1 (evaM niraMtara jAva vemANie) me| prahAra satata vaimAni sudhI (neraiyANaM bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM caramA acaramA ?) zrI prshaan| sUtra : 3 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam carameNaM kiM caramAH, acaramAH ? :gautama ! caramA api, acaramA api, evaM niraMtaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! AhAracarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! AhAracarameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! bhAvacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhAvacarameNa kiM carameNaM kiM caramA acaramA!) bhagavan ! nAraka zvAsocchavAsa carama se kyA carama haiM yA acarama haiM ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama! carama bhI haiM, acarama bhI haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka / (nerahae NaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM carame, acarame?) he bhagavanU ! nAraka AhAra se carama kyA carama hai yA acarama ? (goyamA! siya carame, siya acarame) gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai, (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! AhAracarameNaM kiM caramA acaramA ?) bhagavan ! nAraka AhAra carama se kyA carama haiM yA acarama ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! carama bhI, acarama haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM tk| (neraie NaM bhaMte! bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nAraka bhAva -carama se kyA carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) kathaMcit carama hai, kathaMcitU acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! bhAva carameNaM kiM caramA, acaramA !) he bhagavan ! nA24 zvAsocchavAsa yaramayI zuyama cha 22 saya2bha cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) 2 gautama ! yama 5 cha mayarama. 5 che (evaM niraMtara jAva vemANiyA) me 43 niraMta2 vaimaani| sudhI (nerahaeNaM bhaMte ! AhAra carameNaM kiM carame, acarameM ?) 3 mAvan nA24 2 2 yaramayI ya2ma cha mA2 bhayama ? (goyamA ! siya carame siya acarame) 3 gautama ! 4thayit 12ma 45thit bhayarama (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me 42 niranta2 vaimAnisudhI (neraiyANaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM caramA acaramo ?) bhagavan ! nA25 272 222mayA zuyama cha ma2 sayama (goyamA ! caramA vi acaramA vi) 3 gautama ! 22 55 cha, manyama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) 04 4Are niraMtara vaimAni sudhI (neraiyANaM bhaMte ! bhAva carameNaM kiM, carame acarame ?) 3 sAvan ! nA24A-yamayI zuya25 cha 25 // 2 sayabha cha ? (goyamA ! siya carameM siya acarame) 4thAyit yama cha, thAyita bhayarama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me 2 niranta2 vaimAni: panta (naraiyANaM bhaMte ! bhAva carameNaM kiM caramA, acaramA 1) he bhagavan ! nA24 2 mA 32. pra027 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAra, nairayikaH khalu bhadanta ! varNacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikAH khalu bhadanta ! varNacarameNa kiM caramA:, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvada vaimAnikAH, nairayikA khalu bhadanta ! gandhayarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantara yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! gandhacarameNa kiM caramAH, acaramAH? gItama ! caramA api, acaramA api, evam nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhagavan ! nAraka kyA bhAva-carama se carama haiM yA acarama haiM ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM (evaM niraMtaraM jAva vemA. NiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| (neraiyA NaM bhaMte ! vaNNacarameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nAraka varNa-carama se carama hai yA acarama ! (goyamA ! siya carame, siya acarame) gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! vaNNacarameNaM kiM caramA, acaramA ?) he bhagavan ! nAraka kyA varNa-carama se carama haiM yA acarama ? (goyamA ! carimA vi, acarimA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM tk| (nerahae Na bhaMte ! gaMdha carameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavAn ! nAraka gaMdhacarama se carama hai yA acarama ? (goyamA! siya carame, siya acarame 1) he gautama ! kathaMcit carama hai, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI bhathI ya2ma cha magara bhayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! 22ma 5 cha, mayarama 55 cha (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me04 re satata vaimAni sudhI ___ (neraieNaM bhaMte ! vaNNa carameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nA24 pa 52. bhathI yarama cha m||2 sayarama cha ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) 3 gautama! jayayit yarama, 4thAyit ayama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) se prAre nirantara vaibhAni sudhI (neraiyANaM bhaMte ! vaNNa carameNaM kiM caramA, acaramA ?) 3 bhASan ! nA24 zu zu yaramayI 22ma cha 25 // 2 maya2ma cha ? (goyamA ! caramA vi, acaramA vi) : gautama ! 225 55 cha, ma-ya25 555 cha (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me re ni2ntara vaimAnike sudhI (neraieNaM bhaMte ! kiM gaMdha carameNaM kiM carame, acarame 1) nA24 5 yamayI yarama 2512 sayarama ? (goyamA ! siya carame siya acarame ?) hai gautama! 4thathit yarama YthAyit ayama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me04 re niranta2 vaimAni: sudhI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam bhadanta ! rasacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! rasacarameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! sparzacarameNa kiM caramaH acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! sparzacarameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! gaMdhacarameNaM kiM caramA acaramA) he bhagavan nAraka gaMdha carama se carama haiM yA acarama haiM ?) (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| (neraie NaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM carame, acarame ?) bhagavan ! nAraka rasa -carama se carama hai yA acarama ! (goyamA ! siya carame, siya acarame) gautama! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! rasa carameNaM kiM caramA, acaramA ?) he bhagavan ! nAraka rasa-carama se carama haiM yA acarama ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi)) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM, (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| (neraie NaM mate ! phAsa carameNaM kiM carame, acarame?) he bhagavan ! nAraka sparza carama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM caramA, aca(neraiyANaM bhaMte ! gaMdha carameNaM kiM caramA, acaramA) 3 mAvan ! nA24 14 22bhathI yama cha 52 2552ma cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) : gautama ! 52ma 555 cha, maya2ma 55 cha (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me 542 2virata vaimAni sudhI (neraiyANaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM carame, acarame) he sagavan ! n||24 2-yabhathI yama cha m||2 anyarama cha ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! 4thayit yama thAyit ayarama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) se prAre virata vaimAnikI sudhI (neraiyANaM bhaMte ! rasa carameNaM ki caramA, acaramA ?) bhagavan ! nA24 2sa yaramathI 52ma cha, 2112 122bha cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) 3 gautama ! 12ma 5 cha, mayama 555 cha ? (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) me sAre mavirata vaimAnika sudhI (naraieNaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM carame, acarame) 3 lAvan ! nA24 25 yarabhathI 22ma cha sAra ayama ? (goyamA ! siya carame siya acarame) he gautama ! ithayit 22ma, thAyita anya2ma cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) meM mAre avirata vaimAni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 prajJApanAsUtre api acaramA api, evaM yAvad vaimAnikAH, saMgrahaNI gAthA-gati sthiti bhavazca bhAvAAnaprANacaramazca boddhavyAH / AhArabhAvacaramo varNaraso gandhasparzazca // 1 // iti dazamaM caramAcaramapadam samAptam / / sU0 7 // TIkA-pUrva parimaNDalAdi saMsthAnAni caramAcaramAdi vibhAgapUrvakaM prarUpitAni, aya jIvAdIna caramAcaramavibhAgapUrvakaM prarUpayitumAha 'jIve NaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carame, acarame ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! jIvaH khalu gaticarameNa-gatirupattistatparyAyarUpaM carama gaticaramaM, tena utpattiparyAyarUpa carameNetyarthaH kiM 'caramaH' iti vyapadizyate 1 kiM pA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya ramA ?) he bhagavan ! nairayika sparza-carama se carama haiM yA acarama haiM ? (goyamA ! caramA vi, acaramA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI hai (evaM jAva vaimANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka / (saMgahaNigAhA) saMgrahaNIgAthA-gati, sthiti, bhava, bhASA, zvAsocchvAsa, AhAra, bhAva, varNa, gaMdha, rasa aura sparza se carama-acarama kI vktvytaa| ||crmpd samApta // TIkArtha-isase pUrva carama Adi vibhAga pUrvaka parimaMDalasaMsthAna Adi kA vicAra kiyA gayA thA, aba jIvAdi kI caramA carama vibhAga pUrvaka prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva kyA gati carama se carama hai athavA acarama hai ? arthAt gati paryAya rUpa carama kI apekSA vicAra kiyA jAya to jIva carama hai yA acarama hai ? bhagavAn-he gautama ! gati carama kI apekSA se vicAra karane para koI jIva sudhI (neraiyANaM bhaMte ! phosa carameNaM kiM caramA, acaramA ?) 3 mAvan ! nayi 25za yamayI yama che magara mayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! 22ma 54 cha anyarama 54 cha (evaM jAva vemANiyA) me 12 vaimAni: sudhI (saMgahaNi gAhA) sI yA-ti, sthiti, ma1, bhASA, sArathyAsa, AhAra, bhAva, varNa, gaMdha, rasa ane pazathI carama acaranI vaktavyatA che carama pada samApta TIkArya :AnAthI pahelAM carama Adi vibhAga pUrvaka parimaMDala saMsthAna Adine vicAra karyo hate have jIvAdinI caramAcarama vibhAga pUrvaka prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan ! jIva zuM gati caramathI carama che athavA acarama che? arthAt gati paryAya rUpa caramanI apekSAe vicAra karAya te jIva carama che agara te acarama che? zrI bhagavAna he gautama ! gati caramanI apekSAe vicAra karavAthI kaI javA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam acarame' utpatti paryAyarUpa carameNa syAt-kadAcit kazcid jIvaH caramo bhavati, syAtkadAcita kazcijjIvaH acaramo bhavati, tatra yaH khalu jIvaH pRcchAsamaye sAmarthyAt manuSyagatirUpaparyAye vartamAnastadanantaraM na kamapi gatiparyAyaM prApsyati api tu mukta eva bhaviSyati sa gati caramo vyapadizyate tadanyastu agati caramo vyapadizyate iti bhAvaH, gautamaH gati carama bhI hotA hai, koI gati-acarama hotA hai| prazna ke samaya jo jIva manuSyagati meM vidyamAna hai aura usake bAda phira kabhI kisI gati meM utpanna nahIM hogA, kintu mukti prApta kara legA, isa prakAra jisa jIva kI vaha manuSyagati carama arthAt antima hai, vaha jIva gati carama hai, jo jIva pRcchA kAlika gati ke pazcAta punaHkisI gati meM utpanna hoMge-vahI gati jinakI antima nahIM hai, ve gati-acarama haiN| tAtparya yaha hai ki tadbhavamokSagAmI jIva gati carama hai, zeSa gati-acarama haiN| yahAM itanA dhyAna meM rakhanA cAhie ki sAmAnyataH gati carama manuSya hI ho sakatA hai, kyoM ki manuSyagati se hI mukti prApta hotI hai| vizeSa kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to jo jIva jisa gati meM antima vAra hai, vaha usa gati kI apekSA gati carama hai / yathA-pRcchA ke samaya koI jIva nArakagati meM maujUda hai kintu naraka se nikalane ke pazcAtU phira kabhI narakagati meM utpanna nahIM hogA, to use narakagati carama kaha sakate haiM, kintu use sAmAnyataH gati carama nahIM kaha sakate, kyoM ki naraka gati se nikalane para use kisI dUsarI gati meM janma lenA hI par3atA hai| ataeva sAmAnyataH gati carama manuSya hI hotA hai| Age ke praznottaroM se yaha bAta spaSTa ho jaaegii| gati carama paNa hoya che, koI gatiacarama hoya che. praznanA samaye je jIva manuSya gatimAM vidyamAna che ane tenA pachI pharI paNa keI gatimAM utpanna nathI thatuM, paNa mukti prApta karI leze, e prakAre je jIvanI manuSya gati carama arthAt antima che, te jIva gati carama che, je jIva pRcchAkAlika gatinA pachI pharI kaI gatimAM utpanna thaze teja gati jemanI antima nathI, te gati-acarama che tAtparya e che ke taddabhava mekSa gAmI jIva gati carama che. zeSagati-acarama che. ahiM ATaluM dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke sAmAnyataH gati carama manuSya ja hoI zake che, kemake manuSya gatithI ja mukti prApta thAya che vizeSa dRSTithI vicAra karAya te jIva je gatimAM atimavAra che, te e gatinI apekSAe gati carama che. yathA-pRcchAnA samaye kaI jIva nAraka gatimAM hayAta che paraMtu narakamAMthI nikaLyA pachI pharI kayAreya naraka gatimAM utpanna thaze nahi, te tene naraka gati carama kahI zakAya che, paraMtu tene sAmAnyataH gati carama nathI kahI zakAte, kemake nAraka gatithI nikaLatA tene bIjI kaI gatimAM janma levo ja paDe che. tethI ja sAmAnya paNe gati carama manuSya ja hoya che. AgaLanA praznottarethI A vAta spaSTa thaI jaze. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 prajJApanAsUtre pRcchati-'neraieNaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carime, acarime ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu gaticarameNa-sAmarthyAt upasthitatvAm prastutatvAcca narakagatiparyAyarUpeNa carameNa prarUpyamANaH kiM 'caramaH' iti vyapadizyate ? kiM vA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'siya carame, siya acarame' syAt-kadAcim kazcit nairayiko narakagatiparyAyarUpeNa carameNa prarUpyamAnaH 'caramaH' iti vyapadizyate, syAt-kadAcit kazcit nairayikaH 'acaramaH' iti vyapadizyate, tatra yo nairayiko narakagatiparyAyAduddhRto na punarapi narakagatiparyAyamavApsyati sa 'gati caramaH' iti vyapadizyate, tadanyastu agati caramaH' iti vyapadizyate iti bhAvaH, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-nairayikoktarItyA caturviMzati daNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAdi-ekendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantara jyotiSka vaimAniko'pi svasvagatipayaryA__gautamasvAmI punaHprazna karate haiM-he bhagavan ! nairayika jIva kyA gati carama se carama hotA hai athavA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nairayika gati carama se carama aura koI acarama hotA hai / tAtparya yaha hai ki jo nAraka pRcchA kAla meM naraka gati meM vartamAna hai, magara vahAM se udvartana hone ke pazcAt phira kabhI narakagati meM utpanna na hogA, vaha nAraka gati carama arthAt narakagati carama kahA jAtA hai, kyoM ki vartamAna kAlika narakagati hI usakI antima hai| magara jo nAraka naraka se nikala kara evaM anya kisI gati meM utpanna ho kara punaH narakagati meM utpanna hogA, vaha gati-acarama yA narakagati-acarama kahalAtA hai| nAraka ke saMbaMdha meM carama-acarama kI jo vyAkhyA kI gaI hai, vahIM vaimAnika taka samajhanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI zrI gautamasavAmI puna prazna kare che-he bhagavana ! nairayika jIva zuM gati caramathI carama hoya che athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna he gautama! koI nairayika gati caramathI carama ane keI acarama hoya che. tAtparya e che ke je nAraka pRddhakALamAM naraka gatimAM vartamAna che, paNa tyAMthI udvartana thayA pachI pharI kyAreya naraka gatimAM utpanna thaze nahIM, te naraka gati carama arthAt naraka gati carama kahevAya che, kemake, vartamAna kALanI nAraka gati ja tenI antima che. paNa je nAraka narakathI nikaLIne temaja bIjI gatimAM utpanna thaIne punaH naraka gatimAM utpanna thaze, te gati acarama agara naraka gati acarama kahevAya che. nArakanA sabandhamAM carama-acaramanI je vyAkhyA karelI che. teja vimAnika sudhI samajavI joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya zrI. prapana sUtra : 3 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 215 " rUpa carameNa prarUpyamANaH syAt - kadAcit kazcit 'gaticarama:' iti vyapadizyate, syAtkadAcit kazcit - 'agaticaramaH' iti vyapadizyate, tatra yaH khalu yadgatiparyAyAduddhRtaH san na punarapi tadgatiparyAyamanubhaviSyati sa 'caramaH' iti vyapadizyate, tadanyastu 'acaramaH' iti vyapadizyate iti bhAvaH atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! gati carameNaM kiM carimA, acarimA ?" he bhadanta ! nairayikAH khalu gaticarameNa gatiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha- 'goyamA !' he gautama! 'caramA vi, acarimA vi' gatiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH syAt - kadAcit kecid nairayikAvaramA bhavanti, syAt kadAcit kecid nairayikAH acaramA bhavanti tatra apane-apane gatiparyAya rUpa carama se kadAcit carama aura kadAcit acarama hote haiM, arthAt jo jIva jisa gati paryAya se nikala kara punaH usameM utpanna hone vAlA nahIM hai, vaha usa gati kI apekSA gati carama hai aura jo punaHusameM utpanna hogA vaha usa gati kI apekSA se gati - acarama hai / aba yahI prazna bahutva kI vivakSA se doharAyA jAtA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! bahuta nAraka kyA gati carama se carama haiM yA acarama haiM ? bhagavAn - he gautama! gati paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA karane para koI nAraka carama bhI hote haiM aura koI acarama bhI hote hai / isa uttara kA abhiprAya spaSTa hai, arthAt pRcchA ke samaya bahuta se nAraka aise haiM jo antima vAra narakagati kA anubhava kara rahe haiM, vahAM se nikalane ke pazcAt ve kabhI dubArA naraka meM nahIM jAeMge, ve gati carama kahe gae haiN| bahuta se nAraka aise bhI haiM jo narakagati se eka vAra chUTa kara punaH kabhI naraka meM utpanna hoMge / jye tiSka ane vaimAnika paNa potapotAnA gati paryAya rUpa caramathI kadAcit carama, ane kadAcit acarama hAya che, tiyaca, manuSya, vAnabhyantara, arthAt je jIva je gati paryAyathI nikaLIne pharIthI temAM utpanna thavAvALA nathI. te te gatinI apekSAe gaticarama che ane je karI temAM utpanna thaze te te gatinI ape. kSAe gaticarama che. have teja prazna bahutvanI vivakSAe evaDAvAya che zrI gautamasvAmI--hai bhagavan ! mahatva nAraka zu' gati caramathI carama che agara acarama che zrI bhagavAn-he gautama ! gati paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNA karavAthI kAI nAraka carama paNa hAya che ane koI acarama paNa hAya che, A uttaranA abhiprAya spaSTa che, arthAt pRcchAnA samaye ghaNA badhA nAraka evA che je antima vAra narakatinA anubhava karI rahela che, tyAMthI nikaLyA pachI kyAreya bIjI vAra narakamAM jaze nahIM, teo gati carama kahelA che. ghaNA nAraka evA paNa che je naragatithI eka vAra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pRcchA samaye ye kecana nairayikAsteSAM madhye'vazyaM kecana narakagatiparyAyarUpeNa carameNa 'caramA tadanye tu acaramA iti vyapadizyate, "evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahutva viziSTa nairayikoktarItyA, caturviMzati daNDakakrameNa, nirantaram avyavadhAnena, yAvad bahutvaviziSTa bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api svasvagatiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH syAt-kadAcit kecit 'caramAH' iti, syAt-kadAcit kecid 'acaramAH' iti vyapadizyate, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! ThiI carameNaM kiM carame, acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu sthiticarameNa-sthitiH-AyuHkarmAnubhavalakSaNA tatparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM 'caramaH' iti vyapadizyate ? kiM vA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-goyamA !" he gautama ! 'siya carame, siya avarame' AyuHkarmAnubhavalakSaNa sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANo nairayikaH syAt-kadAcit kazcit 'caramo' bhavati syAt-kadAcit kazcit 'acaramo' bhavati, tatra yaHpunarapi narakamAgatya sthiti carama samayaM prApsyati sa acaramaH, tadanyastu ve narakagati acarama kahe gae haiN| - isI prakAra cauvIsoM daMDakoM ke krama se lagAtAra vaimAnikoM taka samajha lenA caahie| gautama-he bhagavan ! nAraka jIva sthiti arthAt Ayu karma ke anubhava rUpa Ayu paryAya ke carama kI apekSA se carama hai athavA acarama hai ? bhagavAn-he gautama ! sthiti paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA karane para nAraka jIva koI carama hotA hai, koI acarama hotA hai / tAtparya yaha hai ki pRcchA ke samaya jo nAraka jisa sthiti (Aya) kA anubhava kara rahA hai vaha sthiti agara usakI antima hai, phira kabhI use vaha sthiti prApta nahIM hogI, to vaha nAraka sthiti se carama kahalAtA hai| yadi bhaviSyat meM phira kabhI use usa sthiti kA anubhava karanA paDegA to vaha sthiti-acarama hai| TIne pharI kyAreya narakamAM utpana thaze te nAraka gati acarama kahelA che. e ja prakAre grevIse daDonA kamakarI avirata vimAnike sudhI samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana nAraka jIva sthiti arthAta Ayu karmanA anubhavarUpa Ayu paryAyanA caramanI apekSAe carama che athavA acarama che? zrI bhagavAna he gautama ! sthiti paryAya rU5 caramanI apekSAe prarUpaNa karavAthI nAraka jIva koI carama hoya che, koI acarama hoya che, tAtparya e che ke pRchAnA samaye je nAraka je sthiti (Ayu) no anubhava karI rahela che, te sthiti agara tenI antima che pharI kyAreya tene te sthiti prApta thaze nahIM te te nAraka sthitie karI carama kahevAya che. yadi bhaviSyamAM pharI kayAreya tene te sthitine anubhava kare paDaze te te sthiti-acarama che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam caramaH iti bhAvaH, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-ekatva-viziSTa nairayikoktarItyA, caturviMzatidaNDakakrameNa, niramnaram-avyavadhAnena, yAvad bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagrayonika manuSyavAnavyantara jyoyiSka vaimAniko'pi sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH syAt kadAcit kazcit caramo bhavati syAt-kadAcit kazcit acaramo bhavati, prAguktayuktestulyatvAt , atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! ThiI carameNaM kiM caramA acaramA ?' he bhadanta nairayikAH khalu sthiti carameNa-sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM 'caramAH' iti vyapadizyante ? kiM vA 'acaramA' iti vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' sthitiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH syAt kadAcita kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAta-kadAcit kecit 'acaramAH' iti vyapadizyante prAguruyukteH 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahunvaviziSTa nairayikoktarItyA caturvizati daNDakakrameNa, nirantaram - avyavadhAnena sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANAH, yAvad bhavanapatipRthivIkAyikA kendriyavikalendriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAna jaise eka nAraka ke viSaya meM sthiticarama-acarama kI prarUpaNA kI gaI, usI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika taka cauvIsoM daMDakoM ke viSaya, meM eka vacana ke anusAra kahanA cAhie arthAta unheM bhI isI prakAra carama aura acarama samajhanA cAhie / aba yahI prazna bahuvacana ko aMgIkAra karake kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-bhagavan ! kyA bahuta nAraka sthiti carama se carama haiM athavA acarama haiM ? bhagavAna-, gautama ! sthiti paryAya rUpa carama kI apekSA se nAraka jIva carama bhI haiM aura koI-koI acarama bhI haiM / isakA spaSTIkaraNa pUrvavat hI jema eka nArakanA viSayamAM sthiti carama-acaramanI prarUpaNa karAI eja prakAre bhavanapati pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikasendriya, paMcendriya tiryaMca manuSya vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika sudhI cauvIse daMDakanA viSayamAM eka vacananA anusAra kahevuM joIe. arthAta temane paNa eja prakAre carama ane acarama samajavAM joIe have eja prazna bahuvacanathI aMgIkAra karIne karAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! zuM ghaNuM nAraka sthiti caramathI carama che athavA bhayarama cha ? zrI bhagavAna -he gautama! sthiti paryAya rU5 caramanI apekSAthI nAraka jIva carama paNa che ane kaI kaI acarama paNa che. enuM spaSTIkaraNa pUrvavat samajI levuM joIe, pra028 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 prajJApanAsUtre vyantarajyotiSkavaimAnikAH api syAt-kadAcit kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAt-kadAcit kecit 'acaramAH' iti vyapadizyante, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM carame, acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu bhavacarameNa bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH ki caramo bhavati, kiM vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya caraye, siya acarame' bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo nairayikaH syAtkadAcit kazciccaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcit 'acaramo' bhavati, gati caramavadavaseyam , 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-ekatvaviziSTanairayikasya bhavaparyAya caramatvoktirItyA caturvizatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena bhavaparyAyarUpa caramatvena prarUpyamANaH yAvada-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt-kadAcita kazcit 'acaramo bhavati,' gautamaH pRcchati 'neraiyA NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta / nairayikAH khalu bhavacarameNa-bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramAH bhavanti ? samajha lenA cAhie / isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka kaha lenA cahie, arthAt pUrvokta cauvIsoM daNDakoM ke jIvoM ke viSaya meM carama-acarama kI vya. vasthA pUrvavat hI samajhanA caahie| gautama-he bhagavan ! nAraka jIva bhava-carama kI apekSA kyA carama hai athavA acarama hai ? __ bhagavAn-he gautama ! bhavaparyAya rUpa carama kI apekSA se koI nAraka carama aura koI acarama hotA hai / isakA spaSTIkaraNa gati carama ke samAna hI jAna lenA cAhie / vaimAnikoM taka isI prakAra kaha lenA cAhie / arthAt pRcchAkAla meM jisa nAraka, ekendriya, vikalendriya, tiryaca paMcendriya manuSya yAvat vaimAnika kA vaha vartamAna bhava antima hai, vaha bhava carama hai aura jisakA vaha bhava antima nahIM hai, vaha bhava-acarama hai| eja prakAre nirantara vaimAnike sudhI kahevuM joIe arthAt pUrvokta covIse daMDakonA jInA viSayamAM carama-acaramanI vyavasthA pUrvavat ja samajavI joIe. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! nAraka jIva bhavacaramanI apekSAe zuM carama che athavA acarama che? zrI bhagavAna-he gautama ! bhava paryAya rUpa caramanI apekSAe kaI nAraka carama ane kaI acarama hoya che enuM spaSTIkaraNa gati caramanA samAnaja jANI levuM joIe. vimAnika sudhI A rIte kahevuM joIe. arthAt pRcchA kALamAM nAraka ekendriya, vikalendriya tiya"ca paMcendriya manuSya yAvat vaimAnikono te vartamAna bhava antima che. te bhava carama che ane jene te bhava antima nathI te bhava acarama che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam kiMvA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH syAt-kadAcit kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAt-kadAcit kecid 'acaramAH' iti vyapadizyante iti nairayika gati caramavada vaseyam , 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahutva viziSTa nairayikANAM bhavaparyAyarUpa caramatvoktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, bhavaparyAyarUpacaramatvena prarUpyamANAH yAvada-bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendripaJcandriyatiryagyonikamanuSyabAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api kadAcita kecita caramA bhavanti, kadAcita kecita acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraieNaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM carame acarame ?' hai bhadanta ! nairayikaH khalu bhASAcarameNa-caramabhASayA bhASAparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ?, bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya carame siya acarame' nairayikaH khalu caramabhASayA, syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati syAt gautamasvAmI-he bhagavana ! bahuta nAraka bhava paryAya rUpa carama se kyA carama haiM athavA acarama haiM ? __bhagavan-he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM / arthAt bahuta-se nAraka aise bhI haiM jo vartamAna nAraka bhava ke pazcAt punaH nAraka bhava meM utpanna nahIM hoge, ve bhava carama haiN| bahuta-se nAraka aise bhI haiM jo bhaviSya meM punaH nAraka bhava meM utpanna hoMge, ve bhava-acarama haiN| nArakoM ke saMbaMdha meM jo kathana kiyA gayA hai, vahI bhavanapati, pRthvI-kAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, tiryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / unameM bhI nArakoM ke samAna koI carama haiM, koI acarama haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva bhASAcarama se arthAt carama bhASA kI apekSA se carama hai yA acarama hai ? zrI gautamasvAmI - he bhagavan! ghaNA nAraka bhava paryAya rUpa caramathI zuM carama che athavA acarama che? zrI bhagavAna -he gautama ! carama paNa che, acarama paNa che. arthAt ghaNuM nAraka evA paNa che je vartamAna nAraka bhavanI pachI pharIthI narakabhavamAM utpanna thaze nahi. te bhava carama che. ghaNI nAraka evA paNa che je bhaviSyamAM pharI nAraka bhavamAM utpanna thaze teo bhava acarama che. nArakenA saMbaMdhamAM je kathana karAyuM che, teja bhavana vAsI. pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendri, tiryaMca paMcendriye, vanavyantare, tibbe ane vaimAnikanA viSayamAM paNa samajavuM joIe. teomAM paNa nArakanA samAna keI carama che, keI acarama che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nAraka jIva bhASA caramathI arthAt carama bhASAnI apekSAe carama che agara acarama che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 prajJApanAsUtre kadAcit kazcit acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-nairayikasya caramabhASo. ktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, caramabhASayA prarUpyamANo yAvadbhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyoti kavaimAniko'pi syAt-kadAcit kazcit 'caramo' bhavati, syAt-kadAcit kazcid 'acaramo' bhavati, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu bhASAcarameNa caramayA bhASayA prarUpyamANAH ki caramA bhavanti ? kiM vA aca. ramAH bhavanti ? tathA ca ye pRcchA samaye nairayikAH bhavanti te svakAlakrameNa caramAM bhASAM prAptavantastayA caramabhASayA kiM caramA vyapadizyante ? kiM vA acaramA vyapadizyante ? iti praznAzayaH, bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' caramayA bhASayA prarUpyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA vyapadizyante, kadAcit kecita 'acaramA' vyapadizyante 'evaM jAva egidiya vajjA niraMtaraM jAva vemA. NiyA' evam-uparyuktarItyA caramayA bhASayA prarUpyamANa: yAvad bhavanapati prabhRtayaH, eke bhagavAna-he gautama ! nAraka carama bhASA se koI carama aura koI acarama hotA hai / nAraka jIva ke bhASA carama aura bhASA-acarama ke samAna cauvIsoM daMDakoM ke jIva ko arthAt bhavanapati Adi ko bhI bhASA carama aura bhASAacarama samajha lenA cAhie / yahI prazna bahuvacana kI apekSA se prastuta kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA carama bhASA se carama haiM athavA acarama haiM ? pRcchA ke samaya jo nAraka haiM, ve apane kAla krama se carama bhASA ko prApta hue ho, ve bhASA carama kahalAte haiM aura unase jo bhinna haiM ve bhASAacarama kahe jAte haiN| bhagavAna-he gautama ! bhASA carama kI apekSA se prarUpita kiye jAne vAle nArakoM meM koI bhASA carama bhI hote haiM, koI bhASA acarama bhI hote haiM / isI zrI bhagavAna-he gautama ! nAraka bhASAthI kaI carama ane kaI acarama hoya che nAraka jIvanA bhASA carama ane bhASA acaramanA samAna covIse daMDakanA jIvane arthAta bhavanapati Adine paNa bhASA carama ane bhASA acarama samajI levA joIe. eja prazna bahuvacananI apekSAthI prastuta karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNA nArake zuM carama bhASAthI carama che athavA acarama che? pRcchAnA samaye je nAraka che teo potAnA kAla kame carama bhASAne prApta thayela hoya, teo bhASA carama kahevAya che ane temanAthI je bhinna che te bhASA-acarama kahevAya che? zrI bhagavAna -he gautama! bhASA caramanI apekSAe prarUpita karAyela nArakamAM kaI bhASA carama paNa hoya che. keI bhASA acarama paNa hoya che. e ja prakAre vaimAnike sudhI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam ndriyavarjAH-pRthivIkAyikAyekendriyavarjitAH, teSAM pRthivIkAyikAyekendriyANAM bhASArUpa. vacanAbhAvAta tadrahitA ityarthaH, nirantaram-avyavadhAnena yAvat-caturviMzatidaNDakakrameNa vika lendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH api kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu AnaprANacarameNa zvAsocchvAsarUpAnaprANAtmakaparyAyarUparacameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati? kiM vA 'acaramo' bhavati? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya carame siya acarame' AnaprANaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt kadAcit kazcit acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-nairayikasyAnaprANaparyAyarUpa caramoktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa nirantaram-avyavadhAnena AnaprANaparyAyarUpacaramatvena prarUpyamANo yAvat bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaiprakAra vaimAnikoM taka kahanA cAhie, kintu ekendriya jIvoM ko choDa denA cAhie, kyoM ki pRthavIkAyika Adi ekendriyajIvoM ko jihUvendriya prApta nahIM hotI ataeva ve bhASA rahita hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva AnaprANa arthAtU zvAsocchvAsa paryAya rUpa carama kI apekSA se kyA AnaprANa carama hotA hai-athavA AnaprANa-acarama hotA hai ? bhagavan-he gautama ! anaprANa paryAya rUpa carama se koI nAraka carama hotA hai, koI acarama, hotA hai| vaimAnikoM taka cauvasoM daMDa koM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / tAtparya yaha hai ki pRcchA ke samaya koI nAraka aisA hotA hai jo usa bhava meM antima zvAsocchvAsa le rahA hotA hai, vaha AnaprANa carama kahalAtA hai, unase bhinna jo haiM ve AnaprANa-acarama kahalAte haiN| donoM prakAra ke nArakoM kA sadbhAva hone se bhagavAn ne pharmAyA hai ki koI nAraka kahevuM joIe paraMtu ekendriya jIvenA sivAya. kemake pRthvIkAyika Adi ekendriya jIne jihA indriya prApta nathI thatI, tethI ja teo bhASA rahita hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva Ana prANa arthAt zvAse chuvAsa paryAya rUpa caramanI apekSAe zuM Ana prANu carama hoya che athavA ane prANa acarama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! Ana prANu paryAya rUpa caramathI keI nAraka carama hoya che, koI acarama hoya che. vaimAniko sudhI vIse daMDakanA viSayAM eja prakAre kahevuM joIe tAtparya e che ke pRcchAnA samaye keI nAraka evA hoya che ke je te bhavamAM atima zvAce chUvAsa laIne rahe che. te Ana prANu carama kahevAya che, temAM je bhinna che teo Ana prANu acarama kahevAya che ane prakAranA nArakano sadubhAva hovAthI bhagavAne pharamAvyuM che ke kaI nAraka zvAse chUvAsa carama paNa hoya che, koI zvAsecalDravAsa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mAniko'pi kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati tatra pUrvokta gatiparyAyacaramoktirItyA yo nairayikAdiH svasvAnaprANarUpe paryAye vartamAnastadanantaraM na kamapi AnaprANaparyAya mavApsyati sa AnaprANaparyAya caramo vyapadizyate tadabhinnastu 'aracama.' iti vyapadizyate iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! ANApANucarameNaM kiM caramA acaramA ? he bhadanta ! nairayikAH khalu AnaprANacarameNa-zvAsocchvAsAtmakAnaprANaparyAyarUpa carameNa prarUpyamANAH kiM caramA vyapadizyante ? ki vA acaramA vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramAvi acaramAvi' AnaprANaparyAyarUpa carameNa prarUpyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA bhavanti kadAcit kecit acaramA bhavanti prAguktagaticaramayuktestulyatvAt 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-pUrvoktarItyaiva nirantaram avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa, AnaprANaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH yAvat-bhavanapatipRthikAyikAyekendriyavikalendriya paJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH api kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, prAguktagati zvAsocchavAsa carama bhI hotA hai, koI zvAsocchvAsa-acarama bhI hotA hai| yahI prazna bahuvacana ke rUpa meM upasthita kiyA gayA haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka jIva AnaprANa carama kI apekSA se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiM / arthAt AnaprANa paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA kI jAya to bahuta-se nAraka AnaprANa carama hote haiM aura bahuta-se AnaprANa-acarama bhI hote haiM / jo antima zvAsocchvAsa le rahe hoM, ve AnaprANa carama aura jo antima zvAsocchvAsa na le rahe hoM, ve AnaprANa-acarama samajhane cAhie / nArakoM ke samAna hI bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI AnaprANacarama aura acarama samajhalenA caahie| acarama paNa hoya che. Aja prazna bahuvacananA rUpamAM upasthita karela che. zrI gautamasvAmI bhagavad ! ghaNA nAraka jIva Ana prANu caramanI apekSAe carama hoya che athavA acarama hoya che ? zrI bhagavAn he gautama ! carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. arthAta Ana prANa paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNA karAya te ghaNu nArake Ana prANa carama hoya che ane ghaNuM Ana-prANa-acarama paNa hoya che. jeo atima zvAse chUvAsa laI rahyA che, teo Ana prANu carama ane je antima zvAsocchavAsa nathI laI rahyA teo Ana prANu acarama samajavA joIe. nArakanI jemaja bhavanapati, pRthvIkAyika zrI pr5n| sUtra: 3 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam caramavat , gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu AhAra carameNa-AhAraparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati 1 kiM vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya acarame' AhAra paryAyarUpacara meNa prarUpyamANo nairayikaH syAt-kadAcit,: kazcit caramo bhavati, syAt kadAcit kazcid acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA nirantaram-avyavadhAnena caturviMzati daNDakakrameNa AhAraparyAyacarameNa prarUpyamANo yAvad bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimA. niko'pi kadAcit kazcid caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAguktagaticaramavat , gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! AhAra carameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu AhAracarameNa AhAraparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramAH iti vyapadizyante ? kiM vA acaramA iti vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama! 'caramA vi, acaramA vi' AhAraparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH kadAcit __ gautamasvAmI-he bhagavAn ! koI eka nAraka kyA AhAra carama se carama hotA hai athavA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai| isI prakAra cauvIsoM daMDakoM ko lekara eka vacana meM prarUpaNo karanI caahie| yahI prazna bahuvacana ko lekara prastuta kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavanU ! bahuta nAraka kyA AhAra carama kI apekSA carama haiM athavA acarama haiM ? ____ bhagavAn-he gautama ! AhAra paryAya rUpa carama kI apekSA prarUpaNA karane para koI nAraka AhAra carama hote haiM, koI AhAra-acarama hote haiN| isI prakAra Adi ekendri, vikalendri. paMcendritiyo, manuSya, vAtavyantara, tiSka ane vaimAnikone paNa A prANa carama ane acarama samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! kaI eka nAraka zuM ahAra caramathI carama hoya athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna he gautama ! keI nAraka carama hoya che, keI acarama hoya che. eja prakAre covIse daMDakone laIne eka vacanamAM prarUpaNA karavI joIe. eja prazna bahuvacanane laIne prastuta karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ghaNa nArake zuM AhAra caramanI apekSAe carama che athavA acarama che? zrI bhagavAna-he gautama! AhAra paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNA karavAthI keI nAraka AhAra carama thAya che. keI AhAra acarama thAya che. e ja prakAre ana zrI prshaan| sUtra : 3 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 prajJApanAsUtre kecit caramA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, prAguktagati caramavat, 'evaM niraMtaraM jAva bemANiyA' evam - bahusvaviziSTanairayikAhAraparyAyarUpa caramoktirItyA, nirantaram avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api kadAcit kecid AhAra paryAyarUpa carameNa caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, prAguktayukteH / gautamaH pRcchati - 'neraie NaM bhaMte ! bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu bhAvacarameNa bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH kiM caramaH iti vyapadizyate ? kiMvA acaramaH iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha - 'goyamA ! he gautama! 'siya carame, siya acarame' bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo nairayikaH syAt - kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt kadAcit kazcid acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam - uparyukta nairayika bhAvaparyAya caramoktirItyA nirantaram avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo yAvad bhavanapati pRthivIkAyikA ce kendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi kadAcit kazcit lagAtAra vaimAnikoM taka cauvIsoM daMDakoM ko lekara prarUpaNA samajha lenI cAhie, arthAt nArakoM ke samAna hI bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vika lendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI AhAra carama kI apekSA carama aura acarama kahanA cAhie / spaSTI karaNa pUrvavat samajhanA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka nAraka jIva bhAva carama se arthAt bhAvaparyAya rUpa carama se kyA carama hotA hai ? athavA acarama hotA hai ? bhagavAn he gautama! koI carama hotA hai, koI acarama hotA hai| jo nAraka jisa audayika bhAva - paryAya kA antimavAra anubhava kara rahA hai, bhaviSya meM punaH kabhI anubhava nahIM karegA, vaha usa bhAva kI apekSA bhAva carama kahalAtA hai| usase jo bhinna ho vaha bhAva - acarama kahA jAtA hai| koI nAraka bhAva varata vaimAnikA sudhI cAvIse daMDakAne laIne prarUpaNA samajI levI joie, arthAt nArakonI samAnaja bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Adi ekendriyA, vikalendriyA, paMcendriyatiya cA manuSyA, vAnabhyantarA, jyAtiSkA ane vaimAkAne paNu AhAra cakramanI apekSAe carama ane acarama kahevA joI e. spaSTIkaraNa pUrvavat samajI levu' joI e zrI gautamasvAmI he bhagavAn ! eka nAraka jIva zvaseAAsa arthAt bhAva paryAya rUpa caramathI zuM carama heAya che? athavA acarama hAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! keAI carama hoya che, koI acarama hAya che je nAraka je auyika Adi bhAva paryAyanA antima vAra anubhava karI rahela che. bhaviSyamAM pharI kyAreya anubhava karaze nahi te e bhAvanI apekSAe bhAva carama kahevAya che, tenAthI je zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 225 caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati, gautamaH pRcchati - 'neraiyA NaM bhaMte ! bhAvacarameNaM kiM caramA, acaramA ?', he bhadanta ! nairayikAH khalu bhAvacarameNa - bhAvaparyAyarUpa carameNa audayikAdi bhAvacarameNetyarthaH prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA api bhavanti, kadAcit kecid acaramA api bhavanti, prAguktayukate:, ' evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA' evam uparyuktarItyA nirantaram - anya - dhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpyamANA yAvat - bhavanapati pRthivI kAyikAdye kendriyavikale - ndriyapaJcendriya tiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api bhAvaparyAyarUpacarameNa kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecit acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati - neraie NaM bhaMte! vaNNacarameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu varNacarameNa-varNaparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiMvA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya acarame' varNaparyAyarUpa carameNa syAt kadAcit kazcid nairayikazvaramo bhavati, syAt - kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati prAguktagati caramavat, carama hotA hai, koI bhAva-acarama hotA hai / hai / isI prakAra vaimAnika Adi cauvIsoM daMDakoM ke viSaya meM kathana kara lenA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavana ! bahuta nArakajIva bhAvacarama kI apekSA se kyA carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAn - he gautama ! audArika Adi bhAvoM kI apekSA nirUpita kiye jAne vAle nAraka koI carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiM / isa viSaya kI yukti pUrvavat samajhanI caahie| nArakoM ke samAna hI vaimAnikoM taka, cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! koI eka nAraka varNa paryAya rUpa carama kI apekSA se carama hotA hai yA acarama hotA hai ? bhinna haiAya te acarama kahevAya che. keI nAraka bhAva carama haiAya che keAI bhAva acarama hAya che. eja prakAre vaimAnika Adi cAvIse daDakAnA viSayamAM kathana karI levu' joie. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! ghaNA nAraka jIva bhAva caramanI apekSAe zu... carama hAya che athavA acarama hAya che ? zrI bhagavAna-auyika Adi bhAvAnI apekSAe nirUpita karAyelA nAraka koI carama hAya che. koI acarama paNa heAya che. A viSayanI pUrvavat yukti samajI levI joI e. nArakonA samAnaja vaimAnikA sudhI cAvIse daMDakAnA jIvAnA viSayamAM Aja rIte kahevu joie. zrI gautamasvAmI--he bhagavan! koI eka nAraka varNa paryAya rUpa caramanI apekSAe carama thAya che agara acarama che ? pra0 29 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'evaM NiraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyabAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi varNaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! vaNNacarameNaM kiM caramA, acaramA?' hai madanta ! nairayikAH khalu varNacarameNa-varNaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'carimA vi acarimA vi' varNaparyAyarUpacarameNa nairayikAH kadAcit kecit caramA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA, nirantaram bhagavAna-he gautama ! varNa paryAya rUpa carama kI apekSA koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai| spaSTI karaNa gati carama ke sadRza hI samajha lenA cAhie aura lagAtAra vaimAnikoM taka cauvIsoM daMDakoM ko lekara isI prakAra prarUpaNA karanI cAhie / arthAt jaise nAraka jIva varNa carama kI apekSA carama bhI hai aura acarama bhI, isI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva bhI varNa carama kI apekSA koI carama aura koI acarama hotA hai / bahuvacana ko lekara yahI prazna upasthita kiyA jAtA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA bahuta nAraka jIca varNa carama se carama haiM athavA acarama haiM ? bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiM, arthAt koI nAraka varNa paryAya rUpa carama kI apekSA carama haiM, koI acarama haiM / vaimAnikoM taka isI prakAra kaha lenA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthivIkAyika Adi zrI bhagavAna-he gautama! paryAya rUpa caramanI apekSAe keI nAraka carama thAya che kaI acarama thAya che, spaSTIkaraNa gati caramanA sadaza ja samajI levuM joIe ane nirantara vaimAniko sudhI vIse daMDakone laIne e pramANe prarUpaNA karavI joIe arthAta jema nAraka chava varNa caramanI apekSAe carama paNa che ane acarama paNa che, e ja prakAre bhavanapati, pRthvIkAyika, Adi, ekaeNndriya, vikalendriya, paMcendriyatiryaMca manuSya, vAna vyaMtara, jyotiSka ane vaimAnika devapaNa varNa caramanI apekSAe kaI carama ane ke acarama hoya che. bahuvacanane laIne eja prazna upasthita karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! zuM ghaNA nAraka jIva varNa caramathI carama che athavA acarama che? zrI bhagavAna he gautama! carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. arthAt kaI nAraka varNa paryAya rUpa caramanI apekSAe carama che. koI acarama che. vaimAnike sudhI e ja prakAre kahevuM joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya vikalendriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcandriyatiyagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api varNaparyAyarUpacarameNa kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecit acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! gaMdhacarame NaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu gandha carameNa-gandhaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA! he gautama ! 'siya carame siya acarame' gandhaparyAyarUpacarameNa syAt-kadAcit kazcit nairayikazvaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati, prAguktagati caramavat , 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam - uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvat-bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi gandhaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadA. cita kazcida acaramo bhavati, gautamaH pRcchati-'nerayikAH khalu gandhacarameNa-gandhaparyAyarUpa carameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI nArakoM ke samAna koI varNa carama hote haiM, koI varNa-acarama bhI hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva gandhaparyAya rUpa carama se kyA carama hotA hai yA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama gandhaparyAya kI apekSA carama hotA hai, koI acarama hotA hai / vyAkhyA gati carama Adi kI bhAMti samajha lenI cAhie / isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka kahanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika-ina cauvIsoM daMDakoM ke viSaya meM nAraka ke samAna hI gandha carama evaM gandha-acarama kA kathana karanA caahie| paMcendriyatiryaMca, manuSya, vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa nArakenI samAna varNa carama hoya che keI varNa acarama paNa hoya che. zrI gautamasvAmI bhagavad ! nAraka jIva ganya paryAya rU5 caramathI zuM acarama hoya che agara carama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! kaI nAraka carama ganya paryAyanI apekSAe carama hoya che. keI acarama hoya che. vyAkhyA gati carama AdinI jema samajI levI joIe. eja prakAre nirantara vaimAnike sudhI kahevuM joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAcika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiyaca, manuSya, vAtavyantara, jyotiSka ane vimAnika e covIse daMDakanA viSayamAM nArakanI jemaja gabdha acaramanuM kathana karavuM joIe, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 prajJApanAsUtre 'caramAvi acaramAvi' gandhaparyAyarUpa carameNa kadAcit kecid nairayikAcaramA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemAniyA' evam uparyuktarItyA, nirantaram - avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvat bhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriyavikalendriyapaJcendriyaniryagyonikamanuSya vA navyantarajyotiSkavaimAnikA api gandhaparyAya rUpacarameNa kadAcit kecid caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati 'neraie NaM bhaMte ! rasacarameNaM kiM carame acarame ?" he bhadanta ! nairayikaH khalu rasacarameNa rasaparyAyarUpacarameNa kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! 'si carame, siya acarame' rasaparyAyarUpacarameNa syAt - kadAcit kazcid nairayikazramo bhavati, syAt - kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati prAguktayukteH, 'evaM niraMtaraM jAna vemANie' evam - uparyuktarItyA, nirantaram, avyavadhAnena caturviMzatidaNDa kakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAdyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantaragautamasvAmI - he bhagavan ! bahuta nAraka jIva kyA gandha carama se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAn - he gautama ! koI carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiM / isI prakAra caubIsoM daMDakoM ko lekara bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, paMcendriya tiryacA, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka nAraka rasaparyAya rUpa carama kI apekSA se carama hotA hai yA acarama hotA hai ? bhagavAn - he gautama ! rasa- carama kI apekSA koI nAraka carama hotA hai aura koI acarama hotA hai / yukti pahale ke samAna samajhanA cAhie / nAraka ke samAna vaimAnika taka cauvIsa daMDakoM ko lekara isI prakara kahanA cAhie, zrI gautamasvAmI-De bhagavan ! ghaNA nAraka jIva zu' gandha caramathI carama thAya che athavA acarama thAya che? zrI bhagavAna--ha gautama ! keAI carama paNa thAya che, koI acarama paNa thAya che. eja prakAre cAvIse daMDakeAne laine bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriyA pa'cendriya tiya``cA, manuSya, vAnabhyantarA, jyAtiSka ane vaimAnikAnA viSayamAM paNa samajavu joI e. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! eka nAraka rasa paryAya rUpa caramanI apekSAe carama thAya che agara acarama thAya che ? zrI bhagavAnDe gautama ! rasa caramanI apekSAe keAI nAraka carama thAya che ane kAI carama thAya che, yukti pahelAnI samAna samajavI joie. nArakanA samAna vaimAnika zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 229 vyantarajyotiSkavaimAniko'pi kadAcit kazcit rasaparyAyarUpacarameNa caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAyuktayukteH, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! rasacarameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu rasacarameNa-rasaparyAyarUpacarameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramAvi acaramAvi' rasaparyAyarUpa carameNa kadAcit kecit nairayikAzvaramA api bhavanti, kadAcita kecita acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa yAvada-bhavanapati prabhRtivaimAnikAntA api rasaparyAyacarameNa kadAcid kecit caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA api bhavanti, prAguktayuktaH, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! phAsacarameNaM ki carame acarame?' he bhadanta ! nairayikaH khalu sparzacarameNa-sparzaparyAyarUpacarameNa kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? bhagaarthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tithaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikadeva ko bhI carama aura acarama kahanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka rasacarama se kyA carama hote haiM, athavA acarama hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! rasa paryAya rUpa carama se koI nAraka carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiN| vaimAnikoM taka isI prakAra kahanA cAhie, arthAt bhavanapatiyoM se lekara vaimAnikoM taka sabhI daMDakoM ke koI jIva rasa paryAya se carama aura koI acarama hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! sparza carama arthAt sparza paryAya rUpa carama kI apekSA se nAraka jIva carama hotA hai yA acarama ? sudhI covIse daMDakone laine eja prakAre kahevuM joIe, arthAt bhavanapati, pRthvI kAyika, Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiyaca, manuSya, vAvyantaratiSka ane vaimAnika devane paNa carama ane acarama kahevA joIe. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! ghaNA nAraka rasa caramathI zu carama hoya che, athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! rasa paryAya rUpa caramathI keI nAraka carama paNa thAya che kaI acarama paNa hoya che. vimAnike sudhI eja prakAre kahevuM joIe, arthAt bhavanapatithI laI vaimAnike sudhI badhA daMDakenA keI jIva rasa paryAyathI carama ane kaI acarama thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! sparza carama arthAt sparza paryAya rUpa caramanI apekSAe nAraka jIva carama thAya che agara acarama? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya acarame' sparzaparyAyarUpacarameNa syAtakadAcit kazcit nairayikazcaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi sparzaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! phAsacarameNaM kiM caramA acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu sparzacarameNa sparzaparyAyarUpa carameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' sparzaparyAyarUpa carameNa kadAcit kecid nairayikA caramA api bhavanti kadAcit kecida acaramA api bhavanti, 'evaM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyakiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotikavaimAnikA api kadAcit kecit sparzaparyAyarUpacarameNa caramA bhavanti kadAcit kecid acaramAbhavanti prAguktagaticaramAdivat / atha pUrvoktaparyAyarUpacaramANAM saMgraha gAthAmAha-'saMgahaNi bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai / vaimAnikoM taka isI prakAra kahanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiyeca, manuSya, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika, ina cauvIsoM daMDakoM meM koI sparzacarama hotA hai, aura koI sparza -acarama hotA hai| __ gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA sparza carama se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiM / jaise nAraka sparza carama se carama hote haiM aura acarama bhI, isI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiyeca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, | zrI bhagavAna-he gautama! keI nAraka carama hoya che, keI acarama hoya che. mAniko sudhI eja prakAre kahevuM joIe, arthAt bhavanapati, pRthvakAyika, Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiryaMca, manuSya, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika A vase daMDakanA keI jIva sparza carama hoya che ane keI sparza acarama hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNu nArake zuM sparza caramathI carama heAya che athavA acarama hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. jema nAraka sparza caramathI carama thAya che ane acarama paNa thAya che. e ja prakAre bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vAtavyantara tiSka zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam gAhA-'gaiThii bhave ya bhAsA ANApANu carame ya boddhavvA / AhAra bhAvacarame vaNNarasegaMdhaphAse ya // 1 // saMgrahaNI gAthAchAyA-gatisthiti bhavazca bhASA AnaprANacaramazca boddhvyaaH| AhArabhAva caramo varNaraso gandhasparzazca // 1 // ukto'rthaH, ||suu07|| 'dasamaM caramapadaM samattaM' itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamaM caramapadaM samAptam // 10 // jyotiSka aura vaimAnikoM meM se bhI kisI ko sparzacarama aura kisI ko sparza -acarama samajhanA caahie| spaSTIkaraNa gati carama Adi ke samAna hI jAnanA caahie| jina gati Adi paryAyoM ke AdhAra se nAraka Adi ke caramatva-acaramatva kI prarUpaNA kI gaI hai, unakA nAmollekha karane vAlI eka gAthA isa prakAra hai-(1) gati (2) sthiti (3) bhava (4) bhASA (5) AnaprANa (6) AhAra (7) bhAva (8) varNa (9) rasa (10) gaMdha (11) sparza, unakI apekSA caramatya-acaramatva kA vicAra hai |suu0 7 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla brativiracita prajJApanA sUtra kI prameyayodhini vyAkhyA meM dasavAM caramapada samApta // 10 // ane vaimAnikamAMthI paNa keIne sparza carama ane keIne sparza acarama samajavA joIe spaSTIkaraNa gati carama AdinA samAna ja jANavuM joIe. je gati Adi paryAnA AdhAre nAraka AdinA carama-acaratvanI prarUpaNA karAI che temanA nAme lekha karavAvALI eka gAthA A rIte che-(1) gati (2) sthiti (3) lava (4) bhASA (5) mAnA ] (1) mA 2 (7) sApa (8) va (4) 2sa (10) gaMdha (11) sparza emanI apekSAe camatva acaramatvane vicAra che. suzA zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla rativiracIta prajJApanA sUtranI prameyabedhinI vyAkhyAmAM dasamuM carama pada samAsa 10 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ekAdarza bhASApadam mUlam-se gUNaM bhaMte ! maNNAmIti ohAriNI bhAsA, ciMtemIti ohAriNI bhAsA / aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA, aha ciMtemIti odhAriNI bhAsA / taha maNNAmIti odhAriNI bhAsA, taha ciMtemIti ohAriNI bhAsA ? haMtA goyamA ! maNNAmIti odhAriNI bhAsA, ciMtemIti odhAriNI bhAsA, aha maNNAmIti odhAriNI, aha ciMtemIti odhAriNI bhAsA, taha maNNAmIti odhAriNI bhAsA, taha ciMtemoti odhAriNI bhAsA, ohAriNINaM bhaMte ! bhAsA kiM saccA, mosA, saccAmosA, asaccA mosA ? goyamA ! siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai-odhAriNINaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA ? goyamA ! ArAhiNI saccA, virAhiNI mosA, ArAhaNavirAhiNI saccAmosA, jANeva ArAhiNI, Neva virAhiNI, vArAhaNavirAhaNI, sA asaccA mosA NAmaM cautthI bhAsA. se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai-ohArININaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA ||suu0 1 // chAyA-tat nUnaM bhadanta ! manye iti avadhAraNI bhASA, cintayAmIti avadhAraNI bhASA, atha manye iti avadhAraNI bhASA, atha cintayAmIti avadhAraNI bhASA, tathA manye iti ava gyArahavAM bhASApada zabdArtha-(se) atha (NUNaM) nizcaya (maNNAmi) mAnatA hUM (iti) isa prakAra (ohAriNI bhAsA) bhASA bodha kA kAraNa hai (ciMtemIti ohAriNI bhAsA) cintana karatA hU~ ki bhASA bodha kA kAraNa hai (aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA ) maiM mAnUM ki bhASA avadhAraNa karane vAlI-bodha kA kAraNa hai ? (aha agIyAramuM bhASA pada zA-(se) Atha (NUNaM) nizcaya (maNNAmi) bhAnu chu (iti) mA prAre (ohAriNI bhAsA) bhASA mAdhak // 29 cha (ciMtemIti ohAriNI bhAsA) yintana 3 chu, sASA mopanu // 25 cha (aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA) hu~ bhAnu chu bhASA avadhAraNa 42vAvAjI-mArnu 4 / 25 cha ? (aha ciMtemi odhAriNI bhAsA) [yantana 43 laap| zrI prshaan| sUtra : 3 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 233 prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam dhAraNI bhASA, tathA cintayAmIti avadharANI bhASA ? hanta, gautama ! manye iti avadhAraNI bhASA, cintayAmIti avadhAraNI bhASA, atha manye iti avadhAraNI bhASA, atha cintayAmIti avadhAraNI bhASA, tathA manye iti avadhAraNI bhASA, tathA cintayAmIti avadhAraNI bhASA, avadhAraNI khalu bhadanta ! bhASA kiM satyA, mRSA, satyAmRSA, asatyAmRSA ? gautama ! syAt satyA, syAt mRSA, syAt satyAmRSA, syAt asatyAmRSA, tat kenArthena bhadanta ! ciMtemi odhAriNI mAsA) meM cintana karUM kiM bhASA avadhAriNI hai ? (taha) tathA-usI prakAra (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) mAnatA hUM ki bhASA ava. dhAriNI hai (taha ciMtemIti ohAriNIbhAsA) usI prakAra cintana karatA hUM ki bhASA avadhAriNI hai (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhASA avadhAriNI hai, aisA tuma mAnate ho (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) bhASA avadhAriNI hai, aisA tuma socate ho (aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA) mAno ki bhASA avadhAriNI hai (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) cintana karo ki bhASA avadhAriNI hai taha (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) pUrNarUpa se mAno ki bhASA avadhAriNI hai (taha ciMtemIti odhAriNI bhAsA) pUrNa rUpa se soco ki bhASA avadhAriNI hai| ___ (ohAriNI NaM bhaMte ! bhAsA) he bhagavan ! avadhAriNI bhASA (kiM saccA, mosA, saccAmosA, asaccAmosA ?) kyA satya hai, asatya hai, satyAmRSAmizrA-hai athavA asatyA-mRSA-anubhaya hai ? (goyamA) he gautama ! (siya saccA) satya bhI hotI hai (siya mosA) (mRSA bhI hotI hai (siya saccAmosA) satyAmRSA bhI hotI hai (siya asaccAmosA) asatyAmRSA bhI hotI hai| AqdhArI cha ? (taha) tathA me 4Are (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhAnu chu| bhA5AqdhAriNI che (taha ciMtemIti ohAriNI bhAsA) me08 // 2 yintana 43 chu hai bhASA avadhAriNI cha (haMtA) hai| (goyamA !) hai gautama! (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhASA gadhAriNI cha, sebha tabha mAnA ch| (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) bhASA sA(29 cha, ma ta viyaa| ch| (ahamaNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhAnA sASA savAriNI che (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) cintana / bhASA ma NI che (taha maNNAmIti odhAriNIbhAsA) pU 3the bhAna mA adhAriNI cha (taha ciMtemIti odhAriNI bhAsA) pU 32 viyaa| bhASA avadhAriNI che (ohAriNINaM bhaMte ! bhAsA) he mAvan ! avadhAriNI bhASA (kiM saccA, mosA, saccAmosA, asacvAmosA ?) zu satya cha, satya cha, satyAbhUSA bhitra cha, mth| asatyabhUSA anubhava cha ? (goyamA !) 8 gautama ! (siya saccA) satya 55 DAya cha (siya mosA) bhUSA 55 DAya cha (siya saccA mosA) satyAbhUSA para DAya cha (siya asaccA mosA) masatya bhUSaNa para DAya cha pra0 30 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 prajJApanAsUtre evamucyate - avadhAraNI khalu bhASA, syAt satyA, syAt mRSA, syAt satyAmRpA, syAt asatyAmRSA ? gautama ! ArAdhinI satyA, virAdhinI mRSA, ArAdhanavirAdhinI satyAmRSA, yA naivArAdhanI, naiva virAdhinI naiva ArAdhanavirAdhinI sA asatyAmRSA nAma caturthI bhASA, tat tenArthena gautama ! evamucyate - ArAdhinI khalu bhASA syAt satyA syAt mRSA, syAt satyAmRSA, syAt asatyAmRSA // sU0 1 // TIkA-pUrva dazamapade prANinA mupapAtakSetrasya ratnaprabhAdezcaramAcaramavaktavyatA prarUpitA, (sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai kiM (odhAriNI NaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA ?) avadhAriNI bhASA satya bhI, asatya bhI, satyAmRSA bhI, asatyAmRSA bhI hotI hai ? (goyamA ! ArAhiNA saccA) he gautama! ArAdhinI bhASA satya hai (virAhiNI mosA) virAdhinI bhASA asatya hai (ArAhaNa virAhiNI saccAmosA) ArAdhinI - virAdhinI bhASA satyamRSA hai (jA) jo (Neva ArAhiNI, va virAhiNI) na ArAdhinI ho, na virAdhinI ho (sA asaccAmosA NAmaM cautthI bhAsA) vaha asatyAvRSA nAmaka cauthI bhASA hai (se teNaTTheNaM goyamA ! evaM buccai) he gautama! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki (ohAriNI bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA) avadhAriNI bhASA satya bhI, asatya bhI, satyAmRSA bhI aura asa tyAmRSA bhI hotI hai // 1 // TIkArtha - isase pUrva dazama pada meM prANiyoM ke upapAtakSetra ratnaprabhA Adi ke caramatva - acaramatva kI vaktavyatA kahI hai, aba gyArahaveM pada meM satya, mRSA, (sekeNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai) he bhagavan ! zA hetuthI mevu hevAya che (odhAriNINaM bhAsA siya saccA siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccA moso ?) avadhAriNI bhASA satya yAgu, asatya pAzu, satyAbhUSA pazu, asatyAbhUSA pazu thAya che (goyamA ! ArAhiNI saccA) he gautama! ArAdhinI bhASA satya che (virAhiNI mosA) virAdhinI bhASA asatya che (ArAhaNavirahiNI saccA mosA) ArAdhinI - virAdhinI bhASA satyA bhUSA che (jA) le (Neva ArAhiNI, Neva virAhiNI ) nathI mArAdhinI meM nathI virodhinI (sA asaccA mosA NAmaM cautthI bhAsA) te asatyA bhUSA nAma yothI bhASA che (se teNa dveNa goyamA ! evaM vaccai) he gautama! me hetuthI bheSu uDevAya che ! ( ahAriNI bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccA mosA, siya asaccA mosA) avadhAriNI bhASA satya paNa asatya paNa, satyAmRSApaNu ane asatyamRSA paNa thAya che !! 1 5 TIkA"--AnAthI pahelA dazamA paTTamAM prANiyAnA upapAta kSetra ratnaprabhA AdinA caramatya-acaramatva vi. vaktavyatA kahI, have agIyAramAM padamAM satya mRSA satyamRSA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam ____ 235 atha ekAdaze pade satyA1 mRpA 2 satyAmRSA3 asatyAmRSA4 ityevaM bhASAparyAptAnAM satyAdi bhASA vibhAgapradarzanArthamAha-'se NUNaM bhaMte ! maNNAmIti ohAriNI bhAsA ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! tat-atha, nUnam nizcitam , manye-avabodhAmi yat kila avadhAraNI-avabodhabIjasvarUpA khalu bhASA bhavatIti ? tatrAvagamyate'rtho'nayeti karaNavyutpattyA avadhAraNI zabdasya avabodhabIjamarthaH, bhASyate iti karmavyutpatyA bhASAzabdasya tadyogyatayA pariNAma prApta nisRjyamAnadravyasaMghAtarUpo'rthaH, tathA ca ahamevaM manye yadutAvazyamavadhAraNI bhASA bhavatIti bhAvaH, na khalvetat sakRta anAlocyaiva manye api tu yuktidvAreNApi vicArayAmi ityAha-'ciMtemIti ohAriNI bhAsA-' cintayAmi-yuktyA nizcinomi, yat khalu avadhAraNI bhASA bhavatIti, ityevaM svAbhiprAyaM bhagavate Avedya prastutArtha vinizcayArtha prathamAbhiprAyeNa bhagavantaM pRcchati gautamaH-'ahamaNNAmIti odhAriNI bhAsA ?' atha-bhagavAn ! evamahaM manye-mananaM kuryAm-yat kiLa avadhAraNI bhASA bhavatIti ? atha dvitIyAbhiprAyeNa pRcchatisatyamRSA, aura asatyamRSA isa prakAra cAra taraha bhASA kI paryApti se paryApta jIvoM kI bhASA kA vibhAga pradarzita karane ke lie kahate haiM___ gautamasvAmI bhASA ke sambandha meM apanA abhiprAya prakaTa karate hue kahate haiM-he bhagavan ! meM mAnatA hUM ki bhASA avadharaNI hai, arthAt bhASA ke dvArA padArtha kA avadhAraNa hotA hai athavA bhASA avabodha kA kAraNa haiM, jo bhASI jAya yA bolI jAya vaha bhASA / bhASA ke yogya dravyoM ko grahaNa karake use bhASA ke rUpa meM pariNata karake tyAge jAne vAle dravya samUha ko bhASA kahate haiN| tAtparya yaha hai ki meM aisA mAnatA hUM aura vinA soca-vicAra kie nahIM varan yukti ke dvArA aisA vicAra karatA hUM ki bhASA avadhAriNI hai| ___ isa prakAra bhagavAn ke samakSa apanA abhiprAya prakaTa karake usakI satyatA ko nizcita karane ke lie gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA meM ane asatyamRSA e prakAre cAra prakAranI bhASAnI paryAptithI paryApta nI bhASAne vibhAga pradarzita karavA mATe kahe che- zrI gautamasvAmI-bhASAnA sambandhamAM potAne abhiprAya pragaTa karatA kahe che-he. bhagavan! mAnuM chuM ke bhASA avadhAriNI che, arthAt bhASA dvArA padArthanuM avadhAraNa thAya che athavA bhASA avabodhanuM kAraNa che. je bhASI jAya agara belI zakAya te bhASA (belI) bhASAne gya dravyanuM grahaNa karIne tene bhASAnA rUpamAM pariNata karIne tyAga karAtA dravya samUhane bhASA kahe che. tAtparya e che ke huM ema mAnuM chuM ane kaMI paNa vicAra karyA sivAya nahi. paNa yukti dvArA e vicAra karuM chuM ke bhASA avadhAriNI che. e rIte bhagavAnanI samakSa pitAne abhiprAya pragaTa karIne tenI satyatAne nizcaya karavA mATe gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! zuM huM ema mAnuM ke bhASA ava zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'aha ciMtemIti odhAraNI bhASA ?-' atha bhagavan ! evamahaM cintayAmi-cintanaM kuryAm ? yat khalu avadhAraNI bhASA bhavatIti anavadyametadityAzayaH, atha yathA pRcchA samayAtpUrva mananaM cintanaM vA kRtavAn tathaivAdhunA pRcchA samaye'pi manana cintanaM vA karomi nAnyatheti bhagavato jJAnena paricAyayituM pRcchati-'taha maNNAmIti odhAriNI bhAsA ?' tathA-evamahaM manye vinizcinomi, yatkhalu avadhAraNI bhASA bhavatIti ? yathApUrvamahaM jJAtavAn tathaivAhamadhunApi manye yatkila avadhAraNI bhASeyam , tathA ca mama nAdhunA tana-mananasya pUrvamananasya ca kazcid vizeSo'stIti bhAvaH, dvitIyAbhiprAyeNAha'taha ciMtemIti ohAriNI bhAsA ?' tathA cintayAmi yaduta avadhAraNI bhASA bhavatIti ? tathA ca yathA pUrva khalvahaM cintitavAn tathaivAdhunA'pi cintayAmi yaduta avadhAraNI bhASeti / tat kiM yuktametaditi praznAbhiprAyaH / bhagavAnAha-'haMtA, goyamA!' he gautama ! hanta-satya. metat , yathA tvayA pRSThaM tathaiva vartate ityarthaH, tadeva vizadayanAha-'maNNAmIti odhAriNI mAsA'-manye ahamapi avadhAraNI bhASeti, tvaM manyase yat kila avadhAraNI bhASeti, tadahaM aisA mAnU ki bhASA avadhAraNI hai ? kyA meM aisA cintana karUM ki bhASA avadhAraNI hai ? arthAt kyA merA isa prakAra mAnanA aura socanA nirdoSa hai ? he bhagavAn ! maiM jaise pahale mAnatA aura vicAratAthA ki bhASA avadhAraNI hai, usI prakAra aba bhI mAnatA aura vicAra karatA hUM ki bhASA avadhAraNI hai ? tAtparya yaha hai ki mere isa samaya ke aura pUrvakAlika manana meM koI antara nahIM hai, tathA jisa prakAra pahale yukti pUrvaka socatA thA ki bhASA avadhAraNI hai, vaisA hI aba bhI socatA hUM / isa prakAra mere pUrvakAlika evaM vartamAnakAlika cintana meM koI antara nahIM hai| he bhagavan ! kyA merA yaha manana aura cintana yukta hai ? / bhagavAn kahate haiM-hAM, gautama ! tumhArA manana-cintana satya hai| tuma mAnate dhAriNI che? zuM huM evuM cintana karUM ke bhASA avadhAriNI che? arthAt zuM mArUM e prakAranuM mAnavuM ane vicAvuM nirdoSa che? he bhagavAna ! huM pahelA evuM mAna ane vicAratA hatA ke bhASA avadhAriNI che. eja prakAre atyAre paNa mAnuM chuM ane vicAra karuM chuM ke bhAva avadhAriNuM che? tAtparya e che ke mArA A samayanA ane pUrvakAlika mananamAM keI antara nathI. tathA je prakAre pahelA yuktipUrvaka vicArate hatuM ke bhASA avadhAriNI che, temaja atyAre paNa vicAruM chuM A rIte mArA pUrvakALanA temaja vartamAna kALanA cintanamAM kaI aMtara nathI. he bhagavad ! zuM mAruM A mananA ane cintana egya che? zrI bhagavA-kahe che-hA gautama! tamArU manana cintana satya che. tame mAno cho ke bhASA avadhAriNI che, e vAta huM kevaLajJAnathI jANuM chuM. tame vicAre che ke zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam 237 " kevalajJAnena jAnAmItyAzayaH evam - ciMtemIti odhAriNI bhAsA ' - cintayAmi ahamapi avadhAraNI bhASeti, tathA ca tvaM cintayasi yat kila avadhAraNI bhASeti tadahaM kevalajJAnena vedami atha - 'maNNAmIti' ityAdInAM kriyApadAnAM prAkRtazailyA chAndasatvAcca yuSmadarthe'pi prayogeNa pUrvavAkyArtha samarthayamAna Aha- 'aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA - ' atha - UrdhvamanantaramityarthaH tvaM niHsandehaM manyasva - yaduta avadhAraNI khalu bhASA bhavatIti, 'aha citemIti odhAriNI bhAsA' - atha - anantaram tvaM cintaya niHsandehaM vibhAvaya-yat kila akadhAraNI bhASA bhavatIti tathA ahamapi kevalajJAnena cintayAmIti atyantamidaM samIcInaM niravadyaJceti bhAvaH, 'taha maNNAmIti odhAriNI bhAsA' - tathA pUrvavadeva tvam avikalaM paripUrNa manyasva yaduta avadhAraNI kila bhASA bhavatIti, tathA ca yathA tvaM pUrva mananaM kRtavAn tathaiva adhunA'pi matsaMgatatvAt sarvaM manyasva, evam 'taha ciMtemIti - odhAriNI bhAsA' - tathA avikalaM paripUrNa tvaM cintaya yaduta avadhAraNI bhASA bhavatIti evaJca yathA tvaM pUrvaM cintitavAn tathaivedAnImapi matsaMmatatvAt sarva vibhAvaya na manAgapi zaGkAmakArSIriti bhAvaH, ho ki bhASA avadhAraNI hai, yaha bhI maiM apane kevalajJAna se jAnatA hUM / prAkRta bhASA kI zailI ke kAraNa aura ArSa prayoga hone se 'maNNAmi' ityAdi0 kriyApada madhyama puruSa meM, 'tuma' isa artha meM bhI prayukta hote haiM, ataH pUrva vAkya ke artha kA samarthana karate hue bhagavAn kahate haiM - isake pazcAt bhI tuma mAno ki bhASA avadhAraNI hai, tuma nissandeha hokara cintana karo ki bhASA avadhAriNI hai| maiM bhI kevalajJAna ke dvArA aisA hI jAnatA hUM / yaha jAnanA aura socanA atyanta samIcIna aura nirdoSa hai / ataeva tuma pUrvavat hI pUrI taraha mAno aura soco ki bhASA avadhAraNI hai / isameM tanika bhI zaMkA mata karo / isa kathana se yaha nizcita ho gayA ki bhASA avadhAraNI hai, arthAt ava bodha kA bIja hai, artha ke nizciya karane kA kAraNa hai / aba prazna yaha upasthita bhASA avadhAriNI che. e huM paNa mArA kevalajJAnathI jANu chu, prAkRta bhASAnI zailIne kAraNe temaja A prayAga hAvAthI 'maLami' ItyAdi kriyA pada madhyama purUSamA 'tame" e arthImA paNa prayukta thAya che, tethI pUrva vAkyanA anu samana karatA bhagavAna kahe che-enA pachI paNa tame mAnArka bhASA avadhAriNI che, tame nissa deha thaI ne cintana karo ke bhASA avadhAriNI che, huM paNa kevaLajJAna dvArA evu' ja jANu chuM. A jANavu. ane vicAravuM atyanta samIcIna ane nirdoSa che. tethI ja tame pUrvavat ja sArI rIte mAneA ane vicAro ke bhASA avadhAraNI che, temAM jarA pazu zaMkA na nareza. A kathanathI e nizcita thaI gayuM' ke bhASA avadhAraNI che arthAta ame dhanu khIja che arthAMnA nizcaya karavAnu` kAraNa che. have prazna e upasthita thAya che ke avadhA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadevaM bhASA avadhAraNI-avabodhabIjarUpeti nirNItam , athedAnImavadhAraNI bhASeyaM kiM satyA ? uta mRSe tyAdi nirNayArtha gautamaH pRcchati-'ohAriNI NaM bhaMte ! bhAsA kiM saccA, mosA, saccA mosA, asaccA mosA?' he bhadanta ! avadhAraNI khalu avabodhabIjabhUtA bhASA ki satyA bhavati ? utAho mRSA-mithyArUpA bhavati ? athavA satyAmRSA bhakati ? athavA asatyAmRpA bhavati ?, tatra sadbhyo -bhagavadAjJAsamyagArAdhakatayA paramaziSTebhyo munibhyo hitA-aihikAmuSmikalokArAdhakatvena mokSaprApikA satyA, athavA satsu sAdhvI satyA, yadvA sadabhyo-mokSapadaprApakatayA paramazobhane yo mUlottaraguNebhyo hitA satyA, teSu sAdhvI vA satyA, athavA sadbhyo-bhagavadupadiSTebhyo vidyamAna jIvAdipadArthebhyo hitA satyA, teSu yathAvasthitavastutattvaprarUpaNena sAdhvI vA satyeti, tadviparItasvarUpA mRSA-mithyAbhUtA, tadu. hotA hai ki avadhAraNI bhASA satya hai, asatya hai, satyAmRSA ( ubhayarUpamizrita) hai, athavA asatyAmRSA hai arthAt anubhaya rUpa hai, 'jise satya bhIna kahA jA sake aura mRSA bhI na kahA jA ske| sata-puruSoM arthAt bhagavAn kI AjJA ke ArAdhaka hone ke kAraNa parama ziSTa janoM ke lie jo hitakara ho arthAt ihaloka-paraloka kI ArAdhanA meM sahAyaka hone se mokSa prApta karAne vAlI ho, vaha bhASA satya kahalAtI hai| athavA sajjanoM ke lie jo sAdhvI ho arthAt bhalI ho vaha bhASA satya kahalAtI hai / athavA sat arthAt mokSa pada kI prApti kA kAraNa hone se atizaya zobhana mUlaguNoM aura uttara guNoM ke lie jo hitakA ho vaha satyabhASA athavA sat arthAt bhagavAna ke dvArA upadiSTa vidyamAna jIvAdi padArthoM ke lie jo hitakara ho, arthAt unakI vAstavika prarUpaNA karane vAlI ho, vaha bhASA satya kahalAtI hai / jo bhASA satyabhASA se viparIta svarUpa vAlI ho arthAt mithyA riNuM bhASA satya che, asatya che, satyA mRSA che (ubhayarUpa) mizra che, athavA asatyA mRSA che arthAt anubhaya rUpa che. jene satya paNa na kahevAya ane mRSA paNa na kahI zakAya sat purUSa arthAt bhagavAnanI ajJAnA Azaka hevAne kAraNe parama ziSTajanene mATe je hita kara hoya atha-Iha leka, paralakanI ArAdhanAmAM sahAyaka hovAthI mokSa prApta karAvavA vALI hoya te bhASA kahevAya che athavA sajajanene mATe je sAdhvI hoya arthAta bhalI hoya te satya bhASA kahevAya che. athavA sat arthAt mokSapadane prAptinuM kAraNa hovAthI atizaya zobhana mula guNa ane uttara guNone mATe je hitakara hoya te satya bhASA. athavA sat arthAta bhagavAnanA dvArA upadiSTa vidyamAna chavAdi padArthone mATe je hitakara hoya arthAta temanI vAstavika prarUpaNa karavAvALI hoya, te bhASA satya kahevAya che. je bhASA satya bhASAthI viparIta svarUpavALI hoya arthAta mithyA hoya te mRSA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 su. 1 bhASApadanirUpaNam bhayasvabhAvA ca satyAmRSA, yAtu prAguktAsu tisRSvapi bhASAsu anadhikRtA tallakSaNAyogAttatrAnantarbhAvinI bhavati sA AmantraNAjJApanAdiviSayA asatyA mRSA bhASA ucyate ityarthaH tathAcoktam - " saccA hiyA sayAmiha saMto muNayo guNA payatthA vA / tavvivarIyA mosA mIsA jA tadubhaya sahAvA" || 1 || aNahi gayAM jA tIsu vi sadocciya kevalo asaccamusA " chAyA - satyAhitA satAmiha santo munayo guNAH prazastA vA / tadviparItA mRSA, mizrA yA tadubhaya sahA vA // 1 // adhigatA yA tisRSvapi zabdoccayA kevalamasatyA mRSeti, 239 bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA' - syAd - kadAcita satyA bhASA bhavati, syAt - kadAcit mRSA bhASA bhavati, ho, vaha mRSA bhASA hai / jo milI-julI ho arthAt jisameM kucha aMza satya aura kucha aMza asatya ho, vaha satyamRSA kahalAtI hai / jo bhASA ina tInoM prakAra kI bhASA meM samAviSTa na ho sake, arthAt jise satya, asatya yA ubharUpa na kahA jA sake- jisameM tInoM meM se kisI bhI bhASA kA lakSaNa ghaTita na ho, vaha asatyAmRSA bhASA hai| isa bhASA kA viSaya amaMtraNa karanA, AjJA denA Adi hotA hai / kahA bhI hai| 'jo sata - bhaloM ke lie hitakara ho, vaha satyabhASA hai / sat kA artha hai muni, guNa athavA - jovAdi padArtha / isase jo viparIta ho vaha bhASA mRSA, aura jo donoM prakAra kI ho, vaha mizrabhASA kahalAtI hai || 1 || aura jo ukta tInoM prakAra kI bhASA meM parigaNita na kI jA sake, kevala zabda rUpa hI ho, vaha asatyAmRSA bhASA hai / ' bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! avadhAriNI bhASA kadAcit satya hotI hai, kadAcit mithyA - mRSA hotI hai, kadAcit satyA - mRSA - ubhayarUpa hotI hai bhASA che. je maLatI-bhaLatI haiAya arthAt jemAM kaika aMza satya ane kai aMza asatya hAya te satyAmRSA kahevAya che. je bhASA A traNeya prakAronI bhASAmAM samAviSTa na hoi zake, arthAt jene satya, asatya agara ubhaya rUpa na kahI zakAya jemAM traNemAMthI kAI paNa bhASAnuM lakSaNa ghI na zake, te asatyA mRSA bhASA che. A bhASAnA viSaya AmatraNa karavuM AjJAdevI Adi haiAya che. kahyu' paNa che- je santA--bhalAne mATe hitakara hAya te satya bhASA che. sanA atha che muni, guNu athavA jIvAskripadA, tenAthI je viparIta hoya te mRSA bhASA ane je anne prakAranI hAya te mizra bhASA kahevAya che // 1 // ane je ukta traNe prakAranI bhASAomAM parigaNita na karI zakAya, kevaLa zabda rUpa hAya te asatyA mRSA che zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama! avadhAraNI bhASA kadAcit satya hoya che, kadAcit mithyA-mRSA haiAya che, kadAcit satyAmRSA ubhaya rUpa hoya che ane kadAcit asatyA mRSA hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre syAt-kadAcit satyAmRSA bhASA bhavati, syAt-kadAcit asatyAbhUSA bhavati, uktAthai gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-odhAriNI NaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccA mosA, siya asaccA mosA" he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat , evamuktarItyA ucyate yata-avadhAraNI khalu bhASA syAt satyA, syAt mRSA, syAt satyAmRSA, syAt asatyAmRSA bhavatIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ArAhiNI saccA'ArAdhanI bhASA satyA bhavati, tathAhi-ArAdhyate mokSamArgo'nayA ityArAdhanItivyutpattyA yA sarvajJAjJAnusAreNa bhASyate astyAtmA sadasannityAnityAdyanekadharma kalApAliGgita ityAdi rItyA sA yathAvasthitavastupratipAdikA bhASA satyocyate, ArAdhanItvAta , 'virAhiNI mosA'-virAdhanI bhASA mRSA ucyate, virAdhyate mokSamArgo'nayeti virAdhanIti vyutpattyA vastupratiSThApanabuddhacA sarvajJAnAprAti kUlyena yA bhASyate yathA nAsti AtmA, ekAntanityo aura kadAcit asatyAmRSA hotI hai| gautamasvAmI isakA kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA hai ki avadhAraNI bhASA satya, mRSA, satyAmRSA aura asatyAmRSA bhI hotI hai ? bhagavAna-he gautama ! jo bhASA ArAdhanI hotI hai, vaha satya hotI hai| jisake dvArA mokSa mArga kI ArAdhanA ho arthAt jo sarvajJa kI AjJA ke anusAra bolI jAya, vaha bhASA ArAdhanI kahalAtI hai, jaise-AtmA svarUpa se sat hai, pararUpa se asat hai, dravyAthikanaya se nitya aura paryAyAthikanaya se anitya hai, ityAdi aneka dharmoM ke samUha se yukta hai| isa prakAra se yathArtha vastu kA pratipAdana karane vAlI bhASA satya kahalAtI hai| jisase mokSamAga kI virAdhanA ho vaha virAdhanI bhASA asatya hotI hai| vaha ayathArtha vastu ko siddha karane ke lie sarvajJa bhagavAn kI AjJA ke pratikUla bolI jAtI hai, jaise-AtmA kA astitva nahIM hai athavA AtmA ekAnta nitya hai, ityAdi / jo bhASA zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUche che bhagavAn ! zA hetue evuM kahyuM che ke avadhAraNa bhASA satya, mRSA, satyAmRSA ane asatyA mRSA paNa thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! je bhASA ArAdhinI hoya che te satya hoya che. jenA dvArA mokSa mArganI ArAdhanA thAya arthAt je sarvajJanI AjJA anusAra bolAya te bhASA ArAdhanI kahevAya che. jema AtmA svarUpe satya che. pararUpe asat che, dravyArthika nayathI nitya ane paryAyArthika nayathI anitya che. ItyAdi aneka dharmanA samUhathI yukta che. e prakArathI yathArtha vastunuM pratipAdana karavAvALI bhASA satya kahevAya che. jenAthI mokSa mArganI virAdhanA thAya te virAdhanAnI bhASA asatya hoya che. te ayathArtha vastune siddha karavA mATe sarvajJa bhagavAnanI AjJAnI pratikUla kahevAya che, jema AtmAnuM astitva nathI athavA AtmA ekAnta nitya che. ItyAdi je bhASA satya hovA chatAM parapIDA janaka zrI prshaan| sUtra : 3 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam __241 bA'stItyAdisatyApi parapIDonpAdikA sA viparItavastvabhidhAnAt parapIDAkAraNatvAdvA mokSavirAdhakatvAd virAdhanI, virAdhanItvAcca mRSA ityucyate, 'ArAhaNavirAhiNI saccA mosA'-ArAdhanavirAdhanI satyAmRSA, yA punaH kasmiMzcinnagare grAme vA dazasu dArakeSu utpanneSu evamucyate yadasmin nagare adya viMzatiH dArakA utpannAH, iti, sA paristhUla vyavahAranayena ArAdhanavirAdhanI bhavati, iyazca dazAnAM dArakANAM yadutpatti stAvatA aMzena saMvAdanasambhavAdArAdhanI, viMzatiH na pUryate ityetAvatA aMzena visaMvAdasambhavAd virAdhanI ca bhavati, ArA. dhanI cAsau virAdhanI ceti ArAdhanavirAdhanI, ArAdhanavirAdhanItvAcca satyAmRSA inyucyte| 'jA va ArAhaNI va virAhiNI, vArADaNavigahiNI sA asaccA mosA NAmaM cautthI bhAsA'-yA naiva ArAdhanI, naiva virAdhanI, naivArAdhanavirAdhanI sA asatyAmRSA nAma caturthI bhASA, yA puna navArAdhanI bhavati tallakSaNa saMgamAbhAvAt , nApi virAdhanI bhavati viparIta satya hone para bhI para pIDAjanaka hotI hai, vaha viparIta vastu kA kathana karane ke kAraNa athavA dUsare ko pIDA utpanna karane ke kAraNa mokSa kI virAdhaka hone se virAdhanI kahalAtI hai aura virAdhanI hone se mRSA hai| __ jo bhASA AMzikarUpa meM ArAdhanI aura AMzikarUpa meM virAdhanI ho, vaha satyamRSA arthAt mizra bhASA kahalAtI hai, jaise kisI grAma yA nagara meM daza bAlakoM kA janma hone para kahanA ki-Aja yahAM vIsa bAlaka janme haiN| daza bAlakoM kA jo janma huA, itane aMza meM yaha bhASA saMvAdanI hai aura pUre vIsa bAlakoM kA janma na hone se visaMvAda hone ke kAraNa virAdhanI hai| isa prakAra ArAdhana-virAdhanI hone se vaha satyamRSA kahalAtI hai| jo bhASA ArAdhanI bhI na ho, virAdhanI bhI na ho aura arAdhana virAdhanI bhI na kahI jA sake, vaha asatyamRSA, nAmaka cauthI bhASA hai / tAtparya yaha hai ki jisameM ArAdhanI bhASA kA lakSaNa ghaTita na ho, jo ayathArtha padArtha kA hoya che, te viparIta vastunuM kathana karavAnA kAraNe athavA bIjAne pIDA utpanna karavAne kAraNe mekSanI virAdhaka hevAthI virodhI kahevAya che ane virAdhanI hevAthI mRSA che. je bhASA AMzika rUpamAM AradhanI ane AMzika rUpamAM virAdhanI hoya te satyAmaSA arthAt mizra bhASA kahevAya che jema keI gAma ke zaheramAM daza bALakone janma thatA kahe ke Aja ahIM vIsa bALako jamyA che. daza bALakone janma thaye eTalA aMzamAM A bhASA saMvAdanI che ane purAM vIsa bALakone janma na thavAthI visaMvAda hevAnA kAraNe virAdhanI che. A prakAre ArAdhana virAdhanI hovAthI te satyAmRSA kahevAya che. je bhASA ArAdhanI paNa na hoya, virAdhanI paNa na hoya ane ArAdhana virAdhanI paNa na kahI zakAya te asatyA mRSA nAmaka ceAthI bhASA che. tAtparya e che ke jemAM ArAdhanI bhASAnuM lakSaNa ghaTita na thAya, je ayathArtha padArthanuM kathana karavAvALI athavA pra0 31 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 prajJApanAsUtre vastvabhidhAnAbhAvAt , parapIDAjanakatvAbhAvAcca, nApi ArAdhanavirAdhanI saMbhavati ekadezAparadezAbhyAM saMvAdavisaMvAdAbhAvAt , yathA-he mune! pratikramaNaM kuru, sthaNDilAni pratyupekSasvetyAdivyavahArAntargatA AmantriNyAdi svarUpA bhavati athavA vihAraM kRtvA grAmasamIpe samAgataH san vadati-grAmaH Agata iti, sA asatyA mRpA nAma caturthI bhASA vyavahiyate iti bhAvaH / prakRtamupasaMharamAha 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai ohAriNI NaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccA mosA' he gautama ! tat-atha, tenArthena evamucyate avadhAraNI khalu bhASA syAt-kadAcit satyA, syAt-kadAcit mRSA, syAt-kadA. cit satyAmRSA, syAt-kadAcit asatyA pRSA ceti vyapadizyate / / sU0 1 // ||bhaassaa vizeSa vaktavyatA // mUlam-aha bhaMte ! gAo miyA pasU pakkhI pANavaNI NaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA kathana karane vAlI athavA parapIDA janaka na hone se virAdhanI bhI na kahI jA sake, sAtha hI jisameM eka deza se saMvAda aura eka deza se visaMvAda na hone se ArAdhana-virAdhanI kA arthAt mitrabhASA kA lakSaNa bhI na pAyA jAya, vaha asatyAmRSA nAmaka cauthI bhASA hai, jaise-he muni ! pratikramaNa karo, sthaMDila kA pratilekhanA karo ityAdi vyavahAra ke antargata bhASA, AmaMtraNa Adi karane vAlI bhASA athavA vihAra karake grAma ke samIpa Ane para kahanA ki grAma A gayA ! ise anubhayabhASA athavA vyavahAra bhASA bhI kahate haiN| ___ aba prakRta viSaya kA upasaMhAra karate haiM-he gautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki avadhAraNI bhASA kadAcit satya, kadAcit asatya, kadAcit satyAmRSA aura kadAcit asatyAmRSA hotI hai // 1 // parapIDAjanaka na hovAthI virAdhanI paNa na kahI zakAya, sAthe ja jemAM eka dezathI saMvAda ane eka dezathI visaMvAda na hovAthI ArAdhana virAdhamanI arthAt mizra bhASAnuM lakSaNa paNa na hoya, te asatyo mRSA nAmaka cAthI bhASA che jema-he muni! pratikamaNa kare, sthaDilanuM pratilekhana kare. ityAdi vyavahAranA antargata bhASA, AmaMtraNa Adi karavAvALI bhASA athavA vihAra karIne gAmanA samIpa AvatA kahevuM ke gAma AvI gayuM! tene anubhaya bhASA athavA vyavahAra bhASA paNa kahe che. have prakRta viSayane upasaMhAra kare che-he gautama! A kAraNathI evuM kahevAya che ke avadhAraNI bhASA kadAcit satya, kadAcit asatya, kadAcita satya mRSA ane kadAcita asatyAbhUSA bane che ! 1 che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam ____ 243 mosaa| aha bhaMte ! jA ya itthI vaU, jA ya purisavaU, jA ya NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya itthIvaU, jA ya pumavaU, jA ya NapuMsagavaU paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosaa| aha bhaMte ! jA ya isthiANamaNI jA ya puma ANavaNI, jA ya napuMsaga ANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya isthiANavaNI jA ya pumaANadaNI, jA ya NapuMsaga ANavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA na esA bhAsA mosA / aha bhaMte ! jA ya itthi paNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI, jA ya NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAmA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya itthipaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI, jA ya Na[sagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| aha bhaMte ! jA jAtIti ithivaU, jAtIti pumavaU, jAtIti napuMsagavaU paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? hamA, goyamA ! jAtIti isthivaU, jAIti pumavaU jAtIti NapuMsagavaU paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA, aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI jAiti pumANavaNI, jAtIti NapuMsagANamaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA! jAtIti ithiANamaNI jAtIti pumaANavaNI, jAtIti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA, aha bhaMte jAtIti isthipaNNavaNI jAtIti pumapaNNavaNI, jAtIti NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNIgaM esA bhAsA. Na esA bhAsA mosA? haMtA, goyamA ! jA. tIti itthipANavaNI jAIti pumavaNNavaNI, jAIti NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ||suu0 2 // chAyA-atha bhadanta ! gAvo mRgAH pazavaH pakSiNaH, prajJApanI khalu epA bhASA na eSA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! yA ca gAvo mRgAH pazavaH pakSiNaH prajJApanI khalu eSA bhASA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 prajJApanAsUtre na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA ca strIvAk yA ca puruSavAka, yA khalu napuMsakavAka prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! yA ca strIvAka, yA ca puMvAk bhASAvizeSa-vaktavyatA zabSArtha-(aha) atha (bhaMte) bhagavan ! (gAo) gAya (miyA) mRga (pas) pazu (pakkhI) pakSI (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA bhUSA nahIM hai ? (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo gAya, mRga, pazu, pakSI, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte ! jAya itthIvaU) aba bhagavAn yaha jo strIvacana hai, (jA ya purisavaU) jo puruSavacana hai (jA ya puMsagavaU) jo napuMsaka vacana hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA !) hAM gautama !(jAya itthIvaU, jA ya pumavaU, jAya napuM. sagavaU) jo strIvacana hai, jo puruSavacana hai, jo napuMsakavacana hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte ! jA ya itthi ANamaNI, jA ya pumaANavaNI, jAya napuMsaga ANamaNI, paNNavaNI gaM esA bhAsA) atha bhagavan ! jo strI AjJApanI, puruSaAjJApanI, napuMsaka-AjJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA bhASA vizeSa vaktavyatA zahAtha-(aha) atha (bhaMte) 3 lagavan ! (govo) Aya (miyA) bhR (pasU) 51 (pakkhI) pakSI (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA mApA prajJApanI cha ? (Na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI (haMtA) / (goyamA!) gautama ! (jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNINaM esA bhAsA) 2 ||y, bhRga, pazu, pakSI, 2 lApA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) 20 lASAbhUSA nathI (aha bhaMte ! jA itthI vaU) va mAvan ! 22 strI kyana cha (jA ya purisa vaU) 2 535 vayana cha, (jA ya napuMsaga vaU ) 2 nasa4 qyana cha, ( paNNavaNINaM esA bhAsA) mA bhASA prazAyanI che (Na esA bhAsA mosA) 2 // bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA !) hai| gautama ! (jA ya itthIvaU, jA ya pumavaU, jA ya napuMsagavaU) restrI yana cha, 2 535vayana cha, 2 nasa4 pathana cha (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA bhASA prajJApanI cha (na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI (aha bhaMte ! jA ya itthI ANamaNI, jA ya puma ANamaNI, jA ya napuMsaga oNamaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA) matha 3 lagavan ! merI mAjJApanI, 535 mAzAyanI, nasa ApanI cha, se mApA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) 4lA! bhUSA nathI (haMtA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam 245 yA ca napuMsakavAk, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA ca stryAjJApanI yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! yA ca stryAjJApanI, yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA ca strIprajJApanI, yA ca puMprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJApanI, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! yA ca strIprajJApanI, yA ca puMprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJApanI, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA jAtiriti strIvAk, jAtiriti puMvAk, jAtiriti napuMsakavA, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA !) hAM gautama ! (jAya itthi ANa. vaNI, jAya pumaANavaNI, jAya napuMsaga-ANavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA ) jo strI- AjJApanI, jo puruSa - AjJApanI, jo napuMsaka - AjJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai / (aha bhaMte ! jA ya itthi paNNavaNI, jA ya pumapaNNavaNI, jA ya napuMsaga paNNavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?) bhagavan ! jo strI prajJApanI hai, jo puruSa prajJApanI hai, jo napuMsakaprajJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMta goyamA !) hA~ gautama ! jA ya itthipaNNavaNI, jA ya pumapaNNavaNI, jA ya napuMsagapaNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo strI prajJApanI hai, puruSa prajJApanI hai, napuMsakaprajJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai / ( aha bhaMte !) aba bhagavan ! ( jA jAyIti itthIvaU, jAtIi pumavaU jAtIti puMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo jAti meM strIvacana hai, jAti meM puruSa ( goyamA !) hA gautama ! ( jA ya itthi ANamaNI, jAya puma ANavaNI, jA ya napuMsaMga ANaaft paNNavaNI esA bhAsA) ne strI yAjJAyanI ne pu3Sa AjJApanI ne napuMsaha mAjJA panI che, te lASA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) mA bhUSA bhRSA nathI. ( aha bhaMte ! jAya itthI paNNavaNI, jA ya puma paNNatraNI, jA ya napuMsaMga paNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA) he bhagavan ne strI prajJApanI che, ne yu3Sa prajJApanI che, he napuMsaka ajJAyanI hai ? ma bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA !) hA gautama ! ( jA ya itthI paNNavaNI, jAya puma paNNavaNI, jAya napuMsaMga paNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA) ne strI prajJApanI che. purUSa prajJApanI che, napuMsaka prajJApanI che e bhASA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI. ( aha bhaMte!) Duve lagavan ! ( jA jAyIti itthI vaU, jAtIi, puma vaU jAtIti, NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) ne latibhA strI vayana che, bhatimAM pu3Savayana zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jAtiriti strIvAk, jAtiriti ghuvAka, jAtiriti napuMsakavAk, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA jAtiriti vyAjJApanI, jAtiriti pumAjJApanI, jAtiriti napuMsakAjJApanI, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! jAtiriti syAjJApanI, jAtiriti pumAjJApanI, jAtiriti napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu epA bhASA, na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! jAtiriti strIprajJApanI, jAtiriti puMprajJApanI, jAtiriti napuMsakaprajJApanI, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, vacana hai, jAti meM napuMsakavacana hai, yaha bhaSA prajJApanI hai ? (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! jAtIti ithivaU, jAIti pumavaU, jAtIti NapusagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM gautama ! jo jAti meM strIvacana hai, jAti meM puruSavacana hai, jAti meM napuMsaka vacana hai, yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM haiN| (ahabhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI, jAitti pumaANavaNI, jAtIti NapusagANamaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) aba bhagavan ! jAti meM jo strI-AjJA. panI hai, jAti meM puruSaAjJApanI hai, jAti meM napuMsaka-AjJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA ?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA !) gautama ! (jAtIti itthi ANamaNI) jAti meM jo strI AjJApanI hai (jAtIti pramaANavaNI) jAti meM jo puruSa-AjJApanI hai (jAtIti NapuMsaga ANamaNI) jAti meM jo napaMsaka AjJApanI hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte ! jAtIti isthipaNNavaNI) atha bhagavana ! jAti meM jo strIprajJA. panI hai| (jAtIti pumapaNNavaNI) jAti meM jo puruSa prajJApanI hai (jAtIti cha, pratibhA nasa4 kyana cha, se lApA prajJApanI cha ? (na esA bhAsA mosA) me bhASA bhaSA nathI ? (haMtA goyamA ! jAtIti ithivaU, jAIti pumavaU, jAtIti NapuMsagavaU, paNNa paNINaM esA bhAsA) 3 gotama ! 2 gatimA strI yana cha, jatibhA 535 vayana cha, tibhA nasa payana cha, mAyA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) bhASA bhUSA nathI. (aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI, jAitti puma ANamaNI, jAtIti NapuMsagANa maNI, paNavINaM esA bhAsA) mdhun| bhagavan ! tine sI-prajJApanI cha, jatibhA 2535 mAnApanA cha, timAle nasa4 mAjJApanI che, ma bhASA prajJApanI cha (na esA bhAsA somA) bhASA bhUSA nathI (haMtA goyamA !) hai| gautama ! (jAtIti ithi ANavaNI) pratibhA 2 khI-mAjJApanI che (jAtIti puma ANavaNI) jAtamA 2535-mAjJApanI che (jAtIti Napusaga ANavaNI) gatimAnasa mAjJApanI cha (paNNavaNI NaM esA bhAsA) sApAprajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) 2 // bhRSA nathI. (aha bhaMte ! jAtIti itthi paNNavaNI) atha lAn ! natimA 2 zrI prajJApanI cha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam 247 gautama ! jAtiriti strIprajJApanI, jAtiriti puMprajJApanI, jAtiriti napuMsakaprajJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA na eSA bhASA mRSA ||suu0 2 // ___TIkA-pUrvaM yathAvasthita vastutattvAbhidhAnyA bhASAyA ArAdhanItvAt satyatvaM prarUpitam , tadviSaye gautamaH punaH pRcchati-'aha bhaMte ! gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? he bhadanta ! atha gAvaHprasiddhAH, mRgA api prasiddhAH, pazavaH-ajA. dayo'pi prasiddhAH, pakSiNo'pi kAkAdayaH prasiddhA evetirItyA prajJApanI-prajJApyate'rtho'. nayeti prajJApanI-arthapratipAdikA prarUpaNI yA khalu eSA bhASA kiM satyA vyapadizyate ? naiSA bhASA mRSA vyapadizyate ? ayamabhiprAyaH-gAvaH, iti bhASA gojAtimabhidhatte jAtau ca NapuMsagapaNNavaNI) jAti meM jo napuMsakaprajJApanI hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! jAtIti itthi paNNavaNI, jAIti pumapaNNavaNI, jAIti NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM gautama ! jAti meM jo strIprajJApanI hai, jAti meM puruSaprajJApanI hai, jAti meM jo napuMsakaprajJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| TIkArtha-pahale vAstavika vastusvarUpa kA abhidhAna karane vAlI bhASA ArAdhanI hone se satya hai, aisI prarUpaNA kI gaI thI, aba usake viSaya meM gautama ! punaH prazna karate haiN| he bhagavan ! 'gAo' gAyeM 'miyA' arthAta mRga, 'pas' arthAt pazu, pakkhI' arthAt pakSI, isa prakAra prajJApanI arthAt prarUpaNIyA athavA artha kA pratipAdana karane vAlI yaha bhASA kyA satya kahalAtI hai ? isa bhASA ko mRSA (mithyA) nahIM kahate ? prazna kA Azaya yaha hai ki 'gAo' (gAvA-gAyeM) yaha bhASA (jAtIti puma paNNavaNI) Mtima 535 prajJApanI cha (jatIti napusaga paNNavaNI) anlaki renasa prajJApanI cha ? (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA bhASA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA ! jAtIti itthi paNNavaNI, jAIti puma paNNavaNI, jAItti NapuMsaga paNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) hai| gautama ! timAre strI prjnyaapanI che, jAtimAM purUSa prajJApanI che, jAtimAM je napuMsaka prajJApanI che, te bhASA prajJAtii cha (na esA bhAsA mosA) se bhASA bhUSA nathI. TIkArtha-pahelAM vAstavika svarUpanuM abhidhAna karavAvALI bhASA ArAdhanI hevAthI satya che, evI prarUpaNA karAI hatI, have tenI bAbatamAM gautama svAmapharI prazna kare che- sAvan ! (gAo) Ayo (miyA) arthAt bhR (pasa) arthAt pazu (pakkhi) arthAt pakSI e rIte prajJApanI arthAt prarUpaNayA athavA arthanuM pratipAdana karavAvALI A bhASA zuM satya kahevAya che? e bhASAne mRSA nathI kahetA praznane Azaya e che ke zrI prshaan| sUtra : 3 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 prajJApanAsUtre triliGgA api arthA vAcyA bhavanti, liGgatrayasyApi sattA bhAva sAmAnyapadaijItau vyavahAra saMbhavAt, evameva mRga pazu pakSiSvapi vijJeyam, kintu naite gavAdizabdA striliGgAbhidhAyakAH santi tathApratIterabhAvAt api tu puMlliGgA eveti saMzayAt kimiyaM prajJApanI ? kiM vA neti, bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !" he gautama ! hanta - satyam, 'jA ya gAo miyA pasU pakkhI torant esA bhAsA Na esA bhAsA mosA' - yA ca gAvo mRgAH pazavaH, pakSiNaH, ityevaM rItyA uccAryamANA bhASA prajJApanI khalu eSA tadartha kathanAya prarUpaNIyA bhavati yathA thitArthapratipAdakatvena satyatvAt kiJca jAtyabhidhAyikeyaM bhASA vartate, jAtizca triliGgAsamagra gojAti kA pratipAdana karatI hai aura jAti meM tInoM liMgoM vAle padArtha sammilita hote haiM, kyoMki strI gau, puruSa gau aura napuMsaka gau, ina tInoM kA 'go' jAti meM samAveza hone se jAtivAcaka sAmAnyapada tInoM liMga vAloM kA bodha hotA hai / isI prakAra 'mRga' yaha jAti vAcaka zabda zrImRga, puruSamRga aura napuMsakamRga, tInoM kA vAcaka hotA hai / pazu aura pakSI zabdoM ko bhI isI prakAra triliMga kA vAcaka samajhanA cAhie / isa prakAra ye zabda tInoM liMgoM ke padArthoM ke vAcaka to haiM, magara svayaM triliMga nahIM haiM - sirpha puliMga haiM / ataeva yaha AzaMkA utpanna honA svAbhAvika hai ki kyA eka hI puliMga zabda tInoM liMgoM vAle padArtha kA vAcaka hokara bhI satya mAnA jA sakatA hai ? kyoM ise mithyA bhASA nahIM samajhanA cAhie ? bhagavAn uttara dete haiM - gautama, hAM, yaha jo gAvaH, mRgAH pazavaH, pakSiNaH, isa prakAra uccAraNa kI jAne vAlI bhASA hai, yaha bhASA prajJApanI hai, arthAta usa artha kA kathana karane ke lie prayoga karane yogya hai / vaha yathArtha vastu kA (gAo gAvaH) gAye the bhASA samagra golatinu pratipAdana pure che bhane mAlatibhAMtraNe liMgAvALA padArtha saMmilita hAya che, kemake strI gAya, ane purUSa gAya, ane napuMsaka gau e traNenA geAjAtimAM samAveza hAvAthI jAti vAcaka sAmAnya padma traNe liMgavALAne medhaka thAya che. eja prakAre mRga e jAti vAcaka zabda strI mRga, purUSa mRga, ane napuMsaka mRga e traNenA vAcaka ane che. pazu ane pakSI zabdane paNa trIliMganA vAcaka samajave joie e rIte e zabdo zuM ligeAnA padArthAMnA vAcakatA che. paNa svayaMtriliMga nathI. phakta puliMga che. tethIja A smAzaMkA utpanna thavI svAbhAvika che ke zu' eka ja puliMga zabda traNe liMgAvALA padArtha vAcaka banIne satya mAnI zakAya che ? kema ene mithyA bhASA nahI' samajavI joI e ? zrI bhagavAn uttara Aye che-he gautama! hA mAne gAvaH mRgAH pazavaH pakSiNaH rIte uccAraNa karAtI bhASA che, e bhASA prajJApanI che, arthAt e anu kathana karavAne zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam 249 rthasamavetA bhavati, tato jAtyabhidhAnena triliGgA api yathAsaMbhavaM vizeSA uktA bhavantIti yathAvasthitArthapratipAdanAd iyaM prajJApanI bhavati bhASeti, evameva gavAdizabdAnAM pulliGgatve'pi zabde eva liGga vyavasthA darzanAt kvacicchabde lakSaNakzAt strItvaM kvacit puMstvaM kvacinnapuMsakatvaM vA sambhaveta, paramArthastu sarvo'pi jAti zabda striliGgAnapi arthAn tattadezakAla prastAvAdisAmathyavazAtpratipAdayati, iti na ko'pi doSaH naveyaM bhASA parapIDotpAdikA bhavati no vA vipratAraNAdi doSadRSTa vivakSayA pratipAdikA, ato na mRSA, api tu prajJApanI satyA bhavati, iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA ya itthIvaU jA ya purisavaU, jA ya NapuMsagavaU paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA ca kathana karane vAlI hone se satya hai / tAtparya yaha hai ki yaha bhASA jAti vAcaka hai aura jAti meM tInoM liMgoM vAloM kA samAveza hotA hai, ataeva jAti kA kathana karane se usa jAti ke antargata sabhI vizeSoM kA sAmAnya rUpa se bodha hotA hai| ataeva yathArtha vastu svarUpa kI pratipAdaka hone ke kAraNa yaha bhASA prajJApanI hai, mithyA nahIM hai / zabda meM vyAkaraNa zAstra ke anusAra liMgavyavasthA dekhI jAtI hai| koI zabda strIliMga, koI puliMga aura koI napuMsakaliMga hotA hai, kintu zabda kisI bhI liMga kA kyoM na ho, yadi vaha jAti vAcaka hai to vaha usa jAti ke antargata tInoM liMgoM vAle arthoM kA bodhaka hotA hai / deza, kAla aura prasaMga Adi sAmarthya ke anusAra usake triliMga saMbaMdhI arthoM kA vAcaka hone meM koI bAdhA nahIM hai / yaha bhASA na to para ko pIDA utpanna karane vAlI hai aura na kisI ko dhokhA dene Adi kisI dUSita uddezya se bolI gaI hai, isa kAraNa yaha bhASA mRSA nahIM kahI jA sktii| yaha prajJApanI hai, satya hai| mATe pravega karavA gya che. te yathArtha vastunuM kathana karavAvALI hovAthI satya che. tAtparya e che ke A bhASA jAtivAcaka che ane jAtimAM traNe liMgavALAne samAveza thAya che. tethI ja jAtinuM kathana karavAthI te jAtinA antargata badhA vizene sAmAnya rUpathI baMdha thAya che. tethI ja yathArtha vastusvarUpanI pratipAdaka hovAnA kAraNe A bhASA prajJApanI che, mithyA nathI. zabdamAM vyAkaraNa zAstranA anusAra liMga vyavasthA jevAmAM Ave che. keI zabda strI liMga, keI puMlliMga ane keI napuMsakaliMga hoya che, paNa zabda kaI paNa liMgane kema na hoya, je te jAtivAcaka hoya che te te jAtimAM antargata traNe liMgavALA ane bedhaka thAya che. deza, kALa, ane prasaMga Adi sAmarthyanA anusAra tenA traNaliMga saMbaMdhI arthonA vAcaka havAmAM kaI bAdhA nathI, A bhASA bIjAne pIDA utpanna karanArI nathI ane keIne ThagavAvALI paNa nathI, tema keI dUSita uddezyathI belavAmAM AvI nathI. e kAraNe A bhASA mRSA nathI kahI zakAtI, A prajJApanI che, satya che. pra032 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre strIvAkU - strIliGgAbhidhAyinI zAlA mAlA latetyAdi svarUpA bhASA, yA ca puruSavAk- ghaTaH paTa ityAdi svarUpA bhASA, yA ca napuMsakavAkU dhanaM vanamityAdi svarUpA bhASA kiM prajJApanIyaM bhASA bhavati ? naiSA bhASA mRSeti tathA ca zAlA ghaTa dhanAdayaH zabdA yathAkramaM strIpuMnapuMsakaliGgAbhidhAyakA vartante kintu 'stana kezavatInArI lomazaH puruSaH smRtaH / ubhayorantaraM yacca tadabhAve napuMsakam // ityAdilaukikaliGgalakSaNAbhAvAt kathamiyaM prajJApanI bhASA samabhavatIti praznaH, bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta - satyametat, gautamasvAmI punaH prazna karate haiM- bhagavan ! yaha jo strIvAcaka bhASA hai, jaise zAlA, mAlA, latA Adi jo puruSa vAcaka bhASA hai, jaise ghaTa paTa Adi, aura yaha jo napuMsakavAcaka bhASA hai, jaise dhanam, vanam Adi, yaha bhASA kyA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yara hai ki zAlA Adi zabda strIliMga kahe jAte hai, ghaTa Adi zabda puliMga kahe jAte haiM, dhana Adizabda napuMsaka kahalAte haiM, kintu ina zabdoM meM na to strIliMga pAyA jAtA hai, na puliMga aura napuMsakaliMga hI dekhA jAtA hai| jaise kahA hai- 'jisake baDe-baDe stana aura keza ho, use strI samajhanA cAhie jisake sabhI aMgoM meM roma hoM use puruSa kahate haiN| jisameM strI aura puruSa donoM ke lakSaNa ghaTita na hoM, use napuMsaka jAnanA cAhie // ' tAtparya yaha hai ki zAlA, mAlA Adi zabdoM meM strI ke ukta lakSaNa nahIM hote / ghaTa, paTa Adi zabdoM meM puruSa kA lakSaNa nahIM pAyA jAtA / dhana Adi napuMsakaliMgI kahalAne vAle zabdoM meM napuMsaka kA lakSaNa nahIM hotA / aisI sthiti meM kisI zabda ko strIliMga, kisI ko puliMga aura kisI ko napuMsaka liMga kahanA kyA vAstava meM satya hai ? aisA kahanA kyA mithyA nahIM hai ? zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che he bhagavan ! A je strI vAcaka bhASA che, nema zAlA, mAlA, latA Adi ne puiSavAya bhASA che, nema ghaTaH paTaH Ahi bhane Aje napuMsaka vAcaka bhASA, bharDe dhanam, vanam yAhi me bhASA zu- prajJApanI che e bhASA mRSA nathI ? tAtparya e che ke zAlA Adi zabda strIliMga kahevAya che ghaTa Aphri zabda yusiMga hevAya che, dhanaM Adi zabda napuMsa4 DevAya hai, pazu mA zobhAM nathI strIliMga nathI puliMga ane nathI napuMsakaliMga jovAmA Avatu jema kahyuM che--jenA mATA moTA stana ane phreza hAya tene strI samajavI joIe jenA badhA aMgAmA rAma hAya tene purUSa kahe che. jemAM strI ane purUSa bannenA lakSaNa ghaTatA heya, tene napu saka jANavA joIe. tAtpa e che ke zAlA mAlA Adi zabdamAM strInA ukta lakSaNa nathI hAtAM ghaTa, paTa Adi zabdomAM purUSanA lakSaNa nathI maLatAM dhana Adi napuMsaka kahevarAvanArA zabdomAM napusakanA lakSaNa nathI hatAM. evI sthitimAM kAI zabdane srIliMga kAIne puliMga ane koI ne napuMsakali'ga kahevuM te vAstavamAM satya che ? evuM kahevu zuM mithyA nathI ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam 251 'jA ya itthIvaU jA ya pumavaU jA ya NapuMsagavaU paNNavaNI NaM esA bhAsA na esA bhAsA mosA'-yA ca strIvAkU-strIliGgapratipAdikA khaTvAlatetyAdilakSaNA, yA ca puMvAk puMlliGgapratipAdikA-ghaTaH paTa ityAdilakSaNA, yA ca napuMsakavAk-kuDayaM kANDamityAdilakSaNA bhASA vartate sA eSA prajJApanI khalu bhASA bhavati nepA bhASA mRSA bhavati, zabdapravRttiprarUpaNe pUrvoktAni 'stanakezavatI nArI-ityAdi syAdilakSaNAni strIliGgAdi zabdAbhidheyAni bhavanti kintu abhidheyadharmAH iyamayamidaM zabdavyavasthA hetavo gurUpadezapAramparyagamyAH strIli. gAdi zabdAbhidheyAH, bhavanti, teSAmabhidheyadharmANAM tattvato lokavyavahArasiddhatvAta, tathA coktam-"iyamayamidamiti zabdavyavasthAheturabhidheyadharmaH upadezagamyaH strIpuMnapuMsakatvAni" iti, ataH zAbdavyavahArApekSayA yathAvasthitArthapratipAdanAt prajJApanIyaM khalu bhASA bhavati, duSTa vivakSayA anuccAritatvAt parapIDAjanakatvAbhAvAcca naiSA mRSeti bhAvaH / bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! hAM, yaha bhASA satya hai, mRSA nahIM hai| yaha jo strIvacana hai, jaise khaTvA, latA Adi, yaha jo puruSa vacana hai, jaise ghaTa, paTa Adi aura yaha jo napusakavacana hai, jaise kuDayam, kANDam Adi, yaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai| jaba kisI zabda kA prayoga kiyA jAtA hai, to vaha zabda pUrvokta strI, puruSa yA napuMsaka ke lakSaNoM kA vAcaka nahIM hotaa| ye vibhinna liMgoM ke zabda 'iyam, ayam tathA idam' zabdoM kI vyavasthA ke kAraNa hote haiM aura guru ke upadeza kI paramparA se jAnA jAtA hai ki kauna zabda strIliMgI, kauna puMliMgI aura kauna napuMsakaliMgI hai| unake abhidheya dharma vastutaH lokavyavahAra se siddha hote haiM / kahA bhI hai-'ithamadamidamiti zabdavyavasthA hetu rabhidheya dharmaH upadezagamyaH strIpunapuMsakatvAni' isakA Azaya Upara A gayA hai / isa prakAra zAbdika vyavahAra kI apekSA se yathArtha vastu kA pratipAdana karane ke kAraNa yaha bhASA prajJApanI hai| isakA prayoga na to kisI zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama! hA A bhASA satya che, mRSA nathI A je strIvacana che, jemake khaTUvA, latA Adi, A je purUSavacana che jema ghaTa paTa Adi ane Aje napuMsaka vacana che, jema kudyam Adi- e bhASA prajJApanI che. mRSA nathI. jyAre keI zabdane prayoga karAya che to te zabda pUrvokta strI purUSa agara napuMsakanA lakSaNInA pAya nathI thatA. viminna sigAnA ho 'iyam, 'ayam' tathA ida zabdonI vyavasthAne kAraNe thAya che ane gurUnA upadezanI paraMparAthI samajAya che ke ka zabda strIliMgI, kaNa puliMgI ane koNa napuMsakaliMgI che. temanA abhidheya dharma vastuta: vyavahArathI siddha thAya che. 4yuM 5 iyamadamidamiti zabdavyavasthA hetu rabhidheyadharmaH upadezagamyaH strInapusakatvAni" tenA mAzaya a52 mAnI gayo cha. me zate zAbdika vyavahAranI apekSAe yathArtha vastunuM pratipAdana karavAnA kAraNe A bhASA prajJA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 prajJApanAsUtre gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA ya itthi ANavaNI, jA ya pumaANavaNI, jA ya napuMsagaANavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA ca syAjJApanI-AjJApyate-AjJAkaraNe prayujyate anayeti AjJApanI striyA AjJApanI striyA AdezadAyinIti bhAvaH, yA ca pumAjJApanI napuMsakAjJApanI bhASA bhavati sA khalu kiM prajJApanI satyA eSA bhASA bhavati ? no epA bhASA mRSA bhavati ? ayaM bhAvaH-satyA bhASA prajJApanI bhavati iyaM ca bhASA AjJAkaraNa kriyAyuktAbhidhAyinI vartate AjJApyamAnazca stryAdistathA sampAdayenaveti saMzaya iti, yathA zrAvakaH zrAvikAM prati vadati-'ubhayakAlaM sAmAyikaM pratikramaNaM kuru' ityAdirUpA bhApA, evaM zrAvakaH puruSaM putrAdikaM prativadati 'yathA samayaM dharmArAdhanaM kuru' ityAdirUpA bhASA, tathA zrAvakaH kazcinapuMsakaM prati vadati-yathAkAlaM dUSita abhiprAya se kiyA jAtA hai aura na isase kisI ko pIDA utpanna hotI hai, ataeva yaha bhASA mRSA arthAt mithyA nahIM hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! yaha jo bhASA strI AjJApanI hai arthAt jisa bhASA se kisI strI ko koI Adeza diyA jAtA hai, yaha jI bhASA puruSa-AjJApanI hai athavA yaha jo bhASA napusaka-AjJApanI hai, kyA yaha bhASA prajJApanI-satya hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki satya bhASA hI prajJApanI hotI hai, magara yaha AjJApanI bhASA to sirpha AjJA dene meM prayukta hotI hai| jise AjJA dI jAtI hai, vaha usa AjJA ke anusAra kriyA karegA hI, yaha nahIM kahA jA sakatA-kadAcit kare, kadAcitU na bhI kare jaise koI zrAvaka zrAvikA se kahatA hai-prAtaH aura sAyaM donoM samaya sAmA yika pratikramaNa karo' athavA zrAvaka apane putra se kahatA hai-'yathA samaya dharma kI ArAdhanA karo, athavA zrAvaka kisI napuMsaka se kahatA hai-'yathAsamaya jIva panI che. tene prayoga na kaI dUSita abhiprAya karAya che ane enAthI keIne pIDA utpanna thatI tethIja A bhASA mRSA arthAt mithyA nathI. zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che- he bhagavAna ! A je bhASA strI AjJApanI che arthAt je bhASAthI koI strIne koI Adeza apAya che, A je bhASA purUSa prajJApanI che athavA je A bhASA napuMsaka prajJApanI che, zuM te bhASA prajJApanI satya che? zuM te bhASA mRSA nathI? tAtparya e che ke satya bhASA ja prajJApanI thAya che, paNa A AjJApanI bhASA te phakta AjJA devAmAM prayukta thAya che. jene AjJA apAya che, te e AjJA anusAra kriyA karaze ja, e nathI kahI zakAtu-kadAcit kare, kadAci na paNa kare. jema ke zrAvaka-zrAvikAne kahe che-savAra ane sAMje banne samaya sAmAyika pratikramaNa kare, athavA zrAvaka pitAnA putrane kahe che-"yathA samaya dharmanI ArAdhanA kare. athavA zrAvaka keI napuMsakane kahe che yathA samaya jIva ajIva Adi tanuM ciMtana zrI prshaan| sUtra : 3 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam jIvAjIvAdisvarUvaM cintaya' ityAdi rUpA bhASA bodhyA, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyametat , 'jA ya ithiANavaNI, jA ya pumaANavaNI, jAya NadhuMsagaANavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA'-yA ca stryAjJApanI, yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI bhASA bhavati sA khalu eSA prajJApanI bhASA, naiSA bhASA mRSA bhavati, tathAhi-AjJApanI bhASA dvidhA-paralokAbAdhinI, tadanyA ca tatra yA svaparA. nugrahabuddhayA zaThatAM vinaiva pAralaukikaphalasiddhaye svIkRtaihikAlambanaprayojanAvivakSitakAryaprasAdhanasAmarthyazAlinI vinayayuktasyAdi vineyajanaviSayA bhavati sA paralokAbAdhinI iyameva munInAM prajJApanI bhASA paralokAbAdhanAt, tadanyA cetaraviSayA, sA ca svaparasaMkleza ajIva Adi tattvAM kA cintana kiyA kro|' aisI AjJA dene para, jise AjJA dI gaI hai, vaha yadi AjJAnusAra kriyA na kare to AjJA dene vAle kI vaha bhASA kyA prajJApanI arthAt satya kahalAegI athavA mRSA kahalAegI? bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama; jo bhASA strI-AjJApanI hai, jo bhASA puruSa-AjJApanI hai aura jo bhASA napuMsaka-AjJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai, vaha mRSA bhASA nahIM hai| AjJApano bhASA do prakAra kI hotI hai-paraloka vAdhInI aura usase bhinna, jo paraloka sambandhI bAdhA utpanna na kare / inameM se jo bhASA sva-para ke anugraha kI buddhi se, vinA kisI zaThatA ke, pAralaukika phala kI siddhi ke lie, yaha loka saMbaMdhI Alambana viSayaka, kisI viziSTa kArya ko siddha karane ke sAmarthya vAlI, vinaya yukta strI yA ziSyAdi janoM ke prati bolI jAtI hai, vaha bhASA paraloka badhikA nahIM hotii| yahI munijanoM kI prajJApanI bhASA hai, kyoM ki vaha pAralaukika bAdhA utpanna nahIM krtii| isase bhinna prakAra kI jo bhASA hotI hai, vaha sva-para ko saMkleza utpanna karatI hai, ataeva mRSA hai| yaha bhASA munivarga ke lie aprajJApanIhotI karyA kare evI AzA devAthI, jene AjJA apAI che te je ajJAnusAra kriyA na kare te AjJA denArAnI te bhASA zuM prajJApanI arthAt satya kahevAze athavA mRSA kahevAze ? zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama! je bhASA strI AjJApanI che, je bhASA purUSa AjJApanI che ane je bhASA napuMsaka AjJApanI che. te bhASA prajJApanI che, te mRSA bhASA nathI. AjJApanI bhASA be jAtanI hoya che-paraloka bAdhinI ane enAthI bhinna je paraleka saMbadhI bAdhA utpanna na kare. temAMthI je bhASA sva-paranA anugrahanI buddhi vagara kaI zaThatA e paralaukika phaLanI siddhine mATe, IhaleAka saMbaMdhI AlaMbana viSayaka, keI viziSTa kAryane siddha karavAnA sAmarthyavALI. vinayayukta, strI agara zikhyAdi janenA pratye bolAya che, te bhASA paraloka bAdhaka thatI nathI. Aja munijanenI prajJA panI bhASA che, kemake te pAralaukika bAdhA utpanna nathI karatI. enAthI bhinna prakAranI zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 jananAt mRSA bhavati, ityaprajJApanI munisamudAyasya bhavati, tathAcoktam'aviNIyamANavato kissiI bhAsaI mu taha ya / TAlo nAuM ko kaDakaraNe pavvattejjA ?' avinItamAjJApayan klizyati bhASate mRSA tathA ca / ghaNTAlohaM ca jJAtvA kaH kaTakaraNe pravarttata ? ' // 1 // iti, gautamaH pRcchati - 'aha bhaMte ! jA ya itthi paNNavaNI, jA ya pumapaNNavaNI, jA ya NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA ca strIprajJApanI - strIlakSaNAbhidhAyinI bhASA, yA ca puMprajJApanI - puruSalakSaNAbhidhAyinI bhASA, yA ca napuMsakaprajJApanI - napuMsaka lakSaNAbhidhAyinI bhASA bhavati sA kiM prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati ? naivA bhASA mRSA ? ayaM bhAvaH - khaSTvA ghaTavanAdayaH strIliGgAdayaH zabdAH zAbdabodhavyavahAravalAdanyatrApi pravartante khaSTrAdyartheSu na ca tatra 'stana kezavatI nArI' ityAdi hai / kahA bhI hai- 'jo avinIta ko AjJA detA hai, vaha svayaM kleza kA bhAjana banatA hai aura mRSA bhASaNa karatA hai / kyoM ki ghaMTA loha ko jAna kara kauna caTAI banAne meM pravRtta hotA hai ? // 1 // 1 gautamasvAmI phira prazna karate haiM - he bhagavan ! yaha jo strIprAjJapanI bhASA hai arthAt strI ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai, yaha jo puruSa prajJApanI arthAt puruSa ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai aura yaha jo napuMsakaprajJApanI bhASA arthAt napuMsaka ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai, yaha bhASA kayA prajJApanI arthAt satya bhASA hai ? kyA yaha bhASA mRSA bhASA nahIM hai / tAtparya yaha haikhaTvA (strIliMga) ghaTa: (puMliMga) vana (napuMsakaliMga) Adi vibhinna liMgoM ke zabda haiM, ve zabda vyavahAra ke bala se anyatra bhI prayukta hote haiM, jaise khavA, (khATa) meM viziSTa stana aura keza Adi strI ke lakSaNa ghaTita nahIM prajJApanAsUtre je bhASA heAya che, te svaparane kaleza utpanna kare che, tethI mRSA che. e bhASA muni vanA mATe ajJApanI bane che. kahyu paNa che je kAI avinItane AjJA Ape che te pAte klezanu pAtra bane che ane mRSA bhASaNa kare che. kemake ghaMTA-leAhane samajIne kANu sAdaDI banAvavAmAM pravRtti kare che? // 1 // zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che he bhagavan! Aje strI prajJApanI bhASA che arthAt strInA lakSaNa khatAvavALI bhASA che. Aje purUSa prajJApanI arthAt purUSanA lakSaNu khatAnArI bhASA che, ane Aje napusaka prajJApanI bhASA arthAt napusakanAlakSaNu khatAvanArI bhASA che, e bhASA zuM. prajJApanI arthAt satyabhASA che? zuM A bhASA mRSA nathI ? tAtparya me che hai-yA (strIliMga) ghaTaH ( yusiMga ) vanaM (napuMsamasiMga) Adi vibhinna liMgAnA zabdo che, tee zAbdika vyavahAranA baLe anyatra paNa prayukta thAya che. jema khA' (palaga)mAM viziSTa stana ane keza Adi strInA lakSaNa ghaTita nathI thatA. tA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam ___255 pUrvoktAni syAdilakSaNAni saMgacchante tasmAt kimiyamavyApakatvAt syAdilakSaNAbhidhAyinI bhASA vaktavyA ? naveti ? saMzayaH, iti, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyametata, 'jA ya itthipaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI jA yaNapuMsagapaSNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA'-yA ca strIprajJApanI, yA ca puruSaprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJApanI bhASA bhavati, sA khalu eSA bhASA prajJApanI bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSeti, ayaM bhAva:-strIprabhRtilakSaNaM dvividham-zAbdavyavahAranugataM vedAnugataM ca, tava yadA zAbdavyavahArAzritaM pratipipAdayiSitaM bhavati tadA evaM na vaktavyam avyApakatvAt tasmAt tadadhikRtyeyaM prajJApanI bhavati, tadA tu vedAnugataM pratipipAdayiSitaM bhavati tadApi yathAvasthitArthAbhidhAyitvAt prajJApanyeva bhavati na mRSeti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA hote, phira bhI 'khaTvA' yaha strIliMga zabda khaTvA kA vAcaka hotA hai| aisI sthiti meM avyApaka hone ke kAraNa strI lakSaNa Adi kA kathana karane vAlI bhASA bolanA cAhie yA nahIM bolanA cAhie ? yaha saMzaya utpanna hotA hai| bhagavAn uttara dete haiM-hAM, gautama ! jo bhASA strI prajJApanI hai, jo puruSa prajJApanI hai aura jo napuMsaka prajJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai / tAtparya yaha hai-strI Adi ke lakSaNa do prakAra ke hote haiM-eka zAbdika vyavahAra ke anusAra, dUsare veda ke anusAra / inameM se jaba zAbdika vyavahAra ke Azrita kara pratipAdana karanA iSTa ho taba aisA nahIM bolanA cAhie, kyoM ki aisA bolanA avyApaka hai / ataeva usakI apekSA se yaha prajJApanI bhASA hai / kintu jaba veda (ramaNa karane kI abhilASA) ke anurUpa pratipAdana karanA iSTa hotA hai taba bhI yaha bhASA bAstavika artha kA nirUpaNa karane vAlI hone se prajJApanI hI hotI hai, mRSA nahIM hotii| "khavI e strI liMga zabda khAne vAcaka thAya cheAvI sthitimAM e avyApaka hovAne kAraNe strI lakSaNa AdinuM kathana karavAvALI bhASA bolavI joIe. agara na bolavI joIe ? e saMzaya utpanna thAya che. zrI bhagavAn uttara Ape che-hA, gautama ! je bhASA strI prajJApanI che, je purUSa prajJApanI che, ane je napuMsaka prajJApanI che, te bhASA prajJApanI che mRSA nathI. tAtparya e che ke strI AdinA lakSaNa be prakAranA hoya che. eka zAbdika vyavahAranA anusAra, bIjuM vedanA anusAra, temAMthI jyAre zAbdika vyavahArAzrita pratipAdana karavuM ISTa hoya tyAre ema na belivuM joIe, kemake ema belivuM te avyApaka che. tethI ja tenI ape. kSAe A prajJApanI bhASA che. kintu jyAre veda (ramaNa karavAnI abhilASA)nA anurUpa pratipAdana karavuM ISTa hoya che, tyAre paNa A bhASA vAstavika arthanuM nirUpaNa karanArI prajJApanI ja bane che mRSA nathI thatI. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 prajJApanAsUtre jAyIti isthivaU, jAtItipumavaU, jAtItiNapuMsagavaU paNNavaNI NaM esA, bhAsA, Na esA bhAsA momA ?' he bhadanta ! atha yA jAtiriti jAtAvityarthaH strIvAk-strIvacanaM sattati, yA jAtiriti-jAtau puvAka-ghuvacanaM-bhAvaH iti, yA ca jAtiriti jAtau napuMsakavAkasAmAnyamiti prajJApanI bhavati sA khalu eSA bhASA prajJApanI, naiSA bhASA mRSeti ? tathA ca jAtipadena sAmAnyagrahaNAt , sAmAnyasya ca na liGgasaMkhyAbhyAM sambandhI bhavati api tu vastunAmeva liGgasaMkhyAbhyAM sambandhasyAnyatIthikarabhyupagamAt tasmAt yadi kevalaM jAtI autsargikamekavacanaM napuMsakaliGgaJcopapadyate na triliGgatA saMbhavati, yadi ca triliGgAbhidhAyakA api zavdAH pravartante tadA saMzayaH-kimeSA bhASA prajJApanI ? utaneti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam , 'jAtIti itthi vaU jAIti pumavaU jAtIti NapuM gautamasvAmI punaHprazna karate haiM-bhagavan ! jAti (sAmAnya) ke artha meM jo strIvacana hai arthAt strIliMga zabda hai, jaise 'sattA' jAti ke artha meM jo puMliMga zabda hai, jaise 'bhAvaH' aura jAti ke artha meM jo napuMsakavacana hai, jaise 'sAmAnyam' yaha bhASA prajJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki yahAM 'jAti' kA artha sAmAnya hai / sAmAnya kA na liMga ke sAtha koI saMbaMdha hai aura na saMkhyA arthAt eka vacana, bahuvacana Adi ke sAtha saMbaMdha hai| anyatIrthikoM ne vastuoM kA hI liMga aura saMkhyA ke sAtha sambandha svIkAra kiyA hai| ataeva yadi kevala jAti meM utsarga se eka vacana aura napuMsakaliMga saMgata ho to usameM triliMgatA kA saMbhava nahIM hai magara jAti vAcaka zabda to tInoM liMgoM meM prayukta hote haiM, jaise ki Upara sattA, bhAvaH aura sAmAnya ye zabda batalAe jA cuke haiN| aiso sthiti meM saMzaya utpanna hotA hai ki isa prakAra kI bhASA prajJApanI hai athavA nahIM ? zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che-he bhagavan! jAti (sAmAnya)nA arthamAM je strI vacana che arthAta strIliMga zabda che, jema "sattA" jAtinA arthamAM jevuM liMga zabda chama bhAvaH ma jatina amAre nasa4 vayana . ma 'sAmAnyam' - bhASA prajJApanI hoya che? zuM te bhaSA mRSA nathI? tAtparya e che ke ahIM jAtine artha sAmAnya che. sAmAnya artha liMganI sAthe kaI saMbandha nathI hotuM ane saMkhyAnI sAthe paNa saMbaMdha nathI (eTale eka vacana AdinI sAthe anyatIthI kee vastune ja liMga ane saMkhyAnI sAthe sambandha svIkAra karyA che. tethI ja yadi kevaLa jAtimAM utsarga thI eka vacana ane napuMsakaliMga saMgata hoya te temAM triliMgane saMbhava nathI hato. paraMtu jAtivAcaka zabda traliMgamAM prayukta thAya che, jemake Upara sattA, bhAva: ane sAmAnya e zabda batAvelA che, evI sthitimAM saMzaya utpanna thAya che ke AvA AvA prakAranI bhASA prajJApanI che ke nahIM? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam / _257 sagavaU, paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA'-jAtiriti-jAtAvityarthaH yA strIvAk, jAtiriti-jAtAvityarthaH puMvAk-puruSavacanam , jAtiriti-jAtAvityarthaH napuMsakavAk pratipAditA sA prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati, na eSA bhASA mRpA bhavati tathAhijAtipadena sAmAnyagrahaNAt , sAmAnyaM ca na parikalpitamekamanavayavamakriyaM saMbhavati tasya pramANabAdhitatvAt api tu samAnapariNAma era sAmAnyam , vastuna eva samAnaH pariNAmo yaH sa eva sAmAnyamiti vacanaprAmANyAta , samAnapariNAmasya cAnekadharmAtmakatayA dharmANAM parasparaM dharmiNo'pi cAnyonyAnavedhAbhyupagamAt jAterapi triliGgatvaM saMbhavati iti prajJApanI eSA bhASA bhavati naiSA mRSA bhASeti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI jAitti pumaANavaNI jAtIti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA na esA / bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama !jAti kA vAcaka jo strIvacana hai, arthAt strIliMga zabda hai (jaise sattA) jAti kA vAcaka jo puruSa vacana hai, arthAt puMliMga zabda hai (jaise bhAvaH) aura jAti kA vAcaka jo napuMsaka vacana hai arthAt napuMsakaliMga zabda hai (jaile 'sAmAnya' athavA 'satva' yaha bhASA prajJApanI hai| yaha bhASA mRSA nahIM hai / kyoM ki yahAM 'jAti' pada se sAmAnya ko grahaNa kiyA gayA hai aura vaha dUsaroM kI mAnyatA ke anusAra ekAnta rUpa se eka, niravayava aura niSkriya nahIM hai, kyoM ki aisA mAnanA pramANa se bAdhita haiN| vAstava meM vastu kA sadRza pariNamana hI sAmAnya hai / 'vastu kA hI samAna pariNAma sAmAnya hai, isa vacana kI pramANatA ke anusAra samAna pariNamana hI sAmAnya hai / samAna pariNAma aneka dharmAtmaka hotA hai, aura dharma Apasa meM bhI kathaMcit abhinna hote haiM aura dharmoM se bhI kathaMcit abhinna hote haiN| ataeva jAti meM bhI viliMgatA kA saMbhava hai| isa kAraNa yaha bhASA prajJApanI haiM, yaha bhASA mRSA nahIM hai| zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama! jAtivAcaka je strI vacana che, arthAta strI liMga zabda che (jemake sattA) jAtivAcaka je purUSa vacana che. arthAt puliMga zabda che (jemake bhAva:) ane jAtivAcaka je napuMsaka vacana che arthAt napuMsakaliMga zabda che (bhaDe 'sAmAnya' 2521 // 'satva' / bhASA prajJApanI cha. 21 // bhASA bhRSA nathI. bha3 mahI jAtipadathI sAmAnyanuM grahaNa kareluM che ane te bIjAonI mAnyatAnA anusAra ekAnta rUpathI eka niravayava ane niSkiya nathI) kemake evuM mAnavuM pramANuthI bAdhita che. vAstavamAM vastunA sadaza pariNamana ja sAmAnya che. vastunuM ja samAna pariNAma sAmAnya che. A vacananI pramANutAnA anusAra samAna pariNAma aneka dharmAtmaka thAya che, ane dharma ApasamAM paNa kathaMcit abhinna thAya che ane ghamIthI paNa kathaMcit abhinna thAya che. tethI ja jAtimAM paNa triliMgatAno saMbhava che. e kAraNe e bhASA prajJApanI che. e bhASA mRSA nathI, pra0 33 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 prajJApanAsUtre bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA bhASA jAtiriti-jAtimadhikRtya svyAjJApanI-striyA AjJApanI bhavati yathA iyaM vaizyA zudrA vA evaM kuryAditi, evaM jAtiriti-jAtimadhikRtya pumAjJApanI-puMsa AjJApanI bhavati yathA amuko brAhmaNaH kSatriyAdi vA evaM kuryAditi, evaM jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsakAjJApanI-napuMsakasyAjJApanI bhavati epA bhASA kiM prajJA panI bhavati ? naiSA bhapA mRSeti ? ayamabhiprAya:-AjJApanI bhASA AjJAkaraNakriyAzAlistryAdhabhidhAyinI bhavati stryAdizcAjJApyamAnastathA kuryAnaveti saMzayAt kimiyaM prajJApanI bhASA kiM vA tadanyA ? iti, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta satyam , 'jAtIti isthi ANamaNI, jAtIti pumaANamaNI jAtIti NapuMsagANamaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' jAtiriti-jAtimadhikRtya scyAjJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya pumA. jJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsakAjJApanI bhASA prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati, ___ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! jo bhASA jAti kI apekSA strI-AjJApanI hotI hai, jaise-yaha vaizyA athavA zuddhA aisA kare / ' jo bhASA jAti kI apekSA se puruSa-AjJApanI hotI hai, jase-'amuka brAhmaNa yA kSatriya aisA kre|' isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA se napuMsaka AjJApanI hotI hai, yaha bhASA kyA prajJApanI hai ? yaha bhASA kyA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki AjJApanI bhASA vaha kahalAtI hai jisake dvArA kisI strI Adi ko koI AjJA dI jAya / magara jise AjJA dI jAtI hai vaha usa AjJA ke anusAra kriyA kare hI, yaha nizcita nahIM hai / agara na kare to vaha AjJApanI bhASA prajJApanI kahI jAya yA mRSA kahI jAya ? ukta saMzaya kA nivAraNa karate hue bhagavAn kahate haiM-hAM gautama ! jAti kI apekSA se strI-AjJApanI jo bhASA hai, yA puruSa-AjJApanI bhASA hai athavA napuMsaka-AjJApanI bhASA hai, vaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai| zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che he bhagavana! je bhASA jAtinI apekSAe strI prajJApanI thAya che. jemake A vaizyA athavA zudrA ema kare. je bhASA jAtinI apekSAe purUSa prajJApanI thAya che. jemake "amuka brAhmaNa agara kSatriya Ama kare e ja prakAre je bhASA jAtinI apekSAe napuMsaka-AjJApanI thAya che, e bhASA zuM prajJApanI che ? e bhASA zuM mRSA nathI ? tAtparya e che ke jenA dvArA ke I strI Adine kaI AjJA apAya. paNa jene AjJA apAya che te e AjJA anusAra kiyA kare ja e nizcaya nathI hotuM. paNa na kare te AjJApanI bhASA prajJApanI kahevAya agara te aSA kahevAya? ukta saMzayanuM nivAraNa karI rahela bhagavAna kahe che-hA gautama ! jAtinI apekSAe strI AjJApana je bhASA che, agara purUSa AjJApanI che athavA napuMsaka AjJApanI bhASA che, te bhASA prajJApanI che, mRSA nathI. tAtparya e che ke paraleka saMbandhI bAdhA zrI pr5n| sUtra: 3 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam __ 259 na eSA bhASA mRSA bhavati tathAhi-paralokAbAdhanIrUpA AjJApanI sA bhASA vyapadizyate yA svaparAnugrahabuddhayA vivakSitArthakaraNasAmarthyazAli vinIta syAdivineyajanaviSayA bhavati yathA amuke ? brahmaNe ? zramaNe ? zubha nakSatramadyavartate iti amukamaGgaM zrutaskandhazca paThetyAdi sA prajJApanyeva bhavati doSarahitatvAt , tadanyA tu svaparapIDAjananahetutvAnmaSA bhavati, ityaprajJApanIti bhAvaH, gautamaH pRcchati- aha bhaMte ! jAtIti itthipaNNavaNI jAtIti pumapaNNavaNI jAtIti NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA ?'he bhadanta ! atha yA bhASA jAtiriti-jAtimadhikRtya strIprajJApanI striyAH strIrUpasya pratipAdikA bhavati yathA strIsvabhAvAt tucch| gauravavAhalyAnvitA capalendriyA adhIrA ca bhavatIti, tathA coktam-'tucchA gauravabahulA caliMdiyA duvvalA ya dhIIe' ityAdi, __chAyA-tucchA gauravabahulA calendriyA durbalA ca dhRtyA, ityAdi, tAtparya yaha hai ki paraloka saMbaMdhI bAdhA na pahuMcAne vAlI AjJApanI bhASA vaha kahalAtI hai jo apane aura para ke anugraha kI buddhi se, kisI kArya ko karane meM samartha vinIta strI Adi vineya janoM ke lie bolI jAtI hai, jaise 'he brAhmaNI! sAdhvI ! Aja zubha nakSatra haiM, tuma amuka aMga kA yA amuka zrutaskandha kA adhyayana kro|' aisI AjJApanI bhASA prajJApanI hai, kyoM ki yaha nirdoSa hai| jo bhASA AjJApanI to ho magara pUrvokta se viparIta, ho, arthAt sva-para ko pIDA utpanna karane kA kAraNa ho, vaha bhASA mRSA hai-aprajJApanI hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! jo bhASA jAti kI apekSA se strIprajJApanI ho arthAt strI ke svarUpa kA pratipAdana karane vAlI ho, jaisestrI svabhAva se tuccha hotI hai, usameM abhiyAna kI bahulatA hotI hai, usakI indriyAM caMcala hotI haiM aura dhairya se rahita hotI hai, ityAdi / kahA bhI haiM-strI tuccha ahaMkAra kI bahulatA vAlo, indriyoM se capala aura dhairya kI dRSTi na pahoMcADanArI AjJApanI bhASA te kahevAya che. je pitAnA ane pArakAnA anugrahanI buddhithI kaI kArya karavAmAM samartha vinIta strI Adi vinaya janene mATe belAya che, jemake "he brAhmaNa ! sAdhvI ! Aja zubha nakSatra che. tame amuka aMganuM agara amuka mRtakanyanuM adhyayana kare. AjJApanI bhASA prajJApanI ja che, kemake te nirdoSa che, je bhASA AjJApanI te che paNa pUrvoktathI viparIta che, arthAt svaparane pIDA utpanna karavAnuM kAraNa hoya te bhASA mRSA che. aprajJApanI che. zrI zaitamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ! je bhASA jAtinI apekSAe strI prajJApanI hAya arthAt strInA svarUpanuM pratipAdana karavAvALI hoya, jema, strI svabhAvathI tuccha hoya che, temAM abhimAnanI bahulatA hoya che. tenI indriye caMcaLa hoya che. ane dheya panI hAya cha, vigaire. [ 5 je sI tu27, ma nI masata jI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 prajJApanAsUtre evaM yA bhASA jAtiriti-jAtimadhikRtya puMprajJApanI-puMsaH pulakSaNasya prajJApanI-abhidhAyinI puruSasvarUpaprarUpikA bhavati yathA purupaH svabhAvAt gambhIrAzayo bhavati atyadhikAyAmapi Apattau na klIbatvaM bhajate na vA dhairya jahAti ityAdi, yA ca bhASA jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsaka prajJApanI-napuMsakajAtinirUpikA bhavati yathA napuMsakaH svabhAvAt klIvo bhavati atyadhikamohavaDavAnalajvAlAjaTilakalApadaMdahyamAnazcetyAdi, sA eSA khalu kiM prajJApanI bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA ?, ayamAzasaH-yadyapi jAtiguNAH pUrvoktasvarUpA bhavanti tathApi kvacit kadAcit tadvaiparItyamapi darIdRzyate yathA kAcid vanitA gambhIrAzayA dhIrA prakRSTasatvA ca, puruSo'pi kazcit tucchaprakRtikazcapalendriyo lezamAtrAyAmapi vipattau klIvatvaM bhajate, napuMsako'pi kazcit kizcinmohAnalodRDhasakhazcopalakSyate ata eva saMzayAt kimeSA prajJApanI bhASA ? kiM vA tadanyeti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he se durbala hotI hai| isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA puruSa ke svarUpa ke pratipAdana karanevAlI hotI hai, jaise puruSa svabhAvataH gaMbhIra Azaya vAlA hotA hai, ati adhika Apatti A paDane para bhI kAtara nahIM hotA, na dhairya kA parityAga karatA hai, ityAdi / isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA se napuMsaka ke svarUpa kA pratipAdana karane vAlI hotI hai, jaise-'napuMsaka svabhAva se klIva hotA hai aura vaha moha rUpI vaDavAnala kI jvAlAoM ke samUha se jalatA rahatA hai' ityAdi / isa prakAra kI bhASA kyA prajJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki yadyapi jAti ke guNa vahI hote haiM jo Upara kahe gae haiM, phira bhI kahIM kisI meM anyathA bhAva bhI dekhA jAtA hai, jaise koI strI bhI gaMbhIra Azaya vAlI, aura utkRSTa sattvazAlinI hotI hai, jaba ki koI koI puruSa bhI prakRti se tuccha, capalendriya aura tanika-sI Apatti Ane para kAtara hone vAle dekhe jAte haiM / koI napuMsaka bhI-kama moha thiI capaLa ane dharyanI daSTie durbaLa hoya che. e ja prakAre je bhASA jAtinI ape kSAe purUSanA svarUpanuM pratipAdana karavAvALI hoya che, jema, purUSa svabhAvataH gaMbhIra AzayavALo hoya che, atiadhika Apatti AvI paDatAM paNa kAyara thatuM nathI dharyane parityAga karatA nathI. ityAdi. e prakAre je bhASAnI apekSAe napuMsakanuM pratipAdana karavAvALI hoya che, jema napuMsaka svabhAve kalIba hoya che ane te meha rUpI vaDavAnabanI javALAonA samUhathI baLatuM rahe che, ItyAdi. e prakAranI zuM bhASA prajJApanI hoya che? zuM A bhASA mRSA nathI? tAtparya e che ke yadyapi jAtinA guNa teja hoya che je Upara kahelA che, chatAM paNa kyAMya keImAM anyathA bhAva paNa dekhAya che, jema keI strI gaMbhIra AzayavALI dhIra ane utkRSTa satvazAlinI hoya che, jyAre kaI kaI purUSa paNa prakRtithI tuccha, capalendriya ane jarA jeTalI Apatti AvatAM kAyara thatuM jovAmAM Ave zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 3 bhASApadanirUpaNam gautama ! hanta-satyam 'jatIti itthi paNNavaNI jAIti pumapaNNavaNI jAIti NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA'-jAtiriti-jAtimadhikRtya strIpajJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya puMprajJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsakaprajJApanI bhASA prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati, naipA bhASA mRSA bhavati, tathAhi-jAtiguNanirUpaNaM bAhulyApekSayA bhavati no samastavyaktyapekSayA ata eva jAtiguNAn nirUpayanto nirmalabuddhayaH prAyaH zabda samuccArayanti-prAyeNedaM draSTavya mityeva mucyate, ataH kvacit kadAcita jAtiguNavaiparItye'pi doSAbhAvAt prajJApanyeva eSA bhASA, na mRSeti bhAvaH ||suu0 2 // bhASA vizeSavaktavyatA mUlam "aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati buyamANA ahamese buyAmIti ? goyamA! no iNaTTe samaTe, gaNNastha saNiNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai AhAraM AhAremANe vAlA aura sattvavAna hotA hai / ataeva yaha saMzaya utpanna hotA hai ki pUrvokta prakAra kI bhASA ko prajJApanI samajhA jAya yA mRSA samajhA jAya ? bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! yaha jo strI prajJApanI bhASA hai, jo puruSa prajJApanI bhASA hai athavA jo napuMsaka prajJApanI bhASA hai, yaha bhASA prajJApanI arthAt satya hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai / tAtparya yaha hai ki jAtiguNoM kA nirUpaNa bahulatA kI apekSA se hotA hai, eka-eka vyakti kI apekSA se nahIM hotaa| yahI kAraNa hai ki jaba kisI samaya jAti ke guNoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai to nirmala buddhi prarUpaNa kA prAyaH prAyaH zabda kA prayoga karate haiN| ve kahate haiM-prAyaH aisA samajhanA cAhie / ataeva kadAcit kisI vyakti meM jAtIya guNa kI viparItatA pAI jAya to bhI koI doSa na hone se vaha bhASA prajJApanI hI hai, use mRSA nahIM kahA jA sakatA ||suu0 2 // che. keI napuMsaka paNa ochA mehavALo ane savAna hoya che. tethI ja e saMzaya utpanna thAya che ke pUrvokta prakAranI bhASAne prajJApanI samajavI agarate mRSA samajavI ? zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama! A je strI prajJApanI che, je purUSa prajJApanI bhASA che athavA je napuMsaka prajJApanI bhASA che, e bhASA prajJApanI arthAt satya che, e bhASA mRSA thatI nathI. tAtparya e che ke jAtiguNonuM nirUpaNa bahulatAnI apekSAe thAya che, eka eka vyaktinI apekSAe nathI thatu eja kAraNa che ke jyAM koI samagra jAtinA guNonuM nirUpaNa karAya che te nirmaLa buddhi prarUpaNa kartA prAyaH zabdano prayoga kare che-teo kahe che prAyaH evuM samajavuM joIe. tethIja koI vakhata koI vyaktimAM jAtIya guNanI viparItatA maLI Ave te paNa keI deSa na thavAthI ja te bhASA prajJapanI ja che. te mRSA nathI kahI zakAtI. e sUtra 2 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 prajJApanAsUtre ahame se AhAramAhAremitti ? goyamA ! no iNTThe samaTTe, NaNNattha saNNiNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai ayaM me ammA piyaro ? goyamA ! No iNaTTe samaTTe gaNNattha sapiNaNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANati ayaM me atirAulo ayaM me airAuletti ? goyamA ! jo iNaTTe samaTTe, NaNNattha saNNiNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai ayaM me bhahidArae ayaM me bhaTTidAriyatti ? goyamA ! No iNaTTe samaTThe, NaNNattha saviNaNo aha bhaMte! uTTe goNe khare ghoDae ae elate jANai buyamANe ahamese buyAmi ? goyamA ! No iNaTTe samaTTe, NaNNattha sabNiNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati AhAraM AhAremANe ahamese AhAremi ? goyamA ! jo iTTe samaTThe jAva NaNNattha saNNiNo, aha bhaMte! uTTe goNe khare ghoDa ae elae jANai, ayaM me ammApiyaro ! goyamA ! No iTTe samaTTe, jAva saNNiNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai, ayaM me atirAuletti ? goyamA ! No iNaTTe samaTThe jAva NaNNattha saviNaNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai ayaM me bhaTTidArae ayaM me bhaTTidAriyatti ? goyamA ! No iNaTTe sabhaTTe jAva NaNNattha saSNiNo // sU0 3 // chAyA - atha bhadanta ! mandakumArako vA mandakumArikA vA jAnAti bruvANA ahametad mati ? gautama ! nAyamartha: samartha, nAnyatra saMjJinaH atha bhadanta ! mandakumArako vA, bhASA vizeSa vaktavyatA zabdArtha - (aha) atha (bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) he bhagavan ! mandakumAra arthAt abodha bAlaka athavA abodha bAlikA ( jANati) jAnatI hai (buyamANA) bolatI huI ( ahamese buyAmIti) maiM yaha bolatI hUM, aisA (goyamA ! no iNa sama) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (NaNNattha saNNiNo ) bhASA vizeSa vaktavyatA zabdArtha - (aha) atha (bhaMte! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) De lagavan ! bhahaDubhAra arthAt amogha jAtA athavA mAsA ( jANati ) na che (buyamANA ) motIthI (ahamese buyAmIti) Du yA mor3a cha me (goyamA ! no iNaTTe samaTThe) De gautama ! ma artha samartha thI (ttha saNiNo ) saMjJInA sivAya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam 263 mandakumArikA vA jAnAti AhAram AharantI ahametad AharAmIti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra sajJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA mandakumArikA vA jAnAti - imau meM ambApitarau ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA, mandakumArikA va jAnAti idaM me svAmikulam, idaM me svAmikulam ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA mandakumArikA vA jAnAti -ayaM me bhartRdArakaH saMjJI ke sivAya ( aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) he bhagavan maMdakumAra yA mandakumArikA ( jANai ) jAnate haiM (AhAraM AhAremANe) AhAra karate hue (ahamese AhAramAharemitti) maiM isa AhAra ko karatA hUM / (goyamA !) he gautama ! ( No NaTThe samaTThe) yaha artha samartha nahIM hai / (NaNNattha saMNNiNo) saMjJI ke sivAya ( aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANati) atha he bhagavan ! mandakumAra yA mandakumArikA jAnatI hai (ayaM me ammApiyaro) ye mere mAtApitA haiM ? ( goyamA ! No iNaTThe samaTThe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai ( NaNNattha saNNiNo ) saMjJI ko choDakara (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati) atha he bhagavan ! abodha bAlaka athavA abodha bAlikA jAnatI hai (ayaM me atirAulo ) yaha mere svAmI kA ghara hai (ayaM me airAuletti) yaha mere svAmI kA ghara hai, aisA (goyamA ! no iNaTTe samaTThe) gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (NaNNattha saNNiNo ) saMjJI ko choDakara | (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati) he bhagavan ! abodha (aha bhaMte ! maMdakumAra vA maMdakumAriyA ) he bhagavan ! bhahayuddhikumAra agara kumAri (jANai) samala za che (AhAra AhAremANe) AhAra uratA thA hai ( ahame se AhAramAharemitti) hu' thA prahArano AhAra 43 chu ? (goyamA !) he gautama! (jo iNaTTe samaTThe) ma artha marora nathI, (NaNNattha saNNiNo ) saMjJAne choDIne ( aha bhaMte! maMdakumAra vA, maMdakumAriyA vo jANati) atha hai lagavan ! bhanhaThubhAra agara bhandrakumArI lA che (ayaM me ammA piyaro) mA bhArA bhAtApitA che (goyamA ! jo iTTe samaTTe) gautama ! AA artha samartha nathI (NaNNattha saNNiNo ) saMjJIne choDIne ( aha bhaMte! maMdakumArae vA, kumAriyA vA jaNati) atha he bhagavan bhanhakumAra magara bhanhakumAri bhae! che (ayaM me ati rAulo) mA bhArA svAmInu dha2 che (ayaM me airAuletti) yA bhArA svAmInu ghara che. khebha (goyamA ! no iNaTThe samaTThe) he gautama! bhA artha samartha nathI (NaNNattha saNNiNo ) sajJAne choDIne ( aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jaNati) he lagavan ! amodha Aja zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 prajJApanAsUtre ayaM me bharnedArakA iti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro gauNaH kharo ve TakaH, ajaH, eDako jAnAti yuvANaH ahametad bravImi ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro yAvad eDako jAnAti AhAram Aharan ahametad AharAmi ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yAvad nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro gauNaH kharaH ghoTakaH anaH eDako jAnAti imau me ambApitarau ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, cAlaka athavA abodha bAlikA jAnatI hai (ayaM me bhaTidArae, ayaM me bhahidAra yatti) yaha mere svAmI kA putra hai, yaha mere svAmI kI putrI hai ? (goyamA ! No iNaDhe samajhe, NaNNasya saNiNo) gautama ! yaha artha samartha nahIM, saMjJI ko choDa kara (aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elate) he bhagavan ! UMTa, baila, gadhA, ghoDA, bakarA, bheDa ko (jANati) jAnatA hai (buyamANe) bolatA huA (ahamese vuyAmi) maiM yaha bolatA hUM (goyamA ! No iNaDhe sama?) gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (NapaNatthasapiNaNo) saMjJI ko choDa kr|| (aha bhaMte ! uTTe jAva elate jANati AhAraM AhAremANe bhagavan ! UMTa yAvata bheDa jAnatA hai AhAra karatA huA (ahamese AhAremi) maiM yaha khAtA hUM (goyamA! jo iNa TUTe samaDhe jAva NaNNastha saNiNo) he gautama! yaha artha samartha nahIM, saMjJI ko choDa kara (aha bhaMte ! uTe khare ghoDae ae elae jANati-ayaM me aMmApiyaro) he bhagavan ! UTa, gadhA, ghoDA, bakarA, bheDa jAnatA hai ki yaha mere mAtA-pitA haiM? (goyamA ! No iNaThe samaTe, jAva NaNNasya saNiNo) he gautama ! yaha artha matha mAya mAvi cha (ayaM me bhaTTidArae, ayaM bhaTTi dArayatti) mA amaa| svAmInA putra cha, 2maa2| svAbhInI putrI che ? (goyamA ! No iNadve samaTe, gautama ! me matha samatha nathI, (NaNNattha saNiNo) saMjJA sipAya (ahabhaMte ! uTTe goNe, khare ghoDae ae elate) 3 gavan ! 2, maha, gadheDa, ghoDI, 542. dheTA (jANati) no cha (buyamANe) bhAsatA 54. (ahamese buyAmi) 21 mAkha cha (goyamA ! No iNaTe samaTTe) gautama ! 20 Atha samatha nathI (NaNNattha saNNiNo) saMsIne cheDIne (aha bhaMte ! uTTe jAva elate jANati AhAra AhAremANe) lAn ! yAvat 5 | cha mA.2 rI 27sa (ahamese AhAremi) 9 mA mA chu (goyamA ! No iNaTe samaDhe jAva NaNNattha saNiNo) 3 gautama ! 25 // atha samartha nathI sabhI sivAya (aha bhaMte ! uTe khare ghoDae ae elae jANati-ayaM me ammApiyaro) 3 bhagavan ! 2, aghADI, 542, 53 cha , 2 // bhA2bhAtA-pitA cha ? (goyamA ! No iNade samaTe jAva NaNNattha saNNiNo) 3 gautama ! 2atha samaya nathI, saMjJA sivAya zrI prshaan| sUtra : 3 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam ____265 yAvat nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro yAvad eDako jAnAti idaM me svAmikulamiti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yAvada nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro yAvad eDako jAnAti ayaM me bhartR dArakaH, ayaM me bhartRdArikA iti ? gautama ! nAyamarthaH samarthoM yAvat nAnyatra saMjJitaH // sU0 3 // TIkA-pUrva bhASA prarUpitA, tatpastAvAt bhASA viSayameva kizcid vaiziSTayaM pratipAdayituM prathamaM bhASAdvaividhyaM prarUpayavAha-dvividhA khalu bhASA bhavati-ekA samyagupayuktasya saMyatasya, dvitIyA anupayuktasyAsaMyatasya, tatra yaH pUrvAparAnusamdhAnapATavazAlI zrutajJAnena arthAn samartha nahIM sivAya saMjJI ke| (aha bhaMte ! uTUTe jAva elae jANati- ayaM se atirAuletti ?) bhagavan ! UMTa yAvat bheDa jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA ghara hai ? (goyamA ! No iNaDhe samaTe jA NaNNastha sapiNaNo) (gautama ! yaha artha samartha nahIM, yAvat saMjJI ko choDa kr| ___ (aha bhaMte ! uTTe jAva elae jAgati-ayaM me bhaTidArae, ayaM me bhaTidAriyatti ?) he bhagavat ! UMTa yAvatU bheDa jAnatA hai-yaha mere svAmI kA putra hai, yaha mere svAmI ko putrI hai ? (gogamA ! jo iNaTUThe samaDhe jAva NaNNastha sagiNaNo) gautama ! yaha artha samartha nahIM, yAvata saMjJI ko choDa kara / TIkArtha-pahale bhASA kA nirUpaNa kiyA, aba prakaraNa ko lekara bhASA ke viSaya meM hI kucha vizeSa bAtoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-bhASA do prakAra kI hotI hai-samyaka prakAra se upayukta arthAt upayoga vAle saMyamI kI bhASA, dUsarI anupayukta arthAt upayoga zUnya asaMyata jana kI bhASA / jo pUrvAparasaMbaMdha ko samajha kara evaM zrutajJAna ke dvArA arthoM kA vicAra karake bolatA hai, __ (aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati ayaM me atirAuletti) sAvan ! 2 yAvat 13 mA che 2bhaa2|25|bhaanu 52 cha ? (goyamA ! No iNadve samaDhe jAva NaNNatthi saNNiNo) 3 gautama ! A2 samaya nathI sajJI sivAya (aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati ayaM me bhaTTidArae ayaM me bhaTTidAriyatti) bhagavad ! UMTa yAvat varU jANe che A mArA svAmIne putra che. A mArA svAmInI putrI cha ? (goyamA ! No iNaThe samaThe jAva NaNNattha saNNiNo) 3 gautama! | 24 samartha nathI, yAvat saMsI sivAya TIkAtha-pahelA bhASAnuM nirUpaNa karyuM, have prakaraNane laIne bhASAnA viSayamAM kAMIka vizeSa vAtanI prarUpaNa karAya che-bhASA be prakAranI hoya che-samyak prakArathI upayukata arthAt upayogavALA saMyamInI bhASA, bIjI anupayukta, arthAt upaga zUnya asaM. yata mANasanI bhASA. je pUrvApara-saMbandhane samajIne temaja zrutajJAnanA dvArA arthono pra0 34 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 prajJApanAsUtre paryAlocya brUte sa samyagupayukto vyapadizyate, sa khalu evaM jAnAti-ahametad bravImIti, yaH punaH karaNApATavena vAtAdinopahatacaitanyatvena vA pUrvAparAna pandhAnavikalo yathA katha. zcid manasA parikalpya parikalpya brUte so'nupayukto vyapadizte sa khalvevamapi na jAnAtiahametad bravImi, iti, bAlakAdayo'pi ca bruvANA darIdRzyante, ataeva saMzayAno gautamaHkimete kumArAdayo jAnanti 'yad vayametad brUma iti ?' kiM vA na jAnanti ? iti pRcchati'aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai buyamANA ahamese buyAmIti ?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA-uttAnazayo navajAtazizuH ativAlaH, mandakumArikA vA uttAnazayA nava jAtA bAlikA bruvANA-bhASamANA-bhASAprAyogyAn pudgalAnAdAya bhASAtvena pariNamayya uccArayantI kimevaM jAnAti-yadahametad bravImIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH, naitat samyagityarthaH, sa khalu vaha samyaka prakAra se upayukta kahalAtA hai / vaha jAnatA hai ki maiM yaha bola rahA huuN| kintu jo indriyoM kI apaTutA ke kAraNa athavA vAta Adi ke dvArA caitanya kA upaghAta ho jAne ke kAraNa Age-pIche kA sambandha nahIM joDa sakatA, jo jaise-tase mana se kalpanA kara-karake bolatA hai, vaha anupayukta kahalAtA hai| vaha aisA bhI nahIM jAnatA ki-'maiM yaha bola rahA hUM? bAlaka Adi bhI bolate dekhe jAte haiM / ataH saMzaya karate hue gautamasvAmI prazna karate haiM-kyA ye kumAra Adi jAnate haiM ki hama yaha bola rahe haiM ? athavA nahIM jAnate haiM ? yahI Age kahA jAtA hai-he bhagavan ! manda kumAra arthAt sarala Azaya vAlA navajAta zizu yA abodha baccA yA isI prakAra kI abodha bAlikA jaba bolatI hai arthAt bhASA ke yogya pudgalI ko grahaNa karake evaM unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karake uccAraNa karatI hai, taba kyA use mAlUma rahatA hai ki maiM yaha bola rahA hUM yA bola rahI hUM? vicAra karIne bole che, te samyapha prakArathI upayukta kahevAya che. te jANe che ke huM A belI rahyo chuM. kintu je indriyanI apaTutAnA kAraNe athavA bAla Adi dvArA citanyane upaghAta thaI javAne kAraNe AgaLa pAchaLano sambandha nathI joI zakatA, je jevA tevA manathI kalpanA karI karIne bele che, te anupayukta kahevAya che. te ema paNa nathI nato. mAma mAlI 2wo chu. bAlaka vigerene paNa bolatA joIe chIe. tethI saMzaya karatA zrI gautama prazna kare che-zuM kumAra vigere jANe che ke ame A bolI rahyA chIe? agara nathI jANatA? e ja AgaLa kahevAya che-he bhagavan! mandakumAra arthAt sarala AzayavALA navajAta zizu agara abadha bALaka agara evI jAtanI adha bAlikA jyAre bele che arthAta bhASAne cagya pudgalene grahaNa karIne tene bhASA rUpamAM pariNata karIne uccAraNa kare che, tyAre zuM ene mAluma rahe che ke huM A belI rahela chuM, agara bolI rahelI chuM ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam mandakumAro yadyapi manaH paryAptyA paryApto bhavati tasyAdyatve'pi manaHkaraNamapaTuvartate manaH karaNasyApATavAcca kSayopazamasyApi mandatvam bhavati, zrutajJAnAvaraNasya kSayopazamaH prAyomanaHkaraNapATavamavalambya saMjAyate loke tatheva darzanAt , tasmAd mandakumArako mandakumArikA vA vANA na jAnAti-yadahametad bravImI te, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha'NaNNattha saNNiNo'-nAnyatra saMjJinaH, atra anyatra zabdasya parivarjanArthakatayA saMjJino'nyatrasaMjJinam - avadhijJAninaM jAtisparaM sAmAnyena viziSTamanaHpATavazAlinaM vA varjayitvA saMjJi. no'nya ityarthaH na jAnAti, saMjJI punaH pUrvoktasvarUpo jAnAtye veti bhAvaH, gautamaH pRcchati 'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai AhAraM AhAremANe ahamese AhAramAhA bhagavAn uttara dete haiM-gautama ? yaha artha samartha nahIM, arthAt yaha bAta yukti saMgata nahIM hai / yadyapi vaha manda kumAra manaH paryApti se paryApta hai, magara aba bhI usakA mana apaTu hai aura mana kI apaTutA ke kAraNa usakA kSayopazama bhI maMda hI hotA hai / zrutajJAnAvaraNa karma kA kSayopazama prAyaH mana rUpa karaNa kI paTutA ke Azraya se utpanna hotA hai / loka meM aisA hI dekhA jAtA hai| ataeva manda kumAra yA manda kumArikA ko bolate samaya yaha nahIM jJAta hotA ki maiM yaha bolatA hUM yA bolato hUM / kyA kisI bhI bAlaka-bAlikA ko aisA jJAna nahIM hotA ? isa prazna kA uttara diyA gayA hai 'NaNNastha snnnninno'| yahAM anyatra zabda kA artha hai-sivAya yA choDakara / yahAM saMjJA kA artha hai avadhijJAnI athavA jAtismaraNa vAlA yA mana ko viziSTa paTutA vaalaa| tAtparya yaha huA ki saMjJI jIva ko choDa kara kisI bhI mandakumAra yA kumArikA ko yaha mAlUla nahIM hotA ki maiM yaha bola rahA huuN| hAM pUrvokta saMjJI ko jJAta rahatA hai ki maiM yaha bola rahA huuN| zrI bhagavana uttara Ape che-A artha samartha nathI, arthAt A vAta yukti saMgata nathI jo ke te mandakumAra mana:paryAptithI paryApta che. paNa jyAre paNa enuM mana apaTu che, ane mananI apaTutAnA kAraNe tene kSapazama paNa maMda ja thAya che. zrutajJAnA varaNa karmane kSapazama prAyaH manarUpa karaNanI paTutAnA AzrayathI utpanna thAya che. lekamAM evuM ja jovAmAM Ave che. tethI ja mandrakumAra agara mandakumArikAne bolatA samaye e nathI samajAtuM ke huM A beuM chuM agaro belI rahI chuM zuM kaI paNa bAlaka mAlizAna me nathI thatu ? yo prazna uttara mApesA che-'NaNNattha saNiNo' mA anyatra zabdano artha che-sivAya agara tyajIne ahIM saMsIne artha che avadhijJAnI athavA jAti smaraNavALA agara mananI viziSTa paTutAvAlA. tAtparya e che ke saMjJI jIvane cheDIne keI paNa mandakumAra agara kumArikAne ema mAluma nathI thatuM ke huM A belI rahyo chuM ke bolI rahI che. hA ! pUrvokta saMjJIne jJAna rahe che ke huM A belI rahyo chuM. zrI. prapana sUtra : 3 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 prajJApanAsUtre remitti ?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA-uttAnazayo bAlakaH, mandakumArikA vA-uttAna zayA bAlikA AhAram AharantI kiM jAnAti-yadahametamAhAramAhArAmIti ? bhagavAnAha'goyamA ! No iNaDhe samajhe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH saMbhavati, na samyagetadityarthaH, prAguktayukte stulyatvAt , atha tahi ki sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo'-nAnyatra saMjJina:-avadhijJAninaH jAtismaraNAt sAmAnyena viziSTamanaHpATavazAlino vA bhinno na jAnAti saMjJItu yathoktasvarUpo jAnAtye vetyAzayaH, gautamaH pRcchati'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai ayaM me ammApiyaro?' he bhadanta ! mandakumArako vA, mandakumArikA vA kiM jAnAti-yadimau me ambApitarau vartate iti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe'-nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapanno bhavati, naitatsamya gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! abodha bAlaka athavA abodha vAlikA AhAra karatI huI kyA jAnatI hai ki maiM yaha AhAra kara rahI hUM? bhagavAn-gautamasvAmI! yaha artha samartha nahIM, arthAtU aisA nahIM hai| isa viSaya meM bhI pUrvokta yukti hI samajhanA cAhie / magara kyA sabhI nahIM jAnate haiM ? isakA uttara dene ke lie kahA hai-saMjJI ko choDa kara / arthAt jo avadhi jJAnI hai, jise jAtismaraNa jJAna hai athavA jisakA mana viziSTa paTu hai, use choDakara dUsare nahIM jAnate / saMjJI to pUrvokta bAta ko jAnatA hI haiN| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA manda kumAra athavA manda kumArikA jAnatI hai ki yaha mere mAtA-pitA haiM ? bhagavAna-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha bAta saMgata nahIM hai| isa viSaya meM bhI vahI yukti samajha lenI cAhie jo pahale kahI gaI hai| to kyA sabhI ko yaha mAlUma nahIM hotA ki mere yaha mAtA-pitA haiM ? isa kA zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! adha bAlaka athavA adha bAlikA AhAra karatA zuM jANe che ke huM A AhAra karUM chuM ke karI rahI chuM ? zrI bhagavAna-he gautama! A artha samartha nathI, arthAt evuM nathI. e bAbatamAM paNa pUrvokta yukti ja samajavI joIe. paraMtu zuM badhA nathI jANatA? tene uttara ApavA mATe kahyuM che-saMjJI sivAya! arthAt je avadhijJAnI che, jene jAti smaraNa jJAna che athavA jenuM mana viziSTa paTuM che, temanA sivAya bIjA nathI jANatA saNI te pUrvokta vAtane jANeja che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! zuM mandakumAra athavA mandakumArikA jANe che ke A mArA mAtA-pitA che? zrI bhagavat - gatama! e artha samartha nathI. arthAt e vAta saMgata nathI. e viSayamAM paNa teja yukita samajI levI joIe je pahelA kahelI che. te zuM badhAne zrI prshaan| sUtra : 3 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam gityarthaH, prAguktayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo' nAnyatra saMjJinaH avadhijJAnino jAtismaraNAd vA sAmAnyena viziSTamanaHpATavopetAdvA'nyo na jAnAti, saMjJIpunaH prAguktalakSaNo jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai ayaM me atirAulo, ayaM me airAuletti?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA mandakumArikA vA kiM jAnAti-etad meM svAmikulam ? etad meM svAmikulaM vartate iti ? atirAulazabdaH svAmikulavAcako dezIyo bodhyaH, bhagavAnAha-goyamA!" he gautama ! 'No iNaTe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH, naitat samyagityAzayaH, prAgutayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo'-nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM varjayitvA tadanyo na jAnAti, saMjJI tu jAnAtyeveti bhaavH| gautamaH diyA gayA hai saMjJI ko choDa kara jo avadhijJAnI haiM, jinheM jAtismaraNa jJAna hai athavA sAmAnyataH jinakA mana atyanta paTu hai, ve to yaha jAnate haiM, kintu unake sivAya anya ko mAlUma nahIM hotA ki ye mere mAtA-pitA haiM / gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA manda kumAra athavA manda kumArI jAnate haiM ki yaha mere svAmI kA ghara hai, yaha mere svAmI kA ghara hai ? mUla sUtra meM 'atirA ula' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| yaha zabda dezya prAkRta hai aura isakA artha hai-svAmI kA kula arthAt ghr|| bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha bAta saMgata nahIM hai| isakA kAraNa pahale hI batalAyA jA cukA hai| to kyA sabhI ko aisA jJAna nahIM hotA ? isakA uttara hai-saMjJI ko choDa kara / saMjJI kA artha pahale batalAyA jA cukA hai / saMjJI yaha bAta jAnatA hai, usake sivAya anya ko yaha jJAna nahIM hotA ki yaha mere svAmI kA kula hai| e mAluma nathI thatuM ke A amArA mAtA-pitA che? tene uttara Apela che-saMjJA sivAya je avadhijJAnI che, jene jAtismaraNa jJAna che athavA sAmAnya paNe jemanA mana atyanta paTu che, teo te e jANe che, kintu temanA sivAya anyane mAluma nathI thatuM ke A mArA mAtA pitA che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! zuM maMdakumAra athavA manadakumArI Med cha hai yA bhaa2| svAmInu 52 cha ? bhUsa sUtramA 'atirAula, shbdn| prayoga 42 che. A zabda prAkRta che ane tene artha che svAmInuM kuLa arthAt ghara. zrI bhagavAnU-he gautama a artha samartha nathI. arthAt A vAta saMgata nathI enuM kAraNa pahelA ja batAvI didheluM che. te zuM badhAne evuM jJAna nathI thatuM? tene uttara che saMjJIne choDIne saMjJIne artha pahelA batAvI didhela che. saMjJI e vAta jANe che. tenA sivAya anyane e nathI samajAtuM ke A mArA svAmInuM kula che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pRcchati-'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai ayaM me bhaTTidArae, ayaM me bhaTTidAriyatti ?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA, mandakumArikA vA kiM jAnAti ayaM me bhatadArako vartate, ayaM me bhartadArako vartate iti ? bhartA svAmI tasya dArakaH putro bhartRdArakaH, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe' nAyamartha samarthaH- yuktyopapanno bhavati, prAguktayukteH / atha tarhi kiM na ko'pi jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo' nAnyatra saMjJina:-avadhijJAnino'nyo na jAnAti saMjJI punarjAnAtye vetyAzayaH, gautamaH pRcchati- 'aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANai buyamANe ahamese buyAmi ?' he bhadanta ! atha uSTro gauH kharaH-gardabhaH, dhoTaka:-azvaH, ajaH, eDaka:-meSaH bravANaH kiM jAnAti-yad ahametad bravImIti ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'No igaDhe samaDhe'nAyamarthaH samartha-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM na ko'pi jAnAti ? ityata-Aha-'NaNNastha saNiNo'-nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM vihAya tadanyo gautamasvAmI he bhagavan ! mandakumAra athavA manda kumArikA kyA yaha jAnatI hai ki yaha merA matadAraka arthAt svAmI kA putra hai ? yaha merI bhatadArikA hai ? bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM, arthAtU use yaha nahIM mAlUma hotA / isakA kAraNa batalAyA jA cukA hai| kyA koI bhI nahIM jAnatA hai ? isakA uttara dete haiM-saMjJo ko choDa kara arthAt sirpha saMjJI kumAra yA kumArikA ko hI yaha jJAna hotA hai ki yaha mere svAmI kA putra yA putrI hai| ___gautama-he bhagavan ! UMTa, gau, gardabha, ghoDA, bakarA yA meDhA jaba bolatA hai to kyA use yaha mAlUma hotA hai ki maiM yaha bola rahA hUM? bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt vaha nahIM jAnatA ki maiM yaha bola rahA huuN| to kyA koI bhI UMTa Adi nahIM jAnatA? isakA uttara hai-saMjJI ko choDa kara / arthAt koI viziSTa jJAnavAn UMTa hI aisA jAna zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mandakumAra athavA mandakumArikA zuM e jANe che ke A mAre bhatRdAraka arthAt svAmIne putra che? A mArI bhadArika che? zrI bhagavAna-he gautama ! e artha samartha nathI, arthAt tene e nathI mAluma thatuM enuM kAraNa batAvI didheluM che. zuM kaI paNa nathI jANatuM ? tene uttara Ape che-saMsI sivAya arthAt kevaLa saMjJIkumAra agara kumArikAne ja e jJAna thAya che ke amArA svAmIne putra ke putrI che. zrI gautamasvAmI-ulagavan ! 2, Aya, ga, ghoDA, 5421, magara bheDhA (peTA) bele che te zuM tene e mAluma paDe che ke huM A belI rahyo chuM ? zrI bhagavAna-he gautama! e artha samartha nathI arthAt te nathI jANatA ke huM A balI rahela chuM. te zuM kaI UMTa Adi nathI jANatA ? te tene uttara che-saMjJInA sivAya zrI. prazayana sUtra : 3 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam na jAnAti, saMjJI tu avadhijJAnitvAd jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai AhAraM AhAremANe ahamese AhAremi ?' he bhadanta ! atha uSTro yAvad-gauH, kharaH, ghoTakaH, anaH, eDakaH kiM jAnAti-AhAram Aharan ahametad AharAmIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaTe'-nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH / atha tarhi kiM na ko'pi jAnAtItyAha-'NaNNastha saNNiNo' nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM varjayitvA tadanyo na jAnAti, saMjJI tu-avadhi. jJAnI jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANai-ayaM me ammApiyaro?' he bhadanta ! atha uSTro gauH kharo ghoTakA, ajaH, eDakaH kiM jAnAti-imau me ambApitarau vartete iti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! No iNaTe samaDhe-nAyamarthaH samartha:- yuktyopapannaH saMbhavati prAguktayukteH, atha tarhi kiM na ko'pi jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNNiNo'-nAnyatra saMjJina:-saMjJinam -avadhijJAninaM sakatA hai sabhI nahIM jaante| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! UMTa, gau, gardabha, ghoDA, bakarA, yA meDhA AhAra karate samaya kyA yaha jAnate haiM ki maiM yaha AhAra kara rahA hU~? ___ bhagavAn gautama ! yaha artha samartha nahIM hai ! isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA caahie| to kyA koI bhI UMTa Adi aisA nahIM jAnatA hai ? isakA uttara hai-sirpha saMjJI ko choDa kara / kevala saMjJI arthAt viziSTa jJAnavAn UMTa Adi hI aisA jAna sakatA hai, pratyeka nhiiN| gautama ! he bhagavan ! UMTa, gau, gadhA, ghoDA, bakarA athavA meDhA kyA yaha jAnatA hai ki mere mAtA-pitA haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMjJI UMTa Adi ko choDa kara, yaha artha samartha nahIM arthAta koI viziSTa jJAnavAna UMTa Adi ja evuM jANI zake che. pratyeka nathI jANatA zrI gautamasvAmI prazna kare che ke-he bhagavan UMTa gAya, gagheDA ghaDA bakarA ke gheTA zuM e jANe che ke A AhAra karI rahyo chuM ? A praznano uttara ApatAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! Ama kahevuM te barobara nathI. tenuM kAraNa-pahelAM kahyA pramANe ja samajI levuM joIe. te zuM kaI paNa UMTa vagere ema nathI samajatA? tene uttara e che ke-kevaLa saMjJI prANuM zivAya koI jANatA nathI. kevaLa saMjJI arthAt vizeSa prakAranA jJAnavALA UMTa vigere ja evuM jANI zake che dareka nahIM. zrI gautamasvAbhI-3 bhagavan ! 2, Aya, gama, gha31, 542 // atha dheTa zu jANe che ke A mArA mAtApitA che ? zrI bhagavAna-gautama! saMjJI UMTa Adi sivAya e artha samartha nathI. arthAt zrI pr5n| sUtra: 3 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prajJApanAsUtre 19 jAtismaraM vA sAmAnyato viziSTamanaHpATavazAlinaM vA varjayitvA tadanyo na jAnAti, avadhijJAnI saMjJItu jAnAtyevetyAzayaH gautamaH pRcchati - 'aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANaiayaM me atirAuletti ?' he bhadanta ! atha uSTro yAvad - gauH, kharaH, ghoTaka:- aztraH, ajaH, eDaka:- meSaH kiM jAnAti - idaM me svAmikulaM vartate ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'No iNaTThe samaTThe'- nAyamarthaH samartha: - yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM na kospi jAnAti ? ityata Aha-'NaNNattha saNNiNo' nAnyatra saMjJinaH saMjJinaH - avadhijJAninaH anyatra - tadanya ityarthaH, na jAnAti, avadhijJAnI saMjJItu jAnAtyeveti bhAvaH / gautamaH pRcchati - 'aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai ayaM me bhaTTidArae, ayaM me bhaTTidAriyatti ?" he bhadanta ! atha uSTro yAvat - gauH, kharaH, ghoTakaH, aja:, eDakaH kiM jAnAti -ayaM me bhartRdArakaH, iyaM me bhartRdArikA'sti iti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! No iNa hai, arthAt sAmAnya UMTa Adi yaha nahIM jAnate ki ye mere mAtA-pitA haiM isakA kAraNa pahale kahe anusAra jAnanA cAhie / 7 gautamasvAmI - he bhagavan ! UMTa yAvat meDhA kyA yaha jAnate haiM ki yaha mere svAmI kA ghara hai ? bhagavAn gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt UMTa Adi yaha nahIM jAnate ki yaha mere svAmI kA ghara hai / to kyA koI bhI UMTa Adi nahIM jAnatA isakA uttara hai -saMjJI ko choDa kara arthAt koI avadhi jJAnI, jAtismaraNajJAnI yA viziSTa kSayopazama vAlA UMTa hI jAna sakatA hai ki yaha mere svAmI kA ghara hai / saba ko aisA jJAna nahIM hotA / gautamasvAmI - he bhagavan ! U~Ta, gau, gardana, ghoDA, bakarA aura meDhA kyA yaha jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA putra hai ? yaha mere svAmI kI putrI hai ? bhagavAn - he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha bAta yuktienu kAraNa pahelAM sAmAnya UMTa vigere e nathI jANatA ke A mArA mAtA-pitA che. kahyA pramANe jANavuM joie. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! UMTa yAt meDhA zu e jANe che, ke amArA svAmInuM ghara che ? zrI bhagavAn-gautama ! A arthAM samatha nathI, arthAt UMTa Adi e nathI jANatA ke A mArA svAmInuM ghara che. te zu koi paNa UMTa vigere nathI jANatuM ? ene uttara che-sajJIne cheDIne arthAt keAi avadhijJAnI, jAtismaraNujJAnI agara viziSTa kSaye pazama vALA UMTa ja jANI zake che ke A mArA svAmInu ghara che zrI gautamasvAmI-De lagavan ! aMTa, gAya, garhala, ghoDA, jarA bhane bheMDhA zubhe jANe che ke A mArA svAmInA putra che ? A mArA svAmInI putrI che ? zrI bhagavAna-he gautama! A a sama nathI, arthAt A vAta yukti saMgata zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam samaheM' nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNNiNo' nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM jAtismaraM vA sAmAnyena viziSTa manaH pATavazAlinaM vA vihAya tadanyo na jAnAti, saMjJI punaravadhijJAnI tu jAnAtyeveti bhAvaH / atroSTrAdayo'tizaizavAvasthAH parigrahItavyAH, no jaraThAvasthAH, jara ThAvasthAyAM parijJAnasaMbhavAt / / sU0 3 // vAvizeSavaktavyatA ___ mUlam-aha bhaMte maNusse mahise Ase itthI sIhe vagdhe vige dIvie acche taracche parassare rAsabhe siyAle virAle suNae kolasuNae kokaMtie sasae cittae cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU ? haMtA, goyamA ! maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU, aha bhaMte ! maNussA jAva cillalagA je yAvanne tahappagArA savvA sA bahuvaU ? haMtA goyamA ! maNussA jAva cillalagA savvA sA bahuvaU / aha bhNte| magussI mahisI valavA hatthiNiyA sIhI vagghI vigI dIviyA acchI taracchI parassarA rAsabhI, saMgata nahIM hai| yukti pUrvavat samajha lenA caahie| to kyA koI bhI UMTa Adi aisA nahIM jAnatA hai ? isakA uttara yaha hai ki-saMjJI ke sivAya, arthAtU koI avadhi jJAnI, jAti-smaraNajJAnI athavA viziSTa mAnasika paTutA vAlA hI aisA jAna sakatA hai-saba nhiiN| ___ yahAM dhyAna rakhane kI bAta yaha hai ki yadyapi pradezoM meM sAmAnya rUpa se uSTra Adi kA ullekha kiyA gayA hai, tathApi unakA abhiprAya zaizava avasthA vAle UMTa Adi hI samajhanA cAhie, paripakva umra vAle nahIM, kyoM ki paripakkha umra vAloM ko ukta prakAra kA jJAna honA saMbhava hai // 3 // nathI. yukti pUrvavat samajI levI joIe. te zuM kaI paNa UMTa Adi evuM nathI jANatA ? ene uttara e che ke-saMjJInA sivAya arthAt kaMI avadhijJAnI, jAti samaraNa jJAnI athavA viziSTa mAnasika paTutAvALA ja evuM jANI zake che badhA nahIM. ahIM dhyAna rAkhavAnI vAta e che ke yadyapi praznomAM sAmAnya rUpathI uSTra Adine ullekha karelo che, tathApi emano abhiprAya zaizava avasthAvALA UMTa Adi ja samajavA joIe, paripakava ummaravALA nahIM, kemake paripakava ummaravALAone ukta prakAranuM jJAna yasa cha. // 3 // pra035 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 prajJApanAsUtre siyAlI birAlI sugiyA kolasuNiyA kokaMtiyA sasiyA cittiyA cillaliyA je yAvanne tahappagArA savvA sA ithik U ? haMtA, goyamA! maNussI jAva cillaligA je yAvanne tahappagArA savvA sA ithivaU, aha bhaMte ! maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA pumavaU ? haMtA, goyamA ! maNusse mahise jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA pumavaU, aha bhaMte ! kaMsaM kaMsoyaM parimaMDalaM selaM zubhaM jAlaM thAlaM tAraM rUvaM acchipavvaM kuMDaM paumaM duddhaM dahiM NavaNItaM, asaNaM sayaNaM bhavaNaM vimANaM chattaM cAmaraM bhiMgAraM aMgaNaM NiraMgaNaM AbharaNaM rayaNaM je yAvanne lahappagArA savvaM taM nnpuNsgvuu| haMtA, goyamA! kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savvaM NapuMsagavaU / aha bhaMte! puDhavI itthivaU, Autti pumavaU, dhapitti NapuMsagavaU, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA! puDhavi tti ithivaU; Autti pumavaU, dhapiNatti NapuMsagaU paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| aha bhaMte ! puDhavIti itthiANamaNI Autti pumaANavaNI, dhaNitti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! puDhavitti itthiANamaNI Autti pumaANamaNI dhaNNetti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| aha bhaMte ! puDhavItti itthi paNNavaNI, Autti pumapaNNavaNI dhaNetti NapuM sagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! puDhavItti itthi paNNavaNI, Autti pumapaNNavaNI, dhaNNetti NapuMsagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA, iccevaM bhaMte ! itthivayaNaM vA pumavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! isthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA, vayamANe paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA suu04|| zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam chAyA-atha bhadanta ! manuSyo, mahiSaH, azvaH, hastI, siMhaH, vyAghraH, vRkaH, dvIpI, RkSaH, tarakSaH, parAzaraH, rAsabhaH zRgAlaH, viDAlaH, zunakaH, kolazunakaH, kokantikaH, zazakaH, citrakaH, cillalakaH, ye'pi cAnye tathAprakArAH, sarvA sA ekavAk ? hanta, gautama ! manuSyo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA ekavAk, atha bhadanta ! manuSyAH yAvat cillalakA ye'pi cAnye tathAprakArakAH sarvA sA bahuvAka ? hanta, gautama ! manuSyA vacanavizeSa kI vaktavyatA zabdArtha-(aha) atha (bhaMte) bhagavan ! (maNusse) manuSyaH-manuSya (mahise) mahiSaH-bhaMsA (Ase) azvaH-azva (hatthI) hastI-hAthI (sIhe) siMhAsiMha (vagdhe) vyAghraH-vAgha (vige) vRkaH-bheDiyA (dIvie) dIpI-chIpaka (acche) RkSa:-rIcha (taracche) tarakSaH-tarakSa (parassare) parAzaraH-gaiDA (rAsabhe) rAsabhA-gadhA (siyAle) zRgAla:-siyAra virAle (viDAlaH-vilAva) suNae (zunakaH-kuttA) (kolasuNae) kolazunakA-zikArI kuttA (kokkaMtie) kokantikI-lomaDI (sasae) zazakaH-kharagoza (cittae) citrakaH-cittA (cillalae) cillalaka:jaMgalI jantuvizeSa (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra ke jo anya haiM (savvA) saba (sA) vaha (egavaU ?) eka vacana haiM ? (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU) manuSyaH yAvat cillalakA tathA isI prakAra ke jo anya haiM, vaha saba ekavacana haiN| (aha) atha (bhaMte) bhagavan ! (maNussA) manuSyAH -bahuta manuSya (jAva) yAvat (cillalagA) cillalakAH (je yAvanne tahappagArA) jo isI prakAra ke anya haiM (savvA sA bahuvaU) vaha saba bahuvacana haiM ? (haMtA goyamA!) hAM, gautama ! (maNu vacana vizeSanI vaktavyatA zamdAtha-(aha) matha (bhaMte !) lagavan ! (maNurase) manuSya (mahise)= (Ase) 25 (hatthI) hAthI (sIhe) siMha (vagdhe) 15 vige (vRkaH 13) (dIvie) dIpI (acche) 27 (taracche) ta26 (parassare praashrH)-ge| (rAsabhe) gama (siyAle) ziyA (virAle) milA. (suNae-zunakaH) t| (kolasuNae-kolazunakaH) zirI sut| (kokkaMtie) lomaDI (sasara-zazakaH) zarAyu (cittae-citrakaH) yItto (cillalae) neii tuvizeSa (je yAvanne tahappagArA) se 12 // 2 mIcha (savvA) yA (sA) (egavaU ?) se kyana cha ? (haMtA) hai| (goyamA !) 3 gautama ! (maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA ega vaU manuSya: yAvat cillalakaH tathA pra42nAre sanya che, mayA vayana cha (aha) Atha (bhaMte !) OM bhagavan (maNussA manuSyAH) dh| manuSya (jAva) yAvat (cillalagA) Niet: (je yAvanne tahappagArA) re me 2 // mIta cha (savvA sA bahu vaU) 55mahupayana cha ? (haMtA goyamA !) . gautama ! (maNussA jAva cillagA) manuSyA: zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 prajJApanAsUtre yAvat cillalakAH sarvA sA bahuvA, atha bhadanta ! mAnuSI mahiSI vaDavA hastinI, siMhI vyAghrI vRkI dvIpinI RkSI tarakSI parAzarA rAsabhI gUgAlI viDAlI zunakI kolazunakI atraat aaat citrakI cillalakI yespi cAnye tathAprakArAH sarvA sA strIvAk, atha bhadanta ! manuSyo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA vAkU ? hanta, ssA jAva cillalagA) manuSyAH yAvat cillalakA: (savbAsA bahuvaU) vaha saba bahuvacana haiM ? ( aha bhaMte !) atha bhagavan ! ( maNussI) mAnuSI (mahisI) mahiSI-bhaiMsa ( balavA) vaDabA - ghoDI (hatthiNiyA) hastinI - hathinI (sIhI) siMhI (vagghI ) vyAghrI (vigI) vRkI-bheDinI (dIviyA) dvIpinI (acchI) (RkSI - rIchanI) (taracchI) tarakSI (parassarA) parAzarA ( rAsabhI) (rAsabhI -gadhI) (siyAlI) zRgAlI - siyAranI) (birAlI) (viDAlI - billI) (suNiyA) zunakI- kutiyA ( kola suNiyA) kolazunakI (kokkaMtiyA) kokantikA -lomaDI (sasiyA) zazakI - (cittiya) citrakI - citI (cillaliyA) cillalikA (je yAvanne tahapagArA) anya isI prakAra ke jo haiM (savvAsA itthivaU) vaha saba strI vacana haiM ? (haMtA, goyamA ! maNussI jAca cillaligAo je yAvanne tahappagArA saccA sA itthava ) hAM, gautama ! mAnuSI yAvat cillalikA aura anya jo isI prakAra ke haiM, ve saba strIvacana haiM / (aha bhaMte ! masse jAva cillalae) he bhagavan ! manuSya yAvat cillalaka (je yAvanne tahappagArA) yAvat isI prakAra ke jo anya haiM (savvA sA pumapaU) yAvat cisAH (saccA sA bahuvaU) te madhA maDuvayana che ( aha bhaMte !) atha De bhagavan ( maNussI) bhAnuSI (mahisI ) mahiSI - leMsa (valavA ) paDavA ghoDI (hatthiNiyA) hAthI (sohI) siMha (bagghI ) vAdhaNu (vigI) vRDI - 13 strI (effaen) alulul (erzat) k sy (arist) deel (qcc1) UR!ari (Ten) al ue'a gadheDI (siyAlI) siyAjaNI (birAlI) jisADI (suniyA ) utarI (kolasuNiyA) asazunI (f) Frasi is? (af) 2281 (faftar) uldl (facsssa1) facalani (je yAvanne tapagArA) mIla yoja bhatanA ne che (savvA sA itthivaU) te madhA strI vayana che ? (haMtA goyamA ! maNussI jAva cillaligAo je yAvanne tahapagArA savvA sA itthinaU) hA gautama ! bhAnuSI yAvat sisikA ane anya ne sevA aAranA, adhA strI vacana che ( aha bhaMte! maNusse jAva cillalae) he bhagavan ! bhanuSya yAvat zilsa4 (je yAvanne tahappagArA) se prAranA ne anya che (savvA sA pumavaU) te dhA pu3Sa vanyana che ? (haMtA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 su0 4 vacanavizevamirUpaNam 277 gautama ! manuSyo mahiSo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA puMvAk, atha bhadanta ! kaMsaM, kaMsokaM parimaNDalam, zailaM stUpaM jAlaM sthAlaM tAraM rUpam akSi, parvakuNDaM padmaM dugdhaM dadhi navanItam, azanaM zayanaM bhavanaM vimAnaM chatraM cAmaraM bhRGgAraM niraJjanam AbharaNam, ratnaM ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA napuMsakavAk ? hanta, gautama ! kasaM yAvadU ratnaM yespi cAnye tathAprakArAH sarvA sA napuMsakavAkU, atha madanta ! pRthivI iti strIvAkU, Apa iti puMvA dhAnyamiti - napuMsakavAkU, prajJApanI khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRpA ? haMta, ve saba puruSavacana haiM ? (haMtA goyamA ! maNusse mahise jAva cillalae je yAvanne tahapagArA savvA sA pumavaU) hA~, gautama manuSya, mahiSa yAvat cillaka tathA isI prakAra ke jo anya haiM, ve saba puruSavacana- puliMga haiM / (aha) atha (bhaMte!) he bhagavan ! (kaMse) kAMsyam - kAMsA ( kaMsoyaM) kaMsokaMkasola (parimaMDala) parimaMDala (selaM) zailam (dhUbhaM) stUpam ( jAlaM) jAlam (thAlaM) sthAlam (tAraM) tAlam (svayaM) rUpam (acchi ) akSi- netra (pavvaM ) parva - pora (kuMDa) kuNDam (maM) padmam (duddhaM) dugdham (dahiM) dadhi (NavaNItaM) navanItam - makkhana ( asaNaM) azanam (sayaNaM) zayanam (bhavaNaM) bhavanam (vimANaM) vimAnam (chattaM) chatram (cAmaraM) cAmaram (bhiMgAraM) bhRMgAram (aMgaNaM) aGganam NiraMgaNaM) niraMjanam (AbharaNaM) AbharaNam (rayaNaM) ratnam (je yAvanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiM (savvaM taM napuMsagavaU ?) vaha saba napuMsakavacana haiM ? (haMtA) hAM (goyamA) gautama ! (kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savvaM NapuMsagavaU) kAMsyam yAvat ratnam tathA anya jo isI prakAra ke haiM, ve saba napuMsakavacana haiM ! (aha) atha (bhaMte!) he bhagavan ! (puDhavI itthivau ) pRthvI strIvacana - strIgomA ! masse mahise jAba cillalae je yAvanne taha pagArA savvA sA ghumavaU) hA gautama ! manuSya yAvat cillalaka tathA eja prakAre je bIjA che te badhA puruSavacana-pulliMga che (aha bhaMte!) he bhagavan ! (kaMsaM ) syam aMsu (kaMsoyaM) sosa (parimaMDalaM) paribhausa (selaM) zaikSa (thUbham ) stUpa (jAlaM) nasa (thAlaM) sthAna (tAra) tAsa (rUpa ) 35 (acchI) yakSi netra (pavyaM) parva pora (kuMDa) muMDam (pamaM) padma (duddha) dUdha (dahiM) haDI (NavaNItaM) bhASaNu (asaNaM) azanam (sayaNaM) zayanam (bhavaNaM) bhavanam (vimANaM) vibhAnam (chattaM) chatrabhU (cAmara') nya42bhU (bhiMgAra) bhRMgAra (aMgaNaM) bhagalu (NiraMgarga) niraMjana (AbharaNaM) gyAlarazubh (rayaNaM) ratnabhU (je yAvanne taha pagArA) jIna ne sevI latanA che (sataM napuMsagavaU) te adhA napuMsa vayana he ? (haMtA ) | ( goyamA !) gautama ! (kaMsaM jAba rayaNaM je yAvanne tatpagArA taM savvaM NapuMsagAva) asya yAvat ratnabhU tathA jIna ne AvA prakAranA che, te badhA napu Msaka vacana che (aha) matha (bhaMte!) he bhagavan ! (puDhaviitthivaU) pRthvI stropayana-strI siMga che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 prajJApanAsUtre gautama ! pRthivI iti strIvAk, Apa iti puMvAkU, dhAnyamiti napuMsakavAkU, prajJApanI khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! pRthivIti stryAjJApanI, Apa iti pumAjJApanI, dhAnyamiti napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! pRthivIti liMga hai (Autti pumavaU) Apa puruSavacana hai (dhaNitti napuMsagavaU) dhAnyaM yaha napuMsakavacana hai (paNNavaNINaM esA bhAsA ?) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! puDhavitti itthivaU, Autti pumavaU, dhaNitti NapuMsagavaU paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM, gautama ! pRthvI strIvacana hai, Apa puruSavacana hai, dhAnya napuMsakavacana hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte ! puDhavitti ithiANamaNo) he bhagavan ! 'pRthvI) yaha strI-AjJApanI (Autti pumaANamaNI) 'Apa' yaha puruSa-AjJApanI (dhaNitti napuMsagANa. maNI) 'dhAnya' yaha napuMsaka-AjJApanI (paNNavaNI gaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! hAM, gautama ! (puDhavitti itthi ANamaNI) pRthvI yaha strI AjJApanI (Autti puma ANamaNI) Apa yaha puruSa-AjJApanI (dhaNitti napuMsagANamaNI) dhAnya yaha napuMsaka-AjJApanI (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha) atha (bhaMte !) he bhagavan ! (puDhavoti isthi paNNavaNI) pRthvI yaha strI prajJApanI (Autti pumapaNNavaNI) ApaH yaha puruSa-prajJApanI (dhaNNetti NapuMsaga(AuttipumavaU) 25 yu35 payana cha (dhaNNitti napusagavaU) dhAnyaye napusa 1yana cha (paNNavaNINaM esA bhAsA ?) mA bhASA prajJApanI che ? (Na esA bhAsA mosA ?) malASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA ! puDhavitti ithivaU, Autti pumaU, dhaNNitti NapuMsagavaU paNNa paNI NaM esA bhAsA) DA gautama! pRthvIya strIvayana cha, Apa 535 vayana cha, dhAnya nasa4 kyana cha, 21 bhASA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI (ahabhaMte ! puDhavitti itthi ANamaNI) sAvana ! pRthvI se strI mAjJApanI (Autti puma ANamaNI) mA5 se 135 2mAjJApanI che (dhaNNitti napuMsagANamaNI) dhAnya se napuMsa4 mAjJApanI (paNNavaNINaM esA bhAsA) 2mA bhASA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) 240 bhASA bhRSA nathI ? (haMtA goyamA !) / gautama ! (puDhavitti itthi ANamaNi) pRthvI se strI mAzA panI (Autti pumaANamaNI) yA5: se 535 AjJApanI che (dhaNNetti napuMsagANamaNI) dhAnya se napuMsa-mAzAyanI (paNNavaNINaM esA bhAsA) 2. bhASA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) 20 lASA bhUSA nathI. (aha) 252 (bhaMte !) 3 bhAvAna (puDhavItti itthi paNNavaNI) pRthvI se strI prajJApanI cha (Autti puma paNNavaNI) bhA5: me 535 prajJApanI (dhaNNetti NapuMsagApaNNavaNI) dhAnya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam stryAjJApanI, Apa iti pumAjJApanI dhAnyamiti napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! pRthivI iti strIprajJApanI Apa iti puprajJApanI, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanI ArAdhanI khalu eSA bhASA naiSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! pRthivI iti strIprajJApanI, Apa iti puMprajJApanI, dhAnyamiti napusakaprajJApanI ArAdhanI khalu eSA bhASA, naimA bhASA mRSA, ityevaM bhadanta ! strIvacanaM vA puvacanaM vA napusakavacanaM vA bruvANA prajJApanI khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! strIvacanaM vA, puM vacanaM vA napuMsakavacanaM vA bruvANA prajJApanI khalu eSA bhASA naiSA bhASA mRSA // suu04|| paNNavaNI) dhAnya yaha napuMsaka-prajJApanI (ArAhaNINaM esA bhAsA ?) yaha bhASA ArAdhanI hai ? (Na esA bhAsA mosA?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA) hAM (goyamA!) he gautama ! (puDhavIti itthi paNNavaNI) pRthvI yaha strI prajJApanI (Autti pumapaNNavaNI) ApaH yaha puruSa prajJApanI (dhaNNetti napuMsagapaNNavaNI) dhAnya yaha napuMsaka prajJApanI (ArAhaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA ArAdhanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai (icceva) isa prakAra (bhaMte !) he bhagavan ! itthivayaNaM vA) strIvacana-strIliMga (pumavayaNaM vA) athavA puruSavacana-puliMga (napuMsagavayaNaM vA) athavA napuMsakavacana-napuMsakaliMga (vayamANe) bolatA huA (paNNavaNINaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA ?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA!) hAM gautama ! (isthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA) strIvacana, puruSavacana yA napuMsaka vacana (vayamANe) bolatA huA (paNNavaNo NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| TIkArtha-aba zrI gotamasvAmI ekavacana Adi se viziSTa bhASA saMbaMdhI the nasa4 prajJApanI (ArAhaNINaM esA bhAsA ?) 2 mA mArAdhanI cha ? (Na esA bhAsA mosA ?) An an bhRSA nathI ? (haMtA) / (goyamA !) gautama ! (puDhavItti itthi paNNavaNI) pRthvI strI prajJApanI (Autti puma paNNavaNI) mA5: 535 prajJApanI (dhaNNetti NapuMsagapaNNavaNI) dhAnya se napuMsa prajJApanI (ArAhaNINaM esA bhAsA) 20 lASA bhArAdhanI cha (na esA bhAsA mosA) 2. bhASA bhUSA nathI (icceva) se prAre (bhaMte !) 3 lApana (itthi vayaNaM vA) khI kyana strIlA (pumavayaNaM vA) 2Rth| 5351yana-pulisa (vayamANe) mehatA (paNNavaNINaM esA bhAsA) 2mApA prajJApanI cha ? (Na esA bhAsA mosA) 2 // bhASA mRSA nathI ? (haMtA goyamA !) gautama ! (itthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA, NapusagavayaNaM vA) strIvayana, 535vayana, maga2 nasa4vayana (vayamANe) mAlI rahesa (paNNavaNI eso bhAsA) mA bhASA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) // bhASA bhRSA nathI TIkArtha-have gautamasvAmI ekavacana AdithI viziSTa bhASA samabandhI saMdehanuM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ____TIkA-athaikavacanAdi viziSTa bhASAviSayakasandehanirAkaraNAthai gautamaH pRcchati'aha bhaMte ! maNusse mahise Ase hatthI sIhe bagghe vige dIvie acche taracche parassare rAsabhe siyAle virAle suNa e kolasuNae kovakaMtie sasae cittae cillalae je yAvanne tahappagArA sabbA sA egavaU ?' he bhadanta ! atha manuSyAH, mahiSaH, azvaH, hastI, siMhaH, vyAghraH, vRkaH zazAdanaH (bheDiyA) iti bhASAprasiddhaH, dvIpI-citrakavizeSaH, RkSa:-bhallUkaH, tarakSaH-vyA. ghrajAtivizeSaH, parAzaraH-zaramapadavAcyaH, parassaro vA gaNDaH 'gaiMDA' iti bhASAprasiddhaH, rAsabha:-gardabhaH, zagAla:-kroSTA, viDAla:-mArjAraH, zunaka:-zvA, kolazunaka:-mRgayA kuzalaH zvA, kokantikaH-luGkaDI padavAcyaH pazuvizeSaH, zazakaH prasiddhaH, citrakA-(citA) iti bhASA prasiddhaH, cillalakA-AraNyakaH-pazuvizeSaH, ye'pi cAnye tathAprakArA:-ekavacana ntAH zabdAH santi kim sarvA sA ekavAkU ekatvapratipAdikA bhASA vartate ? ayamabhiprAyaH-pratyeka vastu dharmadharma samudAyAtmaka bhavati dharmAzca prativastu anantA bhavanti, manu dhya ityAdyuktau ca sakalaM vastu dharmadharmisamudAyAtmakaM paripUrNa pratIyate, ekasmiMzcArthe ekavacanaM sandeha kA nivAraNa karane ke lie prazna karate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! (maNusse, mahise, Ase, hatthI, sIhe, vagdhe, vige, dIvie, acche, taracche, parassare, rAsabhe, siyAle, vihAle, suNae, kolasuNae, kokkaMtie, sasae, cittae, cillalae, tathA isI prakAra ke anya jo zabda haiM, ve saba kyA eka vacana haiM ? arthAt isa prakAra kI bhASA kyA ekatva kA pratipAdana karane vAlI bhASA hai ! tAtparya yaha hai-dharmo aura dharmoM ke samUha ko vastu kahate haiN| pratyeka vastu meM ananta dharma pAye jAte haiN| 'manuSya' isa prakAra kahane para dharmoM evaM dharmI kA samUha rUpa sampUrNa vastu kA bodha hotA hai| magara eka vacana kA prayoga eka vastu ke lie aura bahuvacana kA prayoga bahuta vastuoM ke lie hotA hai ! yahAM 'manuSya' isa prakAra eka vacana kA prayoga karane para bhI manuSyagata ananta dharmoM kA bodha hotA hai| loka meM bhI ekavacana ke dvArA nivA295 42vAnA bhATa prazna 42 cha- bhagavan ! bhanuSya, pA31, gho), hAthI, si, pAya, vija, vima, 2527, ta227, 52242, rAsasa, siyANa, virAsa, su, sasura, karkatie, sasaka, cittA, cillala a. temaja e prakAranA anya je zabda che teo badhA zuM eka vacana che? arthAta e prakAranI bhASA zuM ekatvanuM pratipAdana karavAvALI bhASA che? tAtparya e che dhama ane dhamInA samUhane vastu kahe che. pratyeka vastumAM ananta dharma maLI Ave che. "mANasa e rIte kahevAthI dharmo temaja dhamInA samUhanA rUpa sapUrNa vastune baMdha thAya che. paNa eka vacanane praga eka vastunA mATe ane bahu vacanane prayoga ghaNI vastuo mATe thAya che. ahIM "manuSya" e rIte ekavacanane prayoga karavAthI paNa manuSyagata ananta dharmone baMdha thAya che. lekamAM paNa eka vacana dvArA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam 281 dRzyate bahupu puna bahuvacanaM dRzyate prakRte ca bahavo dharmA abhidhIyante loke caikavacanAntenApi vyavahAro dRzyate tat kathamekavacanAntaprayoga upapadyate ? iti, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA' he gautama ! hanta-satyametat , 'maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU' manuSyo yAvat-mahiSo'zvo hastI siMho vRko dvIpI RkSastarakSaH parAzaro rAsabhaH zRgAlo viDAlaH zunakaH kolazunakaH kokantikaH zazakaH citrakaH cillalakaH, ye'pi tathA prakArAH zabdAH santi sarvA sA ekavAk-ekatvapratipAdikA vANI vartate, tathAhi-zabda pravRtte vivakSAdhInatvAt , vivakSA ca vaktustattatprayojanakzAt kadAcit kvacit kathazcita saMbhavatItyaniyatA, yathA eka eva puruSo yadA'yaM me pitA iti putreNa vivakSyate tadA pitA vyavahAra hotA hai| aisI sthiti meM ekavacanAnta prayoga samIcIna kaise kahA jA sakatA hai ? ___ manuSya, mahiSa, azva Adi zabdoM kA artha Upara likhe zabdArtha ke anusAra samajha lenA caahie| zrI bhagavAn prazna kA uttara dete haiM-he gautama ! satya hai / 'maNusse se lekara 'cillalae' paryanta arthAt mahiSa, azva, hastI, siMha, vyAghra, vRka, dvIpI, RkSa, tarakSa, parAzara, rAsabha, zrRgAla, viDAla, zunaka, kolazunaka, kokantika, zazaka, citraka, cillalaka, tathA isI prakAra ke jo anya zabda haiM, vaha saba ekatvavAcaka bhASA hai / zabdoM kI pravRtti vivakSA ke adhIna hai aura vivakSA vaktA ke vibhinna prayojanoM ke anusAra kabhI aura kahIM kaisI hotI hai, kabhIkahIM anya prakAra kI hotI hai| isa prakAra vivakSA niyata nahIM hotI udAharaNArtha-kisI eka hI vyakti ko usakA putra pitA ke rUpa meM vivakSita karatA hai taba vaha vyakti pitA kahalAtA hai| vahI putra jaba use apane vyavahAra thAya che evI sthitimAM eka vacanAnta prayoga samIcIna kevI rIte kahI zakAya ? manuSya, mahiSa, azva, Adi zabdanA artha Upara lakhela zabdArthanA anusAra samajI levA joIe. ___ zrI bhAvAna prazna uttara Aye hai-3 gautama ! sAyu che. 'maNusse' thI bhAbhI 'cillalae' 5yanta arthAt maDiSa, 25va, istI, siMDa, vyA, 14, dIpI, 3kSa, tarakSa, 52 / 12, 2rAsana, zRgAsa, sa, zuna, zuna, frds, zaza4, citra, Eieas, tathA e jAtanA je anya zabda che, te badhA ekava vAcaka bhASA che. zabdonI pravRtti vivakSAne AdhIna che ane vivekSA vaktAnA vibhinna prajanenA anusAra kayAreka ane kaI ThekANe kevI thAya che, kayAreka koI jagyAe anya prakAranI thAya che. e prakAre vivakSA niyata nathI hotI, udAharaNa jemake ke eka ja vyaktine tene putra pitAnA rUpamAM vivakSita kare che, tyAre te vyakti pitA kahevAya che. teja putra jyAre tenI pitAnA adhyApakanA pra0 36 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 282 ityabhidhIyate sa eva yadA tenaiva putreNa svasAdhyApakatvena vivakSyate tadA sa punarupAdhyAyo vyapadizyate tathaiva prakRte'pi yadA gauNIbhUtadharmAdharmI mukhyatvena vivakSyate tadA dharmiNa ekatvAt ekavacanaM bhavati dharmAzva dharmiNi antarbhUtA bhavantIti paripUrNa vastupratIti rbhavati tvamityAdivat yathA punarapradhAnIbhUtadharmiNo vaidRSyaparopakAritvamahodAratvAdayo dharmAH mukhyatvena vivakSyante tadA dharmANAM bahutvAdekasminnapi dharmiNi bahuvacanaM bhavati yUyamityAdivat, manuSya ityAdAvapradhAnIbhUtadharmA dharmI mukhyatvena vivakSita iti sarvA'pi evaM jAtIyakA ekasvapratipAdikA vAgbhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - ' aha bhaMte ! maNussA jAna cillalagA je yAvanne tahappagArA saccA sA bahuvaU ? he bhadanta ! atha manuSyAH, yAvat - mahiSAH, adhyApaka ke rUpa meM vivakSita karatA hai to vahI vyakti upAdhyAya kahalAtA hai / isI prakAra yahAM para bhI jaba dharmo ko gauNa karake dharmI kI pradhAna rUpa se vivakSA kI jAtI hai, kyoMki dharmI eka hI hotA hai, ataeva dharmI kI vivakSA se ekavacana hotA hai / usa samaya samasta dharma, dharmI meM hI antargata ho jAte haiM / isa kAraNa sampUrNa vastu kI pratIti hotI hai| kiMtu jaba dharmI kI gauNarUpa meM vivakSA kI jAtI hai aura vidvattA, paropakAritva, mahodAratA Adi dharma pradhAna rUpa meM vivakSita kiye jAte haiM, usa samaya kyoMki dharma bahuta hote haiM, ataeva dharmI eka hone para bhI bahuvacana kA prayoga hotA hai / saMkSepa meM Azaya yaha hai ki jaba dharmo se dharmoM ko abhinna mAnakara ekatva kI vivakSA kI jAtI hai, taba ekavacana kA prayoga hotA hai aura jaba dharmI ko gauNa karake aneka dharmo kI vivakSA kI jAtI hai, taba bahuvacana kA prayoga hotA hai / isa prakAra ananta dharmAtmaka vastu bhI dharmI ke eka hone ke kAraNa ekavacana dvArA pratipAdita kI jA sakatI hai| rUpamAM vivakSita kare che te te vyakti upAdhyAya kahevAya che. eja prakAre ahI' paNa jyAre dharmone gauNu karIne dharmI'nI pradhAnatA rUpe vivakSA karAya che, te samaye dhamI eka ja hAya che, tethI ja dharmInI vivakSAe ekavacana thAya che. te samaye samatadharma dharmImAM ja antarmAMta thaI jAya che. te kAraNe saMpUrNa vastunI pratIti thAya che. kintu jyAre dhInI gauNu rUpamAM vikSA karAya che ane vidvattA paropakAritva, mahAdAratA Adi dharma pradhAnarUpamAM vivakSita karAya che, e samaye dhama ghaNA hAya che, tethI ja dhI eka hAvA chatAM mahuvacananA prayAga thAya che. saMkSepamAM Azaya e che ke jyAre dharmAthI dhIne abhinna mAnIne ekatvanI vivakSA karAya che. tyAre ekavacananA prayoga thAya che ane jyAre dharmone gauNa karIne aneka dharmonI vivakSA karAya che, tyAre mahu vacananA prayoga thAya che. eja prakAre ananta dharmAtmaka vastu paNa dharmInA eka hAvAnA kAraNe eka vacana dvArA pratipAdita karI zakAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam 283 azvA hastinaH siMhA vyAghrA vRkAH, dvIpinaH, RkSAH tarakSAH parAzarAH, rAsabhA, zagAlA:, viDAlAH zunakAH kolazunakAH kokantikAH zazakAH cillalakAH, ye'pi cAnye tathAprakArakAH bahuvacanAntAH zabdAH santi kathaM sarvA sA bahuvAk-bahutvapratipAdikAvANI bhavati ? tathA hi-manuSyAdi zabdAnAM jAtivAcakatvAt jAtezca sAmAnyarUpatvAt sAmAnyasya caikatvAt 'ekaM nitya niravayavamakriyaM sarvagaM ca sAmAnyamiti vacanAt katha matra bahuvacanam ? kintu bahuvacanenApi vyavahAro dRzyate ityubhayathA saMzayaH, iti prshnaashyH| bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta,-satyametat , 'maNussA jAva cillalagA sabbA sA bahuvaU'-manuSyA yAvat- mahiSAH, azvAH, hastinaH, siMhAH, vyAghrAH, vRkAH, dvIpinaH, RkSAH, tarakSAH, parAzarAH, rAsabhAH, zagAlAH, viDAlAH, zunakAH, kolazunakAH, kokantikAH, zazakAH, citrakAH, cillalakAH ye'pi cAnye tathAprakArakAH-bahuvacanAntAH zabdAH santi sarvA sA bahuvAk-bahutvapratipAdikA vANI avati, tathAhi manuSyAdizabdAnAM zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'maNussA' (manuSyAH ) yAvatU 'cillalagA' (cillalakAH) tathA isI prakAra ke jo anya bahuvacanAnta zabda haiM, vaha saba kyA bahutva kI pratipAdaka vANI hai ? ____tAtparya yaha hai ki manuSya Adi pUrvokta zabda jAti ke vAcaka hai aura jAti kA artha hai sAmAnya / sAmAnya eka hotA hai / kahA bhI hai-sAmAnya eka hai, nitya hai, niravayava hai, kriyArahita hai aura sarvavyApI hai| aisI sthiti meM jAti vAcaka zabda bahuvacanAnta kisa prakAra ho sakate haiM ? kintu ina zabdoM kA bahuvacana meM bhI prayoga dekhA hai, yahI saMzaya kA kAraNa hai| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! hAM 'maNussA' yAvat 'cillalagA' ye bahuvacanAnta zabda jo haiM, so bahatva ko pratipAdana karanevAlI vANI hai| isa kA kAraNa yoM hai-yaha ThIka hai ki pUrvokta 'maNussA' Adi zabda jAti ke vAcaka haiM, zrI gautamasvAmI puna: prazna 3re cha-3 lagavan ! maNussAH (manuSyAH) yAvat 'cillalagA' (cillalakAH) tathA mevA // 2 // 2 anya mayanAnta za6 cha, te mI zu bahuvanI pratipAdakavANI che? tAtparya e che ke manuSya Adi pakata zabda jAti vAcaka che ane jAtine artha che sAmAnya ! sAmAnya eka hoya che. kahyuM paNa che "sAmAnya eka che, nitya che niravayava che kiyArahita che ane sarvavyApI che. evI sthitimAM jAtivAcaka zabda bahuvacanAta ke prakAra thaI zake che? kitu e zabdone bahuvacanamAM paNa joyA che, eja saMzayanuM kAraNa che. zrI lagavAn uttara bhApa cha-3 gautama! , 'maNussA' yAvat 'cillalagA' se bahuvacanAnta je zabda che te bahatvanuM pratipAdana karanArI vANuM che, tenuM kAraNa Ama zrI prshaan| sUtra : 3 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 prajJApanAsUtre jAtivAcakatve'pi jAteH samAnapariNAmatvAt samAnapariNAmasya cAsamAnapariNAmAvinA bhAvitvAt asamAnapariNAmasaMvalitasyaiva samAnapariNAmasya mukhyatvena vivakSAyAm asamAnapariNAmasya prativyaktibhinnatvena tadabhidhAne bahuvacanopapattiH, ghaTA ityAdivat , samAnapariNAmasyaiva mukhyatvena vivakSAyAntu asamAnapariNAmasya gauNatvena sarvatrApi samAnapariNAmasya ekatvAt tadabhidhAne ekavacanopapattiH, sarvo'pi ghaTaH pRthuvRdhnodarAyAkAraH, ityAdivat , prakRte'pi manuSyA ityAdAvasamAnapariNAmasambalitasyaiva samAnapariNAmasya mukhyatvena vivakSi. tatvAt tasya cAnekatvabhAvAd bahuvacanamupapadyate, iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! maNussI mahisI balavA hasthiNiyA sIhI vagdhI vigI dIviyA acchI taracchI parassarA kintu jAti sadRza pariNAma rUpa hotI hai aura sadRza pariNAma visadRza pariNAma kA avinAbhAvI hotA hai| isa prakAra visadRza pariNAma se yukta sadRza pariNAma kI hI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai| visadRza pariNAma pratyeka vyakti (vizeSa) meM bhinna hotA hai, ataeva usakA jaba kathana kiyA jAtA hai tava bahuvacana kA prayoga saMgata hI hai, 'ghaTAH' ityAdi bahuvacana ke samAna / jaba kevala sadRza pariNAma kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai aura visadRza pariNAma ko gauNa kara diyA jAtA hai, taba sadRza pariNAma kyoMki eka hotA hai, ataeva usakA pratipAdana karane meM eka vacana kA prayoga bhI saMgata hai| jaise saba ghaTa pRthubudhnodAkAraH' arthAt moTe aura gola peTa vAlA hotA hai|' isa prakAra 'maNussA' (manuSyAH) ityAdi prayogoM meM asamAna pariNAma se yukta samAna kI hI mukhya rUpa se vivakSA kI gaI hai aura asamAna pariNAma aneka hotA hai, ataeva bahuvacana kA prayoga ucita hI hai| che-se hI cha / pUrvarita 'maNussA' mAhiza jatinA vAyA cha,ntu jati saza pariNAma hoya che ane sadaza pariNAma visadaza pariNAmanA avinAbhAvI hoya che. e prakAre visadaza pariNAmathI yukta sadaza pariNAmanI ja pradhAnatAthI vivakSA karAya che. visaTaza pariNAma pratyeka vyakti vizeSa)mAM bhinna hoya che, tethI ja tenuM jyAre kathana 42rAya cha tyAre mahuvayananI prayoga sAta thAya che. 'ghaTAH ityAdi' mahuvayananI ma jyAre kevaLa sadaza pariNAmanI pradhAnatAthI vivakSA karAya che ane visaTaza pariNAmane gauNa karI devAya che. tyAre sadaza pariNAma eka hoya che, tethI ja tenuM pratipAdana 42vAmA me payananI prayoga pazu sAta cha. ma 'dhA ghaDA 'pRthubudhnodarAkAraH' moTara ane geLa peTavALA hoya che. se prAre 'maNussA' (manuSyAH) tyA prayogamA asamAna parimayI yuta samAna pariNAmanI ja mukhya rUpathI vivakSA karela che ane samAna pariNAma aneka hoya che, tethIja bahuvacanane praga ucita che, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam rAsabhI siyAlI virAlI muNiyA kolamuNiyA kokkaMtiyA sasiyA cittiyA cilla liyA je yAvanne tahappagArA sabA sA itthivaU ?' he bhadanta ! atha mAnuSI mahipI caDayA-azvA, hastinI siMhI vyAghrI vRkI dvIpinI RkSI tarakSI, parAzarA-zaramA, rAsamI-gardabhI, zagAlI, viDAlI, zunakI, kolazunakI, kokantikA, zazakI, citrakI, cillalikA ityAdayo ye'pi cAnye tathAprakArakAH-AvantA DIbantA vA zabdAH santi kiM sarvA sA strIvAka strItvapratipAdikA vANI bhavati ? tathA caikasminneva vastuni vyaktipadArthavastupadavyapadezena yathA iyaM vyaktiH, ayaM padArthaH, idaM vastu' ityevaM triliGgatvasya sadbhAvena zavalarUpe vastuni vyavasthite kathameka strIliGgamAtrAbhidhAyI zabdaH zabala vastu vRtti triliGgAbhidhAyI saMbhavati? ___ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! (maNussI) mAnuSI, (mahisI) mahiSI-bhaiMsa, (valavA) vaDavA-ghoDo, (hatthiNiyA) hastino-hAthinI, (sohI) siMhI-siMhanI, (vagghI) vyAghI, (vigI) vRkI-bheDino, (dIviyA) dvIpinI, (acchI) RkSI-rIchanI, (taracchI) tarakSI, (parassarA) parAzarA-zarabhA, (rAsabhI) rAsabhI-gadhI, (siyAlI) zRgAlI-siyAlo, (birAlI) bilADI-billI, (suNiyA) zunakI-kuttI (kolasuNiyA) kolazunakI-zikArI kutiyA, (kokkatiyA) kokantikA-lomaDI, (sasiyA) zazakI-kharagozanI (cittiyA)citrakIcItI, (cillaliyA) cillalikA tathA isI prakAra ke jo anya 'A' evaM 'I' antavAle zabda haiM, ve kyA strIvacana hai arthAt strItva kI pratipAdaka bhASA hai ? tAtparya yaha hai ki eka hI vastu vyakti, padArtha aura vastu zabdoM dvArA vyavahRta hotI dekhI jAtI hai, jaise iyaM vyaktiH, ayaM padArthaH, idaM vastu / yahAM vyakti zabda strIliMga hai, padArtha zabda pulliMga hai, vastu zabda napuMsakaliMga hai| isa prakAra eka kI vAcya ko tInoM liMgoM ke pratipAdaka vacanoM dvArA kahA jAtA hai| aisI sthiti meM sirpha eka strIliMga mAtra kA pratipAdaka zabda, tInoM liMgoM ke zrI gautabhavAmI 52 prazna 42 2-3 magavan ! (maNussI) bhAnuSI (mahisI) bhASA sesa (balavA) 13-dhoDI (hasthiNiyA) 5 (sIhI) siDa (vagdhI) pA] (vigI 'vRkI-130 (dIviyA) dvApAni (acchI) 'RkSI' rI 75 (taracchI) tarakSI (parassarA) 'parAzarA'-52mA (rAsabhI) 140ii (siyAlI)-siyA (viyAlI) Malsii (suNiyA)-taza (kolasuniyA) (AN suta (kokkaMtiyA) tist-insI (sasiyA) zahA (cittiyA) 'citrakI'-yotI (cillaliyA) (Acelest tathA te 542nA ne anya 'A' tebhara 'I' antavALA zabdo che teo zuM strIvacana che arthAt strItvanI pratipAdaka bhASA che? tAtparya e che ke eka ja vastu vyakti, padArtha ane vastu zabdo dvArA vyavahata thatI javAya che, jema (iyaM vyakti ayaM padArthaH idaM vastu) mI vyati 54 zrI. cha. pAya v4 pulisa che, vastu zabda napuMsaka liMga che. e prakAre eka ja vAccane traNe ligenA pratipAdaka zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 prajJApanAsUtre narasiMha kevalaH siMhazabdo vA tadubhayAbhidhAyI bhavati, kintu tadabhidhAyitayA'pi loke vyavahAro dRzyate ityubhayathA saMzayAt kathaM sarvA sA evaM prakArA strIliGgaviziSTArthapratipAdikA vAgU bhavati:? iti praznAzayaH, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam , 'maNussI jAva cillaliyA je yAvanne tahappagArA savvA sA itthivaU ?' mAnuSI yAvatmahiSI vaDavA hastinI siMhI vyAghrI vRkI dvIpinI, RkSI tarakSI parAzarA rAsamI, zRgAlI viDAlI zunikA kolazunikA kokantikA zazakI citrakI cillalakI ye'pi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi sarvA sA strIvAk-strItvaviziSTArthapratipAdikA vANI bhavati tathAhi zabalarUpasya vastunaH sattve'pi yena dharmeNa viziSTaH pratipAdAyitumiSTo bhavati sa taM pradhAnIkRtya tena viziSTaM tirohitazeSadharmANaM dharmiNaM pratipAdayati' itinyAyena yathA kasyacit puruSatve zAstrajJAtRtve mahodAratve janakatve adhyApakatve yugapad vyavasthite'pi putrastamAgapratipAdya vastu kA vAcaka kisa prakAra ho sakatA hai ? 'narasiMha' meM kevala siMha zabda athavA kevala nara zabda donoM kA vAcaka nahIM ho sktaa| magara pUrvokta strIliMga ke zabda loka meM apane-apane vAcya ke vAcaka dekhe jAte haiM, ataeva saMzaya utpanna hotA hai ki isa prakAra ke sabhI vacana kyA strItva ke pratipAdaka haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! hAM pUrvokta zabda strIvacana hai, arthAt 'maNussI' se lekara 'cillaligA' taka ke tathA isI prakAra ke jo anya zabda haiM, ve strItva viziSTa artha ke pratipAdaka hai| isakA kAraNa yaha hai-yadyapi pratyeka vastu aneka dharmAtmaka hai, tathApi jisa dharma se viziSTa vastu kA pratipAdana karanA abhISTa hotA hai, vaha use pradhAna karake, usI se viziSTa dharmoM kA pratipAdana karatA hai| usake sivAya jo zeSa dharma hai unheM gauNa karake aviva. kSita kara diyA jAtA hai, jaise kisI puruSa meM puruSatva bhI hai, zAstrajJAtRtva bhI vAcA dvArA kahevAya che. AvI sthitimAM phakata eka strIliMga mAtrane pratipAdaka zabda tro sima dArA pratipAya pastunA vAyavI rIta 54 2 cha ? 'narasiMha'mA vA siMha zabda athavA kevaLa nara zabda banenA vAcaka nathI thaI zakatA, paNa pUta strIliMganA zabda lekamAM pitapatAne vAgyanA vAcaka jovAmAM Ave che, tethI ja saMzaya utpanna thAya che ke e prakAranA badhAM vacana zuM strItvanA pratipAdaka che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! hA pUrvokta zabda strIvacana che arthAta maNasI' thI mAralI 'cillaligA' sudhInA, tathA 20 pra. 2 mA 54! che, teyo strItva viziSTa arthanA pratipAdaka che. tenuM kAraNa e che-yApi pratyeka vastu aneka dharmatmaka che tathApi, je dharmathI viziSTa vastunuM pratipAdana karavuM abhiSTa hoya che, tene pradhAne karIne, tenAthI viziSTa dharmonuM pratipAdana kare che. tenA sivAya je zeSa dharma che tene gauNa karIne avivakSita karI devAya che. jema ke I purUSamAM purUSatva paNa che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam uchantaM vilokaya pitA AgacchatIti bravIti, ziSyaH punarupAdhyAya iti brUte tathaiva prakRte'pi mAnuSI prabhRtInAM sarvAsAM triliGgakatvAtmakatve'pi yonimRdutvAdhIratvacapalatvAdilakSaNastrItvasyaivAtra prAdhAnyena pravipAdayitu miSTatvAt tena viziSTaM tirohitazeSadharmANaM dharmiNaM pradhAnIkRtya pratipAdanatvAt sarvA sA mAnuSI prabhRti strIvAk strItvapratipAdikA bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA pumavaU ?' he bhadanta ! atha manuSyo yAvat-mahiSaH azvo siMho vyAghro vRkaH dvIpI RkSaH, tarakSaH, parAzaro rAsabhaH, zRgAlo viDAlaH zunakaH kolazunakaH, kokantikaH zazakazcitrakazcillalako ye'pi cAnye tathAprakArakAH zabdAH santi kiM sarvA sA puvAka pulliGgArthapratipAdikA vANI vartate ? prAguktarItyA saMzayAtprazna:, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! he hai, atyanta udAratA bhI hai, janakatva bhI hai, adhyAyakatva bhI hai| usameM ye sabhI dharma ekasAtha rahe hue haiN| phira bhI jaba usakA putra use AtA dekhatA hai to kahatA hai-pitAjI A rahe haiN| usakA ziSya kahatA hai-upAdhyAya A rahe haiN| isI prakAra prakRta meM mAnuSI Adi sabhI-yadyapi triliMgAtmaka hai, tathApi yoni, mRdutA, adhIratA, capalatA Adi strIlakSaNoM kI hI pradhAnatA se vivakSA hone ke kAraNa, unase viziSTa dharmoM ko pradhAna karake pratipAdana hone se mAnuSI Adi bhASA strIvAkU arthAt strItva kA pratipAdana karanevAlI bhASA kahalAtI hai| __ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'maNusse' yAvat 'cillalae' arthAt 'manuSya' se lagAkara 'cillalaka' taka ke zabda arthAt mahiSa, azva, hastI, siMha, vyAghra, vRka, dvIpI, RkSa, tarakSa, parAzara, zugAla, viDAla, zanaka, kolazunaka, kokantika, zazaka, citraka aura cillalaka, zabda tathA isI prakAra zAstrajJAtu paNa che. atyanta udAratA paNa che, janakatva paNa che, adhyApakatva paNa che, temAM A badhA dharma eka sAthe rahelA che. te paNa jyAre tene putra tene Avate jove che te kahe che-pitAjI AvI rahyA che. tenA ziSya kahe che-upAdhyAya Avi rahelA che. e prakAre prakRtamA mAnuSI Adi badhA yadyapi triliMgAtmaka che. tathApi ni mRdutA, adhIratA capalatA Adi strIlakSaNonI ja pradhAnatAthI vivakSA thavAne kAraNe, temanAthI viziSTa dhamIne pradhAne karIne pratipAdana thavAthI mAnuSI Adi bhASA strIvApha arthAt strItvanuM pratipAdana karavAvALI bhASA kahevAya che. zrI gautamasvAmI puna: prazna 42 cha-3 lAvan 'maNusse' yAvat 'cillalae' bhanuSyathA bhAbhIne 'cillalakaH' sudhInA 14 arthAt mahiSa, ghI, hAthI, siMha, pApa, 14, dIpA, 11, 12sa, 52222, rAsasa, Pa, Mat1, zuna, zuna, dis, 324, citraka ane cilalalaka, zabda tathA eja prakAranA anya je che, te badhA purUSavA che? arthAt puliMga pratipAdaka bhASA che? emAM saMzayanuM kAraNa pUrvavat samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 prajJApanAsUtre gautama ! hanta-satyam , 'maNusse mahise jAva cillalae je yAvanne tahappagArA saccA sA pumatra U' manuSyo mahiSo yAvat azvo hastI siMho vyAgho dvIpI RkSaH tarakSaH parAzaraHzarabhaH, rAsabhaH zagAlo viDAlaH zunakaH kolazunakaH kokantikaH zazakazcitrakazcillalako ye'pi cAnye tathAprakArakAH zabdAH santi, sarvA sA puMvAk-puMstvaviziSTArthapratipAdikA vANI vartate prAguktarItyottarapakSAzayaH svayamUhanIyaH, tadA caiteSAmuktayuktyA liGgatrayayuktasve'pi prAdhAnyena puMstvasyaiva vivakSitatvAt , gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! kaMsaM kasoyaM parimaMDalaM A jAlaM tAraM rUvaM acchipavvaM kuMDaM paumaM duddhaM dahiM NavaNIyaM asaNaM sayaNaM vimANaM chattaM cAmaraM bhiMgAraM aMgaNaM giraMgaNaM AbharaNaM rayaNaM je yAvanne tahappagArA savvaM taM NapuMsagavaU ?' he bhadanta ! ada kaMsaM-pAtram , kaMsolam , parimaNDalam zelam , stUpam , jAlam , sthAlam , tAlam , rUpam , akSi-netram , pave, kuNDam , padmam , dugdham , dadhi, navanItam haiyaGgavI. nam , azanam-bhojanam , zayanam , bhavanam , vimAnam , chatram , cAmaram , bhRGgAram-pAtra vizeSaH, aGgaNam , niraJjanam , AbharaNam , ratnam ye'pi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi kiM sarvaM tat napuMsaka vacanaM bhavati ? prAguktarItyA atrApi saMzayAt praznaH, bhagavAnAha. ke anya jo haiM, kyA ve sabhI puruSa vAka hai ? arthAt pulliMga pratipAdaka bhASA hai ? isameM saMzaya kA kAraNa pUrvavat samajhanA cAhie / bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! hAM, manuSya se lekara cillalaka taka ke pUrvokta zabda tathA isI prakAra ke anya zabda jo bhI hai, ve saba puMvAkU arthAt puruSatva viziSTa artha ke pratipAdaka hai, yahAM uttara-pakSa kA Azaya pahale ke samAna hI samajha lenA cAhie, ataH yadyapi ve triliMgAtmaka hai phira bhI pradhAna rUpa se puMstva kI hI vivakSA hone se unheM pulliga mAnA jAtA hai| ___ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kaMsaM, kaMployaM, parimaMDalaM, selaM, tharbha, jAlaM, thAlaM, tAraM, rUvaM, acchi, pavvaM, kuMDaM, paumaM, duddha, dahiM NavaNItaM, asaNaM, sayaNaM, bhavaNaM, vimANaM, chattaM, cAmaraM, bhiMgAraM, aMgaNaM, niraMgaNaM, AbharaNaM, rayaNaM, ye zabda tathA isI prakAra ke anya sabhI zabda kyA napuMsakavacana zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama, hA manuSyathI AraMbhI cillalaka sudhInA vokta zabda tathA e prakAranA anya zabda je paNa che. te badhA puvApha arthAta purUSatva viziSTa arthanA pratipAdaka che. ahiM uttara pakSane Azaya pahelAnA je ja samajo. joIetethI yadyapi te triliMgAtmaka che te paNa pradhAnarUpe putvanI ja vivakSA hovAthI temane puliMga manAya che. zrI gautamasvAmI puna: prazna 4re cha-3 mAvan ! 'kaMsaM, kaMsoya parimaNDalaM, selaM, yUgaM, jolaM, thAlaM, tAraM, rUpaM, acchi , pavvaM, kuMI, paumaM, duddha, dahi, NavaNItaM, asaNaM, sayaNaM, bhavaNaM, vimANaM, chattaM, cAmaraM, bhiMgAraM, aMgaNaM, niraMgaNaM, AbharaNaM, gyaga' mA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizevamirupaNam 'hatA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam 'kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savva gapuMsagavaU' kaMsam , yAvat-kasolam , parimaNDalam , zailam , stUpam jAlam , sthAlam tAlam rUpam , akSi, parva, kuNDam , padmam , dugdham , dadhi, navanItam , azanam zayanam bhavanam , vimAnam , chatra cAramam , bhRGgAram , aGgaNam , niraganam , AbharaNam , ratnam , ye'pi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi savai tat napuMsakavacanaM bhavati prAguktarItyA eteSAM triliGgAtmakasve'pi prakRte napuMsakatvasyaiva dharmasya prAdhAnyena vivakSitatvena tena viziSTaM tirohita zeSaliGgaM dharmiNaM pratipAdayatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-"aha bhaMte ! puDhavI tti ithivaU, Au ti pumavaU, dhaNi tti NapuMsagavaU paNNadaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha pRthivI iti strIvAk-strIliGga viziSTArtha pratipAdikA vANI, Apa iti puMbAk hai ? arthAt kyA napuMsakaliMga ke vAcaka hai ? pUrvokta prakAra ke yahAM bhI saMzaya hone ke kAraNa prazna utpanna hotA hai|| ____ bhagavAn-hAM, gautama ! kasaM se lekara rayaNaM taka ke zabda arthAt kAMsyam , kasolam , parimaNDalam , zailam , stUpam , jAlam , sthAlam , tAlam , rUpam , akSi, parva, kuNDam, padmam , dugdham , dadhi, navanItam , azanam , zayanam , bhavanam , vimAnam , chatraM, cAmaraM, bhUgAraM, aGgaNam , niraMganam , AbharaNam , ratnam , ye zabda tathA isI prakAra ke anya sabhI zabda napuMsaka vacana hai| pUrvokta prakAra se yadyapi ye triliMgAtmaka haiM, tathApi prakRta meM napuMsakatva dharma kI hI pradhAna rUpa se vivakSA karane ke kAraNa tathA dUsare dharmoM ko gauNa kara dene ke kAraNa, inheM napusaka vacana kahA jAtA hai| ___ gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'pRthvI' yaha strIvacana arthAt strI liMga vAle artha ko pratipAdana karanevAlI bhASA hai ? 'ApaH' (jala) yaha pulliga zabdo tathA evI jAtanA anya badhA zabda zuM napuMsaka vacana che ? arthAt zuM napuMsaka liMganA vAcaka che? pUrvokta prakArane ahIM paNa saMzaya thavAnA kAraNe prazna utpanna thAya che. zrI bhagavAn- gautama ! kaMsaM thI bana rayaNa sudhiin| za6 arthAt kAsyam, kaMsolaM, parimaMDalaM, zailam, stpam, jAlam, sthAlam, tAlam, rUpaM, akSi. parva, kuNDam, pAm, dugdham, dadhi, navanItam, azanam, zayanam, bhavana, vimAnam chatram, cAmaraM, bhRgAraM, aGga Nam, niraMganaM, AbharaNam, ratnam , 2zo tathA 22 prA2naanya mA zahI nasa4 vacana che, pUrvokta prakArathI yadyapi e traNe liMgAtmaka che, tathApi prakRtamAM napuMsakatA dharmanI pradhAnatA rUpe vivakSA karavAnA kAraNe, tathA bIjA dharmone gauNa karI devAnA kAraNe temane napuMsaka vacanathI kahelA che. zrI gautamavAbhI. punaHprazna 42 -3 mAvan ! 'pRthvI' se strIyana arthAt strI ni7 matha ne pratipAdana 2jI lAcha, 'ApaH' (are) se viziSTa pra0 37 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 prajJApanAsUtre pulliGga viziSTArthapratipAdikA vANI, dhAnyamiti napuMsakavAk-napuMsakaliGga viziSTArthapratipAdikA vANI vartate iti kimeSA prajJApanI satyA khalu bhASA bhavati ? naiSAbhASA mRSA bhava. tIti ? bhagavAnAha- 'haMtA, goyamA ? puDhavitti isthivaU, Autti pumavaU, dhaNitti NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' he bhadanta ! hanta-satyam , pRthivI iti strIvAk-strIliGgaviziSTArthapratipAdikA vANI, Apa iti puvAk-pulliGga viziSTArthapratipAdikA vANI, dhAnyamiti napuMsakavAk-napuMsakaliGgaviziSTArthapratipAdikA vANI eSA prajJApanI satyA khalu bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA bhavati, satyArthapratipAdakatvAt , navaram 'AU' Apa ityasya prAkRtalakSaNavazAt pulliGgatvaM bodhyam , saMskRte tu strItvameva vartate, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! puDhavI tti ithi ANamaNI, Au tti pumANamaNI, dhaNNetti NapuMsagANamaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA mAsA mosA?' he bhadanta ! atha pRthivI iti bhASA stryAjJApanI-AjJApyate'nayA sA AjJApanI striyAH-strIliGgasyAjJApanI, Apa iti viziSTa artha kI pratipAdaka bhASA hai ? 'dhAnyam' yaha napuMsakaliMga se viziSTa artha kA pratipAdana karane vAlI bhASA hai ? kyA yaha bhASA prajJApanI arthAtU satya bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! 'pRthvI' yaha strIvAk arthAt strIliMga viziSTa artha kA pratipAdana karanevAlI bhASA hai 'Apa' yaha vAk hai arthAt pulliga artha kA pratipAdana karanevAlI bhASA hai| 'dhAnyam' yaha napuMsakatva viziSTa artha kA pratipAdana karanevAlI bhASA hai / yaha bhASA prajJApanI arthAtU satya hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai, kyoMki yaha satya artha kA pratipAdana karatI hai| yahAM yaha dhyAna rakhanA cAhie ki 'AU' (ApaH arthAt jala) zabda prAkRta vyAkaraNa ke anusAra pulliga hai saMskRta bhASA ke anusAra to vaha strIliMga hI hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'pRthivI' yaha bhASA kyA manI pratipAhi mASA cha ? 'dhAnyam' se nasI viziSTa manu pratipAdana karanArI bhASA che? zuM A bhASA prajJApanI arthAt satya bhASA che? A bhASA mRSA nathI? zrI bhagavAna uttara Ape che-ha, gautama "pRthvI e strIvApha arthAta strIliMga viziSTa arthanuM pratipAdana karanArI bhASA che, "Apa A puvApha arthAtu puliMga viziSTa manu pratiyAna 1214jI mA che. 'dhAnyam' ye nayusavA che. arthAt ndhuskatva viziSTa arthanuM pratipAdana karavAvALI bhASA che. A bhASA prajJApanI arthAt satya che, A mRSA bhASA nathI, kemake A satya arthanuM pratipAdana kare che. maha se dhyAna 25 naye 'AU' (ApaH) arthAt l za6 prAkRta vyAkaraNanA anusAra puliMga che, saMskRta bhASAnA anusAra te strIliMga ja che. zrI gautabhasvAmI puna: prazna 42 2-3 mApana ! pRthvI, se lAyA zuzrI mAtA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 4 vacanavizeSanirUpaNa bhASA pumAjJAenI-puMsaH-puMlliGgastha AjJApanI-pratipAdikA, dhAnyamiti bhASA napuMsakAjJApanI kiM prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati ? naiSA bhASA mRSA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA! puDhavitti itthi ANamaNo, Au ti puma ANamaNI, dhaNNetti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA' he gautama ! hanta, satyam , pRthivI iti vAk syAjJApanI, Apa iti vAka pumAjJApanI, dhAnyamiti napuMsakAjJApanIvAkU prajJApanI satyA khalu eSA bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA-mithyArUpA bhavati, ukta sthalatraye'pi kramazaH prAdhAnyena strIliGgapuMlliGganapuMsakaliGgAnAmeva vivakSitatvena tadviziSTAnAmeva tirohitAnyadharmANAM pRthivI-ap -dhAnyarUpadharmiNAM pratipAdakatvAt , gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! puDhavIti itthi paNNavaNI, Au tti pumapaNNavaNI dhaNatti NapuMsagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' he bhadanta ! atha pRthivI iti strIprajJApanI-strIliGgaviziSTArthapratipAdikA, Apa iti puMprajJApanI-puMlliGga viziSTArthapratipAdikA, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanI-napuMsakaliGgavizistrI-AjJApanI bhASA hai, arthAt strIliMga kI AjJApanI hai, 'Apa' yaha bhASA -AjJApanI arthAt pulliMga kI pratipAdaka bhASA hai, 'dhAnyam' yaha napuMsakA. jJApanI bhASA hai, so kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? bhagavAnU-hAM gautama ! 'pRthivI' yaha strI-AjJApanI bhASA, 'Apa' yaha puruSa-AjJApanI bhASA aura 'dhAnyam' yaha napuMsaka AjJApanI prajJApanI hai-satya hai| yaha bhASA mRSA nahIM hai, kyoMki ukta tInoM sthAnoM para kramazaH strIliMga, puliMga aura napuMsakaliMga kI hI vivakSA hone se, unhIM se viziSTa tathA anya dharmoM ko gauNa karake, pRthivI, apa aura dhAnya rUpa dhamoM kA yaha bhASA pratipAdana karatI hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-'pRthivI' yaha strI prajJApanI bhASA, 'Apa' yaha pulliMgaviziSTa artha kA pratipAdana karane vAlI bhASA aura 'dhAnyam' yaha napuMsaka prajJApanI bhASA kyA ArAdhanI bhASA hai ? jisa ke dvArA mokSamArga panI bhASA che, arthAt strIliMganI AjJApanI che e bhASA ! AjJApanI arthAta dhuli manI pratimA mAcha, 'dhAnyam' se nasajJApanI lA! cha, to zuta laap| prajJApanI che ? e zuM mRSA bhASA nathI? zrI lagavAn / gautama ! 'pRthvI' se strI jJAnI mAyA, 'ApaH' se 535 mAjJApanI bhASA bhane dhAnyam' se naghusa AjJApanI bhASA prajApanI bhASA cha-satya bhASA che A bhASA mRSA nathI. kemake ukta traNe sthAne para kamazaH strIliMga puliMga ane napuMsakaliMganI ja vivakSA hovAthI, tethI viziSTa tathA anya dharmone gauNa karIne pRthvI, ApU ane dhAnya rUpa dhamanuM A bhASA pratipAdana kare che. zrI gautabhavAmI puna: prazna 42 cha-'pRthvI' se strI jJApanI bhASA 'ApaH me green AziSTa manu pratipAdana 42vAjI | mana 'dhAnyam' ye na sa prajJA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 prajJApanAsUtre pTAryapratipAdikA vAk kim ArAdhanI-ArAdhyate mokSamArgo'nayA iti ArAdhanI khalu satyA eSA bhASA bhavati ? naiSA bhASA mRSA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! puDhavIti ithi paNNavaNI Autti pumapaNNavaNI dhaNNeti napuMsagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' he gautama ! hanta-satyam , pRthivI iti strIprajJApanI-strIliGgatvaprarUpaNI Apa iti puMprajJApanI, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanIvAk ArAdhanI satyA khalu eSA bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA-virAdhanI bhavati, satyArthapratipAdakatvena zAbdavyavahArApekSayA yathAvasthita vastu-prarUpaNAt , gautamaH pRcchati-'icce bhaMte ! itthivayaNaM vA pumavayaNaM vA NapuMsagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNoNaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! iti-evam-pUrvopadarzitaprakAreNa anyadapi strIvacanaM vA puvacanaM vA napuMsakavacanaM vA bruvANAvAkU kiM prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati ? naiSA bhASA mRSA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! itthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA NapuMsagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, ArAdhA jAya use ArAdhanI kahate haiN| to kyA yaha bhASA ArAdhanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! 'pRthivI' yaha strIprajJApanI, 'ApaH' yaha puruSaprajJApanI aura 'dhAnyam' yaha napuMsaka prajJApanI bhASA ArAdhanI-satya bhASA hai / yaha bhASA mRSA nahIM hai| kyoMki yaha bhASA zAbdika vyavahAra kI apekSA se satya vastusvarUpa kA pratipAdana karanevAlI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pUrvokta prakAra se anya bhI strIvacana puruSavacana aura napusakavacana kA pratipAdana karanevAlI bhASA kyA prajJApanI bhASA hai? vaha mRSA nahIM hai ? __ bhagavAn - hA~, gautama ! strIvacana, puruSavacana aura napuMsakavacana, jo pUrvokta se bhinna haiM, unakA pratipAdana karanebAlI bhASA prajJApanI bhASA hai| vaha mRSA panI bhASA zuM ArAdhanI bhASA che? jenA dvArA mekSamArga ArAdhAya tene ArAdhanI kahe che. te zuM A bhASA ArAdhanI che? A bhASA mRSA nathI ? zrI mAvAn utta2 mApe cha hai| gautama ! 'pRthvI' mA strI prajJApanI, ApaH' se 535 prajJApanI mane 'dhAnyam' ye nasa: prajJApanI mApA mArAdhanI-satya bhASA cha. mA bhASA mRSA nathI. kemake A bhASA zAbdika vyavahAranI apekSAe satya vastu svarUpanuM pratipAdana karavAvALI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! pUrvokta prakArathI bIjI paNa sIvacana, purUSavacana ane napuMsaka vacananuM pratipAdana karavAvALI bhASA zuM prajJApanI bhASA che? te mRSA nathI? zrI bhagavAna-hA, gautama! strIvacana purUSa vacana ane napuMsaka vacana, je pUrvoktathI bhinna che. temanuM pratipAdana karavAvALI bhASA prajJApanI bhASA che. te mRSAbhASA nathI. temAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam Na esA bhAsA mosA' he gautama ! hanta satyam , strIvacanaM kA, puMvacanaM vA napuMsakavacanaM vA uktA danyadapi kimapi zabdarUpaM bruvANA vAk prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA bhavati, zAbdavyavahArAnusAreNa doSAbhAvAt , vastu svarUpaviparItabhASaNenaiva doSAt , yathAvasthitavastu svarUpAnusAreNa bhASaNe tu na doSaH ko'pi saMbhavatIti bhAvaH ||suu0 4 // // bhASAkAraNAdi vaktavyatA / / __mUlam-bhAsA NaM bhaMte ! kimAdIyA, kiM pavahA, kiM saMThiyA, kiM pajjavasiyA ? goyamA ! bhAsA NaM jIvAdIyA sarIrappabhavA vajasaMThiyA logaMtapajjavasiyA paNNattA-bhAsA kao ya pabhavai, kaihi va samaehi bhAsatI bhAsaM bhAsA kaippagArA kati vA bhAsA aNumayA u / 1 / sarIrappabhavA bhAsA dohi ya samaehiM bhAsatI bhaasN| bhAsA cauppagArA doNi ya bhAsA aNumatA u // 2 // kativihA gaM bhaMte! bhAsA paNNattA? goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA, taM jahA pajattiyA ya apajattiyA ya, pajattiyA NaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA saccA mosA ya, saccA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kati. vihA paNNattA, goyamA ! dasavihA paNNattA, taM jahA-jaNavaya saccA sammayasaJcAra ThavaNasaccA3 nAmasaccA svasaJcA5 paDuccasaJcA6 kvahArasaccA7 bhAvasaccA8 jogasaccA9 ovammasaccA10 jaNavaya1 saMmatara ThavaNA3 nAme4 rUve5 paDucca sacce ya 6 / vavahAra7 bhAvaH joge9 dasame ovamma sacce ya 10 // 1 // mosA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ? goyamA ! dasa vihA paNattA, taM jahA-kohaNistiyA1 mANanissiyAra mAyAnissiyA3 lohanistiyA4 pejaNissiyA5 dosaNissiyA6, hAsaNissiyA7 bhayaNissiyA8 akkhAiyANissiyA9 bhASA nahIM hai / usa meM zAbdika vyavahAra ke anusAra koI doSa nahIM hai / doSa to tabhI hotA hai jaba vastu ke svarUpa se viruddha kathana kiyA jAya / jaisA vastu svarUpa hai, vaisA hI kahA jAya to usa meM koI doSa nahIM ho sakatA ||suu0 4 // zAbdika vyavahAranA anusAra koI doSa nathI. deza te tyAre thAya che jyAre vastunA savarUpathI viruddha kathanaka rAya, jevuM vastu svarUpa che tevuM ja rahevAya che temAM kaI doSa nathI 26 zasti. // 4 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre uvaghAiyaNissiyA 10 - ' kohe mANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya / hAsabhae akvAiya uvaghAiya NissiyA dasamA // 1 // apajantiyA NaM bhaMte! kaivihA bhAsA paNNattA ? goyamA ! dubihA paNNattA, taM jahAsaccA mosA, asaccA mosA ya, saccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjatiyA kativihA paNNattA ? goyamA ! dasavihA paNNattA, taM jahAutpaNNamissiyA 1 vigayamissiyAra uppaNNavigatamissiyA3 jIva missiyA 4 ajIvamissiyA 5 jIvAjIvamissiyA6 anaMtamissiyA 7 parittamissiyA addhAmissiyA 9 addhaddhA missiyA 10 asaccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kaivihA paNNattA ? goyamA ! duvAlasavihA paNNattA, taM jahA - AmaMtiNi ANamaNI 2 jAyaNI3 taha pucchaNI ya 4 paNNavaNI 5 / paccakkhANI6 bhAsA bhAsA icchAnulobhA ya 7 // 1 // abhiggahiyA bhAsAda bhAsA ya abhiggahaMmi boddhavvA9, saMsayakaraNI bhAsA 10 bogaDa 11 avvogaDA ceva12 ||2|| || sU0 5 // 294 chAyA - bhASA khalu bhadanta ! kimAdikA kiM prabhavA, kiM saMsthitA, kiM paryavasitA ? gautama ! bhASA khalu jIvAdikA zarIraprabhavA vajrasaMsthitA lokAntaparyavasitA prajJaptA 'bhASA bhASA ke kAraNa Adi kA vicAra zabdArtha - ( bhAsA NaM) bhASA (bhaMte !) he bhagavan ! (kimAdIyA) kyA Adi vAlI hai-bhASA kA mUla kAraNa kyA hai ?) (kiM pavahA) bhASA kA prabhAva kyA hai ? (kiM saMThiyA) kisa AkAra kI hai ? (kiM pajjavasiyA) kyA anta hai ? (gomA !) he gautama ! ( bhAsA NaM) bhASA (jIvAdIyA) jIva Adi vAlI haibhASA kA mUla kAraNa jIva hai ( sarIrappabhavA) zarIra prabhava hai ( vajjasaMThiyA) vajra ke AkAra kI hai (logaMtapajjavasiyA) loka ke anta meM usakA anta hai bhASAnA kAraNe Adine vicAra zabdArtha - (bhAsANaM) bhASA (bhaMte ) he bhagavan ! (kimAdiyA) zuM mAhivAjI che athavA to bhASAnuM bhUNa Ara alava zuM che ? ( ki saMThiyA) zu bhAranI che ? (ki (goyamA !) he gautama! (bhAsANaM) bhASA ( jIvAdiyA) va prAraNa che ( sarIrappabhavA) zarIra zu che ? (kiM pavahA) bhASAnA pajjavasiyA) zuM manta che ? vAhivAjI che-bhASAnu bhUja alava che ( vajjasaMThiyA) panA AhAravANI he (logaMtapajjavasiyA) bounA mantabhAM tenA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam kutazca prabhavati ? katibhirvA samayaiH bhASAM bhASate ? bhASA kati prakArA, kati vA bhASA anumatA tu // 1 // zarIraprabhavA bhASA dvAbhyAM ca samayAbhyAM bhASate bhASAm / bhASA catuSpakArikA daca bhASe anumate tu // 2 // katividhA khalu bhadanta ! bhASA prajJaptA ? gautama ! dvividhA bhASA prajJaptA, tadyathA-paryAptikA ca aparyAptikA ca, paryAptikA khalu bhadanta ! bhASA katividhA prajJaptA, gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-satyA mRSA ca, satyA khalu bhadanta ! bhASA paryAptikA kati vidhA (paNNattA) kahI hai (bhAsA kao ya pabhavati) bhASA kahAM se udbhUta hotI hai ? (katihi va samaehi bhAsatI bhAsaM) kitane samayoM meM bhASA bolI jAtI hai ? (bhAsA kati. ppagArA) bhASA kitane prakAra kI hai ? (kati vA bhAsA aNumayA u) kitanI bhASAeM anumata haiM ? // 1 // __ (sarIrappabhavA bhAsA) bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai (dohi ya samaehi bhAsatI bhAsaM) do samayoM meM bhASA ko bolatA hai (bhAsA cauppagArA) bhASA cAra prakAra kI hai (doNi ya bhAsA aNumatA u) kintu do bhASAeM bolane ke lie anumata hai // 2 // __ (kativihA NaM bhaMte ! bhAsA paNNattA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI bhASA kahI hai ? (goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI bhASA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (pajjattiyA ya apajjattiyA ya) paryApti kA aura aparyApti kA (pajjattiyA NaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNattA) he bhagavan ! paryApti kI bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI kahI hai (taM jahA) baha isa prakAra (saccA manta cha (paNNattA) hI cha (bhAsA kao ya pabhavati) bhASA yAMthA bhUta thAya cha ? (katihiva samae hi bhAsatI bhAsaM) 388sabhayomA bhASA movAya che ? (bhAsA katippagArA) bhASA / prA2nI cha ? (kati vA bhAsA aNumayAu) 32ii bhaassaaye| manumata cha ? // 1 // (sarIrappabhavA bhAsA) bhaassaane| usa zarIrathI thAya che ? (dohiya samaehiM bhAsatI bhAsaM) me samayamA mAyA mA che (bhAsA cauppagArA) bhASA yA prA2nI cha (doNNiya bhAsA aNumatA u) 52ntu me bhASAmA mosavA mATe manumata cha // 2 // __(kativihANaM bhaMte ! bhAsA paNNattA !) 8 lagavan ! sA 42nI bhASA hI cha ? (goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA) gautama ! me 2nI bhASA hI cha (taM jahA) te / prAre (pajjattiyA ya apajjattiyA ya) paryApta sane aparyAsa (pajjattiyANaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNattA ?) 15n ! paryAHil mA // prA2nI 4DI che ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! me 2nI 4ii che (taM jahA) te 2 (saccA mosA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 prajJApanAsUtre prajJaptA ? gautama ! dazavidhA prajJamA tadyathA-janapadasatyA 1 sammata satyA2 sthApanA satyA3 nAma satyA4 rUpasatyA5 pratItya satyA6 vyavahAra satyA7 bhAvasatyA 8 yogasatyA 9 aupamyasatyA 10 janapadam 1 saMmatam 2 sthApanA 3 nAma 4 rUpam 5 pratItya satyam 6 ca / vyavahAraH 7 bhAvaH 9 yogo dazamam aupamyasatyazca 10 1 // mRSA khalu bhadanta ! bhASA paryAptA katividhA prajJaptA ? gautama ! dazavidhA prajJaptA, tadyathA-krodhaniHsRtAH1 mAnaniHsRtA 2 mAyAniHsRtA 3 lobhaniHsRtA 4 premaniHsRtA 5 dveSanimRtA 6 hAsyaniHsRtA 7 bhayaniHmosA ya) satya aura mRSA (saccA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! satya paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) he gautama ! dasa prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (jaNavaya saccA) janapada satya (sammaya saccA) sammata satya (ThavaNa saccA) sthApanA satya (NAma saccA) nAma satya (rUva saccA) rUpasatya (paDucca saccA) pratItya-ApekSika satya (vavahAra saccA) vyavahAra satya (bhAva. saccA) bhAva satya (joga saccA) yoga satya (ovamma saccA) upamA satya / (jaNavaya-saMmata-ThavaNA) janapada satya, sammata satya, sthApanA satya (nAme rUve paDucca sacce ya) nAmasatya, rUpasatya, aura pratItyasatya (vavahAra-bhAvajoge) vyavahAra satya, bhAvasatya, yogasatya (dasame ovamma sacce ya) aura dazamA aupamyasatya // 1 // ___ (mosA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! mRSA paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) he gautama ! dasa prakAra kI kahI hai (ta jahA) vaha isa prakAra (kohaNissiyA) krodha ya) satya bhane bhRSA (saccANaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?) , mApan ! satya paryAta bhASA 3280 2nI hI cha ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) gautama ! 42 5|2nii cha (taM jahA) te // prAre (z2aNavayasaccA) - 56 satya (sammayasaccA) sabhata satya (ThavaNa saccA) sthApanA satya (nAma saccA) nAma satya (rUva saccA) 25 satya (paDucca saccA) pratItya-mapekSita satya (vavahAra saccA) vyavahAra satya (bhAva saccA) mA satya (joga saccA) yo satya (ovamma saccA) 75mA satya (jaNavaya saMmataThavaNA) 154 satya, sambhata satya, sthApanA satya (nAme rUve paDucca sacceya) nAma satya, 35 satya mana pratItya satya (vavahAra-bhAva-joge) vyavahAra satya, mAvasatya yogasatya (dasame ovamma sacceya) mana zamA yo 5bhya satya // 1 // (mosANaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kati vihA paNNattA ?) bhagavan ! bhRssaapyaami| bhASA 8942nI 4ii cha ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) 3 gautama ! 4 // 542nI sii cha (taM jahA) te mA prakAre (koNissiyA) yI niseI (mANaNirisayA) bhAnathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 297 satA 8 AkhyAyikAniHsRtA 9 aupaghAtikAniHsatA 19-'krodho mAnaM mAyA lobhaH, prema tathaiva dveSazca / hAsyaM bhayam AkhyAyikam aupaghAtiyaniHsatA dazamI // 1 // aparyAptikA khalu bhadanta ! katividhA bhASA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA ? tadyathA-satyAmRSA, asatyAmRSA ca / satyA mRSA khalu bhadanta ! bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? gautama ! dazavidhA prajJaptA, se nikalI huI (mANanissiyA) mAna se nikalI huI (mAyAnissiyA) mAyA se nikalI huI (lohanissiyA) lobha se nikalI huI (dosanissiyA) dveSa se nikalI huI (hAsaNissiyA) hAsya se nikalI huI (bhayaNissiyA) bhaya se nikalI huI (akkhAiyA NissiyA) kahAnI se nikalI huI (uvaghAiyaNissiyA) upaghAta se nikalI huI ___(kohe mANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya) krodha, mAna, mAyA, lobha, prema, tathA dveSa (hAsa bhae akkhAitha uvaghAiya NissiyA dasamA) hAsya, bhaya, AkhyAyikA aura dazavIM upaghAta se nikalI huI bhASA // 1 // __ (apajjattiyA NaM bhaMte ! kAvihA bhAsA paNNattA ?) he bhagavan ! aparyApti kA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saccA mosA) satyA mRSA (asaccA mosA ya) aura asatyA mRSA ___ (saccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! satyA mRSA aparyApti kA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) he gautama ! daza prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra niseI (mAyA NissIyA) bhAyAthI nidhI (lohanissiyA) amathI nikSI (pejja nissiyA) premathA niNesI (dosa nissiyA) dveSathA niNI (hAsaNissiyA) hAsyathI nigelI (bhayaNissiyA) bhayathI nisI (akkhAiyA NissiyA) vAtathI nisI (uvaghAiya NissiyA upaghAtathI nikaLelI (kohe mANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya) odha, mAna, mAyA, sAla, prema tathA 61 (hAsabhaye akkhAiya uvadhAya Nissiya dasamI) hAsya, bhaya, mAdhyAyi: mane zabhI upaghAtathI nikaLelI bhASA che 1 che (apajjattiyA gaM bhaMte ! kaivihA bhAsA paNNattA) mAvan ! "paryAHit maa| 326 prasAranI hI cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me 42nI 4DI cha (taM jahA) te 2 // 4 // 2 (saccA mosA) satya bhUSA (asaccA mosA ya) mane asatyA bhUSA (saccAmosANaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNattA ?) bhagavan ! satyA bhR5| 255ti mA 38 prA2nI hI cha ? (goyamA dasavihA paNNattA) he gautama ! 6 // 42nI 4ii cha (ta jahA) te mA prakAre (uppaNNamissayA) apana mizra (bigaya pra038 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 prajJApanAsUtre tadyathA - utpannamizritA 1 vigatamizritA 2 utpanna vigatamizritA 3 jIvamizritA 4 ajIvamizritA 5 jIvAjIvamizritA 6 anantamizritA7 pratyekamizritA8 addhamizritA9 addhAddhA mizritA 10 asatyA mRSA khalu bhadanta ! bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? gautama ! dvAdazavidhA prajJaptA, tadyathA - AmantraNI 1 AjJApanI 2 yAcanI 3 pRcchanI 4 ca prajJApanI 5 pratyAkhyAnI 6 bhASA bhASA icchAnulomA ca 7 ||1|| anabhigRhItA bhASA 8 bhASA ca abhigRhItA 9 boddhavyA / saMzayakaraNI bhASA 10 vyAkRtA 11 avyAkRtA caiva 12 ||2|| sU0 5 // (uppaNNamissiyA) utpanna mizra (vigayamissiyA) vigata-mRta mizra (uppaNNavigayamissiyA) utpannavigata mizra ( jIvamissiyA) jIvamizra (ajIvamissiyA) ajIvamizra ( jIvAjIvamissiyA) jIvAjIvamizra (anaMta missiyA anantamizra (parita missiyA) pratyekamizra (addhAmissiyA) addhAmizra (addhaddhAmissiyA) kAla ke eka deza se mizra (asaccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjantiyA kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! asatyA mRSA aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvAlasavihA paNNattA) he gautama ! bAraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( AmaMtaNi) saMbodhana bhASA ( ANamaNI) AjJApanI (jAyaNI) yAcanI ( taha) tathA (pucchaNI) pRcchanI (ya) aura (paNNavaNI) prajJApanI (paccakkhANi) pratyAkhyAnI ( bhAsA) bhASA ( icchANulomA) icchAnuloma // 1 // ( aNabhiggahiyA bhAsA) anabhigRhItA bhASA ( bhAsA ya abhiggahaMmi voddhavyA) aura abhigraha meM bhASA jAnanI cAhie (saMsayakaraNI) saMzayakariNI ( bogaDa) vyAkRtA - spaSTa artha vAlI (avbogaDA ceva) aura avyAkRtA - aspaSTa artha vAlI // 2 // missiyA) vigata-mRta mizra (uppaNNavigayamissiyA ) utpanna vigata mizra ( jIvamissi yA) va mizra (ajIva missiyA) va mizra ( jIvAjIvamissiyA) vAva mizra ( anaMta missiyA) ananta mizra (parita missiyA) pratye4 mizra (addhAmissiyA) bhaddhA - mizra (addhaddhA missiyA ) ajanA meuddezathI bhizra (asaccAmosANaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kaivihA paNNattA ? ) he bhagavan ! asatyA bhUSA- aparyAptA bhASA DeMTalA aAranI IDI che ? ( goyamA ! duvAlasavihA paNNattA) he gautama ! mAra aAranI uDDI che (taM jahA) te yA aThAre (AmaMtaNi) samodhana lASA ( ANamaNI) AjJApanI (jAyaNI) yAyanI ( taha) tathA ( pucchaNi) pRrachanI (ya) mane (paNNavaNI) prajJApanI (paccakkhANi) pratyAyyAnI (mAsA) bhASA ( icchANu lomA) 2chAnu sobha // 1 // ( abhiggahiyA bhAsA) anabhigRhItA bhASA ( bhAsAya abhiggahaMmi boddhavvA) bhane abhigrahamAM bhASA jANavI joie (saMsayakaraNI) sa Mzaya riNI ( vogaDa) vyAhRtA-spaSTa arthavAjI (avbogaDA ceva) adhyAhRtAsthaya arthapANI // 2 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam TIkA-pUrva bhASA viSayaka sarve saMzayAH nirAkRtAH, atha sAmAnyena bhASAyAH kAraNAdi prarUpayitumAha-'bhAsANaM bhaMte ! kimAdIyA ki pavahA ki saMThiyA kiM pajjavasiyA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! bhASA khalu avabodhakAraNabhUtA, kimAdikA-upAdAnakAraNAtiritatvena kimAdiH-mUlabhUtaM kAraNaM yasyAH sA kimAdikA bhavati ? evaM kiM prabhavA-kasmAta prabhavaH-utpattiryasyAH sA kiM prabhavA bhavati ? mUlabhUte kAraNe satyapi kasmAtpunaH kAraNAntarAd bhASA utpadyate ityAzayaH, tathA ki saMsthitA kena saMsthAnena AkAreNa saMsthitA bhavati ? kasyeva AkAro'syA iti bhAvaH, evaM kiM paryavasitA--kasmin sthAne paryavasitAparyavasAvaM-samAptiM gatA bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'bhAsANaM jIvAdIyA, sarIrappabhavA, vajasaMThiyA, logaMtapajjavasiyA paNNattA' bhASA khalu avabodhabIjabhUtA, jIvA. dikA-jIva Adi:-mUlabhUtaM kAraNaM yasyAH sA jIvAdikA bhavati jIvasyoccAraNaprayatnaM vinA bodhabIjabhUtAyA bhASAyA asaMbhavAt, tathAcoktam-'tivihaMmi sarIraMmi jIvapaesA havaMti jIvassa / jehi u geNDai gahaNaM to bhAsai bhAsao bhAsaM // 1 // trividhe zarIre (audArikavaikriyAhArakeSu) jIvapradezA bhavanti jIvasya (saMbaddhA iti jJApanAya) yaistu gRhNAti TIkArtha-isase pahale bhASA saMbaMdhI saMzayoM kA nivAraNa vicArAyA thaa| aba sAmAnya rUpa se bhASA ke kAraNa Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! avabodha kI kAraNabhUta bhASA kI Adi kyA hai ? arthAt upAdAna kAraNa ke atirikta usakA mUla kAraNa kyA hai ? usakA prabhava arthAt utpAda kisase hotA haiM ? arthAt mUla kAraNa ke hone para bhI dUsare kisa kAraNa se bhASA utpanna hotI hai ? bhASA kA saMsthAna arthAt AcAra kyA hai ? bhASA kA anta kahAM hotA hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! avabodha kI bIja bhASA kA mUla kAraNa jIva hai, kyoM ki jIva ke uccAraNa-prayatna ke vinA-bodha-bIja bhASA kI utpatti honA saMbhava nahIM hai| kahA bhI hai audArika, vaikriyaka aura AhAraka, TIkArtha- enA pahelA bhASA sambandhI saMzonuM nivAraNa karyuM hatuM have sAmAnya rUpathI bhASAnA kAraNe AdinI prarUpaNA karAya che- zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ? avadhanA kAraNabhUta bhASAnuM Adi zuM che? arthAt upAdAna kAraNanA sivAya tenuM mULa kAraNa zuM che? tene prabhava arthAt utpAdazAnAthI thAya che, arthAt mULa kAraNanA thavA chatAM paNa bIjA zA kAraNe bhASA utpanna thAya che? bhASAnuM saMsthAna arthAt AkAra zuM che? bhASAne anta kayAM thAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! avadhanuM bIja bhASAnuM mUla kAraNa jIva che, kemake jIvanA uccAraNa prayatna sivAya bedha bIja bhASAnI utpatti thavI saMbhava nathI. kahyuM paNa che audArika, vaikiyaka ane AhAraka e traNa zarIramAM jIvathI sambaddha pradeza zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre grahaNaM (bhASA dravyam ) tato bhASate bhASako (grAhaka eva) bhASAm (bhASaNa samaya eva bhASAtva jnyaapnaay)||1|| iti, atha 'kiM pabhavA' ityasya prarUpaNamAha-zarIraprabhavA-zarIrebhyaH-audArikavaikriyAhArakebhyaH prabhavaH-utpatti yasyAH sA zarIraprabhavA bhASA bhavati, audArikAdi jaya zarIra sAmarthyAdeva bhASA dravyasya nirgamanAt , atha 'ki saMThiyA' ityasya prarUpaNamAhavajra saMsthitA-bajrasyeva saMsthAnena saMsthitA-bajrasaMsthitA vajrAkArA bhASA bhavatI tyarthaH, bhASA dravyANAM jIvaprayatnavizeSoccaritAnAM sakalalokAbhivyApakatayA lokasya ca vajrA. kArasaMsthitatvena bhASApi vajrasasthitA bhavatIti vyapadizyate, atha-'kiM pajjavasiyA' ityasya nirvavacanamAha-'lokAntaparyavasitA-samAptiM gatA bhASA prajJaptA anyatIrthakRbhi rmayA ina tIna zarIroM meM jIva se sambaddha pradeza hote haiM, jinake dvArA jIva grahaNa arthAtU bhASAdravya ko grahaNa karatA hai / tatpazcAt vaha grahaNa karane vAlA jIva usa bhASA ko bhASatA hai-bolatA hai (bhASaNa ke samaya hI bhASA bhASA kahalAtI hai, yaha batalAne ke lie yahAM bhASA ko bolatA hai, aisA kahA hai // 1 // ___aba batalAte haiM ki bhASA kA prabhava kyA hai ? bhASA kI utpatti audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra se hoto hai| kyoM ki inhIM tIna zarIroM ke sAmarthya se bhASAdravya kA nirgama hotA hai| bhASA kA AkAra kyA hai ? isakA uttara yaha hai ki bhASA kA saMsthAna arthAt AkAra vajra ke sadRza hotA hai / jIva ke viziSTa prayatna ke dvArA uccArita bhASA ke dravya sampUrNa loka meM vyApta ho jAte haiM aura loka vajra ke AkAra kA hai, ataeva bhASA bhI vajrAkAra kahI gaI hai| bhASA kA paryavasAna kahAM hai ? isa prazna kA uttara yaha hai ki bhASA kA anta lokAnta meM hotA hai, arthAt jahAM loka kA anta hai vahIM bhASA kA anta hoya che, jenA dvArA jIva grahaNa arthAt bhASA dravyane grahaNa kare che. tatpazcAt te grahaNa karavAvALA jIva te bhASAne bele che. bhASaNanA samaye ja bhASA kahevAya che, e batAvavA mATe ahIM bhASAne bele che, ema kahyuM che ke 1 | have batAve che ke bhASAne prabhAva zuM che? bhASAnI utpatti audArika, vaikriya ane AhAraka zarIrathI thAya che. kemake A traNe zarIranA sAmarthyathI bhASA dravyanuM nirgamana thAya che. bhASAne AkAra zuM che? tene uttara e che ke bhASAnuM saMsthAna arthAt AkAra vajInA sadaza hoya che. jIvanA viziSTa prayatna dvArA uccArita bhASAnA dravya saMpUrNa lekamAM vyApta thaI jAya che ane leka vajanA AkAranA che. tethI ja bhASA paNa vajAkAra kahelI che. bhASAnuM paryavasAna kayAM che? e praznano uttara e che ke bhASAne anna lekatamAM thAya che arthAt jyAM lokone anta che, tyAM ja bhASAne aMta thAya che. evuM meM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam 301 ceti zeSaH, bhASAdravyANAM lokAntAtparato gatyupaSTambhakadharmAstikAyAbhAvena gamanAsaMbhavAt, punaH prakArAntareNa tadeva prarUpayannAha - ' bhAsA kaoya pabhavati, katihiva samaehi bhAsatI bhAsaM / bhAsA katipagArA kati vA bhAsA aNumayAu || 1 || ' bhASA kuto - yogAt prabhavati ? ki kAyayogAt ? kiMvA vAgyogAd bhASA utpadyate ? tathA katibhiH samayaiH bhASA bhASate ? kiyadabhiH samayaiH jIvaprayatnavizeSanisRjyamAnadravyasaMghAtasvarUpA bhASA bhavati ? iti bhAvaH, tathA bhASA kati prakArA - kiyadbhedA bhavati ? kati vA bhASA sAdhujanAnAM vaktumanumatA anujJAtA vartate ? atrottaramAha - 'sarIrappabhavA bhAsA dohiya samaehi bhAsatI bhAsaM / bhAsA cauppagArA doNNi ya bhAsA aNumatAu || 2 || zarIraprabhavA - zarIrebhyaH - zarIrayogebhyaH audArikAdi tritaya zarIrayogebhyaH prabhavaH - utpatti ryasyAH sA zarIraprabhavA - kAyayogaprabhavA bhASA bhavati, kAyayogena bhASA prAyogyAn pudgalAn gRhItvA bhASAtvena pariNamayya vAgyogena hotA hai| aisA maiMne tathA anya tIrthakarA ne prarUpaNa kiyA hai / lokAnta se Age gati sahAyaka dharmAstikAya kA sadbhAva na hone ke kAraNa bhASAdravyoM kA gamana nahIM hotA / aba prakArAntara se isI viSaya kA kathana kiyA jAtA hai bhASA kisase arthAt kisa yoga se utpanna hotI hai ? kyA kAyayoga se utpanna hotI hai athavA vacanayoga se utpanna hotI hai ? kitane samayoM meM bhASA bolatA hai ? arthAt jIva ke prayatna - vizeSa ke dvArA tyAge jAne vAle dravya samUha rUpa bhASA kitane samaya meM bolI jAtI hai ? bhASA ke kitane prakAra haiM aura unameM se kitane prakAra kI bhASA ko bolane kI bhagavAn kI anumati hai ? bhagavAn uttara dete haiM - bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai, arthAt audArika Adi tIna zarIroM ke yogoM se bhASA kI utpatti hotI hai, arthAt bhASA kI utpatti kA kAraNa kAyayoga hai / jIva kAyayoga ke dvArA bhASA ke yogya tathA anya tItha karAe prarUpaNa karyuM che. leAkAntathI AgaLa gati sahAyaka dharmAstikAyanA saddabhAva na heAvAnA kAraNe bhASA dravyenu gamana nathI thatuM. have prakArAntarathI eja viSayanuM kathana karAya che. bhASA zenAthI arthAt kayA yAgathI utpanna thAya che? zu kAya cegathI utpanna thAya che athavA vacanayAgathI utpanna thAya che? keTalA samayamAM bhASA khelAya che? arthAt jIvanA prayatna vizeSa dvArA tyajAtA dravya samUha rUpa bhASA keTalA samayemAM khelI zakAya che? bhASAnA keTalA prakAra che ? ane temAM keTalA prakAranI bhASA khelavAnI bhagavAnanI anumati che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-bhASAnA uddabhava zarIrathI thAya che, arthAt dArika Adi traNa zarIranA cegeAthI bhASAnI utpatti thAya che, arthAt bhASAnI utpattinuM kAraNa kAyayeAga che, jIva kAyayeAga dvArA bhASAnA yogya puddagaleAne grahaNa kare che, pachI tene zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre uccArayati tadanantaraM kAyayogabalAd bhASotpAdo bhavati ataH zarIrayogaprabhavetyuktam , tathA coktam-'givhaiya kAieNaM nissaraitaha vAieNa jogeNaM' iti,-gRhNAti ca kAyikena niHsRjati tathA vAcikena yogeneti, atha 'kaihiva samaehiM bhAsAI bhAsaM' ityasya prarUpaNamAha-'dvAbhyAM samayAbhyAM bhASAM bhASate jIvaH, tathA ca ekena samayena bhASA prAyogyAna pudgalAn gRhNAti dvitIye samaye bhASAtvena pariNamayya niHsRjatIti bhAvaH, atha-'bhAsA kaippagArA' ityasya prarUpaNamAha-'bhASA satyA mRSAdi bhedAccatuH prakArA bhavati te ca satyAdayo bhedAH pUrvameva prarUpitAH, atha 'kai vA bhAsA aNumayA ya' ityasya prarUpaNamAha-dve ca bhASe-satyA' satyA mRSArUpe sAdhujanAnAM kRte anumate anujJAte ca ye mRSA satyAmRSe rUpe bhASe vartate te sAdhUnAM kRte nAnumate ityarthaH, tayoryathAvasthitavastusvarUpapratipAdanaparatvAbhAvepudgaloM ko grahaNa karatA hai, phira unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karatA hai aura phira vacanayoga ke dvArA unakA uccAraNa karatA hai| tadanantara kAyayoga ke bala se bhASA kI utpatti hotI hai / isa kAraNa bhASA kA prabhava zarIrayoga kahA gayA hai| kahA bhI hai-'jIva kAyikayoga se bhASA dravyoM ko grahaNa karatA aura vAcika yoga se unako nikAlatA hai|' bhASA kitane samayoM meM bolI jAtI hai ? isa prazna kA uttara diyA jAtA hai-jIva do samayoM meM bhASA bolatA hai / vaha eka samaya meM bhASA ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura dUsare samaya meM unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karake tyAgatA hai| bhASA kitane prakAra kI hai ? isa prazna kA uttara yoM hai satya, asatya, ubhaya aura anubhava ke bheda se bhASA cAra prakAra kI hai| inakA svarUpa pahale kahA jA cukA hai| bhagavAn ne kitane prakAra kI bhASA bolane kI anumati dI hai ? isakA bhASAnA rUpamAM pariNata kare che ane pachI vacana yoga dvArA tenuM uccAraNa kare che. tadanantara kAyayeganA baLathI bhASAnI utpatti thAya che. e kAraNe bhASAne prabhava zarIra roga kahela che. kahyuM paNa che-jIva kAyikogathI bhASA dravyane grahaNa karIne vAciyogathI temane bahAra kADhe che. bhASA keTalA samayamAM belAya che? e praznano uttara apAya che. jIva be samacimAM bhASA bole che. te eka samayamAM bhASAne gya pudgalene grahaNa kare che ane bIjA samayamAM temane bhASAnA rUpamAM pariNata karIne tyAge che bhASA keTalA prakAranI che ? e praznano uttara Ama che-satya asatya ubhaya ane anubhayanA bhedathI bhASA cAra prakAranI cha. tenu 2135 5 / Deyu che. bhagavAne keTalA prakAranI bhASA belavAnI anumati Apela che? tene uttara bhagavAna zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam nA'yathArthapratipAdanaparatayA mokSavirodhitvAt, gautamaH pRcchati-'kaivihANaM bhaMte ! bhAsA paNNatA?' he gautama ! katividhA khalu bhASA prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'duvihA bhAsA paNNattA' dvividhA bhASA prajJaptA, 'taM jahA-pajjattiyA ya apajjattiyA ya' tadyathA-paryAptikA ca aparyAptikA ca, paryAptA eva paryAptikA, evam aparyAptikA. 'pi, tava paryAptA khalu bhASA pratiniyatarUpatayA yA'vadhArayituM zakyA bhavati sA'vaseyA, sA ca satyA mRSA ca bodhyA, tayorubhayorapi pratiniyatarUpatayA'va dhArayituM (nizcetuM ) zakya. tvAt , aparyAptA puna rbhASA-yA mizratayA mizrapratiSedhAtmakatayA vA na pratiniyata rUpatayA. 'vadhArayituM zakyA bhavati sA'baseyA, sA ca satyA mRSA asatyA mRSA ca bodhyA, tayo rubhayorapi pratiniyatarUpeNAvadhArayitu mazakyatvAt , gautamaH pRcchati-pajjattiyANaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNatA ?' he bhadanta ! paryAptA khalu bhASA-uparyuktasvarUpA katividhA uttara dete haiM-do prakAra kI bhASA bolane kI bhagavAna ne anumati dI hai-satya bhASA aura anubhaya bhASA arthAt vyavahAra bhASA / mRSA bhASA aura ubhaya arthAt mizrabhASA bolane kI anumati nahIM dI gaI hai, kyoM ki donoM bhASAeM yathArtha vastusvarUpa kA pratipAdana nahIM karatIM, parantu ayathArtha vastu svarUpa kA pratipAdana karatI haiM, ataeva ve mokSa se viruddha haiN| gautamasvAmI-punaH prazna karate haiM-bhagavan ! bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! do prakAra kI bhASA kahI gaI hai-paryAptikA aura aparyAsikA / jo bhASA pratiniyata rUpa meM samajhI jA sake, vaha paryAptikA bhASA kahalAtI hai / aisI paryAptikA bhASA satya aura mRSA-donoM prakAra kI hotI hai, kyoM ki donoM prakAra kI bhASA pratiniyata rUpa se avadhArita kI jA sakatI hai / aparyAptA bhASA vaha hai jo mizrita rUpa hone ke kAraNa athavA mizrita-pratiSedha rUpa hone ke kAraNa pratiniyata rUpa meM avadhArita na kI jA Ape che-be prakAranI bhASA bolavAnI bhagavAne anumati Apela che satya bhASA ane anubhaya bhASA arthAt vyavahAra bhASA, mRSAbhASA ane ubhaya arthAta mizra bhASA bolavAnI anumati nathI ApI, kemake e banne bhASAo yathArtha vastu svarUpanuM pratipAdana nathI karatI paraMtu ayathArtha vastu svarUpanuM pratipAdana kare che tethI ja te mokSathI virUddha che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan ! bhASA keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! be prakAranI bhASA kahelI che-paryAsika ane aparyANikA. je bhASA pratiniyata rUpamAM samajI zakAya te paryAsikA bhASA kahevAya che evI paryAsikA bhASA satya ane mRSA banne prakAranI hoya che, kemake banne prakAranI bhASA pratiniyata rUpathI avadhArita karI zakAya che. aparyApta bhASA te che je mizrita devAnA kAraNe athavA mizrita pratiSedha rUpa hovAne kAraNe pratiniyata rUpamAM avadhArita zrI prshaan| sUtra : 3 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptA ? bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' paryAptA bhASA dvividhA prajJatA, 'taM jahA-saccA mosA ya tadyathA-satyA paryAptA mRSA paryAptA ca, prAguktayukteH, atha satyAbhedAvagamAya gautamaH pRcchati-'sacANaM maMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNatA?' he bhadanta ! satyA khalu bhASA paryAptA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' satyA paryAptA bhASA dazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-jaNavayasaccA ?' tadyathA-janapadasatyA bhASA bhavati yA taMtaM janapadaM dezamAzritya iSTArthapratipAdakatayA vyabahArahetukhAt satyA bhavati sA janapadasatyA vyapadizyate 'sammayasaccAra' sammatasatyA bhASA bhavati yA sakalalokasammatyA satyatvena pratItA, yathA zaivAlakumudakamalAdInAM paGkajanivartatva samAne'pi lokAH kamalameva paGkajapadena gRhNanti na zaivAladikamiti kamale paGkazake, arthAt jise satya athavA asatya kI koTi meM na rakkhA jA ske| gautamasvAmI-bhagavan ! paryAptA bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-he gautama ! paryAptA bhASA do prakAra kI hai-satyabhASA aura mRSAbhASA gautamasvAmI-bhagavan ! satya paryAptA bhASA ke kitane bheda haiM ? bhagavAn-he gautama ! satya paryAptA bhASA daza prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra (1) janapadasatyabhASA-jo vibhinna janapadoM (pradezoM) meM iSTa artha kA pratipAdana karane vAlI hone ke kAraNa vyavahAra kA hetu hone se satya mAnI jAtI hai, yaha janapadasatya bhASA kahalAtI hai| (2) sammatasatyabhASA-jo samasta loka meM sammata hone ke kAraNa satya samajhI jAtI hai| jaise zaivAla (sevAra) kumuda (candravikAsI kamala) aura kamala (sUryavikAsI kamala) ye saba kIcaDa meM hI utpanna hote haiM, magara 'paMkaja' arthAt kIcaDa meM utpanna hone vAlA) zabda se loga 'kamala' artha hI samajhate haiM, zaivAla na karI zakAya. arthAt jene satya athavA asatyanI keTimAM na rAkhI zakAya. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! paryApta bhASA keTalA prakAranI che? zrI bhagavA--he gautama! paryApta bhASA be prakAranI che satya bhASA ane mRSA bhASA zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! satya paryApta bhASAnA keTalA bheda che? zrI bhagavAhe gautama ! satya paryApta bhASA daza prakAranI kahI che te A prakAre (1) janapada satya bhASA-je vibhinna janapadomAM (pradezamA) ISTa arthanuM pratipAdana karanArI hovAne kAraNe vyavahArane hetu hovAthI satya manAya che, te janapada satya bhASA kahevAya che. (2) sammata satya bhASA-je samasta lekamAM sammata hevAne kAraNe satya samajAya che. jema zevALa, kumuda (avikasI kamaLa) ane kamaLa (sUryavikasI kamaLa) A badhA kAdavamAM ja utpanna thAya che, paNa paMkaja' (arthAt kAdavamAM utpanna thanAra) zabdathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam 305 jamiti bhASA sammatasatyA vyapadizyate, 'ThavaNasaccA3' sthApanA satyA bhASA bhavati yA tathAvidhamaGkAdivinyAsaM mudrAvinyAsaM copalabhya vyavahriyate yathA ekAdi saMkhyAyAH parato bindudvayavinyAsamupalabhya zatamiti bhASate, bindutraya vinyAsamupalabhya sahasramiti bhASate, evaM tathAvidhaM mudrAvinyAsamupalabhya mRttikAdiSu mASo'yaM kArSApaNo'yamiti bhASate sA sthApanA satyA vyapadizyate, vyAvahArikadRSTyaiva sthApanA satyA bhASA'vaseyA na tu pAramArthika dRSTayA, paramArthatastu sthApanAyA asatkalpatvAt ityanyatra prarUpitaM tathA ' nAmasaccA 4' nAmasatyA - nAmataH satyA nAma satyA bhASA bhavati, yathA kulamadIpayannapi kuladIpaka ityucyate, 'rUvasaccA 5' / rUpasatyA - rUpataH satyA rUpasatyA bhASA bhavati yathA kapaTena gRhItaAdi ko na koI paMkaja kahatA hai, na samajhatA hai / ataeva kamala ko paMkaja kahanA sammata satya bhASA hai / (3) sthApanAsatya - vizeSa prakAra ke aMkoM kI mudrA kI racanA ko dekhakara jisa bhASA kA vyavahAra kiyA jAtA hai, vaha sthApanAsatyabhASA hai| jaise-eka saMkhyA ke Age do bindu rakkhI huI dekhakara loga 'sau' kahate haiM, tIna bindu dekha kara hajAra kahane lagate haiM / isI prakAra vizeSa prakAra kI mudrA ko dekhakara mRttikA Adi meM 'yaha bhAva hai' athavA yaha 'karSApaNa hai' aisA kahate haiM / yaha sthApanA satyabhASA hai / sthApanA satya ko kevala vyAvahArika dRSTi se hI satya bhASA samajhanA cAhie, pAramArthika dRSTi se nahIM / pAramArthika dRSTi se sthApanA asat ke samAna hai, isa bAta kI prarUpaNA anyatra kI jA cukI hai / (4) nAma satya - jo bhASA nAma se satya hai, vaha nAmasatya kahalAtI hai / jaise koI vyakti apane kula ko dIpita nahIM karatA phira bhI kuladIpaka kahalAtA hai / lAka kamaLa artha ja samaje che. zevALa Adine kAI paMkaja kahetuM nathI. samajatuM nathI. tethI ja kamaLane 'kaja kahevuM sammata satya bhASA che. (3) sthApanAsatya-vizeSa prakAranA keAnI mudrAnI racanAne joI ne je bhASAnA vyavahAra karAya che, te sthApanA satya bhASA che. jema-eka sa`khyAnI AgaLa e mi mUkelA joIne leka 'se' kahe che, traNa bindue dekhIne hajAra kahevA lAge che, eja prakAre vizeSa prAranI mudrAne lene mRtti vigeremAM (A bhASA hai) athavA mA 'kArSApaNa ' che. tema kahe che. A sthApanA satya bhASA che sthApanA satyane kevaLa vyavahArika dRSTithI ja satya bhASA samajavI joie pAramArthika draSTithI nahIM. pAramArthika dRSTithI sthApanA asanA samAna che tenI prarUpaNA anyatra karavAmAM AvI gayelI che. (4) nAmasatya-ne bhASA nAbhathI satya che, te nAbha satya kahevAya che, jema phAI vyakti peAtAnA kuLane nathI ujALatI chatAM paNa kuLadIpa kahevAya che. pra0 39 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zramaNarUpe zramaNo'yamiti vyapadezaH evam 'paDucca saccA 6' pratItya satyA bhASA bhavati yA pratItya vasvantara mAzritya satyA bhavati vastvantarApekSayA yA satyA bhavatItyarthaH, yathA tarjanyA anuSThikAmAzritya dIrghakhavyapadezaH, madhyamAmAzritya hasvakha vyapadezazca tatraikasyAmeva tarjanyAM kathaM dIrghavahasvatvarUpaparasparaviruddhadharmadvayasamAvezo bhavatIti na saMzetavyam bhinnabhinnanimittApekSayA parasparaviruddhadharmadvayApi samAvezasaMbhavena virodhAsaMbhavAt , ekasminneva puruSe ApekSikapitRtvaputratvarUpaviruddhadharmadvayasamAvezadarzanAt , yadi tAmevA guSThikAM madhyamAM vAzritya dIrghatvaM hUsvatvaJca pratipAdyeta tadA virodhaH saMbhavet , ekanimittakasyaiva parasparaviruddhadharmadvayasya samAvezAsaMbhavaH, na tu bhinnanimittakasyeti bhAvaH tathA (6) rUpasatya-jo bhASA rUpa se satya ho vaha rUpa satya / jaise kisIne kapaTa pUrvaka sAdhu kA veSa dhAraNa kara rakkhA ho, use sAdhu khnaa| (6) pratItya satya-jo kisI anya vastu kI apekSA se satya ho vaha pratItya ho vaha pratItyasatya bhASA kahalAtI hai, jaise aMgUThe kI apekSA se tarjanI uMgalI ko lambI kahanA athavA madhyamA (vacalI) uMgalI kI apekSA se tarjanI ko choTI kahanA / isa prakAra kA sandeha nahIM karanA cAhie ki eka hI tarjanI uMgalI ko lambI aura choTI donoM prakAra kI kaise kaha sakate haiM ? kyoM ki bhinna-bhinna apekSAoM se eka hI vastu meM paraspara virodhI aneka dharmoM kA samAveza ho sakatA hai| usameM kisI prakAra kA virodha nahIM hai| eka hI puruSa apane putra kI apekSA pitA kahalAtA hai aura pitA kI apekSA se putra bhI kaha lAtA hai / hAM, virodha to taba hotA hai jaba eka hI apekSA se athavA nirapekSa bhAva se kisI vastu meM virodhI dharma svIkAra kie jaaeN| eka aMgUThe kI apekSA se hI tarjanI ko lambI aura choTI kahane meM virodha hai| akelI madhyamA uMgalI (5) rUpasatya-je bhASA rUpathI satya che te rUpa satya, jemake keIe kapaTapUrvaka sAdhune veSa dhAraNa karI rAkhyo hoya, tene sAdhu kahe. (6) pratItyasatya-je kaI bIjI vastunI apekSAe satya hoya te pratIya satya bhASA kahevAya che-jema aMgUThAnI apekSAe tarjanI AMgaLIne lAMbI kahevI. athavA madhyamAM (vacalI) AMgaLInI apekSAe tarjanIne nAnI kahevI e prakArano saMdeha na karavo joIe ke tarjanI AMgaLIne lAMbI TukI banne prakAranI kema kahI zakAya kemake bhinna bhinna apekSAethI eka ja vastumAM paraspara virodhI aneka dharmone samAveza thaI zake che. temAM kaI prakArano virodha nathI. eka ja purUSa pitAnA putranI apekSAe pitA kahevAya che ane pitAnI apekSAe putra paNa kahevAya che. hA ! virodha che tyAre thAya jyAre eka ja apekSAe athavA nirapekSa bhAvathI kaI vastumAM virodhI dharma svIkAra karAya. eka aMgUThAnI apekSAe tarjanI ne lAMbI ane TUMkI kahevAmAM virodha che ekalI madhyamAM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 'vavahArasaccA 7 / vyavahArasatyA bhASA bhavati tatra vyavahAro-lokavivikSA, vyavahArataH satyA vyavahArasatyA, yathA kaliGgo yudhyate, mazvAH krozanti, gaurvAhIkaH, grAmo dagdhaH, ityAdau kaliGgadezavAsipuruSakartake yodhane puruSAdinA saha kaliGgasyAbhedavivakSayA 'kaliGgo yudhyate' iti prayujyate, maJcasthapuruSakartRke Akrozane maJcastha puruSAdinA saha maJcAnAmabheda: vivakSayA 'maJcAH krozanti' iti ucyate, evaM govAhIkAdiSvapi avagantavyam , tathAvidhalokavyavahArApekSayA sAdhujanasyApi tathA bruvANasya bhASA vyavahArasatyA bhavati, evam 'bhAvasaccA8' bhAvasatyA bhASA bhavati, tatra bhAvo varNAdi rbhAvataH satyA bhAvasatyA, tathA ca yo bhAvo yasminnutkaTo vartate tena bhAvena yA satyA bhASA bhavati sA bhAvasatyA bhavati, paJca. kI apekSA bhI laMbI-choTI kahanA viruddha haiM, kintu bhinna-bhinna apekSAoM se eka hI vastu meM paraspara viruddha dharmoM ko svIkAra karane meM koI virodha nahIM hotaa| (7) vyavahAra satya-vyavahAra se arthAt lokavivakSA se jo satya ho vaha vyavahAra satya bhASA kahalAtI hai, jaise kaliMga yuddha kara rahA haiM, mAMce Akroza karate haiM, gauvAhIka hai, gAMva jala gayA, ityAdi / kaliMga deza ke nivAsI puruSa yuddha karate haiM, magara kaliMga ke puruSoM ko aura kaliMga deza ko abhinna mAna kara aisA kahA jAtA hai ki kaliMga yuddha karatA hai / mAMce para baiThe puruSa Akroza karate haiM-zora macAte haiM, magara mAMce para baiThe puruSoM ko mAMce se abhinna mAna kara loka meM aisA vyavahAra kiyA jAtA hai ki mAMce Akroza karate haiN| isI prakAra govAhIka Adi meM bhI samajha lenA caahie| isa prakAra ke lokavyavahAra ko dhyAna meM rakhakara sAdhujana bhI isa prakAra kI bhASA kA prayoga karate haiN| yaha bhASA vyavahArasatya kahalAtI hai| (8) bhAvasatya-bhAva se arthAt varNa Adi se jo bhASA satya ho vaha bhAva AMgaLInI apekSA e paNa lAMbI-TuMkI kahevI te virUddha che, kintu bhinna-bhinna apekSAethI eka ja vastumAM paraspara virUddha dharmone svIkAra karavAmAM kaI virodha nathI thatuM. (7) vyavahAra satya-vyavahArathI arthAt leka vivakSAthI je satya hoya te vyavahAra satya bhASA kahevAya che, jema-kaliMga yuddha karI rahela che, khATale Akroza kare che, baLada vAhIka che, gAma banI gayu, ItyAdi, kaliMgadeza nivAsI purUSa yuddha kare che, paNa kaliMganA purUSane ane kaliMga dezane abhinna mAnIne evuM kahevAya che ke, kaliMga yuddha kare che. khATalA para beThelo purUSa AkAza kare che-zera macAve che. paNa khATale beThelAM purUSane khATalAthI abhinnamAnIne lokamAM Ave vyavahAra karAya che ke khATale Akroza kare che. e rIte govAhika vigeremAM paNa samajI levuM joIe. A prakAranA lekavyavahArane dhyAnamAM rAkhIne sajajana paNa AvA prakAranI bhASAne praga kare che. A bhASA vyavahAra satya kahevAya che (8) bhAvasatya-bhAvathI arthAt varNa AdithI je bhASA satya hoya te bhAva satya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre varNasaMbhave satyapi balAkAH zuklA ityucyo, tathA 'jogasaccA9' yogasatyA bhASA bhavati, tatra yogaH sambandha stasmAt satyA-yogasatyA, yathA chatrayogAd vivakSita-zabdavyavahArakAle chatrAbhAve'pi chatrayogaspa saMbhavAt chatrIti prayujyate, evaM daNDayogAd daNDIti prayujyate, tathA-'ovamma saccA 10' aupamya satyA bhASA bhavati, yathA 'gosadRzo gavayaH' ityAdau gavaye gosAdRzyarUpaupamyAt satyA bhASA bhavati, atha ziSyajanAnugrahAya saMgrahaNIM gAthA mAha 'jaNavaya1 saMmata2 ThavaNa3 nAme4 rUve5 paDucca sacce6 ya / vavahAra7 bhAva8 jIge9 dasame ovamma sacce ya 10' / / janapadaH saMmataM, sthApanA, nAma, rUpam , pratItya satyA ca / vyavahAra bhAva yogo dazamI aupamya satyA ca bhASA bhavati / satya bhASA kahalAtI hai / jo bhAva jisa padArtha meM adhikatA se pAyA jAtA hai, usI ke AdhAra para bhASA kA prayoga dekhA jAtA hai| aisI bhASA bhAvasatya kahalAtI hai, jaise pAMcoM varNa hone para bhI balAkA (baguloM kI paMkti) ko zveta khnaa| (9) yogasatyA-yoga kA artha hai sambandha / usase jo bhASA satya ho vaha yogasatya bhASA kahalAtI hai / jaise chatra ke yoga se kisI ko chatrI kahanA, bhale hI kisI samaya chatra kA yoga usameM na pAyA jAya / isI prakAra kisI ko daMDa ke yoga se daMDI khnaa| (10) aupamyasatya-jo bhASA upamA se satya mAnI jAya / jaise-gavaya (rojha) gau ke samAna hotA hai / isa prakAra kI upamA para Azrita bhASA aupamyasatya kahalAtI hai| ___ aba ziSya janoM ke anugraha ke lie saMgrahaNI gAthA kahate haiM-(1) janapadasatya (2) sammatasatya (3) sthApana satya (4) nAmasatya (5) rUpasatya (6) prtiibhASA kahevAya che. je bhAva je padArthamAM adhiktA meLave che, tenA AdhAra para parabhASAne prayoga jaNAya che. evI bhASA bhAva satya kahevAya che jema pAMce raMgahovA chatAM balAkA (baMgalAnI paMkti) ne veta kahevA (6) yogsty-yaane| matha che sammanya. tenAthI re bhASA satya ya ta yogsatyabhASA kahevAya che. jema-chatranA vegathI koIne "chatrI kahe, bhale kaI vakhate chatrane vega temAM na hoya. eja rIte ke Ine daMDanA megathI "DI" kahe. (10) mo5bhyasatya-1 bhASA mAthI satya bhanAya rebhaDe-gaya() sAyanA samAna hoya che. A prakAranI upamA para Azrita bhASA aupampasatya kahevAya che. have ziSyajananA anugrahamATe saMgrahaNI gAthA kahe che (1) 54satya (2) sammatasatya (3) sthApanAsatya (4) nAmasatya (5) 35satya (9) pratItyasatya (7) 05402satya (8) mApasatya (6) satya (10) mane mo5bhyasatya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam 309 gautamaH pRcchati - 'mosA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?" he bhadanta ! mRSA khalu bhASA paryAptikA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' mRSA bhASA paryAptikA dazavidhA prajJaptA 'taM jahA -kohaNissiyA ?' tadyathAkrodhaniHsRtA-krodhAnniHsRtA - vinirgatA bhASA krodhaniHsRtA mRSA ityucyate, tatra krodhAbhibhUto jano visaMvAdanadhiyA parAvabodhAya yatsatyamasatyaM vA bhASate tatsarvaM mRSA bhASA'vaseyA tasya duSTAzayatvAt kadAcida dhuNAkSaranyAyena satsatyabhASaNe'pi AzayadoSaduSTatvAd mRSAtvamevAvaseyam, evam- 'mANanissiyA 2' mAnaniHsRtA bhASA mRSA bhavati, yathA pUrvamananubhUtaizvaryau'pi janaH svAtmotkarSa prakhyApanAya anubhUtaM mayA tadAnImaizvaryamityAdi bhASate tadIyA tyasatya (7) vyavahArasatya (8) bhAvasatya (9) yogasatya aura (10) aupamyasatya, yaha dasa prakAra kI satya bhASA hai / gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! paryAptikA mRSA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn - he gautama! vaha bhI daza prakAra kI kahI gaI hai| ve daza prakAra yoM haiM(1) krodhanisRtA - arthAt krodha se nikalI huI yA krodha ke Aveza meM bolI jAne vAlI bhASA krodhanisRtA kahalAtI hai / krodha ke vazIbhUta huA manuSya visaMvAdana kI buddhi se jo bhI satya yA asatya bolatA hai, vaha saba mRSA bhASA samajhanA cAhie, kyoMki usakA Azaya dUSita hotA hai / dhuNAkSara nyAya se vaha kadAcit satya bhASaNa kare to bhI Azaya kI dUSitatA ke kAraNa usakI bhASA mRSA hI hai / (2) mAnanisRta - jo bhASA mAnapUrvaka bolI jAya vaha mAnanisRta kahalAtI hai / jisane pahale kabhI aizvarya kA anubhava nahIM kiyA vaha manuSya agara apanA baDappana prakaTa karane ke lie kahatA hai- 'maiMne usa samaya aizvarya kA upabhoga kiyA A daza prakAranI satyabhASA che zrI gautamasvAmI prazna kare chenhe bhagavan ! paryAsikA mRSA bhASA keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAn he gautama ! te paNa daza prakAranI kahelI che te daza prakAra Ama che (1) kronisratA arthAt krodhathI nIkaLelI agara kodhanA AvezamAM khelelI bhASA krodhinastA kahevAya che. krodhane vA thayelA mANasa visaMvAdanI buddhithI je satya agara asatya khAle che, te badhI mRSA bhASA samajavI joI e, kemake tenA Azcaya dUSita thAya che. ghuNAkSara nyAyathI te kadAcit satyabhASaNu kare te paNa AzayanI dUSitatAnA kAraNe tenI bhASA mRSA ja che. (2) mAnanita-je bhASA mAnapUrvaka khelAya te mAnanita kahevAya che jeNe pahelA kayAreya azva nA anubhava na karyAM hAya te mANasa agara potAnI mATAI pragaTa karavA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 prajJApanAsUtre bhASA mAnaniHsRtA mRSA bhavati, tathA-'mAyAnissiyA 3' mAyAniHsRtA bhASA mRSA bhavati tathA ca yat parapratAraNAbhiprAyeNa satyamasatyaM vA bhASate tad mAyayoccAritaM vacanaM mithyA vyapadizyate, evam -'lohanissiyA 4' lobhaniHsRtA bhASA mRSA bhavati, tathA ca yallo bhavazIbhUtaH san kUpatulAdi nirmAya yathArtha pramANamidaM tulAdi vartate ityevaM bhASate tat lobhenoccAritaM mithyA vyapadizyate, evam- 'pejja NissiyA5' premaniHsRtA bhASA mRSA bhavati yathA kazcid atyadhikasnehavazAd dAsastavAhamityAdi brUte tadIyA sA bhASA premNo nirgatatvAt mRSA vyapadizyate, tathA 'dosanissiyA6' dveSaniHsRtA-dveSAbhigatA bhASA mRSA bhavati thA' to usakI mAnakaSAya se bolI gaI yaha bhASA mRSA hai / (3) mAyAnisRta - mAyA arthAt chala-kapaTa se nikalI bhASA mAyAnisRta mRSA bhASA hai| tAtparya yaha hai ki dUsare ko Thagane ke abhiprAya se jo bhI saca jhUTha bolA jAtA hai, vaha saba mAyA se bolA huA vacana mithyA hai / (4) lobhanisRta - lobha ke vaza bolI gaI bhASA bhI mRSA hai| lobha ke vazIbhUta huA koI manuSya jhUThA tola-mApa Adi gaDha kara yadi kahatA hai ki tola- -mApa barAbara haiM to usakA yaha lobhaprerita vacana mithyA hai | yaha (5) premanisRtA - prema arthAt rAga ke kAraNa bolI jAne vAlI bhASA bhI mRSA ginI jAtI hai / jaise atyadhika sneha ke vazIbhUta ho kara koI kahatA hai- 'maiM tumhArA dAsa hUM / ' yaha bhASA rAga ke kAraNa nikalI huI hone se mRSA kahalAtI hai| (6) dveSanisRta - dveSa ke kAraNa bolI gaI bhASA bhI mithyA hai| jaise koI vizeSa Aveza ke vazIbhUta hokara tIrthakara Adi kI bhI nindA karatA hai / mATe kahe che-"meM te samaye azvayanA upayAga karyAM hatA, tetA tenI mAnakaSAyathI khelelI e bhASA tRSA che. ( 3 ) bhAyAnisRta - arthAt champaTI nImjelI bhASA bhAyAnisRta bhASA bhUSA hai. tAtparya e che ke khIjAne ThagavAnA agniprAyathI je kAMI sAcuM jUhu' khelIde che, te badhuM mAyAthI kheAlAyela vacana mithyA che. (4) lebhanivruta-lAbhanA vize khelavamAM AvelI bhASA paNa mRSA che. lebhane vaza thayela kAI manuSya jUThA tAla-mApa rAkhIne kahe che ke A tAlamApa kharAbara che te tenuM tu lAbhaprerita vacana mithyA che. (5) premanisuta-prema arthAt rAganA kAraNe elAelI bhASA paNa mRSA gaNAya che. jema atyadhika snehane vaza thaI ne kAI kahe che-huM tamArA dAsa chuM. A bhASA rAgane kAraNe nIkaLela hAIne mRSA kahevAya che. (6) dveSanivruta-dveSanA kAraNe khelelI bhASA paNa mithyA che. jema keI vizeSa Avezane vaza thaI ne tI karA niMdA kare che tenI te vANI bhASA dveSathI nIkaLI hAvAne kAraNe mRSA kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam yathA AvezavazAt yaHkazcit tIrthakRdAdInAmapi nindA bhASate tadIyA sA bhASA dveSAniHmRtatvAt mRSA vyapadizyate, evam-'hAsaNissiyA7' hAsyaniHsRtA-hAsyavazAt nirgatA bhASA mRSA bhavati yathA parihAsavazAt kazcidanRtabhASaNaM kurute tadIyA sA bhAsA mRSA vyapadizyate, evam-'bhayaNissiyA8' bhayaniHsRtA-bhayAnirgatA bhASA mRSA bhavati yathA yaH kazciccaurAdibhyo bhItaH san ayuktaM bhASate tadIyA sA bhASA bhayanirgatatvAd mRSA vyapadizyate, tathA 'akkhAiyA NissiyA9' AkhyAyikAniHsRtA bhASA mRSA bhavati yathA yaHkazcita kathAkhyAnavazAdanRtaM bhASate tadIyA sA bhASA AkhyAnakavazAda nirgatatvAda mRSA vyapadi zyate, evam-'uvaghAiyaNissiyA10' aupaghAtikaniHsRtA upaghAtavazAnirgatA bhASA mRSA bhavati yathA yAkazcida upaghAtavazAt taskarastvamityAdi bhASate tadIyA sA bhASA upaghAtanirgatatvAdU mRSA vyapadizyate, athaitAsAmapi mRSA bhASANAM saMgrahaNI gAthAmAha-'kohe mANe isa kI bhASA dveSa se nikalI hone ke kAraNa mRSA kahalAtI hai| (7) hAsyanistA-haMsI-majAka meM bolI jAne vAlI bhASA bhI asatya hai, ataH yadi koI parihAsa ke vazIbhUta hokara asatya bhASaNa karatA hai to usakI bhASA mRSA hai| (8) bhayanistA-bhaya se nikalI bhASA bhI asatya hotI hai| koI coroM Adi se Dara kara ayukta bhASaNa karatA hai to isa kI bhASA bhayanirgata hone se mRSA kahalAtI hai| (9) AkhyAyikAnimRta- jo koI kathA-kahAnI kahatA huA asatya bhASaNa karatA hai, usakI bhASA AkhyAyikA nisRta kahalAtI hai aura aisI bhASA asatya hai| ___ (10) aupaghAtikanimRtA-upaghAta ke kAraNa nikalI huI bhASA mRSA kahalAtI haiM / 'tU cora hai| isa prakAra kI bhASA upaghAtanisRta hone se mRSA hai| ina mithyA bhASAoM kI saMgrahaNI gAthA kahate haiM-(1) krodha (2) mAna (3) (7) hAsyanivRtA-mazkarImAM bolAelI bhASA paNa asatya hoya che, tethI yAdi kaI parihAsane vaza thaIne asatya bhASaNa kare che te tenI bhASA mRSA che. (8) bhayanisRtA-bhayathI nIkaLelI bhASA paNa asatya hoya che. keI core vigerethI DarIne ayukta bhASaNa kare che, te tenI bhASA bhayanirgata havAthI mRSA kahevAya che 9) AkhyAyikA nirutaje kaI kathA kahANI karatA asatya bhASaNa kare che, tenI bhASA AkhyAyikAnivRta kahevAya che ane evI belI asatya che. (10) mopadhAti nistA-dhAtanA 420 nANesI bhASA bhUSA 43yAya che. 'tu cara che e prakAranI bhASA upaghAta nisuta hovAthI mRSA che. // bhithyA sApA-yAnI sI // 4 che-(1) oSa (2) maay|| (3) bhAna zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mAyA lobhe pijje taheva dose ya / hAsabhae akkhAiya uvadhAiya NissiyA dasamA // 1 // , krodho, mAnaM, mAyA, lobhaH prema tathaiva dveSazca / hAsyaM bhayam AkhyAyikA upaghAtaniHsRtA dazamI // 1 // gautamaH pRcchati-'apajjattiyA Na bhaMte ! kaivihA bhAsA paNNattA ?' he bhadanta ! aparyAptikA khala bhASA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'duvihA paNNattA' aparyAptA bhASA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-saccA mosA asaccA mosA ya2' tadyathA-satyAmRSA, asatyAmRSA ca, gautamaH pRcchati-'saccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apa. jattiyA kativihA paNNatA ?' he bhadanta ! satyA mRSA khalu bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' aparyAptA satyA mRSA bhASA dazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-uppaNNamissiyA 15 tadyathA-utpanna mizritA ?, 'vigatamissi. yAra' vigatamizritA2 'uppaNNa vigayamissiyA 3' utpannavigatamizritA, 'jIvamissiyA4' mAyA (4) lobha (5) prema (rAga) (6) dveSa (7) hAsya (8) bhaya (9) AkhyAyikA aura (10) aupaghAtika, inase nikalI huI bhASA mRSA bhASA hai| // 10 // gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! aparyAptikA bhASA ke kitane bheda hai ? ___ bhagavAna-he gautama ! aparyAptikA bhASA do prakAra kI kahI gaI hai-eka satyAmRSA arthAt ubhayarUpa (mizra) bhASA, dUsarI asatyAmRSA arthAt vyavahAra bhASA jise na satya aura na asatya meM hI ginA jAtA hai| ise anubhaya bhASA bhI kahate haiN| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! satyAmRSA aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAna-he gautama ! satyAmRSA aparyAptikA bhASA dasa prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-(1) utpanna mizritA (2) vigatamizritA (3) utpanna vigata(4) vAsa (5) prema (6) dveSa (7) hAsya (8) laya (4) Pulist mAne (10) mo5ghAtika, emanAthI nIkaLelI bhASA mRSA che ke 1 che - zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavana ! aparyAptikA bhASAnA keTalA bheda che? zrI bhagavAna gautama! aparyAtika bhASA be prakAranI kahelI che-eka satyA mRSA bhASA arthAt ubhaya rUpa (mizra) bhASA,bIjI asatya mRSA arthAt vyavahAra bhASA je na satyamAM ke na asatyamAM gaNAya che. tene anubhaya bhASA paNa kahe che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAna ! satyA mRSA aparyAsika bhASA keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna he gautama ! satyAmRSA aparyAsikA bhASA daza prakAranI kahelI che, te A cha:-(1) apana mishrit| (2)zita mizritA (3) sapanna vigata mizrita (4) 01 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam jIvamizritA4, 'ajIvamissiyA 5, ajIvamizritA5, 'jIvAjIvamissiyA6' jIvAjIvamizritA6, 'aNaMtamissiyA7, anantamizritA, parittamissiyA8' pratyekamizritA8, 'adramissiyA9' addhAmizritA9 'addhaddhAmissiyA10' addhAddhAmizritA10, tatra anutpannaiH saha saMkhyApUraNArtham utpannA mizritA yatra sA utpannamizritA satyA mRSA bhASA bhavati, yathA kasmiMzcinagare gAme vA nyUneSu adhikeSu vA zizuSu utpanneSu adyAsmin nagare dazazizaya utpannA ityAdi bhASA utpannamizritA satyA mRSA vyapadizyate 1 evam avigataiH saha saMkhyApUraNArtha vigatAH-mRtA, mizritA yatra sA vigatamizritA satyA mRSA bhASA bhavati, yathA pUrvotarItyaiva kutracita sthAne nyU neSu adhikeSu vA vRddheSu mRteSu adyAsmin nagare dvAdaza vRddhA mizritA (4) jIvamizritA (5) ajIvamizritA (6) jIvAjIvamizritA (7) anantamizritA (8) pratyekamizritA (9) addhAmizritA aura (10) addhaddhAmizritA / inakA svarUpa isa prakAra hai (1) utpannamizritA-anutpannoM ke sAtha saMkhyA kI pUrti ke lie jisa meM utpannoM ko milA diyA jAya, vaha utpanna mizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai / yathA-kisI grAma yA nagara meM kama yA adhika zizuoM kA janma hone para bhI aisA kahanA ki Aja isa nagara meM daza bAlakoM kA janma huA haiM / ityAdi prakAra kI bhASA utpanna mizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| (2) vigatamizritA-vigata kA artha hai mRta aura jo jo mRta na ho vaha avigata hai| avigatoM ke sAtha, saMkhyA kI pUrti ke hetu jisa meM vigata arthAta mRtakoM ko milA diyA jAya, vaha bhASA vigatamizritA satyAmRSA kahalAtI hai| jaise pahale kI hI bhAMti kisI grAma yA nagarAdi meM nyUna yA adhika vRddha janoM mizritA (5) ma01 mizritA (6) 101 mizrita (7) mananta mizrita (8) pratye: mizrita (e) mAmizritA (16) bhane bhaddhA mizritA. tabhanu sva35 2 // zate cha (1) utpannamizrittA-anutpanI sAthe, saMkhyAnI pUrtine mATe jemAM utpanna meLavI devAya, te utpanna mizritA bhASA satyA mRSA kahevAya che. jema keI gAma ke nagaramAM ochA ke vadhAre bALakane janma thavA chatAM paNa ema kahevuM ke-Aja A nagaramAM daza bALakane janma le che. AvA prakAranI bhASA utpanna mizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che. (2) vigata mizritA-vigatane artha che mRta ane je mRta na hoya te avigata che. avigatenI sAthe saMkhyAnI pUtinA hetu jemAM vigata arthAta vigate ne meLavI devAya te bhASA vigata mizritA satyamRSA kahevAya che. jema pahelAnI jema koI gAma ke nagarAdimAM nyUna agara adhika, vRddha janenA maraNanAM ema kahevuM ke-Aja A nagaramAM pra040 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 prajJApanAsUtre vigatA:-mRtA ityAdi bhASA vigatamizritA satyA mRSA vyapadizyate2 tathA janmano maraNasya ca kRtaniyatapariNAmasya visaMvAdenAbhidhAne sati utpanna vigata mizritA satyA mRSA bhASA bhavati, utpannAnAM mRtAnAJca niyatasaMkhyAkAnAmanyaiH saha mizritatvAt 3 tathA pracurANAM katipayAnAJca mRtAnAM zaGkhAdInAmekasmin rAzau dRSTe sati 'mahAn jIvarAzirayam' ityevaM bhASA jIvamizritA satyA bhRSA bhavati, asyA bhASAyAH jIvatsu satyakhAt mRteSu mRSAtvAt satyA mRSAtvaM bodhyam4, evam-pracuraSu mRteSu katipayeSu jIvatsu ekatra sthAne rAzI kRtya sthApiteSu zaGkhAdiSu 'mahAn mRto jIvarAzirayam' ityevaM bhASA ajIvamizritA satyA mRSA bhavati, asyA api mRteSu satyatvAt jIvatsu mRSAtvAt satyA mRSAtvaM vyapadizyate5, tathA tasminneva ke marane para aisA kahanA ki Aja isa nagara meM bAraha bUDhe mara gae ! yaha bhASA vigatamizrA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| __(3) utpannavigatamizritA-janma aura maraNa donoM kI saMkhyA niyata hone para bhI usa meM gaDa baDa karake kahatA utpannavigatamizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| kyoMki utpannoM aura mRtoM kI saMkhyA to niyata hai, magara usameM auroM ko milA diyA jAtA hai| (4) jIvamizritA-tathA zaMkhoM kI aisI rAzi ho jisa meM bahuta se jIvita ho aura kucha mRta hoM, usa eka rAzi ko dekha kara kahanA ki 'kitanI baDI jIvarAzi hai' yaha bhI mizritA satyAbhUSA bhASA hai, kyoMki yaha bhASA jIvita zaMkhoM kI apekSA se satya hai aura mRta zaMkhoM kI apekSA se mRSA hai| isa prakAra yaha jIva mizritA bhASA hai|| (5) ajIvamizritA-bahuta se mRtakoM aura katipaya jIvitoM kI eka rAzi ko huI ho, ese zaMkhoM Adi ko dekhakara kahanA ki kitanI baDI mRtakoM kI rAzi hai|' isa prakAra kI bhASA ajIva mizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| 12 gharaDAo marI gayA. A bhASA vigata mizritA satyAmRSA bhASA kahevAya che. (3) utpanna vigata mizritA-janma ane maraNa bannenI saMkhyA niyata hoya tyAre paNa temAM gaDabaDa karIne kahevuM te utpanna vigata mizrita satyA mRSA bhASA kahevAya che kemake utpanno ane mRtonI saMkhyA te nakkI che paNa temAM bIjI kahevAya che. (4) jIvamizritA-tathA zaMkhane eve samUha hoya ke jemAM ghaNuM jIvita hoya ane keTalAka mRta hoya tevA eka samUhane joIne kahevuM ke "keTale moTo chava samUha che A paNa mizritA satyA mRSA bhASA che, kemake A bhASA jIvita zaMkhanI apekSAe satya che ane mRta zaMkhanI apekSAe mRSA che. A rIte A jIva mizritA bhASA che. (5) ajIva mizritA-ghaNu mRtake ane keTalAka jIvitAne eka samUha karyo hoya evA zaMkha vigerene joIne kahevuM ke keTale moTo mRtakone samUha che. A prakAranI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam rAzau etAvanto'tra jIvanti etAvantazcAtra mRtAH santi ityevaM niyamenAvadhAraNaM kurvato bhASA visaMvAde sati jIvAjIvamizritA satyA mRpA bhavati niyatasaMkhyAvadhAraNasya mRpAvAt jIvA. jIvAMze satyatvAcca satyAmRpAtvaM vyapadizyate6 tathA mUlakagRJjanAdikamananta kAyaM tasyaiva vidyamAnaiH paripANDupatrai ranyena vA kenacit pratyekavanaspatinA mizritaM dRSTvA sarvo'pyeSo' nantakAyika ityevaM bhASA anantamizritA satyA mRSA bhavati7, evaM pratyekavanaspatisaMdhAtam anantakAyikena saha rAzI kRtya saMsthApitaM vilokya 'sarvo'pi pratyekavanaspatirayam' ityevaM bhASA pratyeka mizritA satyA mRSA bhavati 8 tathA addhA-kAlo divasAdi mizrito yathA kyoMki yaha bhASA bhI mRtakoM kI apekSA se satya aura jIvitoM kI apekSA se asatya hai| (6) jIvA jIvamizritA-usI pUrvokta rAzi ko dekhakara 'isameM itane mRtaka haiM, itane jIvita haiM, isa prakAra niyata rUpa se nizcita karake, saMkhyA meM visaMvAda hone para bhI bolanA jIvAjIvamizritA bhASA hai / yahAM saMkhyA nizcita kahanA mRSA hai, magara jIvoM aura ajIvoM kI vidyamAnatA satya hai, ataeva yaha jIvAjIvamizritA satyAmRSA hai| (7) anantamizritA-mUlI gAjara Adi anantakAya kahalAte haiN| usake sAtha kucha pratyekavanaspatikAyika bhI mile hue hoM, aisI sthiti meM yaha kahamA ki-'yaha saba anantakAyika haiM' yaha bhASA anantamizrita satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| (8) pratyekamizritA-pratyekavanaspatikAya kA samUha ananta kAyika ke sAtha Dhera karake rakkhA ho / use dekhakara kahanA ki 'yaha saba pratyeka vanaspati hai|' isa prakAra kI bhASA pratyeka mizritA satyAmRSA bhASA hai| bhASA ajavamizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che. kemake A bhASA paNa mRtakanI apekSAe satya ane jIvitanI apekSAe asatya che. (9) jIvAjIva mizritA-eja pUrvokta samUhane joI ne "emAM ATalA mRtaka che, ATalA jIvita che. e prakAre nakakI karIne saMkhyAmAM visaMvAda hovA chatAM kahevuM te jIvA jIva mizritA bhASA che, emAM nakakI saMkhyA kahevI te mRSA che, paNa jo ane ajInI vidyamAnatA satya che, tethI A jIvAjIvamizritA satyA mRSA bhASA che. (7) anatamizritA-mULA, gAjara Adi anantakAya kahevAya che. temanI sAthe keTalAka pratyeka vanaspatikAyika paNa bhaLelA hoya. AvI sthitimAM te kahe che ke "AbadhA ananta kAyika che A bhASA ananta mizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che (8) pratyeka mizritA-pratyeka vanaspatikAyane samUha anantakAyikanI sAthe Dhagale karI rAkhyuM hoya. tene joIne kahevuM ke "A badhA pratyeka vanaspati che. A prakAranI bhASA pratyeka mizritA satyA mRSA bhASA che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 prajJApanAsUtre sA'ddhAmizritA satyA mRSA bhavati, yathA kazcit kaJcijanaM divase satyapi tvarayannAha-utti. STha rAtriH saMjAtA, rAtrau vA satyAmeva 'uttiSTha ravirudita ityevaM bhASA addhAmizritA satyA mRSA vyapadizyate9, tathA addhAddhAdinAdikAlaikadezo mizritA yayA sA addhAddhA mizritA satyA mRSA bhASA bhavati yathA kazcijanaH kazcit tvarayana prathamapauruSyAM satyAmevAha-gaccha madhyAhUnaH saMjAta ityevaM bhASA addhAddhA mizritA satyA mRSA vyapadizyate, gautamaH pRcchati'asaccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajattiyA kaivihA paNNattA ?' he bhadanta ! asatyA mRSA pUrvokta satyA mRpA bhinnA khalu bhASA aparyAptikA katiIidhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !! hai gautama ! 'duvAlasavihA paNNattA' asatyA mRpA bhASA aparyAptA dvAdazavidhA prajJaptA, 'taM (9) addhAmizritA-addhA kA artha hai-kAla / jisa bhASA ke dvArA kAla ko divasa Adi ke sAtha milA diyA jAya, vaha addhAmizrita satyAmRSA bhASA kahalAtI hai / jaise-kucha dina zeSa hone para bhI jaldI karatA huA koI kisI se kahatAhai-jaldI uTho, rAta ho gaI hai| athavA kucha rAtri zeSa hone para bhI kahanA ki-uTho, dina uga AyA hai| (10) addhaddhA mizritA-addhaddhA arthAt dina Adi kAlakA eka aNsh| jisa bhASA ke dvArA usakA mizraNa kara diyA jAya vaha addhaddhAmizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| jaise jaldI karatA huA koI pahalA prahara hone para bhI kisI se kahatA hai-jaldI jAo, dopahara ho gaI / isa prakAra kI bhASA addhaddhAmizritA satyAmRSA hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! aparyAptikA asatyA mRSA bhASA arthAt vyavahAra bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! aparyApta asatyAmRSA bhASA bAraha prakAra | (9) addhAmizritA-addhAne artha che kAla. je bhASA dvArA kALane divasa AdinI sAthe meLavI devAya, te addhamizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che. jema-kAMIka divasa zeSa rahetA paNa jaldI karavA mATe kaI kaIne kahe che "jaladI uThe rAta paDI gaI che athavA zaiDI rAtri bAkI rahetA paNa kahevuM ke, haTha divasa UgI gayA che! (10) addhaddhAmizritA-addhaddhA arthAt dina Adi kALane eka aMza je bhASAnA dvArA tenuM mizraNa karI devAya, te addhaddhA mizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che, jemake utAvaLa karate ke pahele prahara thaye hovA chatAM paNa kahe che jaladI jAva, be prahara thaI gayA che. A prakAranI bhASA addhaddhAmizritA satya mRSA bhASAM che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che-he bhagavad ! aparyAbitaka asatyA mRSA bhASA arthAt vyavahAra bhASA keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! aparyApta asatyA mRSA bhASA bAra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU05 bhASAkAraNAdinirUpaNam jahA AmaMtaNI1' tadyathA-amantraNI, 'ANamaNI2' AjJApanI, 'jAyaNI3' yAcanI, taha pucchaNI ya 4' tathA pRcchanI ca, paNNavaNI 5' prajJApanI, 'paccakkhANI bhAsA' pratyAkhyAnI bhASA 6 'bhAsA icchANulomA 7 ya' bhASA icchAnulomA ca // 1 // 'aNamiggahiyA bhAsA8' anabhigRhItA bhASA 'bhAsA ya abhiggahami boddhavvA9' bhASA ca abhigRhItA boddhavyA / 'saMsayakaraNI bhAsA10' saMzayakaraNI bhASA, 'vogaDa'11, vyAkRtA, 'abogaDA ceva121 avyAkRtA caiva // 2 // iti, tatra AmantraNI bhASA-yathA he jinadata ! ityAdi, iyaM hi pUrvokta satyAdi bhASAtrayalakSaNa zUnyatvAnna satyA bhavati nApi mRSA, no vA satyA mRSA kinta kevalaM vyavahAramAtra pravartakakhAd asatyA mRSA vyapadizyate, evamagre'pi svayamUhanIyam 1 AjJA. panI khalu bhASA-AjJApyate'nayA, iti vyutpattyA parasya kArye pravartanI bhavati, yathA-'idaM kArya kuru' ityAdi2, yAcanI bhASA-kasyApi vastuvizeSasya mArgaNAdi rUpA bhavati, yathA kI hai / vaha isa prakAra hai (1) AmaMtraNI (2) AjJApanI (3) yAcanI (4) pRcchanI (5) prajJApanI (6) pratyAkhyAnI (7) icchAnulomA (8) anabhigRhItA (9) abhi. gRhItA (10) saMzayakaraNI (11) vyAkRtA aura (12) avyAkRtA / inakA sva. rUpa nimnalikhita hai| (1) AmaMtraNI-saMyodhana sUcaka bhASA, jaise-he jinadatta ! ityAdi / yaha bhASA pUrvokta satya asatya aura mizra, ina tInoM prakAra kI bhASA ke lakSaNa se vilakSaNa hone ke kAraNa na satya kahalAtI hai, na asatya kahI jAtI hai aura na satyA satya hii| yaha bhASA kevala vyavahAra pravartaka hai, ataeva asatyAmRSA kahalAtI hai / Age bhI isI prakAra samajha lenA caahie| (2) AjJApanI-jisake dvArA dUsare ko kisI prakAra kI AjJAdI jAya / isa prakAra jo bhASA dUsare ko kisI kArya meM pravRtta karane vAlI ho vaha AjJA. panI bhASA hai / jaise-'tuma yaha kro|' 52nI che te 2mA prAre cha-(1) mAmI (2) mAnI (3) yAyanI (4) 2chanI (5) prajJApanI (6) pratyAbhyAnI (7) 42chAnusamA (8) manAlItA (4) lihItA (10) saya 329 (11) vyaakRt| mane (12) 50yAtA (tabhanu 2135 nimnazita) (1) mAmI -sAdhana sUya bhASA, rema-3 nihatta! vigaire. 2 mA prati satya, asatya, ane mizra A traNe prakAranI bhASAonA lakSaNathI vilakSa hovAne kAraNe nathI satya kahevAtI, nathI asatya kahevAtI ane nathI satyAsatya. A bhASA kevaLa vyavaha 2 pravartaka che. tethI ja asatyA mRSA kahevAya che. AgaLa paNa e rIte samajI levuM joIe. (2) AjJApanI-jenA dvArA bIjAne kaI prakAranI AjJA apAya, e prakAranI je bhASA bIjAne koI kAryamAM pravRtta karanArI hoya te bhASA ajJApanI bhASA che jemake, 'tame 25 // 2 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 prajJApanAsUtre 'dehi' ityevaM bhASaNam 3 pRcchanI bhASA-anizcitasya saMdigdhasya kasyacidarthasya vinizcayAya tadavidAM savidhe preraNA rUpA bhavati yathA kazcida vijJo janaH kaMcicchabdArthamajAnAnastadavijJa pRcchati-asya zabdasya ko'rthaH ? iti mAM pratibodhya' ityevaM rUpA bodhyA4 prajJApanI bhASA-vinItacchAtrAdijanebhya upadezanarUpA bhavati yathA prANivadhAnivRttAH prANino bhavAntare dIrghAyuSo bhavanti, ityevaM bodhyam tathA coktam -'pANi vahAu niyattA havaMti dIhAuyA arogAya / evamAI paNNattA paNNavaNI vIyarAgehi // 1 // prANivadhAnivRttA bhavanti dIrghAyuSo'. rogAzca / evamAdyA prajJaptA prajJApanI vItarAgaiH // 1 // iti 5, pratyAkhyAyate'nayeti vyutpattyA (3) yAcanI-kisI se kisI vastu kI yAcanA karane ke lie prayukta kI jAne vAlI bhASA yAcanI kahalAtI hai, jaise-'dIjie' isa prakAra kahanA / (4) pRcchanI-kisI anizcita-saMdigdha bAta ko nizcita karane ke lie usake viziSTa vettA ke samakSa apanI jijJAsA nivedana karane vAlI bhASA pRcchanI bhASA kahalAtI hai, jaise koI ajJa jana kisI zabda kA artha na jAnatA huA kisI vijJa se prazna karatA hai-'isa zabda kA artha kyA hai, mujhe samajhAie' ityaadi| (5) prajJApanI-prajJApanI bhASA vinIta chAtra Adi janoM ke lie upadeza rUpa hotI hai, jaise jo prANI prANivadha ke tyAgI hote haiM, be bhavAntara meM dIrghajIvI hote haiM / kahA bhI hai-'jo jIvavadha se nivRtta hote haiM, ve dIrghAyu aura nIroga hote haiM, ityAdi upadezarUpa bhASA ko vItarAga devoM ne prajJApanI bhASA kahA hai // 1 // (6) pratyAkhyAnI-jisa bhASA ke dvArA pratyAkhyAna prakaTa kiyA jAya vaha pratyAkhyAnI bhASA / kisI vastu kI yAcanA karane para usako dene ke niSedha ke (3) yAcanI-meInI pAse vastunI yAcanA karavA mATe prayukta karAtI bhASA yAcanI hevAya che. bho, 'mAyA' se rIte ha. (4) pucchanI- keI anizcita-saMdigdha vAtane nizcaya karavA mATe tenA viziSTa jANakAranA samakSa potAnI jijJAsA nivedana karanArI bhASA pRcchanI bhASA kahevAya che, jemake, keI ajJajana kaI zabdano artha na jANatA hoI kaI vijJane prazna kare che A zabdane artha zo che mane samajAve vigere. (5) prajJApanI-prajJApanI bhASA vinIta Adi chAtrajanone je upadeza rUpa hoya che, je prANa prANavadhane tyAgI hoya che te bhavAntaramAM dIrgha jIvI thAya che. kahyuM paNa cheja chavadhathI nivRtta thAya che, te dIrdhAyu ane nirogI hoya che. vigere upadeza rUpa bhASAne vItarAga dee prajJApanI bhASA kahI che ke 1 che (6) pratyAkhyAnI-je bhASA dvArA pratyAkhyAna pragaTa karAya te pratyAkhyAnI bhASA. kiI vastunI mAgaNI karatA tene devatAnA rUpamAM A bhASAne praga karAya che. jemake zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam yAcamAnasya pratiSedhava vanarUpA bhavati yathA-'idaM vastu tubhyaM na dAsyAmi' ityevaM bodhyam 6, icchAnulomA bhASA-icchAyA anulomam AnukUlya mityarthena vakturiSTArthabacanasamarthana rUpA bhavati yathA kazcit kiJcitkAryamArabhamANakazcijanaM kizcitpRcchati tataH sa Aha-bhavAn etatkArya karotu mamApi etadabhipretam" ityevaM bodhyam7, anabhigRhItA bhASA pratiniyatAnivadhAraNarUpA bhavati tathA bahuSu kAryeSu upasthiteSu kazcit kazcitpRcchati-kimadhunA karomi ? iti, tataH sa Aha-yatpratibhAsate tatkuru' ityevaM bodhyam8, abhigRhItA bhASA pratiniyatArthAvadhAraNarUpA bhavati yathA-idaM kAryamadhunA kartavyam idaM na kartavyam' ityevaM rUpa meM isa bhASA kA prayoga kiyA jAtA hai, jaise-'yaha vastu maiM tumheM nahIM duuNgaa|' ___ (7) icchAnulomA-jo bhASA icchA ke anukUla ho, arthAt vaktA ke iSTa artha kA samarthana karane vAlI ho, vaha icchAnulomA bhASA kahalAtI hai / jaisekoI kisI kArya ko AraMbha karate samaya kisI se pUchatA hai| jisase pUchatA hai, vaha kahatA hai-'Apa yaha kArya kIjie, isameM merI anumati hai|' isa prakAra kI bhASA icchAnu lomA kahalAtI hai| (8) anabhigRhItA-jo bhASA kisI niyata artha kA avadhAraNa na karane vAlI ho, arthAt niyata rUpa na ho, jaise koI kisI se pUchatA hai-bahuta se kArya upasthita haiM, una meM se isa samaya kauna-sA karya karUM ? taba use koI uttara dAtA kahatA hai-'jo ThIka samajho so kro|' isa bhASA se kisI viziSTa kArya kA nirNaya nahIM hotA, ataeva ise anabhigRhItA bhASA kahate haiN| (9) abhigRhItA-jo bhASA kisI niyata artha kA nizcaya karane vAlI ho. jaise-'isa samaya amuka kArya karo, dUsarA koI kArya na karo' isa prakAra kI bhASA abhigRhItA hai| "A vastu huM tamane nahI Apu (7) IcchAnulemA-je bhASA IcchAne anukULa hoya arthAt vaktAnA ITa arthanuM samarthana karavAvALI hoya te IcchAnulemA bhASA kahevAya che. jemake, kaI kaI kAryane AraMbha karatI vakhate koIne pUche che. jene pUche che te kahe che "Apa A kArya kare emAM mArI anumatI che, A jAtanI bhASA IcchAnulamAM kahevAya che. (8) anabhigRhItA-je bhASA kaI cokkasa arthane avadhAraNa na karanArI hoya arthAta niyata na hoya, jemake kaI kaIne pUche che-ghaNA kArya upasthita che, temAMthI A vakhate kayuM kArya karuM? tyAre tene uttaradAtA kahe che "je ThIka lAge te karo A bhASAthI kaI viziSTa kAryane nirNaya nathI thatuM, tethI ja tene anabhigrahItA bhASA kahe che. (9) abhigRhItA-je bhASA niyata arthane nizcaya karavAvALI hoya jemake, "A vakhate amuka kAryakara bIjuM kaI kArya na kare, A prakAranI bhASA abhigRhItA che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 prajJApanAsUtre bodhyam 9, saMzayakaraNI bhASA-anekArthAbhidhAyakatayA parasya saMzayotpAdakarUpA bhavati yathA-'saindhavamAnaya' ityatra saindhava zabdasya lavaNa yoTakavastra puruSArthakatayA saMzayotpAdakatvaM bhavati10, vyAkRtA bhASA spaSTArthakarUpA bhavati yathA ghaTo'yam 11, avyAkRtA bhASA atinigUDhazabdArtharUpA, avyaktAkSaraprayogarUpA vA bhavati anizcitArthakatvAditi // sU0 5 // jIvabhASakavaktavyatA mUlam-jIvA gaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA ? goyamA! jIvA bhAsagA vi abhAptagA vi, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvAbhAsagA vi abhAsagA vi ? goyamA ! jIvA duvihA paNNattA, taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya, asaMsArasamAvaNNagA ya, tattha NaM je te asaMsArasamA vaNNagA, te NaM sidvA, siddhA NaM abhAsagA, tattha NaM je te saMsArasamA. vaNNagA te duvihA paNNattA, taM jahA-selesI paDivaNNagA ya, aselesI (10) saMzayakaraNI-jo bhASA aneka artho ko prakaTa karane vAlI hone ke kAraNa dUsare ke citta meM saMzaya utpanna kare jaise- saindhava le aao|' saindhava zabda ke aneka artha hote haiM, jaise-namaka, ghoDA, vastra aura puruSa / ataeva saindhava zabda ko sunakara yaha sazaya utpanna hotA hai ki yaha namaka maMgavAtA hai, yA ghoDA Adi yaha saMzaya karaNI bhASA hai| (11) vyAkRtA-jisa bhASA kA artha spaSTa ho, jaise-'yaha ghaDA hai|' (12) avyAkRtA-jisa bhASA kA artha atyanta hI gUDha ho vaha athavA avyakta (aspaSTa) akSaroM kA prayoga karanA avyAkRtA bhASA hai, kyoM ki vaha bhASA hI samajha meM nahIM aatii| yaha bAraha prakAra kI aparyApta asatyAmRSA bhASA hai, jo sAdhujanoM ke lie bhI bolane yogya mAnI gaI hai // 5 // (10) saMzayakaraNI-je bhASA aneka arthone kahenArI hovAne kAraNe bIjAnA cittamAM saMzaya utpanna kare, jemake, "saindhava laI Ave sainyava zabdanA aneka artha thAya che, jemake-mIThuM, gheDa, vastra ane purUSa, tethI ja sainthava zabdane sAMbhaLIne A saMzaya utpanna thAya che ke A mIThuM maMgAvela che ke ghaDo vigere A saMzaya karaNI bhASA che. (11) vyAkRtA-2 bhaassaan| 2578 jAya, bho, '20 che.' (12) avyAkRtA-je bhASAno artha atyanta gUDha hoya te athavA avyakta (aspaSTa) akSarone pravega karanArI avyAkRta bhASA che, kemake te bhASA ja samajamAM nathI AvatI. A bAra prakAranI aparyApta asatya mRSA bhASA che, je sAdhu purUSone mATe paNa bolavA ga mAnelI che . pa zrI. prapana sUtra : 3 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 6 jIvamASakanirUpaNam paDivaNNagA ya, tattha NaM je te selesI paDivaNNagA, te NaM abhAsagA, tattha NaM je te aselesI paDivaNNagA te duvihA paNNattA, taM jahAegidiyA ya aNegiMdiyA ya, tattha NaM je te egidiyA te NaM abhAsagA, tattha NaM je te aNegiMdiyA te duvihA paNNattA, taM jahA-pajjattagA ya, apajjattagA ya, tattha NaM je te apajjattagA te NaM abhAsagA, tattha NaM je te pajattagA te NaM bhAsagA, se eeNatuNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi, neraiyANaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA ? goyamA ! neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi ? goyamA neraiyA duvihA paNNattA, taM jahA-pajjattagA ya apajattagA ya, tattha NaM je te apajattagA te NaM abhAsagA, tattha NaM je te pajattagA te NaM bhAsagA, se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi. evaM egidiyavajjANaM niraMtaraM bhANiyavvaM / / suu06|| chAyA-jIvAH khala bhadanta ! ki bhASakAH, abhASakAH ? gautama ! jIvA bhASakA api, abhApakA api, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate -jIvA bhASakA api, abhASakA api ? gautama ! jIvAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMsArasamApanakAzca, asaMsArasamApanakAzca, tatra khalu jIva bhASakavaktavyatA zabdArtha-(jIvA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA?) he bhagavan ! jIva kyA bhASaka haiM yA abhASaka haiM ? (goyamA! jIvA bhAsagA vi abhAsagAvi) he gautama! jIva bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM ? (goyamA ! jIvA duvihA paNNattA)he gautama ! jIva bhASaka vaktavyatA Avain -(jIvA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA abhAsagA ?) sAvan ! 71 zubhASa4 cha 3 malA54 cha ? (goyamA ! jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi) 3 gautama ! 1 lA54 57 cha, malASa4 555 che (se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi ?) hai bhagavan 2 // utumthe sema 43vAya cha hai mApa4 555 cha, malA5 555 cha ? (goyamA ! jIvA duvihA paNNattA) he gautama! 1 me // 2 // 46 // cha (taM jahA) temme 2 // pra41 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 prajJApanAsUtre ye te saMsArasamApanakAH te khalu siddhAH, siddhAH khalu abhASakAH, tatra khalu ye te saMsArasamApanakAste dvividhAH prajJatAH, tadyathA - zailezI pratipannakAzca azailezI pratipaznakAzca tatra khalu ye te zailezI pratipannAste khalu abhASakAH, tatra khalu ye te azailezI pratipannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - ekendriyAzca, anekendriyAtha, tatra khalu ye te ekendriyAste khalu abhASakAH, tatra khalu ye te anekendriyAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA paryAptakAzca aparyAptakAzca tatra khalu ye te aparyAptAste khalu abhASakAH, tatra khalu ye te paryAptakAste khalu bhASakAH, tad jIva do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra ( saMsArasamAvaNNagA ya asaMsAra samAvaNNagA ya) saMsAra samApanna arthAt saMsArI aura asaMsAra samApanna arthAt mukta (tattha NaM je te asaMsArasamAvaNNagA) unameM jo asaMsAra samApanna haiM (tegaM siddhA) ve siddha haiM (siddhANaM abhAsagA) siddha abhASaka haiM (tattha NaM je te saMsArasamAvaNNagA) unameM jo saMsArI haiM (te dubihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (selesIpaDivaNNagA ya aselesI paDavaNNagA ya) zailezI karaNa ko prApta aura zailezI karaNa ko jo prApta na hoM (tattha NaM je te selesIpaDivaNNagA te NaM abhAsagA) una meM jo zailezIprApta haiM' ve abhASaka haiM (tattha NaM jete aselesI paDivaNNagA te duvihA paNNattA) unameM jo azailezIpratipanna haiM, ve do prakAra ke haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (egiMdiyA ya agiMdiyA ya) ekendriya aura anekendriya (tattha NaM je te egiMdiyA ) unameM jo ekendriya haiM (te NaM abhAsagA) ve abhASaka haiM (tattha NaM je te aNegeM diyA te duhi paNNattA) unameM jo anekendriya haiM, ve do prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra ( pajjanttagA ya apajjantagA ya) paryApta aura aparyApta (tattha NaM je te prAre (saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya) saMsAra samApanna arthAt saMsArI usane asaMsAra sabhApanna arthAt bhukta (tatthaNaM je te asaMsArasamAvaNNagA) temAM ne sauMsAra samApanna che ( teNaM siddhA) tethe| siddha (siddhANaM abhAgA ) siddha bhASA che (tatthaNaM je te saMsArasamAvaNNagA) tetheobhAM ne saMsArI che (te duvidhA paNNattA) te me prakAranA udyA che (taM jahA) te yA ahAre (selesI paDivaNNagAya, aselesI paDivaNNagA ya) zailezI 12Nune Apta bhane zaisezI purAne ne Asana hoya (tatthaNaM je te selesI saNNA teNaM abhAsagA) tetheobhAM ne zailezI ane Asa che te malA che (tatthaNaM je te aselesI paDivaNNAgA te dubihA paNNattA) tetheobhAM ? sazaikhezI atiyanna che, tethe the prahAranA che (taM jahA) tethe yA prAre (egiMdiyA ya aNegiMdiyA ya) yeDendriya bhane manendriya (tatthaNaM je te egiMdiyA) teyAmAM ne mehendriya che (teNaM abhAsagA) tethe| bhASache (tatthaNaM je te aNegeM diyA te duvihA paNNattA) tesobhAMdhI ne manendriya che, tetheo me akSaranA che (taM jahA) te yA aThAre ( pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta bhane zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 su0 6 jIvamASakanirUpaNam etenArthena gautama ! evamucyate jIvA bhASakA api, abhASakA api, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM bhASakAH, abhASakAH ? gautama ! nairayikA bhASakA api, abhASakA api. tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-nairayikA bhASakA api, abhApakA api ? gautama ! nairayikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / tatra khalu ye te aparyAptakAste khalu abhASakAH tatra khalu ye te paryAptakAste khalu bhApakAH, tat etenArthena gautana ! evamucyate-nairayikA bhASakA api, abhASakA api, evam ekendriyavarjAnAM nirantaraM bhaNitavyam // sU0 6 // apajjattagA te NaM abhAsagA) ina meM jo aparyApta haiM, ve abhASaka haiM 'tattha NaM je te pajattagA te gaM bhAsagA) unameM jo paryAptaka haiM, ve bhASaka haiM (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi) isa hetu se he gautama ! aisA kahA hai ki jIva bhASaka bhI hote haiM, abhASaka bhI hote haiN| _ (neraiyA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA?) he bhagavan ! nAraka kyA bhASaka haiM yA abhASaka ? (goyamA ! neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) he gautama ! nAraka bhASaka bhI haiM, abhASaka bho (se keNaDhe bhaMte ! evaM buccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA hai ki nAraka bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM (goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA) he gautama ! nAraka do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya) ve isa prakAra-paryApta aura aparyApta (tattha NaM je te apajjattagA) unameM jo aparyApta haiM (te NaM abhAsagA) ve abhASaka haiM (tattha NaM je te pajjattagA teNaM bhAsagA) unameM jo paryApta haiM, ve bhASaka haiM (se eeNaDhe NaM goyamA! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nAraka bhASaka bhI haiM, abhASaka aparyAsa (tatthaNaM je te apajjattagA teNaM abhAsagA) tamAmA ra mayatA cha, tayA mA54 cha (tatthaNaM je te pajjattagA te NaM bhAsagA) temamA repati cha, tme| bhASa cha (se eeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi) me hetuthI he gautama! evuM kahyuM che ke jIva bhASaka paNa hoya che, AbhASaka paNa hoya che (neraiyANaM bhaMte ! kiM bhAsagA abhAsagA?) 8 lAvan ! nA24 zulA54 che mAra mA54 cha ? (goyamA ! neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) gautama ! nA24 bhASa4 555 cha, samA54 54 che (se keNaTheNaM bhaMte ! eva buccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) // ututhI mAna ! ye yuM che , nA24 mA5 55 cha, malA pazu cha (goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA) gautama! nA24 me 42 // 4 // cha (taM jahA pajjattagA ya apajjattagA ya) te mA prAre-yAta ane. 255ryAta (tatthaNaM je te apajjattagA) tamAmAthI remA aparyApta cha (te NaM abhAsagA) teso amApa cha (se eeNadveNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) me tuthI he gautama ! me che , nA24 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ____TIkA-atha jIvAnAM bhASakatvAdikaM prarUpayitumAha-'jIvANaM kiM bhAsagA, abhAsagA?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jIvAH khalu kiM bhASakA bhavanti ? kiM vA abhASakA bhavanti ? bhagavAnAha, 'goyamA !' he gautama ! 'jIvAH bhAsagA vi abhAsagA vi' jIvAH bhASakA api kecana bhavanti, atha cAbhASakA api kecana bhavanti, gautamaH pRcchati 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM vucvai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi ?' he bhadanta ! tat-atha, kenAthena kathaM tAvada evam-uktarItyA ucyate yad jIvA bhASakA api bhavanti, atha cAbhASakA api bhavanti iti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jIvA duvihA paNNattA' jIvAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya tadyathA-saMsArasamApanakAzca, asaMsArasamApanakAca, 'tattha NaM je te asaMsArasamAvaNNagA te NaM siddhA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te asaMsArasamApanakA bhavanti te khalu siddhA vyapadizyante, 'siddhA NaM abhAsagA' siddhAH khalu bhI haiM (evaM egidiyavajjANaM niraMtaraM bhANiyavvaM) isa prakAra ekendriyoM ko choDakara nirantara kahanA caahie| _____TokArtha-aba yaha prarUpaNA kI jAtI hai ki jIva bhASaka arthAt bhASA kA prayoga karane vAle hote haiM athavA abhASaka hote haiM ? gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva bhASaka haiM athavA AbhASaka hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-haiM gautama ! koI-koI jIva bhASaka bhI hote haiM, koI-koI abhASaka bhI hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki koI jIva bhASaka aura koI abhASaka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jIva do prakAra ke hote haiM-saMsArasamApanna arthAt saMsArI aura asaMsArasamApanna / unameM jo asaMsArasamApanna haiM arthAta saMsArasamApanna nahIM haiM, ve siddha haiM / siddha jIva abhASaka hote haiM-ve bhASA kA mApa cha, malASa4 59 cha (evaM egidiyavajjANaM niraMtaraM bhANiyavvaM) se prA. mendriyo sivAya nirantara kahevuM joIe TakAtha-have te prarUpaNa karAya che ke jIva bhASaka arthAt bhASAne upayoga karanAra hoya che athavA abhASaka hoya che? gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana ! jIva bhASaka hoya che? ke abhASaka hoya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! kaI jIva bhASaka paNa hoya che, ane koI abhASaka paNa hoya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavana zA kAraNathI evuM kahyuM che ke keI jIva bhASaka ane keAI abhASaka paNa hoya che ? zrI bhagavAn he gautama ! jIva be prakAranA hoya che-saMsAra samApana arthAta saMsArI ane asaMsAra samApana teomAM je asaMsAra samApana che arthAta saMsAra zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 6 jIvamASakanirUpaNam 325 - abhAvakA bhavanti, 'tattha NaM je te saMsArasamApanakA bhavanti, te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA selesIpaviNNA ya aselesI paDivaNNagA ya' tadyathA - zailezI pratipannakAzca, azailezI pratipannAzca 'tattha NaM je te selesIpaDivaNNamA te NaM abhAsagA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye te zailezIpratipannakA bhavanti te khalu abhASakA bhavanti, 'tattha NaM je te aselesI paDivannagA te duvA paNNattA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye te azailezI pratipannakAH santi, te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA egiMdiyA ya aNegiMdiyA ya' tadyathA - ekendriyAzca, anekendriyAzca, 'tattha NaM je te egiMdiyA te NaM abhAsamA' tatra khalu - tadubhayeSAM madhye ye te ekendriyAH santi te khalu abhApakA bhavanti, 'tattha NaM je te aNeniMdiyA te duvihA paNNattA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye te anekendriyAH santi te dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA - pajjattagA ya apajjattagA ya' tadyathA- paryAptakAJca, aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjatagA te NaM abhAsagA' tatra khalutadubhayeSAM madhye ye te aparyAptakA bhavanti te khalu abhASakA bhavanti, 'tattha NaM je te pajjattagA te NaM bhAsamA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te paryAptakAH santi te khalu bhASakA bhavanti, prayoga nahIM karate, kyoM ki ve zarIra, indriya Adi se rahita hote haiM / jo jIva saMsAra samApanna haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM zailezIpratipanna aura azailezI pratipanna | jo jIva yogoM kA nirodha karake nizcala - nispanda AtmapradezoM vAle ho cuke haiM, ve zailezIpratipanna kahalAte haiM / zailezIkaraNa ko prApta jIva abhASaka hote haiM / kintu jo jIva zailezI pratipanna nahIM haiM, unake bhI do bheda haiMekendriya arthAt pRthvIkAyika Adi sthAvara jIva aura anekendriya arthAt do, tIna, cAra athavA pAMcoM indriyoM vAle / jo jIva ekendriya haiM, ve abhASaka haiM / kintu jo dIndriyAdi anekendriya haiM, unake do bheda haiM- paryApta aura aparyApta / inameM jo aparyApta haiM, ve abhASaka haiM, kyoM ki bhASAparyApti kI pUrNatA ke vinA bhASA kA prayoga kiyA nahIM jA sakatA / kintu unameM jo paryAptaka haiM, samApanna nathI, tee siddha che. siddha jIva abhASaka heAya che te bhASAnA prayAga nathI karatA, kemake teo zarIra, Indriya AdithI rahita haiAya che. je jIva sa'sAra samApanna che, te e prakAranA hAya che--razailIzI pratipanna ane ezailezI pratipanna, je jIvA cegonA nirodha karIne nizcaya-nispanda AtmapradezAvALA thaI cUkayA che, teo zailezI pratipanna kahevAya che. zailezIkaraNane prApta te jIva abhASaka hAya che. kintu je jIva zailezIpratipanna nathI, temanA paNa e bheda che-ekendriya arthAt pRthvIkAyika Adi sthAvara jIva ane anekedriya arthAt be, traNa, cAra athavA pAMca IndriyAvALA. je jIva ekendriya che, temanA be bheda che-paryAsa ane aparyApta temAmAM je aparyApta che, tee abhASaka che, kemake bhASA paryAsinI pUrNatA vinA bhASAnA prayoga karI zakAtA nathI. kintu temAM je paryAptaka che, teo bhASaka thAya che. upasa'hAra karatA kahe che- huM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 prajJApanAsUtre prakRtamupasaMharannAha-'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi' he gautama ! tat-tasmAtkAraNAt etenArthena upayuktahetunA, evam-uktarItyA ucyate yadjIvAH kecana bhASakA api bhavanti, atha ca kecana jIvA abhApakA api bhavanti, gautamaH pRcchati-neraiyA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA?' he bhadanta ! nairayikAH khalu ki bhASakA bhavanti ? kiM vA abhASakA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'neraiyA bhAsagA vi abhAsagA vi' nairayikAH kecana bhASakA api bhavanti, atha ca kecana nairayikA abhASakA api bhavanti, gautamastatra kAraNaM pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad , evam-uktarItyA ucyaye yat-nairayikA bhASakA api bhavanti atha cAbhASakA api bhavanti iti ? bhagavAnAha 'goyamA!' he gautama ! 'neraiyA duvihA paNNattA' nairayikA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-pajjA ttagA ya apajjatagA ya tadyathA-paryApta kAzca, aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjattagA te NaM abhAsagA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te aparyAptA nairayikAH santi te khalu abhASakA bhavanti, kintu-'tattha NaM je te paryAptakA nairayikAH santi te khalu bhASakA bhavanti, prakRta ve bhASaka hote haiM / upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki jIva bhASaka bhI hote haiM aura abhASaka bhI hote haiN| gautamasvAmI aba daNDaka krama se sarvaprathama nArakoM ke viSaya meM yahI prazna doharAte haiM-he bhagavan! nAraka jIva kyA bhASaka hote haiM athavA abhASaka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI-koI nAraka bhASaka hote haiM aura koI-koI abhASaka bhI hote haiN| gautamasvAmI isakA kAraNa pUchate hue prazna karate haiM kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki koI nAraka bhASaka aura koI abhASaka hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! nAraka jIva do prakAra ke haiM-paryAsa aura aparyApta / unameM jo nAraka aparyApta haiM, ve abhASaka hote haiM, kintu jo nAraka gautama ! e hetue evuM kahevuM che ke jIva bhASaka paNa hoya che ane abhASaka paNa hoya che. zrI gautamasvAmI have daMDakanA kramathI sarva prathama nArakonA viSayamAM Aja prazna pharI kare che-he bhagavan ! nAraka jIva zuM bhASaka hoya che athavA abhASaka hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! kaI keI nAraka bhASaka hoya che ane kaI kaI abhASaka paNa hoya che. zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUchatAM prazna kare che-he bhagavan ! zA kAraNe ema kahyuM che ke keI nAraka bhASaka che ane keI abhASaka hoya che? zrI bhagavAna uttara Ape che he gautama! nAraka chava be prakAranA che paryApaka ane aparyAptaka teomAM je nAraka aparyApta che, teo abhASaka hoya che, kiMtu je nAraka zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 6 jIvamASakanirUpaNam mupasaMhAravyAjenAha- se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi abhAsagA vi' he gautama ! tat-tasmAtkAraNAm etenArthena-uparyuktahetunA, evam-uktarItyA ucyate-nerayikAH kecana bhASakA api bhavanti kecana abhASakA api bhavanti 'evaM egidiyajANaM niraMtaraM bhANiya vvaM' evam-pUrvoktarItyA ekendriyavarjAnAm-ekendriyAn vihAya dvIndriyAdInAM vaimAnikaparyAntAnAM nirantaram-avyavadhAnena bhaNitavyat-bhApakatvaJca yathA yogyaM vaktavyamityarthaH ||suu0 6 // // bhASAjAtavaktavyatA // mUlam-kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri bhAsajjAyA paNNattA, taM jahA-saJcamegaM bhAsajjAyaM, vitiya mosaM, taiyaM saccAmosaM, cautthaM asaccAmosaM, jIvANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti mosaM bhAsaM bhAsaMti, saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! jIvA saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, mosaM pi bhAsaM bhAsaMti, saccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti asaccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti, neraiyANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti jAva asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! neraiyANaM saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, jAva asaccAmosaM pi AsaM bhAsaMti, evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA, beiMdiyateiMdiyacauridiyA ya no saccaM no mosaM no saccAmosaM bhAsaM paryApta haiM, ve bhASaka hote haiN| ____ aba prakRta upasaMhAra karate hue kahate haiM isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nAraka jIva bhASaka bhI hote haiM aura abhASaka bhI hote haiM / jaise nArakoM ke bhASaka-abhASaka hone kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usI prakAra ekendriyoM ko choDakara dvIndriyoM se lekara vaimAnika devoM paryanta sabhI ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ekendriyoM ko choDa dene kA kAraNa yaha hai ki ve jihavA indriya se rahita hone ke kAraNa abhASaka ho hote haiM ||suu06|| paryApta che teo bhASaka hoya che. have prakRtine upasaMhAra karatA kahe che-e hetue he gautama ! evuM kahevAya che ke nAraka jIva bhASaka paNa hoya che ane abhASaka paNa hoya che, jevuM nArakanA bhASakaabhASaka thavAnuM nirUpaNa karyuM che, teja prakAre ekendrithI laIne vaimAnika devo payata badhAnA viSayamAM samajI levuM joIe. ekendriyone tyajI devAnuM kAraNa e che ke teo jIllA indriyathI rahita hovAnA kAraNe abhASaka ja hoya che 6 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 prajJApanAsUtre bhAsaMti, asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, paMthidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ? jAva kiM asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! paMciMdiyatirikkhajoNiyA No saccaM bhAsaM bhAsaMti No mosaM bhAsaM bhAsaMti, No saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, egaM asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, NaNNastha sikkhApudhvagaM uttaraguNaladdhiM vA pachucca saccaMpi bhAsaM bhAsaMti mosaM pi saccAmosaM pi asaccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti maNussA jAva vemANiyA, ee jahA jIvA tahA bhANiyavvA ||suu0 7 // chAyA-kati khalu bhadanta ! bhASA jAtAni prajJaptAni ? gautama ! catvAri bhApA jAtAni prajJaptAni tadyathA-satyamekaM bhASAjAtam , dvitIyaM mRSA, tRtIyaM satyAmRSA, caturtham asatyAmRSA, jIvAH, khalu bhadanta ! ki satyAM bhASAM bhASante ? mRSAM bhASAM bhASante, satyAmRSAM, bhASAM bhASante, asatyAmRSAM bhASAM bhASante ? gautama ! jIvA satyAmapi bhASAM bhASante, mRSAmapi bhASAjAtavaktavyatA zabdArtha-(kai NaM bhaMte! bhAsajjAyA paNNatA?) he bhagavAn ! bhASAjAta arthAt bhASA ke prakAra-rUpa kinane kahe haiM ? (godhamA ! cattAri bhAsajjAyA paNNattA) he gautama ! cAra bhASAjAta kahe gae haiM (taM jahA saccamegaM bhAsajjAyaM) eka satya bhASA jAta (bitiyaM mosaM) dUsarA pRSAbhASA jAta (taiyaM saccAmosaM) tIsarA satyA mRSA (cautthaM asaccAmosa) cauthA astyaamRssaa| (jIvA NaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan ! jIva kyA satya bhASA bolate haiM ? (mosaM bhAsaM bhAsaMti) mRSA bhASA bolate haiM ? (saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) satyAmRSA bhASA bolate haiM ? (asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ?) asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? (goyamA! jIvA saccapi bhAsaM bhAsaMti) he bhASA jAta vaktavyatA zahAtha-(kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA ?) De mA bhASAnta arthAta bhASAnA 54 // 2-35 eat Hai che ? (goyamA ! cattAri bhAsajjAyA paNNattA) 3 gautama ! yA2 bhASa! and 49 // cha (taM jahA-saccamegaM bhAsajjAya) me satya Hind (vitiya mosa) mAnnu bhRSA khait and (taiyaM saccA mosa) zrI satyA bhRSA (cautthaM asaccA mosaM) cothuM asatyA mRSA (jIvANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsanti) sAvan ! 01 zu satya bhASA mA cha (mosaM bhAsaM bhAsaMti ?) bhRSA mA mA cha (saccA mosaM bhAsaM bhAsaMti') satyA bhUSA bhASAmA che ? (asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti) asatyA bhUSA mApA mAle cha ? (goyamA ! jIvA saccaM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 7 bhASAjAtanirUpaNam 329 bhASA bhASante, satyAmRSAmapi bhASAM bhASante, asatyAmRpAmapi bhASAM bhASante, nairayikA: khalu bhadanta ! ki satyAM bhASAM bhASante yAvad asatyAmRSAM bhASAM bhASante ? gautama ! nairayikAH khalu satyAmapi bhASA bhASante yAvad asatyAmRSAmapi bhASAM bhASante, evam asurakumArA yAvat - stanitakumArAH, dvIndriya trIndriya caturindriyAzca no satyAM no mRSAM no satyAmRSAM bhASAM bhASante, asatyAmRSAM bhASAM bhASante, paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ! kiM satyA bhASAM bhASante yAvat kim asatyAmRSAM bhASAM bhASante ? gautama ! paJcendriyatiryagyonikAH gautama ! jIva satya bhASA bhI bolate haiM (mosaMpi bhAsaM bhAsaMti) mRSAbhASA bhI volate haiM (saccAmo saMpi bhAsaM bhAti) satyAmRSA bhI bhASA bolate haiM (asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti) asatyAmRSA bhI bhASA bolate haiM / (neraiyA NaM bhaMte kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan nAraka kyA satya bhASA bolate haiM ? (jAva asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti) yAvat asatyAmRSA bhASA bhI bolate haiM (evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA) isI prakAra asurakumAra yAvat stanitakumAra (bediya - teiMdiya-caDariMdiyA ya no sacce, no morsa, no saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) dvIndriya, trIndriya, caturindriya satya bhASA nahIM bolate, mRSA bhASA nahIM bolate, satyamRSA bhASA nahIM bolate (asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) asatyAmRSA bhASA bolate haiM / (paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan ! tiryaca paMcendriya kyA satya bhASA bolate haiM ? (jAva kiM asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ?) yAvat kyA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? (goyamA ! paMcidiyatirikkhajoNiyA No saccaM bhAsaM bhAsaMti) he gautama ! paMcendriya tiryaca satyabhASA pi bhAsaM bhAsati) he gautama! va satya bhASA pazu se (mosaM vi bhAsaM bhAsaMti) bhUSA che (saccA mosaM pi bhAsaM bhAsati) satyA bhUSA bhASA pazu mAjhe che (asaccA mokSaM pi bhAsaM bhAsaMti) asatyA bhRSA bhASA yA moTo che. ( neiyANaM bhaMte! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti) he bhagavan naar| zu satya bhASA mojhe che ? ( jAva accAmosa pi bhAsaM bhAsaMti) yAvat asatyA bhUSA bhASA moDe he ( evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA ) me pramANe asurakumArathI sardhane yAvat stanitabhAra paryaMta saman (bediya iMthiya cari diyA ya no sacca, no mosaM, no saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) dvIndriya, trIndriya, caturi driya satya bhASA khelatA nathI, mRSA bhASA khelatA nathI, satyAmRSA paNa mosatA nathI. (asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti) asatyA bhUSA bhASA mose che. (paMci Mdiya tirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM sacca bhAsaM bhAsaMti) he bhagavan ! tiryatha pathendriya zuM satya bhASA moTo che ? (jAva kiM asaccAmosa bhAsaM bhAsaM ti yAvat zuM asatyA pra0 42 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre no satyAM bhASAM bhASante no mRSAM bhASAM bhASante, no satyAmRSAM bhASAM bhASante ekAm asa. tyAmRSAM bhASAM bhASante, nAnyatra zikSApUrvakam uttaraguNalabdhi vA pratItya satyAmapi bhASAM bhASante mRSAmapi satyAmRSAmapi asatyAmRSAmapi bhASAM bhASante, manuSyA yAvad vaimAnikAH, ete yathA jIvAstathA bhnnitvyaaH||suu0 7 // TIkA-aya prakArAntareNa bhASAvaktavyatAmeva prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNatA ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! kati khalu-kiyanti tAvad bhASA jAtAni-bhASAprakArarUpANi prajJaptAni-prarUpitAni santi ? etacca pUrvoktasyApi bhASAsvarUpasya kizcid nahIM bolate (No mosaM bhAsaM bhAsaMti) mRSA bhASA nahIM bolane (No saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) satyAmRSA bhASA nahIM bolate (egaM asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) eka asatyAmRSA bhASA bolate haiM (NaNNattha sikkhA puzvagaM uttaraguNaladdhivA paDacca) sivAya zikSAguNapUrvaka athavA uttara guNalabdhi kI apekSA se (saccapi bhAsaM bhAsaMti) satya bhASA bhI bolate haiM (mosaMpi, saccAmo saMpi, asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti) mRSA bhI, satya mRSA bhI aura asatyamRSA bhI bhASA bolate haiM (maNussA jAva vemANiyA) manuSyoM se lekara vaimAnikoM taka (ete jahA jIvA tahA bhANiyavvA) ye jIvoM kI taraha kahane caahie| TIkArtha-prakArAntarase bhASA kI hI prarUpaNA yahAM kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! bhASA ke prakAra athavA bhASA jAta kitane kahe gae haiM ? yadyapi bhASA ke prakAroM kA kathana pahale kiyA jA cukA hai, kintu yahA~ punaH jo prazna kiyA gayA hai, vaha kiMcat vizeSatA prakaTa karane ke lie hai bhRss| sASA mAle cha ? (goyamA ! paMciM diyatirikkhajoNiyA No sacca bhAsa bhAsati) 3 gautama ! pathendriya tiya ya satya bhASA nathI mosatA (No mosa bhAsa bhAsati) bhUSA bhASA nathI mAratA (No saccA mosaM bhAsa bhAsa ti) satyA bhUSA bhASA nathI mosatA (egaM asaccAmosa bhAsa bhAsati) me asatyA bhUSA bhASA mA cha (NaNNattha sikkhA puvvagaM uttara guNaladdhiMvA paDucca) sivAya zikSA guSya 54 mth| uttara guNa sampanI apekSA (saccaM pi bhAsa bhAsaMti) satya mApA 5 mAse che (mosaM pi saccAmosaM pi, asaccA mosaM pi bhAsaM bha sati) bhRSA 59], satya bhUSA 551 mane masatya bhUSA 59 bhASA mA che (maNussA jAva vemANiyA) bhanudhyAthI sa vaimaani| sudhI (ete jahA jIvA tahA bhANiyavvA) se vAnI ma 4 naye TIkAtha- prakArAntare ahIM bhASAnI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ! bhASAnA prakAre keTalA kahyA che? yadyapi bhASAnA prakAranuM kathana pahelA karI devAyuM che, paraMtu ahIM pharIthI prazna karAyelo che, te kaIka vizeSatA pragaTa karavAne mATe che, tethI punarUkti deSanI AzaMkA na karavI joIe. zrI prapana sUtra : 3 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 7 bhASAjAtanirUpaNam vaiziSTayAntaraM pratipAdayituM punaruktaM tena punaruktatvaM nAzaGkanIyam , bhagavAnAha 'goyamA !" he gautama ! 'cattAri bhAsajjAyA paNNattA' catvAri bhASA jAtAni bhASAprakArarUpANi prajJAtAni santi, 'taM jahA-saccamegaM bhAsajjAthaM tadyathA-satyamekam-prathamam , bhASA jAtam-bhASA prakArarUpaM bhavati, 'bitiyaM mosaM' dvitIyam-bhASAprakArarUpaM mRSA bhavati 'taiyaM saccAmosaM' tRtIyam-bhASAprakArarUpaM satyAmRpA bhavati, 'cautthaM asaccAmosaM caturtham-bhASAprakArarUpam asatyAmRSA bhavati ityevaM catvAro bhASAbhedAH pUrvoktA eva punaH pratipAditAH, atha tato vaiziSTayAntaraM pratipAdayati-'jIvANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti, mosaM bhAsaM bhAsaMti, saccA mosaM bhAsaM bhAsati, asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti ?' gautamaH pRcchatihe bhadanta ! jIvAH khalu kim satyAM bhASAM bhASante ? kiM mRSA bhASAM bhASante kiM vA satyAmRSAM bhASAM bhASante ? kiMvA asatyA mRSAM bhASAM bhASante ? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'jIvA saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, mosaM pi bhAsaM bhAsaMti, saccA mosaM pi bhAsaMti asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsati' jIvAH kecana satyAmapi bhASI bhASante, kecana mRSAmapi bhASAM ataH punarukti doSa kI azaMkA nahIM karanI cAhie ! bhagavAna prazna kA uttara dete haiM-he gautama ! cAra bhASA jAta arthAt bhASA ke prakAra rUpa kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-satya prathama bhASA jAta hai, asatya dUsarA bhASA jAta hai, satyAmRSA tIsarA bhASA jAta hai aura asatyAmRSA cauthA bhASA jAta hai| isa prakAra bhASA ke ye cAra bheda vahI haiM jo pUrva meM kahe jA cuke the| aba inake saMbandha meM jo viziSTatA hai, usakA pratipAdana karate haiM gautama svAmI-he bhagavan ! jIva kyA satya bhASA bolate haiM, kyA asatya bhASA bolate haiM, satyamRSA bhASA bolate haiM athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiN| bhagavAn-he gautama ! koI jIva satya bhASA bhI bolate haiM, asatya bhASA bhI bolate haiM, satyAmRSA bhASA bhI bolate haiM aura asatyAmRSA bhASA bhI bolate haiN| zrI bhagavAn uttara Ape che- gautama! cAra bhASA jAta arthAt bhASAnA prakArakahelA che, te A prakAre che-satya prathama bhASA che, asatya bIje bhASA jAta che, satyA mRSA trIje bhASA jAta che ane satyAmRSA ceAthe bhASA jAta che. e rIte bhASAnA cAra bheda tyAM ja che ke je pahelA kahI didhelA che, have temanI bAbatamAM je viziSTatA che tenuM pratipAdana kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva zuM satya bhASA bole che? zuM asatya bhASA le che? satyA mRSA bhASA bole che athavA asatyo mRSA bhASA bole che? zrI bhagavAna he gautama! kaI jIva satya bhASA paNa bele che, asatya bhASA paNa bele che. satyA mRSA bhASA paNa bele che, ane asatyA mRSA bhASA paNa bele che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhASante kecana satyAmRSAmapi bhASAM bhASante, kecana asatyAmRpAmapi bhASAM bhApante, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti jAva-asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM satyAM bhASAM bhASante ? yAvat-kiM vA mRSAM bhASAM bhASante ? kiM vA satyAmRSAM bhASAM bhASante ? kiM vA asatyAmRSAM bhASAM bhASante ? bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA NaM saccaM pi bhAsaM bhAsaMti jAva-asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti' nairayikAH khalu kecana kadAcana satyAmapi bhASAM bhASante, yAvat-kecana nairayikAH mRSAbhASAmapi bhASante, kecana satyAmRpAmapi bhASAM bhASante, kecana tu asatyAmRSAmapi bhASAM bhASante, 'evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA'-evam-nairayikavadeva asurakumArAH, yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArAH api kecana satyAmapi bhASAM bhASante kecana mRSAmapi bhASAM bhASante, kecana satyAmRSAmapi bhASAM bhASante kecana asatyAmRSAmapi bhASAM bhASante, ityarthaH, beiMdiyate iMdiya cauridiyA ya no saccaM no mosaM no saccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' dvIndriya trIndricaturindriyAzca gautamasvAmI-he bhagavan ! nairayika kyA satya bhASA bolate haiM, asatya bhASA bolate haiM, satyAmRSA bhASA bolate haiM athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI nairayika kabhI satya bhASA bhI bolate haiM, kabhI koI asatya bhASA bhI bolate haiM, mizra bhASA bhI bolate haiM aura vyavahAra bhASA bhI bolate haiN| jaisA nArakoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra asurakumAroM se lekara stanita kumAroM taka jAnanA cAhie, arthAtU asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agni kumAra, vidyatkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, aura stanitakumAra bhI kabhI koI satya bhASA bolate haiM, kabhI asatya, kabhI mizra aura kabhI vyavahAra bhASA bolate haiN| bondriya, aura trIndriya, caturindriya jIva na satya bhASA bolate haiM, na asatya zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! narayika zuM satya bhASa bele che. asatya bhASA bele che, satya mRSA bhASA bele che, athavA asatyA mRSA bhASA bole che ! zrIbhagavAna - gautama! kaI narayika kyAreka satya bhASA paNa bele che, kayAreka keI asatya bhASA paNa bele che, mizra bhASA paNa bole che ane vyavahAra bhASA paNa bole che. jevuM nArakenA viSe kaheluM che, te ja prakAre asurakumArathI laIne svanitakumAro sudhI samajavuM joIe, arthAt asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vikumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra paNa kyAreka satya bhASA bele che, kyAreka asatya bhASA, kayAreka mizra, ane kyAreka vyavahAra bhASA bole che. dviIndriya, trIndriya ane caturindriya jIva satya bhASA nathI belatA. asatya bhASA zrI prazAnA sUtra : 3 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 7 bhASAjAtanitapaNam no satyA bhASAM bhApante no vA mRSAM bhASAM bhASante, no vA satyAmRSAM bhASAM bhASante, api tu 'asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' asatyAmRSAM bhASAM bhApate, tathA ca dvi tri caturindriyepu satyA mRSA-satyAmRpArUpa bhASAtrayaniSedho'vase yasteSAM samyag jJAnaparapratAraNAdyabhiprAyAbhAvAta, gautamaH pRcchati-paMciyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! ki saca bhAsaM bhAsaMti jAba ki asaJcAmosaM bhAsaM bhAsaMti ?' he bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAH khalu kiM satyA bhASAM bhASante ? yAvat-kiM vA mRSAM bhASAM bhASante ? kiMvA satyA mRSAM bhASAM bhASante ? kiMvA asatyA mRpAM bhASAM bhASante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMciMdiyatirakkhajoNiyA No saccaM bhAsaM bhAsaMti, No mosaM bhAsaM bhAsaMti' pazcandriyatiyagyonikAH no satyAM bhASAM bhASante, 'No saccA mosaM bhAsaM bhAsati' no vA satyAmRSAM bhASAM bhASante kintu-'egaM asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' ekAm asatyAmRSA bhASAM bhASante, tathA ca pazcendriyatiryagyonikA api na samyagyathAvasthitavastupratipAdanAbhiprAyeNa bhApante, nApi paravaJcanAdhabhiprAyeNa bhASante api tu kopAvasthA vA bhavatu parajighAMsAvasthA vA bhavatu sarvAvasthAsvapi samAnarUpabhASA bolate haiM, na satyAmRSA bhASA bolate haiM, kintu asatyAmRSA bhASA bolate haiM / isa prakAra dvIndriyoM, trIndriyoM aura caturindriyoM meM satya, asatya aura mizra ina tIna bhASAoM ke prayoga kA niSedha samajhanA cAhie / isakA kAraNa yaha hai ki unameM na samyagajJAna hotA hai aura na dUsaroM ko Thagane kA abhiprAya hI hotA hai| ___ gautama svAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryaMcayonika kyA satya bhASA bolate haiM yAvat kyA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryaMca na satya bhASA bolate haiM, na asatya bhASA bolate haiM, na satyAmRSA bhASA bolate haiM, kintu eka mAtra asatyAmRSA arthAt vyavahAra bhASA bolate haiM, kyoMki paMcendriya tiryaca na to yathArtha vastu svarUpa kA pratipAdana karane ke abhiprAya se bolate haiM, aura na dasare ko Thagane paNa nathI bolatA. sayA mRSA paNa nathI belatA. kintu asatyA mRSA bole che. e prakAre dvIndri, trIndri, ane caturindrimAM satya, asatya ane mizra A traNa bhASAenA pragane niSedha samajavo joIe. tenuM kAraNa e che ke temAM samyajJAna nathI hotuM ane bIjAne ThagavAne abhiprAya paNa nathI hote. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! paMcendriya tiryaMca jenika jIva zuM satya bhASA bele che yAvat zuM asatyA mRSA bhASA be le che? zrI bhagavana-he gautama! paMcendriya tiryaMca satya bhASA nathI bolatAM, asatya bhASA nathI bolatAM, satyAmRSA bhASA paNa nathI bolatAM kintu eka mAtra asatyA mRSA arthAta vyavahAra bhASA bole che, kemake paMcendriya tiryaMca yathArtha vastunA svarUpanuM prati zrI. prazayana sUtra : 3 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 prajJApanAsUtre tayaiva bhASante atasteSAmapi bhASA asatyA mRvA rUpaiva bhavati, atha sarveSAmapi paJcendriyatirazcAM kimasatyA rUpaiva bhASA bhavati ? ityAkAkSAyAM netyAha-'NaNNattha' nAnyatra-zikSAderanyatra na satyAditrikabhASAM bhASante ityarthaH, kintu-'sikkhApuvvagaM uttaraguNaladi vA paDucca saccaM pi bhAsaM bhAsaMti' zukasArikAdayaH paJcendriyatiryagyonikAH zikSApUrvakaM vA saMskAravizeSAt-uttaraguNalabdhi vA kutazcittathAvidhakSayopazamavizeSAjjAtismaraNarUpAM viziSTavyavahArakauzalarUpAM vA labdhi pratItya-Azritya satyAmapi bhASAM bhASante, 'mosaM pi saccA mosaMpi asaccA mosaMpi bhAsaM bhAsati' mRpAmapi bhASAM bhASante satyAmRSAmapi yA dhokhA dene ke Azaya se hI bolate haiM / kintu cAhe krodhAvasthA ho, cAhe dUsare kA ghAta karane kI icchA kI sthiti ho, ve sabhI avasthAoM meM samAna rUpa se hI bolate haiM, ata eva unakI bhASA asatyAmRSA bhASA hI hotI hai, jise na to satya kI koTi meM rakkhA jA sakatA hai aura na asatya kI hI koTi meM rakkhA jA sakatA hai| to kyA sabhI pacendriya tithacoM kI bhASA asatyA. mRSA hI hotI hai, athavA isameM koI apavAda bhI hai ? isa prazna kA uttara dene ke lie kahate haiM-zikSA Adi ko chor3a kara ve tIna bhASAoM kA prayoga nahIM karate kintu zuka (totA) aura sArikA (mainA) Adi paMcendriya tiryacoM ko yadi zikSA dI jAya athavA unako vizeSa prakAra kA kSayopazama hone se jAti smaraNa Adi rUpa kisI uttara guNa kI labdhi ho jAya athavA viziSTa vyavahAra kauzala rUpa labdhi kI prApti ho jAya to ve satya bhASA bhI bolate haiM, asatya bhASA bhI bolate haiM satyAmRSA bhASA bhI bolate haiN| manuSya yAvat-vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika jIvoM ke samAna pAdana karavAnA abhiprAyathI nathI bolatAM, ane bIjAne ThagavAne ke chetaravAnA AzayathI nathI belatA. paNa cAhe te krodhAvasthA hoya, cAhe bIjAne ghAta karavAnI IcchAnI sthiti hoya, teo badhI avasthAmAM samAnarUpathI ja bole che. tethI ja temanI bhASA asatyAmRSA ja hoya che, jene nathI satyanI kaTimAM mUkI zakAtI ane nathI asatyanI keTimAM paNa mUkI zakAtI. te zuM badhAM paMcendriya tiya nI bhASA asatyA mRSA ja hoya che, athavA temAM keI apavAda paNa che? A praznano uttara ApavAne mATe kahe che zikSA Adine cheDIne teo traNa bhASAone prayoga nathI karatA, kiMtu zuka (popaTa) ane sArikA (enA) Adi paMcendriyane je zikSA apAya athavA temane vizeSa prakAranA kSapazama hovAthI jAti smaraNa Adi rUpa kaI uttara guNanI labdhi thaI jAya athavA viziSTa vyavahAra kauzalya rU5 labdhinI prApti thaI jAya te teo satya bhASA paNa bole che, asatya bhASA paNa le che ane satyA mRSA bhASA paNa bole che. manuSya yAvat -vAnavyantara-tiSka ane vaimAnika ivenA samAna samajI levA zrI pr5n| sUtra: 3 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam bhASAM bhASante, asatyAmRSAmapi bhASAM bhASante, ityarthaH, 'maNussA jAca vemANiyA' manuSyAH yAvad-vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH 'ee jahA jIvA tahA bhANiyavvA' ete-manuSyAdi vaimAnikaparyantAH yathA jIvA:-samuccayajIvAH pratipAditA stathA bhaNitavyAH ||suu0 7 // bhApA dravyagrahaNa vaktavyatA mUlam-jIve NaM bhaMte ! jAti davvAti bhAsattAe giNhai, tAI kiM ThiyAiM geNhai aThiyAI geNhai ? goyamA ! ThiyAiM giNhai no aThiyAi gihai, jAiM bhaMte ! ThiyAiM giNhai, tAiM kiM davyato giNhai, khettabho giNhai, kAla o giNhai, bhAvao giAhai ? goyamA ! davao vi giNhai, khettao vi, kAlao, bhAvao vi giNhai, jAti bhaMte ! davyao ge hai, tAI ki egapadesitAiM giNhai, dupadesiyAiM jAva aNaMtapaesiyAiM geNhai ? goyamA ! no egapadesiyAiM geNhai jAva no asaMkhejapaesiyAiM giNhai, agaMtapaesiyAI geNhai, jAiM khettao gevhai tAI kiM egapaesogADhAiM gehai, dupaesogADhAiM geNhai, jAva asaMkhejapaesogADhAiM gehai, jAiM kAla bho geNhai tAI ki egasamaya ThiyAiM geNhai dusamayaThiiyAiM girAhai jAva asaMkhijasamayaThiiyAI geNhai ? goyamA ! egasamayoTeiyAiM pi geNhai dusamayaThiiyAI pi geNhai, jAva asaMkhejaptamaya ThiiyAiM pi geNhai, jAI bhAvao geNhai tAI kiM vaNNamaMtAI geNhai gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI geNhai ? gothamA ! vapaNamaMtAI pi, jAva phAsamaMtAI pi geNhai, jAI bhAvao vaSNamaMtAI pi geNhai tAI ki egavaNNAiM geNhai jAva paMca vaNNAI geNhai ? goyamA ! gahaNadavAiM paDucca egavaNNAI pi geNhai, jAva paMca vaNNAI pi geNhai, saJcaggahaNaM paDucca NiyamA paMcavaNNAI geNhai, taM jahA-kAlAI nIlAI lohiyAiM hAlidAI sukillAiM, jAI vaNNao samajhanA cAhie, arthAt sAmAnya jIvoM kI jo vaktavyatA kahI hai, vahI ina devoM ke viSaya meM bhI samajha lenI cAhie // 6 // joI e, arthAt sAmAnya jIvonI je vaktavyanA kahI che, teja A devanA viSayamAM paNa samajI levI joIe che 7 zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAlAI giNhai tAI ki egaguNa kAlAiM geNhai jAva aNaMta guNakAlAI giNhai ? goyamA! egaguNa kAlAI pi giNhai jAva aNaMtaguNa kAlAI pi geNhai, evaM jAva sukillAiM pi| jAiM bhAvao gaMdhamaMtAI giNhai tAI ki egagaMdhAiM giNhai, dugaMdhAiM giNhai ? goyamA ! gahaNavvAiM paDucca egagaMdhAI pi dugaMdhAiM pi giNhai, savvaggahaNaM pahucca niyamAdugaMdhAi gihai, jAiM gaMdhao subbhigaMdhAI giNhai tAI kiM egaguNasubbhigaMdhAiM giNhai jAva aNaMtaguNa subbhigadhAiM giNhai ? goyamA ! egaguNasubbhigaMdhAI pi jAva aNaMta guNasubbhigaMdhAI pi gehai, evaM dubbhigaMdhAI pi giNhai / jAiM bhAvao rasamaMtAi geNhai tAiM kiM egarasAiM giNhai jAva kiM paMcarasAiM geNhai ? goyamA! gahaNadavvAI paDucca egarasAI pi giNhai, jAva paMcarasAI pi geNhai, savvaggahaNaM paDuca niyamA paMcarasAiM geNhai / jAiM rasao tittarasAiM geNhai tAI kiM egaguNatittarasAI giNhai jAva agaMtaguNatittarasAI giNhai ? goyamA! egaguNatittAI pi giNhai jAva aNaMtaguNatittAiM pi giNhai, evaM jAva madhuraraso / jAiM bhAvao phAsamaMtAI giNhai, tAiM kiM egaphAsAiM geNhai jAva aTaphAsAiM giNhai ? goyamA ! gahaNadavvAiM paDucca No egaphAsAiM giNhai, duphAsAiM giNhai jAva cauphAsAI geNhai, jo paMcaphAsAiM geNhai, jAva no aTaphAsAiM geNhai, savvaggahaNaM paDucca niyamA! cauphAsAiM geNhai, taM jahA-sItaphAsAiM geNi, usiNaphAsAiMNiddhaphAsAiM luskhaphAsAiM gehai, jAiM phAsao sItAI giNhai tAI ki egaguNa sItAI geNhai jAva aNaMtaguNasotAI geNhai ? goyamA ! egaguNasItAI pi geNhai, jAva aNaMtaguNasItAI geNhai, evaM usiNaNiddhalukkha iM jAva aNaMtaguNAI pi giNhai, jAiM bhaMte ! jAva aNaMtaguNalukkhAiM geNhai tAiM kiM puTAI geNhai apuTAI geNhai ? goyamA! puTThAI geNhai apuTAiM no geNhai, jAI bhate ! puTAI geNhai zrI prshaan| sUtra : 3 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 337 tAI ki ogADhAI gevhai aNogADhAI gevhai ? goyamA ! ogADhAI hoes no aNogADhAI geNhai, jAI bhaMte ! ogADhAI gioss tAI kiM anaMta gADhAI gehai paraMparogADhAI geNhai ? goyamA / anaMtarogADhAI gioes, no paraMparogADhAI gaiNhai, jAI bhaMte! aNaMtarogADhAI geNhai tAI bhaMte! kiM aNUI gehai bAyarAI geNhai ? goyamA ! aNUI pi hoes, bAyarAI pi gevhai, jAI bhaMte! aNUiM geNhai tAI kiM u hoes, ahe geoss tiriyaM geNhai ? goyamA ! u pi pahai ahe vi ross tiriyaM pi geues, jAI bhaMte ! upi geNhai, ahe vi gevhaha tiriyaM pi gevhai, tAiM kiM Adi gevha majhe geNhai pajjavasANe hoes ? goyamA ! Adi pi gevhai, majjhe pi geoss pajjavasANe vi hoes, jAI bhaMte! Adi pi geNhai, majjhe pi does pajavasANe vi hoes tAI kiM savisae givhai, avisae giNhai ? goyamA ! savisae froes no avisae gir3a, jAI bhaMte! savisae gevhai tAI kiM ANupuvvi gevhai, aNANupuvi geNhai ? goyamA ! ANupuvi geNhai jo aApuvi geues, / jAI bhaMte! ANuvuvi gevhai tAI kiM tidisiM gevhai, jAva chaddisiM gevhai ? goyamA / niyamA ! chaddisiM does ? puTTo gADha aNaM taraaNUya taha bAyare ya u mahe | Adi visayANupuvi niyamA taha chaddisiM ceva // sU0 8 // chAyA - jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASAtvena gRhNAti tAni kiM sthitAni gRNAti, asthitAni gRhNAti ? gautama ! sthitAni gRhNAti, no asthitAni gRhNAti, " bhASA dravya grahaNa vaktavyatA zabdArtha - (jIve NaM bhaMte jAtiM davvAtiM) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko ( bhAsajjAya giNhati) bhASA rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI ki ThiyAI geNhati, aThiyAI gehati) kyA una sthita ko grahaNa karatA hai athavA asthita ko grahaNa bhASA dravya grahaNa vaktavyatA zabdArtha - jIveNa bhaMte! jAtiM davvAti) he bhagavan ! lava ne dravyAne ( bhAsattAe gihRti) bhASA 35bhAM thA re che (tAI ki ThiyAI geNhati aThiyAI gevhati 1) zu te sthitane aNu ure che athavA asthitane zraDu ure che ? (goyamA ! ThiyAI jihati, no pra0 43 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 prajJApanAsUtre yAni bhadanta ! sthitAni gRNAti tAni kim dravyato gRhNAti kSetrato gRhNAti, kAlato gRNAti bhAvato gRhNAti ? gautama! dravyato gRhNAti kSetrato gRNAti, kAlato gRNAti, bhAvato gRhaNAti, yAni bhadanta ! dravyato gRhaNAti tAni kim ekapradezikAni gRhNAti dvipradezikAni yAvad anantapradezikAni gRhNAti ? gautama ! no ekapradezikAni gRhaNAti yAvada no asaMkhyeyapradezikAni gRhaNAti, anantapradezikAni gRhNAti, yAni kSetrato gRhaNAti tAni kim ekapradezAvagADhAni gRhNAti, dvipradezAvagA. karatA hai ? (goyamA ! ThiyAiM giNhati no aThiyAiM giNhati) gautama ! sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, asthita dravyAM ko nahIM grahaNa karatA (jAiM bhaMte ThiyAI giNhati) he bhagavan ! jina sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai (tAI kiM davyato giNhati) unako kyA dravya se grahaNa karatA hai (khittao giNhati) kSetra se grahaNa karatA hai (kAlo giNhati) kAlase grahaNa karatA hai| (bhAvao giNhati ?) bhAva se grahaNa karatA hai (goyamA ! davyaovi giNhati) he gautama ! dravya se bhI grahaNa karatA hai (khettamao vi) kSetra se bhI (kAla o vi) kAla se bhI (bhAvao vi giNhati) bhAva se bhI grahaNa karatA hai| (jAti bhaMte ! vvao geNhati, tAI ki egapadesitAI giNhati, dupadesiyAI jAva aNaMtapaesiyAI geNhati ?) he bhagavan ! dravya se jinako grahaNa karatA hai, kyA eka pradeza vAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai kyA dipradezI yAvat anantapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! no egapadesiyAI geNhati) he gautama ! ekapradezI dravyo ko grahaNa nahIM karatA (jAva no asaMkhejjapaesiyAI giNhaI) yAvata asaMkhyAtapradezI dravyoM ko grahaNa nahIM karatA (aNaMtapaesiyAI geNhati) anantapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai| aThiyAI giNhati) 3 gautama! sthita dra0yane aDa 42 cha, masthita dravyane nathI ghdde| 42tA (jAI bhaMte ! ThiyAiM giNhati) hai bhAvAn ! 2 sthita dravyate ghaDa 32 cha (tAI kiM vvato giNhati) temAna zudravyathI a5 42 cha (khettao gihati) kSetrathI prahAra 32 cha (kAlao giNhati) 4 thI aDa) 42 cha (bhAvao giNhati ?) sAthI aDANu 42 cha (goyamA ! davvao vi giNhati) gautama ! 25 thI 551 add| 4re cha (khetta ovi) kSetrathI 5Y (kAlao vi) 4thI 595 (bhAvao vi giNhati) sAthI 55 aDa 42 che (jAti bhaMte ! vvao gehati, tAI ki egapadesiyAI giNhati, dupadesiyAiM jAva aNaMtapaesiyAI gehati ?) 3 bhavan dravyathI bane aDa 42 cha, zume prazikSaNa te dravyane grahaNa kare che, zuM dvidezI yAvat ananta pradeza dravyane grahaNa kare che ? (goyamA ! no egapadesiyAI gehati) 3 gautama / ye pradezI dravyana aDae nayI 12 // (jAva no asaMkhejjapaesiyoiM giNhai) yAvat asaNyAta pradezI dravyAne pakSa nathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam DhAni gRNAti yAvad asaMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti ? gautama ! no ekapradezAvagADhAni gRhNAti yAvat no saMkhyeyapradezAvamADhAni gRhaNAti, asaMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti, yAni kAlato gRhaNAti tAni kim ekasamayasthitikAni gRNAti dvisamayasthitikAni gRhaNAti yAvad asaMkhyeyasamayasthitikAni gRhNAti ? gautama ! ekasamayasthitikAni api gRhaNAti dvi samayasthitikAnyapi gRhaNAti yAvad asaMkhyeyasamayasthitikAnyapi gRhNAti, yAni bhAvato gRhaNAti tAni ki varNavanti gRhNAti, gandhavanti gRNAti, rasa (jAiM khettao geNhati) jinheM kSetra se grahaNa karatA hai (tAI ki egapaesogADhAI gehati) kyA AkAza ke eka pradeza meM avagADha una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (kiM dupaesogADhAiM geNhati) kyA do pradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAva asaMkhejjapaesogADhAI geNhati ?) yAvat kyA asaMkhyAtapradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAI kAlato gehati) jina dravyoM ko kAla se grahaNa karatA hai (tAI kiM egasamayaThiyAiM geNhati) kyA eka samaya kI sthitivAle ina dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (dusamayaThiiyAI giNhati?) kyA do samaya kI sthitivAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAva asaMkhijjasamaThiiyAI geNhati ?) yAvat asaMkhyAta samaya kI sthitiyAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! egasamayaThiiyAI pi geNhati) he gautama ! eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (dusamayaThijhyAI pi geNhati) do samaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| (jAva asaMkhejjasamayaThiyAI pi geNhati) yAvatU asaMkhyAtasamaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| 42tA (aNaMtapaesiyAI gehati) mananta pradezI dravyAne a5 42 cha (jAI khettao gehati) megAna kSetrayI aDaya 42 cha (tAI ki egapaesogADhAI gehati) zu 24zana se pradezamA avADha te dravyAne aDa'5 42 cha ? (kiM dupaeso gADhAI geNhati 1) zume pradezamA mADha dra0yAne aDa 42 cha ? (jAva asaMkhejjapaeso gADhAI geNhati ?) yAvat zu asabhyAta pradezamA 58 dravyAne aDa 42 ? (jAiM kAlao geNhati) 2 dravyAne AyI ghaDa 42 che (tAI ki egasamaya ThiiyAI geNhati) zu4 samayanI sthitivA te dravyAne a5 42 che ? ( dusamayaThiiyAI giNhati ?) zume samayanI sthiti dravyone 795 42 cha ? (jAva asaMkhejjA samayaThiiyAI) yAvat asabhyAta samayanI sthitivANA dravyAne aDa 42 cha ? (goyamo! egasamayaThiiyAI pi gehati) gautama ! se sabhayanI sthitivANA dravyAne 55] ahe| 42 (dusamayaThiiyAI pi geNhati) me samayanI sthitimAna 55 ghaDa 42 cha (jAva asaMkhejjasamayaThiDyAIpi gehati) yAvat asaNyAta samayanI yativAmAna 54 are zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 prajJApanAsUtre vanti gRhNAti, sparzavanti gRhNAti ? gautama ! varNavantyapi yAvat sparzavantyapi gRhNAti, yAni bhAvato varNavantyapi gRhNAti tAni kim ekavarNAni gRhNAti yAvat paJcaafa gRhNAti ? gautama ! grahaNadravyANi pratItya ekavarNAnyapi gRhNAti yAvat paJcavarNAnyapi gRhNAti, sarva grahaNaM pratItya niyamAt paJcavarNAni gRhNAti tadyathA - kRSNAni tara ofearfa haridrANi zuklAni yAni varNataH kRSNAni tAni kim ekaguNakAla ( jAI bhAvato gioes) jina dravyoM ko bhAva se grahaNa karatA hai (tAI kiM aNamaMtAI gehati) kyA varNavAn dravyoM ko grahaNa karatA hai (gaMdhamaMtAI, rasamaMtAI, phAsamaMtAI gehati ? (gaMdha vAle, rasa vAle, sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! vaNNamaMtAI pi jAva phAsamaMtAI pi geNhati) he gautama! varNa vAle bhI yAvat sparza vAle bhI dravyoM ko grahaNa karatA hai / (jAI bhAvato vaNNatAI pi gehati) varNa vAle bhI jina dravyoM ko bhAva se grahaNa karatA hai (tAI kiM egavaNNAI geNhati jAva paMca vaNNAI geNhati 1) kyA eka varNavAle dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat pAMcoM varNA vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNadavvAI' paDucca) he gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA gavaNNAI pi gehai) eka varNa vAloM ko bhI grahaNa karatA hai (jAva paMcavaNNAIpi gehati yAvata pA~coM varNoM vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (savvaggahaNaM paDucca NiyamA paMcavaNNAI geNhati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se pAMcoM varNoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai (naM jahA-kAlAI, nolAi, lohiyAI, hAlidAi, sukillAI ) vaha isa prakAra - -kAle, nIle, lAla, pIle aura zukla dravyoM ko ( jAI vaNNao kAlAI giNhati) varNa se kAle jina dravyoM ko grahaNa karatA ( jAi bhAvato giNes) ne dravyAne lAvathI re che (tAI kiM vaNNamaMtAI mehati 1) zu varSAvAn dravya 42 che (gaMdhamaMtAI rasamaMtAI, phAsamaMtAI, gehati ? ) adhavANA, rasavANA, sparzavAjA dravyAne graha 1re che ? ( goyamA ! vaNNamaMtAI vi jAva phAsa maMtAI' vi geNhati) he gautama! varSAvAmA pazu yAvat sparzavANA pazu dravyAne grahaNa kare che ( jAI bhAvato vaNNatAI pi gehati) varSAvAjA pazu ne dravyAne lAvathI zraNu re che (tAI ki ega vaNNAI jAva paMca vaNNAI geNhati ) zu me varSAvANA, dravyane grahaNa che yAvat yAMce vazevANA dravyani graha re che ? (goyamA ! gahaNadavvAI paDucca) he gautama ! zraNu dravyonI apekSAye (egavaNNAi pi gevhai ) me varSAvANAmAne yazu zraddhAlu 12 che (jAva paMca vaNNAI pi geNhati yAvat yAMce vAzevAjA dravyAne yA re ( savvaggaNaM paDucca niyamA paMcavaNNAI geNhati ) sarva grahAnI apekSAme niyabhathI pAMye vAzevAjA dravyAne zraDa re che (taM jahA-kAlAI nIlAI lohiyAI, hArihAI, sukillAI) te A prakAre kALA, nIlA, lAla, pILA ane sapheda drabyAne paNa grahaNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU08 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam kAni gRhNAti, yAvad anantaguNakAlakAni gRhNAti ? gautama ! ekaguNakAlakAnyapi gRhNAti yAvad anantaguNakAlakAnyapi gRhaNAti evaM zuklAnyapi, yAni bhAvato gandhavanti gRhNAti tAni kim ekagandhAni gRhaNAti dvigandhAni gRhNAti ? gautama ! grahaNa dravyANi pratItya ekagadhAnyapi dvigandhAnyapi gRhaNAti, sarvagrahaNaM pratItya niyamAda dvigandhAni gRhaNAti, yAni gandhataH surabhigandhAni grahaNAti tAni kim ekaguNasurabhigandhAni gahUNAti, yAvat-anantaguNasurabhigandhAnyapi gRhNAti ? gautama ! ekaguNasurabhigandhAnyapi, yAvad hai (tAI ki eguNakAlAI geNhati jAva agaMtaguNakAlAI giNhati ?) kyA eka guNa kAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa kAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA! egaguNakAlAI pi giNhati jAva aNaMtaguNakAlAI pi geNhati) he gautama ! eka guNa kAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat ananta guNa kAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (evaM jAva sukillAI pi) isI prakAra yAvat zukla dravyoM ko bhI (jAiM bhAvao gaMdhamaMtAI giNhati) bhAva se jina gaMgha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai (tAI kiM egagaMdhAI giNhati, dugaMdhAigiNhati ?) kyA eka gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA do gaMdhavAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA! gahaNadavyAI paDucca egagaMdhAI pi dugaMdhAI pi giNhati) he gautama ! grahaNa dravyoM kI apekSA eka gaMdha vAloM ko bhI aura do gaMdha vAlo ko bhI grahaNa karatA hai (savvaggahaNaM paDucca niyamA dugaMdhAI giNhati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se do gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| (jAI gaMdhao sunbhigaMdhAi gihA ki egaguNasubhigaMdhAiM gimhati jAva (jAi vaNNao kAlAI giNhati) varSa thI jA 2 dravyAne aDa 43 che (tAI ki egaguNakAlAI geNhati jAva aNaMtaguNakAlAI giNhati ?) zume gura // tadravyAne grahaNa kare che yAvata ananta guNa kALa dravyone grahaNa kare che? (goyamA egaguNakAlAI pi giNhati jAva aNaMtaguNakAlAI pi geNhati) gautama! eka guNa kALA dravyone grahaNa kare che, yAvat ananta guNa kALA dravyone paNa grahaNa kare cha (evaM jAva sukkilAI pi) me4 pramANe yAvat zu41 yAne 55] a3re ch.| (jAI bhAvao gaMdhamaMtAI giNhati) mAthI re maja dravyAne gae 3 cha (tAI ki egagaMdhAI giNhati dugaMdhAI giNhati) zume yA dravyAne hAya re cha 2051 me yA dravyAne baha re cha ? (goyamA ! gahaNa davAI paDucca ega. gaMdhAI pi dugaMdhAi pi giNhati) 3 gautama ! yaha dravyAnI apekSAye me pAyAne paY bhane meM adhavAjAmAne 55 a 42 cha (savvaggaNaM paDucca niyamA dugaMdhAI giNhati) sarva grahaNanI apekSAthI niyamathI be gaMdhavALA ne grahaNa kare che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 prajJApanAsUtre anantaguNasurabhigandhAnyapi gRhUNAti, evaM durabhigandhAnyapi gahUNAti, yAni bhAvato rasavanti gRhaNAti tAni kim ekarasAni gahUNAti yAvat kim pazcarasAni gahaNAti ? gautama ! grahaNa dravyANi pratItya ekarasAnyapi gahaNAti, yAvat-paJcarasAnyapi gahaNAti, sarvagrahaNaM pratItya niyamAt pazcarasAni gRhNAti, yAni rasatastitarasAni gaNAti tAni kim ekaaNaMtaguNa sunbhigaMdhAiMpi giNhati ?) gaMdha se sugaMdhita jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA eka guNa sugaMdhita dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat ananta. guNa ? (goyamA egaguNa subbhigaMdhAI pi jAva aNaMtaguNasubhigaMdhAI pi geNhai) he gautama ! ekaguNasugaMdhita dravyoM ko bhI yAvat anantaguNa sugaMdhita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (evaM dunbhigaMdhAipi geNhati) isI prakAra durgadha vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| (jAiM bhAvao rasamaMtAI geNhati tAI ki egarasAIgiNhati jAva kiM paMcarasAI geNhati ?) bhAva se rasa bAle jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA eka rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat kyA pAMca rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNavvAI paDDucca egarasAipi giNhati jAva paMcarasAipi geNhati ?) he gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA eka rasa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat pAMca rasa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (samvaggahaNaM paDucca niyamA paMcarasAI geNhati) sarva grahaNa kI apekSA niyama se pAMcoM rasoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai (jAirasao tittarasAIgeNhati) rasa se tikta rasavAle jina dravyoM ko (jAI gaMdhao subhigaMdhAI giNhai tAI ki egaguNasubmigaMdhAI giNhati jAva aNaMtaguNasubbhigaMdhAI pi giNhati ?) yI supita dravyAne 535 42 cha ta zu eka guNa sugaMdhita dravyane grahaNa kare che? yAvatu ananta guNa sugandhita dravyane grahaNa 12 cha? (goyamA! egaguNasubbhigaMdhAI pi jAva apaMtaguNasubhigandhAI pi gehai) 3 gautama ! eka guNa sugandhita dravyane paNa yAvat anantaguNa sugandhita dravyane paNa grahaNa are cha (evaM dubhi gaMdhAI vi gehati) me prA2 hugandhavANAmAne 51 aDaeya 42 cha (jAI bhAvao rasamaMtAI gehati tAI ki ega rasAiM giNhati jAva kiM paMcarasAI gehati ?) mAthI 2sAjare dravyAne ahae 42 cha, zu 4 2saa|| dravyona ahe| 3re cha yAvat zu pAMya 2savA dravyAne aDae42 cha ? (goyamA ! gahaNavvAI paDucca ega rasAiM pi giNhati jAva paMcarasAI pi geNhati ?) 3 gautama ! a dravyAnI apekSAe eka rasavALA dravyone paNa grahaNa kare che, yAvat pAMca rasavALAM dravyane paNa akSaya ure che (savvaggahaNaM paDucca niyamA paMca rasAI geNhati) sa aDazanI mapekSAye niyamathI 5.2 2sevALA dravyane grahaNa kare che zrI pr5n| sUtra: 3 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam _____343 guNatitarasAni gRhNAti, yAvad anantaguNatiktarasAni gRhNAti ? gautama ! ekaguNatiktAnyapi gRhNAti yAvat anantaguNatiktAnyapi gRhNAti, evaM yAvad madhurarasaH, yAni bhAvataH sparzavanti gRhNAti tAni kim eka sparzAni gRhNAti, yAvad aSTa sparzAnyapi gRhNAti ? gautama ! grahaNadravyANi pratItya no ekasparzAni gRhNAti, dvi sparzAni gRhNAti, yAvat-trisparzAni, catuHsparzAni gRhNAti, no paJcasparzAni gRhNAti , yAvat no aSTasparzAni gRhNAti, sarva grahaNa karatA hai (tAI ki egaguNatittarasAIgiNhati jAva aNaMtaguNatittarasAI giNhati ?) kyA eka guNa tikta rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvata anantaguNa tikta dravyoM ko grahaNa karatA hai? (goyamA! egaguNatittAI pi giNhati jAva aNaMtaguNatittAipi girohati) he gautama ! eka guNa tikta rasavAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa tikta dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai / (evaM jAva madhuraraso) isI prakAra yAvat madhura rasa tk| (jAI bhAvato phAsa maMtAI gehati tAI kiM egaphAsAiM geNhati jAva aTTa phAsAiM giNhati ?) bhAva se jina sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai kyA eka sparzavAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat ATha sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNadavvAiM paDucca No egaphAsAiM giNhati duphAsAiMgiNhai jAva cauphAsA geNhati) he gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA eka sparzavAle dravyoM ko nahIM grahaNa karatA, do sparza vAloM ko grahaNa karatA hai yAvat cAra sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (No paMcaphAsAI geNhati) pAMca sparza vAloM ko nahIM grahaNa karatA (jAva no aTThaphAsAiM geNhati) yAvat na ATha (jAi rasao tittarasAI giNhati) 2sathI Lagn 2savA dravyAne hA re cha (tAI ki egaguNatittarasAI giNhati jAva aNaMtaguNatittarasAI giNhati) zu se guNa tikta rasavALA dravyane grahaNa kare che, yAvat ananta guNa tikta dravyone grahaNa re cha (goyamA ! egaguNatittAi pi giNhati jAva arNataguNatittAI pi giNhati) hai gautama! eka guNa tikta dravyane grahaNa kare che, yAvat anata guNa tikta dravyane paNa aDa 42 cha (evaM jAva madhuraraso) me re yAvat madhura 2sa sudhA (jAi bhAvato phAsamaMtAI geNhati tAI kiM ega phAsAI geNhati jIva aTra phAsAI giNhati ?) mAthI 2 -5 vA dravyAne a5 42 cha zu me 25zA dravyAne grahaNa kare che yAvat ATha sparzavALA dravyane grahaNa kare che? (goyamA ! gahaNavvAiM paDucca No ega phAsAiM giNhati duphAsAiM giNhai jAva cau. phAsAI gehati) gautama ! 75 dravyAnI apekSAye 4 25zA dravyAne nathI / karatA, be sparzavALAne grahaNa kare che. yAvat cAra sparzavALAone grahaNa kare che to paMca phAsAI geNhati) 55 25 jAne nathI ha 42tA (jAva no aTu phAsAI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 prajJApanAsUtre grahaNaM pratItya niyamAt catuHsparzAni gRhNAti tadyathA zIta sparzAni gRhNAti, uSNaspa zani, snigdhasparzAni, rUkSa sparzAni gRhNAti, yAni sparzataH zItAni gRhNAti tAni kim ekaguNazItAni gRhNAti yAvad anantaguNazItAni gRhNAti ? gautama ! ekaguNazItAnyapi gRhNAti yAvad anantaguNazItAnyapi gRhNAti evam uSNa snigdharUkSANi yAvat anantaguNAnyapi gRhNAti yAni bhadanta ! yAvad anantaguNarUkSANi gRhNAti tAni kiM sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (savvaggahaNaM paDucca niyamA caukAsAI gehati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se cAra sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (taM jahAsIuphAsAI gehati, usiNaphAsAI, NiddhaphAsAI, lukkhaphAsAI geNhati ) yaha isa prakAra - zIta sparza vAloM ko grahaNa karatA hai, uSNa sparza bAloM ko, fears trai vAloM ko, rUkSa sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (jAi phAsato sItAi giNhati tAI kiM egaguNasItAI geNhati jAva anaMtaguNasItAI) sparza se jina zIta dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA ekaguNa zIta dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa zIta dravyoM ko grahaNa karatA (goyamA ! egaguNasItAIpi geNhati jAva anaMta guNasItAiMpi geNhati ) he gautama ! ekaguNa zItoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa zItoM ko bhI grahaNa karatA hai ( evaM usiddhilukavAI) isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa sparza ko (jAva anaMtaguNApi giNhata ) yAvat anantaguNa vAloM ko bhI grahaNa karatA hai / (jAI bhaMte ! jAva anaMtaguNalukkhAI geNhati, tAI kiM puTThAI gevhati, apuhAI gehati ?) he bhagavan ! jina yAvat anantaguNa rUkSa dravyoM ko grahaNa karatA geNhati) yAvat zayAI sparzavAjAne zraddhaSu nathI 52tA (savvaggahaNaM paDucca niyamA ca:phAsA hati) sarva zrahaNunI apekSAoM niyamathI yA sparzapAjAyane grahaNa 1re che jahA -sIphA sAI gehati, usiNa phAsAI geNhati Niddha phAsAI, lukkha phAsAi vhati ) te A prakAre-zIta sparzIvALAone grahaNa kare che, uSNu sparzIvALAone grahaNa kare che, snigdha sparzavANAmAne zrayu re che, 3kSa sparzavANAmane graha are che (jAI phAsato sItAI ginhati tAI kiM egaguNasItAI gehati jAva anaMtaguNasItAI gavhati ?) rUpathI je zIta byAne grahaNa kare che, zuM ekaguNa zIta dravyene grahaNa kare che yAvata ananta guSya zIta dravyAne grahaNa ure che ? ( goyamA ! egaguNasItAI pi gehati jAva guNasItApahati 1) he gautama! me guNa zItAne pazu zraNu re che yAvat anantaguyu zItAne 4re che ( evaM usiNa Niddha lukkhAI) se prAre, snigdha bhane rukSa sparzavaNAne (jAva anaMta guNAI pi vALAone paNa grahaNa kare che. ( jAI bhaMte ! jAva anaMtaguNalukakhAI genhati, tAi kiM geNhati ?) De lagavan ! ke yAvat ananta guNa 3kSa dravyAne graha giNhati ) yAvat ananta guNu zrI prajJApanA sUtra : 3 puTThAI geNhati, apuTThAI 4re che, zu te spRSTa Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU08 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam spRSTAni gRhNAti, aspRSTAni gRhNAti ? gautama ! spRSTAni gRhNAti, no aspRSTAni gRhNAti yAni bhadanta ! spRSTAni gRhAti tAni kim atragADhAni gRhAti anavagADhAni gRhNAti ? gautama ! avagAhAni gRhNAti, no anavagAhAni gRhNAti, yAni bhadanta ! avagADhAni gRhNAti tAni kim anantarAvagADhAni gRhNAti paramparAvagADhAni gRhNAti ? goyamA ! anantarAvagADhAni gRhNAti, no paramparAvagADhAni gRhNAti, yAni bhadanta ! anantarAvagADhAni gRhNAti hai, kyA una spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai yA aspRSTa dravyoM ko grahaNa karatA haiM ? (goyamA ! puTThAI geNhati, no apuTThAiM geNhati) he gautama ! spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai, aspRSTa dravyoM ko nahIM grahaNa kahatA (jAiM bhaMte puTThAiM geNhati tAI kiM ogADhAI geNhati, aNogADhAiM geNhati?) he bhagavan ! jina spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai kyA una avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai yA anavagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! ogADhAiM geNhati, no aNogADhAI geNhati) he gautama ! avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| (jAI bhaMte ! ogADhAI giNhati tAI kiM aNaMtarogADhAI geNhati, paraMparogADhAI geNhati ?) he bhagavan ! jina avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai yA paramparA se avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! aNaMtarogADhAI giNhati, no paraMparogADhAiM geNhati) he gautama ! anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, paramparAvagADha dravyoM ko nahIM grahaNa karatA (jAiM bhaMte ! aNaMtarogADhAI geNhati) he bhagavan ! jina dravyAne aDae re athavA aspRSTa dravyona aDa) 3re cha ? (goyamA ! puvAi geNhati, no apuvAi gehati) he gautama ! 2STa dravyAne 42 cha. 12YSTa dravyona nathA grahaNa karatA ___ (jAi bhaMte ! puvAI geNhati, tAI kiM ogoDhAI gehati aNogADhAi geNhati ?) hai gautama! je pRSTa dravyane grahaNa kare che zuM te avagaDha dravyone grahaNa kare che athavA manapA dravyAne ghaDa 42 cha ? (goyamA ! ogADhAI geNhati, no aNogADhAI geNha ti) he gautama! avagADha dravyone grahaNa kare che, anavagADha dravyone grahaNa nathI karatA (jAiM bhaMte ! ogADhAI geNhati tAI ki aNaMtarogADhAI geNhati paraMparogADhAiM gehati ?) he bhagavan! je avagADha dravyane grahaNa kare che, zuM anantarAvagADha dravyone grahaNa kare cha 2012 52 5|thii avADha dravyAne a5 43 cha 1 (goyamA ! aNaMtarogADhAI giNhati no paraMparogADhAI geNhati) 3 gautama ! manantavADha dravyAne aDa 42 cha. 52 52|1gADha dravyane grahaNa nathI karatA (jAiM bhaMte ! aNaMtarogADhAi geNhati) he bhagavan ! re manta // dravyAne a re pra0 44 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 prajJApanAsUtre bhadanta ! tAni kim aNUni gRhNAti ? bAdarANi gRhNAti ? gautama ! aNUnyapi gRhNAti bAdarAyapi gRhNAti, yAni bhadanta ! aNUni gRhNAti tAni kim UrdhvaM gRhNAti ? ayo gRhNAti ? tiryak gRhNAti ? gautama ! Urdhvamapi gRhNAti, adho'pi gRhNAti, tiryagapi gRhNAti, yAni bhadanta ! Urdhvamapi gRhNAti adho'pi gRhNAti tiryagati gRhNAti tAni kim Adau gRhNAti madhye gRhNAti - paryavasAne gRhNAti 1 gautama ! AdAvapi gRhNAti madhye'pi gRhNAti paryavasAne'pi gRhNAti, anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai (tAI bhaMte / kiM aNUiM gevhati, bAyarAI gehati ? ) he bhagavan ! kyA una aNudravyoM ko grahaNa karatA hai yA bAdara dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! aNUIpi genhati, bAyarAiMpi gehati ) he gautama ! aNudravyoM ko bhI grahaNa karatA hai bAdara dra yoM ko bhI prahaNa karatA hai / (jAI bhaMte ! aNUI gehati tAI kiM uDDuM geNhati, adhe geNhati, tiriyaM gehati ?) he bhagavan ! jina aNudravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA unheM Urdhva, adhaH aura ticheM grahaNa karatA hai ? (goyamA ! upi geNhati, adhevi gehati, tiriyaMpi vahati) he gautama ! Urdhva bhI grahaNa karatA hai, adhaH arthAt nIce bhI grahaNa karatA hai, tiche bhI grahaNa karatA hai / (jAI bhaMte ! uDDhapi gehati, adhe vi geNhati, tiriyaM pi gehati) he bhagavan ! jina Urdhva, adhaH, tiryaka dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (tAI ki Adi gehati, majjhe gehati, pajjavasANe geNhati 1) kyA unheM Adi meM, madhya yA anta meM grahaNa karatA hai ? (goyamA ! AdiM pi geNhati, majjhIi gevhali, pajjasANeca hati) he gautama ! Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai, paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai / che (tAI bhaMte ! ki aNUiM gehati, bAyarAI geNhati ? ) he bhagavan ! zu me yAgu dravyone grahaNa 4re che agara mAhara dravyAne grahaNa ure che ? ( goyamA ! aNUI pi gehati bAyarAI pi gehati) gautama ! aNudragyAne paNa grahaNa kare che, khAdara drabyAne paNa grahaNa kare che (jAI bhaMte ! aNUI gehati tAI ki uDDha geNhati aghe geNhati, tiriyaM geNhati 1) he bhagavan ! ? aNu dravyAne grahaNa kare che, zuM emane UM` adhaH ane tirthAM grahaNa kare che? ( goyamA ! uDUDhaM pi genhati adhe pi geNhati, tiriyaM pi geNhati ) he gautama! ava pazu grahaNa kare che, adhaH arthAt nIce paNa grahaNa kare che, tirthAM paNa grahaNa kare che (jAi bhaMte! uDDha pi gehati, adhepi geNhati, tiriyaMpi gehati ) he bhagavan ! ne ardhva, adhaH tiryadravyAne yazu grahaNa are che ( 1I ki Adi gehati, majjhe ha pajjavasANe geNhati ?) zuM teyAne mAhibhAM, madhyabhAM agara antabhAM graha 42 che ? (goyamA ! Adi pi gehati, majjhe pi geohati pajja sANe vi genhati) he gautama! mahimAM yAzu grahaNa kare che madhyamAM paNa grahaNa kare che, pa`vasAnamAM paNa grahaNa kare che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU08 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 347 yAni bhadanta ! AdAvapi gRhNAti madhye'pi gRhNAti paryavasAne'pi gRhNAti, tAni kim svaviSayAn gRhNAti aviSayAn gRhNAti ? gautama ! svaviSayAn gRhNAti no aviSayAn gRhNAti, yAni bhadanta ! svaviSayAn gRhNAti tAni kim AnupUrvyA gRhNAti, anAnupUrvyA gRhNAti ? gautama ! AnupUrvyA gRhNAti no anAnupUrvyA gRhNAti, yAni bhadanta ! AnupUrvyA gRhNAti tAni ki tridizi gRhNAti yAvat Sadizi gRhNAti ? gautama ! niyamAt SaDradizi gRhNAti, spRSTAvagADhAnantaram aNuzca tathA bAdaracorddhamadhaH / AdiviSayAnupUrvIm niyamAttathA SaD dizi caiva // sU0 8 // (jAI bhaMte! AdiM pi geNhati, majjhepi geNhati, pajjavasANe vi gevhai, tAI kiM savisae ginhati, avisae giNhati ? ) he bhagavan ! jina dravyoM ko Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai, anta meM bhI grahaNa karatA hai, kyA una sva gocara dravyoM ko grahaNa karatA hai yA aviSaya-svAgocara dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! savisae giNhati, no avisae giNhati ) he gautama ! svagocara dravyoM ko grahaNa karatA hai, svAgocara dravyoM ko grahaNa nahIM karatA / ( jAI bhaMte ! savisae gevhati tAI kiM ANupucci geNhati, aNANupucvi gehati ? ) he bhagavan ! jina svagocara dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA Anu. pUrvI se grahaNa karatA hai yA anAnupUrvI se grahaNa karatA hai ? (goyamA ! ANupuci gehati, no aNupuvi ge0hati) he gautama ! AnupUrvI se grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se grahaNa nahIM karatA / ( jAI bhaMte ! ANupurvica geNhati tAI kiM tidisi geNhati jAva chaddisiM giNhati ? ) he bhagavan ! AnupUrvI se jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, unheM kyA tIna dizAoM se grahaNa karatA hai yA chaha dizAoM se grahaNa karatA hai ? (goyamA ! (jAI bhaMte ! Adipi gehati, majjhepi gehati pajjavasANe vi gehati, tAI ki savisae giNhati, avisae giNhati ?) he bhagavan ne dravyonI AhimAM pazu grahaNa re che madhyamA paNa grahaNa kare che, antamAM paNa grahaNa kare che, zuM te svageAcara dravyAne grahaNa pure che. agara bhaviSaya svAgoyara dravyAne grahaNa are he ? (goyamA ! savisae giNhati no avisae giNhati ) he gautama! svagayara dravyAne are che, svAgoyara drabyA grahaNa nathI karatA ( jAI bhate ! savIsae genhati tAI kiM ANupuvvi geNhati, aNANupuvvi gevhati ? ) he bhagavAna! je svageAcara dravyAne grahaNa kare che, zu AnupUrvI thI grahaNa kare che agara manAnupUrvIthI graha 4re che (goyamA ! ANupuvvi gevhati, no aNANupuvvi gehati) he gautama! AnupUrvI thI grahaNa kare che anAnupUrvIthI grahaNa nathI karatA (jAi bhaMte! ANupuvvi gehati tAI kiM tidisI geNhati jAva chaddisiM ginhati 1) he bhagavAn AnupUrvI thI je drabyAne grahaNu kare che, temane traNu dizAethI grahaNa kare che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 prajJApanAsUtre TIkA-atha bhASA dravyagrahaNAdi viSayakasaMzayanirAkaraNArthamAha-'jIve NaM bhaMte ! jAI davvAI bhAsattAe giNhai tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti-bhApAdravyagrahaNaM karoti, tAni dravyANi kiM sthitAni-nagamanakriyAyuktAni gRhNAti ? kiM vA asthitAnigamanakriyAyuktAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ThiyAI giNhai no aThiniyamA chadisi geNhati) he gautama ! niyama se chaha dizAoM se grahaNa karatA hai saMgrahaNI gAthA kA artha-(puTThogADha aNaMtara aNUya taha bAyare ya uDamahe, Adi visayAgupudiva NiyamA taha 'chadisiM ceva) spRSTa, avagADha, anantara, aNu tathA bAdara, Urdhva, adhaH, Adi, viSaya, AnupUrvI aura niyama se SaT dizAoM se grahaNa karatA hai| TIkArtha-jIva pahale bhASAdravyoM arthAtU bhASA vargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai, phira unakA bhASA ke rUpa meM pariNamana karatA hai aura phira bhASA ke rUpa meM unheM tyAgatA hai| yaha pahale kahA jA cukA hai| aba prazna yaha hai ki jina bhASA dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, ve kisa prakAra ke hote haiM ? isa viSaya meM UThane vAle aneka praznoM kA yahAM samAdhAna kiyA jAtA hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, ve sthita arthAtU sthira (halana-calana se rahita) hote haiM athavA asthita arthAt gamanakriyA yukta hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jIva sthita arthAt sthira dravyoM ko hI bhASA ke rUpa mA 7 dizAmAthI aDa5 72 cha ? (goyamA ! niyamA cha disi geNhati) gautama ! niyamayI 7 mAthI aDa) 42 che saMgrahaNI gAthA-(puTTho gADha aNaMtara aNU ya taha bAyare ya uDDha bhae Adi visayANupuri NiyamA taha chadisI ceva) saMgrahaNI gAthAne artha-pRSTa avagADha, anantara, aNu tathA bAdara, Urva adhaH Adi, viSaya, AnupUrva ane niyamathI cha dizAethI grahaNa kare che. TIkArtha-jIva pahelA bhASA dravya arthAt bhASA vargaNAnA pudgalene grahaNa kare che. pachI tene bhASAnA rUpamAM pariNamana kare che ane pachI bhASAnA rUpamAM tene tyAgI de che. e pahelAM kahevAeluM che. have prazna e che ke, je bhASA dravya ne jIva grahaNa kare che, teo kevI jAtanA hoya che? e viSayamAM uThatA aneka praznonuM ahIM samAdhAna karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe je dravyane grahaNa kare che, teo sthira arthAt (halana calana vagaranA) hoya che? athavA A asthira arthAt gamana kriyA yukta hoya che? zrI bhagavAna -he gautama ! jIva sthita arthAt sthira dravyane ja bhASAnA rUpamAM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam yAiM giNhai' sthitAni-gamanakriyA rahitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, nI asthitAni-gamanakriyAyuktAni dravyANi bhASAtvena gRhNAti-Adatte ityAzasaH / gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! ThiyAI giNhai tAI ki davvao giNhai khettao giNhai kAlo giNhai ?' he bhadanta ! yAni sthitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhAti tAni kiM dravyato gRhNAti ? kiM vA kSetrato gRhNAti ? kiM vA kAlato gRhNAti ? kiMvA bhAvato gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'davvao vi giNhai khettao vi kAlao vi nigaNhai' dravyato'pi sthitAni dravyANi bhASAtvena gRhNAti, kSetrato'pi, kAlato'pi sthitA dravyANi bhAvAtvena gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAI maMte ! davyo geNhai tAI ki egapaesiyAiM giNhai dupaesiyAiM jAva aNaMtapaesiyAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni sthitAni dravyANi dravyato gRhNAti tAni kim ekapradezikAni gRhNAti ? kiM vA dvi pradezikAni gavat-kiM vA tri catuH pazcaSaT saptASTa natra dazapradezikAni, kiM vA saMkhyeyapradezikAni, kiM vA asaMkhyeyapradezikAni gRhNAti ? kiMvA anantapradezikAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, asthita arthAtU calate-hilate dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa nahIM krtaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina sthita pudgaloM ko grahaNa karatA hai, unheM kyA dravya se grahaNa karatA hai ? kyA kSetra se grahaNa karatA hai ? kyA kAla se grahaNa karatA hai ? athavA kyA bhAva se grahaNa karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! sthita dravyoM ko dravya se bhI grahaNa karatA hai, kSetra se bhI grahaNa karatA hai, kAla se bhI grahaNa karatA hai aura bhAva se bhI grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! jinheM dravya se grahaNa karatA hai, ve dravya kyA ekapradezI hote haiM, dipradezI hote haiM yAvat kyA anantapradezI hote haiM ? arthAta kyA tInapradezI, cAra pradezavAle, pAMca pradezavAle, chaha pradezavAle, sAtapradeza pariNata karavA mATe grahaNa kare che, asthira arthAt halana calanavALA dravyone bhASAnA rUpamAM pariNata karavA mATe grahaNa nathI karatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je sthita pudgalene grahaNa kare che. teone zuM dravyathI grahaNa kare che? zuM kSetrathI grahaNa kare che? zuM kAlathI grahaNa kare che? athavA zuM bhAvathI grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama sthita dravyane dravyathI paNa grahaNa kare che, kSetrathI paNa grahaNa kare che, kALathI paNa grahaNa kare che ane bhAvathI paNa grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jeone dravyathI grahaNa kare che, te dravya zuM eka pradezI hoya che, ddhipradezI hoya che yAvat zuM ananta pradezI hoya che? arthAt traNa pradezI, cAra pradezavALA, pAMca pradezavALA, cha pradezavALA, sAtapradezavALA, AThapradezavALA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre he gautama ! 'no egapaesiyAI gehai jAva no asaMkhejapaesiyAI giNhaha' dravyato no eka pradezikAni sthitAni dravyANi bhASAtvena gRhNAti, yAvat-no dvitri catuH paJcaSaTsaptASTa nava daza pradezikAni vA dravyANi bhASAtvena gRhNAti, no saMkhyeyapradezikAni vA dravyANi gRhNAti novA asaMkhyeyapradezikAni, vA dravyANi gRhAti apitu-'aNaMtapaesiyAI geNhaI' anantapradezikAni-anantaparamANvAtmakAni naikaparamANvAdirUpANi dravyANi dravyato bhASAtvena gRhAti, tathA ca anantaparamANusvarUpANAmeva dravyANAM bhASAtvena jIvagrahaNayogyatA bhavati, ekaparamANvAdirUpANAM dravyANAntu svabhAvata eva jIvagrahaNayogyakhAbhAvAt , gautamaH pRcchati'jAI kheto gehai tAI ki egapaesogADhAI geNhai dupaesogADhAiM gehai jAva asaMkhejapae. sogADhAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi kSetrato bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekapradezAvagADhAni gRhNAti ? kiM vA dvipradezAvagAhAni gRhNAti ? yAvat-ki vA tri vAle, ATha pradezavAle, nau pradezavAle, dazapradezavAle, saMkhyAtapradazoM vAle, asaMkhyAtapradezoM vAle athavA kyA anantapradezoM vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jIva dravya se ekapradezI sthita dravyoM ko bhASA rUpa meM grahaNa nahIM karatA, yAvat-do pradezI, tInapradezI cAra pradezI, pAMca pradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, naupradezI, dazapradezI dravyoM ko bhI grahaNa nahIM karatA, saMkhyAtapradezI athavA asaMkhyAtapradezI dravyoM ko bhI grahaNa nahIM karatA, kintu anantapradezI dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, kyoM ki ananta paramANuoM se banA huA skaMdha hI jIva ke dvArA grahaNa karane ke yogya hotA hai| eka paramANu se lekara asaMkhyAtapradezI dravya taka svabhAva se hI grahaNa karane ke ayogya hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko kSetra se bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA AkAza ke eka pradeza meM navapradezavALA, dazapradezavALA, saMkhyAta pradezavALA, asaMkhyAta pradezavALA, athavA zuM anaMta pradezAvALA hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva dravyathI eka pradezI sthita dravyane bhASA rUpamAM grahaNa nathI karatA yAvat be pradeza, traNa pradezI, cAra pradezI pAMca pradeza, cha pradeza, sAta pradezI, ATha pradezI, nava pradezI, daza pradeza dravyane paNa grahaNa nathI karatA, saMkhyAta pradeza athavA asaMkhyAta pradezI dravyane paNa grahaNa nathI karatA paraMtu ananta pradezI dravyone ja grahaNa kare che, kemake ananta paramANuothI banela skandha ja jIvanA dvArA grahaNa karavAne gya hoya che. eka paramANuthI laIne asaMkhyAta pradeza dravya sudhI svabhAvathI ja grahaNa karavAne ayogya hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva je dravyone kSetrathI bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te dravyone zuM AkAzanA eka pradezamAM avagADha thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU08 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam catuH paJca SaTU saptASTa nava dazapradezAvagADhAni dravyANi gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti ? kiMvA asaMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no egapaesogADhAI geNhai jAva no saMkhejjapaesogADhAI geNDai' no kSetrataH ekapradezAvagADhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, yAvan-no dvi tri catuH paJca SaT saptASTa nava daza pradezAvagADhAni dravyANi kA gRhAti, no saMkhyeyapradezAvagADhAni vA dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, api tu 'asaMkhejapaesogADhAiM geNhai' asaMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi kSetrato bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti-upAdatte, ekprdesh| dhavagADhAnAM dra pANAM tathAsva mAvatayA jIvAnI bhASAtvena grahaNAyogyatvAt , gautamaH pRcchati-'jAI kAlo geNhai tAI ki egasamayaThiDyAI geNhai avagADha hote hai, yA do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM, yAvat kyA tIna, cAra pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza pradezoM meM avagADha hote haiM, kyA saMkhyAta. pradezoM meM avagADha hote haiM athavA kyA asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiM ? bhagavAn-jIva jina dravyoM ko kSetra se bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve AkAza ke eka pradeza meM avagADha nahIM hote, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza pradezoM meM avagADha bhI nahIM hote, saMkhyAta pradezoM meM avagADha bhI nahIM hote, api tu asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiN| tAtparya yaha hai ki jo bhASAdravya loka ke asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiM, unhIM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| jo bhASAdravya eka do, dasa yA saMkhyAnapradezoM meM avagADha hote haiM, ve svabhAva se hI grahaNa karane ke yogya hote haiM / ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kAla se jina bhASAdravyoM ko grahaNa karatA agara be AkAza pradezamAM avagADha thAya che yAvat zuM traNa, cAra, pAMca, cha, sAta ATha nava, daza pradezamAM avagADha thAya che, zuM saMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che athavA zuM asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che? zrI bhagavAna -jIva je dravyane kSetrathI bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa 42 cha, tayA mAzanA 4 pradezamA sADha nathI yatA, 2, 3, yA2, pAMya, cha, sAta, ATha, nava, daza pradezomAM avagADha paNa nathI thatA, saMkhyAta pradezamAM avagADha paNa nathI thatA, paraMtu asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che. tAtparya e che ke je bhASAdravya lekanA asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, teone jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, je bhASA dravya eka, be agara daza agara saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, te svabhAvathI ja grahaNa karavAne mATe agya hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva kALathI je bhASA dravyone grahaNa kare che, teo zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 prajJApanAsUtre dusamaThiyAI giors jAtra asaMkhijjasamayaThiDyAI gehai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi kAlataH - kAlApekSayA bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekasamayasthitikAnieka samaye evaM sthitiryeSAM tAni gRhNAti ? kiMvA dvi samayasthitikAni gRhNAti ? yAvat kiM vA tricatuH paJca SaT saptASTa nava daza samayasthitikAni dravyANi bhAvAtvena pariNamayituM gRhNAti ? kiMvA saMkhyeyasamayasthitikAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti ? kiM bA asaMkhyeyasamayasthitikAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! ' egasamayaThiyAI pi gevhai dusamayaThiyAI pi gevhara jAva asaMkhejjasamayaThiyAI pi gehai' kAlataH ekasamayasthitikAnyapi dravyANi gRhAti, dvi samayasthitikAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti yAvat - tricatuH paJca SaT saptASTa nava daza samayasthitikAnyapi dravyANi gRhNAti saMkhyeyasamaya sthitikAnyapi dravyANi gRhNAti, asaMkhyeya samayasthitikAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhAti, pudgalAnAmasaMkhyeyakAlaparyantamapi avasthAna saMbhavAt, tathA coktam- 'anaMtapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe ke kAla see ? goyamA ! jahaNeNaM evakaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM, niree hai, ve kyA eka samaya kI sthiti vAle hote haiM ? yA kyA do samaya kI sthiti vAloM ko grahaNa karatA hai ? yAvat kyA asaMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn he gautama! kAla se eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, do samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza samaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai, saMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko bhI aura asaMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| pudgaloM kI avasthiti asaMkhyAta kAla paryanta bhI saMbhava hai| kahA bhI hai- 'bhagavan ! ananta pradezI skaMdha kitane kAla taka halana calana se yukta rahatA hai ? gautama ! jaghanya eka samaya taka utkRSTa AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga taka rahatA hai aura halana calana se zuM eka samayanI sthitivALA hAya che ? agara zuM e samayanI sthitivALAne grahaNu kare che ? yAvat zuM asaMkhyAta samayanI sthitivALAne grahaNa kare che? zrI bhagavAn--he gautama! kALathI eka samayanI sthitivALA drabyAne grahaNa kare che. ye sabhayanI sthitivAjA dravyone para yaha re che, yAvat tra, yAra, pAMca, cha, sAta, ATha, nava, daza samayanI sthitivALAene paNa grahaNa kare che. saMkhyAta samayanI sthiti vALAone paNa grahaNa kare che, ane asaMkhyAta samayanI sthitivALAene paNa grahaNa kare che, pudgaleAnI avasthiti asaMkhyAtakALa paryaMnta paNa sa Mbhavita che. kahyuM paNa che'bhagavan ! ananta pradezI sanya keTalA samaya sudhI halana calanathI yukta rahe che? gautama! jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga sudhI rahe che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam jahaNNeNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' iti, teSAzca gRhItAnAM grahaNAnantarasamaye azyaM nisargoM bhavati iti svabhAvasyAnantarasamaye grahaNamavaseyam , Adi bhASA-pariNAmApekSayA vA ekasamayasthitikAnyapi gRhNAti ityuktam , pudgalAnAM pariNAmasya vicitratvAt , tathA ca eka prayatnagRhItaparityaktA api te kecana ekaM samayaM bhASAtvenAvatiSThante kecana dvau samayau yAvat kecana asaMkhyeyAnapi samayAn tiSThanti, iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jAI bhAvo geNhai tAI ki vaNNamaMtAI geNhai gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvataH-bhAvApekSayA, bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kiM varNavanti gRhNAti, kiM vA gandhavanti gRhNAti ? kiM vA rasavanti gRhNAti, kiMvA sparzavanti gRhNAti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'vaNNamaMtAI pi jAva phAsamaMtAI pi geNhai' varNavantyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM bhAvato gRNAti, yAvat-gandhavantyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM bhAvato gRhNAti, yAvat-gandhavantyapi, rasavantyapi, sparzavarahita jaghanya eka samaya taka, utkRSTa asaMkhyAta samaya taka rahatA hai|' grahaNa kiye hue bhASAdravyoM ko grahaNa karane ke bAda ke samaya meM avazya nisarga (tyAga) hotA hai ! isa prakAra ke svabhAva vAle kA anantara samaya meM grahaNa samajhanA cAhie athavA Adi bhASApariNAma kI apekSA se eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, aisA kahA hai kyoMki pudgaloM kA pariNamana vicitra hotA hai / ataeva eka hI prayatna ke dvArA gRhIta aura tyAge hue bhI koI-koI pudgala eka samaya taka hI bhASAke rUpa meM rahate haiN| gautama punaH prazna karate haiM-jina bhASAdravyoM ko jIva bhAva se grahaNa karatA hai, kyA varNa vAle, gaMdha vAle, rasa vAle aura sparza vAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai? bhagavAn-he gautama ! jIva bhAva se, bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie ane halana calana rahita jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa asaMkhyAta kALa sudhI rahe che. grahaNa karelA bhASA dravyone grahaNa karyA pachInA samayamAM avazya nisarga tyAga) thAya che. A prakAranA svabhAvavALAonA anantara samayamAM grahaNa samajavuM joIe athavA Adi bhASA pariNAmanI apekSAe eka samayanI sthitivALA dravyone paNa grahaNa kare che ema kahyuM che, kemake pudgalenuM pariNamana vicitra hoya che. tethI ja eka ja prayatna dvArA gRhIta ane tyAgelA paNa koI koI pudgala eka samaya sudhI ja bhASAnA rUpamAM rahe che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-je bhASA dravyane jIva bhAvathI grahaNa kare che, zuM varNavALA gaMdhavALA, rasavALA ane sparzavALA te dravyane grahaNa kare che ? zrI bhagavAna he gautama! jIva bhAvathI bhASA rUpamAM pariNuta karavAne mATe je dravyone 75 42 che, te 19 vANA, dhA , 21, bhane 25 DAya che. pra. 45 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 prajJApanAsUtre ntyapi dravyANi bhAvApekSayA bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati - 'jAI bhAvao tAI pi gehai tAI ki egavaNNAI geNhai jAva paMcavaNNAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvato varNavantyapi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekavarNAni dravyANi gRhAta ? yAvata kiMvA dvivi catuH paJcavarNAni dravyANi gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! 'gaNadavvAI paDucca egavaNNAI pi gehai jAtra paMca vaNNAI pi gehai' grahaNa dravyANi - gRhyante iti karmavyutpatyA grahaNAni tAni ca dravyANi ceti grahaNadravyANi pratItya Azritya grahaNadravyApekSayetyarthaH, ekavarNavantyapi dravyANi gRhNAti yAvat - dvitricatuH paJcavarNavantyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tathA ca yAni grahaNayogyAni dravyANi santi tAni kAnicid varNapariNAmena ekena varNena yuktAni kAnicid dvAbhyAM varNAbhyAM sukAni kAnicit tribhirvarNairyuktAni kAniciccacatubhirvaNairyuktAni kAnicit paJcabhirvaNaiyukAni bhavantItyAzayaH, kintu - 'savvaggahaNaM paDucca NiyamA ! paMcavaNNAI gehai' sarvagrahaNaM pratItya - Azritya sarvagrahaNApekSayetyarthaH, niyamAt - niyamataH paJcavarNAni dravyANi bhASAtvena jina dravyoM ko grahaNa karatA hai ve varNa vAle, gaMdha vAle, rasa vAle aura sparza vAle bhI hote haiN| gautama svAmI - hai bhagavan ! bhAva se jina varNa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, ve kyA eka varNa vAle dravya hote haiM, yAvat kyA do varNa vAle, tIna varNa vAle, cAra varNa vAle athavA pA~ca varNa vAle hote haiM ? bhagavAn he gautama! grahaNa dravyoM kI apekSA se arthAt jo dravya grahaNa kiye jAte haiM unakI apekSA se eka varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat do, tIna, cAra aura pAMca varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, arthAt jo dravya grahaNa karane ke yogya haiM, unameM koI eka varNa vAle hote haiM, koI do varNoM vAle hote haiM, koI tIna varNoM se yukta hote haiM, koI cAra varNoM vAle hote haiM aura koI-koI pAMca varNoM vAle hote haiM / kintu sarvagrahaNa kI apekSA se ve dravya zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvathI je vaNu vALA drabyAne grahaNa kare che. te zuM eka vaNu vALA dravyeA hoya che, yAvat zu e vaNu vALA, traNa vaNu vALA cAra varNavALA athavA pAMca varNavALA heAya che? zrI bhagavAn--hai gautama ! grahaNa dravyeAnI apekSAe arthAt je dravyo grahaNa karAya che tenI apekSAe eka vaNu vALA drabyAne paNa grahaNa kare che, yAvat che, traNa, cAra ane pAMca vavALA drabyAne paNa grahaNa kare che, arthAt je drazya grahaNa karavAne cAgya che, teomAM koI eka vaNavALA hAya che. koi e vaNu vALA hoya che, keAI traNa vauthI yukta che, keI cAra vAIvALA hoya che ane koi keAi pAMca varSoMvALA hoya che. bindu satra grahaNanI apekSAe te dravya niyamathI pAMce varSoM vALA hoya che. tAtyaya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam pariNamayituM gRhaNAti, tathA ca yadA hi ekaprayatnagRhItAnAM sarveSAmapi dravyANAM samudAyo vivakSyate tadA niyamAt paJcavarNAni dravyANi gRhaNAti, iti bhAvaH tAnyevAha-'taM jahAkAlAI, nIlAI, lohiyAI, hAliddAI, sukillAI' tadyathA-kAlAni-kRSNAni varNAnItyarthaH, nIlAni, lohitAni, hAridrANi, zuklAni etAni paJcavarNAni dravyANi bhASAtvena pariNa. mayituM gRhAtItyarthaH, gautamaH pRcchati-'jAI vaNNao kAlAI geNhai tAI ki egaguNakAlAI geNhai jAva aNaMtaguNakAlAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi varNata:-varNapekSayA kAlAni kRSNavarNAni gRhNAti tAni kim ekaguNakAlakAni gRhNAti ? yAvata-kiM vA dvitricatuH paJca SaT saptASTa nava dazaguNakAlakAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNakAlakAni gRhNAti ? kiM vA asaMkhyeyaguNakAlakAni gRhNAti ? kiM vA anantaguNakAlakAni gRhNAti ? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! egaguNakAlAiMpi giNhai jAva aNaMtaguNakAlAIpi gevhai' ekaguNakAlakAnyapi dravyANi varNApekSayA bhASAtvena niyama se pAMcoM varNoM vAle hote haiN| tAtparya yaha hai ki jaba eka prayatna ke dvArA gRhIta samasta dravyoM se samudAya kI vivakSA kI jAtI hai taba niyama se pAMca varNoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| ve pAMca varNa vAle isa prakAra haiM-kAle, nIle, lAla, pIle aura zveta / ina paMca varNa dravyAM ko bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie jIva grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! varNa se kAle jina dravyoM ko jIva bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA eka guNa kAle hote haiM ? do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza guNa kAle hote haiM ? saMkhyAtaguNa kAle hote haiM ? athavA asaMkhyAta guNa kAle hote haiM ? yA ananta guNa kAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka guNa kRSNa bhI hote haiM, yAvat ananta guNa kRSNa bhI hote haiM / arthAt varNa kI apekSA bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie e che ke jyAre eka prayatnanA dvArA gRhIta samasta dravyanA samudAyanI virakSA karAya che tyAre niyamathI pAMca varNovALA dravyone grahaNa kare che. te pAMca varNovALA A prakAre che-kALA, nIlA, lAla, pILA ane zveta. A pAMce dravyane bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe jIva grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! varNathI kALA je dravyone jIva bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. teo zuM eka guNavALA kALA hoya che? be, traNa, cAra, pAMca, cha, sAta, ATha, nava, daza guNa kALa hoya che? saMkhyAta guNa kALa hoya che? athavA asaMkhyAta guNa kALA hoya che ? agara ananta guNa kALa hoya che? zrI ma na-De gautama ! 5 zuru 065 55 heya che, yAvat mananta guNa kRSNa paNa hoya che. arthAta varNanI apekSAe bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe jIva zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 prajJApanAsUtre pariNamayituM gRhAti, yAvat-dvitri catuH paJca paT saptATa nava daza guNakAlakAnyapi gRhNAti, saMkhyeyaguNakAlakAnyapi gRhNAti, asaMkhyeyaguNakAlakAnyapi gRhNAti, anantamuNakAlakAnyapi gRhNAti evaM jAva sukillAiMpi' evam-upayukta kRSNavarNarItyA, yAvat-nIla lohita hAridrazuklAnyapi dravyANi varNApekSayA bhASAtvena pariNamayitum -ekAdi--ananta guNaparyantAni gRhNAti, ityAzayaH / gautamaH pRcchati-'jAI bhAvao gaMdhamaMtAI giNhai tAI kiM egagaMdhAI giNhai dugaMdhAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvataH-bhAvApekSayA gandhayuktAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekagandhayuktAni gRhNAti ? kiM vA dvigandhayuktAni gRhNAti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'gahaNavyAI paDucca egagaMdhAI pi dugaMdhAI pi giNDai' grahaNa dravyANi-grahaNayogyAni dravyANi pratItya-Azritya grahaNadravyApekSayetyarthaH ekagandhAnyapi dravyANi, dvigandhAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti 'savvaggahaNaM paDucca niyamA dugaMdhAI giNhaI' sarvagrahaNaM pratItya-Azritya-sarvagrahaNApekSayA niyamAd niyajIva eka guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nI, daza guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, saMkhyAta guNa aura asaMkhyAta guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura ananta guNa kRSNa pudgala dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai / isI prakAra nIla, lAla, pIle aura zukla varNa vAle dravyoM ke viSaya meM bhI kahanA caahie| arthAt eka guNa nIla, pIta, rakta aura zukla varNa se lekara ananta guNa nIla Adi taka ko grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAva se gaMdha vAle jina bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka gaMdha vAle hote haiM athavA do gaMdha vAle hote hai ? / bhagavAn-he gautama! grahaNa dravyoM kI apekSA arthAt grahaNa yogya dravyoM kI apekSA se eka gaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura do gaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNa kI apekSA se vicAra kiyA me pura epa dravyAne 55] ahae re che, me, tra, yA2, pAya, 7, sAta, mA8, na daza guNa kRSNa dravyane paNa grahaNa kare che. saMkhyAta guNa ane asaMkhyAta guNa kRSNa dravyone paNa grahaNa kare che, e prakAre, nIla, lAla, pILA ane zukala varNavALA dravyanA viSayamAM paNa kahevuM joIe arthAt eka guNa nIla, pIta, rakta ane zukala varNathI laIne ananta guNa nIla Adi sudhIne grahaNa kare che. - zrI gautamasvAmIhe bhagavana! bhAvathI gaMdhavALA je bhASA dravyone grahaNa kare che, te dravye zuM eka gaMdhavALA hoya che athavA be gaMdhavALA hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! grahaNa dravyanI apekSAe arthAt grahaNa yogya dravyanI apekSAe eka gaMdhavALA dravyone paNa grahaNa kare che. ane be gaMdhavALA dravyane paNa grahaNa kare che, kintu sarva grahaNanI apekSAe vicAra karAya te niyamathI be gaMdhavALA dravyane ja bhASA rUpamAM pariNuta karavAne grahaNa kare che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam mato dvigandhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAtItyAzayaH / gautamaH pRcchati-'jAI gaMdhao subbhigaMdhAI giNDai tAI kiM egaguNasubmigaMdhAI giNhai jAva aNaMtaguNa subbhigaMdhAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi gandhataH-gandhApekSayA surabhigandhAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? yAvat-kiM vA dvitri catuH paJcaSaT saptASTa navadazaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNasurabhi gandhAni gRhNAti ? kiMvA asaMkhpeyaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? kiM vA anantaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'egaguNasubbhigaMdhAI pi jAva aNaMtaguNamubbhigaMdhAI pi geNhaI' ekaguNasurabhigandhAnyapi dravyANi bhASA: tvena pariNamayituM gRhNAti, yAvat-dvitri catuHpazca SaTsaptASTa navadazaguNasurabhigandhAnyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeyaguNasurabhigandhAnyapi asaMkhyeyaguNa surabhigandhAnyApi, anantaguNasurabhigandhAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAtItyarthaH, evaM dubhigaMdhAI jAya to niyama se do gaMdha vAle dravyoM ko hI bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! gaMdha se surabhigaMdha vAle jina dravyoM ko jIva bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, kyA eka guNa surabhi gaMdha bAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau yA daza guNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? kyA saMkhyAtaguNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? asaMkhyAtaguNa surami gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA anantaguNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai? bhagavAn-he gautama ! eka guNa surabhigaMdha vAle dravyoM ko bhI yAvat ananta guNa surabhigaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| tAtparya yaha ki jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie jina pudgala dravyoM ko grahaNa karatA hai, unameM se koI eka guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI do, tIna, cAra, pAMca, chaha, zrI gautamasvAmI-he bhagavana gaMdhathI suMgadhita gaMdhavALA je dravyone jIva bhASA rUpamAM pariNata thavAne mATe grahaNa kare che. zuM eka guNa surabhi gaMdhavALA dravyane grahaNa 3re cha ? 2321 me, 1, 2, pAya, cha, sAta, Rus, na1 252 6sumi madha vALa dravyane grahaNa kare che? zuM saMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA dravyone grahaNa kare che? asaMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA dravyane grahaNa kare che? athavA anaMtaguNa surabhi gaMdhavALA dvAne grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama! eka guNa surabhi gaMdhavALA dravyone paNa yAvat ananta guNa surabhigaMdhavALA dravyane grahaNa kare che. tAtparya e che ke, jIva bhASAnA rUpamAM pari Nata karavAne mATe je pudgalene grahaNa kare che, temAMthI kaI eka guNa surabhi gaMdha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 __prajJApanAsUtre pi gehai' evam-surabhigandhoktarItyA durabhigandhAnyapi dravyANi ekaguNAdi-anantaguNaparyantAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAtItyarthaH, gautamaH pRcchati-'jAI bhAvo rasamaMtAI geNhai tAI ki egarasAIgeNhai jAva kiM paMcarasAI gehai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvato rasavanti bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekarasAni gRhNAti ? yAvat - kiM vA dvitri catuHpaJcarasAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'gahaNadavvAI SaDacca egarasAIpi geNhai jAva paMcarasAipi geNhai' grahaNa dravyANi-grahaNayogyAni dravyANi, pratItya-Azritya grahaNayogyadravyApekSayetyarthaH, ekarasAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, yAvat-dvitricatuH pazcarasAnyapi dravyANi gRhNAti, kintu 'savvaggahaNaM paDucca niyamA paMcarasAI geNhai' sarvagrahaNaM pratItya-Azritya sarvagrahaNApekSayetyarthaH, niyamAta-niya. mataH paJcarasAni dravyANi bhASAtvena pariNayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAI raso sAta, ATha, nau yA daza guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI saMkhyAta guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI asaMkhyAta guNa surabhigaMdha vAle aura koI ananta guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiN| isI prakAra durabhigaMdha vAle pudgaloM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina rasa vAle pudgaloM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA eka rasa vAle hote haiM, yAvat pAMcoM rasoM vAle hote haiM? bhagavAn-he gautama ! grahaNa ke yogya dravyoM kI apekSA se eka rasa vAle dravyoM ko bhI bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, yAvat do, tIna, cAra aura pAMca rasa vAle pudgaloM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNa kI apekSA se, niyama se pAMca rasa vAle dravyoM ko bhI bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, pANI DAya cha, , , yA2, pAya, 7, sAta, -46, nava bhane 40 guNa suni gaMdhavALA paNa hoya che ke I saMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che ane kaI asaMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che ane keI ananta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che. e prakAre durabhi gaMdhavALA pudgalenA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je rasavALA pudgalene jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, teo zuM eka rasavALA hoya che, yAvat pAMce rasavALA hoya che ? zrI bhagavAna - tama ! grahaNa egya dravyanI apekSAe eka rasavALA dravyone paNa bha SAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, yAvat be, traNa, cAra ane pAMca rasavALA pudgalene paNa grahaNa kare che. kintu sarva grahaNanI apekSAe niyamathI pAMca rasa vALA dravyane paNa bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ___ 359 tittarasAiMgeNhai tAi kiM egaguNatittarasAI giNhai jAva aNaMtaguNatittarasAiMgiNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi rasato-rasApekSayA, tiktarasAni bhASAtvena pariNamayituM gRhAti tAni kim ekaguNatiktarasAni gRhNAti yAvat-kiMvA dvitri catuHpaJca SaT saptASTa navadazaguNatiktarasAni gRhNAti ? kiMvA saMkhyeyaguNatiktarasAni gRhNAti kiM vA asaMkhyeyaguNatiktarasAni gRhNAti ? kiM vA anantaguNatiktarasAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'egaguNatittAIpi giNhai jAva aNaMtaguNatittAI pi giNhai' eka guNatiktarasAnyapi dravyaNi gRhNAti yAvat-dvitri catuHpazcaSaTsaplASTa navadazaguNatiktarasAnyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeyaguNatiktarasAnyapi gRhNAti, asaMkhyeyaguNatiktarasAnyapi dravyANi gRhNAti, anantaguNatiktarasAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti / 'evaM jAva mahuraraso' evam-tiktarasoktarItyA yAvat-amlakaTukakaSAyamadhurarasAni-dravyANi ekaguNAdi-ananta gautamasvAmI-he bhagavan ! rasa se jina tikta rasavAle dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka guNa tikta rasa vAle hote haiM ? yAvatU-do tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza guNa tikta rasa vAle hote haiM, yA saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa athavA anantaguNa tikta rasa vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! ve bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa kice hue dravya ekaguNa tikta bhI hote haiM, yAvat-do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, dazaguNa tikta bhI hote haiM, saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa aura anantaguNa tikta bhI hote haiM / isI prakAra madhura rasa taka kahanA cAhie, arthAt jaisA tikta rasa ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra amla, kaTuka, kaSAya aura madhura rasa ke saMbaMdha meM bhI kaha lenA cAhie ki ekaguNa amla Adi se lekara anantaH zrI gautamasvAmI-he bhagavana! rase karIne je tikta rasavALA dravyone jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te dravya zuM eka guNa tita rasavALA hoya che, yApat me, 19 / , yA2, pAMya, cha, sAta, mATha, nava, 42 gue| tita 2sA hAya cha, yA saMkhyAta guNa, asaMkhyAta guNa athavA ananta guNa tikta rasavALA hoya che ? zrI bhagavAna ! he gautama ! teoe bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa karela dra0ya gura tixt 55 uya cha, yAvat me, , yA2, pAya, cha, sAta, 23, na1, daza guNa tikta paNa hoya che, saMkhyAta guNa asakhyAta guNa ane ananta guNa tikata paNa hoya che. e ja prakAre madhura rasa sudhI kahevuM joIe, arthAt jema tikta rasanA viSayamAM kahyuM che. e ja prakAre, amla, kaTuka, kaSAya ane madhura rasanA sambandhamAM paNa kahevuM joIe ke eka guNa amla Adine laIne ananta guNa amla Adi rasavALA, dravyane jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre guNaparyantAni bhASAnvena pariNamayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAi' bhAvao phAsamaMtAI geNhai tAI ki egaphAsAI geNhai jAva aTaphAsAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvato-bhAvApekSayA sparzavanti bhASAtvena pariNamayitu' gRhNAti' tAni kim eka sparzAni gRhNAti ? yAvat-kiM dvitri catuH paJca SaT saptASTa sparzAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'gahaNadavvAI paDucca No erAphAsAI geNhai' grahaNadravyANi-grahaNayogyAni dravyANi pratItya-Azritya-grahaNayogyadravyApekSayA no ekasparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, ekasyApi paramANo niyamataH sparzavayasadbhAvAta, uktazca-'kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati prmaannuH| ekarasagandhavarNoM dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // iti, kintu 'daphAsAI giNhai jAva cauphAsAI geNhai' dvisparzAni-mRduzItAni, mRSNAni guNa amla Adi rasa vAle dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvataH sparzavAle jina dravyoM ko jIva bhASArUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka sparzavAle hote haiM ? yAvat ATha sparzavAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! grahaNa yogya dravyoM kI apekSA se eka sparza vAle dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa nahIM karatA, kyoM ki eka sparza vAlA koI pudgala dravya hotA hI nahIM hai| eka paramANu meM bhI niyama se do sparza pAye jAte haiN| kahA bhI hai-'paramANu kAraNa hI hotA hai, kisI kA kArya nahIM hotaa| vaha antyadravya hai, kyoM ki usase adhika sUkSma koI pudgala nahIM hotaa| vaha sUkSma aura nitya hotA hai| usameM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa aura do sparza vidyamAna hote haiM / vaha pratyakSa se dRSTi gocara nahIM hotA, kevala skaMdha rUpa kArya kI anyathAnupapatti se usakA anumAna hotA hai|' zrI gautamasvAma-he bhagavan! bhAvathI sparzavALA je dravyane jIva bhASA rUpamAM pariNata karavA mATe grahaNa kare che, te dravya zuM eka sparzavALA hoya che? yAvat ATha sparzavALA hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! grahaNa yogya dravyanI apekSAe eka sparzavALAM dravyone bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa nathI karatA, kemake eka sparzavALA kaI pudgala dravya thatAM ja nathI. eka paramANumAM paNa niyamathI be sparza maLe che, kahyuM paNa che-paramANu kAraNa ja hoya che, koInuM kArya nathI hotA. te anya dravya che, kemake tenAthI ati sUkSama kaI pudgala hatAM nathI. te sUma ane nitya hoya che. temAM eka rasa, eka gaMdha, ekavarNa, ane be sparza vidyamAna hoya che. te pratyakSamAM daSTi gocara nathI thatAM, kevaLa kalpa rUpa kAryanI anyathAnupapattithI temanuM anumAna thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU08 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ityAdi rUpANi dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, yAvat-trisparzAni, catu:sparzAni dravyANi gRhNAti, tatra trisparzAni-mRduzItasnigdhasparzarUpANi kAnicidadravyANi kAnicid mRduSNasnigdhasparzarUpANi ityAdIni bodhyAni, catuH sparzAni tu mRdulaghusnigdhoSNa sparzarUpANi kAnicidvyANi, kAnicittu mRdulaghusnigdhazItasparzarUpANi, kAnicida mRdulaghurUkSoSNa sparzarUpANi dravyANi, ityAdIni yodhyAni, 'No paMcaphAsAiM gehaI' no pazcasparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti 'jAva no aTThaphAsAIgeNhaI' yAvatno SaTsparzAni gRhNAti, no saptasparzAni gRhNAti, no vA aSTa sparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, 'savvagAhaNaM paDucca niyamA cauphAsAI gehai' sarvagrahaNaM pratItyaAthitya sarvagrahaNApekSayetyarthaH niyamAd-niyamataH, catuHsparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, 'taM jahA-sItaphAsAI geNhai' tadyathA-zItasparzAni dravyANi gRhNAti kintu jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie do sparza vAle tIna sparza vAle athavA cAra sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai / do sparza yAlA dravya ho to snigdha aura zIta athavA snigdha aura uSNa hotA hai, ityAdi, tIna hoM to rUkSa, zIta aura snigdha sparza vAle, yA rukSa, uSNa aura snigdha sparza vAle Adi hote haiN| cAra sparza vAle dravya hoM to zIta, rUkSa, snigdha aura uSNa, ye cAra sparza vAle hote haiN| bhASA ke dravya catuHsparzI hote haiN| unameM, zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa, ye cAra sparza hI hote haiM kintu laghu guru, mRdu karkaza, ina cAra meM se koI sparza nahIM pAyA jAtA hai| bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie jIva pAMca sparzavAle dravyoM ko grahaNa nahIM karatA, yAvat-chaha sparza vAle, sAta sparza vAle aura ATha sparza vAle dravyoM ko bhI grahaNa nahIM krtaa| magara sarvagrahaNa kI apekSA se vicAra kiyA jAya to niyama se cAra sparza vAle dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke kintu jIva bhASA rUpa pariNata karavAne mATe be sparzavALA, traNa spazavALA athavA cAra sparzavALA dravyone grahaNa kare che. be sparzavALAM dravya hoya te sinagdha ane zIta athavA snigdha ane ane uSNa hoya che, vigere, traNa hoya te rUkSa zIta ane niSpa sparzavALA agara rUkSa, uSaNa ane niSpa sparzavALA vigere hoya che cAra sparza vALA dravya hoya te zIta, rUkSa snigdha ane upaNa, A cAra sparzavALA hoya che bhASAnA dravya catuHspazI hoya che-teomAM zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa A cAra sparza ja hoya che kintu laghu, gurU, mRdu, karkaza e cAramAMthI kaI sparza maLI AvatuM nathI. bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe jIva pAMca sparzavALA, sAta, sparzavALA ane ATha sparzavALA dravyone paNa grahaNa nathI karatA. paNa sarvagrahaNanI apekSAe vicAra karAyate niyamathI cAra sparzavALAM dravyone ja bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe pra0 46 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'usiNaphAsAINiddhaphAsAi lukkhaphAsAI geNhai' uSNasparzAni snigdhasparzAni rUkSasparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitugRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAi phAsao sItAigeNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi sparzataH-sparzApekSayA zItAni bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti tAni kim ekaguNazItAni gRhNAti ? yAvat-kiM vA dvitri catuHpaJca SaTsaptASTa navadazaguNazItAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNazItAni gRhNAti ? kiM vA asaMkhyeyaguNazItAni dravyANi gRhNAti ? kiMvA anantaguNazItAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'egaguNasItAI pi giNhai jAva aNaMtaguNasItAI pi geNhai' ekaguNazItAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, yAvat-dvitri catuH paJca SaTsaptASTa navadazaguNazItAnyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeyaguNazItAnyApi dravyANi gRhNAti asaMkhyeyaguNazItAnyapi dravyANi gRhNAti, anantaguNazItAnyapi dravyANi bhASAtvena lie grahaNa karatA hai / ye isa prakAra haiM-zIta sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, uSNa sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, snigdha sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai aura rUkSa sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! sparza kI apekSA jina zIta sparza vAle dravyoM ko jIca bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka guNa arthAtU eka aMza vAle zIta hote haiM, athavA do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nava, dazaguNa zIta hote haiM ? athavA saMkhyAtaguNa zIta, asaM. khyAtaguNa zIta yA anantaguNa zIta hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! ve dravya ekaguNa zIta bhI hote haiM, yAvat anantaguNa zIta bhI hote haiM, arthAt eka, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, dasa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anantaguNa zIta hote haiM / grahaNa kare che. teo A prakAre che-zItasparzavALA dravyone grahaNa kare che, uNasparzavALA dravyone grahaNa kare che, rinaSpa sparzavALA dravyone grahaNa kare che ane rUkSa pazavALA dravyane grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! sparzanI apekSAe je zIta sparzavALA dravyone jIva bhASAnA rUpamAM pariNuta karavAne mATe grahaNa kare che, te dravya zuM eka guNa arthAta se mazavAya zIta uya cha, 2321 me, 1), yA2, pAMca, cha, sAta, 8, na1, 42 guNa zIta hoya che? athavA saMkhyAta guNa zIta, asaMkhyAta guNa zIta agara ananta guNa zIta hoya che? zrI bhagavAna -he gautama ! te dravya eka guNa zIta paNa hoya che, yAvat ananta guNa zIta 555 hAya cha, arthAt 24, me, tra, yA2, pAMya, cha, sAta, d, napa, za, saMkhyAta-asaMkhyAta athavA ananta guNa zIta hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 363 pariNamayituM gRhNAti, evaM usiNa giddhalukkhAI' jAva anaMta guNAI pi givhai' evam - zItasparzoktarItyA uSNasnigdharukSANi dravyANi yAvat - eka guNAdidazaguNaparyantAni api saMkhyeyaguNAnyapi, asaMkhyeyaguNAnyapi, anantaguNAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, gautamaH pRcchati - 'jAI' bhaMte / jAva anaMtaguNalukkhAI gehai tAI kiM puTThAi ors, aTThAI gehai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi yAvat - ekaguNa kRSNavarNAdi-anantaguNa zuklavarNAntAni ekaguNa surabhigandhAdi - anantaguNadurabhigandhAntAni, ekaguNatiktarasAdi - anantaguNamadhurarasAntAni, ekaguNamRdusparzAdi - anantaguNarUkSANi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kiM spRSTAni - AtmapradezaiH saha saMspRSTAni gRhNAti ? kiMvA AtmapradezaiH sahAspRSTAni gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'puTThAI gevhai no aTThAI gehai' pUrvoktAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitum AtmapradezaiH saha spRSTAni isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa guNoM ke saMbaMdha meM bhI samajha lemA cAhie, arthAt ekaguNa uSNa Adi se lekara anantaguNa uSNa Adi taka ke, ekaguNa snigdha se lekara anantaguNa snigdha taka ke aura ekaguNa rUkSa se lekara anantaguNa rUkSa taka ke dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / gautamasvAmI - punaH prazna karate haiM- he bhagavan ! jina ekaguNa kRSNa varNa se lekara anantaguNa rUkSa sparza taka ke dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA spRSTa hote haiM yA aspRSTa hote hai ? tAtparya yaha hai ki pUrva meM jina-jina sparza, gaMdha, rasa aura sparza vAle dravyoM ko jIva ke dvArA bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karanA kahA hai, ve dravya kyA AtmapradezoM ke sAtha saMspRSTa- saMyukta hote haiM athavA aspRSTa ( asaMyukta) hote haiM ? eja prakAre uSNu, snigdha, ane rUkSa guNAnA sambandhamAM paNa samajI levu joie. arthAt eka guNa uSNu AdithI laine anantaguNu uSNa Adi sudhInA, eka guNa snigdhathI laIne ananta guNu snigdha sudhInA ane eka guNu rUkSathI laI ananta guNu rUkSa sudhInA dravyAne jIva bhASAnA rUpamA parita karavA mATe grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan ! je eka guNu kRSNavarNa thI laIne ananta guNu rUkSa sparzI sudhInA drabyAne jIva bhASAnA rUpamA pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te dravyeA zuM pRSTa DAya che agara aspRSTa hAya che? tAtpa e che ke pUrvamA je je sparzI, gaMdha, rasa ane sparzIvALA dravyeAne jIvanA dvArA bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te drabyA zuM AtmapradezenI sAthe saspRSTa saMyukta hoya che athavA apRSTa (asayukta) hAya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 364 gRhNAti, no AtmapradezaiH sahAspRSTAni gRhNAti, athAtmapradezaiH saMsparzanamAtmapradezAvagAhakSetrAd bahirapi saMbhavatItyAzaGkAyAM gautamasvAmI pRcchati - 'jAI' bhaMte ! puTThAI gehai tAi kiM ogADhAI gehai ? aNogADhAi gevhai ? he bhadanta ! yAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitum AtmapradezaiH saha saMspRSTAni gRhNAti tAni kim avagADhAni - AtmapradezaiH saha eka kSetrAvasthitAni gRhaNAti ? kiM vA anavagADhAni - AtmapradezaiH saha eka kSetrAnavasthitAni gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'ogADhAI' gevhai no aNogADhAi dont' avagADhAni - AtmapradezaiH saha eka kSetrAvasthitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM no anavagADhAni - AtmapradezaiH saha ekakSetrAnavasthitAni gRhNAti, gautamaH pRcchati - 'jAI bhaMte ! ogADhAI gevhai tAI ki aNaMtarogADhAI geNhaI, paraMparogADhAIM geNhai 1' he bhagavAn he gautama! jina pUrvokta dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve jIvapradezoM ke sAtha saMspRSTa hI hote haiM, arthAt jIvapradezI ke sAtha saMspRSTa pudgaloM ko hI jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / asaMspRSTa dravyoM ko grahaNa nahIM karatA / jisa AkAza- - kSetra meM jIvapradeza haiM, usase bAhara raha kara bhI bhASAdravya jIvapradezoM ke sAtha spRSTa ho sakate haiM, ataeva aba yaha prazna upasthita hotA hai ki ve dravya kyA avagADha hote haiM athavA anavagADha hote haiM ? jina AkAza pradezoM meM jIva ke pradeza haiM, unhIM AkAzapradezoM meM jo dravya avasthita hoM, ve AvagADha kahalAte haiM aura jo bhinna AkAzapradezoM meM avasthita hoM, ve anagADha kahalAte haiM / bhagavAna - he gautama! jIva avagADha arthAt eka hI kSetra meM sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM karatA hai / gautamasvAmI - he bhagavan yadi avagADha dravyoM ko hI jIva grahaNa karatA hai, zrI bhagavAna-he gautama ! je pUrvIkta caine jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te jIva pradezanI sAthe satkRSTa ja thAya che, arthAt jIva pradezeAnI sAthe saspRSTa pugalAne ja jIva bhASAnA rUpamA pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. asapRSTa dravyone grahaNa nathI karatA. je AkAza pradezamAM jIva pradeza che tenAthI bahAra rahIne paNa bhASA dravya jIva pradeze!nI sAthe spaSTa thai zake che, tethI ja have A prazna upasthita thAya che ke te dravye zu avagADha hAya che athavA anavagADha hAya che? je AkAza pradezamAM jIvanA pradeza che, te AkAza pradezAmAM je dravya avasthita hAya, te avagADha kahevAya che ane je bhinna AkAza pradezAmAM avasthita DAya te anavagADha kahevAya che. zrI bhagavAna-he gautama ! jIva avagADha arthAt eka ja kSetramAM sthita drabyAne grahaNa kare che, anavagADha dravyAne grahaNa karatA nathI. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 365 bhadanta ! yAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitum Atmapra dezairavagADhAni gRhNAti tAni kim anantarAvagADhAni avyavadhAnenAvasthitAni gRhNAti kiM vA paramparAvagADhAni - vyavadhAne sthAni gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtarogADhAI gioes' anantarAvagADhAni - Atmapradeze vyavadhAnenAvasthitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu N gRhNAti 'no paraMparo gADhA I gehai' no paramparAvagADhAni - AtmapradezairvyavadhAnenAvasthitAni dravyANi gRhNAti, tathA ca yeSu AtmapradezeSu yAni bhASAdravyANi avagADhAni bhavanti tairAtmapradeza - stAnyeva bhASAdravyANi avagADhAni gRhNAti natu eka dvi vyAdhAtmapradezavyavahitAni gRhNAtIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'jAI bhaMte ! aNaMtarogADhAIM geNhai tAI kiM aNUha gehai Career hors ? ' he bhadanta ! yAni dravyANi Atmapradezai ranantarAvagADhAni gRhNAti tAni kim ani- stoka pradezAni gRhNAti kiM vA bAdarANi prabhUtapradezopacitAni gRhNAti ? anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM karatA to kyA anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, arthAt vyavadhAna rahita dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA paramparAva gADha arthAt vyavahita rUpa se avasthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn - he gautama! anantarAvagADha arthAt AtmapradezoM se avyavahita rUpa meM sthita dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / paramparAvagADha arthAt AtmapradezoM se vyavadhAnayukta hokara avasthita dravyoM ko jIva grahaNa nahIM karatA / tAtparya yaha hai ki jina AtmapradezoM meM jo bhASA dravya avasthita haiM, una AtmapradezoM ke dvArA vahI bhASAdravya grahaNa kiye jAte haiM, eka, do, tIna Adi AtmapradezoM se vyavahita dravya grahaNa nahIM kiye jAte / gautamasvAmI - he bhagavan ! anantarAvagADha jina dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, ve kyA aNu arthAt thoDe pradezoM vAle hote haiM athavA bAdara arthAt bahuta pradezoM vAle hote haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! e avagADha drayaiAne ja jIva grahaNa kare che, anavagADha dravyene grahaNa nathI karatA te zuM anantarAvagADha dravyene grahaNa kare che arthAt vyavadhAna rahita dravyane grahaNa kare che, athavA paramparAvagADha arthAta vyahita rUpathI avasthita dravyene grahaNa kare che? zrI bhagavAn-he gautama! anantarAvagADha arthAt Atma pradezathI avyavahita rUpamAM sthita dravyAne bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. paramparAvagADha arthAt Atma pradezeAthI vyavadhAna yukta thaIne avasthita dravyenei jIva grahaNa nathI karatA tAtka e che ke je Atma pradezeAmAM je bhASA dravya rahela che, te Atmapradeze dvArA te bhASA dravya grahaNa karAya che, eka, be, traNa Adi Atma pradezeAthI vyavahita dravya grahaNa nathI karAtA. gautamasvAmI-hai bhagavan! anantarAvagADha je dravyAne jIva grahaNa kare che, te dravye zuM aNu arthAt thADA pradezAvALA heAya che athavA khAdara arthAt ghaNA pradezeAvALA hoya che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 prajJApanAsUtre bhagavAnAha-'goramA !' he gautama ! 'aNUipi geNhai bAyarAipi geNhai' aNUnyapi-stoka pradezAnyapi dravyANi AtmapradezairanantarAvagADhAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, bAdarANyapi-pracurapadezopacitAnyapi, AtmapradezairanantarAvagADhAni dravyANi bhAvAtvena pariNamayitu gRhNAti, AtrANutvaM bAdaratvaJca bhASA yogyAnA meva skandhAnAM pradezastoka bAhulyApekSayA vivakSita mityavaseyam, gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! aNUI geNhai tAI ki ur3a geNhaha, ahe geNhai, tiriyaM geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi azAni-stokapradezAni bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti tAni kim Um-upari dezAvacchedena gRhANi ? kiM vA adhodezAvacchedena gRhNAti ? kiM vA tiryagdezAvacchedena gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'ucpi gehai ahe vi geNhai tiriyapi geNhai' Urdhvamapi gRhNANi, adho'pi gRhNAti, tirya. gapi gRhNAti, tathA cAtra jIvasya grahaNayogyAni bhApAdravyANi yAvatsu kSetreSu avasthitAni bhagavAn-he gautama ! aNuarthAt thoDe pradezoM vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura bAdara arthAta bahuta pradezoM se upacita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| yahA~ 'aNu' kA artha apradezI dravya nahIM samajhanA cAhie, kintu bhASA ke rUpa meM parigata hone ke yogya thoDe pradezoM vAle skaMdha samajhanA cAhie, isI prakAra kA artha bahuta pradezoM vAlA bhASAyogya skaMdha samajhanA caahie| gautamasvAmo-he bhagavan ! jIva jina aNudravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA Upara rahe hue hote haiM ? kyA adhodeza meM rahe hue hote haiM ? yA tiche deza meM rahe hae hote haiM ? bhagavAna he gautama ! Urdhva dizA se bhI grahaNa karatA hai, adhodizA se bhI grahaNa karatA hai aura tiryadizA se bhI grahaNa karatA hai| tAtparya yaha hai ki jIva ke dvArA grahaNa karane yogya bhASAdravya jitane AkAza-kSetra meM ava zrI bhagavAna-he gautama! aNu arthAt ceDA pradezavALA dravyone paNa grahaNa kare che ane bAdara arthAt ghaNuM pradezathI upacita dravyane paNa grahaNa kare che. ahIM aNune artha apradeza dravya na samaje joI e. kintu bhASAnA rUpamAM pariNata thavAne gya thoDA pradezovALA skandha samajavA joIe eja prakAre bAdarane artha ghaNA pradezevALA bhASA gya skandha samajavo joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva je aNu dravyone bhASAnA rUpamAM pariNata kara vAne mATe grahaNa kare che, teo zuM Upara rahelA hoya che? zuM adhe dezamAM rahelA hoya che? agara tirachAdezamAM rahelA hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! Urva pradezothI paNa grahaNa kare che, adhaHpradezathI paNa grahaNa kare che ane tiryAgU dizAthI paNa grahaNa kare che. tAtparya e che ke jIvanA dvArA grahaNa karavA yogya bhASA dravya jeTalA AkAza-kSetramAM avasthita hoya che, teTalA ja kSetrane ahIM Urva adha: ane tiya samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam bhavanti tAvatAmeva kSetrANAmadhistiryaktvamavaseyam, gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! uDrepi geNhai ahe vi geNhai tiriyapi geNhai tAI kiM Adi geNhai majjhe geNhai pajavasANe geNhai ?' he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi Urdhvamapi gRhNAti, adho'pi gRhNAti, tiryagapi gRNAti tAni kim Adau-prathamasamaye gRhNAti ? kiM vA madhye-dvitIyAdi samaye, gRhNAti ? kiM vA paryavasAne-antasamaye gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! Adi pi geNhai majjhe vi gehai pajjavasANe vi geNhaI' AdAvapi-prathama samaye'pi gRhaNAti, madhye'pi--dvitIyAdiSvapi samayeSu gRhaNAti, paryavasAne'pi antimasamaye'pi gRhaNAti tathA ca yAni bhASA dravyANi antarmuhUte yAvat grahaNocitAni santi tAni grahaNocitakAlasya utkRSTenAntarmuhartapramANasya prathamasamaye'pi dvitIyAdi samaye'pi paryava. sAne'pi ca gRhaNAtIti bhAvaH, gautama : pRcchati-'jAI bhaMte ! Adi pi giNhai majjhe vi sthita hote haiM, utane hI kSetra ko yahAM Urdhva, adhaH aura tiryak samajhanA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! jina bhASAdravyoM ko jIva Upara, nIce aura tircha se grahaNa karatA hai, unheM kyA Adi meM arthAt prathama samaya meM grahaNa karatA hai, yA madhya meM arthAt dvitIya Adi samayoM meM grahaNa karatA hai, athavA paryavasAna meM arthAt antima samaya meM grahaNa karatA haiM ? bhagavAna he gautama ! Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai aura paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai / tAtparya yaha hai ki jo bhASAdravya antarmuharta paryanta grahaNa karane ke yogya haiM, unake grahaNa kA utkRSTa kAla antamuharta pramANa hotA hai, usa kAla ke prathama samaya meM bhI grahaNa karatA hai, dvitIya Adi samayoM meM bhI grahaNa karatA hai aura antima samaya meM bhI grahaNa karatA hai| __ gautamasvAmI-he bhagavana ! jina dravyoM ko Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai aura anta meM bhI grahaNa karatA hai, ve dravya kyA zrIgautamasvAmI-he bhagavana je bhASA dravyane jIva Upara, nace ane tichathI grahaNa kare che, temane zuM AdimAM arthAtu prathama samayamAM grahaNa kare che, agara madhyamAM eTale ke-bIjA vigere samayamAM grahaNa kare che? athavA paryAvasAnamAM arthAt atima samayamAM grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama! AdimAM paNa grahaNa kare che, madhyamAM paNa grahaNa kare che ane paryAvasAnamAM paNa grahaNa kare che. tAtparya e che ke je bhASA dravya antarmuhUrta paryanta grahaNa karavAne yogya che, temanA grahaNane utkRSTa samaya antarmuhUrta pramANa hoya che, te kALanA prathama samayamAM paNa grahaNa kare che, dvitIya Adi samayamAM paNa grahaNa kare che ane antima samayamAM paNa grahaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana je dravyone AdimAM paNa grahaNa kare che, madhyamAM paNa grahaNa kare che ane antamAM paNa grahaNa kare che, te dravya zuM svaviSaya-svagocara arthAt zrI pr5n| sUtra: 3 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre geNhai pajjavasANe vi giNhai tAI ki savisae giNhai, avisae giNhai ?' he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi AdAvapi-grahaNocitakAlasya prathamasamaye'pi gRhUNAti, madhye'pidvitIyAdisamaye'pi gRhaNAti, paryavasAne'pi gRhaNAti tAni ki svaviSayAn-svagocarAna spRSTAvagADhAnantarAvagADhasvarUpANi gRhNAti ? kiM vA aviSayAn-svAgocarAn spRSTAva gADhAnantarAvagADhavyatiriktAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savisae geNhai no avisae geNhai' svaviSayAn-spRSTAvagADhAnantarAvagADhasvarUpANi dravyANi gRhaNAti no aviSayAn-spRSTAdivyatiriktAni dravyANi gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! savisae geNhai tAI ki ANupulviM gehai aNANupuci gehai ?' he bhadanta ! yAni bhASA: dravyANi svaviSayAn-spRSTAvagADhAnantarAvagADha rUpANi gRhNAti tAni kim AnupUA-grahaNA. pekSayA yathAsannatayA gRhNAti ? kiM vA anAnupUA-grahaNApekSayA'yathAsannatayA gRhNAti ? svaviSaya-svagocara arthAt spRSTa, avagADha, anantara(vagADha rUpa hote haiM yA aviSaya arthAt sva ke agocara arthAt spRSTa, avagADha, anantarAvagADha se bhinna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! svaviSaya arthAt spRSTa, avagADha evaM anantarAvagADha dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, aviSaya arthAt aspRSTa, anavagADha yA paramparAva. gADha dravyoM ko nahIM grahaNa krtaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina sthaviSaya dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, unheM kyA AnupUrvI se-anukrama se grahaNa karatA hai athavA anAnupUrvI se grahaNa karatA hai ? AnupUrvI kA artha hai grahaNa kI apekSA sAmIpya ke anusAra aura anAnupUrvI isase viparIta / / __ bhagavAna-he gautama ! AnupUrvI se grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se grahaNa nahIM karatA, arthAt grahaNa kI apekSA AsannatA ke anusAra grahaNa karatA hai, skRSTa, avagADha, antarAvagADha rUpa hoya che agara aviSaya arthAt svanA agocara arthAt skRSTa, avagADha, anantarAvagADhathI bhinna hoya che? zrI bhagavana he gautama ! svaviSaya arthAt pRSTa, avagADha temaja antarAvagADha dravyane ja grahaNa kare che, aviSaya arthAt aspRSya, avagADha agara paraMparAvagADha dravyone grahaNa nathI karatA zrI gautamasvAmI-he bhagavan! je svaviSaya dravyane jIva grahaNa kare che, teone zuM AnupUrvIthI-anukamathI grahaNa kare che, athavA anAnupUrvIthI grahaNa kare che? AnupUvane artha che grahaNanI apekSAe samIpanA anusAra ane anAnupUvI tenAthI viparIta. zrI bhagavAna-he gautama ! AnupUvIthI grahaNa kare che-anAnupUvIthI grahaNa nathI karatA, arthAt grahaNanI apekSAe AsanatAnA anusAra grahaNa kare che. AsanatAnuM ullaMghana karIne grahaNa nathI karatA. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 369 bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! ' ANupurvitra gevhai, no aNANupuvi gehai' AnupUrvyA grahaNApekSA yathAsannatayA gRhNAti, no anAnupUrvyA - grahaNApekSayA ayathAsannatayA gRhNAti, gautamaH pRcchati - ' jAi bhaMte ! ANupuvi geNhai tAI kiM tidisiM geNhai jAva chadisiM does ! he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi AnupUrvyA gRhNAti tAni kim tridizi - tisRbhyo digbhya AgatAni gRhNAti ? yAvat kiM vA caturdizi gRhNAti kiM vA paJcadizi gRhNAti ? kiM vA Sadizi gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'niyamA chaddisiM gehai ' niyamAt - niyamataH padizi - SaDbhyo digbhya AgatAni, gRhNAti tathAhi - bhASako niyamena trasanADyAM bhavati anyatra sakAyAsaMbhavAt, trasanADyAM ca vyavasthitasya niyamena par3adigAgatapudgalasaMbhavAt / athoparyuktAnAmevArthAnAM saMgrahaNIM gAthAmAha 9 'puTThogADha anaMtara aNUya taha vAyare ya uDumahe / Adi visayANu pubi NiyamA taha chaddisiM ceva // 1 // AsannatA kA ullaMghana karake grahaNa nahIM karatA / gautamasvAmI - he bhagavan ! jina bhASAdravyoM ko AnupUrvI se grahaNa karatA hai, kyA tIna dizAoM se Ae hue una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? yA cAra dizAoM se, pAMca dizAoM se, athavA chaha dizAoM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn - he gautama! niyama se chahoM dizAoM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai / isakA kAraNa yaha hai ki bhASaka jIva niyama se sanADI ke andara hI hotA hai, kyoM ki trasa jIva hI bhASaka ho sakatA hai aura vaha trasa - nADI se bAhara nahIM pAyA jaataa| aura jo jIva trasanADI meM avasthita hai, vaha chahoM dizAoM se Ae hue pudgaloM ko grahaNa karatA hai / Upara jina-jina muddoM ke viSaya meM prazna kie gae haiM, una saba kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM - ' pahale spRSTaviSayaka bhASAdravya kI prarUpaNA kI gaI, usake pazcAt avagADha viSayaka, phira anantarAvagADha viSayaka, usake bAda annuzrI gautamasvAmI-he bhagavan ! je bhASA drabyAne AnupUrvI thI grahaNu kare che, te zu traNa dizAmAMthI AvelA drabyAne te grahaNa kare che ? agara cAra dizAethI, pAMca dizAAthI athavA cha dizAethI AvelA bhASA dravyene grahaNa kare che ? zrI bhagavAna-he gautama! niyamathI chae dizAethI AvelA bhASA dravyeAne grahaNa kare che. tenu kAraNa e che ke bhASaka jIva niyamathI trasa nADInA antare ja hAya che, kemake trasa jIvaja bhASaka banI zake che ane te trasa nADIthI bahAra nathI maLI AvatA. ane je jIva trasa nADImAM avasthita che te cha e dizAmAMthI AvelA pudgalAne grahaNa kare che. upara je je muddAonA viSayamAM prazna karAyela che. te badhAnA saMgraha karanArI gAthA pra0 47 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre spRSTovagADho'nantaraH, aNuzca tathA bAdarazca UrdhvamadhaH / ___Adi viSayAnupUrvyA niyamAttathA Saidizi caiva // 1 // prathamaM spRSTaviSayakabhASAdravyaprarUpaNam, tadanantaram avagADhaviSayakam tato'nantarAvagADhaviSayakam, tadanantaramaNubAdaraviSayakam, tataH adhistiyaviSayakam, tadanantaram AdimadhyAvasAnaviSayakam, tato viSayaviSayakam, tadanantaramAnupUrvIviSayakam, tadanantaram-niyamAt padizi viSayaka bhASAdravyagrahaNaprarUpaNaM kRtamiti bhAvaH ||suu08|| bhASAdravyagrahaNavizeSavaktavyatA mUlam-jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe geNhai tAI ki saMtaraM geghai, niraMtaraM geNhai ? goyamA ! saMtaraM pi geNhai, niraMtaraM pi geNhai, saMtaraM giNhamANe jahaNaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM asaMkhejasamae aMtaraM kaTu geNhai, niraMtaraM geNhamANe jahaNNeNaM do samae ukkoseNaM asaMkhejjasamae aNusamayaM avirahiyaM niraMtaraM geNhai, jIve NaM bhaMte ! jAI davvAiM bhAsattAe gahiyAiM Nisirai tAiM kiM saMtaraM nisarai niraMtaraM nisarai ? goyamA ! saMtaraM nisarai no niraMtaraM nisarai, saMtaraM nissaramANe egeNaM samaeNaM geNhai, egeNaM samaeNaM nisarai, eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM jahaNNeNaM dusamaiyaM ukkoseNaM asaMkhejasamaiyaM aMtomuhuttigaM gahaNanisaraNovAyaM karei, jIveNaM bhaMte! jAiM davAiMbhAsattAe gahiyAiM Nisirai tAI kiM bhiNNAI Nisarai abhiSaNAI Nisarai ? goyamA ! bhinnAI pi nissarai, abhinnAiM pi nissaraha, jAiM bhinnAiM Nisarai tAiM aNaMta. guNaparivaDDIeNaM parivuDDamANAiM loyaMtaM phusaMti, jAiM abhiNNAiM nisarai bAda saMbaMdhI, phira Urdhva, adhaH tiryak saMbaMdhI, tatpazcAt Adi, madhya evaM avasAna saMbaMdhI, tadanantara viSaya saMbaMdhI, phira AnupUrvI saMbaMdhI, tatpazcAt niyama se chaha dizAoM saMbaMdhI bhASAdravyoM kI prarUpaNA kI gaI hai // 8 // kahe che-"pahelA pRSTa viSayaka bhASA dravyanI prarUpaNa karAI, tenA pachI avagADha viSayaka, punaH antarAvagADha viSayaka. tenA pachI aNu bAdara saMbandhI, pachI Urdhva, adha, tirya sambandhI, tadanantara Adi, madhyama temaja avasAna saMbaMdhI tatpazcAt viSaya saMbaMdhI pachI AnupUva saMbaMdhI, tadanantara niyamathI cha dizAo saMbaMdhI bhASA dravyanI prarUpaNa karAI che. je 8 che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ____ 371 tAiM asaMkhejAo ogAhaNavaggaNAo gaMtA bhedamAvajjaMti saMghajAI joyaNAI gaMtA viddhaMsamAgacchaMti ||suu0 9 // / chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti, tAni ki sAntaraM gRhNAti, nirantaraM gRhNAti ? gautama ! sAntaramapi gRhNAti, nirantaramapi gRhNAti, sAntaraM gRhNan jaghanyena ekasamayam, utkRSTena asaMkhyeyasamayam, antaraM kRtvA gRhNAti, nirantaraM gRhNan jaghanyena dvau samayau utkRSTena asaMkhyeyasamayAn anusamayam avirahitaM nirantaraM gRhNAti, jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASakatayA gRhItAni nisRjani tAni ki bhASAdravyagrahaNa saMbaMdhI vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(jIve NaM bhaMte jAiM davvAI bhAsattAe geNhaI) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI ki saMtaraM geNhai, niraMtaraM geNhai ?) kyA unheM sAntara bIca meM vyavadhAna DAla kara-grahaNa karatA hai, yA nirantara arthAt lagAtAra grahaNa karatA hai ? (goyamA ! saMtaraMpi geNhai, niraMtaraMpi geNhai) he gautama! sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai (saMtaraM giNhamANe) sAntara grahaNa karatA huA (jahaNNeNaM egaM samaya) jaghanya eka samaya (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) utkRSTa asaMkhyAta samaya kA (aMtaraM kaTu) antara karake (giNhai) grahaNa karatA hai (niraMtaraM geNhamANe) nirantara grahaNa karatA huA (jahaNNeNaM do samae) jaghanya do samaya taka (ukkoseNaM asaMkhenjasamae) utkRSTa asaMkhyAta samaya taka (aNusamaya) pratisamaya (avirahiyaM) binA viraha ke (niraMtara) lagAtAra (geNhai) grahaNa karatA hai (jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe gahiyAI Nissarai) he bhagavan ! bhASA dravya grahaNa saMbaMdhI vizeSa vaktavyatA hAtha-(jIve NaM bhaMte jAiM vvAI bhAsattAe geNhati) bhagavan ! 012 dravyAne bhASAnA 35mAM aDa 42 cha (tAI ki saMtaraM geNhati, niraMtaraM gehati) zutA tena sAntara vacamAM vyavadhAna nAkhI te-grahaNa kare che, yA nirantara arthAt anavarata grahaNa 42 cha ? (goyamA ! santaraMpi geNhati, niraMtaraMpi geNhati) 3 gautama ! sAnta2 54 grahaNa 42 che, niranta2 55 yaha 42 cha (saMtaraM giNhamANe) sAnta2 arae 71 22sa (jahaNNe NaM egaM samayaM) dhanya me samaya (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) utkRSTa asabhyAta samayanA (aMtaraM ka1) antara zane (giNhati) 42 cha (niraMtaraM geNhamANe) nirantara praharI 2Desa (jahaNNeNaM do samae) dhanya meM samaya sudhI (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) utkRSTa asabhyAta sabhaya sudhA (aNusamaya) pratisabhaya (avirahiyaM) vi29 vinA (niraMtara) mana12ta (geNhati) aya 42 che (jIveNaM bhaMte ! jAI vvAiM bhAsattAe gahiyAI Nisarai) san ! 71 sAnA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sAntaraM nisRjati nirantaraM nisRjati ? gautama ! sAntaraM nisRjati no nirantaraM nisRjati, sAntaraM nisRjana ekena samayena gRhNAti, ekena samayena nisRjati, etena grahaNanisarjanopapAtena jaghanyena dvi samayam utkRSTena asaMkhyeyasamayam antamauhartikam grahaNanisarjanopAyaM karoti, jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASakatayA gRhItAni nisRjati tAni kiM bhinnAti nisRjati abhinnAni nisRjati ? gautama ! bhinnAnyapi nisRjati abhinnAnyapi nisRjati, yAni bhinnAni nisRjati tAni anantaguNaparizraddhayA parivaddhamAnAni lokAntaM jIva bhASA ke rUpa meM gRhIta jina dravyoM ko tyAgatA hai (tAI ki saMtaraM nisarai, niraMtaraM nisarai ?) unheM kyA sAntara tyAgatA hai yA nirantara tyAgatA hai ? (goyamA) he gautama ! (saMtaraM nisarai, no niraMtaraM nisarai) sAntara tyAgatA hai, nirantara nahIM tyAgatA (saMtaraM nissaramANe) sAntara tyAgatA huA (egeNaM samaeNaM geNhati) eka samaya meM grahaNa karatA hai (egeNaM samaeNaM nisarai) eka samaya meM tyAgatA hai (eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM) isa grahaNa aura nissaraNa ke upapAta se (jahaNNeNa dusamaiyaM) jaghanya do samaya ke (ukoseNaM asaMkhejasamaiyaM) utkRSTa asaMkhyAta samaya ke (aMtomuhattiga) antarmuharta taka (gahaNanisaraNovAyaM kareMti) grahaNa aura tyAga upapAta karatA hai (jIveNaM bhaMte ! jAI davvAI bhAsattAe gahiyAI Nisirati) he bhagavan ! jIva bhASArUpa meM gRhIta jina dravyoM ko tyAgatA hai-nikAlatA hai (tAI kiM bhiNNAI Nisarati, abhiNNAI Nisarati) kyA una bhinna dravyoM ko nikAlatA hai yA abhinna dravyoM ko nikAlatA hai ? (goyamA ! bhinnAiMpi nissarai, abhibAiMpi nissarai) he gautama ! bhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai, abhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai (jAiM bhiNNAI Nisarai) jina bhinna dravyoM ko nikAlatA 35mA DIta 2 dravyAna tyAge cha ? (tAI kiM saMtaraM nisaraI, niraMtaraM nisarai ?) temana zusAntara tyAge che mA nirantara tyAge cha 1 (goyamA) 3 gautama (saMtaraM nisarai, no niraMtara nisarai) sAMtara tyAne cha, nirantara nathI tyAgatA (saMtaraM nisaramANe) sAntaratyAzI 2sA (egeNaM samaeNaM gehati) me samayamA aDa) 32 cha (egeNaM samaeNaM nisarai) me samayamA tyAge cha (eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM) 2 // ghaDaNa ane nirsn| 55tathI (jaha. NNeNaM dusamaiyaM) dhanya meM samaye (ukkoseNaM asaMkhejjasamaiyaM) GSTa asaNyAta samaya aMtomuhuttaga) matabhuta sudhI (gahaNa nisaraNovAyaM kareM ti) aha ane tyA papAta 32 cha (jIveNaM bhaMte ! jAI vvAI bhAsattAe gahiyAi Nisarati) hai bhagavan ! 1 ! 35mA gaDIta navyAne tyAgecha (tAI kiM bhinnAI Nisarati abhiNNAI Nisarati ?) zuta linnadravyAne 4 cha 25 // 2 mabhinna dravyAne tyAge cha ? (goyamA ! bhinnAI pi nissarai, abhinnAI pi nissarai) he gautama ! bhinna dravyAne 5 cha malinnadrayone zrI prshaan| sUtra : 3 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU09 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 373 spRzati, yAni abhinnAni nisRjati tAni asaMkhyeyA avagAhanavargaNA: gatvA bhedamApadyante, saMkhyeyAni yojanAni gatvA vidhvaMsamAgacchanti // sU0 9|| TIkA - atha bhASA dravyANAM sAntara nirantarAdi rUpeNa grahaNAgrahaNavaktavyatAM prarUpayitu mAha - 'jIve NaM bhaMte ! jAIM davvAI bhAsatAe gevhai tAI kiM saMtaraM gevhai niraMtaraM gevhai ?" he bhadanta ! jIvaH khalu yAni bhASAdravyANi bhASAtayA - bhASatvena gRhNAti tAni kiM sAntaraMsavyavadhAnaM vyavadhAnapUrvakamityarthaH gRhNAti ? kiM vA nirantaram - nirvyavadhAnaM vyavadhAnarahitamityarthaH, gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'saMtara 'pi gehar3a, niraMtaraMpi gevha ' hai ( anaMtaguNaparaDIe NaM parivuDUmANAI loyaMta phusaMti) ve dravya anantaguNavRddhi se vRddhi ko prApta hote hue lokAnta ko sparza karate haiM (jAi abhiourt nisarai tAI asaMkhejAo ogAhaNavaggaNAo gaMtA) jina abhinna dravyoM ko tyAgatA hai, ve asaMkhyAta avagAhana vargaNAoM taka jAkara (bhedamAvajjati) bheda ko prApta ho jAte haiM (sakhejjAI joaNAI gatA ) saMkhyAta yojanoM taka jAkara (vidvaMsamAgacchati ) vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiM / TIkArtha-jIva bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, yaha kahA jA cukA hai, parantu kyA unheM bIca-bIca meM kucha samaya chor3akara grahaNa karatA hai, athavA nirantara grahaNa karatA hI rahatA hai ? ityAdi praznoM para yahAM prakAza DAlA jAtA hai gautamasvAmI prazna karate haiM- he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa kahatA hai, kyA unheM sAntara arthAt bIca meM kucha samaya kA vyavadhAna DAlakara yA vIca-bIca meM rukakara grahaNa karatA hai, athavA nirantara arthAt bIca meM vyavadhAna DAle binA - lagAtAra grahaNa karatA hai ? aThe che (jAi bhiNNAi Nisarai) ne linna dravyone aDhe che (tAI anaMtaguNaparivuDDhIeNaM parivuDDhamANAi loyaMtaM phusaMti) te dravyo anaMta guNu vRddhithI vRddhine Asa thatA soantane sparza pure che (jAI abhiNNAI' nisarai tAI asaMkhejja ogAhaNavagANAo gaMtA) ne abhinna dravyAne tyAge che tethe asaNyAta, avagAhanA vargazao sudhI dhane (bheda mAvajjati) lehane Apta yaha laya che (saMkhejjAI joaNAI gaMtA) saMdhyAta yo sudhI ne (vidvaMsamAgacchaMti) vizva sane Apta thAya che TIkA-jIva bhASA dravyAne grahaNa kare che, e kahevAI gayuM che, parantu zuM temane vacamA-vacamA thoDo samaya tyAgIne grahaNa kare che, athavA nirantara grahaNa karatAja rahe che ? vigere prazno para ahIM prakAza paDAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! jIva je dravyeAne bhASA rUpamAM grahaNa kare che, zu teone sAntara arthAt vacamAM the|DA samayanuM vyavadhAna rAkhIne agara vacamAM vacamAM rokAIne grahaNa kare che, athavA nirantara arthAt vacamAM koi vyavadhAna rAkhyA sivAya nirantara (satata) grahaNa kare che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sAntaramapi gRhNAti, nirantaramapi gRhNAti, ubhayathApi grahaNasaMbhavAt, tatra sAntaragrahaNasya nirantaragrahaNasya ca kAlamAnaM pratipAdayati-'saMtaraM giNhamANe jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkheja samae aMtaraM kaTUTu geNhaI' sAntaraM-savyavadhAnaM bhASAdravyANi bhASakatayA gRhNanAdadAno jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena asaMkhyeyasamayAn antaraM-vyavadhAnaM kRtvA gRhNAti, atra satataM bhASamANasya bhASA pravRttasya jaghanyena etat ekaM samayamantaraM vijJeyam, tathAhi-kazcid vipazcid ekasmin samaye bhASApudgalAna upAdAya tadanantaraM nisarjanasamaye anupAdAya punastRtIye samaye gRhNAtyeva na nisjati, dvitIye samaye prathamasamayagRhItAn pudgalAna nisRjati anyAn pudgalAn na gRhNAti, nanuanyena prayatnavizeSeNa grahaNasya anyena bhagavAn-he gautama ! jIva sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai| donoM prakAra se bhASA dravyoM kA grahaNa ho sakatA hai| agara jIva bhASA dravyoM ko sAntara grahaNa karatA hai to kitane kAla taka grahaNa kara sakatA hai ? aura yadi nirantara grahaNa karatA hai to kitane kAla taka grahaNa karatA hai ? isakA uttara dete haiM-agara jIva bhASA dravyoM ko sAntara grahaNa kare arthAtU vyavadhAna (antara) karake grahaNa kare to jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM kA anta karake grahaNa karatA hai| jo sadA bolatA rahatA arthAt bhASaNa meM pravRtta rahatA hai, usakI apekSA se jaghanya eka samaya kA antara samajhanA caahie| vaha isa prakAra-koI vijJa eka samaya meM bhASA ke pudagaloM ko grahaNa karatA hai, dUsare samaya meM una pudgaloM ko nikAlatA hai, usa samaya grahaNa nahIM karatA, phira tIsare samaya meM hI grahaNa karatA hai, nikAlatA nahIM hai / isa prakAra dUsare samaya meM, prathama samaya meM gRhIta pudgaloM ko nikAlatA hai, aura anya pudgaloM ko grahaNa nahIM krtaa| zrI bhagavAna hai gautama! jIva sAntara paNa grahaNa kare che ane niraMtara paNa grahaNa kare che. banne prakAre bhASA dravyone grahaNa karI zake che? agara jIva bhASA dravyone sAntara grahaNa kare che te keTalA kALa sudhI grahaNa karate rahe che? ane jIva je nirantara grahaNa kare che te keTalA kALa sudhI grahaNa karatA rahe che? tene uttara Ape che-agara jIva bhASA dravyane sAntara grahaNa kare arthAt vyavadhAne (antara) karI grahaNa kare te jaghanya eka samayanA ane utkRSTa asaMkhyAta samayanA antare karIne grahaNa kare che. je sadA bolate rahe che arthAt bhASAmAM pravRtta rahe che, tenI apekSAe jaghanya eka samayanuM antara samajavuM joIe. te A prakAre-keI vijJa eka samayamAM bhASAnA pudgalene grahaNa kare che, bIjA samayamAM te pudgalane kADhe che, te samaye grahaNa nathI karatA, pAchA trIjA samayamAM grahaNa ja kare che, kADhatA nathI. e prakAre bIjA samayamAM prathama samayamAM gRhIta pudgalene kahe che ane anya pudgalene grahaNa nathI karatA, zrI prazAyanA sUtra : 3 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ca prayatnavizeSeNa nisargasya ca parasparaviruddhakAryakaraNAt parasparaviruddhatayA ekasmin samaye tayorasambhavaH, iti cenna jIvasya tathA svabhAvatayA dvayorupayogayorekasmin samaye'saMbhave'pi bahUnAM kriyAvizeSANA mekasmin samaye sambhave bAdhakAbhAvAt, dRzyate caikasminnapi samaye ekApi nartakI bhramaNAdi nRtyaM vidadhatI pANipAdAdinA vividhAH kriyAH karotIti, sarvasyApi vastunaH pratyekamekasmin samaye utpAdavyayadarzanAt, tathA coktam-'gahaNanisaggapayattA paropparavirohiNo kahaM samae ? / samae do uvaogA na hojja kiriyA Na ko doso ? // 1 // grahaNa nisargaprayatnau parasparavirodhinau kathaM samaye ? / samaye dvAvupayogau na bhavetAM kriyayostu ko doSaH ? // 1 // iti spaSTam / 'niraMtaraM geNhamANe jahaNaNeNaM do samae, ukkoseNa asaMkhejasamae aNusamayaM avirahiyaM niraMtaraM gehai' nirantaram-avyavadhAnaM bhASA dravyANi gRhNan jaghanyena dvau samayau, utkRSTena asaMkhyeya zaMkA-pudgaloM kA grahaNa anya prayatna vizeSa se hotA hai aura nisarga anya prayatnavizeSa se hotA hai / ye donoM paraspara virodhI kArya haiM / ataeva eka samaya meM unakA honA saMbhava nahIM haiN| samAdhAna-jIva kA svabhAva hI aisA hai ki yadyapi eka samaya meM do upayoga saMbhava nahIM hai, parantu eka samaya meM bahuta-sI kriyAeM ho sakatI haiM, unake hone meM koI bAdhaka nahIM hai| eka hI samaya meM eka hI nartakI bhramaNAdi nRtya karatI huI hAthoM pairoM Adi se vividha prakAra kI kriyAeM karatI hai, yaha pratyakSa dekhA jAtA hai| sabhI vastuoM kA eka hI samaya meM utpAda aura vyaya dekhA jAtA hai-bhASA dravyoM ke grahaNa aura tyAga ke prayatna paraspara virodhI hone se eka hI samaya meM kisa prakAra ho sakate haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki eka samaya meM do upayoga nahIM hote, magara do kriyAoM ke hone meM kyA doSa AtA hai ? kucha bhI nhiiN| zaMkA-pudgalenuM grahaNa anya prayatna vizeSathI thAya che ane nisarga anya prayatna vizeSa thAya che. A banne paraspara virodhI kAryo che tethI eka samayamAM temanuM thavuM saMbhavatuM nathI. samAdhAna-jIvane svabhAva ja e che ke yadyapi eka samayamAM be upagane saMbhava nathI, paraMtu eka samayamAM ghaNI kiyAo thaI zake che. temanA thavAmAM kAMI aDacaNa nathI. eka ja samayamAM eka ja nartakI bhramaNa vigere karatI hAtha pagothI vividha prakAranI kriyAo kare che, A pratyakSa dekhAya che. badhI vastuone eka ja samayamAM utpAda ane vyaya jovAmAM Ave che. kahyuM paNa che-bhASA dravyonuM grahaNa ane tyAganA prayatna paraspara virodhI hovAthI eka ja samayamAM A prakAre thaI zake che? A zaMkAnuM samAdhAna A che ke eka samayamAM be upayoga nathI thatA, paNa be kiyAonA thavAmAM zuM doSa Ave che? kAMI paNa nahIM. zrI pr5n| sUtra: 3 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre samayAn , anusamayam-pratisamayam, avirahitaM yathAsyAttathA, nirantaraM-nirvyavadhAnaM gRhNAti, tatrAsaMkhyeyaiH samayairekagrahaNabhramavAraNAya 'anusamayam' ityuktam, tatrApi kadAcid virahitayApi vyavahArato'nusamayamAzaGkayeti tadA zaGkA nirAkaraNArtham- 'avirahitam' ityutama, tathA ca prathame samaye grahaNameva na nisarjanam, agRhItasya nisarjanAbhAvAt / paryantasamaye ca nisarjanameva, bhASAbhiprAyoparameNa grahaNAsaM bhavAt, zeSeSu dvitIyAdiSu samayeSu grahaNanisarjane yugapad vidadhAtIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAra gahiyAI Nisirai tAI kiM saMtaraM nisarai, niraMtaraM nisarai ?" he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi bhASAtvena gRhItAni nisRjati tAni ki sAntaraMsavyavadhAnaM nisRjati ? kiM vA nirantaram-avyavadhAnaM nisRjati ? bhagavAnAha-'goyamA !' ___ agara jIva vinA vyavadhAna ke nirantara bhASAdravyoM ko grahaNa karatA rahe to jaghanya do samaya taka grahaNa karatA rahatA hai aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM taka pratisamaya, binA vyavadhAna ke nirantara grahaNa karatA hai| koI asaMkhyAta samayoM meM eka hI grahaNa na samajha le, isa bhramanivAraNa ke lie 'anusamaya' zabda kA prayoga kiyA hai| kadAcit bIca meM vyavadhAna hone para bhI vyavahAra se 'anusamaya' samajha sakatA hai, usake bhrama ko dUra karane ke lie 'avirahitam' zabda kA prayoga kiyA hai| isa prakAra prathama samaya meM grahaNa hI hotA hai, nisarga nahIM hotA, kyoMki grahaNa kie binA nisarga kA honA saMbhava nahIM hai| antima samaya meM nisarga hI hotA hai, grahaNa nahIM hotA, kyoMki bhASA kA abhiprAya jaba uparata ho jAtA hai to grahaNa nahIM hotaa| zeSa dUsare, tIsare Adi samayoM meM grahaNa aura nisarga donoM sAtha sAtha hote haiN| gautama- he bhagavan ! bhASA ke rUpa meM grahaNa kie hue jina dravyoM ko jIva athavA jIva vyavadhAna vinA nirantara bhASA dravya grahaNa karate rahe te jaghanya be samaya sudhI grahaNa karate rahe che ane utkRSTa asaMkhyAta samaya sudhI prati samaya vinA vyavadhAne nirantara grahaNa kare che. keI asaMkhyAta samayamAM ekanuM ja grahaNa na samajI le, eTalA mATe-bhramanivAraNa mATe " anusamaya' zabdane pravega karyo che. kadAcit vacamAM vyavadhAna AvatAM paNa vyavahArathI "anusakhya samajI zake che, temanA bhramane dUra karavAne mATe "avirahitama' zabdane pravega karyo che. e prakAre prathama samayamAM grahaNa ja thAya che. nisarga nathI thate; kemake grahaNa karyA vinA nisarga thavuM asaMbhavita che, antima samayamAM nisarga ja thAya che. grahaNa nathI thatuM, kemake bhASAne abhiprAya jyAre uparata thaI jAya che te grahaNa thatuM nathI.-zeSa bIjA trIjA vi. samayamAM grahaNa ane nisarga ane sAthe sAthe thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana bhASAnA rUpamAM grahaNa karelA je dravyane jIva bahAra zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam he gautama ! 'saMtaraM nisarai, no niraMtaraM nisarai' bhASAtvena gRhItAni dravyANi sAntaraMsavyavadhAnaM nisRjati, no nirantaraM-nirvyavadhAnaM nisRjati, yasmin samaye yAni bhASAdravyaNi gRhNAti tAni na tasminneva samaye nisRjati, tathAhi prathamasamaye gRhItAni bhASAdravyANi na tasminneva prathamasamaye nisRjati api tu pUrva pUrva samaye gRhItAni uttarottarasamaye nisajati, iti grahaNapUrvakameva nisarjanaM saMbhavati agRhItasya nisarjanAsaMbhavAta, ityAzayenaiva sAntarameva nisarjanaM pratipAditaM no nirantaraM nisarjanamiti bhAvaH, tathA coktam-'aNusamayamaNaMtariyaM gahaNaM bhaNiyaM tao vimokkho'vi / jutto niraMtaro vi ya bhaNai kahaM saMtaro bhaNio ? // 1 // gahaNAvekkhAe to niraMtaraM jaMmi jAI gahiyAiM / nautami ceva nisarai jaha paDhame nisiraNaM natthi // 2 // nisirijai nAgahiyaM gahaNaMtariyaMti saMtaraM teNa' / iti, bAhara nikAlatA hai, unheM kyA sAntara arthAt vyavadhAna karake nikAlatA hai, athavA nirantara-lagAtAra nikAlatA hai ? / __bhagavAn-he gautama ! bhASA ke rUpa meM grahaNa kie hue dravyoM ko sAntara nikAlatA hai, nirantara nahIM nikaaltaa| tAtparya yaha hai ki jisa samaya meM jina bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, usI samaya meM una dravyoM ko nahIM nikAlatA hai, jaise ki prathama samaya meM gRhIta bhASA dravyoM ko prathama samaya meM hI nahIM nikAlatA hai balki pUrva-pUrva samaya me gRhIta dravyoM ko agale agale samaya meM nikAlatA hai, arthAta prathama samaya me gRhIta dravyoM ko dUsare samaya meM nikAlatA hai, dUsare samaya me gRhIta dravyoM ko tIsare samaya meM nikAlatA hai, ityaadi| pahale grahaNa hone para hI nisarga kA honA saMbhava hai, agRhIta kA nisarga honA saMbhava nahIM hai| isI Azaya se yaha kahA gayA hai ki nisarga sAntara hotA hai, nirantara nhiiN| kahA bhI hai-bhASA dravyoM kA grahaNa pratisamaya, nirantara kahA gayA hai to unakA nisarga bhI nirantara honA caahie| agara nirantara kahA jAya to phira mUla me sAntara kyoM kahA hai ? isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki kADhe che temane zuM sAntara arthAt vyavadhAna karIne kADhe che, athavA nirantara-satata kADhe che? zrI bhagavAna - gautama ! bhASAnA rUpamAM grahaNa karelA dravyone sAntara kADhe che. nirantara nathI kADhatA. tAtparya e che ke je samayamAM je bhASA dravyane grahaNa kare che, te samayamAM e dravyone kADhatA nathI. jemake prathama samayamAM gRhIta bhASAdravyane prathama samayamAM ja nathI kADhatA, paNa pUrva pUrva samayamAM gRhIta dravyone AgaLa AgaLanA samayamAM kADhe che, arthAt prathama samayamAM gRhIta dravyone bIjA samayamAM kADhe che, bIjA samayamAM gRhIta dravyone trIjA samayamAM kADhe che. ItyAdi pahelA grahaNa thatA ja nisarganuM thavuM saMbhave che. agRhItanuM nisarga thavuM asaMbhavita che. eja AzayathI A kaheluM che kenisarga sAntara hoya che nirantara nahIM. kahyuM paNa che-bhASA dravyonuM grahaNa pratisamaya nirantara koTela che te temanA nisarga paNa niraMtara havA joIe. agara nirantara kahevAya te pachI pra0 48 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 prajJApanAsUtre anusamayamanantaritaM grahaNaM bhaNitaM tato vimokSo'pi / yukto nirantaramapi ca bhaNyate, kathaM sAntaraM bhaNitaH? // 1 // grahaNApekSayA tato nirantaraM yasmin yAni gRhItAni / na tu tasminneva nisRjati yathA prathame nisarjana nAsti // 2 // nisajati nAgRhItaM grahaNAntaritaM sAntaraM tena // iti / tathA ca grahaNApekSayA 'sAntaraM nisajati no nirantaram' ityuktam, vastutastu'aNusamayamavirahiyaM niraMtaraM geNhai' iti pUrvokta grahaNasya nirantaratvakathanena nisarjanamapi prathamavarjeSu zeSasamayeSu nirantaramavaseyam gRhItasya niyamato'nantarasamaye nisarjanAditi phalitam tadeva vizadayati-'saMtaraM nissaramANe egeNaM samaeNaM geNhai egeNaM samaeNaM nisarai' sAntara nisarga jo kahA gayA hai, vaha grahaNa kI apekSA se samajhanA cAhie, arthAta jisa samaya me jina dravyoM kA grahaNa hotA hai, usI samaya meM unakA nisarga nahIM hotA, jaise ki prathama samaya meM nisarga nahIM hotA hai / agRhIta dravya kA nisarga nahIM ho sakatA, pahale grahaNa hone para hI nisarga hotA hai, ataeva nisarga ko sAntara kahA hai| bAstava meM to 'aNusamayamavirahiyaM niraMtaraM geNhaI' yahA~ grahaNa ko nirantara kahane se, prathama samaya ko choDakara zeSa samayoM meM nisarga ko bhI nirantara hI samajhanA cAhie, kyoMki gRhIta dravya kA anantara arthAtU agale samaya meM niyama se nisarga hotA hai| isI kA spaSTIkaraNa karate haiM-sAntara nikAlatA huA eka samaya meM arthAt pUrvavartI samaya meM grahaNa karatA hai aura dUsare arthAta usake uttaravartI samaya meM nikAlatA hai, jaise prathama samaya meM gRhIta dravyoM ko dUsare samaya me nikAlatA hai aura dUsare samaya me gRhIta dravyoM ko tIsare samaya me nikAlatA hai| athavA yoM samajhanA cAhie ki grahaNa karane ke bAda hI mUlamA sAntara kema kahyuM che? e zaMkAnuM samAdhAna e che ke-sAntara nisarga je kaheluM che te grahaNanI apekSAe samajavuM joIe, arthAt je samayamAM je dravyone grahaNa kare che, te ja samayamAM temane nisarga nathI thato, jemake, prathama samayamAM nisarga nathI thata agRhIta dravyanA nisarga nathI thaI zakate, pahelA grahaNa thatAM ja nisarga thAya che tethI ja nisargane sAntara kahela che vAstavamA to 'aNusamayamavirahiyaM niraMtara geNhaI' mI azune ni22 pAthI prathama samayane choDIne zeSa samayamAM nisargane paNa samajavo joIe, kemake gRhIta dravyanI anantara arthAt AgaLanA samayamAM niyamathI nisarga thAya che. tenuM spaSTIkaraNa kare che-sAntara nikaLatA eka samayamAM arthAt pUrvavatI samayamAM grahaNa kare che, ane bIjA arthAt tenA uttaravartI samayamAM bahAra kADhe che, jemAM prathama samayamAM gRhIta dravyane trIjA samayamAM kADhe che. athavA ema samajavuM joIe ke grahaNa karyA pachI ja nisarga thaI zake che. tethI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ___ 379 sAntaraM-savyavadhAnam nisRjana ekena pUrvapUrveNa samayena gRhNAti ekena-apareNa uttarottararUpeNa samayena nisajati, athavA-grahaNApekSayaiva nisarjana saMbhavAt ekena-prathamena samayena gRhNAtyeva na nisRjati agRhItasya nisarjanAsaMbhavAta evam ekena-antimasamayena nisRjatyeva na gRhNAti bhASAbhiprAyoparameNa grahaNAsaMbhavAt anyeSu ca dvitIyAdiSu samayeSu yugapadgrahaNanisarjane karoti, te ca grahaNanisarjane jaghanyena nirantaraM dvau samayau, utkRSTena asaMkhyeyAn samayAn ityabhiprAyeNAha-'eeNaM gahaNanisaraNovAraNaM jahaNNeNaM dusamaiyaM ukkoseNaM asaMkhejaisamaiyaM aMto muhuttigaM gahaNanisaraNovAyaM karei' etena-pUrvoktena grahaNanisarjanopapAtena jaghanyena dvau samayau utkRSTena asaMkhyeyAn samayAna antarmuhUrtam grahaNanisarjanopapAtaM karoti / gautamaH nisarga ho sakatA hai, ataH eka samaya meM arthAt prathama samaya meM grahaNa hI hotA hai, nisarga nahIM hotA, kyoM ki grahaNa kie binA nisarga ho nahIM sktaa| isI prakAra eka arthAt antima samaya meM sirpha nisarga hI hotA hai, kyoM ki usa samaya bhASA kA abhiprAya uparata ho jAne se grahaNa nahIM ho sktaa| isa prakAra prathama samaya meM sirpha grahaNa hotA hai, antima samaya meM sirpha nisarga hotA hai, kintu dvitIya, tRtIya Adi bIca ke samayoM meM grahaNa aura nisarga donoM hote rahate haiM / kintu donoM hote rahane kA Azaya yaha na samajhA jAya ki jisa samaya meM jina dravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, usI samaya meM unakA nisarga kara diyA jAtA haiM, balki prathama samaya meM gRhIta dravyoM kA dUsare samaya meM aura dUsare samaya meM gRhIta dravyoM kA agale-agale samaya meM nisarga hotA hai / nirantara grahaNa aura nisage kA kAla jaghanya do samaya kA hai aura utkRSTa asaMkhyAta kAla kA hai| isI abhiprAya se kahA gayA hai-isa grahaNa-nisarga ke upapAta se jaghanya do samaya aura utkRSTa asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta taka eka samayamAM arthAt prathama samayamAMja grahaNa thAya che, nisarga nathI thato kemake grahaNa karyA sivAya nisarga thaI zako ja nathI. e rIte eka arthAt antima samayamAM kevaLa nisargaja hoya che, kemake te samaye bhASAne abhiprAya uparata thaI javAthI grahaNa nathI thaI zakatA. e prakAre prathama samayamAM phakta grahaNa thAya che, atima samayamAM phakta nisarga thAya che, kintu dvitIya, tRtIya Adi vacalA samayamAM grahaNa ane nisarga bane thatA rahe che. kintu bane na thatA rahevAne abhiprAya e na samajo ke je samayamAM je dravyone grahaNa karAya che, te ja samayamAM tene (temanI nisarga karI devAya che, paNa prathama samayamAM gRhIta dravyone bIjA samayamAM ane bIjA samayamAM gRhIta dravyane trIjA samayamAM, ema pUrva-pUrva samayanA gRhIta dravyane AgalA AgalA samayamAM nisaga thAya che. niraMtara grahaNa ane nisargane kALa jaghanya be samayano hoya che ane utkRSTa asaMkhyAta kALane che. eja abhiprAye kahyuM che ke, A grahaNa nisarganA upapAtathI jaghanya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 prajJApanAsUtre pRcchati 'jIveNaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe gahiyAI Nisiraha tAI kiM bhiNNAI Nisarai, abhiNNAi Nisarai? he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi bhASakatvena gRhItAni nisajati tAni ki bhinnAni-viviktAni-vyaktasphuTAnItyarthaH, nimRjati ? kiM vA abhinnAni-aviviktAni, avyaktAsphuTAnItyarthaH, nisRjati ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'bhinnAiM pi nissarai, abhinAI pi nissarai' bhinnAnyapi bhASAdravyANi kazcita nisajati, abhinnAnyapi bhASAdravyANi kazcit nisajati, tathA ca tIvrapraya tnamandaprayatnabhedena dvividhe vaktari madhye yo vyAdhivizeSeNa anAdareNa vA mandaprayatno bhavati sa bhASAdravyANi abhinnAnyeva sthUlakhaNDAtmakAni avyaktAsphuTAni nisRjati, yaH punarujyAdiguNazAlI vizeSAdarabhAvena tIvraprayatno bhavati sa bhASAdravyANi grahaNanisarjanaprayatna grahaNa nisarga karatA hai| gautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, ve dravya kyA bhinna-bheda ko prApta-vyakta-sphuTa-hote haiM ? athavA kyA abhinna-avyakta-asphuTa-hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI jIva bhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai, koI abhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai| vaktA do prakAra ke hote haiM-tIvra prayatna vAle aura manda prayatna vaale| jo vaktA rogagrasta hone se athavA anAdarabhAva ke kAraNa maMda prayatna vAlA hotA hai, usake dvArA nikAle hue dravya abhinna hote haiM, ve sthUla khaNDarUpa hote haiM, avyakta hote haiM, kintu jo vaktA nIroga hotA hai aura vizeSa AdarabhAva ke kAraNa tIvra prayatna vAlA hotA hai, vaha bhASAdravyoM ko khaNDa-khaNDa karake, vyakta evaM sphuTa rUpa meM nikAlatA hai| kahA bhI hai'koI vaktA manda prayatna vAlA hotA hai, vaha sakala arthAt akhaNDa bhASAdravyAM be samaya ane utkRSTa asaMkhyAta samayanA antara muhurta sudhI grahaNa nisarga kare che. zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che- he bhagavan! jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM ADhe che. te dravya zulinna bahane prArata-vyata-zuTa DAya cha? athavA zumAlanabhavyata, mauTa DAya cha ? zrI bhagavAn -he gautama! koI jIva bhinna drone paNa bahAra kADhe che, keI jIva abhinna dravyane paNa bahAra kADhe che. vaktA be prakAranA hoya che tIvra prayatna vALA ane manda prayatnavALA. je vaktA rogagrasta hovAthI athavA anAdara bhAvanA kAraNe maMda prayatnavALA hoya che, temanA dvArA nikaLela dravya abhinna hoya che, teo zUlakhaMDa rUpa hoya che, avyakta hoya che paraMtu je vaktA niroga hoya che ane vizeSa Adara bhAvanA kAraNe tIvra prayatna vALA hoya che, te bhASA dravyone khaMDa-khaMDa karIne vyakta temaja skuTa rUpamAM bahAra kADhe che, kahyuM paNa che-kaI vaktA manda prayatnavALA hoya che, te sakala zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ____381 vizeSAbhyAM khaNDazaH kRtvA vyaktasphuTAni bhASAdravyANi nisRjati, tathA coktam-'koI maMdapayatto nisirai sakalAI savvadavvAiM / anno tivvapayatto so muMcai bhidiuM tAI // 1 // kazcid mandaprayatno nisRjati sakalAni sarvadravyANi / anyastIvraprayatnaH sa muzcati bhettuM tAni // 1 // tatra-'jAiM bhinnAI Nisarai tAI aNaMtaguNaparivuDIeNaM parivuDamANAI loyaMtaM phusaMti' yAni bhinnAni sphuTAni bhASAdravyANi nisajati tAni kim anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnAni lokAntaM spRzanti, tathA ca tIvraprayatnavaktRnisRSTAni bhASAdravyANi sphuTAtmakAni sUkSmatvAt bahutvAcca puSkalAni anyAnyapi dravyANi vAsitAni vidadhati tadanyadravyavAsakatvAcca anantaguNavRddhayA parivarddhamAnAni SaTsu dikSu lokAntaM vyApnuvantIti bhAvaH, tathA coktam-'bhinnAI suhamayAe aNaMtaguNavaDiyAI logaMtaM / pAvaMti pUrayati ya bhAsAe niraMtaraM logaM' // 1 // bhinnAni sUkSmatayA anantaguNavarddhitAni ko nikAlatA hai / dUsarA koI vaktA tIvra prayatna vAlA hotA hai, vaha una bhASAdravyoM kA bhedana karake, unake khaNDa-khaNDa karake nikAlatA hai ' // 1 // aura jo dravya bhedana karake-khaNDita kara-karake nikAle jAte haiM, ve anantaguNavRddhi se vRddhi ko prApta hote hue lokAnta kA sparza karate haiN| tAtparya yaha hai ki bhASAdravya jaba khaMDita karake nikAle jAte haiM to unakI zakti anantaguNI baDha jAtI hai aura usa baDhI huI zakti ke kAraNa ve loka ke anta taka jA pahu~cate haiN| tIvra prayatna vAle vaktA ke dvArA nikAle hue sphuTa bhASAdravya sUkSma aura bahuta hote haiM aura ve anyAnya bhASAdravyoM ko bhI vAsita karate hue agrasara hote haiM, isa kAraNa chahoM dizAoM meM ve lokAnta taka pahu~ca kara vyAsa ho jAte haiN| kahA bhI hai-'bhinna dravya sUkSma hone ke kAraNa anantaguNa vRddhi ko prApta ho jAte haiM aura lokAnta taka pahu~cate haiM evaM sampUrNa loka ko bhASA se vyApta kara lete haiM // 1 // arthAt akhaMDa bhASA dravyane kADhe che, bIjA keI vaktA tIvraprayatnavALA hoya che, teo bhASA dravyone bhedIne temanA TukaDA-TukaDA karIne bahAra kADhe che ! 1 ane je dravya bhedana karIne-khaMDa-khaMDa karIne kADhavAmAM Ave che, te ananta guNa vRddhithI vRddhine prApta thaI lekAntane sparza kare che-tAtparya e che ke bhASA dravya jyAre khaMDita karIne kaDhAya che to tenI zakti ananta gaNI vadhI jAya che ane te vadhelI zaktinA kAraNe teo lekanA anta sudhI jaI pahoMce che. tIvra prayatnavALA vaktA dvArA kADhela skuTa bhASA dravya sUma ane ghaNA heAya che ane teo anyAnya bhASA dravyone paNa vAsita karatA thakA AgaLa vadhe che, e kAraNe chae dizAo temaja lekAntaka sudhI pahoMcI vyApta thaI jAya che. kahyuM paNa che-bhinna dravya sUkrama hevAnA kAraNe ananta guNa vRddhine prApta thaI jAya che ane lekAnta sudhI pahoMce che. ema saMpUrNa lekane bhASAthI vyAsa karIle che ke 1 che zrI prApana sUtra : 3 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre lokAnta, prApnuvanti pUrayanti ca bhASayA nirantaraM lokam // 1 // mandaprayatna vaktRnisRSTAni bhASAdravyANi adhikRtyAha-'jAI abhinAI Nisarai tAiM asaMkhejjAo ogAhaNavaggaNAo gaMtA bhedamAvajjati' yAni abhinnAni-mandaprayatno ccAritatvAt-asphuTAni bhASAdravyANi nisRjati tAni asaMkhyeyAH avagAhanavargaNAH gatvA-atikamya bheda-vizarArubhAvam Apadhante-dhArayanti, vizarArubhAvaM dadhAnAni ca 'saMkhejAI joyaNAI gaMtA viddhaMsa mAgacchaMti' saMkhyeyAni yojanAni gatvA vidhvaMsaM vinAzamAgacchanti, zabdapariNAmaM parityajantItyarthaH, tatra avagAhanAvargaNAH-avagAhanAnAm-ekaikasya bhASAdravyasya AdhArabhUtA saMkhyeyapradezAtmaka kSetravibhAgarUpANAM vargaNAH samudAyA iti avagAhanAvargaNAH, ityarthaH tathA coktam-'gaMtumasaMkhejAo avagAhaNavaNAabhinAI / bhijjati / dhaMsameMti ya saMkhijje joyaNe gaMtuM' // 1 // gatvA'saMkhyeyA avagAhanAvargaNA abhinnAni / bhidyante dhvaMsamAyAnti ca saMkhyeyAni yojanAni gatvA ||suu09|| bhASAdravyabhedavaktavyatA mUlam-tesi NaM bhaMte ! davvANaM kaivihe bhee paNNatte ? goyamA ! paMcavihe bhee paNNatte, taM jahA-khaMDA bhee, payarabhede, cuNiyAbhede, aNutaDiyAbhede, ukkariyAbhede, se kiM taM khaMDA bhede ? khaMDA bhede jaMNaM isake viparIta, manda prayatna ke dvArA uccArita hone ke kAraNa jo bhASAdravya asphuTa rUpa meM nikAle jAte haiM, ye asaMkhyAta AyagAhana vargaNAoM ko atikramaNa karake bheda ko prApta ho jAte haiM aura saMkhyAta yojana taka jAkara vinaSTa ho jAte haiM, arthAt unakA zabdaparyAya nahIM raha jAtA hai| eka-eka bhASAdravya ke AdhArabhUta, asaMkhyAta pradezI kSetra vibhAga ko avagAhana kahate haiM, unakI vargaNAeM arthAt samUha, avagAhana vargaNAeM kahalAtI haiN| kahA bhI hai-'abhinna dravya asaMkhyAta avagAhana vargaNAoM taka jAkara bheda ko prApta hote haiM aura saMkhyAta yojana taka jAkara vidhvasta ho jAte haiM, arthAt zabdaparyAya ko tyAga dete haiM / / 8 // enAthI viparIta manda prayatnanA dvArA uccArita hovAne kAraNe je bhASA dravyo aspRTa rUpamAM bahAra kaDhAya che, teo asaMkhyAta avagAhana vargaNAonuM atikramaNa karIne bhedane prApta thaI jAya che ane saMkhyAta jana sudhI jaIne vinaSTa thaI jAya che arthAt temanA zabda paryAya rahI jatA nathI. eka-eka bhASA dravyanA AdhAra bhUta, asaMkhyAta pradeza kSetra vibhAganuM avagAhana kare che, temanI vargaNae arthAt samUha, avagAhana vargaNAo kahevAya che. kahyuM paNa che abhinna dravya asaMkhyAta avagAhana vargaNAo sudhI thaIne bhedane prApta thAya che ane saMkhyAta jana sudhI jaIne vidhvasta thaI jAya che, arthAt zabda paryAyane tyAgI de che. 8 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 383 " ayakhaMDANa vA, taukhaMDANa vA, taMbakhaMDANa vA, sIsakhaMDANa vA, rayaNakhaMDANa vA, jAyavakhaMDANa vA, khaMDaeNa bhede bhavai se taM khaMDA bhede 1, se kiM taM payarAbhede ? payarAbhede jaM NaM vaMsANa vA, vettANa vA, nalANa vA, kadalIthaMbhANa vA abbhapaDalANa vA, payareNa bhede bhavai, se taM payarA bhede se kiM taM cuNiyA bhede ? cuNiyA bhede jaM NaM tilacuNNANa vA, muggacuNNANa vA, cuNNiyAe bhede bhavai se taM cuNiyA bhede3, se kiM taM aNutaDiyA bhede ? aNutaDiyA bhede jaM NaM agaDANa vA, taDAgANa vA, dahANa vA, nadINa vA, vAvINa vA, pukkhariNINa vA, dIhiyANa vA, guMjAliyANa vA, sarANa vA, sarasarANa vA, sarapaMtiyANa vA, sarasarapaMtiyANa vA aNutaDiyA bhede bhavai, se taM aNutaDiyA bhede4, se kiM taM ukkariyA bhede ? ukkariyA bhede jaM NaM mUsANa vA, maMDUsANa vA, tilasiMgANa vA, muggasiMgANa vA, mAsasiMgANa vA, eraMDabIyANa vA, phUDitA ukkariyA bhede bhavai, se taM ukkariyA bhede5, eesi NaM bhaMte ! davvANaM khaMDA bheeNaM patharAbhedeNaM cuSNiyA bhedeNaM aNutaDiyA bhedeNaM ukkariyA bhedreNa ya bhijamANANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovAiM davvAI ukkariyA bhedeNaM bhijamANAiM aNutaDiyAbheeNaM bhijamANAI anaMtaguNAI, cuNiyA bhedeNaM bhijamANAiM anaMtaguNAI, payarAbhedeNaM bhijjamANAI anaMtaguNAI, khaMDA bhedeNaM bhijamANAI arNasaguNAI | sU. 10 / 9 chAyA -- teSAM khalu bhadanta ! dravyANAM katividho bhedaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidho bhedaH prajJataH, tadyathA-khaNDabhedaH, pratarabhedaH, cUrNikAbhedaH, anutaTikAbhedaH, utkaTikAbhedaH, tat bhASAdravya ke bheda zabdArtha - (tesi NaM bhaMte ! davvANaM kativihe bhede paNNatte ?) he bhagavan ! una dravyoM ke kitane prakAra ke bheda kahe haiM ? (goyamA ! paMcavidhe bhede paNNatte) he gautama ! bhASA dravyanA bheda zahArtha - (tesiNaM bhaMte! davvANaM kativihe bhede paNNatte) he lagapat te dravyonA DeTalA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 prajJApanAsUtre kaH sa khaNDabhedaH ? khaNDabhedo yat khalu ayaH khaNDAnAM vA, trapukhaNDAnAM vA, tAmrakhaNDAnAM vA, zIzakakhaNDAnAM vA, rajatakhaNDAnAM vA, jAtarUpakhaNDAnAM vA, khaNDakena bhedo bhavati tat sa khaNDabhedaH 1, tat kaH sa pratarabhedaH ? yat khalu vaMzAnAM vA, vetasAnAM vA, nalAnAM vA, kadalIstambhAnAM vA, abhrapaTalAnAM vA pratareNa bhedo bhavati tat sa pratarabhedaH 2, tat kaH sa cUrNikAbhedaH ? cUrNikAbhedo yat khalu tilacUrNAnAM vA, mudracUrNAnAM vA, mASacUrNAnAM vA, pA~ca prakAra ke bheda kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (khaMDAbhede) khaNDabheda (payarabhede) pratarabheda (cuNiyA bhede) cUrNabheda (aNutaDiyAbhede) anutaTikA bheda (akka riyAbhede) utkaTikAbheda (se kiM taM khaMDAbhede ?) khaMDabheda kyA hai ? (khaMDAbhede) khaMDabheda (jaM NaM ayakhaMDANa vA) jo lohe ke khaMDoM kA (taukhaMDANa vA) rAMge ke khaMDoM kA (taMbakhaMDANa cA) tAMbe ke khaMDoM ko (sIsakhaMDANa vA ) zIze ke khaMDoM kA ( rayayakhaMDANa vA ) cAMdI ke khaMDoM kA (jAtarUva khaMDANa vA) athavA sone ke khaMDoM kA (khaMDaeNaM) khaMDaka ke dvArA (bhede bhavai) bheda hotA hai (se taM khaMDAbhede) vaha khaMDabheda kahalAtA hai (se kiM taM payarAbhede ?) pratara bheda kyA hai ? (payarAbhede) pratara bheda (jaM NaM vaMsANa vA) jo vAMsoM kA (vetANa vA) athavA vetoM kA (nalANa vA) yA naloM kA (kadalIbhANa vA) yA kadalIstaMbhoM kA (anbhapaDalANa vA) yA abhraka ke par3aloM kA ( pareNa bhede bhavai) prataroM se bheda hotA hai (se taM payarAbhede) vaha pratarabheda kahalAtA hai ( se kiM taM cuNNiyAbhede ?) cUrNikA bheda kyA hai ? (cuNNiyA bhede) cUrNikAbheda ahAranA leha uhesA che ? ( goyamA ! paMcavidhe bhede paNNatte) he gautama! pAMtha aAranA leTa uDesa che (taM jahA) tethe yA prAre (khaMDAbhede) bhaMDe leha (payarabhede) atara leha ( cuNiyA bhede) yU leha (aNutaDiyA bhede) anutaTiza leha ( ukkariyA bhede) ulaTA leDa (se kiM khaMDa bhede ?) maMDa leha zu che (khaMDAbhede) aDaleha (jaM NaM ayakhaMDANa vA ) ? soDhAnA maDonA (taukhaMDANa vA ) sAnA maDonA (taMba khaMDANa vA) tAMmAnA bhaDAnA (sIsa khaMDANa ) zIsAnA maDonA ( rayayakhaMDANa vA) yAMhInA maDonA ( jAtarUvakhaMDANa yA ) athavA sonAnA maDonA (khaMDaeNaM) bhaDenA dvArA (bhede bhavai) leha thAya che ( se taM khaMDA bhede) te mAMDale uDevAya che (setaM payabhade ?) atara leha zu che ? ( payarAbhede) pratara leha ( jaMNaM vaMsANa vA) * pAMsonA ( vettANa vA) athavA netaranA (nalANa vA ) agara nAjAnA (kadalIthaMbhANa vA ) agara DejanA sthalonA ( abbhapaDalANa vA ) agara sAunA paDanA (payareNa bhede bhavai) atarothI leha thAya che ( se taM payarAbhede) te pratara leha ahevAya che (se ki taM cuNiyA bhede) yuushi| leha zu che ? ( cuNNiyA bhede) yUai leDa (jaM NaM) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 1120 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam pippalIcUrNAnAM vA, marIcacUrNAnAM yA, zRGgaberacUrNAnA vA, cUNikyA bhedo bhavati tat sa cUrNikAbhedaH 3, tat kaH so'nutaTikAbhedaH ? anutaTikA bhedo yat khalu avaTAnAM vA, taDAgAnAM vA, hUdAnAM vA, nadInAM vA, vApInAM vA, puSkariNInAM vA, dIrghikANAM vA, guJjAlikAnAM vA, sarasAM vA, saraHsarasAMvA, saraHpaGktikAnAM vA, saraH sara paGktikAnAM vA, anutaTikayA bhedo bhavati tat so'nutaTikAbhedaH 4, tat kaH sa utkaTikAbhedaH ? (jaM NaM) jo (tilacuNNANa vA) tiloM ke cUre kA (muggacuNNANa vA) yA mUMga ke cUre kA (mAsacugNANa vA) yA ur3ada ke cUre kA (pippalIcuNNANa vA) pIpala ke cUre kA (mirIyacuNNANa vA) kAlI mirca ke cUre kA (siMgaberacuNNANa vA) adarakha ke cUre kA (cuNiyAe bhede bhavai) cUrA karane se bhedana hotA hai (se taM cuNiyAebhede) vaha cUrNikAbheda hai ___(se kiM taM aNutaDiyA bhede ?) anutaTikA bheda kyA hai ? (aNutaDiyA bhede) anutaTikA bheda (jaM NaM) jo (agaDANavA) kUpoM kA (taDAgANa vA) yA taDAgoM kA (dahANa vA) yA hadoM kA (nadINa vA) yA nadiyoM kA (vAvINa vA) yA cAvar3iyoM kA (pukkharaNINa vA) yA puSkariNiyoM kA (dIhiNa vA) yA dIdhi kAoM kA (guMjAliyANa vA) yA vakra nadiyoM kA (sarANa vA) yA saroM kA (sarasarANa vA) yA sara-saroM kA-bahuta puSpoM se vyApta sarovaroM kA (sarapaMtiyANa vA) saroM kI paMktiyoM kA (sarasarapaMtiyANa vA) yA sara-sara kI paMktiyoM kA (aNutaDiyAbhede bhavai) anutaTikA bheda hotA hai (se taM aNutaDiyAbhede) vaha anutaTikA bheda kahalAtA hai _(se kiMtaM ukkariyA bhede ?) utkaTikA bheda kyA hai ? (jaM NaM) jo (mUsANa) 2 (tila cuNNANa vA) dant KAnA (mugga cuNNANa vA) bhaganA sunA (mAsacuNNANa vA) bhA2 254nA sunA (pippalI cuNNANa vA) pInA sunA (mirIya cuNNANa vA) // bharInA suDAnA (siMgaveracaNNANa vA) mAhunA yurAnA (cuNiyAe bhede bhavai) yu| 42pAthI bahana thAya che (setaM cuNiyA bhede) te yUNi se cha (se kiM taM aNutaDiyA bhede ?) anutaTima zucha 1 (aNutaDiyA bhede) anutaTiyA leha (jaM gaM) 2 (agaDANa vA) suvAmAnA (taDAgANa vA) 22 tAvanA (dahANa vA) agara gharAyonA (nadINavA) agara nahIyAnA (vAvINa vA) magara pAvAnA (pukkariNINa vA) yA Y042 yAnA (dIhiyANa vA) mAyAnA (guMjAliyANa vA) // 2 aisi nahIyAnA (sarANa vA) 2512 sapazenA (sarasarANa vA) athavA s2sshnaa-e| pupothI vyApta saza12nA (sarapaMtiyANa vA) saza12nI pattiyonA (aNutaDiyA bhede bhavai) anutATA se thAya cha (se taM aNutaDiyA bhede) te manutA le pAya cha (se kiM taM ukkariyA bhede ?) sles zucha 1 (jaM Na) (mUsANa) bhUSonA (vA pra0 49 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 prajJApanAsUtre utkaTikA bhedo yat khalu mUSANAM yA, maNDUkANAM vA, tilazaGgANAM vA, eraNDabIjAnAM vA, sphuTatA utkaTikA bhedo bhavati tat sa utkaTikAbhedaH 5, eteSAM khalu bhadanta ! dravyANAM khaNDabhedena pratarabhedena cUrNikAbhedena anutaTikA bhedena utkaTikAbhedena ca bhidyamAnAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAni dravyANi utkaTikAbhedena bhidyamAnAni, anutaTikAbhedena bhidyamAnAni anantaguNAni, cUrNikAbhedena bhidyamAnAni anantaguNAni, pratarabhedena bhidyamAnAni anantaguNAni, khaNDabhedena bhidyamAnAni anantaguNAni / sU0 10 // mUSoM kA (vA) yA (maMDUsANa yA) yA maMDUSoM kA (tilasiMgANa vA) yA tila kI phaliyoM kA (muggasiMgANa vA) yA mudga kI phaliyoM kA (mAsa siMgANa vA) yA ur3ada kI phaliyoM kA (eraMDa bIyANa vA) yA eraMDa ke bIjoM kA (phuDiyA ukkariyA bhede bhavai) phaTane se utkaTikA bheda kahalAtA hai ___ (eesiNaM bhaMte ! vANaM) he bhagavan ! ina dravyoM meM (khaMDAbheeNaM payarAbheeNaM aNutaDiyAbheeNaM ukkariyAbhedeNa ya) khaDabheda se, pratarameda se, cUrNikA bheda se anutaTikAbheda se, utkaTikA bheda se (bhijamANANa) bheda ko prApta hone vAle (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! savvatthovAI davvAiM ukkariyAbhedeNaM bhijamANAI) utkaTikA bheda se bhidane vAle dravya saba se kama hai (aNutaDiyAbheeNaM bhijamANAI aNaMtaguNAI) anutaTikA bheda se bheda ko prApta hone vAle anantaguNa haiM (cuNiyAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) carNikA bheda se bhinna hone vAle dravya ananta guNA haiM (payarAbhedeNaM bhijjamANAI mA2 (maMDusANa vA) bhaSonA (talasiMgANa vA) 2 tadanI sigAnA (muggasiMgANa vA) agara bhaganI sana (mAsa siMgANa vA) athavA manI simAnA (eraMDabIyANa vA) sa2 ana mInA (phuDiyA ukkariyA bhede bhavai) pAthI Bale le thAya cha te utkaTikA bheda kahevAya che (eesiNaM bhaMte ! davvANa) he sAvan ! dravyomA (khaMDAbheeNa payarAbheeNa, cuNNiyA bheeNa aNutaDiyA bheeNaM ukkariyA bheeNaM ya) ma lethI, prata2 lethI, yU pI , manutaTi leTethI, (bhijjamANANaM) hone prAta ynaa| (kayare kayarehito) any nAthI (appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) 165, l, tusya mayA vizeSAdhina cha 1 (goyamA ! savvatthovAI davvAI ukkariyAbheeNaM bhijjamANAi) Gli methI hAtA dravya mAthI maach| cha (aNutaDiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) manutATa yA mahane prAta ynaa| ananta // cha (cuNNiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) yuuhie| sadhA linna thn|| dravya mAnatA cha (payarAbheeNaM bhijjamANAI arNataguNAI) prata2 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 110 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 387 TIkA-pUrva bhinnAnyapi nissRjati ityuktyA bhASAdravya bhedaprastAvAttadbhedAn prarUpayitu mAha - 'tesiNaM bhaMte ! davvANaM kativihe bhee paNNatte ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! teSAM khalu pUrvoktAnAM dravyANAM - bhASAdravyANAmityarthaH katividho bhedaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama! 'paMcavihe bhede paNNatte' bhASAdravyANAM paJcavidho bhedaH prajJaptaH, 'taM jahA khaMDAbhede, payarabhede, cuNNiyAbhede, aNutaDiyAbhede' tadyathA - khaNDabhedaH, pratarabhedaH, cUrNikAbhedaH, anutaTikA bhedaH, utkaTikAbhedaH, tatra lohakhaNDAdivat bhASAdravyANAM khaNDabhedo'vaseyaH, abhrapaTala bhUrjapatrAdivat pratarabhedaH, prakSiptapiSTAdivat cUrNikA bhedaH, ikSutvacAdianaMtaguNAiM) pratara bheda se bhidane vAle dravya anantaguNA haiM (khaMDAbhedeNaM bhijjamANAI anaMtaguNAI) khaMDa bhada se bhidane vAle dravya ananta guNA haiM / TIkArtha- pahale kahA gayA thA ki koI-koI vaktA bhinna bhASAdravyoM kA nisarga karatA hai / isa kathana se bhASAdravya ke bheda kA prasaMga upasthita huA / isI prasaMga ko lekara yahA~ bheda ke prakAroM kA pratipAdana kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dravyoM kA bheda arthAt bhedana kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! bheda pA~ca prakAra kA kahA gayA hai / ve pA~ca prakAra ye haiM- (1) khaNDabheda (2) pratarabheda (3) cUrNikAbheda (4) anutaTikAbheda aura (5) utkaTikAbheda / inameM se lohakhaMDa Adi ke samAna bhASAdravyoM kA khaMDabheda hotA hai, abhraka ke paloM yA bhojapatroM ke samAna pratarabheda samajhanA cAhie, ATe Adi ke samAna cUrNikAbheda hotA hai, Ikha kI chAla Adi ke samAna anutaTikAbheda hotA hai, ledRthI lehAtA dravya manaMtaMgA che (khaMDa bhedeNaM bhijjamANAi anaMtaguNAI) bhaMDa lethI bhedAnArA dravya anantagaNA che TIkA-pahelA kahyu` hatu` ke kaI kaI vaktA bhinna bhASA dravyonA nisarga kare che. e kathanathI bhASA dravyanA bhedanA prasaMga upasthita thayA. eja prasa`gane laI ne ahI bhedanA prakArAnu pratipAdana karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! dravyeAnA bheda arthAt bhedana keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama! bheda pAMca prakAranA kahelA che. te pAMca ahAra mA che--(1) aDaleha (2) prataraleha (3) yUrzialeha (4) anutaTialeha (4) 5TikAbheda teomAMthI leAhakhaMDa AdinA samAna bhASA drangeAnA khaDabheda thAya che, akharakanA paDAnA bhejapatrAnI jema pratara bheda samajavA joie, leTa vigerenI samAna cUrNikA bheda thAya che, selaDInI chAla vigerenI jema anutaTikA bheda thAya che snatyAgha phaLInA phuTavAnI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 prajJApanAsUtre cad anutaTikAbhedaH, snatyAgharSavada utkaTikAbhedo vijJeyaH, etAneva bhedAn marUpayitu mAha'seki taM khaMDAbhede ?' tat-atha kastAvat sa khaNDabheda padArthaH ? bhagavAnAha-'khaMDAbhede jaM NaM ayakhaMDANa vA, taukhaMDANa bA, taMbakhaMDANa vA, sIsakhaMDANa vA, rayyakhaMDANa kA, jAtarUpakhaMDANa vA, khaMDaeNa bhede bhavai se taM khaMDAbhede ?' khaNDabhedapadArthastAvat, yat khalu ayaH khaNDAnAM vA, pukhaNDAnAM vA, tAmrakhaNDAnAM vA, zIzakakhaNDAnAM vA, rajatakhaNDAnAM vA, jAtarUpakhaNDAnA-suvarNakhaNDAnAM vA, ityarthaH, khaNDakena bhedo bhavati, tat-sa khaNDabhedo draSTavyaH 1. gautamaH pRcchati-'se ki taM payarAbhede ?' tat-atha kastAvat sa pratarabhedapadArthaH ? bhagavAnAha-'payarAbhede jaM NaM vaMsANa vA, vettANa vA, nalANa vA, kadalIyaMbhANa vA, abbhapaDalANa vA, payareNaM bhede bhavai se taM payarAbhede 2' pratarabhedastAvatpadArtha:-yat khalu vaMzAnAM vA, vetrANAM vA, vetasalatAnAm, nalAnAM vA, kadalIstambhAnAM vA, abhrapaTalAnAM vA, pratareNa bhedo bhavati tat sa pravarabhedo'vaseyaH 2, gautamaH pRcchati-se kiM taM cuNNiyAbhede ?' tat-atha snatyAgharSa phalI ke phUTane ke samAna utkaTikAbheda hotA hai| aba ina bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! khaMDabheda kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama! lohe ke khaMDoM kA, rA~ge ke khaMDoM kA, tAMbe ke khaMDoM kA, zIze ke khaDoM kA, cAMdI ke khaMDoM kA athavA suvarNa ke khaMDoM kA khaDaka(khaMDita karane vAle) ke dvArA jo bheda hotA hai, vaha khaMDa bheda kahalAtA hai| tAtparya yaha hai ki lohe Adi ke TukaDe-TukaDe hone se unameM jo bheda ho jAtA haiM, khaMDa bheda kahate haiN| gautama-bhagavan ! pratarabheda kA artha kyA hai ? bhagavAn-vAMsa, veta, nala, kadalIstaMbha athavA abhrapaTala Adi kA pratara se arthAt paDala utArane se jo bhedana hotA hai, vaha pratarabheda kahalAtA hai| jema utkaTikA bheda thAya che. have te bhedanI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAna ! khaMDa bheda kone kahe che? zrI bhagavAna- he gautama ! leDhAnA kha DonA, kalAInA khaMDonA, tAMbAnA khaMDenA, zIzAnA khaMDonA, cAMdInA khaMDenA, athavA sonAnA khaMDonA, khaMDaka (khaMDita karanArA) dvArA je bheda thAya che te khaMDa bheda kahevAya che. tAtparya e che ke lekhaMDa vigerenA TukaDA TukaDA thavAthI temanAmAM je bheda thaI jAya cha. tara bhale hevAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! pratara bhedane artha zuM che? zrI bhagavAna-vAMsa, netara, nala, kadalI staMbha, athavA azvapaTala AdinA pratarathI arthAt paDa utAravAthI je bhedana thAya che te pratara bheda kahevAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam kastAvat sa cUrNikAbhedapadArthaH ? bhagavAnAha-'cuNiyAbhede jaM NaM tilacuNNANa vA, muggacuNNANa vA, mAsacuNNANa vA, pippalIcuNNANa vA, mirIyacuNNANa vA, siMgaberacaNNANa vA, cuNiyAe bhede bhavai se taM cuNNiyA bhede 3' cUrNikAbhedapadArthastAvat, yat khalu tilacUrNAnAM vA, mudgacUrNAnAM vA, pippalIcUrNAnAM yA, marIcacUrNAnAM vA, zRGgaveracUrNAnAM vA, cUNikayA bhedo bhavati tat-sa cUrNikAbhedapadArtho'vaseyaH, gautamaH pRcchati-se kiM taM aNutaDiyA. bhede ?' tat-atha kastAvat so'nutaTikAbhedapadArthaH ? bhagavAnAha-'aNutaDiyAbhede jaMNaM agaDANa vA, taDAgANa vA, dahANa vA, nadINa vA, vAvINa vA, pukkhariNINa vA, dIhiyANa vA, guMjAliyANa vA,' anutaTikAbhedastAvat, yat khalu avaTAnAM-kUpAnAM vA taDAgAnAM vA, hUdAnAM vA-girinadyAdInAm, vApInAM vA-caturasrAkAra dIrghavApI vizeSANAm, puSkariNInAM vA-vRttAkArataDAgavizeSANAM yA, dIrghikANAM vA-Rtu nadInAm, guJjAlikAnAM vA, vakra nadInAm, 'sarANa vA, sarasarANa vA, sarapaMtiyANa vA, sarasarapaMtiyANa vA, aNutaDiyAbhede bhavai, se taM aNutaDiyAbhede 4' sarasAM vA, saraH sarasAM vA-bahUnAM puSpasamUhavat viprakIrNAnAM gautama-he bhagavan ! vRNikAbheda kA artha kyA hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! tilacUrNa, mUMga-cUrNa, uDada cUrNa, pIpala cUrNa, kAlImirca kA cUrNa, adarakha kA cUrNa, ina sabakA cUrNikA ke dvArA jo bheda hotA hai vaha cUrNikAbheda kahalAtA hai / tAtparya yaha haiM ki tila, mUMga Adi ko pIsane se unakA bhedana hokara cUrA-cUrA joho jAtA hai, vaha bheda cUrNikAbheda kahA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! anutaTikA bheda kA kyA artha hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! kUpoM, taDAgoM, hRdoM, nadiyoM, vAvaDiyoM (caukora lambI vApiyoM), puSkariNiyoM arthAt golAkAra vAyaDiyoM, dIrghikAoM arthAt lambI vAyaDiyoM, gujAlikAoM arthAt TeDhI-meDhI vAvaDiyoM, sarovaroM, sarasaroM arthAt bahuta puSpa samUhoM se vyApta sarovaroM, sarapaMktiyoM (eka katAra meM bane tAlAboM) zrI gautamasvAmI cUrNikAbhedane artha zuM che? zrI bhagavAna-he gautama ! talanuMcUrNa, maganuM cUrNa, aDadanuM cUrNa, pIpalanuM cUrNa, kALA marInuM cUrNa, AdunuM cUrNa e badhAne cUrNikAdvArA je bheda thAya che te cUrNikA bheda kahevAya che. tAtparya e che ke tala, maga vigerene pIvAthI temanuM bhedana thaIne cUrecUrA thaI jAya che, te bheda cUrNikA kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! anutaTikA bhedane artha zuM che? zrI bhAvAn-3 gautama ! supA, tA, parAsI, nadIyo, pApAyI, (yArasa khaist vAve) puSkaraNiya arthAt goLAkAra vA, dIdhikAo vAvaDiye saravare sarasare arthAt lAMbI vAvo guMjAlikAo arthAt vAMkI cUMkI vAve sarovara, sarasare arthAt puSkariNiye arthAta gaLAkAra vAvaDI, dIghikAe arthAt lAMbI va arthAt lAMbI vAvathI vyApta zrI prshaan| sUtra : 3 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 390 sarasAm, saraH paktikAnAM vA ekapatacA vyavasthitAnAM sarasAm, saraHsaraH paGktikAnAM vA - praNAlikayA saJcaratkUpodakAnAM paktayA vyavasthitasarasAm, anutaTikayA bhedo bhavati tat so'nutaTikAbhedapadArthoM draSTavyaH 4, gautamaH pRcchati - 'se kiM taM ukkariyAbhede ?' tatatha kastAvat sa utkaTikAbhedapadArtha : ? bhagavAnAha - ' ukariyAbhede jaM NaM mUsANa vA, maMDUsANa vA, tilasiMgANA, maggasiMgANa vA, mAsasiMgANa vA, eraMDabIyANa vA, phuDitA ukariyAbhede bhava se taM kariyAbhede 5' utkaTikAbhedapadArthastAvata, yat khalu bhUSANAM vA, maNDUkAnAM vA, tilazRGgANAM vA tilaphalInAM vA, mudgagRGgANAM vA - mudgaphalInAM vA, mASazRGgANAM vA - mASaphalInAM vA, eraNDabIjAnAM vA, sphuttit| utkaTikA bhedo bhavati tat-sa utkaTikAbhedosvaseyaH 5, gautamaH pRcchati - 'eesiNaM bhaMte ! davvANaM khaMDAbheeNaM payarAbhedeNaM cuNiyAbhedeNaM aNutaDiyAbhedeNaM ukkariyAbhedeNaM ya bhijjamANANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA tullA vA visesAhiyA vA ?" he bhadanta ! eteSAM khalu dravyANAM khaNDabhedena pratarabhedena cUrNikAbhedena anutaTikAbhedena utkaTikAbhedena bhidyamAnAnAM madhye katare katarebhyo'lpA vA tathA sara-sara paMktiyoM (paMktibaddha bane hue sarovaroM, jinameM nAlI ke dvArA jala kA saMcAra hotA hai) kA anuTikA ke dvArA jo bheda kiyA jAtA hai, use anutaTikA bheda kahate haiM / gautama svAmI - utkaTikAbheda kA artha kyA hai ? bhagavAn - mUSa, maMDUka, tila kI phalI, mUMga kI phalI, uDada kI phalI tathA eraMDa ke bIjoM ke phaTane se jo bhedana hotA hai, vaha utkaTikAbheda kahalAtA hai / gautama svAmI - he bhagavan ! khaMDa bheda se bhidane vAle, pratara bheda se bhidane vAle, cUrNikAbheda se bhidane vAle, anutaTikAbheda se bhidane vAle aura utkaTikA bheda se bhidane vAle dravyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn - he gautama! utkaTikA bheda se bhidane vAle dravya sabase kama haiM, anuTikAbheda se bhidane vAle dravya unase anantaguNA haiM, cUrNikA bheda se bhidane pa`ktiyA (pakti addha anutaTikA dvArA je sarAvA, sarapaktiyA (eka hAramAM khanelAM talAvA tathA sara sara anelA sarAvaze ke jemAM naLI dvArA pANInA sa cAra thAya che) nA bheda karAya che, tene anutaTikA le kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! utkaTikAnA atha zA che? ma zrI lagavAn bhUSa, bhAMDU, talajI, bhagaijI (bhaganI siMga) mahaijI, tathA merDAnA bIjonA phATavAthI je bhedana thAya che, tene utkaTikA bheda kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! khaMDa bhedathI bhedAvAvALA, pratarabhedathI bhedAvAvALA, cUrNikA bhedathI bhedAnArA. anuSkaTikA bhedathI bhedAnArA ane utkaTikA bhedathI bhedAvAvALA draSyeAmAM kANa kAnAthI apa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna--he gautama ! utkaTikA bhedathI bhedAnArA kUbyA badhAthI ochA che, anu zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 su. 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 391 bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'savvatthovAi' dabvAi' ukkariyAbhedeNaM bhijjamANAi" sarvastokAni bhASAdravyANi utkaTikA bhedena bhidyamAnAni bhavanti, tebhyaH 'aNutaDiyAbheeNaM bhijjamANAi aNataguNAI' anutaTikAbhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi - 'cuNNiyAbhedeNaM bhijjamANAi anaMtaguNAI' cUrNikAbhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'payarAbhedeNaM bhijjamANAi anaMtaguNAi' pratarabhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi - 'khaMDAbheeNaM bhijjamANAI anaMtaguNAI' khaNDabhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti sarvApekSayA khaNDabhedabhinnAnAM bhASAdravyANA manantaguNAdhikatvAt // sU0 10 // mUlam - neraie NaM bhaMte ! jAI davvAI bhAsattAe geNhai tAI kiM ThiyAI geues, aThiyAI geNhai ? goyamA ! evaM ceva jahA jIve vattavvayA bhaNiyA tahA neraiyassa vi jAva appAbahuyaM, evaM egiMdiya vajjo daMDao jAva vaimANiyA, jIvA NaM bhaMte! jAI davvAI bhAsattAe gehaMti tAI ki ThiyAI gevhaMti, aThiyAI geNhaMti ? goyamA ! evaM ceva puhuteNa vi tavvaM, jAva vemANiyA, jIve NaM bhaMte ! jAIM davvAiM saccabhAsatAe gehai tAIM ki ThiyAI geNhai aThiyAI gevhai ? goyamA ! jahA ohiyadaMDao tahA esA'vi, NavaraM vigaliMdiyA Na pucchijjaMti, evaM mosA bhAsAe vi, saccAmosAe vi, asaccAmosA bhAsAe vi evaM ceva, navaraM asaccAmosA bhAsAe vigaliMdiyA pucchijjaMti imeNaM abhi lAveNaM, - vigalidieNaM bhaMte ! davvAI asaccAmosA bhAsAe gioes tAI ki ThiyAI geors, aThiyAI geNhai ? goyamA ! jahA - ohiyadaMDao, evaM ee egattapuhutteNaM dasadaMDagA bhANiyavvA // sU0 11 // vAle dravya unase bhI anantaguNA haiM, pratarabheda se bhidane vAle unase bhI ananta haiM aura bheda se bhidane vAle dravya unase bhI anantaguNA adhika haiM / isa prakAra khaNDabheda se bhidane vAle bhASA dravya sabase adhika haiM // 10 // kaTikA bhedathI bhedAnArA dravya temanAthI anantagaNA che, cUrNikAbhedathI bhedAnArA dravye tenAthI paNa anantagaNA che, pratara bhedathI bhedAnArA temanAthI paNa anantagaNA che, ane khaDabhedathI bhedAnArA dravya temanAthI paNa anantagaNA adhika che. e prakAre khar3a bhedI bhedAnArA bhASA dravya badhAthI adhika che ! 10 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ___ chAyA-nairayikaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni gRhNAti, asthitAni gRhNAti ? gautama ! evaJcava yathA jIvavaktavyatA bhaNitA tathA nairayikasyApi yAvata alpabahutvam, evam ekendriya vajoM daNDako yAvada vaimAnikAH, jIvAH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni gRhNAti, asthitAni gRhati ? gautama ! evaM caiva, pRthakatvenApi jJAtavyam , yAvada vaimAnikAH, jIvaH khala bhadanta ! yAni dravyANi satya bhASakatayA gRhNAti, tAni kim sthitAni gRhAti, asthitAni gRhNAti ? ___ zabdArtha-(neraieNaM bhaMte ! jAiM davvAI bhAsattAe geNhai) he bhagavan ! nAraka jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI kiM ThiyAI geNhati, aThiyAI geNhati ?) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA! evaM ceva) he gautama isI prakAra (jahA jIve vattavvayA bhaNiyA tahA neraiyassa vi) jaise jIva ke viSaya meM vaktavyatA kahI hai. vaise nairayika kI bhI (jAva appAbahuyaM) alpa bahutva taka (evaM egidiyava jo daMDao jAva vemANiyA) isI prakAra ekendrIya ko choDakara vaimAnikoM taka daMDaka kahanA cAhie (jIvANaM bhaMte ! jAI davvAI bhAsattAe gehati) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM (tAI kiM ThiyAI geNhati aThiyAI geNhaMti) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM yA asthita dravyoM ko grahaNa karate haiM ? (goyamA ! evaM ceva puhutteNa vi NeyavvaM) he gautama isI prakAra pRthaktva se bhI jAnanA cAhie (jAva vemANiyA) yAvata vaimAnikoM taka (jIve NaM bhaMte ! jAiM davvAiM saccabhAsattAe geNhati) bhagavana ! jI jina hAtha-(neraieNaM bhaMte ! jAI vvAI bhAsattAe geNhai) hai bhagavan ! n||24 04 re dravyAne laapaan| 35mAM a5 42 cha (tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai ? zu sthita dravyona ahae 3 che mAra sthita dravyAne graha 43 cha ? (goyamA evaM ceva) he gautama ! ye 4 / 2 (jahA jIve vattavvayA bhANiyA tahA neraiyassa vi) ravInA viSayamA yatavyatA 4ii cha. mevI nayinI 55 samapI. (jAva appA bahuyaM) 585 mahatva sudhI (evaM egidiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) se sare mendriya sivAya mAni sudhI daMDaka kahevA joIe. (jIvANaM bhaMte ! jAI davAiM bhAsattAe gehaMti) lagavan ! 32 dravyAne bhaassaan| 35mAM ay re che (tAI kiM ThiyAI geNhaMti, aThiyAI gehaMti ?) sthita dravyAna a5 43 cha m||2 masthita dravye a 42 che1 (goyamA! evaM ceva puhutteNa vi Neyavya) se prAre pRthatpathI 5g any (jAva vemANiyA) yAvat vaimaani| sudhI (jIveNaM bhaMte ! jAiM davAI saccabhAsattAe geNhati) 3 bhagavan ! 71 2 dravyAne zrI prshaan| sUtra : 3 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 11 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam gautama ! yathaughikadaNDakastathA eSo'pi, navaram vikalendriyA na pRcchayante, evaM mRSAbhASayA. 'pi, satyAmRSAbhASayA'pi asatyAmRSAbhASayApi evaJcava, navaram asatyAmRSAbhASayA vikale. ndriyAH pRcchayante, anena amilApena, vikalendriyaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi asatyAmRSAbhASayA gRhNAti tAni kiM sthitAni gRhNAti, asthitAni gRhNAti ? gautama ! yathAaudhikadaNDakaH, evam ete ekatvapRthaktvena daza daNDakA bhaNitavyAH ||suu0 11 // dravyoM ko satya bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI kiM ThiyAiM gehati, aThiyAiM geNhati ?) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai (goyamA ! jahA ohiyadaMDao tahA eso vi) he gautama ! jaisA odhika daMDaka kahA, vaisA yaha bhI jAnanA (navaraM vigaliMdiyA pucchijjati) vizeSatA yaha ki vikalendriyoM ke viSaya meM pRcchA nahIM karanI (evaM mosabhAsAe vi, saccAmosamAsAe vi, asaccAmosabhAsAe vi) isI prakAra mRSA bhASA meM bhI, satyAmRSA bhASA meM bhI asatyAmRSA bhASA meM bhI (evaM ceva) isI prakAra (navaraM) vizeSa (asaccAmosAbhAsAe vigaliMdiyA pucchijjati imeNaM abhilAveNaM) asatyAmRSA bhASA ke viSaya meM, vikalendriyoM ke saMbaMdha meM ina zabdoM se prazna karanA (vigaliMdie NaM bhaMte !) he bhagavan ! vikalendriya jIva (jAI davvAiM asaccAmosAbhAsAe giNhai) jina dravyoM ko asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM (tAI kiM ThiyAI geNhai, aThiyAiM geNhati) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthitta dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! jahA ohiyadaMDao) he gautama ! jaise odhikadaMDaka (evaM ee egattapuhattaNaM dasa daMDagA satya bhASAnA 35mA ahae2 cha (tAI kiM ThiyAI gehati, aThiyAI gehati ?) zu. sthita dravyora aDa 42 cha 2512 asthita dravyAne aDa 42 che ? (goyamA ! jahA ohiyadaMDao tahA eso vi) : gautama ! 21 maughi 644 4 te|| 2 // 55 // (NavaraM vigaliMdiyA na pucchijjati) vizeSatA me che , qisalndrayAnA viSayamA ch| na 42vI (evaM mosA bhAsAe vi saccAmosAbhAsAe vi asaccAmosAbhAsAe vi) me are bhRSA bhASAmA 551 satyAbhUSA sApAmA 5], asatyA bhUSA bhASAmA 55 (evaM ceva) 4 54Are (navara) vizeSa (asaccAmosAbhAsAe vigaliMdiyA pucchijjaMti imeNaM abhiveLa) asatyo mRSA bhASAnA viSayamAM vikasendriyenA saMbandhamAM A zabdothI prazna karavA (vigali dieNaM bhaMte !) 8 lApana vindriya 01 (jAi davvAI' asaccAmosAbhAsAe giNhai) re dravyAne asatyA bhRpA bhaassaan| 35i a5 42 cha (tAI kiThiyAI gehai aThiyAI geNhai) zu sthita dravyAne paDa re cha ma masthita dra0yAne aDa 42 cha? (goyamA ! jahA ohiyadaMDao) gautama ! ma bhodhi4 64 (evaM ee egattapuhutteNaM pra0 50 zrI. prazAnasUtra : 3 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre - TIkA- atha nairayikAdInAM bhASAdravyagrahaNavaktavyatAM prarUpayitumAha- 'neraie NaM bhaMte ! jAi' davvAI' bhAsatAe gehar3a tAI kiM ThiyAI gevhai aThiyAI gevhai ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! nairayikaH khalu yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti tAni kiM sthitAni-gamana kriyA rahitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni gamanakriyAvanti gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! ' evaM ceva' evaJcaiva pUrvoktarItyaiva sthitAnyeva gRhNAti no asthitAni gRhNAtItyAzayaH, tadatidizannAha - 'jahA jIve vattavtrayA bhaNiyA tahA neraiyassa vi jAva appAbahuyaM ' yathA jIve - samuccaya jIve vaktavyatA bhaNitA - prarUpitA, tathA nairayikasyApi vaktavyatA bhaNitavyA yAvad - dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato'pi gRhNAti anantapradezikAni gRhNAti, asaMkhyeyamadezAvagADhAni gRhNAti, ekasamayasthitikAdi yAvadasaMkhyeyasamayabhAfotoat) isa prakAra ekavacana- bahubacana se ye daza daMDaka kahane cAhie / TIkArtha- aba nairayika Adi ke bhASA grahaNa saMbaMdhI baktavyatA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai -- gautama - he bhagavan ! nAraka jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, so kyA sthita arthAt sthira dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita gamanakriyA yukta dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn - he gautama! pUrvokta rIti ke anusAra sthita dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, asthita dravyoM ko arthAt saMcaraNavAn dravyoM ko grahaNa nahIM karatA / isIkA atideza karate hue sUtrakAra kahate haiM-jaisI vaktavyatA samuccaya jIva ke viSaya meM kahI hai vaisI hI nairayika ke viSaya meM bhI jAna lenA cAhie, yAvatdravya se, kSetra se, kAla se, bhAva se bhI grahaNa karatA hai, ananta pradezI skaMdhoM ko grahaNa karatA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, eka dasa daMDagA bhANiyavvA) se prahAre vayana- mahuvayanathI Aisa hau uDevAle the. TIkA -have naiyika AdinA bhASA grahaNa sa'kha'dhI vaktavyatAnuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI mhe bhagavan ! nAraka jIva je drabyAne bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te zuM sthita arthAt sthira dravyAne grahaNa kare che athavA asthita gamana kriyAvALA dravyone grahaNa kare che ? 394 zrI bhagavAn-he gautama ! pUrvokta kathana pramANe sthita dravyone grahaNa kare che, asthita dravyone arthAt saMcaraNavAn dravyone grahaNa nathI karatA. teenA atideza karIne sUtrakAra kahe che-jevA vaktavya samuccaya jIvanA viSayamAM kahyo che, tevA ja nArayikanA viSayamAM paNa jANI levA joIe, yAvata dravyathI, kSetrathI, kALathI, ene bhAvathI paNa grahaNa kare che, ananta pradezI skandhAne grahaNa kare che, sa`khyAta pradezAmAM avagADha dravyone grahaNa kare che. eka samayathI laine asakhyAta samayo sudhInI sthitivALA dravyone grahaNa kare zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sa0 11 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 395 sthitikAni gRhNAti, varNAdisparzAntAni gRhNAti spRSTAni gRhNAti avagADhAni gRhNAti anantarAvagADhAni gRhNAti, anyapi gRhNAti, bAdarANyapi gRhNAti, UrdhvAdhastiyaMgapi gRhNAti, AdimadhyaparyavasAneSu gRhNAti, svaviSayaM gRhNAti, AnupU- gRhNAti, niyamataH paidizi gRhNAti, sAntaramapi gRhNAti nirantaramapi gRhNAtItyAdiyAvadalpabahukhavaktavyatAparyantamavaseyam, 'evaM egidiyavajjo daMDao jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA ekendriyavarjA:daNDakaH-caturvizatidaNDakena yAvada-dvIndriyAdi yAvad vaimAnikAH, bhASakatayA dravyANi sthitAni gRhNAti no asthitAni dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato gRhNAti anantapradezikAni gRhNAti, asaMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti ekasamayasthitikAdi yAvadasaMkhyeyasamayasthitisamaya se lekara asaMkhyAta samayAM taka kI sthiti vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, varNavAn, gaMdhavAna, rasavAn , sparzavAn dravyoM ko grahaNa karatA hai, spRSTa, avagADha, anantarAvagADha ko grahaNa karatA hai, aNudravyoM aura bAdaradravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, Urdhva, adhaH aura tiryaka bhI grahaNa karatA hai, Adi madhya paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai,svaviSayabhUta ko AnupUrvI se grahaNa karatA hai niyama se chahoM dizAoM meM grahaNa karatA hai / sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai| ityAdi alpa bahutva kI vaktavyatA paryanta jo prarUpaNA jIya ke viSaya meM kahI hai vahI nAraka ke viSaya meM bhI kaha lenA caahie| __ isI prakAra ekendriya ko choDakara saba daMDaka vaimAnikoM taka kaha lene cAhie / sabhI daMDakoM ke jIva pUrvokta prakAra ke dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, arthAt sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko grahaNa nahIM karate, dravya se ananta pradezI skaMdhoM ko, kSetra se asaMkhyAta pradezo meM avagADha dravyoM ko, kAla se eka samaya Adi kI sthiti vAle dravyoM ko che, 1 vAn , yavAn , 2savAn , 25zavAn , dravyAne ahae 42 cha, spRSTa, AqG antarAvagADhane grahaNa kare che, aNudravyo ane bAdara dravyone paNa grahaNa kare che, Urva, adha. ane tiryane paNa grahaNa kare che, Adi, madhya ane paryavasAnamAM paNa grahaNa kare che. sva viSayabhUtane AnupUrvIthI grahaNa kare che, niyamathI chae dizAomAM grahaNa kare che. sAntara paNa grahaNa kare che, nirantara paNa grahaNa kare che. vigere alpabahatvanI vakatavyatA paryanta je prarUpaNuM jIvanA viSayamAM kahI che, teja nArakanA viSayamA paNa kahevI joIe. e ja prakAre ekendriya sivAya badhA daMDaka vaimAnike sudhI kahevA joIe. badhA daMDakanA jIva pUrvokta dravyone ja bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, arthAt sthita dravyane grahaNa kare che, asthita dravyane grahaNa nathI karatAM, dravyathI ananta pradeza ane kSetrathI asaMkhyAta pradezamAM avagaDha dravyane, kAlathI eka samaya AdinI sthitivALA zrI pr5n| sUtra: 3 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAni gRhNAti ityAdirItyA svayamUhanIyam ekendriyANAM tu bhASAyA abhAvAta / gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMte ! jAIdavvAI bhAsattAe gehaMti tAI kiM ThiyAI geNhaMti, aThiyAI geNhaMti ?' he bhadanta ! jIvAH khalu yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti tAni kiM sthitAnigamanakriyArahitAni gRhNAti ? kiMvA asthitAni-gamanakriyAviziSTAni gRhNAti? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'evaM ceva puhutteNa vi NeyavvaM jAva vemANiyA' evaJcaiva-pUrvoktarItyaiva, pRthaktvenApi-nAnAtvenApi bahutvenetyarthaH, jJAtavyaM yAvad-nairayikabhavanapatidvIndriya trIndriyacaturindriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH sthitAnyeva dravyANi bhASakatayA gRhNAti no asthitAni, ityAdirItyA pUrvavadevAvaseyam / gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAidavvAI saccabhAsattAe geNhai tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi satyabhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! bhAva se rUpAdi vAle dravyoM ko grahaNa karate haiM, ityAdi pUrvokta vivaraNa svayaM samajha lenA cAhie / magara ekendriya jIva bhASAdravyoM ko grahaNa nahIM karate, kyoM ki bhASA kA abhAva hotA hai| ____ gautama-bhagavan ! bahuta jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve dravya sthita hote haiM yA asthita hote haiM ? bhagavAn-gautama ! jo eka jIva ke viSaya meM kahA gayA hai vahI bahuta jIyoM ke saMbaMdha meM bhI samajhanA cAhie, yAvata dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI sthita-gamanakriyA se rahita dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko nahIM grahaNa karate, ityAdi pUrvavat jAnanA caahie| ___ gautama- bhagavan ! jIva jina dravyoM ko satya bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA dravyone, bhAvathI rUpAdivALA dravyane grahaNa kare che, ItyAdi pUrvokta vivaraNa samajI levuM joIe. paNa ekendriya jIva bhASA dravyane grahaNa nathI karatA, kemake temanAmA bhASAne abhAva hoya che. - zrI gautamasvAtI -ghaNuM jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te dravya sthita hoya che agara asthira hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! je eka jIvanA viSayamAM kaheluM che te ja ghaNA jIvanA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM joIe. yAvat be Indriya, traNa Indriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa thita gamana kriyAthI rahita dravyone ja bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che. asthita dravyane nathI grahaNa karatA ItyAdi AgaLa pramANe jANavuM zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva je dravyone satya bhASAnA rUpamAM grahaNa kare zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sa011 rairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 397 'jahA ohiyadaMDao tahA eso'vi' yathaughikadaNDakA:-pUrvoktasamuccayabhASAdaNDakAH prati. pAditAstathA eSo'pi satyabhASakatayA jIvadaNDakaH pratipAdayitavyaH, 'NavaraM vigaliMdiyA Na pucchijjati' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu-vikalendriyAH-dvIndriyatrIndriyacaturindriyAH satyabhASakatayA na pRcchante, teSAM vikalendriyANAM satyabhASakakhAbhAvAt kevalaM tatra vyavahArabhASAyA eva sadbhAvAt 'evaM mosAbhAsAe vi' evaM-satyabhASAkatayeva, mRSAbhASAyAmapi vijJeyama, 'saccAmosAbhAsAe vi' satyAmRSAbhASAyAmapi satyabhASakatayevAyaseyam, tathaiva-'asaccAmosAbhAsAevi evaM ceva' asatyAmRSAbhASAyAmapi evaJcaiva-satyabhASakatayeva avaseyam tathA ca sarvAsvapi bhASAsu sthitAnyeva gRhAtItyarthaH / 'NavaraM asaccAmosAe vigaliMdiyA pucchijjaMti imeNaM abhilAveNaM' navaram-satyabhASakatApekSayA vizeSastu asatyAmRSAbhASAyAm, hai, so kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita dravyo ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaise samuccaya daMDaka kahA gayA hai arthAta sAmAnya bhASA ke viSaya meM kahA gayA hai, vaisA hI satya bhASA ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| isameM vizeSa bAta itanI hai ki satya bhASA kI pRcchA meM vikalendriya jIvoM ke saMbaMdha meM pRcchA nahIM karanI cAhie, kyoM ki vikalendriya jIva satya bhASA bhASI nahIM hote, ve kevala vyavahAra bhASA kA hI prayoga karate haiM, ataH vyavahAra bhASA ke rUpa meM hI pudgaloM ko grahaNa karate haiM, satya bhASA ke rUpa meM nhiiN| __isI prakAra mRSA bhASA ke viSaya meM, satyAmRSA bhASA arthAt mizrabhASA ke viSaya meM aura asatyAmRSA bhASA ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / tAtparya yaha hai ki ina cAroM prakAra kI bhASAoM ke yogya jina dravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, ve sthita hote haiM, asthita nahIM hote, ityAdi / vizeSatA yaha hai ki jahA~ che, te zuM sthita dravyane grahaNa kare che athavA asthita dravyane grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama! jevuM samuccaya daMDakanA saMbaMdhamAM kahela che arthAta sAmAnya bhASAnA viSayamAM kahela che, tevuM ja satya bhASAnI bAbatamAM paNa samajavuM joIe temAM vizeSa vAta eTalI che ke satyabhASAnI pRcchAmAM vikasendriya jIvonA sambandhamAM pRcchA na karavI joIe, kemake vikalendriya jIva satya bhASA bhASI nathI hatA teo kevaLa vyavahAra bhASAne ja upayoga kare che, tethI vyavahAra bhASAnA rUpamAM ja pudgalene grahaNa kare che, satya bhASAnA rUpamAM nahIM. e ja prakAre mRSA bhASAnA viSayamAM rasatyAmRSA bhASA arthAta mizra bhASAnA viSayamAM ane asatyA mRSAnA viSayamAM paNa samajavuM joIe. tAtparya e che ke, A cAre prakAranI bhASAone egya je dravyane grahaNa karAya che te sthita ja hoya che, asthita zrI pr5n| sUtra: 3 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vikalendriyA api pRcchayante, anena-vakSyamANasvarUpeNa abhilApena, tadyathA-'vigalidie NaM bhaMte ! jAI davvAI asaccamosAbhAsAe giNDai tAIkiM ThiyAI geNhai, aThiyAI geNhai ?' he bhadanta ! vikalendriyaH-dvitricaturindriyaH khalu yAni dravyANi asatyAmRSAbhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni-gamanakriyArahitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni-gamanakriyAviziSTAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA ohiyadaMDao' yathA audhikadaNDakAH-samuccayajIvadaNDakAH pratipAditAstathA vikalendriyaviSaye'pi pratipAdanIyam, tathA ca vikalendriyo'pi asatyAmRSAbhASArUpeNa sthitAni dravyANyeva gRhNAti, no asthitAni dravyANi gRhNAtItyarthaH 'evaM ee egattapuhutteNaM dasadaMDagA bhANiyavvA' evam - uparyuktarItyA ete pUrvoktAH-nairayika bhavanapati2 dvIndriya3 trIndriya4 caturindriya5 paJcendriya6 tiryagU yonika manuSya7 vAnavyantara 8 jyotiSka9 vaimAnika 10 viSayakAH dazadaNDakAH ekatvapRthaktvena-ekavacanabahuvacanena bhaNitavyAH-vaktavyAH, tathA ca prAguktAnAM dazAnAasatyAmRSA bhASA ke saMbaMdha meM prazna kiyA jAya vahAM vikalendriyoM ko lekara bhI prazna karanA caahie| usa prazna kA abhilApa isa prakAra hai-he bhagavana ! dhikalendriya jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM, kyA una sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ?" isakA uttara bhagavAn isa prakAra dete haiM-jaisA sAmAnya jIva kA daMDaka kahA hai, vaisA hI vikalendriya ke viSaya meM bhI kahanA caahie| ataH vikalendriya jIva jina dravyoM ko asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, ve dravya sthita-sthira hI hote haiM, asthita arthAt saMcAra karate hue dravyoM ko grahaNa nahIM karatA hai / isa prakAra ekavacana aura bahuvacana meM daNDaka arthAt nAraka, bhavanapati, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiyeca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka, evaM vaimAnika saMbaMdhI daza daNDaka kaha lene cAhie / isa prakAra ina nahIM, vigere vizeSatA e che ke jyAM asatyAmRSA bhaSAnA sambandhamAM prazna karAya tyAM vikalendriyone laIne ja prazna karavA joIe. te praznane abhilA5 A rIte che- he bhagavana ! vikalendriya jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te zuM te sthita dravyane grahaNa kare che ke asthita dravyane grahaNa kare che? tene uttara zrI bhagavAna A prakAre Ape che--jevA sAmAnya jIvanA daMDaka kahyA che. tevAja viklendriyanA viSayamAM paNa kahevA joIe. tethI vikasendriya jIva je dravyone asatyo mRSA bhASAnA rU5mAM grahaNa kare che, te dravya sthita-sthira ja hoya che, asthira arthAt saMcAra karanArA dravyane grahaNa nathI karatA. e rIte eka vacana ane bahuvacananA daMDaka arthAt nAraka. bhavanapati, kIndriya, trIndriya caturindriya, tiryaMca paMcendriya manuSya, vAnadhyantara jyAtiSka temaja vaimAnika saMbaMdhI daza daMDaka kahI levA joIe. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 12 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 399 mapi daNDakAnAM viSayabhUtA nairayikAdijIvavizeSAH : asatyAmRSA bhASArUpeNa sthitAni dravyANi gRhNAti, no asthitAni dravyANi gRhNAti / / sU0 11 // || bhApAvizeSanisarjanavaktavyatA // mUlam - jIve NaM bhaMte ! jAIM davvAIM saccabhAsattAe giNhai tAI kiM saccabhAsattAe nisirai mosabhAsattAe nisirai, saccAmosabhAsattAe nisarai, asaccAmosabhAsattAe nisarai ? goyamA ! sacca bhAsattAe nisarai, no mosabhAsattAe nisarai, no saccAmosabhAsattAe nisarar3a, no asaccAmosabhAsattAe nisarai, evaM ergidiyavigaliMdiyavajjo daMDa jAva vemANiyA, evaM puhuttreNa vi, jIve NaM bhaMte / jAI davvAI mosabhAsattAe gioes tAI kiM saccabhAsattAe nisarai, mosabhAsattAe saccAmosabhAsattAe nisarai ? goyamA ! no saccabhAsattAe nisarai, mosabhAsattAe nisarai, No saccAmosabhAsattAe nisarai, no asaccA mosabhAsattAe nisarai, evaM saccAmosabhAsattAe vi, asaccAmosabhAsattAe vi evaM caiva, navaraM asaccAmosabhAsattAe vigaliMdiyA taheva pucchijjaMti, jAe ceva givhai tAe cetra nisarai evaM ee egattapuhuttiyA aTTha daMDagA bhANiyavvA // sU0 12 // chAyA - jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi satyabhApakatayA gRhNAti tAni ki satyabhAreter nissRjata, mRSAbhASakatayA nisRjati, satyamRSAbhASakatayA nisRjati, asatyamRSA dazoM daNDakoM ke viSayabhUta nAraka Adi jIva asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko nahIM grahaNa karate, ityAdi pUrvavat samajha lenA cAhie // 11 // bhAvizeSa nisarga kI vaktavyatA zabdArtha - ( jIveNaM bhaMte ! jAI davvAI saccabhAsattAe giNhati) he bhagavan ! e prakAre A daze. daDakAnA viSayamRta nAraka Adi jIva asatyAmRSA bhASAnA rUpamAM sthita kaceAne grahaNa kare che, asthita dravyone grahaNa karatA nathI ItyAdi pUrvAvat samajI levu joie ! 11 / bhASAnA vizeSa nisarganI vaktavyatA zabdArtha - ( jIveNa bhaMte ! jAI davvAI saccabhAsattAe ginhati ) he bhagavana ! kuva zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhASakatayA nisRjati ? gautama ! satyabhASakatayA nisRjati no mRpAbhASakatayA nisa jati, no satyamRSAbhASakatayA nisRjati, no asatyamRSAbhASakatayA nisRjati, evam ekendriyavikalendriyavoM daNDako yAvad vaimAnikA, evaM pRthaktvenApi jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi mRSAbhASakatayA gRhNAti tAni ki satyabhASakatayA nisRjati, mRSAbhASakatayA, satyamRSAbhASakatayA, asatyamRpAbhASakatayA nisRjati ? gautama ! no satyabhAjIva jina dravyoM ko satyabhASA ke rUpa me grahaNa karatA hai (tAI ki saccabhAsattAe nisirai, mosabhAsatAe nisarai, saccAmosabhAsattAe nisarai, asa. ccAmosabhAsattAe nisarai ?) unheM kyA satyabhASA ke rUpa me nikAlatA hai, asatyabhASA ke rUpa me nikAlatA hai, satyAmRSA bhASA ke rUpa me nikAlatA hai athavA asatyAmRSA-vyavahAra bhASA ke rUpa me nikAlatA hai ? (goyamA ! sacca bhAsattAe nisaraI) he gautama! satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA hai (no mosabhAsattAe nisarati, no saccAmosabhAsattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) mRSAbhASA ke rUpa me nahIM nikAlatA, satyAmRSAbhASA ke rUpa me nahIM nikAlatA, asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, (evaM egi. diya-vigaliMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) isI prakAra ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara vaimAnika taka daNDaka kahanA cAhie (evaM puhutteNavi) isI prakAra bahuvacana se bhI - (jIve NaM bhaMte ! jAI davAI mosabhAsattAe giNhati) he bhagavan ! jina dravyoM ko jIva mRSAbhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM (tAI ki saccabhAsattAe nisarati) unheM kyA satya bhASA ke rUpa me nikAlatA hai (mosabhAsattAe, 2 dravyona satya saapaan|| 35mA aDa 52 cha (tAI kiM saccabhAsattAe nisarai, mosa bhAsattAe nisarai, saccAmosamAsattAe nisarai, asaccAmosabhAsattAe nisarai ?) tamane zurU satya bhASAnA rUpamAM bahAra kADhe che asatya bhASAnA rUpamAM kADhe che, satyA mRSA bhASAnA 35mAM che. athavA asatyA bhUSA-vyavahAra mAna 35bhA cha ? (goyamA ! saccA bhAsattAe nisarai) 3 gotama ! satya sApAna35mA 44 cha (no molabhAsattAe nisarai, no saccAmosabhAsattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) bhRSA bhASAnA 35mAM nathI bahAra kADhatA satyamRSA bhASAnA rUpamAM nathI kADhatA, asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM nathI / (evaM egidiyavigaliMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) se prasAra sandriyA bhane visandriye sivAya vaimAni sudhaan| / 431 / ye (evaM puhutteNa vi) se prakAre bahuvacanathI paNa kahI levA. (jIveNaM bhaMte ! jAI vvAI mosabhAsattAe giNhati) 3 bhagavan ! 2 dravyAna 1 bhUSA laapaan| 35mAM ghaDa 42 cha (tAI ki saccabhAsattAe nisarati) tamane zu satya bhASAnA 35mA maDA2 44 cha (mosabhAsattAe, saccAmosabhAsattAe, asaccAmosabhAsa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 12 bhASAdravyanisarjananirUpaNam pakatayA nisRjati mRSAbhASakatayA nisRjati, no satyamRSAbhASakatayA nisRjati noasatyamRSAbhApakatayA nisRjati, evam-satyamRSAbhASakatayApi asatyamRSAbhASakatayApi evaJcaiva, navaram asatyamRSAbhASakatayA vikalendriyA stathaiva pRcchayante yAni caiva gRhAti tAni caiva nisRjati, evam ete ekatvapRthaktvakA aSTadaNDakA bhnnitvyaaH|| 12 // TIkA-atha bhASAdravyANAM visarjana vizeSavaktavyatAM prarUpayitumAha-'jIve NaM bhaMte ! jAI davyAI saccabhAsattAe giNhai tAI ki saccabhAsattAe nisirai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! saccAmosabhAsattAe, asaccAmosabhAsattAe nisarai ?) mRSAbhASA satyAmRSA bhASA, yA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? (goyamA ! no saccabhA sattAe nisarati, mosabhAsattAe nisarati, No saccAmosamAsattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) he gautama ! satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA nahIM hai, mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA hai, asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA (evaM saccAmosabhAsattAe vi, asaccAmosabhAsattAe vi evaM ceva) isI prakAra satyAmRSA bhASA ke rUpa meM aura isI prakAra asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI (navaraM asaccAmosabhAsattAe vigaliMdiyA taheva pucchijjati) vizeSa asatyAmRSA bhASA ke rUpa me vikalendriyoM kI usI prakAra pRcchA karanI cAhie (jAe ceva giNhati, tAe ceva nisarati) jisa bhASA ke rUpa me grahaNa karatA hai, usI bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai (evaM ceva ete egattaputtiyA aTTadaMDagA bhANiyavvA) isI prakAra ye eka bacana bahuvacana se ATha da Daka kahane caahie| TIkArtha-aba gRhIta bhASA dravyoM ko nikAlane ke viSaya me vizeSa vakta tAe nisarai 1) bhRSAmASA, sty| bhRssaalaa| 2012 asatyA bhRSA maapaan| 35mA 44 cha ? (goyamA ! no saccAbhAsattAe nisarati, mosabhAsattAe nisarati, No saccAmosabhAsattAe nisarati, no asaccAmosamAsattAe nisarati) he gautama! satya bhaassaan| 35mA nathI kADhatA, mRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che satyAmRSA bhASAnA rUpamAM nathI kahADatA asatyA mRSA bhASA paNAthI paNa nathI kahADatA. (evaM saccAmosamAsattAe vi. asaccAmosamAsattAe bi evaM ceva) se prAraM satyA bhRSA mApAna 35mA bhane se prAraM asatyA bhRSA bhaassaan| 35mA 51 sabhA (navaraM asaccAmosamAsattAe vigaliM diyA taheva pucchijjaMti) vizeSa satyAbhUSA bhaassn| 35mAM vindriyonI se prAre 12ch| 42vI na (jAe ceva giNhati, tAe ceva nisarati) 2 saapaan|| 35bhAM yaha re cha, te maapaan| 35mA mahA2 414 cha (eva ceva ete egattapuhuttiyA aTudaMDagA bhANiyavvA) me 42 me kyana-mayayanayI 4 4 4 naye, TIkArtha-have grahIta bhASA dravyane kADhavAnA viSayamAM vizeSa vaktavyatA kahe che pra0 51 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 prajJApanAsUtre re: a yAni dravyANi satyabhASakatayA gRhNAti tAni ki satyabhApakatayA nisRjati ? kiMvA 'mosabhAsattA nisarai' mRpAbhASakatayA nisRjati ? kiM vA 'saccAmosabhAsattAe nisarai' satyamRSAbhASakatayA nisRjati ? kiM vA - ' asaccAmosabhAsattAe nisarai ?' asatyabhUSAbhASakatayA nisRjati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'saccabhAsattAe nisarai' satyabhASakatayA gRhItAni dravyANi satyabhASakatayaiva nisRjati, 'no mosabhAsattAe nisarai' no mRSAbhASakatayA nissRjati, 'no saccAmosabhAsattAe nisarai' no satyamRSAbhASakatayA nisRjati, 'no sacvamosabhAsattAe nisarai' no asatyamRSAbhASakatayA nissRjati, evaM egiMdiya viga - liMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA' evam samuccayajIvoktarItyA, ekendriyavikalendriyavarjI daNDako yAvad-nairayikabhavanapati paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi satyabhASakatayA gRhItAni dravyANi satyabhASakatayA nissRjati, no mRSAbhASakatayA nisRjati, no satyamRSAbhA sakatayA, no asatyamRSAbhASakatayA nisRjati vikalendriyeSu vyatA kahate haiM gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM kyA satyabhASA ke rUpa meM hI nikAlatA hai ? kyA mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? kyA satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikA latA hai ? athavA kyA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? bhagavAn - he gautama! satya bhASA ke rUpa meM grahaNa kie hue bhASA dravyoM ko jIva satyabhASA ke rUpa me hI nikAlatA - chor3atA hai / mRSAbhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA tathA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA / isI prakAra arthAt jaisA samuccaya jIva ke viSaya me kahA haiM, vaisA hI kathana ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara vaimAniko taka sabhI daMDakoM ko lekara kahanA cAhie / arthAt nairayika, bhavanapati, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika bhI satya zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! jIva je drazyane satya bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, teone zu' satya bhASAnA rUpamAM ja kADhe che? zu mRSAbhASAnA rUpamAM bahAra kADhe che? zuM satya mRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che ? athavA zuM asatyAmRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che? zrI bhagavAna:-he gautama ! satyabhASAnA rUpamAM grahaNa karelA bhASA drabyAne jIva satyabhASAnA rUpamAM ja kADhe che, tyaje che, mRSA bhASanA rUpamAM nathI, kADhatA. satyAmRSA bhASAnA rUpamAM nathI kADhatA tathA asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM paNa nathI kADhatA. e ja prakAre arthAt jevuM samuccaya jIvanA viSayamAM kahyuM che. tevuM ja kathana ekendriya ane vikalendriya sivAya vaimAnika sudhI badhA daDakAmAM kahevu joie arthAt naiyika, bhavanapati, paMcendriya tiya ca manuSya, vAnavyantara, kaiAtiSka ane vaimAnika paNa satyabhASAnA rUpamAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU . 12 bhASAdravyanisarjananirUpaNam kevala vyavahArabhASA eva, ekendriyeSu bhASaiva nAsti 'evaM puhutteNa vi' evam-ekatvavadeva pRthaktvenApi-nAnAtvenApi bahutvenApi ityarthaH ekendriyavikalendriyavarjAH daNDakAH nairayikAdi vaimAnika viSayakAH vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAI davvAiM mosabhAsattAe giNhai tAI ki saccabhAsattAe nisaraI' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi mRSAbhASakatayA gRhNAti tAni kiM satyabhASakatayA nisRjati ? 'mosabhAsattAe' kiMvA mRSAbhASakatayA nisRjati ? kiMvA-'saccAmosamAsattAe' satyamRSAbhASAkatayA nisRjati? kiM vA'asaccAmosabhAsattAe nisarai ?' asatyamRSAbhASakatayA nisRjati ? bhagavAnAha-'goyamA !! bhASA ke rUpa me gRhIta bhASA dravyoM ko satyabhASA ke rUpa me hI tyAgatA hai, mRSA bhASA ke rUpa meM nahIM, satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM ora asatyAmRSA bhASA ke rUpa me bhI nahIM / ekendriyoM ko chor3ane kA kAraNa yaha hai ki unameM bhASA kA abhAva hai, ataeva ve na bhASAdravyoM ko grahaNa karate haiM aura na tyAgate haiM / vikalendriyoM ko chor3ane kA kAraNa yaha hai ki unameM sirpha asatyAmRSA bhASA hotI hai| ve satyabhASA ke dravyoM ko na grahaNa karate haiM, na tyAgate haiM, kevala asatyAmRSA vyavahAra bhASA ke dravyoM kA hI grahaNa-nisarga karate haiN| uparyukta samasta kathana jaise eka bacana meM kahA gayA hai, vaisA hI bahuvacana meM bhI samajhanA cAhie / arthAt bahuta jIva, bahuta nAraka, bahuta asurakumAra Adi bhI satyabhASA ke rUpa meM gRhIta bhASA dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM hI syAgate haiM anya kisI bhASA ke rUpa meM nahIM tyAgate / gautama-he bhagavAna! jIva jina dravyoM ko mRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM kyA satya bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? mRSA bhASA ke rUpa meM nikaagRhIta bhASA dravyone satyabhASAnA rUpamAM tyAge che, mRSAbhASAnA rUpamAM nahIM satyAmRSA bhASAnA rUpamAM nahIM ane asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM paNa nahIM. ekendriyone choDavAnuM kAraNa e che ke temanAmAM bhASAne abhAva che, tethI ja teo nathI bhASAnA dravyane grahaNa karatA ane nathI tyajatA vikasendriyane choDavAnuM kAraNa e che ke temAM phakta asatyA mRSA bhASA hoya che. teo satyabhASAnA dravyane nathI grahaNa karatA, ke nathI tyAga karatA kevaLa asatyA mRSA-vyavahAra bhASAnA dravyonuM ja grahaNa-nisarga kare che. uparyukta samasta kathana jevuM eka vacanamAM kahyuM che, tevuM ja bahuvacanamAM paNa samajavuM joIe. arthAt ghaNA jIva, ghaNuM naraka, ghaNA asurakumAra vigare paNa satya bhASAnA rUpamAM gRhIta bhASA dravyane satya bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, bIjI kaI bhASAnA rUpamAM nathI tyAgatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva je dravyane mRSA bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, teone zuM satya bhASAnA rUpamAM kADhe che (tyAge che) ke mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che? zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 prajJApanAsUtre he gautama ! 'no saccabhAsattAe nisaraI' mRSAbhASakatayA gRhItAni dravyANi no satyabhASakatayA nisRjati, apitu-'mosamAsattAe nisarai' mRSAbhASakatayA nisajati, 'No saccAmosabhAsattAe nisarai' no satyamRSAbhASakatayA nisRjati, 'No asaccAmosabhAsattAe nisarai' no asatyamRSAbhASakatayA nisRjati, 'evaM saccAmosamAsattAe vi' evam-satyabhASakatayeva mRSAbhASakatayeva ca satyamRSAbhASakatayApi gRhItAni dravyANi no satyabhASakatayA nisRjati no mRSAbhASakatayA nisRjati no asatyamRSAbhASakatayA nisRjati apitu-satyamRSAbhASakatayeva sisRjati, 'asaccAmosabhAsattAe vi evaM ceva' asatyamRSAbhASakatayApi gRhItAni dravyANi evaJcava-pUrvoktarItyaiva no satyabhASakatayA no vA mRSAbhASakatayA nApi satyamRSAbhASakatayA nisRjati apitu asatyamRSAbhASakatayaiva nisRjati kintu-'NavaraM asaccAmosabhAsattAe vigalidiyA taheva pucchijjaMti' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu asatyamRSAbhASakatayA vikalendriyAHdvitricaturindriyA stathaiva-pUrvavadeva pRcchayante 'jAe ceva giNhai tAe ceva nisarai' yAni caiva latA hai ? satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? athavA kyA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? bhagavAn-he gautama ! jIva mRSA bhASA ke rUpa meM gRhIta bhASAdravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, balki mRSA bhASA ke rUpa meM hI nikAlatA hai, satyAmRSA bhASA ke rUpa meM athavA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA hai| isI prakAra jo dravya satyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa kie gae hoM, unheM jIca satyAmRSA bhASA ke rUpa meM hI tyAgatA hai, satya bhASA, asatya bhASA, athavA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM tyAgatA hai| isI prakAra jo dravya asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa kie jAte haiM, unheM jIva asatyAbhRSA bhASA ke rUpa meM hI tyAgatA hai, satyabhASA ke rUpa meM nahIM, mRSA bhASA ke rUpa meM nahIM athavA satyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM tyAgatA hai| isameM vizeSa bAta yaha haiM ki vikalendriyoM ke viSaya meM bhI pRcchA satya mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che? athavA zuM asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che? zrI bhagavAna he gautama! jIva mRSAbhASAnA rUpamAM gRhIta bhASA dravyone satyabhASAnA rUpamAM nathI kADhate, paNa mRSAbhASAnA rUpamAM ja tyAge che. satyAmRSAbhASAnA rUpamAM athavA asatyA mRSAbhASAnA rUpamAM paNa nathI tyAga. e rIte je dravya satyamRSA bhASAnA rUpamAM grahaNa karela hoya temane jIva satyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, satyabhASA, asatyabhASA athavA asatyA mRSAbhASAnA rUpamAM nathI tyAga. e ja prakAre je dravya asatyAmRSAnA rUpamAM grahaNa karAya che, temane jIva asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, satya bhASAnA rUpamAM nahIM mRSAbhASAnA rUpamAM nahIM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 13 ycnsvruupniruupnnm| bhASAdravyANi gRhNAti tAni caiva bhASAdravyANi nisRjati tathA ca vikalendriyAH vyavahArabhASAtvena gRhItAni dravyANi tenaiva rUpeNa nisRjati 'evaM ee egattapuhuttiyA aTThadaMDagA bhANiyavvA' evam-uparyuktarItyA, ete-pUrvoktAH ekakhapRthaktvakA aSTau daNDakAH, ekendriyavikalendriyavarjitAH nairayikAdivaimAnikAntaviSayakAH bhaNitavyAH-vaktavyA iti bhAvaH // 12 // ||vcnvktvytaa prastAvaH // mUlam - kaivihe gaM bhaMte! vayaNe paNNatte? goyamA ! solasavihe vayaNe vaNNatte, taM jahA-egavayaNe, duvayaNe, bahuvayaNe, isthivayaNe, pumavayaNe, NapuMsagavayaNe, ajjhatthavayaNe, uvaNIyavayaNe, avaNIyavayaNe, uvaNIyAvaNIyavayaNe, avaNIyovaNIyavayaNe, tItavayaNe, paDuppaNNavayaNe, aNAgayavayaNe, paccakkhavayaNe, parokkhavayaNe, icceitaM bhaMte ! egavayaNaM vA jAva parokkhayayaNaM vA vadamANe paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA! icceitaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA, badamANe paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ||suu013|| karanI cAhie / arthAt dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva bhI asatyA mRSA vyavahAra bhASA ke rUpa meM gRhIta dravyoM ko asatyamRSA vyavahAra bhASA ke rUpa meM hI nikAlate haiN| uparyukta kathana kA saMkSepa meM sAra yaha hai ki jisa bhASA ke rUpa meM bhASAvyoM kA grahaNa kiyA jAtA hai, usI bhASA ke rUpa meM unakA tyAgakiyA jAtA hai| isa prakAra ekavacana aura bahuvacana ko lekara ye ATha daMDaka, nairayikoM se lagAkara vaimAnikoM taka se saMbaMdha rakhane vAle samajha lenA cAhie, arthAt eka vacana ko lekara cAra bhASAoM ke cAra daMDaka aura bahubacana ko lekara cAra bhASAoM ke cAra daMDaka samajhanA cAhie |sU0 12 // athavA satyAmRSA bhASAnA rUpamAM paNa nahIM. temAM vizeSa vAta e che ke vikasendriyonA viSayamAM paNa pRcchA karavI joIe. arthAtu-hIndriya, trIndriya, ane caturindriya jIva paNa asatyA mRSA vyavahAra bhASAnA rUpamAM gRhIta dravyane asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che uparyukta kathanane saMkSepamAM sAra e che ke je bhASAnA rUpamAM dravyonuM grahaNa karAya che, te ja bhASAnA rUpamAM temane tyAga karAya che. e rIte ekavacana ane bahuvacanane laIne A ATha daMDaka nairayikethI laIne vaimAnike sudhI sambandha rAkhanArA samajavA joIe, arthAt eka vacanane laIne cAra bhASAonA cAra daMDaka ane bahuvacanane laIne cAra bhASAonA cAra daMDaka samajavA joIe. sU0 12aa zrI prshaan| sUtra : 3 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre chAyA-katividhaM khalu bhadanta ! vacanaM prajJaptam ? gautama ! SoDazavidhaM vacanaM prajJaptam, tadyathA-ekavacanam, dvivacanam, bahuvacanam, strIvacanam, puMvacanam, napuMsakavacanam, adhyAtmavacanam, upanItavacanam, apanItavacanam, upanItApanInavacanam, apanItopanItavacanam, atItavacanam pratyutpannavacanam anAgatavacanam pratyakSavacanam parokSavacanam ityetad bhadanta ! ekavacanaM vA yAvat parokSavacanaM vA vadati, prajJApanI khalu eSA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! ityetad ekavacanaM vA yAvat parokSavacanaM vA, vadati prajJApano khalu eSA bhASA, naiSA bhASA mRSA ||suu013|| bacana saMbaMdhI vaktavyatA zabdArtha-(kaivihe NaM bhaMte ! vayaNe paNNatte ?) he bhagavan ! vacana kitane prakAra ke hote haiM ? (goyamA ! solasavihe vayaNe paNNatte) he gautama ! solaha prakAra ke bacana kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (egavayaNe) ekavacana (duvayaNe) dviva. cana (bahuvayaNe) bahuvacana (ithivayaNe) strI bacana (pumavayaNe) puruSavacana (Napu. sagavayaNe) napuMsaka bacana (ajjhatthavayaNe) adhyAtmaka vacana (uvaNIyavayaNe) upanIta bacana (avaNIyavayaNe) apanIta vacana (uvaNIyAvaNIyavayaNe) upanItA panIta vacana (avaNIovaNIyavayaNe) apanItopanIta bacana (tItavayaNe) atI. tavacana (paDappaNNavayaNe) vartamAna bacana (aNAgayavayaNe) anAgata-bhaviSyata bacana (paccakkha vayaNe) pratyakSa vacana (parokkhavayaNe) parokSa bacana (icceitaM bhate ! egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA) isa prakAra eka bacana yAvat parokSa bacana ko (badamANe) bolatAhuA (paNNayaNINaM esAbhAsA ?) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA, goyamA ! icce itaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vadamANe) hAM gautama ! isa prakAra vacana saMbaMdhI vaktavyatA zahAtha-(kaivihe NaM bhaMte ! vayaNe paNNatte) 3 sapan! yayana nA ? (goyamA ! solasavihe vayaNe paNNatte) hai gautama! sAsa prAranA vayana hA cha (taM jahA) te // Are cha (ega vayaNe) se payana (du vayaNe) 6 kyana (bahuvayaNe) maha vayana (ithivayaNe) khIvayana (puMvayaNe) 535 yayana (NapuMsagavayaNe) nasa: kyana (ajjhatthavayaNe) adhyAtma kyana (uvaNIyavayaNe) apanIta payana (avaNIyavayaNe) apanIta kyana (uvaNIyAvaNIyavayaNe) apanItApanIta payana (avaNIyovaNIyavayaNe) manItApanIya bayana (tItavayaNe) atIta payana (paDuppannavayaNe) patabhAna vayana (aNAgayavayaNe) sanAta-laviSya payana (paccakkhavayaNe) pratyakSa payana (parokkhavayaNe) parokSa bayana (icceitaM bhaMte ! egavayaNa vA jAva parokkhapayaNaM vA) se rAta me payana yAvat 5 / 6 kyana (vayamANe) mosA (paNNavaNINaM esA bhAsA ?) 2 mA prajJApanI cha ? (Na esA bhAsA mosA ?) - zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 13 yacanasvarUpanirUpaNam TIkA-bhASA prastAvAt tad vizeSarUpa vacanavaktavyatAM prarUpayitumAha-'kaiviheNaM bhaMte ! vayaNe paNNatte ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! katividhaM khalu vacanaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'solasavihe vayaNe paNNatte' SoDazavidhaM vacanaM prajJaptam 'taM jahA egavayaNe duvayaNe bahuvayaNe' tadyathA 1 ekavacanam-manuSya iti yathA, sadvivacanam-manuSyau iti yathA, 3 bahuvacanam-manuSyA iti yathA, 4-isthivayaNaM' strIvacanam- iyaM nArI iti yathA, 5 'pumavayaNe' puMvacanam-pulliGgavacanam-yathA ayaM pumAn iti, 6-'gApuMsagavayaNe' napuMsakavacanam-idaM vanamiti yathA, 7-'ajjhatthavayaNe' adhyAtmavacanam-yathA manasi kizcieka vacana ko yAvata parokSa vacana ko bolatA huA (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| TIkArtha-bhASA kA prasaMga hone se bhASA ke eka viziSTa rUpa vacana kA yahAM pratipAdana kiyA jAtA hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! vacana kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? bhagavAn-he gautama ! vacana solaha prakAra kA hai| ve solaha prakAra yoM haiM(1) eka vacana-jaise manuSyaH arthAt eka manuSya / (2) dvivacana-dvitva kA pratipAdaka, jaise 'manuSyo' arthAt do manuSya / (3) vahuvacana-bahutva kA pratipAdaka,jase 'manuSyAH ' arthAt bahuta-se manuSya (4) strIvacana-strItva kA pratipAdaka, jaise naarii'| (5) puruSavacana-puliMgavAcaka, jaise-'pumAn / (6)napuMsakavacana-napusakatva vAcaka, jaise 'vnm| bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA icceita egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vadamANe) ho, gautama ! se prAre meM kyanane yAvat 52|kss kyanane mAratA (paNNavaNINaM esA bhAsa) mA bhASA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) 2. bhASA bhUSA nathI. TIkArya-bhASAne prasaMga hovAthI bhASAnA eka viziSTa rUpa vacananuM ahIM prati pAdana karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! vacana keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama! vacana soLa prakAranA che. te soLa prakAra A pramANe che. (1) me kyana-manuSyaH 2marthAt me manuSya. (2) dvivayana-dvitvanu pratipA64, 2ma 'manuSyo' arthAt meM manuSya, (3) maIyana-mahatva pratiyA, rema 'manuSyAH' arthAt 5 / manuSyo. (4) strI cayana-strItva pratipA64, ma 'nArI' / (5) 5311yana-gial pAya jebha 'pumAn' / (6) nasa kyana-nasa pAya 7 3-'vanam' zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 __ prajJApanAsUtre danyad vicintya vipralambhabuddhayA'nyad vaktumicchurapi sahasA yadeva manasi cintitamAsIt tadeva bravIti ityarthaH, 8-'uvaNIyavayaNe' upanItavacanam-prazaMsAtmakavacanam ityarthaH yathA iyaM kanyA paramasundarI vartate iti, 9 'avaNIyavayaNe' apanItavavanam-nindAtmakavacanam yathA iyaM bAlA kurUpA vartate iti, 10 'uvaNIyAvaNIyavayaNe' upanItApanItavacanam-prazaMsAnantaraM nindAvacanam-yathA paramasundarIyaM strI kintu duHzIlA vartate iti, 11 'avaNIyo. vaNI yavayaNe' apanItopanItavacanam-nindAnantaraM prazaMsAtmakavacanam yathA-kurUpeyaM kanyA kintu suzIlA vartate iti, 12 'totavayaNe' atItavacanam -bhUtakAlikavacanam yathA akApIt' 13 iti, 'paDuppaNNavayaNe' pratyutpannavacanam-vartamAnakAlikavacanam yathA pacati iti, 14 'aNAgayavayaNe' anAgatavacanam-bhaviSyatkAlikavacanam yathA gamiSyati, ityAdi, (7) adhyAtma vacana-mana meM kucha aura socakara Thagane kI buddhi se kucha aura kahanA cAhe, magara acAnaka vahI mukha se nikala paDe jo socA ho| (8) upanItavacana-prazaMsAtmaka vacana, jaise 'yaha kanyA atyanta sundarI hai| (9) apanIta vacana-nindAyAcI vacana, jaise yaha lar3akI baDI kurUpA hai / (10)upanItApanIta vacana-pahale prazaMsA karake phira nindA karane vAlA cacana, jaise-yaha sundarI hai, magara duzzIlA hai / (11) apanItopanIta vacana-nindA ke pazcAtU prazaMsA karane vAlA vacana, jaise-yaha kanyA yadyapi kurUpA hai, magara hai suzIlA / (12) atItavacana-bhUtakAla kA dyotaka vacana, jaise-akArSIta (kiyaa)| (13) pratyutpanna vacana-vartamAnavAcI vacana, jaise 'pacati' arthAtU pakAtA hai| (14) anAgata vacana-bhaviSyat kAla kA vAcaka vacana, jaise-'gamiSyati' arthAt jaaegaa| (7) adhyAtma vacana-manamAM kAMI bIjuM ja vicArIne ThagavAnI buddhithI kAMIka bIjuM ja kahevA Ica che, paNa acAnaka te meDhAmAMthI nikaLI jAya ke je manamAM vicAryuM hoya. (8) apanItapayana-praza'sAma payana. ma '1 any| atyanta suMdara cha' (6) 55nAta kyana-nanhIma kyana. bha 24 / unyA 54435. che.' (10) u5nItApanIta vacanapahelA prazaMsA karIne pachI nindA karavAvALuM vacana, 2ma 'ma surI cha 5 :zI che.' (11) apanInIta vacana-nindA pachI prazaMsA karanArUM vacana jema-"A kanyA yadyapi kurUpa che, paNa che suzIlA" (12) matIta yayana-bhUta sadhota: yayana 'akArSIta' (yu) (13) pratyutpanna vayana-patamAna pAya vayana gema 'pacati' arthAt rAdhe che. (14) manAta yana-viSyANAnupAya: payana, rebha gamiSyati' arthAta ze, zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 13 yacanasvarUpanirUpaNam 15 'paccakkhavayaNe' pratyakSavacanam-yathA aya ghaTaH, ityAdi, 16 'parokkhavayaNe' parokSavacanam yathA-sa AsIt, ityAdi. gautamaH pRcchati-'icceitaM bhaMte ! egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vadamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? he bhadanta ! ityetam-pUrvoktam ekavacana vA, yAvad dvivacanaM vA, bahuvacanaM vA, strIvacanaM vA, puvacanaM vA, napuMsakavacanaM vA adhyAtmavacanaM vA upanItavacanaM vA, apanItavacanaM vA, upanItApanItavacanaM vA, apanItopanItavacanaM vA, atItavacanaM vA, pratyutpannavacanaM vA, anAgatavacanaM vA, pratyakSavacana vA, parokSavacanaM vA, vadan jIvaH yadA jIvo vadati tadA kiM prajJApanA khalu eSA bhASA bhavati ? na khalu kim eSA bhASA mRSA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! he gautama ! hanta-satyam 'icceitaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA badamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' ityetat-upayuktam, ekavacana vA, yAvad-dvivacana vA, bahuvacanaM vA, strIbacanaM vA, puMvacanaM vA, napuMsakavacanaM vA, adhyAtmavacanaM vA, upanItavacanaM vA, apanItavacanaM vA, pratyutpannavacanaM vA, anAgatavacanaM vA, pratyakSavacanaM va, parokSavacanaM vA, vadan-yadA jIvo vadati tadA prajJApanI khalu eSA bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA bhavati, tathA (15) pratyakSa vacana-jaise 'yaha ghara hai' yahAM yaha pratyakSa kA sUcaka vacana hai| (16) parokSavacana-jaise 'vaha thA yahAM 'vaha' vacana parokSa ko sUcita karatA hai / gautama ina solaha vacanoM ke saMbaMdha meM prazna karate hai-he bhagavan ! ina eka vacana se lekara parokSa vacana taka kA jIva jaba prayoga karatA haiM usakI yaha bhASA kyA prajJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? bhagavAna-gautama ! hAM, upayukta eka vacana, dvivacana, bahuvacana, strIvacana, puruSavacana, napuMsaka vacana, adhyAtma vacana, upanItacacana, apanItavacana, upanItApanIta vacana, apanItopanItavacana, atItavacana, vartamAnavacana, anAgata pacana, pratyakSavacana aura parokSavacana ko jIva jaba bolatA hai to usakI bhASA prajJApanI hotI hai / vaha bhASA mRSA nahIM hotI / isa prakAra uparyukta solaha (15) pratyakSa vayana-2ma 24 ghara cha' mahI 'mA' se pratyakSanusUyayana cha. (16) 52zakSavayana-gema 'te DatA' mA 'te' payana parIkSane sUthita re cha gautamasvAmI-A seLa vacanenA sambandhamAM prazna kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! A eka vacanathI laIne parokSa vacana sudhInA jIva jyAre prayoga kare che te temanI te bhASA zuM prajJApanI heAya che? zuM e bhASAmRSA nathI ? zrI bhagavAna gautama ! , 5yuta sevayana, dvivayana, mahayana strIvayana, 535 vacana, napuMsaka vacana, adhyAtma vacana, upanIta vacana, apanIta vacana, upanItApanIta vacana, ayanIpanI vacana, atIta vacana, vartamAna vacana, anAgata vacana, pratyakSa vacana, parekSa vacana nA jIva jyAre bele che te temanI bhASA prajJApanI hoya che. te na0 52 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 prajJApanAsUtre ca pUrvoktAni SoDazavacanAni yathAvasthitavastupratipAdanAvasthAyAM na kAlpanikAni bhavanti ataeva yadaitAni samyagupayujya vadati tadA sA bhASA prajJApanI akseyetyarthaH / s013|| bhASAvizeSabhedavaktavyA mUlam-kai NaM bhaMte ! bhAsajAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri bhAsajAyA paNNattA, taM jahA-saJcamegaM bhAsajjAyaM, vitiyaM mosaM bhAsajjAyaM, taiyaM saccAmosaM bhAsajjAyaM, cautthaM asaccAmosaM bhAsajjAyaM, icceiyAI bhaMte ! cattAri bhAsajAyAiM bhAsamANe kiM ArAhate virAhate ? goyamA! icceiyAI cattAri bhAsajjAyAiM AuttaM bhAsamANe ArAhate no virAhate, teNa paraM asaMjaya aviraya apaDihaya apaJcakkhAyapAvakamme saccaM bhAsaM bhAsaMto mosaM vA saccAmosaM vA asaJcAmosaM vA bhAsaM bhAsamANe no ArAhae, virAhae, etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saccabhAsagANaM mosabhAsagANaM, saccAmosabhAsagANaM asaJcAmosabhAsagANaM abhAsagANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA saJcabhAsagA, saccAmosabhAsagA asaMkheja guNA, mosabhAsagA asaMkhejaguNA, asaccAmosabhAsagA asaMkhejaguNA, abhAsagA agNtgunnaa| paNNavaNAe bhagavaIe bhAsApadaM samattaM ||suu014|| chAyA-kati khalu bhadanta ! bhASA jAtAni prajJaptAni ? gautama ! cakhAri bhASA jAtAni prajJatAni, tadyathA-satyamekaM bhASA jAtam dvitIyaM mRSA bhASA jAtam tRtIyaM satyamRSAbhASA vacana jaba vAstavika vastu kA pratipAdana karate haiM, taba ve mithyA nahIM hote| ataeva samyak prakAra se upayoga lagAkara jaba ye vacana bole jAte haiM, taba vaha bhASA prajJApanI hotI hai, aisA samajhanA cAhie // 13 // bhASA vizeSa ke bheda zabdArtha-(kahiNa bhaMte bhAsajjAyA paNNattA ?) he bhagavana ! bhASA ke kitane bhASA mRSA nathI hotI. e prakAre uparyukta seLa vacana jyAre vAstavika vastunuM pratipAdana kare che, tyAre teo mithyA nathI thatA. tethI ja samyaka prakAre upayoga karIne jayAre A vacane belAya che, te te bhASA prajJApanI thAya che ema samajavuM joIe 13 che bhASA vizeSanA bheda -(kai NaM bhate ! bhAsajjAyA paNNattA) mAyan ! sApAnI heTamA 42 4aa? zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 20 14 bhASAvizeSamedanirupaNam jAtam caturthamasatmRSAbhASAjAtam, ityetAni bhadanta ! catvAri bhASAjAtAni bhASamANaH kimArAdhakaH? virAdhakaH ? gautama! ityetAni cakhAri bhASAjAtAni AyuktaM bhASamANa ArAdhako na virAdhakaH, tena param asaMyatAviratApratihatA pratyAkhyAtapApakarmA satyAM bhASAM bhASamANo mRyA vA, satyamRSA vA, asatyamRSA vA, bhASAM bhApamANo no ArAdhako virAdhakaH, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM satyamASakANAM mRSAbhASakANAM satyamRSAbhASakANAm asatyamRSAprakAra kahe haiM ? (goyamA! cattAri bhAsajjAyA paNNattA) he gautama ! bhASA ke cAra prakAra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (saccamegaM bhAsajjAyaM) bhASA kA eka prakAra satya (vitiyaM mosaM bhAsajjAya) dUsarA bhASA kA prakAra mRSA hai (taiyaM saccAmosaM bhAsajjAtaM) tIsarA bhASAprakAra satyAmRSA hai (cautthaM asaccAmosaM bhAsajjAtaM) cauthA bhASA kA prakAra asatyAmRSA hai| __ (icceiyAI bhaMte ! casAri bhAsajjAyAI bhAsamANe) ina cAra bhASA prakAroM ko bhASatA huA jIva (kiM ArAhae virAhae?) kyA ArAdhaka hotA hai yA virAdhaka hotA hai ? (goyamA ! icceiyAI bhAsajAyAI AuttaM bhAsamANe) ina bhASA prakAroM ko upayogapUrvaka bolane vAlA (ArAhae no virAhae) ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nahIM (teNa paraM) upayoga lagA kara bhASaNa karane vAle se bhinna (asaMjaya aviraya appaDiya-apaccakkhAyapAvakamme) asaMyamI, avirata, pApa kameM kA pratighAta aura pratyAghAta na karane vAlA (sacca bhAsa bhAsaMto) satyabhASA bolatA huA (mosaM vA saccAmosaM vA asaccAmosaM bA bhAsa bhAsamANe no ArAhae virAhae) mRSA, satyAmRSA athavA asatyAmRSA bhASA bhASatA huA ArAdhaka nahIM, virAdhaka hai goyamA! cattAri bhAsajjAyA paNNattA) gautama ! bhASAnA yA2 2 4aa cha (taM jahA) teso 2 2 cha (saccamegaM bhAsajjAyaM) bhASAlA se / 2 satya (bitIyaM mosaM bhAsaujAya) mA mApAnI prA2 bhUSA (taiyaM saccAmosa bhAsajjAya) zrIna mApAna jAra satyAbhUSA cha (ca utthaM asaccAmosaM bhAsajjAya) yo bhASAnI 2 asatyA bhRA cha (icceiyAiM bhaMte ! cattAri bhAsajjAyAI bhAsamANe) mA nyA2 mA rone mata 75 (kiM ArAhae virAhae ?) shumaa2|54 DAya che bha2 1i2 / 54 hAya che ? (goyamA ! icce iyAI bhAsajjayAI AuttaM bhasamANe) 21bhASA prA2ne upyo|| 554 masanAra (ArAhae; no virAhae) maa2|54 thAya che, 12 / 54 nahI (teNa paraM) S5ye 42 mA 42nArathI lina (asaMjaya-aviraya-appaDihaya apaccakkhAyapAvakamme) asayabhI mavirata, pA5 bhane pratiyAta mane pratyAbhyAna na 42nA2 (saccaM bhAsaM bhAsaMto) satya mApA mArato 21 (mosaM vA saccAmosaM vA asaccAmosaM vA bhAsaM bhAsamaNo no ArAhae virAhae) mRSA, satyAmRSA, athavA asatyAmRSA bhASA belata thako ArAdhaka nathI, virAdhaka che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhASakANAm abhASakANAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA jIvAH satyabhASakAH, satyamRSA bhApakA asaMkhyeyaguNAH, mRSAbhASA asaMkhyeyaguNAH, asatyamRSAbhASakA asaMkhyeyaguNAH, abhASakA anantaguNAH / prajJApanAyAM bhagavatyAM bhASApadaM samAptam ||sU0 14 // 412 TIkA-atha bhASAyA eva prakArAntareNa kiJcid vaiziSTacaM pratipAdayitumAha- 'kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! kati khalu bhASA jAtAni - bhASA prakArAH, prajJatAni - nirUpitAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'catAri bhAsajjAyA paNNattA' catvAri bhASAjAtAni prajJaptAni, 'taM jahA - saccamegaM bhAsajjAyaM' satyamekaM - prathamaM (eesiNaM bhaMte! jIvANaM saccabhAsagANaM, mosabhAsagANaM, saccAmosabhAsa gANaM, asaccAmosa bhAsagANaM, abhAsagANa gha) he bhagavan ! ina satya bhASa koM, mRSAbhASakoM, satyanRSA bhASakoM, asatyAmRSA bhASakoM aura abhASaka jIvoM meM (kare karehiMto appA vA, bahuyA vA tullA vA, bisesAhiyA vA ?) kauna kisase alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika haiM ? gauyamA ! savvatthovA jIvA saccabhAsagA) he gautama! sabase kama jIva satyabhASI haiM ( saccAmosabhAsagA asaMkhejaguNA) satyAmRSAbhASI asaMkhyAtaguNA haiM (mosabhAsagA asaMkhejjaguNA) mRSAbhASI asaMkhyAtaguNA haiM (asaccAmosabhAsagA asaMkhejjaguNA) asatyA mRSAbhASI asaMkhyAtaguNA haiM (abhAsagA anaMtaguNA) abhASaka anantaguNA haiM / bhASApada samApta kArya - prakArAntara se bhASA ke saMbaMdha meM kucha viziSTatA pradarzita kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM- he bhagavan ! bhaSA ke prakAra (bheda ) kitane kahe gaye haiM ? (eesiNaM bhaMte! jIvANaM saccabhAsagArNa, mosabhAsa gANaM, saccAmosabhA sagANaM asaccAmosabhAsagANaM, abhAsagANa ya) he lagavan ! asatyabhASI, bhUSAbhASI, satyabhUSA bhASA, asatyA bhRSAbhASI, ane alASa lobhAM ( kayare kayare hinto, appA vA bahuyA vAtullAvA visesAhiyA vA ? ) ho anAthI sahaya, dhaNI, tujhya athavA vizeSAdhi hai ? (goyamA ! savvatthovA jIvA saccabhAsagA ) he gautama! madhAthI mochA bhuva satya lASI che (saccA mosamAsagA asaMkhejjaguNA ) satyA bhUSA bhASI asaMkhyAta gaNA (mosa bhAsagA asaMkhejjaguNA) bhUSA bhASI asaMkhyAta gAyA che (asaccAmosabhAsagA asaMkhejjaguNA ) asatyA bhUSA bhASI asakhyAtagA che (abhAsamA anaMtaguNA ) abhAva ananta galA che. bhASApada samApta TIkA -prakArAntarathI bhASAnA sambandhamAM koIka viziSTatA pradarzita karAya che zrI gautamasvAmI prazna pure che - he lagavAn ! lASAnA aDAra (leha) DeTA uDelA che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 14 bhASAvizeSamedanirUpaNam bhASAjAtam-bhASAprakAro vartate 'biTiyaM mosaM bhAsajjAyaM' dvitIyaM mRSAtmakaM bhASAjAtam bhavati, 'taiyaM saccAmosaM bhAsajjAya tRtIyaM satyabhUSAtmakaM bhASAjAtaM bhavati, cautthaM asacAmosaM bhAsajjAyaM' caturtham asatyamRSAtmakaM bhopAjAtaM bhavati, gautamaH pRcchati-'icceiyAI bhaMte ! cattAri bhAsajjAyAI bhAsamANe kiM ArAhae, virAhae ?' he bhadanta ! ityetAniuparyuktAni catvAri bhASAjAtAni-bhASAprakArAn bhASamANo jIvaH kim ArAdhako bhavati ? kiM vA virAdhako bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'icceiyAiM cattAri bhAsajAyAiM AuttaM bhAsamANe ArAhae no virAhae'-ityetAni-pUrvoktAni catvAri bhASA jAtAni Ayuktam-samyakpravacanamAlinyAdi rakSaNaparatayA pravacanoDDAharakSaNAdi nimittaM gurulAghavaparyAlocanena mRSApi bhASamANaH sAdhujana ArAdhako bhavati no virAdhako bhavati 'teNa bhagavAna- he gautama ! bhASA ke cAra prakAra kahe gaye haiM / ve isa prakAra haiM(1)satya, yaha bhASA kA eka prakAra hai / (2)mRSA, yaha bhASA kA dUsarA prakAra hai| (3)satyAmRSA, yaha bhASA kA tIsarA prakAra hai| aura (4) asatyAmRSA, yaha bhASA kA cauthA prakAra hai| gautama- bhagavana ! bhASA ke ina cAra prakAroM se bhASaNa karane vAlA jIva kyA ArAdhaka hotA hai yA virAdhaka hotA hai ? / bhagavAna-he gautama! bhASA ke ina cAra prakAroM ko jo jIva samyaka prakAra se upayoga lagAkara bolatA hai, arthAt isa bAta kA dhyAna rakhakara bolatA hai ki pravacana meM kisI prakAra kI malInatA utpanna na ho, pravacana kI nindA na ho aura ina mabase pravacana ko bacAne ke lie gaurava lAghava kA vicAra karake bolatA hai, vaha sAdhujana ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nahIM hotA hai| kintu jo upayoga lagAkara bhASaNa karane vAle se bhinna hai arthAt jo mAnasika, vAcika zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! bhASAnA cAra prakAra kahelA che. teo A ghAre che. (1) satya, ! mApAnI se prA2 che. (2) bhUSA, se lApAnI pIne 12 che. (3) satyAmRSA e bhASAne trIjo prakAra che ane (4) asatyA mRSA e bhASAno cethe prakAra che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bhASAnA A cAra prakArethI bhASaNa karanArA jIva zu Ara dhaka hoya che, agara virAdhaka hoya che? zrI bhagavAn he gautama! bhASAnA A cAra prakArene jIva samyapha prakAre Upayoga karIne bole che, arthAt e vAtanuM dhyAna rAkhIne bele che ke pravacanamAM koI prakAranI malinatA na thAya, pravacananI nindA na thAya, ane te badhAthI pravacanane bacAvavA mATe gaurava-lAghavane vicAra karIne bese che. te sAdhujana ArAdhaka thAya che, virAdhaka nathI thatA. parantu je upaga lagADIne bhASaNa karanArathI bhinna che arthAt je mAnasika, vAcika temaja zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 prajJApanAsUtre paraM asaMjata aviraya apaDihata apaccakkhAyapAvakamme saccaM bhAsaM bhAsato mosaM vA' tenatasmAdAyuktabhASaNAt paro-bhinnaH asaMyataH-mano vacanakAyasaMyamarahitaH, avirataH pApAdi karmato viratismeti virataH, na virato'virata:-sAvadyakarmaNo'nivRttaH, asmAdeva kAraNAd na pratihata-mithyAduSkRtadAna prAyazcittAbhyupagamAdinA na vinAzitam atItam, evaM na pratyAkhyAtaM-punarakaraNatayA pratibaddhaM bhAvipApakarma yena saH, apratihatApratyAkhyAtapApakarmA satyAM bhASAM bhASamANo mRSA vA bhASamANaH 'saccAmosaM vA asaccAmosaM vA' satyamRSA vA, asatyamRSA vA 'bhAsaM bhAsamANe no ArAhae, virAhae' bhASAM bhASamANo no ArAdhako bhavati apitu virAdhaka eva bhavati, gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM saccabhAsagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM jIvAnAM satyabhASakANAm 'mosamAsagANaM' mRSAbhASakANAm 'saccAmosamAsagANaM' satyamRSAbhASakANAm 'asaccAmosabhAsagANa' asatyamRSAbhASakANAm 'abhAsagANa ya' abhASakANAzca madhye 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? evaM kAyika saMyama se rahita hai, jo pApakarma se virata nahIM hai arthAt pApakarma kA tyAgI nahIM hai, jisane apane atIta kAlika pApoM ke lie mithyAduSkRta nahIM diyA hai, prAyazcitta nahIM kiyA hai aura bhaviSyat kAla saMbaMdhI pApoM kA pratyAkhyAta nahIM kiyA hai, aisA jIva cAhe satyabhASA bole cAhe mithyA bhASA bole, cAhe satyAmRSA bhASA bole, cAhe asatyAmRSA bhASA kA prayoga kare, vaha ArAdhaka nahIM hai, virAdhaka hai| gautamasvAmI-he bhagavAn ! ina satyabhASA bolane vAle, mRSAbhASA bolane vAle satyamRSA bhASA bolane vAle asatyAmRSA bhASA bolane vAle aura abhASaka arthAta bhASA na bolane vAle jIvoM meM kauna kisase alpa hai, kauna kisase bahuta hai, kauna kisase tulya yA vizeSAdhika haiM ? ___ bhagavAn-gautama ! saba se kama jIva satyabhASI haiM, kyoM ki satyabhASI durlabha haiN| satyabhASI jIvoM se satya mRSA (mizra) bhASI asaMkhyAtaguNa adhika kAyika saMzayathI rahita che, je pApakarmathI virata nathI hotA. arthAta pApakarmanA tyAgI nathI, jeNe pitAnA atIta kAlika pApanA mATe mithyA duSkata nathI dIdhuM, prAyazcita nathI karyuM ane bhaviSyanta kALa sambandhI pApanuM pratyAkhyAna nathI karyuM, evA jIva cAhe satya bhASA bole. cAhe mithyA bhASA bele, cAhe satyamRSA bhASA bele cAhe asacAmRSA bhASAne prayoga kare, te ArAdhaka nathI, virAdhaka che. gautamasvAmI-he bhagavan! asatyabhASa belanAra, mRSAbha SA bolanArA, satyAmRSA bhASA belanArA, asatyA mRSAbhASA bolanArA ane abhASaka arthAt bhASA na belanArA jIve koNa tenAthI alapa che, keNa kenAthI ghaNA che, ke jenAthI tulya agara vizeSAdhika che ? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 14 bhASAvizeSamedanirUpaNam bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA saccabhAsagA' sarvastokA jIvAH satyabhASakA bhavanti satyabhASakANAM durlabhakhAt tebhyaH-'saccAmosabhAsagA asaMkhejjaguNA' satyamRSAbhASakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'mosamAsagA asaMkhejaguNA' mRSAbhASakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'asaccAmosabhAsagA asaMkhejaguNA' asatyamRSAbhASakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'abhAsagA aNaMtaguNA' abhASakA anantaguNA bhavanti, abhASakANAM siddhAnAmanantatvAditi bhAvaH, iti, 'paNNavaNAe bhagavaIe bhAsApadaM samattaM prajJApanAyAM bhagavatyAM bhASApadaM samAptam ||suu0 14 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvalabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita - kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM ___ekAdazaM bhASApadaM samAptam // 11 // haiN| unase mRSAbhASI asaMkhyAtaguNA adhika haiM / mRSAbhASiyoM se asatyAmRSA bhASI asaMkhyAtaguNA adhika haiM aura asatyAmRSAbhASiyoM se abhASaka jIva ananta haiM, kyoM ki siddha aura ekendriya jIva anantaguNA haiM aura ve sabhI abhASaka haiM / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyavodhini vyAkhyA meM ___ gyArahavAM bhASApada samApta // 11 // zrI bhagavAna he gautama! badhAthI ochA jIva satyabhASI che. kemake rAtyabhASI durlabha che. satyabhASI jIthI satyA mRSA (mizra) bhASI asaMkhyAta gaNuM adhika che. temanAthI mRSA bhASI asaMkhyAta gaNuM adhika che mRSA bhArSithI asatyAmRSA bhASI asaMkhyAta gaNuM adhika che. ane asatyA mRSA bhASithI abhASaka jIva ananta che kemake siddha ane ekendriya jIva ananta gaNA che ane teo badhA abhASaka che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sUtranI prameyabodhinI vyAkhyAnuM agiyAramuM bhASA pada samApta che 11 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre atha dvAdazaM padaM prArabhyate - zarIraprakAravaktavyatA mUlam-kai NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ? goyamA! paMca sarIrA paNNattA, taM jahA-orAlie, veuvvie, AhArae, teyae, kammae, neraiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ? goyamA ! tao sarIrayA paNNattA, taM jahAveuvie, teyae, kammae, evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM, puDhayikAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA! tao sarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, teyae, kammae, evaM vAukAiyavajjaM jAva cauridiyANaM, vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, veuvvie, teyae, kammae evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi, maNussANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA ! paMcasarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, veuvie, AhArae, teyae, kammae, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahAnAragANaM ||suu0 1 // chAyA-kati khala bhadanta ! zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! pazca zarIrANi prajJaptAni, tadyathA-audArikama, vaikriyam, AhArakam, taijasaM kArmaNam, nairayikANAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni, tadyathA-vaikriyaM taijasaM kArmaNama, bAhahayAM zarIra pada zarIra ke prakAra zabdArtha-(kaha gaM bhaMte ! sarIrA praNNattA?) he bhagavan ! zarIra kitane prakAra ke kahe haiM ?(goyamA !paMca sarIrA paNNattA) he gautama ! pAMca zarIra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (orAlie) audArika (veuvie) vaikriya (AhArae) AhAraka (teyae) taijasa (kammae) kaarmnn| bAramuM zarIra pada-zarIranA prakAra hAtha-(kai NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ?) 3 mApan ! zarI2 320 2 // Hai cha ? (goyamA ! paMca sarIrA paNNattA) : gautama ! pAMya 12nA zarI2 che (taM jahA) tamA ma praDAre (orAlie) mohaa||24 (veuvvie) vaiThiya (AhArae) maai|24 (teyae) tesa (kammae) Ama zrI prshaan| sUtra : 3 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam ___ 417 evam asurakumArANAmapi yAvatstanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni, tadyathA-audArikam, taijasam, kArmaNam, evaM vAyukAyikavarja yAvat-caturindriyANAM, vAyukAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri zarIrakANi prajJapta ni, tadyathA-audArikam, vaikriyam tejasaM, kArmaNam, evaM paJcendriyatiryagyonikAnAmapi, manuSyANAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama! (neraiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! to sarIrayA paNNattA) he gautama ! tIna zarIra kahe haiM ( jahA) ve isa prakAra (veudhie, tethae, kammae) vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra asura kumAroM ke yAvat stanita kumAroM ke __(puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA) he bhagavan ! pRthvIkAikoM ke kitane zarIra kaI gae haiM ? (goyamA ! tao sarIrayA paNNattA) he gautama ! tIna zarIra kaheM haiM (taMjahA orAlie, tethae, kammae) ve isa prakAra-audArika taijasa, kArmaNa (evaM vAukAiyavaja jAva cauriMdiyANaM) isI prakAra vAyukAyikoM ko choDakara yAvat cauindriyoM taka (vAukAiyANaM maMte ! kai sarIrayA paNNattA) bhagavan ! yAyukAyikoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA) he gautama ! cAra zarIra kahe haiM (taM jahA-orAlie, veuvie teyae, kammae) audArika, vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM paMciMdiyatirikvajoNiyANavi) isI prakAra paMcendriya tiryaMcoM ke bhI (maNussANa bhaMte ! kai sarIrayA (neraiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA) san ! nArInaTaai zarI2 4i cha (goyamA ! tao sarIrayA paNNattA) he gautama ! ! zarI2 hyA cha (taM jahA) ty| mA 2 (veubvie, teae, kammae) vaiThiya, tesa, Abhae (evaM asurakumArANa vi jAva thaNiya kumArANaM) se prAre sasubhAzanA yAvat stanita sumaare| sudhI (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA?) he bhagavan! pRthvIjayana zarI2 zii cha ? (goyamA ! tao sarIrA paNNattA) gautama ! nae zarI2 sA che (taM jahA) teso mA 42 (orAlie, teyae, kammae) mohA4i, tesU, Ama (evaM vAukAiyara jAva cariMdiyANaM) me 5412 vaayuaayi| sipAya yAvat atundriya sudhA (bAukAiyANaM maMte ! kai sarIrayA paNNattA) he bhagavan ! yina / zarI2 hAya OM ? (goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA) he gautama ! 22 zarIra hyAM cha (taM jahA orAlie, veubbie, teyae kammae) me 2mA prAre-mo2i4, vaiThiya, tesa bhae (evaM paMciMdiyanirikkhajoNiyANa vi) me 2 payandriya tiya yAnA 555 (maNussANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! mANusonA khai zarI2 4i cha (goyamA ! paMca pra0 53 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 prajJApanAsUtre pazca zarIrakANi prajAtAni, tadyathA-audArikam, vaikriyam, AhArakam, taijasam, kArmaNam, pAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nArakANAm ||suu0 1 // TIkA-pUrvoktarItyA ekAdazaM padaM prarUpya atha dvAdazaM padaM prarUpayitu mArabhate-tatra pUrvapade jIvAnAM satyamRSAdi bhASAyAH vibhAgaH pratipAditaH, bhASAyAzca zarIrAdhInatvaM vartate 'zarIraprabhavA bhASA' ityatraiva tathokteH, tatra zarIraprastAvA ttatprabhedAn prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ? gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati-kiyanti khalu zarIrANi prajJaptAniprarUpitAni santi utpattisamayAdArabhya pratisamayaM zIryante kSIyante iti zarIrANi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMca sarIrA paNNattA' paJca zarIrANi prajJaptAni 'taM jahA-orApaNNattA ) he bhagavan ! manuSyoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! paMca sarIrayA paNNattA) he gautama ! pAMca zarIra kahe haiM (tajahA-orAlie, veuvyie. AhArae, teyae, kammae) ve isa prakAra-audArika, vaikriya, AhAraka tejasa kArmaNa (vANamaMtara joisiya vemANiyANaM jahA neraiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke zarIra nArakoM ke samAna / TIkArtha-pUrvokta prakAra se gyArahaveM pada kA prarUpaNA karake aba bArahaveM pada kI prarUpaNA prAraMbha kI jAtI hai / gyArahaveM pada meM jIvoM kI satya asasya Adi bhASA kI prarUpaNA kI gaI hai, kintu bhASA zarIra ke adhIna hotI haiN| kahA bhI hai-'zarIraprabhavA bhASA' arthAt bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai, yaha kathana pichale pada meM hI kiyA gayA hai / ataeva zarIra ke prasaMga ko lekara usake bhedoM kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI pUchate haiM -bhagavan ! zarIra kitane kahe gae haiM ? utpatti ke samaya se lagAtAra pratikSaNa jo zIrNa arthAtU jarjarita hote rahate haiM, unheM zarIra kahate haiN| sarIrayA paNNattA) gautama ! pAMya zarI2 vai cha (taM jahA-orAlie, veuvvie, AhArae, teyae-kammae) tasA // zata-mauhA24, vaiThiya, bhADA24, tesa, bhae (vANamaMtara joisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM) pAnavya-tara, jyoti, ane vaimAni vAnA zarIra nArakanA samAna samajavA. TIkAtha-pUrvokta prakAre agIyAramA padanI prarUpaNa karIne have bAramAM padanI prarUpaNane prAraMbha karAya che. agiyAramAM padamAM jInI satya asatya Adi bhASAnI prarUpaNA karAI kintu bhASA zarIrane AdhIna hoya che. kahyuM paNa che-"zarIra prabhavA bhASA" arthAta bhASAne uddabhava zarIrathI thAya che, e kathana pAchalA padamAM ja karAyeluM che. tethI ja zarIrane prasaMga laIne temanA bhedanI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI pUche che-he bhagavana! zarIra keTalAM kahyA che? utpattinA samayathI zarU karIne pratikSaNa je zIrNa arthAt jarjarita thatAM rahe che, te zarIra che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam lie, veubdhie, AhArae, teyae, kammae' tadyathA-audArikam, vaikriyam, AhArakam, taijasam, kArmaNam, tatra udAram-pradhAnaM tadeva audArikam, pradhAnapaJcAsya jinendragaNadharApekSayA bodhyam, tadrinasyAnuttaradevazarIrasyApi anantaguNahInakhAt, athabA udAram-vistAravata, vistAravattA cAsyAvasthitasvabhAvasya sAtirekayojanasahasramAnatvAt, vaikriyasyApi etAvadavasthitapramANatvAnupalambhAta, utkarSeNApi avasthitapramANasya vaikriyasya paJcadhanuHzatapramANakhAt, tadapi tAvatpramANaM vaikriyaM zarIramadhaH saptamyAmeva nArakapRthivyAmupalabhyate nAnyatra, uttaravaikriyasya yojanalakSapramANatve'pi AbhavavartikhAbhAvena na tadavasthitatyam atastadapekSayA vaktumazakyatvAt, tathA coktam 'orAlaM nAma vittharAlaM visAlaM tijaM bhaNiyaM hoi / kahaM ? sAirega joyaNasahassamavaTThiyappamANamorAliyaM // bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! zarIra pAMca kahe gae haiN| ve isa bhAMti haiM(1) audArika (2) vaikriyaka (3) AhAraka (4) taijasa aura (5) kArmaNa / udAra arthAta pradhAna zarIra ko audArika kahate haiN| audArika zarIra kI pradhAnatA tIrthakaroM aura gaNadharoM kI apekSA samajhanI cAhie / unake atirikta anuttara deyoM kA bhI zarIra anantaguNahIna hotA hai / athavA udAra kA artha hai vistAra vAn / audArika zarIra vistAravAna isa kAraNa kahalAtA hai ki vaha sthAyI rUpa se atireka eka hajAra yojana pramANa kA hotA hai| vaikiya zarIra kA bhI itanA avasthita pramANa nahIM hotA, usakA adhika se adhika avasthita pramANa pAMca sau dhanuSa kA hI hotA hai| yaha bhI sirpha sAtavIM narakabhUmi ke nArakoM meM hI pAyA jAtA haiM anyatra nhiiN| yadyapi uttara vaikriya zarIra eka lAkha yojana taka kA hotA hai, parantu vaha bhavaparyaMta sthAyI nahIM hone ke kAraNa avasthita nahIM hotaa| 1 zrI bhagavAna uttara Ape che. he gautama ! zarIra pAMca kahelAM che. te A rIte che (1) mohA24 (2) vaiThiya4 (3) 26124 (4) tesa ana (5) ma 12 arthAt pradhAna zarIrane audArika kahe che. audArika zarIranI pradhAnatA tIrtha kare ane gaNadharonI apekSAe samajavI joIe. tenA sivAya anuttara denA paNa zarIra anantaguNahIna hoya che. athavA udArane artha che vistAravAn audArika zarIra vistAravAna e kAraNe kahevAya che ke te sthAyI rUpathI sAtireka eka hajAra jana pramANa sudhInA hoya che. vaikriya zarIranuM paNa eTaluM avasthita pramANa nathI hotuM. tenuM vadhAremAM vadhAre avasthita pramANa pAMcaso dhanuSanuM ja hoya che. e paNa kevaLa sAtamI naraka bhUminA nArakamAM ja maLI Ave che, bIje nahIM, je ke uttara vaikriya zarIra eka lAba jana sudhInA hoya che, paraMtu te bhavaparyanta sthAyI na hovAnA kAraNe avasthita nathI hotAM. ahIM tenI apekSAe kathana nathI karAyuM. kahyuM paNa che ke-udAra vistAravAnuM ne kahe che-arthAta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre anna medaha metaM nasthitti, viuvviyaM hojjA, taMtu aNavaThiyappamANa sAiregaM joyaNasahassaM vaNapphaiyANa' iti, udAraM nAma vistAram, vizAlamiti yad bhaNitaM bhavati katham ? sAtirekayojanasahasramavasthitapramANamaudArikam, anyo deha etAdRzo nAsti iti, athavAmokSamAptihetukhAdudAraM pradhAnaM bodhyam / vaikriyaM bhavet tattu anavasthitapramANam, avasthita punaH paJcadhanuH zatAni adhaH saptamyAm, idaM punaravasthitapramANaM sAtirekaM yojanasahasraM vanaspatInAm' iti, athavA udAram - svasamayaparibhASayA mAMsAsthisnAyumajjAdi saMbaddham, udAramevaudArikamiti svArthikaH sarvatra ikak pratyayo bodhyaH 1 evam-viziSTA-vilakSaNA, vividhA vA kriyA vikriyA tasyAM bhavaM vaikriyam, tathAcoktam-'vivihA visiTTagA vA kiriyA tIe u jaM bhavaMta miha / veuvviyaMtayaM puNa nAraMgadevANapagaIe' / 1 / vividhA viziSThA vA kriyA yahAM usakI apekSA se kathana nahIM kiyA gayA hai / kahA bhI hai-'udAra vistAra vAn ko kahate haiM-arthAt jo vizAla ho kintu yaha kaise ? isakA uttara yaha hai ki audArika zarIra kucha adhika eka hajAra yojana avasthita pramANa vAlA hotA hai anya kisI bhI zarIra kA pramANa itanA nahIM hotaa| vaikriya itanA baDA ho sakatA hai kintu usakA vaha pramANa avasthita hotA hai| arthAt bhavapayaMta kAyama nahIM rhtaa| usakA avasthita pramANa to sAtavIM pRthvI meM pAMca sau dhanuSa kA hai| kintu vanaspatikAyikoM ke audArika zarIra kA eka hajAra yojana kA pramANa bhavaparyata avasthita rahatA hai|' athavA Upara svasiddhanta kI pabhiASA ke anusAra udAra kA artha hai-mAMsa asthi, snAyu evaM majA Adi se sambaddha / udAra hI audArika kahalAtA hai| sarvatra svArtha meM 'ika' pratyaya hokara audArika zabda niSpanna huA hai| viziSTa vilakSaNa, athavA vividha kriyA vikriyA hai aura usameM hone je vizAla hoya paNa e kevI rIte ? tene uttara e che ke, audArika zarIra kAMIka adhika eka hajAra yojana avasthita pramANuvALA hoya che. anya koI paNa zarIranuM pramANa eTaluM nathI hotuM. vaikriya eTalA moTA hoI zake che kintu tenuM te pramANa anavasthita hoya che. arthAt bhavaparyane kAyama nathI rahetuM avasthita pramANa te sAtamI pRthvImAM pAMcaso dhanuSanuM che. kintu vanaspati kAyikonA audArika zarIranuM eka hajAra ejananuM pramANa bhavaparyata avasthita rahe che. athavA svasiddhAntanI paribhASAnA anusAra uThArano artha che-mAMsa, asthi, snAyu temaja majajA AdithI sambaddha. udAra ja audArika kahevAya che. sarvatra svArthamAM ru pratyaya thaIne audArika zabda niSpanna thayela che. viziSTa vilakSaNa athavA vividha kriyA vikriyA che ane temAM thanAra zarIra vaikriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam ___421 tasyAM tu yadbhavaM tadiha vaikriyaM tatpunArakadevAnAM prakRtyA / 1 / iti, vaikurvikamiti vA zabdasvarUpam tatra vikurvaNArthakAd pikurvadhAtoH vikurvaNaM iti mAve ghaJ-pratyaye sati rUpam tasya vividhA kriyA ityarthaH, tena nivRttaM-'niSpannamiti vaikurvikamiti 2, evam-caturdaza pUrvavidA kAryotpAdelabdhi sAmarthyena yadA hiyate niSpAdyate tadAhArakamityucyate 3, tathA tejaso vikAra staijasamiti 4, evaM karmaNo jAtaM kArmajaM kArmaNaM veti 5, tatraudArikAd vaikriyasya pradezasUkSmatvamavaseyam / vaikiyAdapi AhArakasya, AhArakAdapi taijasasya, tainasAdapi kArmaNasya pradezasUkSmatvaM vartate, evaM vargaNAsu audArikAd vaikriyasya pradezabAhulyam vaikriyAdapi AhArakasya, AhArakAdapi taijasasya, taijasAdapi kArmaNasya vargaNApekSayA pradezayAlA zarIra vaikriya kahalAtA hai / kahA bhI hai- vividhA athavA viziSTA kriyA vikriyA kahalAtI hai, usameM jo ho vaha vaikriya shriir| yaha vaikriya zarIra svabhA. vataH nArakoM aura devoM kA hotA hai| athavA 'veuvyiya' kA saMskRta rUpa meM vaikurvika samajhanA cAhie / vikurvaNA artha vAle vikurva dhAtu se bhAva artha meM ghaJ pratyaya hokara vaikuvika rUpa banatA hai| tAtparya yaha hai ki vividha kriyAoM se niSpanna zarIra vaikurvika kahalAtA hai| caudaha pUrvo ke dhAraka muni ke dvArA prayojana hone para jisa zarIra kA niSpAdana kiyA jAtA haiM,, vaha AhAraka zarIra hai| tathA jo teja kA vikAra ho so taijasa / isa prakAra jo zarIra karma se utpanna ho vaha karmaja yA kArmaNa zarIra kahalAtA hai| ina pAMco zarIroM meM se audArika zarIra kI apekSA vaikriya ke, caikriya kI apekSA AhAraka ke, AhAraka kI apekSA taijasa ke taijasa ko apekSA kArmaNa zarIra ke pradeza adhika hote haiM, phira bhI ye zarIra uttarottara sUkSma hote haiN| kahevAya che. kahyuM paNa che-vividha athavA viziSTa kiyA vikiyA kahevAya che, temAM je hoya te vaiyi zarIra. A vaikriya zarIra ravabhAvataH nArake ane devenA hoya che. athavA 'gheuvviya' nu sakRta 35 'vaikurvika' samAnaNe. vi mathavA vigo, dhAtuthI bhAva arthamAM "gha' pratyaya thaIne vaikirSika rUpa bane che. tAtparya e che ke vividha kiyAethI niSpanna zarIra vaikurvika kahevAya che. cauda pUrvenA dhAraka muni dvArA prayajana hatAM je zarIranuM nitpAdana karAya che, te AhAraka che. tathA je tejano vikAra hoya te tejasa, e prakAre je zarIra karmathI utpanna thAya te karma ja agara kArmANa zarIra kahevAya che. - A pAMce zarIramAMthI audArika zarIranI apekSAe vaikriyanA vekiyanI apekSAe AhArakanA AhArakanI apekSAe taijasanA ane tejasanI apekSAe kAmaNa zarIranA pradeza adhika hoya che, pachI pAchAM e zarIre uttarottara sUma bane che. e ja prakAre vargaNA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bAhulyaM vartate ityevaM vaiziSTayaM pratipAdayitu mupayuktarItyA audArikAdInAM zarIrANAmupanyAsaH kRtaH, atha nairayikAdInA muktapaJcazarIreSyeva yathAyogyaM zarIraM bhavatIti prarUpayitu mAha-'neraiyA NaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikANAM kati zarIrANi bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'to sarIrayA paNNattA' nairayikANAM trINi zarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA-veuvvie, teyae, kammae' vaikriyaM, taijasam, kArmaNazca, 'evaM asurakumArANavi jAva thaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmiva asurakumArANAmapi vaikriyaM taijasaM kArmaNamityetat tritayameva zarIraM bhavati, yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi uparyuktA trINyeva zarIrANi bhavantIti bhAvaH, gautamaH isI prakAra vargaNAoM meM audArika bargaNA kI apekSA vaikriya vargaNA meM pradezoM kI bahalatA hotI hai, vaikriya vargaNA kI apekSA AhAraka vargaNA meM, AhAraka vargaNA kI apekSA taijasa vargaNA me, taijasa kI apekSA kArmaNa vargaNA meM pradezoM kI bahalatA hotI hai| isa prakAra kI viziSTatA kA pratipAdana karane ke lie uparyukta krama se audArika Adi zarIroM kA upanyAsa kiyA gayA hai / nAraka Adi jIvoM ke ina pA~ca zarIroM meM se hI yathAyogya zarIra hote haiM, yaha prarUpaNA karane lie kahate haiM gautama-bhagavan ! nArakoM ke kitane zarIra hote haiM ? / bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke tIna zarIra kahe gae haiM, ve isa prakAra haiMvaikriya, tejasa aura kArmaNa / isI prakAra asurakumAroM ke bhI yahI tIna zarIra pAe jAte haiM, yAvat-nAgakumAroM, suvarNa kumAroM, agni kumAroM, viyaskumAroM, udadhi kumAroM, dvIpa kumAroM, dikkumAroM, pavana kumAroM aura stanita kumAroM ke bhI upayukta tIna zarIra hI hote haiN| emAM audArika varganI apekSAe kriya vargaNAmAM pradezanI bahalatA hoya che, vaikriya vargaNAnI apekSAe AhAraka vargaNAmAM pradezanI bahulatA hoya che. A prakAranI vizeSa tAnuM pratipAdana karavAne mATe, uparyukta kamathI maidArika Adi zarIramAM upanyAsa karela che. nAraka Adi jenA A pAMca zarIramAMthI ja yathAyogya zarIra thAya che. e prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan nArakanA keTalAM zarIra hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanA traNa zarIra kahelAM che, te A prakAre-vaikriya. taijasa, ane kArmaNa. eja prakAre asurakumAranA paNa Aja traNa zarIra maLI Ave che. thAvatu nAgakumAre, suvarNakumAre, agnikumAre, vidukumAra, udadhimAre, dvIpakumAre, dikumAre, pavanakumAre ane svanitakumAranA paNa uparyukta traNa zarIre ja hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 1 zarIraprakAranirUpaNam 423 pRcchati - 'puDhavIkAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivI kAyikAnAM kati zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'tao sarIrayA paNNattA' pRthivI kAyikAnAM trINi zarIrANi prajJaptAni 'taM jahA - orAlie teyae kammae' tadyathA - audArikam taijasam kArmaNaJca, 'evaM vAukAiyavajjaM jAva cauriMdiyANaM' evam pRthivI kAyikAnAmiva vAyukAyikavarjam-vAyukAyikAn varjayitvA yAvat-aSkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vanaspati kAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAJcApi audArikaM taijasaM karmaNamityetAni arora zarIrANi bhavantItyarthaH, gautamaH pRcchati - 'vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?" he bhadanta ! vAyukAyikAnAM katizarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cattAri sarIrayA paNNattA' vAyukAyikAnAM catvAri zarIrakANi prajJaptAni 'taM jahA - orAlie dore dre kammae' tadyathA - audArikaM vaikriyaM taijasaM kArmaNazca 'evaM paMcidiyatirikkhajoNiyANa vi' evam - vAyukAyikAnAmiva paJcendriyatiryagyonikAnAmapi audArikaM vaikriyaM taijasaM kArmaNamityetAni catvAri zarIrANi prajJaptAni, gautamaH pRcchati - ' maNussANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNattA ?" he bhadanta ! manuSyANAM kati zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - " gautama - he bhagavan ! pRthivIkAyikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? bhagavAn - he gautama! tIna zarIra kahe haiM, ve isa prakAra - :- audArika, taijasa aura kArmaNa / isI prakAra vAyukAyikoM ko chor3akara caturindriyoM taka arthAt aprakAyikoM, tejaskAyikoM, vanaspatikAyikoM, dvIndriyoM, zrIndriyoM aura caur3andriyoM ke bhI yahI tIna zarIra hote haiM / gautama - bhagavan ! vAyukAyikoM ke kitane zarIra hote haiM ? bhagavAna - he gautama! cAra zarIra hote haiM, ve isa prakAra haiM- audArika, vaikiyaka, taijasa aura kArmaNa / isI prakAra paMcendriyatiryacoM ke bhI yahI cAra zarIra hote haiM / gautama-bha -bhagavan ! manuSyoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAyikAnA keTalAM zarIra kahelAM che ? zrI bhagavAn hai gautama ! traNa zarIra kahyAM che, te A prakAre-khaudArika taijasa ane kANu, eja prakAre vAyukAyikA sivAya caturidriye| sudhI arthAt akAyikA, tejaskAyika, vanaspatikAyikA dvIndriyA, trIndriyA ane caturindriyAnA paNa Aja traNa zarIra hAya che. zrI gautamasvAmI huM bhagavan! vAyukAyikAnA keTalAM zarIra haiAya che ? zrI zrI bhagavAna--hai gautama ! cAra zarIra hAya che, teo A prakAre audArika, vaikriyaka, taijasa, ane kANu eja prakAre pa'cendriya tiya ceAnA paNa Aja cAra zarIra heya che, zrI gotamasvAmI-he bhagavan ! manuSyeAnA keTalAM zarIra kahelAM che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'goyamA !' he gautama ! 'paMca sarIrayA paNNattA' manuSyANAM paJca zarIrANi prajJaptAni 'taM jahAorAlie veubdhie AhArae teyae kammae' tadyathA-audArika kriyam AhArakaM tejasaM kArmaNam, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA nAragANaM' vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAJca zarIrANi yathA nairayikANAM pratipAditAni tathA pratipattavyAni, tathA ca vaikriyaM taijasaM kArmaNa mityetAni trINyeva zarIrANi vAnavyantarajyotiSka-vaimAnikAnAM bhavantIti bhAvaH ||suu0 1 // ||audaarikaadishriirvishessvktvytaa // mUlam-kevaiyANaM bhaMte ! orAliyasarIrayA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-badhillayA ya mukillayA ya, tattha gaMje te baddhellagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejAhiM uslappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejA logA, tattha NaM je te mukkellayA te NaM aNatA aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlo, khettaoaNaMtA logA, abhavasiddhiehito aNaMtaguNA siddhANaMta bhAgo, kevaiyANaM bhaMte veubviyasarIrayA paNNatA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA teNaM asaMkhejjA asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejaibhAgo tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM ustappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, jahA orAliyassa mukkellA taheva veuvviyassa vibhANiyavvA, kevaiyANaM bhaMte ! AhAragasarIragA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te bhagavAna-gautama ! pAMca zarIra kahe gae haiM, ye isa prakAra-audArika, vaikri. yaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa / vAnavyantaroM, jyotiSkoM, aura vaimAnika devoM ke nArakoM ke samAna tIna zarIra hI hote haiM-caikriya, taijasa aura kArmaNa / | zrI bhagavAna-he gautama! pAMca zarIra kahelAM che, te A prakA-dArika kriyaka, AhAraka, tejasa ane kArmaNa. vanavyantare, tiSka ane vaimAnika denA nArakenI samAna traNa zarIra hoya cha-vaiThiya, tesa, ane bhae zrI praapn| sUtra : 3 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU02 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam baddhellayA te NaM siya asthi, siya natthi, jai asthi jahaNeNaM eko vA, do vA, tiNi vA, ukkoseNaM sahassapuhuttaM, tattha NaM je te mukkellayA te NaM aNaMtA jahA orAliyassa mukillayA taheva bhANiyavvA, kevaiyANaM bhaMte ! teyagasarIrayA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA, te NaM aNaMtA aNaMtAhiM ustappiNi ostapiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao aNaMtA logA, davao siddhehito aNaMtaguNA, savajIvANaMtabhAgUNA, tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM ussapiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao aNaMtA logA, davao savvajovehito aNaMtaguNA, jIvavaggassANaMtabhAge, evaM kammagasarIrANi vi bhANiyavANi ||suu0 2 // ___ chAyA-kiyanti khalu bhadanta ! audArikazarIrANi prajJatAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA- baddhAni ca mukkAni ca, tatra khalu yAni kila baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni asaMkhyeyAbhirutsarpiNyava sarpiNIbhirapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, tatra audArika Adi zarIroM kI vaktavyatA zabdArtha-(kevaiyA NaM bhaMte ! orAliyasarIrayA paNNattA?) he bhagavan ! audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA-baddhellayA ya, mukkillayA ya) ve isa prakAra baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti) asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM se unakA apaharaNa hotA hai (kAlao) kAla se (khettao asaMkhejjA logA) kSetra se asaMkhyAta loka (tattha NaM je te mukkellayA) audArika Adi zarIranI vaktavyatA zahAtha-(kevaiyANaM bhaMte ! orAliya sarIrayA paNNattA ?) bhagavan mohA2i4 zarIra 38i xei cha 1 (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me 2nA usa cha (taM jahA baddhelayA ya mukillayA ya) tema21 3 maddha mane bhuta (tattha NaM je te baddhelagA teNaM asaMkhejjA) tebhA 2 mA cha teyA asabhyAtA cha (asaMkhejjA hiM ussappiNi-osappiNihiM avahIraMti) asabhyAta sapazI 55sapiNI thI tabhanu 55429) thAya cha (kAlao) thI (khettao asaMkhejjA logA) kSetrayI asaNyAta Do (tattha NaM je te mukke zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 prajJApanAsUtre khalu yAni ki muktAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsarpiNyavasarpiNImi rapahiyante kAlataH, kSetrato'nantA lokAH, abhavasiddhikebhyo'nantaguNAH siddhAnAmanantabhAgaH, kriyanti khalu bhadanta ! vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA - baddhAni ca muktAni ca tatra khalu yAni kila baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni asaMkhyeyAbhirutsarpiyavasarpiNIbhirapayinte kAlataH, kSetrato'saMkhyeyAH zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tatra khalu yAni ki muktAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirapahriyante unameM jo mukta arthAt tyAge hue haiM (te NaM anaMtA) ve ananta haiM (aNatAhi ussappiNi osapiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se ananta utsarpiNIavasarpiNI kAloM se apaharaNa hotA hai (khettao anaMtA logA) kSetra se anaMta loka (abhavasiddhiehiMto anaMtaguNA) abhavyoM se anantaguNA haiM (siddhANaMtabhAgo) siddhoM kA anantavAM bhAga haiN| (keiyA NaM bhaMte! veucciyasarorayA paNNattA ?) he bhagavan ! vaikriyazarIra kitane kahe haiM ? (gomA ! dubihA paNNattA) he gautama! do prakAra ke kahe haiM (tajahA ) ve isa prakAra (badvellayA mukkellayA ya) badU aura mukta (tatthaNaM je te baddhelalagA te NaM asaMkhejjA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejAhiM ussappiNiosappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsapaNiyoM avasarpiNiyoM se apahana hote haiM (khettao) kSetra se (asaMkhejAo seDhIo) asaMkhyAta zreNiyA~ (payarassa asaMkhejaibhAgo) pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga (tattha NaM je te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te NaM anaMtA) ve ananta haiM (anaMtAhiM ussapiNi osappiNIhiM avahIraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se apahRta llayA) tesabhAMthI bhego bhukta arthAt tyAgelA che (teNaM aNaMtA) tethe ananta che (aNaMtAhiM ussappiNi-osappiNihi avahIraMti kAlao) aNathI ananta utsarpiNI-avasarpiNI aNothI apaharaNa thAya che (khettao aNaMtA logA) kSetrathI ananta le (abhavasiddhiehi to anaMtaguNA) alavyothI anantagaNA che (siddhANaMtabhAgo) siddhonA anantamA lAga bheTalA hai. (kevaiyANaM bhaMte veDavviyasarIrayA paNNattA) he bhagavan ! vaiDiya zarIra DeMTalAM uDelAM che ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama! me aAranA udyAM che (taM jahA) tethe mA are (baddhelyA mukkellayA ya) bhaddha bhane bhuta (tattha NaM je te baddhellayA, te NaM asaMkhejjA ) temAM e maDhelaka tethe asaNyAta che. (te NaM asaMkhejAhiM ussamiNi - osappiNihiM avahIraMti kAlao) athI asaMkhyAta utsarpiziyo bhane avasarpiziyothI apahRta thAya che (khettao) kSetrathI (asaMkhejjAo seDhIo) asaNyAta zreNiyo ( payarassa asaMkhejjazbhAgo) pratarane asaMkhyAtamA lAga (tattha NaM je te mukkelalagA) tetheobhAM ne bhukta che (te NaM aNatA tethe manAMta che. gane (anaMtAhi usappiNI - osappiNihi avahIraMti) manAMta utsa' paNiye avasarpiNI/thI apahata thAya che (kAlao) asathI 6 / 2 hara zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepabodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam kAlato yathaudArikasya muktAni tathaiva vaikriyasyApi, bhaNitavyAni, kiyanti khalu bhadanta ! AhArakazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni kila baddhAni tAni khalu syAt santi, syAt na santi, yadA santi jaghanyena ekaM vA, dve vA, trINi vA, utkRSTena sahasrapRthaktvam, tatra khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni yathA audArikasya muktAni tathaiva bhaNitavyAni, kiyanti khalu bhadanta ! tai nasazarIrANi prajJatAni ? gautama ! dvividhAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni baddhAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsapiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, hote haiM (kAlao) kAla se (jahA orAliyassa mukkellayA taheva veubviyassavi bhANiyavyA) jaise audArika ke mukta kahe haiM, vaise hI vaikriya ke bhI mukta kahane cAhie (kevaiyANaM bhaMte ! AhAragasarIrayA paNNattA !) he bhagavan ! AhAraka zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (ballagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM jete baddhellayA) unameM jo baddha haiM (te gaM siya asthi, siya natthi) ve kadAcitU hote haiM, kadAcit nahIM hote (jai atthi) yadi ho (jahaNNeNaM ekko vA do yA tiSiNa vA) jaghanyataH eka, do yA tIna hote haiM (ukkoseNaM sahassapuhutta) utkR. STa sahastra pRthaktva hote haiM (tattha NaM je te mukkellayA) unameM jo mukta zarIra haiM (te NaM aNaMtA) ve ananta haiM (jahA orAliyassa) jaise audArika ke (mukkellayA) mukta kahe haiM (taheva bhANiyavyA) usI prakAra kahanA caahie| (kevaiyA NaM bhate ! teyagasarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! taijasa zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (tajahA) mukkellayA taheva veubviyAsa vi bhANiyavvA) // mohaa2i4|| bhuta cha,tepAsa vikriyanA paNa muktaka kahevA joIe. (keNaiyANaM bhaMte ! AhAragasarIrayA paNNattA ?) bhagavan ! mADA24 zarI2 khai so cha (goyamA! duvihA paNNattA) : gautama ! meM prAranA hyA . (taM jahA) teyA mA 42 (baddhelagA ya mukvellagA ya) paddha bhane bhuta (tattha NaM je te baddhellayA) tesomAM 2 maddha cha (te NaM siya atthi siya natthi) te thita DAya che. hAthit nayA hAtA (jai atthi) ne 31ya (jahaNNeNaM eko vA do vA tiNNi vA) dhanyata: se, me 212 nae DAya cha (ukkoseNaM sahassapuhutta) TathI saDale pRthatva hAya cha (tattha NaM je te mukkellayA) tamAmAthI re bhuta zarI2 cha (te NaM aNaMtA) terA mananta cha (jahA orAliyassa) rebha mohaa||24 (mukkellagA) bhuchata 4aa che (taheva bhANiyavvA) se prAraM he naye (kevaiyANaM bhaMte teyagasarIrayA paNNattA ?) he mAn ! tesa zau2 8 // 4cha ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! ye nA Hai cha (taM jahA) te mAre zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 prajJApanAsUtre kSetrato'nantA lokAH, dravyataH siddhebhyo'nantaguNAH sarvajIvAnantabhAgonA, tatra khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirapahriyante kAlataH, kSetrato'nantA lokAH, dravyataH sarvajIvebhyo'nantaguNAH, jIvavargasya anantabhAgaH, evaM kArmaNazarIrANAmapi bhaNitavyAni ||sU0 2 || TIkA - jIvAnAM zarIrANi dvividhAnI bhavanti, baddhAni muktAni ca tatra prarUpaNakAle Craft parigRhItAni bhavanti tAni baddhAni vyapadizyante, yAni punaH pUrvabhaveSu jIvaiH jo isa prakAra (balagAya mukkelalagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhelagA) unameM jo vadra haiM (te NaM aNatA) ve ananta haiM (anaMtAhiM ussappiNiosappiNihiM avahIraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM dvArA apahata hote haiM (kAlao) kAla se (khettao anaMtA logA) kSetra se ananta loka (davyao siddhehiMto anaMtaguNA) dravya se siddhoM se anantaguNA (savvajIvANaMtabhAgUNA) sarva jIvoM se anantabhAga hIna (tattha NaM je te mukkellayA te NaM anaMtA) unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM (aNatAhi ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM dvArA apahRta hote haiM (kAlao) kAla se (khettao anaMtA logA) kSetra se anantaloka (davvao savvajIvehiMto anaMtaguNA) dravya se saba jIvoM se anantaguNA (jIvavaggassANaMtabhAge) jIva varga ke anantaveM bhAga ( evaM kammagasarIrANi vi bhANiyavvANi) usI prakAra kArmaNa zarIra bhI kahane cAhie TIkArtha- jina pAMca zarIroM kA varNana pahale kiyA gayA hai, ve do-do prakAra ke hote haiM - baddha aura mukta / prarUpaNA karate samaya jIvoM ne jina zarIroM ko grahaNa (baddhelalagA ya mukkelalagA ya) addha bhane bhukta (tattha NaM je te badvellayA) tatheobhAM ne maddha che (teNaM anaMtA) tethe ananta che ( anaMtAhi ussappiNi osappiNihiM avahIraMti) ananta utsacilAyo bhane avasarpiNIyo dvArA apahRta thAya che (kAlao) aNathI (khettao anaMtA logA) kSetrathI ananta te| 4 ( davvao siddhehiMto anaMtaguNA) dravyathI siddhothI anantagaNA che ( savva jIvANaMtabhAgUNA ) adhA kothI ananta lAgahIna (tattha NaM je te mukkellayA teNaM anantA) tethe mAM ne bhuta che tethe sananta che (anaMtAhi ussappiNi osappiNihi avahIraMti) nanta utsarpiNIya, avasarpiNIyo dvArA apahRta thAya che (kAlao) ajathI ( khettao anaMtA logA) kSetrathI mananta u ( davvao savvajIvehiM to anaMtaguNA ) dravyathI madhA vothI anantagaNA (jIvavagassANaMta bhAge) va varganA anantabho lAga ( evaM kammagasarIrANi vI bhANiyavvANi) se prAre arbha zarIra pazu aheva leho TIkA- je pAMca zarIranu varNana pahelAM karI didhelu che, te be-e prakAranA hAya che--baddha ane mukta prarUpaNA karatI vakhate jIvAmAM je zarIrane grahaNa karIne rAkhyAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sa. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam 429 parityaktAni tAni muktAni vyapadizyante teSAJca baddhamuktazarIrANAM dravyakSetrakAlaiH parimANaM pravaktuM prathamaM tatraiaudArikazarIramadhikRtya abhavyAdibhi rdravyaiH, zreNipratarAdinA kSetreNa, AvalikAdinA kAlena ca prarUpayitumAha - 'kevaiyANaM bhaMte ! orAliyasarIrayA paNNattA ?" gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kiyanti-kiyatsaMkhyAkAni khalu audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama! 'duvihA paNNattA' dvividhAni tAvat audArikazarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA - baddhillayA ya mukillayA ya' baddhAni ca muktAni ca, aba prAkRta aircare seepratyayo bodhyaH, 'tattha NaM je te baddhelalagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ityarthaH yAni tAvad baddhAni audArikANi zarIrANi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti, teSAmasaMkhyeyatvaM prathamaM kAlataH prarUpayati- 'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao' tAni baddhAni audArikazarIrANi, asaMkhyeyAbhiH utsarpiNyavasarpi kara rakkhA hai, ve baddha zarIra kahalAte haiM, kintu jina zarIroM ko jIvoM ne pUrva bhavoM meM grahaNa karake tyAga diyA hai, ve mukta zarIra kahe gae haiN| yahAM baddha aura mukta zarIroM ke parimANa kA dravya, kSetra aura kAla se pratipAdana kiyA jAtA haigautama - he bhagavan ! audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn he gautama! do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta | prAkRta vyAkaraNa anusAra 'baddhellaga' aura 'mukkellaga' zabdoM meM svArtha meM 'illa' pratyaya huA hai / ina do prakAra ke zarIroM meM baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiM / unakI asaMkhyAta saMkhyA kA pahale kAla kI apekSA se pratipAdana kiyA jAtA hai - baddha audArika zarIra asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM meM apahRta hote haiM / tAtparya yaha hai ki utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM yadi eka-eka audArika zarIra kA che. te baddha zarIra kahevAya che, kintu je zarIrane jIvAe pUrva bhavamAM grahaNa karIne tyAgI diyAM che teo mukta zarIra kahelAM che. ahi kha ane mukta zarIronA parimANunA dravya, kSetra, kALathI pratipAdana karAya che zrI gautamasvAmI--he bhagavan! audArika zarIra keTalAM kahelAM che ? zrI bhagavAna-De gautama ! e prakAranA kahelAM che. te A prakAre baddha ane mukta, adbhuta vyA42e anusAra ' baddhelalagA bhane mukkelalagA' zabdamAM svArthathI illa pratyaya thayela che. e e prakAranA zarIramAMthI baddha audArika zarIra asakhyAta che. temanI asa khyAta saMkhyA sa MkhyAnA pahelA kALanI apekSAe pratipAdana karAya che. yuddha audArika zarIra asaMkhyAta utsarpiNiyA ane asaMkhyAta avasarpiNayAmAM apahRta thAya che. tApa e che ke utsarpiNa ane avasarpiNI kAlatA eka eka samayamAM je audArika zarIranA apaharaNa karAya teA samastaaudArika zarIrAnA apaharaNamAM asaMkhyAta utsapiya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre NIbhiH-pratisamayamekaikazarIrApaharaNena asaMkhyeyotsarpiNyavasarpiNIbhiranavayavazaH kAlApekSayA apahiyante tathA ca asaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayAH bhavanti tAvasaMkhyAkAni baddhAni audArikazarIrANi bhavanti, ityevaM kAlatasteSAM parimANaM prarUpya atha kSetratasteSAmeva parimANaM prarUpayitumAha-'khettao asaMkhejjA logA' kSetrataH-kSetrApekSayA pratarAdinA teSAM parisaMkhyAnantu asaMkhyeyA lokA vartante, tathA-ca sarveSAM baddhaudArikazarIrANAm AtmIyAtmIyAvagAhanAbhirAkAzapradezeSu parasparamapiNDarUpeNa kramazaH saMsthApanAt tadAnIM taireva saMstIryamANairasaMkhyeyAlokA vyApyante iti bhaavH| atha jIvAnAmanantatvAtkathama saMkhyeyAni audArikazarIrANi, iti cedatrocyate-jIvAstAvad dvividhA bhavanti, pratyeka zarIriNaH, anantakAyikAca, tatra ye tAvat pratyekazarIriNI bhavanti teSAM pratijIvamekaikodArikazarIraM bhavati, anyathA pratyekazarIratvAnupapatteH, ye punaranantakAyikA bhavanti teSAmanaapaharaNa kiyA jAya to samasta audArika zarIroM se apaharaNa meM asaMkhyAta utsapiNiyAM avasarpiNiyAM vyatIta ho jaaeN| isa prakAra kAla se unakA parimANa batalAkara aba kSetra ko apekSA se vahI parimANa batalAte haiM-kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka pramANa haiM, arthAt agara baddha audArika zarIroM ko apiNDa rUpa meM AkAza meM sthApita kiyA jAya to asaMkhyAta loka una zarIroM se vyApta ho jaaeN| zaMkA-java baddha audArika zarIra ke dhAraka jIva ananta haiM to baddha audA. rika zarIroM kA parimANa asaMkhyAta hI kyoM kahA? samAdhAna-jIva do prakAra ke haiM-pratyeka zarIra aura anantakAyika / pratyeka zarIra jo jIva haiM, una sabakA alaga-alaga audArika zarIra hotA hai, anyathA ve pratyeka zarIra hIna kahalAeM / kintu anantakAyika jIva jo hote haiM, unakA zarIra pRthaka pRthakU nahIM hotA, parantu anantAnanta jIvoM kA eka hI zarIra hotA ane avasarpiNiye vyatIta thaI jAya. e prakAre kALathI temanuM parimANa batAvIne have kSetranI apekSAe teja parimANa batAve che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta leka pramANa che. arthAt agara baddha audArika zarIranA apiMDa rUpamAM sthApita karavAmAM Ave te asaM. khyAta leka te zarIrathI vyApta thaI jAya, zaMkA-jyAre baddha audArika zarIranA dhAraka jIva ananta che te baddha audArika zarIranA parimANa asaMkhyAta ja kema kahyA? samAdhAna-jIva be prakAranA che-pratyeka zarIra ane anantakAyika pratyeka zarIra je jIva che, te badhAnA alaga-alaga audArika zarIra hoya che, nahIM te teo pratyeka zarIra ja na kahevAya kintu anantakAyika jIva je hoya che temanA zarIra pRthaka pRthaka nathI hatAM, parantu anantAnaH jInuM eka ja zarIra hoya che e kAraNe dArika zrI prshaan| sUtra : 3 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ___ 431 ntAnantAnAmekaikamaudArikazarIraM bhavati ataH sarvasaMkhyApekSayApi asaMkhyeyAnyeva audArikazarIrANi bhavantIti bhAvaH, atha muktAni audArikazarIrANyAha-'tattha NaM je te mukkellayA teNaM amaMtA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ityarthaH, yAni tAvad muktAni audArikazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti tadanantatvAca kAlakSetradravyaH prarUpayitum prathamaM kAlataH prarUpayati-'aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao' anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH pratisamaya mekaikazarIrApahAre sarvAtmanA kAlApekSayA apahiyante tathA cAnantAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti tAvatmamANAni muktaudArikazarIrANi bhavantItibhAvA, ityevaM kAla. to'nantaparimANaM pratipAdyAtha kSetrato'nantatvaM pratipAdayati-'khettao aNaMtA logA' kSetrata:kSetrApekSayA pratarAdinA, anantA lokAH muktaudArikazarIrANAM bhavanti, tathAcAnanteSu lokhai| isa kAraNa audArika zarIrI jIva anantAnanta hone para bhI audArika asaMkhyAta hI hote haiN| ___ aba mukta audArika zarIroM kA parimANa kahate haiM-mukta audArika zarIra ananta haiM / kAla, kSetra aura dravya kI apekSA se unakI anantatA ko samajhAte hue pahale kAla se samajhAte haiM-kAla kI apekSA se mukta audArika zarIroM kA ananta utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM meM apaharaNa hotA hai, arthAta utsarpiNI kAloM ke eka-eka samaya meM eka-eka mukta audArika zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to samasta zarIroM kA apaharaNa karane meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAeM / isakA artha yaha huA ki ananta utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM meM jitane samaya hote haiM, utanI hI mukta audArika zarIroM kI saMkhyA hai| kAla se ananta pramANa kA pratipAdana karake aba kSetra se karate haiM-kSetra kI apekSA pratara Adi se ananta loka pramANa mukta audArika zarIrI jIva anantAnata hovA chatAM paNa dArika zarIra asaMkhyAta ja hoya che. have mukta odArika zarIranA pariNAma kahe che-mukta pradArika zarIra ananta che kAla kSetra ane draganI apekSAe temanI anantatAne samajAvatA pahelA te kALathI samajAve che. kALanI apekSAthI mukta audArika zarIranA ananta utsapiNi ane avasarpi mAM apaharaNa thAya che. arthAt utsapiNi ane avasarpiNI kALanA eka samayamAM eka eka mukta audArika zarIranA apaharaNa karAya te samasta zarIrenuM apaharaNa karavAmAM ananta utsapiNi ane avasarpiNiye samApta thaI jAya. tene artha e thaye ke ananta utsapiNi ane avasarpiNamAM jeTale samaya thAya che, teTalI ja mukta audArika zarIranI saMkhyA che. kALathI ananta pramANunuM pratipAdana karIne have kSetrathI kare che kSetranI apekSAe pratara AdithI anantaleka pramANa mukta audArika zarIra samajavA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 prajJApanAsUtre pramANeSu AkAzakhaNDeSu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni muktAni audArika zarIrANi bhavantItyAzayaH, atha dravyApekSayA teSAmanantatvaM pratipAdayati- 'abhavasiddhiehito anaMtaguNA, siddhANaNaMtabhAgo' abhavasiddhikebhyaH abhavyebhyo dravyApekSayA anantaguNAni bhavanti muktaudArikazarIrANItyarthaH evaM satyapi teSAM siddhasamudAyapramANatvaM pratiSedhatitAni ca siddhAnAmanantabhAgaH - anantabhAgamAtrANi bhavanti, tathA ca muktaudArikazarIrANAM dravyato'bhavyApekSayA anantaguNatve'pi siddharAzyapekSayA'nantabhAgamAtratvameva na tu siddharAzi pramANatvaM teSAmiti phalitam, nanu kathaM muktAni audArikazarIrANi yathoktAnanta saMkhyAparimANAni upapadyante ? tathAhi yadi tAvad yAvadavikalAni audArikAdizarIrANi tAvanti gRhyante tadA teSAmanantakAlamavasthAnaM syAttadA'nantena kAlena tattaccharIraparigaNanA danantAni syuH, yatazcAnantaM kAlamavasthAnaM na vartate, pudgalAnAmutkuSTenApi asaMkhyeyakAlA - sthAnAbhidhAnAt yadi ca jovairye pudgalA audArikatvena AdAya atItakAle muktAsteSAM zarIra samajhane caahie| tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta pradeza eka loka meM hote haiM, aise aise ananta lokoM ke jitane pradeza hoM, utane hI mukta audArika zarIra haiM / dravya kI apekSA se unakI anantatA kA pratipAdana yoM hai- mukta audArika zarIra abhavya jIvoM se anantaguNA haiM aura siddha jIvoM ke anantaveM bhAga haiM / isakA phalitArtha yaha hai ki mukta audArika zarIra abhavya jIvoM se anantaguNA hone para bhI siddha jIvoM ke anantaveM bhAga mAtra hI haiM, arthAt ve siddha jIva rAzi ke barAbara nahIM haiM / prazna- mukta audArika zarIroM kI saMkhyA itanI kaise ho sakatI hai ? agara avikala (jyoM ke tyoM) mukta audArika zarIroM kI yaha saMkhyA mAnI jAya to ananta nahIM ho sakate, kyoMki mukta zarIra avikala rUpa se ananta kAla taka Thahara nahIM sakate, kyoMki pudgaloM kI sthiti adhika se adhika bhI asaMkhyAta joie, tAtparya e che ke asa khyAta pradeza eka leAkamAM heAya che, evA evA ananta leAkanA jeTalA pradeza hAya, teTalA ja mukta audArika zarIra che. dravyanI apekSAe temanI anantatAnuM pratipAdana Ama che-mukta audArika zarIra abhavya jIveAthI anantagaNA che ane siddha jIvAnA anantameA bhAga che. teneA phalitA` A che, ke mukta audArika zarIra abhavya jIveAthI anantagaNA heAvA chatAM paNa siddha jIvAne anantamA bhAga mAtra ja che, arthAt te siddha jIvarAzinI kharAmara nathI. prazna-mukta audArika zarIranI sakhyA eTalI kevI rIte hoi zake ? paNa avikala (jemanA tema) mukta audArika zarIrAnI A saMkhyA mAnavAmAM Ave te tee ananta nathI thaI zakatA, kemake mukta zarIra avikala rUpathI ananta kAla sudhI rahI nathI zakatA, kemake pudRgalAnI sthiti adhikathI adhika paNa asaMkhyAta kALa sudhI kahI che. cartijIvAnA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ___ 433 grahaNaM kriyate tadA sarvairapi jIvaiH sarve'pi pudgalAH pratyekamaudArikatvena AdAya muktA iti sarveSAM pudgalAnAM grahaNamApatitam. evaJca 'abhavasiddhikebhyo'nantaguNAni siddhAnAmanantabhAgamAtrANi muktAni audArikazarIrANi' iti kathanaM nopapadyate sarvajIvebhyo'nantAnantaguNakAreNAnantaguNatvasya prasaGgAditivedatrocyate atra muktaudArikazarIrANAM no avikalAnAmeva kevalAnAM grahaNaM vartate no vA audArikatvenopAdAya muktAnAM pudgalAnAM grahaNaM vartate uktadoSaprasaGgAt, apitu jIvena audArikaM yaccharIraM gRhItvA muktaM tadvizarArutAM bibhradanantabhedabhinnaM bhavati, te cAnantA bhedA bhavantaH pudgalA yAvatkAlam audArikapariNAmaM na parityajanti tAvatkAlaM pratyekamaudArikazarIratvena vyapadizyante, ye tu pudgalA audArika kAla taka hI kahI gaI hai| yadi jIvoM ke dvArA jina pudgaloM ko audArika zarIra ke rUpa meM atIta kAla meM grahaNa karake tyAga diyA gayA hai, unako yahAM liyA jAya to saba jIvoM ne sabhI pudgaloM audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAgA hai-koI pudagala zeSa nahIM bacA hai, ataeva sabhI pudgaloM kA grahaNa ho jAtA hai| aisI sthiti meM mukta audArika zarIra abhavyoM se anantaguNA aura siddha jIvoM ke anantaveM bhAga haiM, yaha kathana saMgata nahIM ho sakatA, kyoM ki sarvajIvoM kI saMkhyA ke sAtha anantAnanta kA guNAkAra karane se anantaguNatva kA prasaMga AtA hai| uttara-yahAM mukta audArika zarIroM meM kevala avikala zarIroM kA hI grahaNa nahIM hai aura na audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAge hue pudgaloM kA hI grahaNa kiyA jAtA hai| inake grahaNa karane meM ukta doSoM kA prasaMga AtA hai| kintu jIva ne jisa audArika zarIra ko grahaNa karake tyAga diyA hai, vaha vinAza ko prApta hotA huA ananta bhedoM vAlA hotA hai / ve ananta bhedoM ko dvArA je pudgalene dArika zarIranA rUpamAM atIta kAlamAM grahaNa karIne tyAgI didhela che, temane ahIM levAmAM Ave te badhA ja e badhA pudgalene audArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne tyAgela che-koI pudgala zeSa nathI rahyuM. tethI ja badhAM pudgalenuM grahaNa thaI jAya che. evI sthitimAM mukta audArika zarIra abhathI anatagaNuM ane siddha jIvane ananta bhAga che. e kathana saMgata nathI thaI zakatuM. kemake sarvajInI saMkhyAnI sAthe anantAnantane guNAkAra karavAthI ananta guNatvane prasaMga Ave che. uttara-ahiM mukta dArika zarIramAM kevaLa avikala zarIranuM ja grahaNa nathI ane na dArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne tyAgelA pudgalenuM ja grahaNa karAya che temane grahaNa karavAmAM ukta deSane prasaMga Ave che. paraMtu jIve je audArika zarIrane grahaNa karIne tyAgI didhA che. te vinAzane prApta thavA chatAM ananta bhedovALA bane che. teo ananta bhedane prApta thatA pudgala jyAM sudhI audArika paryAyane parityAga nathI pra0 55 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pariNAmaM parityaktavantaste audArikazarIravyapadezaM no labhyante ityevaM rItyA ekasyApi zarIrasyAnantAni zarIrANi saMbhavanti, evaJcakaikasyApi zarIrasyAnantabhedabhinnatvAdekasminnapi samaye pracurANi anantAni zarIrANi upalabhyante, teSAzcAsaMkhyeyakAlamavasthAnaM bhavati, tena cAsaMkhyeyena kAlena jIva vimuktAni anyAni asaMkhyeyAni labhyante tAnyapi pratyeka manantabhedabhinnAni bhavanti, tepAJca madhye tAvatkAlena yAni audArikazarIrapariNAmaM parityajanti tAni hIyante zeSANi copAdIyante iti yathoktapramANAnantasaMkhyAkAni muktAni audArikazarIrANi saMbhavantyeveti bhAvaH, tathA coktam-'na vi avigalANameva kevalANaM pi gahaNaM eyaM na ya orAliyagahaNamukkANaM savapuggANaM, kiMtu jaM sarIramorAligaM jIveNa mukaM taM ceva aNaMtabheyabhinnaM ca hoi jAva te puggalA taM jIvanivvattiyaM orAliyasarIrakAyappaogaM na muMcaMti na tAva aNNapariNAmeNa pariNamaMti tAI patteyaM sarIrAiM bhaNNaMti, evamekke kassa orAliyasarIrassa agaMtabheyabhinnattaNao aNaMtAI ceva orAliyasarIrAiM bhavaMti, prApta hote hue pudgala jaba taka audArika paryAya kA parityAga nahIM karate, taba taka audArika zarIra hI kaha lAte haiN| jina pudgaloM ne audArika paryAya kA parityAga kara diyA hai, ve audArika zarIra nahIM kahalAte / isa prakAra eka hI zarIra ke ananta zarIra saMbhava ho sakate haiN| isa taraha eka eka zarIra ananta bhedoM vAlA hone ke kAraNa eka hI samaya meM pracura ananta zarIra pAye jAte haiN| ve asaMkhyAta kAla taka avasthita rahate haiN| usa asaMkhyAta kAla me jIvoM ke dvArA tyAge hue anya bhI asaMkhyAta zarIra hote haiN| una sabake bhI pratyeka ke ananta-ananta bheda hote haiN| unameM se usa kAla meM jo audArika zarIra paryAya kA parityAga kara dete haiM, unheM ginatI meM nahIM liyA jAtA, zeSa kI ginatI audArika zarIroM meM hotI hai| ataeca mukta audArika zarIroM kA pariNAma jo Upara kahA gayA hai, yaha saMbhava hotA hai / kahA bhI hai-'na to kevala karatA tyAM sudhI dArika zarIra ja kahevAya che je pudgalee audArika paryAyane pari tyAga karela che. teo dArika zarIra nathI kahevAtA. e prakAre eka ja zarIranA ananta zarIra saMbhavI zake che. eja rIte eka eka zarIra ananta bhedevALA hovAne kAraNe eka ja samayamAM anantazarIra maLe che. teo asaMkhyAta kALa sudhI avasthita rahe che. te asaMkhyAtamAM kALamAM jIve dvArA tyAgela bIjA paNa asaMkhyAta zarIra hoya che. te badhAnA paNa pratyekanA ananta ananta bheda hoya che. temAMthI te kALamAM je dArika zarIra paryAyane parityAga karI de che. temane gaNatarImAM nathI levAtA bAkInAnI gaNatarI audArika zarIramAM thAya che. tethI ja mukta audArika zarIrenuM parimANa je upara kahela che, tene saMbhava bane che kahyuM paNa che-kevaLa avikala nahi arthAt jemanA tema rahelA mukta ane audArika zrI prshaan| sUtra : 3 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ityAdi, chAyA-nApyavikalAnAmeva kevalAnAmapi grahaNam etanna ca audArikagrahaNaM muktAnAM sarvapudgalAnAm kintu yaccharIramaudArikaM jIvena muktaM taccaivAnantabhedabhinnaM ca bhavati yAvat te pudgalA stajjIvanirvartitam audArikazarIrakAyaprayogaM na muzcanti na tAvad anyapariNAmena pariNamanti tAni pratyekazarIrANi bhaNyante, evamekaikasya audArikazarIrasya anantabhedabhinnato'nantAni caiva audArikazarIrANi bhavanti, atha kathamekaikazarIradravyadezasya zarIratvena vyapadezaH saMbhavati ? iti cenna lavaNadRSTAntena tathA vyapadazopapatteH, yathA khAryapi lavaNam droNo'pi lavaNam ADhako'pi lavaNamityAdi vyapadezo bhavati tathA prakRte'pi sakalamapi audArikazarIramiti vyapadizyate, tadarddhamapi tadekadezo'pi yAvadanantabhAgo'pi zarIramiti vyapadizyate, evaJcaudArikazarIrayogyapudgalasamudAyo'pi audArikatvena pariNataH san alpo avikala arthAt jyoM ke tyoM rahe hue mukta audArika zarIroM kA hI grahaNa kiyA gayA hai aura na audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake mukta kie saba pudgaloM kA hI grahaNa kiyA gayA hai, kintu jo audArika zarIra jIva ke dvArA tyAga diyA gayA hai, vaha ananta bhedoM se bhinna hotA hai / jaba taka ve pudgala jIya ke dvArA nirvAttata audArika zarIra kAyayoga rUpa paryAya kA tyAga nahIM karate aura anya kisI pariNAma meM pariNata nahIM hote, ve saba zarIra hI kahalAte haiM / isa prakAra eka-eka audArika zarIra ananta-ananta bheda vAlA hone ke kAraNa ananta audArika zarIra kahalAte haiM ityAdi / aba prazna yaha upasthita hotA hai ki eka-eka zarIra dravya ke deza ko zarIra kaise kahA jA sakatA hai ? isakA uttara yaha hai ki lavaNa ke dRSTAnta se aisA kahA jAtA hai / jaise khArI bhI namaka hai, droNa bhI namaka hai aura ADhaka bhI lavaNa hai, ityAdi vyavahAra hotA hai, usI prakAra sakala arthAt sampUrNa audArika zarIra bhI audArika zarIra kahalAtA hai, usakA AdhA bhAga bhI audArika zarIra kahalAtA hai aura zarIranuM ja grahaNa karela che. ane dArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne mukta nahIM karela badhA pudgalenuM grahaNa kareluM che. paraMtu je audArika zarIra jIvanA dvArA tyAgI dIdhela che, te ananta bhedathI bhinna hoya che. jyAM sudhI te pudgale jIvanA dvArA nivartita audArika zarira kAyayoga rUpa paryAyane tyAga nathI karatA ane bIjA koI pariNAmamAM pariNata nathI thatA, te badhA zarIra ja kahevAya che. e prakAre eka eka audArika zarIra ananta ana bhedavALA hovAne lIdhe ananta audArika zarIra kahevAya che. ItyAdi. have prazna e upasthita thAya che ke eka-eka zarIradravyanA dezane zarIra kevI rIte kahI zakAya? tene uttara e che ke mIThAnA daSTAntathI ema kahI zakAya che. jema khArI paNa mIThuM che, droNa paNa mIThuM che ane ADhaka paNa mIThuM che. e vigere vyavahAra thAya che. te ja prakAre sakala arthAt saMpUrNa dArika zarIra paNa dArika zarIra kahevAya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 prajJApanAsUtre vA bahurvA audArikazarIravyapadeza bhAgbhavatIti siddham athaivamapi anantalokAkAzapradezapramANAni tAni audArikazarIrANi kathamekasmin loke avagADhAni? iti ce ducyate-pradIpaprakAzavat tadupapatteH, yathA ekasyApi dIpasya jyotIMSi sampUrNabhavanavyAptAni bhavanti tadanyepAmapi dIpAnAM jyotIpi tatraiva pravizanti tathaivaudArikazarIrANyapi boghyaani| atha vaikriyazarIramadhikRtya gautamaH pRcchati-'kevaiyA NaM bhaMte ! veuvviyasarIrayA paNNattA ? he bhadanta ! kiyantikiyatsaMkhyakAni khalu vaikriyazarIrANi prajJaptAni? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'duvihA paNNattA' dvividhAni vaikriyazarIrANi prajJaptAni-taM jahA-baddhellayA ya mukkellagA ya' tadyathAusakA eka deza bhI audArika zarIra kaha lAtA hai| yahAM taka ki zarIra kA anantavAM bhAga bhI zarIra kahalAtA hai / isase yaha siddha huA ki audArika zarIra ke yogya pudgaloM kA samudAya bhI, audArika rUpa se pariNata hotA huA audArika zarIra kahA jAtA hai| prazna-ananta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara ve ananta audArika zarIra eka lokAkAza meM hI kaise samAe hue haiM ? ___ utara-pradIpa ke prakAza ke samAna unakA samAveza ho sakatA hai| jaise eka dIpaka kA prakAza sampUrNa bhavana meM vyApta hokara rahatA hai, agara usa bhavana meM anyAnya dIpaka rakha diye jAeM unakA prakAza bhI usI bhavana meM samA jAtA hai usI prakAra audArika zarIroM kA samA jAnA bhI samajhanA caahie| ava vaikriya zarIra ko lekara gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? / bhagavAn-he gautama ! vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa taraha che. tene aDadhe bhAga paNa dArika zarIra kahevAya che. tyAM sudhI ke zarIrane ananta bhAga paNa zarIra kahevAya che. tethI e siddha thayuM ke audArika zarIrane egya gugalenA samudAya paNa dArika rUpe pariNata thatA chatAM dArika zarIra kahevAya che. prazna-ananta kAkAzonA pradezanA barAbara teo ananta audArika zarIra eka kAkAzamAM ja kevI rIte samAya che? - uttara-pradIpanA prakAzanI samAna temane samAveza thaI zake che. jema eka dIpakane prakAza saMpUrNa bhavanamAM vyApta banI rahe che, agara e bhavanamAM anyAnya dIpaka mUkavAmAM Ave te temane prakAza paNa teja bhavanamAM samAI jAya che. e prakAre audArika zarIranuM samAI javuM paNa samajI levuM. have vakriya zarIrane laIne gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! kriya zarIra keTalAM kahelAM che ? zrI bhagavAna -he gautama!-kriya zarIra be prakAranA kahelAM che. te A rIte che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ____ 437 padAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye pAni tAvada baddhAni vaikriyazarIrANi bhavanti tAni khalu asaMkhyeyAni santi, tadasaMkhyeyatva. meva kAlataH prarUpayati-'asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao' asaMkhyeyAbhiH-utsarpiNyavasarpiNIbhiH pratisamayamekaikazarIrApahAraM sAkalyena kAlataH kAlApekSayA asaMkhyeyAni apahiyante tathA cAsaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti tAvatsaMkhyAkAni baddhAni vaikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, 'kheto asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNyo baddhavaikriyazarIrANAM bhavanti tAsAM zreNInAM parimANaMtu pratarasya asaMkhyeyo bhAgo vodhyaH, tathA ca pratarasyAsaMkhyeyatame bhAge yAvatyaH zreNayaH santi tAvatISu zreNISu yAvantaH AkAzapradezAH bhavanti vAvatpramANAni baddhAni vaikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, zreNipadArthastAvad ghanIkRtasya haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM baddha vaikiya zarIra asaMkhyAta hote haiM / kAla se usa asaMkhyAta kI prarUpaNA karate haiM-yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke samaya meM eka-eka vaikriya zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to sampUrNa zarIroM kA apaharaNa karane meM asaMkhyAta utsarpiNiyA~ aura avasarpiNiyAM vyatIta ho jaaeN| tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta upasarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM ke jitane samaya hote haiM, utane hI baddha vaikiya zarIra haiN| kSetra kI apekSA se baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta zreNI pramANa haiN| zreNI kA parimANa pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga mAnA gayA hai / tAtparya yaha huA ki pratara se asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyAM hotI haiM, una zreNiyoM meM jitane AkAza pradezoM kI saMkhyA ho, utane hI baddha vaikriya zarIra haiN| zreNI kA parimANa isa prakAra hai-ghanIkRta loka saba ora se sAta rajjupramANa hotA hai| aise loka kI laMbAI meM sAta rAjU evaM baddha ane mukta. e bannemAM baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hoya che. kAlathI te asaMkhyAtanI prarUpaNa kare che - yadi utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM eka eka che keya zarIranuM apaharaNa karAya te saMpUrNa zarIranA apaharaNa karavAmAM asaMkhyAta utsarpiNI ane avasarpiNi vyatIta thaI jAya. tAtparya e che ke asaMkhyAta utsapiNi ane avasapiNiyene jeTalo samaya hoya che, teTalAM ja baddha vaikiya zarIra che. kSetranI apekSAe baddha kriya zarIra asaMkhyAta zreNi pramANa che. zreNinuM parimANa pratonA asaMkhyAta bhAga mAneluM che, tAtparya e che ke prataranA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalI zreNiye thAya che. te zreNiyAmAM jeTalA AkAza pradezanI saMkhyA hoya, teTalA ja baddha vaikiya zarIra che. zreNInuM parimANa A prakAre che-ghanIkRta leka badhI bAjuthI sAta rajaju pramANa deya che. evA lekanI laMbAImAM sAta rAjU temanI muktAvalInA samAna eka eka AkAza zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre lokasya sarvataH saptAjjupramANasyAyAmataH saptarajjupramANAmuktAvali rivaikAkAzapradezapaktirasti, lokasya ghanIkRtatvaM saptarajjupramANatvaJca-iha lokaH UrvAdhazcaturdazarajjupramANo'dhastAd vistArato dezona saptarajjupramANaH ekarajjurmadhyabhAge tiryagloke brahmalokapradezabahumadhyadezabhAge pazcarajjurupari ekArajjalokAnte rajjozca parimANaM svayambhUramaNasamudrasya parataTavartipUrvavedikAntAdArabhya tasyaiva samudrasyAparavedikAntaM yAvat ityevaM pramANaparicchinnasya lokasya vaizAkhasthAnasthakaTistha karayugmapuruSAkArasya buddhidvArA prasanAcyA dakSiNabhAgavayaMdholoka khaNDamadhodezena trirajjuvistAramatiriktasaptarajjUcchrayaM gRhItvA sanADayA uttarapArzve UrdhvAdho bhAgavyatyAsena Urdhva bhAgasyAdhaH karaNam adhobhAgasyordhvakaraNamityevaM rItyA saMghAtI kriyate iti, tadanantaram Urdhvaloke trasanADyA dakSiNabhAgavartinI kUrparAkAramuktAvalI ke samAna eka-eka AkAza pradeza kI paMkti zreNI kahalAtI hai / loka ko ghanAkAra karane para vaha sAta rajju pramANa isa prakAra hotA hai-sampUrNa loka Upara se nIce taka caudaha rajju hai| usakA vistAra nIce kiMcit kama sAta rAja kA hai, madhya meM eka rajjU hai, brahmaloka nAmaka pAMcaveM devaloka kI jagaha bilakula madhya bhAga meM pAMca rajju hai aura Upara jahAM loka kA anta hotA hai, vahAM eka rajjU vistAra hai| rajjU kA parimANa svayaMbhUramaNa samudra kI parataTa vartI pUrvavedikA ke anta se AraMbha karake usakI paravedikA taka samajhanA cAhie / loka kI yaha lambAI-cauDAI hai aura loka kA AkAra donoM hAtha kamara para rakhakara nAcane bhoye ke samAna hai / aba apanI kalpanA se sanADI ke dakSiNa bhAgavartI adholoka ke khaNDa ko, jo nIce kucha kama tIna rajju pramANa hai aura satata rajju se kucha adhika UMcA hai, use lekara sanADI ke uttara pArzva me, Upara kA bhAga nIce aura nIce kA bhAga Upara karake rakha diyA jaay| usake pazcAt Urdhvaloka meM trasanADI ke dakSiNa bhAgavatI kUrpara ke AkAra pradezanI paMkti zreNi kahevAya che. lekane ghanAkAra karavAthI te sAta rajaju pramANa A prakAre thAya che-sapUrNa leka uparathI nIce sudhI cauda rajaju che. tene vistAra nIce kiMcit ochA sAta rajaju che, madhyamAM eka rAjU che, brahmaleka nAmaka pAMcamA devalokanI jagyAe, bilakula madhya bhAgamAM pAMca rajaju che. ane Upara jyAM lekane aMta thAya che, tyAM eka rajaju vistAra che. rajajunuM parimANa svayaMbhUramaNa samudranI paratarata pUrva vedikAnA aMtathI AraMbha karIne tenI paranI vedikA sudhI samajavuM joIe. lekanI A laMbAI pahelAI che ane lekanA AkAra bane hAtha keDe rAkhIne nAcatA naTanA samAna che. have pitAnI kalpanAthI trasa nADInA dakSiNa bhAgavatI alokanA khaMDane, je nIcethI kaMIka ochA traNa rajaju pramANa che ane sAta rajajuthI kAMIka adhika UMcA che, ene laIne trasa nADInA upara pAzvamAM uparane bhAga nIce ane nIceno bhAga Upara karIne zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam saMsthite khaNDadvaye pratyekaM dezonArddha catuSTayarajjUcchraye buddhayA upAdAya viparyAsenottaraparzve saMghAtI kriyate iti rItyA aghastanaM lokArddha dezonacaturajjuvistAraM sAtirekasaptarajjUcchrayam uparitanamarddha trirajjuvistAraM dezonasaptarajjUcchrayam tena uparitanamarddha buddhi dvArA parigRhyA'dhastanasyArddhasyottarapArzve saMghAtIkriyate tathA sati sAtireka saptarajjUcchra yo dezona saptarajjuvistAro ghanaH saMpannaH, ataH saptarajjUnAmupari yadadhikaM tadupAdaya UrdhvAdhaH AyatamuttarapArzve saMghAtI kriyate, tasmAd vistArato'pi paripUrNAH saptarajjavo bhavantItyevaM rItyA lokasya ghanI karaNam ghanIkRtazca lokaH saptarajjupramANo bhavati, yatra punaH kvacid ghanatvena saptajjupramANatvaM na pUryate tatra buddhacA paripUraNIyam anyatrApi yatra kvacit zreNeH pratarasya vA grahaNaM tatra sarvatrApi uparyukarItyA ghanIkRtasya lokasya saptarajjupramANasyAvaseyam / 439 ke jo do khaNDa haiM, jo pratyeka kucha kama sADhe tIna rajju ke hote haiM, unheM apanI kalpanA se lekara ulaTa kara uttara pArzva meM rakha diyA jAya / aisA karane se nIce kA lokArdha kucha kama cAra rajju vistAra vAlA evaM kucha adhika sAta rajjU UMcAI vAlA ho jAtA hai aura Upara kA ardhabhAga tIna rajjU vistAra vAlA evaM kucha kama sAta rajjU UMcA ho jAtA hai / phira Upara ke ardhabhAga ko buddhi ke dvArA grahaNa karake nIce ke ardhabhAga ke uttara pArzva meM rakha diyA jaay| aisA karane se kucha adhika sAta rajju UMcA aura kucha kama sAta rajju vAlA ghana bana jAtA hai| sAta rajju ke Upara jo adhika hai, use Upara-nIce lambe bhAga ko uttara pArzva meM milA diyA jAtA hai| aisA karane se vistAra meM bhI pUre sAta rajju ho jAte haiM / isa prakAra loka ko ghanAkAra banAyA jAtA hai| jahAM ghanatva se sAta rajju se pramANa kI pUrti na ho vahA~ kalpanA se pUrti kara lenI cAhie / anyatra jahAM kahIM bhI zreNI athavA pratara kA grahaNa kiyA jAya, vahAM sarvatra pUrvokta rIti rAkhavAmAM Ave enI pAchaLa [ leAkamAM traNa nADInA bhAgavatI phUranA AkAranA je e khaMDa che, je dareka kAMika ochA sADA traNa rajjunA hoya che, temane ApaNI kalpanAthI laI ne ulaTAvI uttara pACmAM rAkhI devA ema karavAthI nIcenA lekA kAMika ochA cAra rajjunA vistAravALA temaja kAMIka adhika sAta rajju vistAravALA UMcA thai jAya che. pachI UparanA Urdhya bhAgane buddhi dvArA grahaNa karIne nIcenA a bhAgane uttara pAmAM rAkhI devAya. ema karavAthI kAMIka adhika sAta vaijju U'cA ane kAMIka ochA sAta rajju vistAravALA ghana manI jAya che. sAta rajjunA Upara je adhika hAya che, tene Upara nIce lAMkhA bhAgane uttara pArzvamAM meLavI devA ema karavAthI vistAramAM paNa pUrA sAta rajju thaI jAya che. e prakAre ghanAkAra banAvAya che. ghanAkAra anAvelA lAka sAta rajanu pramANa thai jAya che. jyAM ghanatvathI sAta rajjunA pramANanI puti na thAya. tyAM kalpanAthI pUrti karI levI joie. anyatra jyAM kayAMya paNa zreNI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre atha muktAni vai kriyazarIrANi audArikAnI va prarUpayitumAha - ' tattha NaM je te mukkelalagA te NaM anaMtA' tatra khalu tadubhayeSAM baddhamuktavai kriyazarIrANAM madhye yAni tAvad muktAni vaikriyazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti, tadanantatvaM ca pUrvoktaudArikamuktazarIra va bhAvayitumAha-'aNaM tAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti kAlao' anantAbhi utsarpiNyavasarpiNIbhiH kAlavizeSalakSaNAbhiH pratisamaya me kaikazarIrApahAre kAlataH - kAlApekSayA sarvAtmanA apahriyante, tathA cAnantAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti tAvatpramANatvAdanantatvaM muktavaikriyazarIrANAM bhavatItyatidizannAha - 'jahA orAliyassa mukkellayA tava uvviyassavi bhANiyavvA' yathA audArikasya muktAni zarIrANi anantatvena pratipAditAni tathaiva vaikriyasyApi mukAni zarIrANi anantatvena bhaNitavyAni - vaktavyAnItyAzayaH, athAhArakazarIramadhikRtya gautamaH pRcchati - 'kevaiyANaM bhaMte ! AhAragase ghanIkRta sAta rajju pramANa loka kI zreNI yA pratara samajhanA cAhie / aba mukta vaikriya zarIroM ko audArika zarIroM ke samAna pratipAdana karane ke lie kahate haiM - pUrvokta baddha aura mukta vaikraya zarIroM meM se jo mukta vaikriya zarIra haiM, ve ananta haiM / unakI anantatA pUrvokta audArika zarIra ke samAna samajhane ke lie kahA hai- ananta utsarpiNiyoM evaM avasarpiNiyoM meM unakA apaharaNa hotA hai, arthAt ina donoM kAloM ke eka eka samaya meM eka-eka vaikriyazarIra kA apaharaNa kiyA jAya to samasta mukta vaikiya zarIroM kA apaharaNa hotA hai / isakA 'tAtparya yaha huA ki ananta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM jitane samaya hote haiM, utanA ananta yahAM grahaNa karanA cAhie, arthAt mukta vaikriya zarIroM kA pramANa utanA hI hai / isa prakAra jaise mukta audArika zarIroM kA pramANa kahA hai, vaisA mukta vaikriya zarIroM kA bhI pramANa samajha lenA cAhie / athavA prataranuM grahaNa karAya, tyAM aMdhe pUrvokta caitIthI ghIkRta sAta rajju pramANa leAkanI zreNI agara prastara samajavA joIe. have mukta vaikriya zarArAnA audArika zarIronA samAna pratipAdana karavAne mATe kahe che-pUrvokta khaddha ane mukta vaikriya zarIramAMthI je mukta vaikriya zarIra che, te ananta che. temanI anantatApUrvokta audArika zarIranA samAna samajavAne mATe kahyuM che, ananta utsarpiNiyA temaja avasarpimAM temanu apaharaNa thAya che, arthAt e anne kALAnA eka eka samayamAM eka eka vaikriya zarIranuM apaharaNa karAya te samasta mukta vaikriya zarIrAnA apaharaNa thAya che. tenuM tAtparyAM e thayuM ke anaMta utsarpiNiyA ane avasapiNiyAmAM jeTaleA samaya thAya che. teTalA ananta ahI grahaNa karavA joie. arthAt mukta vaikriya zarIrAnA pramANa eTalAM ja che. e prakAre jevA mukta audArika zarIronA pramANa kahyAM che. tevAja mukta thai kaiMya zarIronA paNa pramANu samajI levAM joie. 440 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam _ 441 sarIrayA paNNatA?' he bhadanta ! kiyanti-kiyatsaMkhyAkAni khalu AhArakazarIrANi prajJasAni santi ? bhagavAnAha -'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' dvividhAnI AhArakazarIrANi prajJaptAni 'taM jahA-baddhellayA ya, mukkellayA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM siya asthi siya natyi' tatra khalu tadubhayeSAM madhye yAni tAvad baddhAni AhArakazarIrANi tAni khalu syAt-kadAcit santi, syAt-kadAcit na santi, tathAhi-AhArakazarIrasyAntaraM jaghanyena ekaH samayaH, utkRSTena SaNmAsA bhavanti, tathA coktam-'AhAragAI loe chammAse jAva na hoti vi kayAi / ukkoseNaM niyamA ekkaM samayaM jahaNaNeNaM' // 1 // iti, AhArakANi loke SaNmAsAn yAvanna bhavantyapi kadAcit / utkRSTato niyamAdekaH samayo jaghanyena // 1 // iti, tatrApi-'jai asthi jahaNNeNaM ekko vA, do vA, tiNi vA, ukkoseNaM sahassapuhutta' yadApi kadAcit santi-baddhAni AhArakazarIrANi bhavanti tadApi jaghanyena ekaM vA, dvevA, trINi vA, bhavanti, utkRSTena sahasrapRthaktvam-nAnA sahasrANi bhavantItibhAvaH, aba AhAraka zarIra ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! AhAraka zarIra do prakAra ke kahe haiM-baddha aura mukt| inameM se baddha AhAraka zarIra kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote, kyoMki AhAraka zarIra kA viraha kAla jaghanya eka samaya aura utkRSTa chaha mAsa kA hai| kahA bhI hai-isa loka meM AhAraka zarIra kadAcitU nahIM bhI hote haiN| yadi nahIM hote haiM to jaghanya eka samaya taka nahIM hote aura utkRSTa chaha mAsa taka nahIM hote haiM // 1 // yadi AhAraka zarIra hote haiM to jaghanya eka, do yA tIna hote haiM, adhika se adhika ho to sahastra pRthakatva arthAt do hajAra se lekara nau hajAra taka hote haiN| have AhAraka zarIranA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! AhA2ka zarIra keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama ! AhAraka zarIra be prakAranA kAA che-baddha ane mukta temAMthI baddha AhAraka zarIra kadAcita hoya che kadAcita nathI hotAM. kemake AhAraka zarIrano viraha kALa jaghanya eka samaya ane utkRSTa cha mAsane che. kahyuM paNa che A lekamAM AhAraka zarIra kadAcita nathI paNa hatAM, je nathI hotAM te jaghanya eka samaya sudhI nathI hatAM ane utkRSTa cha mAsa sudhI nathI hotAM ke 1 che yadi AhArazarIra hoya che te jaghanyathI eka be agara traNa hoya che. adhithI adhika hoya te sahastra pRthakatva arthAt be hajArathI laIne ne hajAra sudhI hoya che. pra0 56 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 prajJApanAsUtre muktAni AhArakazarIrANi audArikANIva bhAvayitumAha-'tattha NaM je te mukkellayA te gaM aNaMtA jahA orAliyassa mukillayA taheva bhANiyavyA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvad muktAni AhArakazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti, yathA audArikasya muktAni zarIrANi anantatvena bhaNitAni tathaiva AhArakasyApi muktAni zarIrANi anantatvena bhaNitavyAni-vaktavyAnItyAzayaH, atha taijasazarIramadhikRtya gautamaH pRcchati-'kevaiyA Na bhaMte ! teyagasarIrayA paNNatA?' he bhadanta ! kiyanti-kiyatsaMkhyAkAni, khalu taijasazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNatA dvividhAni tejasazarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvat baddhAni taijasazarIrANi tAni anantAni bhavanti teSAmanantatvaM pratipAdayati-'aNaMtAhiM ussappiNi osa ppiNIhiM avahIraMti kAlabho' anantAbhi rutsarpiNyavasarpiNIbhiH pratisamayamekaikazarIrApahAreNa sarvA mukta AhAraka zarIra mukta audArika ke samAna hai , yaha batalAne ke lie kahate haiM-donoM prakAra ke AhAraka zarIroM meM se jo mukta AhAraka zarIra haiM, ye ananta haiM / jaise mukta audArika ke AhAraka zarIra ananta kahe gae haiM, vaise hI mukta AhAraka ke mukta zarIra bhI ananta kahane caahie| taijasa zarIra ke viSaya meM gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! taijasa zarIra kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! taijasa zarIra do prakAra ke haiM-baddha aura mukta / baddha taijasazarIra ananta haiM / ananta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM ke eka-eka samaya meM eka eka taijasa zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to ananta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM una sabakA apaharaNa hotA hai| isa prakAra ghaddha tejasa zarIroM kI saMkhyA utanI hI haiM jitanI ananta utsarpiNI-ayasarpiNI kAla ke mukta AhAraka zarIra mukta audArika zarIranA samAna che, te batAvavA mATe kahe che-ane prakAranA AhAraka zarIramAM je mukta AhAraka zarIra che, te ananta che. jema mukta audArikanA AhAraka zarIra ananta kahelAM che. temaja mukta AhArakanA mukata zarIra paNa ananta kahevAM joIe. tejasa zarIranA viSayamAM paNa gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! tejasa zarIra keTalAM kahyAM che ? zrI bhagavAn he gautama ! tejasa zarIra be prakAranAM che-baddha ane mukta. baddha tejasa zarIra ananta che. anaH utsarpiNI ane avasarpiNInA eka eka samayamAM tejasa zarIranuM apaharaNa karAya te ananta utsapiNi ane avasarpiNamAM te badhAnA apaharaNa thAya che. e prakAre baddha tejasa zarIranI saMkhyA teTalI ja che jeTalI ananta utsarpiNa avasarpiNa kALanA samayanI che. kSetranI apekSAe anantaleka zrI prshaan| sUtra : 3 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ___ 443 smanA apahiyante kAlata:-kAlApekSayetyarthaH tathA cAnantotsarpiNyavasarpiNI samayaparimANatvAt taijasa baddhazarIrANAmanantatvaM bhavatItibhAvaH, 'khettao aNaMtA logA' kSetrata:-kSetrApekSayA anantA lokAH parimANaM tathA cAnantalokapramANAkAzakhaNDa pradezaparimANatvAt teSAmanantatvaM bhavati, 'davyao siddhehito aNaMtaguNA' dravyataH-dravyApekSayA baddhataijasazarIrANi siddhebhyo'nantaguNAni bhavanti tathA ca sarvasaMsArijIvAnAM pratyekaM taijasaM zarIraM bhavati, saMsAriNazca jIvAH siddhebhyo'ntaguNA bhavanti atastaijasazarIrANyapi siddhebhyo'nantaguNAni santIti bhAvaH, kintu 'savva jIvANaMtabhAgaNA' sarva jIvAnantabhAgonAni-sarva jIvAnAM yo'nantatamo bhAgastenonAni bhavanti, tathA ca siddhAnAM taijasazarIratvAbhAvo bhavati, teSAM sarvazarIrAtItatvAt, siddhAzca sarva jIvAnAmanantabhAge vartante tasmAttenonAni sarvajIvAnAmanantabhAgonAni bhavanti, ___ atha muktAnAM taijasazarIrANAmanantatvaM kAlakSetradravyaiH prarUpayitumAha-'tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvat muktAni taijasazarIrANi samayoM kI haiM / kSetra kI apekSA ve ananta loka parimANa haiM, arthAt ananta lokA. kAzoM meM jitane pradeza hote haiM, utane hI baddha taijasa zarIra haiM / dravya kI apekSA baddha taijasa zarIra siddhoM se anantaguNA haiN| kyoM ki samasta saMsArI jIvoM ke taijasa zarIra hote haiM aura saMsArI jIva siddhoM kI apekSA anantaguNA hote haiM, ataeva taijasa zarIra bhI siddhoM se anantaguNA haiN| magara sampUrNa jIvarAzi se anantavAM bhAga nyUna hote haiM, kyoM ki siddhoM ke taijasa zarIra nahIM hotA, kyoM ki ve samasta zarIroM se rahita-azarIrI hote haiM aura siddha sarvajIvarAzi ke anantaveM bhAga haiM, unheM kama kara dene se sarvajIvoM ke anantaveM bhAga nyUna taijasa zarIra kahe gae hai| aba mukta taijasa zarIra kI anantatA dravya, kSetra aura kAla kI apekSA se parimANa che, arthAt ananta kAkAzamAM jeTalA pradeza hoya che. eTalA ja te tejasa zarIra che. dravyanI apekSAe baddha taijasa zarIra siddhothI ananta gaNuM che. kemake samasta saMsArI jIvamAM tejasa zarIra hoya che ane saMsArI jIva siddhonI apekSAe anantagaNuM hoya che. tethI ja taijasa zarIra paNa siddhothI anantagaNu che. paNa saMpUrNa jIva rAzithI ananta bhAga ochA hoya che, kemake siddhonA tejasa zarIra nathI hotAM, kemake teo samasta zarIrethI rahita-azarIrI heya che ane siddha sarva jIvarAzinA anantama bhAga che. temane ochA karI devAthI sarva jIvenA anantamAM bhAga ochA taijasa zarIra kahelAM che. - have mukta taijasa zarIranI anantatA dravya, kSetra ane kALanI apekSAthI pratipAdana zrI prshaan| sUtra : 3 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tAni khalu anantAni bhavanti, 'aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao' anantAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH pratisamayamekaikazarIrApahAreNa sarvAtmanA apahiyante kAlata:-kAlApekSayetyarthaH, tathA cAnantAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti muktatejasazarIrANAM tAvatpramANatvAd anantatvamupapadyate iti bhAvaH, 'khettao aNaMtA logA' kSetrata:-kSetrApekSayA anantA lokAH parimANaM muktAnAM taijasazarIrANAM bhavanti ananteSu lokapramANeSu AkAzakhaNDeSu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvatpramANatvAta, 'dadhvao savvajIvehito aNaMtaguNA' dravyataH-dravyApekSayetyarthaH sarvajIvebhyo muktAni taijasazarIrANi anantaguNAni bhavanti tathAhi-atra ekaikasya saMsArijIvasya ekaikaM taijasazarIraM bhavati, tAni ca jIvaiH parityaktAni bhUtvA prAguktarItyA anantabhedabhinnAni bhavanti, teSAzca asaMkhyeyakAla paryantamavasthiti bhavati, tAvatA kAlena ca jIvaiH parityaktAnAM tadanyeSAM taijasazarIrANAM pratijIvamasaMkhyeyAnAm upalambhAt teSAmapi pratyekaM prAguktarItyA'nantabhedabhinnatayA sarva pratipAdita karate haiM-mukta taijasa zarIra ananta haiN| kAla kI apekSA ananta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM-samayoM meM unakA apaharaNa hotA hai| tAtparya isakA yaha hai ki ananta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM ke jitane samaya haiM, utane hI mukta taijasa zarIra haiN| kSetra kI apekSA mukta taijasa zarIra ananta lokapramANa haiM, arthAt lokAkAza ke barAbara ke ananta khaMDoM meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utane hI mukta tejasa zarIra haiM / dravya kI apekSA mukta tejasa zarIra saba jIvoM se anantaguNA haiN| kyoM ki pratyeka jIva kA eka tejasa zarIra hotA hai| jIvoM ke dvArA jaba unakA parityAga kara diyA jAtA hai to ve pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle hote haiM aura unakI asaMkhyAta kAla paryanta sthiti hotI hai| itane samaya meM jIvoM dvArA tyAge hue anya taijasa zarIra pratijIca asaMkhyAta mukta tejasa zarIra ananta che. kALanI apekSAe ananta utsarpiNa-avasarpiNI kALanA samayamAM temanA apaharaNa thAya che, tAtparya e che ke ananta utsarpiNI-avasarpiNI kALanA jeTalA samaya che, teTalA ja mukta tejasa zarIra che. kSetranI apekSAe mata tejasa zarIra ananta leka pramANa che, arthAt kAkAzanA barAbaranA anaMta khaMDemAM jeTalA AkAza pradeza hoya che. teTalA ja mukta taijasa zarIra che. dravyanI apekSAe mukta taijasa zarIra badhA jIthI anantagaNuM che. kemake pratyeka jIvanuM eka tejasa zarIra hoya che. jenA dvArA jyAre temane parityAga karI devAya che te teo pUrvokta prakArathI anaMta bhede vALA hoya che ane temanI asaMkhyAta kALa sudhI sthiti hoya che. eTalA samayamAM ja dvArA tyAgelA anya tejasa zarIra prati jIva asaMkhyAta thaI jAya che ane te badhA paNa pUrvetaprakArathI ananta bhedevALA bane che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepabodhinI TIkA pada 12 sa0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam ___ 445 jIvebhyo'nantaguNAni bhavanti, / atha tAni ki jIvavargapramANAni syuH ? ityAzaGkAyAmAha'jIvavaggaspANaMtabhAge' jIvavargasyAnantabhAgapramANAni muktAni tejasazarIrANi bhavantIti bhAvaH, atha tAni jIvavargapramANAni kathaM na bhavantIti cedatrocyate - yadi ekaikasya jIvasya sarvajIvarAzipramANAni kizcitsamadhikAni yA zarIrANi syuryana siddhAnAmanantabhAgapUraNaM bhavati tadA jIvavargapramANAni saMbhavanti, tenaiva rAzinA tasya rAze guNane sati vargaH saMpadyate, yathA trikasya trikeNa guNane navAtmako vargaH saMpadyate iti na tAvadekaikasya jIvasya sarva jIvapramANAni kizcitsamadhikAni vA taijasazarIrANi saMbhavanti apitu atistokAni bhavanti, teSAmapi asaMkhyeyakAlAvasthAyikhameva bhavati, tAvatA kAlena ca yAnyapi anyAni bhavanti tAnyapi stokAnyeva kAlasya stokatvAt, ato muktAni tejasazarIrANi na jIvavargapramANAni bhavati apitu jIvavargasyAnantabhAgamAtrANi bhavantIti bhAvaH, 'evaM kammagasarIrANI ho jAte haiM aura ve saba bhI pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle hote haiM, ataeva unakI saMkhyA saba jIvoM kI apekSA anantaguNA kahI hai| kyA ve mukta tejasa zarIra jIvoM ke vargapramANa hote haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahA hai-mukta taijasa zarIra jIvavarga ke anantabhAga pramANa hote haiN| ve jIvavarga pramANa kyoM nahIM hote ? isakA samAdhAna yaha hai ki yadi eka eka jIva ke zarIra sarvajIvarAzi ke barAbara athavA isase kucha adhika hoM, jisase ananta bhAga kI pUrti hotI hai, to ve jIva vargapramANa ho sakate the / kyoM ki kisI rAzi kA usI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para varga hotA hai, jaise tIna ke sAtha guNA karane para usakA varga nau (9) AtA hai| magara eka-eka jIva ke taijasa zarIra sarvajIya rAzipramANa yA usase kucha adhika nahIM ho sakate, kintu usase bahata kama hI hote haiM aura ve bhI asaMkhyAta kAla taka hI rahate haiM / usa kAla meM jo anya mukta taijasa zarIra hote haiM, ve bhI thoDe hI hote haiM, tethI ja temanI saMkhyA badhAM jIvenI apekSAe anantagaNa kahelI che. zuM te mukta tejasa zarIra jIna varga pramANa hoya che ? A zaMkAnuM samAdhAna karavAne mATe kahe che-mukta tejasa zarIra te jIva varganA anantabhAga pramANa hoya che. te jIva varga pramANa kema nathI hatA? tenuM samAdhAna e che ke, je eka eka jIvanA zarIra badhA jIvanA zarIranI barAbara athavA temanAthI kAMIka adhika hoya. jethI siddhonA ananta bhAganI pUti thAya che te te cha varga pramANa hoI zake che. kemake kaI rAzInA eja rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI varga thAya che, jemake traNanI sAthe guNAkAra karavAthI tene varga 9 Ave che. paNa eka eka jIvanA taijasa zarIra sarva jIva rAzi pramANa yA tenAthI kAMIka adhika nathI thaI zaktA, paraMtu tenAthI ghaNuM ja ochA hoya che. ane teo paNa asaMkhyAta kALa sudhI rahe che. te kALe e je anya mukta tejasa zarIra hoya che, teo zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vi bhANiyabANi' evam-taijasazarIrANIva kArmaNazarIrANyapi baddhamuktabhedena dvividhAni bhaNitavyAni, vaktavyAni teSAM baddhamuktAnAM kArmaNazarIrANAM kAlakSetradravyApekSayA'nantatvaM taijasazarIrANAmivAvase yam ||suu0 2 // ||naarkaadi sambandhyaudArikazarIrAdi vaktavyatA // mUlam-neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA te NaM Natthi, tattha NaM je te mukkellagA, te gaM agaMtA, jahA orAliyamukkellayA tahA bhANiyavvA, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veu. vviyasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha Na je te baddhellagA, te NaM asaMkhejA, asaMkhejAhiM ussapiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejAo seDhIo payarassa asaMkhejaibhAgo, tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgula paDhamavaggamUlaM bitIyavaggamUlapaDuppaNaM ahavaNaM aMgulavitIyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo, tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orA. liyassa mukkellagA tahA bhANiyavA, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA mukkellagA ya, evaM jahA orAliye baddhellagA mukkellagA ya bhaNiyA taheva AhA ragA vi bhANiyavvA, teyA kammagAiM jahA eesiM ceva veuviyAI |suu.3|| kyoM ki kAla thoDA hai / isa kAraNa mukta taijasa zarIra jIvavarga pramANa saMbhava nahIM haiM, varan jIvavarga ke anantaveM bhAga mAtra hI hote haiN| isI prakAra arthAt taijasa zarIra ke samAna hI kArmaNa zarIra bhI baddha aura mukta ke bheda se do prakAra ke hote haiN| baddha aura mukta kArmaNa zarIra taijasa zarIra ke samAna hI kAla, kSetra aura dravya se ananta samajhane cAhie // 2 // paNa DAM ja hoya che, kemake kALa thaDA che. e kAraNe mukta tejasa zarIra chava varga pramANa saMbhava nathI, paNa jIva varganA anantamAM bhAga mAtra ja hoya che. eja prakAre arthAt tejasa zarIranA samAna ja kArmaNa zarIra baddha ane mukatanA bhedathI be prakAranA hoya che. baddha ane mukta kAmaNa zarIra tejasa zarIranA samAna ja kALa, kSetra, ene dravyathI ananta samajavAM joIe che 2 | zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisambadhyaudArikAdizarIranirUpaNam 447 chAyA-nairayikANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAnica muktAnica, tatra khala yAni tAvad baddhAni tAni khalu na santi, tatra khalu yAni tAvad muktAni, tAni khalu anantAni yathA audArikamuktAni tathA bhaNitavyAni, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca, muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asakhyeyAni, asaMkhyeyAbhi rutsapiNyavasarpiNIbhiH apahriyante kAlataH, kSetrataH asaMkhyeyAH zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasUcI aguliprathamavargamUlam, nArakAdi saMbaMdhI zarIra zabdArtha-(neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke audArikazarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya) ve isa prakAra-baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhallagA te NaM Natthi) unameM jo Saddha haiM, ve nahIM hote (tattha NaM je te mukkellagA, te NaM aNaMtA) unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM (jahA orAliyamukkellayA tahAbhANiyavyA) jaise audArika mukta kahe haiM vaise kahanA cAhie ___ (neraiyANaM bhaMte ! keyaiyA yeubdhiyasarIrayA paNNatA?) he bhagavan ! nArakoM ke caikriya zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! vihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaM. khejAhiM utsappiNi-osappiNihiM avahIraMti kAlao) ve kAla se asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM apahRta hote haiM (khettao asaMkhejAo seDhIo) nArakAdi saMbaMdhI zarIra zahAtha-(neraiyANaM bhaMte ! kebaiyA orAliyasarIrA paNattA ?) 3 lAvan ! nA2chInA mo24 zarI2 eai zii cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) : gautama ! meM prii2|| // cha (taM jahAM-ballagA ya mukkellagA ya) tethe // 4 // 3- mane bhuta (tatthaNaM je te baddhellayA te NaM Natthi) tamAmA maddha che. tethe| nathI DAtA (tattha NaM je te mukkellagA, te NaM aNaMtA) teyAmA 2 bhuta cha, teyaananta cha (jahA orAliyamukke llayA tahA bhANiyavvA) // mohA2i4 bhuta naye. (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrayA paNNattA ?) 8 mAn! nADInA vaiThiya zaza2 TasA ghai cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) 3 gautama ! me 20 cha (taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya) maI mana thuta (tattha NaM je te yaddhellagA te NaM asaM. khejjA) tamAmA maddha cha t| adhyAta cha (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNihiM avahIraMti kAlao) yA thI asaNyAta utsapiNI-mapasa gAmA apahata zrI prshaan| sUtra : 3 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 prajJApanAsUtre dvivargamUlapratyutpannam, athavA khalu aguladvitIyavargamUlaghanapramANamAtrAH zreNayaH, tatra khalu yAni tAvada muktAni tAni khalu yathaudArikasya muktAni tathA bhaNitavyAni, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti AhAraka zarIrANi prajJaptAni ? gautama : dvividhAni prajJaptAni, tadyathAbaddhAni ca muktAni ca, evaM yathA audArikANi baddhAni muktAni ca bhaNitAni tathaiva AhArakANyapi bhaNitavyAni, taijasakArmaNAni yathA eteSAzcaiva vaikriyANi ||suu0 3 // kSetra se asaMkhyAta zreNiyAM (payarassa asaMkhejjaibhAgo) pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga (tAsi NaM seDhoNaM) una zreNiyoM kI (vikkhaMbhasUI) viSkaMbhasUcI (aMgulassa paDhama vaggamUlaM) aMgula kA prathama vargamUla (SitIyavaggamUla paDuppaNNaM) dvitIya vargamUla se guNita (ahava Na) athavA (aMgulavitIyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo) aMgula ke dvitIya vargamUla ke ghana pramANa mAtra zreNiyAM (tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyacyA) unameM jo mukta vaiphriya haiM, ve mukta audArika ke samAna kaha lene cAhie (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasarIrA paNNattA) he bhagavan nArako ke AhAraka zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa bhAMti (balligA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (evaM) isa prakAra (jahA orAlie balligA mukkellagA ya bhaNiyA) jaise audArika ke baddha aura mukta kahe haiM (taheca) usI prakAra (AhAragA vi bhANiyayA) AhAraka bhI kahane cAhie (teyA kammagAiM jahA eesiM ceya veuci. yAI) taijasa aura kArmaNa jaise inhIM ke vaikiyaka thAya cha (khettao asaMkhejjAo seDhIo) triyI asabhyAta zreNiyA (payarassa asaMkhejjai bhAgo) prata2nA asabhyAtamA lA (tAsiNaM seDhINaM) te zreNiyonI (vikkhaMbhasUI) qieet sUcI (aMgulapaDhamavaggamUlaM) bhAnu prathama bhUsa (bitIya camgamUlapaDuppaNaM) dvitIya va bhUsathI guNe (ahavaNaM) athavA (aMgulabiiyapaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo) aMgulanA dvitIya vargamUlanA ghana pramANamAtra zreNi (tatthaNa je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkelagA tahA bhANiyavvA) tamAma je mukta vaikriya che, teo mukta audArikanA samAna kahI levA joIe (neraiyANa bhaMte ! kevaiyA AhAragamarIrA paNNatA) : san ! nAnA mA.25 zarIra 32ai i cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) hai gautama! me 2n| cha (taM jahA) te 20 prare (baddhelagAya mukkelagAya) mA bhane bhuta (evaM) se prAre (jahA orAliebaddhellagA mukkelagA ya bhaNiyA) 25 // mohAriyA mA bhane murata 4 // cha (taheva) te 2 re (AhAragA vi bhANiyavyA) mA.24 59 435 naye (teyA kammagAI jahA eesiM ceva yeubdhiyAI) tasa bhane bhae 25 sayAnA vaiThiya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisambadhyaudArikAdizarIranirUpaNam 449 TIkA-pUrvam-sAmAnyenaudArikAdi pazcApi zarIrANi samuccayarUpANi prarUpitAni atha nairayikAdInAmaudArikAdi zarIrANi prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarorA paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti-kiyatprakArakANi audArikazarIrANi prajJaptAni-prarUpitAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'duvihA paNNattA' nairayikANAmaudArika zarIrANi dvividhAni dvi prakArANi prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellamA ya, mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca 'tattha NaM bhaMte je te' baddhellagA te NaM patthi' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvad baddhAni audArikazarIrANi uktAni, tAni khalu nairayikANAM santi bhavapratyayatasteSAmaudArikazarIrAsaMbhavAt, 'tattha NaM je te mukkelalagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvada muktAni audArikazarIrANi, tAni khalu nairayikANAmanantAni bhavanti, tAni atidizannAha-'jahA orAliyamukkellagA tahA bhANiyavvA' yathA audArikamuktAni samuccayazarIrANi bhaNitAni tathA TIkArtha-isase pUrva sAmAnya rUpa se audArika Adi pAMco zarIroM kA samuccaya rUpa meM prarUpaNa kiyA gayA hai| aba nAraka Adi ke audArika Adi zarIroM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama-he bhagavan ! nAraka jIyoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ! ___ bhagavAna-he gautama ! nArakoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / ina dono meM jo baddha audArika zarIra haiM, ve nArakoM ke nahIM hote, kyoM ki bhava ke svabhAva se hI unameM audArika zarIra kA abhAva hotA hai| hAM, mukta audArika zarIra unake ananta hote haiN| jaise samuccaya mukta audArika zarIroM kA kathana pahale kiyA gayA hai, usI prakAra nArako ke mukta audArika zarIroM kA bhI kathana samajha lenA caahie| gautama-he bhagavan ! nArakoM ke vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? TIkAI-AnAthI pahelAM sAmAnya rUpathI audArika Adi zarIranI samuccaya rUpamAM prarUpaNA karAelI che. have nAraka AdinA audArika Adi zarIranI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nAraka jIvanA audArika zarIra keTalAM kahyA che. zrI bhagavAna !-he gautama! nArakenA dArika zarIra be prakAranA kahelA che. te A prakAre che-baddha ane mukta e bannemAM je baddha audArika zarIra che, e nAraka chanA nathI hatAM, kemake bhavanA svabhAvathI ja teomAM audArika zarIrane abhAva hoya che, hA ! mukta audArika zarIra temanA ananta hoya che. jema samuccaya mukta audArika zarIranuM kathana paheluM kahevAyeluM che, eja prakAre nArakanA mukta audArika zarIranuM paNa kathana samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI bhagavAna nArakonA vaikriya zarIra keTalAM kahelAM che? pra0 57 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhaNitacyAni, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrA paNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' nairayikANAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagAya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-baddhamuktAnAM madhye yAni tAvada baddhAni vaikriyazarIrANi, tAni khalu nairayikANA masaMkhyeyAni santi, nairayikANAmasaMkhyeyatayA teSAM vaikriyazarIrANAmapi tAvatpramANatvenAsaMkhyeyatvaM bhavati, tadevAsaMkhyeyatvaM kAlakSetrAbhyAM prarUpayati-'asaMkhe jAhiM ussappiNi osapiNIhiM avahIraMti kAlo' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhiH utsarpiNyavasarpiNIbhiH apahiyante kAlata:-kAlApekSayA sarvAtmanA vinAzyante, tathA cAsaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayAH bhavanti teSAM tAvatpramANavAdasaMkhyeyatvamupapadyate 'khettao asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejjai bhAge' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyA: zreNayo nairayikANAM vaikriyazarIrANAM parimANaM, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyatamo bhAgoDayaseyaH, tathA cAsaMkhyeyAsu zreNISu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANAni baddhAni nairayika bhagavAna-he gautama ! nArakoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiMvaddha aura mukta / imameM baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta haiM, kyoMki nAraka jIva asaMkhyaNata haiM aura pratyeka nAraka kA eka baddha vaikriya zarIra hotA hai, ataeva unake zarIroM kI saMkhyA bhI asaMkhyAta hI hai| isa asaMkhyAta saMkhyA kI kAla kI apekSA prarUpaNa karate haiM-utsapiNIaura avasarpiNI kAloM ke eka eka samaya yadi eka eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apahaNa ho / tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta utsarpiH NiyoM aura avasarpiNiyoM ke jitane samaya hote haiM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiM / kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAta zreNI pramANa haiM aura zreNI pratara kA asaMkhyAtayA~ bhAga samajhanA caahie| abhiprAya yaha hai ki asaM zrI bhagavAna - gautama ! nArakanA vakriya zarIra be prakAranA kahelAM che-baddha ane makta, teomAM baddha vekiya zarIra asaMkhyAta che, kemake nAraka jIva asaMkhyAta che ane pratyeka nArakanA eka baddha kriya zarIra hoya che, tethI ja temanA zarIranI saMkhyA paNa asaMkhyAta ja che. e asaMkhyAta saMkhyAnI kALanI apekSAe prarUpaNA kare che. utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM je eka eka zarIranuM apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsarpiNa ane avasarpiNamAM temanA apaharaNa thAya, tAtparya e che ke asaMkhyAta utsapiNi ane avasarpiNiyAnA jeTalA samaya hoya che, teTalA ja nArakanA baddha ane vaikiya zarIra hoya che, kSetranI apekSAe teo asaMkhyAta zreNI pramANe che, ane enuM pratarane asaMkhyAtamo bhAga samajavo joIe. abhiprAya e che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisambadhyaudArikAdizarIranirUpaNam 451 vaikriyazarIrANi bhavantIti phalitam, tatra sakale pratare'pi asaMkhyeyAH zreNayaH pratarasyArddhabhAge tRtIyabhAgAdau ca bhavanti tasmAt kiyatyastAH zreNayo bhavantI tyAkAGkSA nirAsArthamuktam pratarasyAsaMkhyeyabhAga iti, tathA ca pratarasyAsaMkhyeyatame bhAge yAvatyaH zreNayo bhavanti tAvatyaH zreNayaH parigrahItavyA ityarthaH, adhAnyad vizeSataraparimANaM pratipAdayati- 'tAsi NaM seDhI Na vikkhabhaI aMgulapaDhamavaggamUlaM bitIyavaggamUlapaDuppaNa' tAsAM khAlu zreNInAM viSkambhataH-vistAramadhikRtya vistArApekSayetyarthaH, sUciH-ekaprAdezikI zreNistAvata, azulaprathamavargamUlam dvitIyavargamUlapratyutpannam-dvitIyavargamUlaguNitaM bhavati, tathA cAGga gulapramANamAtrasya pradezasya kSetrasya yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatyaH pradezarAzerasaMkhyeyAni vargamUlAni bhavanti, tathAhi prathamaM yad vargamUlaM tasyApi yad vargamUlaM tad dvitIya vargamUla mucyate, tasyApi yad vargamUlaM tat tRtIyaM vargamUlaM bhavatItyevaM rItyA'saMkhyeyAni vargamUlAni khyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI nAraka jIvoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiN| prazna yaha hai ki sampUrNa pratara meM bhI asaMkhyAta zreNiyA~ hotI haiM, pratara ke arddha bhAga meM bhI asaMkhyAta zreNiyAM hotI haiM aura pratara ke tRtIya bhAga Adi meM bhI asaMkhyAta zreNiyAM hotI haiN| aisI sthiti meM yahAM kitanI zreNiyAM samajhI jAeM ? isa jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie kahA hai-pratara kA asaMkhyAtavAM bhaag| tAtparya yaha hai ki pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyAM hotI haiM, utanI hI zreNiyAM yahAM lenI caahie| unakA vizeSa parimANa batalAne ke lie kahA gayA hai-una zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI arthAt vistAra kI apekSA se eka pradeza vAlI zreNI utanI hotI hai jitanI aMgula ke prathama vargamUla ko dUsare vargamUla ke sAtha guNita karane para rAzi utpanna hotI hai / Azaya yaha hai. ki eka aMgula pramANa mAtra kSetra ke pradezoM kI jitanI ke asaMkhyAta zreNiyomAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja nAraka enA baddha vaikiya zarIra hoya che. prazna e che ke saMpUrNa prataramAM paNa asaMkhyAta zreNiye hoya che, prataranA ardha bhAgamAM paNa asaMkhyAta zreNiye hoya che. ane prataranA tRtIya bhAgamAM paNa asaMkhyAta zreNi hoya che, evI sthitimAM ahiM keTalI zreNi samajavI joIe. A jijJAsAnuM samAdhAna karavAne mATe kaheluM che-pratarane asaMkhyAta bhAga. tAtparya e che ke prataranA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalI zreNiyo hoya che, teTalI ja zreNiye ahi levI joIe temanuM vizeSa parimANa batAvavAne mATe kahyuM che-te zreNiyenI viSThabha sUci arthAt vistAranI apekSAe eka pradezavALI zreNi eTalI thAya che, eTale aMgulanA prathama vargamUlane bIjA vargamULanI sAthe guNavAthI rAzi samUha utpanna thAya che. Azaya e che ke eka aMzula pramANa mAtra kSetranA pradezanI jeTalI rAzi zrI prshaan| sUtra : 3 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhavanti tatra prathamaM vargamUlaM dvitIyena vargamUlena guNyate, guNite ca sati yAvantaH pradezA bhavanti tAvatpradezAtmikA sUciH buddhayA kalpyate buddhayA paripakalpya ca viSkambhato dakSiNottarAyAmena saMsthApayitavyA, tathA ca saMsthA pyamAnayA yAvatyaH zreNayaH spRzyante tAvatyaH parigrahItavyAH, tadyathA-aGgulamAtrakSetrapradezarAze vastuto'saMkhyeyatve'pi asatkalpanayA padapaJcAzadadhike dve zate parikalpyete, tayoH prathamaM vargamUlaM SoDazadvitIyaM cakhArastRtIyaM dvau, tatra dvitIyavargamUlena catuSkasvarUpeNa SoDazalakSaNaprathamavargamUlasya guNane catuHSaSTitvaM rAzi hotI hai, usa pradeza rAzi ke asaMkhya vargamUla hote haiM / prathama vargamUla kA bhI jo vargamUla hotA hai, vaha dUsarA vargamUla kahalAtA hai / usa dUsare vargamUla kA vargamUla tIsarA vargamUla hotA hai / isa prakAra asaMkhyAta vargamUla hote haiN| yahAM kahA gayA hai ki prathama vargamUla ko dUsare vargamUla ke sAtha guNita kiyA jAya / prathama vargamUla kA dUsare vargamUla ke sAtha guNAkAra karane para jitane pradeza hote haiM, utane pradezoM kI sUcI buddhi se kalpita kara lI jAya / kalpita karake vistAra meM use dakSiNa-uttara meM lambI sthApita kara lenI caahie| sthApita kI huI vaha sUcI jitanI zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanI zreNiyA~ yahAM grahaNa karanI caahie| ve isa prakAra haiM-eka aMgula parimita kSetra meM vAstava meM pradezoM kI rAzi asaMkhyAta hotI hai| magara asatkalpanA se use 256 mAna liyA jaay| isa 256 kI saMkhyA kA prathama vargamUla solaha (16) hotA hai, dUsarA vargamUla cAra (4) hotA hai aura tIsarA vargamUla do (2) AtA hai| inameM se dUsare vargamUla arthAt cAra kA, prathama vargamUla arthAt solaha ke sAtha guNAkAra liyA jAya to causaTha saMkhyA AtI hai / basa, itanI hI zreNiyAM samajhanI caahie| thAya che. te pradeza rAzinA asaMkhyAta varga mULa thAya che. prathama varga mULane paNa je vargamULa thAya che, te bIje vargamULa kahevAya che. e bIjA varga mULanuM varga mULa trIjo vargamULa thAya che. e prakAre asaMkhyAta vargamULa hoya che. ahiM kahevuM che ke prathama vargamULane bIjA vargamULanI sAthe guNavAthI jeTalA pradeza thAya che, teTalA pradezanI sUcI buddhithI kalpita karI levAya. kalpita karIne vistAramAM tene dakSiNa uttaramAM lAMbI sthApita karavI joIe. sthApita karelI te sUcI jeTalI zreNiyane sparza kare che, teTalI zreNiye ahiM grahaNa karavI joIe. teo A prakAre che-eka aMzula parimita kSetramAM vAstavamAM pradezanI rAzi asaMkhyAta hoya che. paNa asatkalpanAthI tene 256 mAnI levAmAM Ave e prakAre 256nI saMkhyAne prathama vargamULa (16) thAya che. bIje vargamUla (4) thAya che ane trIje vargamULa (2) Ave che. temAMthI bIje vargamUla arthAt cArane prathama vargamULa arthAt 16nI sAthe guNavAthI (64) saMkhyA Ave che. basa eTalI ja zreNi samajavI joIe. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisambadhyaudArikAdizarIranirUpaNam 453 saMpadyate etAvatyaH zreNayo'vaseyAH, imamevArtha prakArAntareNa pratipAdayati-'ahavaNaM aMgula bitIyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo' athavA prakArAntareNa khalu azuladvitIya vargamUla ghanapramANamAtrAH zreNayaH-aGgulamAtrakSetrapradezarAze dvitIyasya vargamUlasyAsatkalpanayA catuSka lakSaNasya yo ghanastAvatpramANamAtrAH zreNayo'vaseyAH, tathA ca yasya rAze yauM vargaH sa tena rAzinA guNitaH san dhano bhavati yathA dvikasya rAzeraSTau, tathAhi-dvikasya rAze vaMgazcavAraste dvikena guNitAH santaH aSTau bhavanti, prakRte ca catuSkasya rAze vargaH SoDaza, te catuSkeNa guNyante tasmAt catuSkasya ghano bhavati, tatrApi saiva catuHSaSTi ritibhAvaH, kintu prakAradvaye'pi nArthabhedo bhavati, athavA aGgulamAtrakSetrapradezarAziH svaprathamavargamUlena guNitaH san yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatpramANayA mUcyA yAvatyaH zreNayaH spRSTA bhavanti tAvatISu __ yahI bAta prakArAntara se pratipAdita kI jAtI hai-athavA aMgula ke dvitIya vargamUla ke ghana pramANa zreNiyAM samajhanI caahie| Azaya yaha hai ki eka aMgula pramANa kSetra meM jitane pradeza haiM, usake dvitIya vargamUla kA arthAtU asatkalpanA se cAra kA jo dhana ho, utane pramANa vAlI zreNiyAM samajhanI caahie| jisa rAzi kA jo varga ho, usakA usI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para ghana hotA hai jaise- do kA ghana ATha hai / do rAzi kA varga cAra haiM, usakA do ke sAtha guNAkAra kiyA jAya to ATha saMkhyA AtI hai / isa prakAra do kA ghana ATha hai| yahAM cAra kA varga solaha hai, isakA cAra ke sAtha guNAkAra kiyA jAya to cAra kA ghana AtA hai| aisA karane para bhI vahI saMkhyA 64 AtI hai| isa prakAra ina donoM prakAroM meM koI vastu bheda nahIM hai| athavA aMgula pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi kA apane prathama vargamUla ke sAtha guNA karane para pradezoM kI jo rAzi AtI hai, utane hI pramANa vAlI eja vAta prakArAntarathI pratipAdita karAya che athavA aMgulanA dvitIya vargamUlanA ghana pramANa zreNiyo samajavI joIe Azaya e che ke eka aMgula pramANa kSetramAM jeTalA pradeza che, tenA dvitIya vargamUlanA arthAt asat kalpanAthI cArane je ghana hoya teTalA pramANa vALI zreNiye samajavI joIe. je rAzine je vargamUla hoya tene rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI ghana thAya che. jemake be ne ghana ATha che. be rAzine varga cAra che, tene benI sAthe guNAkAra karAya te ATha saMkhyA Ave che. e rIte bene ghana ATha che. ahiM cArane vaga seLa che, tene cAranI sAthe guNAkAra karAya to cAra ghana Ave che, evuM karavAthI paNa te ja saMkhyA 64 Ave che. A banne prakAramAM koI vastu bheda nathI. athavAaMzula pramANa kSetranA pradezanI rAzine pitAnA prathama vargamUlanI sAthe guNAkAra karavAthI pradezanI je rAzi Ave che. teTalA ja pramANavALI sUcI jeTalI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 prajJApanAsUtre zreNiSu yAvantaH AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni nairayikANAM baddhAni vaikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyavyA' tatra khalu-baddhamuktavaikriyanairayikazarIrANAM madhye, yAni tAvada muktAni nairayikavaikriyazarIrANi santi tAni khalu audArikasya muktAni vaikriyazarIrANi bhaNitAni tathaiva bhaNitavyAni-vaktavyAni, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasarIrA paNNattA?' he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti AhArakazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha'goyamA!' he gautama ! "duvihA paNNattA' nairayikANAm AhArakazarIrANi dvividhAni prajJasAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA baddhAni ca muktAni ca, 'evaM jahA orAlie baddhellagA mukkellayA ya bhaNiyA taheva AhAragA vi bhANiyavvA' evam-pUrvoktarItyA yathA nairayikANAm audArikANi baddhAni muktAni ca zarIrANi bhaNitAni tathaiva nairayikANAm AhArakANyapi baddhAni muktAni ca zarIrANi bhaNitavyAni-vaktavyAni, tathA ca-nairayikANAmAhArakANi baddhAni na santi teSAM baddhAhArakazarIralabdhyabhAvAt, sUcI jitanI zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanI zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hoM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiN| nAraka jIvoM ke jo mukta vaikriya zarIra haiM, unakI vaktavyatA nArakoM ke mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanI caahie| gautama-bhagavana ! nAraka jIvoM ke AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke AhAraka zarIra do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM- baddha aura mukta / jaise nArakoM ke baddha aura mukta audArika zarIroM ke viSaya meM prarUpaNa kiyA gayA hai, vaisA hI unake AhAraka zarIroM ke saMbaMdha meM bhI samajha lenA cAhie / arthAt baddha AhAraka zarIra nArakoM ke nahIM hote, kyoMki ve AhAraka labdhi rahita hote haiM / yaha to caturdaza pUrvadhAraka muni ko hI hotA hai, nArakoM ko nahIM / zreNine sparza kare che. teTalI zreNiye mAM jeTaluM AkAza pradeza hoya teTalA ja nArakamAM baddha kriya zarIra hoya che. nAraka chanA je vaikriya zarIra che, temanI vaktavyatA nArakonA mukta audArika zarIranA samAna samajavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka nA zarIra keTalAM kahelAM che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakonA AhAraka zarIra be prakAranA kahelAM che, te A prakAre che-baddha ane mukta. jevI nArakanA baddha ane mukata audArika zarIranA viSayamAM prarUpaNa karelA che, tevI ja prarUpaNa temanA AhAraka zarIrenA sambandhamAM paNa samajI levuM joIe. arthAt baddha AhAraka zarIra nArakanA nathI hotAM. kemake teo AhAraka labdhithI rahita hoya che. A caturdaza pUrva dhAraka munine ja hoya che. nArakane nahi. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 455 'teyAkammagAiM jahA eesiM ceva veuviyAI' taijasakArmaNAni nairayikANAM zarIrANi yathA eteSAzcaiva nairayikANAM vaikriyANi zarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni / tathA ca nairayikANAM taijasakArmaNAni paddhani zarIrANi vaikriya vad boddhavyAni, muktAni ca pUrvavadeva avaseyAni, ityAzayaH ||suu0 3 // // asurakumArAdInAmaudArikAdi vaktavyatA // mUlam --asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNatA ? goyamA jahA neraiyANaM orAliyasarIrA bhaNiyA taheva eesiM bhANiyavvA, asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhallagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussapiNi osapiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejAo seDhoo payarassa asaMkhejaibhAgo, tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlassa saMkhejaibhAgo, tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyavvA, AhAragasarIragA jahA eesiM ceva orAliyA taheva duvihA bhANiyavvA, teyA kammagasarIrA duvihA vi jahA eesiM ceva viuvviyA, evaM jAva thaNiyakumArA ||suu0 4 // chAyA-asurakumArANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! yathA nairayikANAmaudArikazarIrANi bhaNitAni tathaiva eteSAmapi bhaNitavyAni, asurakumArANAM nArakoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra, nArakoM ke vaikriyaka zarIra ke samAna hI kaha lene cAhie // 3 // asurakumArAdi ke zarIroM kI vaktavyatA (zabdArtha-asurakumArANe bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA) he bhagavan ! asurakumAroM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? (goyamA ! nArakanA taijasa ane kArpaNa zarIra, nArakena vaikriyaka zarIranA samAna ja kahevA joIe che 3 che asurakumArAdinA zarIranI vaktavyatA -(asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ?) 3 san ! asu24mAna mau24 zarI2 36i pAmelA che ? (goyamA! jahA neraiyANaM orA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 prajJApanAsUtre bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni, asaMkhyeyAbhirutsapiNyavasarpiNIbhirapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasUciH agulaprathamavargamUlasya saMkhyeyabhAgaH tatra khalu yAni tAvad muktAni tAni khalu yathaudArikasya muktAni tathA bhaNitavyAni, AhArakazarIrANi yathA jahA neraiyANaM orAliyasarIrA bhaNiyA) he gautama ! jaise nArakoM ke audArika zarIra kahe (taheva etesiM bhANiyavvA) usI prakAra inake kahane cAhie (asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrA paNNattA ?) he bhagavan ! asurakumAroM ke vaikriya zarIra kitane prakAra ke kahe gae haiM ? (goyamA duvihA paNNattA) he gautama! do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra (baddhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tatthaNaM je te vadhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNihiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM meM apaharaNa kiyA jAtA hai (khettao asaMkhejAo seDhIo) kSetra se asaMkhyAta zreNiyA~ (payarassa asaMkhejjaibhAgo)pratara kA asaMkhyAtayAM bhAga (tAsi NaM seDhINaM) una zreNiyoM kI (vikvaMbhasaI) viSkaMbhasUcI (aMgulapaDhamavaggamUlassa saMkhejjaibhAgo) aMgula ke prathama vargamUla kA saMkhyAtayA~ bhAga / __(tastha NaM je ne mukkellagA) unameM jo mukta vaikriyaka zarIra haiM (te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyacA) ve audArika ke mukta ke samAna kaha lene cAhie (AhAragasarIrA) AhAraka zarIra (jahA enesiM ceva orAliyA) liyasarIrA bhaNiyA) gautama! re nAzInA mohA2i4 zarI2 4i cha (taheva etesiM bhANiyavyA) te 4Are tamanA pAnadhya (asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veubviyasarIrA paNNattA ?) 3 mana asurm|n| vaiyi zarI2 tt| ghai cha ? (goyamA! duvihA paNNattA), gautama ! me prAranA / cha (taM jahA) tayA // 4 // 2 (baddhellagA ya mukkellagA ya) mA bhane bhuta (tatthaNaM je te baddhellagA, te NaM asaMkhejjA) tamAmA ma che to asadhyAta cha (asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNihiM avahIraMti kAlao) thI asabhyAta sapi-savitA a5921 42 / 5 che (khettao asaMkhejjAo seDhIo) kSetrathA 25 jyAta shrenniye| (payarassa asaMkhejjaibhAgo) prataranA asaNyAtamI sAn (tAsiNaM seDhINaM) ta zreNiyonI (vikkhaMbhasUI) vi. sUyI (aMgulapaDhamavaggamUlassa saMkhejjaibhAgo) gunA prathama vargamUlanA saMkhyAtame bhAga __(tatthaNaM je te mukkellagA) tamAma 2 bhuta vaiyizarIra che. (teNaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyavvA) te mohA24 zarIramA bhutanI samAna hI sevA naye zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 457 eteSAJcaiva audArikANi tathaiva dvividhAni bhaNitavyAni, taijasakArmaNazarIrANi dvividhAnyapi yathA eteSAJcava vaikriyANi evaM yAvat-stanitakumArAH ||suu0 4 // ___TIkA-athAsurakumArAdInAmaudarikAdizarIrANi prarUpayitumAha-'asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! asurakumArANAM kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA neraiyANaM orAliyasarIrA bhaNiyA taheva eesi bhANiyavyA' yathA nairayikANAmaudArikazarIrANi muktAni bhaNitAni tathaiva eteSAmapi asurakumArANAmaudArikazarIrANi muktAnyeva bhaNitavyAni na tu baddhAni, teSAmapi baddhalabdhyasaMbhavAt baddhaudArikazarIrAbhAvaH, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrA paNNattA ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kiyanti vaikriyajaise inhIM ke audArika zarIra (taheva duvihA bhANiyabvA) usI prakAra do taraha ke kahane cAhie (teyAkammagasarIrA duvihA ci jahA etesiM ceva viubdhiyA) taijasa kArmaNazarIra donoM jaise inhIM ke caikriya zarIra (evaM jAva thaNiya. kumArA) isI prakAra yAvat stanita kumAra / ___TIkArtha-aba asurakumAra Adi ke audArika Adi zarIroM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautama-he bhagavan ! asurakumAroM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? bhagavAna-he gautama ! jaise nArakoM ke audArika zarIroM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra asurakumAroM ke audArika zarIra kA kathana bhI samajha lenA cAhie / arthAt asurakumAroM ke audArika zarIra mukta hI hote haiM, baddha audArika zarIra nahIM hote| kyoMki asurakumAroM ko bhI bhavasvabhAva ke kAraNa audArika zarIra nahIM hotA hai| (AhAragasarIrA) mA 24 zaza2 (jahA etesiM ceva orAliyA) vA tamanA mohI (24 zarIra (taheva duvihA bhANiyavvA) me prAre meM pr4|2naa vana (teyAkammagasarIrA duvihA vi eesiM ceva viuvviyA) tesa AbhA zarI2 manne pAtamAna Thiya zarI2 (evaM jAva thaNiyakumArA) se prAraM yAvat stamitabhAra TIkAtha-have asurakumAra AdinA audArika Adi zarIranI prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! asurakumAronA audArika zarIra keTalAM karyo che? zrI bhagavAna gautama! jevA nArakanA dArika zarIranuM kathana karAyeluM che te ja prakAre asurakumAronA audArika zarIranuM kathana paNa samajI levuM joIe, arthAt asurakumAranA audArika zarIra mukta hoya che, baddha audArika zarIra nathI hotAM, kemake asurakumAronA paNa bhavasvabhAvane kAraNe audArika zarIra nathI hatAM, pra058 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 prajJApanAsUtre zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' asurakumArANAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu tabhayeSAM madhye yAni tAvad baddhAni vaikriyazarIrANi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavati, teSAmasaMkhyeyatvameva kAlakSetrAbhyAM prarUpayati-'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA apahiyante kAlataHkAlApekSayA vinAzyante prAguktayukteH, 'khetto asaMkhejjAbo seDhIo payarassa asaMkhenjai bhAgo' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayo bhavanti tathA cAsaMkhyeyAsu zreNISu yAvanta AkAzapradezAH santi teSAM tAvatpramANatvAt , tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyo bhAgo'vaseyaH pratarAsaMkhyeyabhAgapramitAH avaseyAH, tatrApi nArakApekSayA vizeSataraM parimANaM prarUpayamAha'tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbharaI aMgulapaDhamavaggamUlassa saMkhejjaibhAgo' tAsAM ca zreNInAM gautama-he bhagavan ! asurakumAroM ke vaikriyaka zarIra kitane kaheM gae haiM ? bhagavAna-he gautama ! asurakumAroM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe haiM, yathA baddha aura mukta / inameM se baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hai| aba unakI asaMkhyAta saMkhyA kA kAla evaM kSetra se prarUpaNa karate haiM-kAla kI apekSA yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAloM ke eka-eka samaya meM unakA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apaharaNa ho / tAtparya yaha ki asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM ke jitane samaya haiM, utane hI asurakumAroM ke baddha vaikiya zarIra haiM / kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNI pramANa haiM, arthAta asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI ve zarIra haiN| vaha zreNiyAM pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga pramANa jAnanI caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! asurakumAranA vaikriya zarIra keTalAM kahelA che? zrI bhagavAna ! asurakumAranA vekiya zarIra be prakAranA kahelAM che, yathA baddha ane mukata teomAMthI baddha kriya zarIra asaMkhyAta che. have temanI asaMkhyAta saMkhyAnuM kAla ane kSetrathI prarUpaNa kare che-kAlanI apekSAe yadi utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM temanA apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsarpiNI ane avasarpiNImAM temanA apaharaNa thAya tAtparya e che ke asaMkhyAta utsapiNiye ane avasarpiNanA jeTalA samaya che, teTalA ja asurakumAronA baddha vaikriya zarIra che kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che arthAt asaMkhyAta zreNiyAmAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja te zarIre che. te zreNiye prataranA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jANavI joIe. ahiM nArakanI apekSAe viziSTa parimANanuM pratipAdana karatA thakA kahe che zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 459 parimANAya yA viSkambhasya-vistArasya sUciH-pUrvoktarUpA, sA aGgulaprathamavargamUlasyaaGgulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUlasya saMkhyeyo bhAgo bhavati tathA cAGgulamAtrakSetrapradezarAzerasatkalpanayA SaDpaJcAzaduttarazatadvayapramANasya yat SoDazalakSaNaM prathamavargamUlaM bhavati tasya saMkhyeyatame bhAge yAvanta, AkAzapradezA asatkalpanayA paJca vA SaD vA tAvatpadezA. tmikA zreNiH parimANA ya viSkambhalaciravaseyA, tathA ca nairayikApekSayA asurakumArasambandhi baddhavaikriyazarIrANAM kSetrApekSayA viSkambhasUcirasaMkhyeyaguNahInA bhavati. tathAhi-nairayikANAM zreNeH parimANAya viSkambhasUci-ragulaprathamavargamUlam dvitIyavargamUlaguNitaM sad bhavati tAvatpradezAtmikA, dvitIyazca vargamUlaM vastuto'saMkhyeyapradezAtmakaM tasmAd asaMkhyeyaguNaprathamavargamUlapradezAtmikA nairayikANAM sUciH, asurakumArANAntu agulaprathamavargamUla. saMkhyeyabhAgapradezAtmikA viSkambhasUciH, mahAdaNDake'pi sarveSAM bhavanavAsinAM ratnaprabhA naira__ yahAM nArakoM kI apekSA viziSTa parimANa kA pratipAdana karate hue kahate haiMuna zreNiyoM ke parimANa ke lie jo sUci pahale kahI gaI hai / vaha aMgula pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavAM bhAga hai / eka aMgula pramita kSetra ke pradezoM kI rAzi asatkalpanA se 256 mAnI hai / usakA prathama vargamUla 16 AtA hai| usake saMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hoMasatkalpanA se pAMca hoM athavA chaha hoM, utane pradeza sUci zreNI ko viSkaMbha sUci samajhanA caahie| isa prakAra nArakoM kI apekSA asurakumAroM ke baddha vaikriya zarIroM kI kSetra kI apekSA viSkaMbha sUci asaMkhyeya guNahIna hotI hai| kyoM ki nArakoM ke zreNi ke parimANa ke lie grahaNa kI gaI viSkaMbha sUcI dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla jitane pradezoM vAlI hai, dUsarA vargamUla vAstava meM asaMkhyAta pradezAtmaka hotA hai, ataeva asaMkhyAta guNa prathama vargamUla ke pradezoM jitanI nArakoM kI sUci hai, kintu asurakumAroM kI viSkaMbhasUci te zreNiyenA pariNAmane mATe je sUci pahelAM kahI che, te aMgula pramANa kSetranA pradezanI rAzinA prathama varga mULane saMkhyAta bhAga che, eka aMgula pramita kSetranA pradezanI rAzi asatkalpanAthI 256 mAnI che. tenuM prathama varga mUla 16 Ave che tenA saMkhyAmAM bhAgamAM jeTalA AkAza pradeza heya, asakalpanAthI pAMca hoya ke cha hoya, eTalA pradeza rUpa zreNine viSkabha sUci samajavI joIe. e prakAre nArakanI apekSAe asurakumAronA baddha vikriya zarIranI vijhaMbha sUci asaMkhyAta guNahIna thAya che. kemake nArakonI zreNine parimANanA mATe grahaNa karela viSThabha sUci dvitIya varga mULathI guNita prathama vargamULa jeTalA pradezevALI che. bIje vargamULa vAstavamAM asaMkhyAta pradezAtmaka thAya che. tethI ja asaMkhyAta guNa prathama vargamULanA pradeze jeTalI nAranI sUci che, paNa asurakumAranI vikhuMbha sUci aMgulanA prathama vargamUlanA saMya bhAga zrI prshaan| sUtra : 3 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yikebhyo'pyasaMkhyeyaguNahInakhasyoktatvena sarvanairayikApekSayA nUnamasaMkhyeyaguNahInatvaM teSAM bhavati, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA bhANiyavyA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvad muktAni asurakumArANAM vaikriyANi zarIrANi bhavanti, tAni khalu yathaudArikasya muktAni vaikriyANi zarIrANi pratipAditAni tathA bhaNitavyAni-vaktavyAni, AhAragasarIragA jahA etesiM ceva orAliyA taheva duvihA bhANiyavvA' asurakumArANAm 'AhArakazarIrANi yathA-eteSAJcaiva-asurakumArANAm audArikANi baddhAni muktAni pratipAditAni tathaiva dvividhAni bhaNitavyAni-vaktavyatAni 'teyA kammagasarIrA duvihA vi jahA etesiM ceva veuvviyA' asurakumANAM taijasakArmaNazarIrANi dvividhAni api baddhAni muktAni ca yathA eteSAJcaiva-asurakumArANAM vaikriyANi baddhAni muktAni ca pratipAditAni tayaiva pratipAdanIyAni 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-asurakumAroktiaMgula ke prathama vargamUla ke saMkhyeya bhAga pradeza rUpa hI hai / mahAdaNDaka meM bhI samasta bhavanavAsiyoM ko akelI ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM se bhI asaMkhyAta guNa hIna kahA gayA hai, ataeva samasta nArakoM kI apekSA to unakI asaMkhyAta guNahInatA siddha ho hI jAtI hai| ___asurakumAroM ke jo mukta vaikriya zarIra haiM, unheM unhIMke mukta ke aura audArika zarIroM ke samAna kahanA caahie| ____ asurakumAroM ke AhArakazarIroM kA kathana, asurakumAroM ke hI mukta aura baddha audArika zarIroM ke samAna hI samajhanA caahie| asurakumAroM ke taijasa kArmaNa zarIroM kI vaktavyatA asurakumAroM ke hI baddha aura mukta vaikriyazarIroM ke sadRza jAnanA caahie| asurakumAroM ke hI samAna stanitakumAroM taka kI prarUpaNA kara lenI cAhie, arthAt nAgakumAroM suvarNakumAroM, vidyutkumAroM, uddhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAroM, pvnpradeza rUpa ja che mahAdaMDakamAM paNa samasta bhavanavAsinA ekalI ratnaprabhA pRthvInA nArakethI paNa asaMkhyAta guNahIna kahela che, tethI ja samasta nArakenI apekSAe te temanI asaMkhyAta guNahInatA siddha thaI ja jAya che. asurakumAranA je mukta vaikriya zarIra che temane temanA mukta audyArika zarIranA samAna ja kahevAM joIe. asurakumAranA AhAraka zarIranuM kathana asurakumAranA ja mukta ane baddha audArika zarIranA samAna ja samajavuM joIe. asurakumArenA, tejasa ane kAmaNa zarIranI vaktavyatA asurakumAranA ja baddha ane mukta kriya zarIranA sadaza jANavI joIe. asurakumArenI samAna ja svanitakumAre sudhInI prarUpaNa karI levI joIe arthAta zrI prApana sUtra: 3 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 461 rItyA yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAzcApi audArikANi vaikriyANi AhArakANi taijasAni kArmaNAni ca zarIrANi vaddhamuktabhedena dvividhAni avaseyAni tatrApi audArikANi baddhAni na bhavanti, prAyuktayukteH muktAni cAnantAni bhavanti, vaikriyANi baddhAni asaMkhyeyAni, muktAni cAnantAni bhavanti, AhArakANyapi baddhAni na santi muktAni cAnantAni taijasAni kArmaNAni ca baddhAni asaMkhyeyAni muktAni cAnantAni bhavanti ||suu0 4 // // pRthivIkAyikAdInAmaudArikAdi vaktavyatA // mUlam-puDhavikAiyANaM bhaMte! kevaiyA orAliyasarIraMgA paNNatA? goyamA ! duvihA paNNatA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejA asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejA logA, tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejA logA, abhavasiddhiehito aNataguNA, siddhANaM aNaMtabhAgo, puDhavikAiyA NaM bhaMte! kevaiyA veuvviyasarIragA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te badhellagA te NaM Nasthi, tattha NaM je te mukkellagA, te NaM jahA eesiM ceva orAliyA taheva bhANiyavvA, evaM ahAragasarIrA kumAroM, aura stanitakumAroM ke audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIra bhI baddha aura mukta ke bheda se do-do prakAra ke haiN| inameM baddha audArika zarIra pUrvokta yukti ke anusAra hote nahIM haiM, mukta audArika zarIra ananta haiM / baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta haiM aura mukta vaikriya zarIra ananta haiN| AhAraka zarIra baddha nahIM hote, mukta ananta hote haiN| taijasa aura kArmaNa zarIra baddha asaMkhyAta aura mukta ananta haiM // 4 // nAgakumAro, suvarNakumAre, vidhutkAre, dvIpakumAre, dikakumAra, pavanakumAra ane svanita kumAronA audarika, vaikiyA, AhAraka, taijasa ane kArmANa zarIra paNa baddha ane muktanA bhedathI be be prakAranA che, temAMthI baddha audArika zarIra pUrvokta yuktinA anusAra thatAM nathI hotAM. mukta audArika zarIra ananta che, baddha vaiyi zarIra asaMkhyAta che. ane mukta vaikiya zarIra ananta che. AhAraka zarIra baddha nathI kahetA mukta ananta hoya che, tejasa ane kArmaNa zarIra baddha asaMkhyAta ane mukta ananta che je 4 che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 prajJApanAsUtre vi, teyA kammagA jahA eesiM ceva orAliyA, evaM AukAiyA teu. kAiyA vi / vAukAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliya sarIrA paNNatA? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-badhellagA ya mukkellagA ya, duvihA vi jahA puDhavikkAiyANaM oraliyA, veuviyANaM pucchA, goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-badhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te badhellagA te NaM asaMkhejjA samae samae avahIramANA avahIramANA paliyovamasta asaMkhejaibhAgamettaNaM kAleNaM avahIraMti, no ceva NaM avahiyA siyA, mukkellagA jahA puDha vikAiyANaM, AhAragateyA kammA jahA puDhavIkAiyANaM, vaNapphaikAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM, NavaraM teyA kammagA jahA ohiyA teyA kammagA, beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, baghellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te badhellagA teNaM asaMkhejA, asaMkhejAhiM ussappiNio-sappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejai bhAge, tAsiNaM seDhINaM vikhaMbhasUI, asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo asaMkhejAiM seDhivaggamUlAI ||suu0 5 // chAyA-pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni ? tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni pRthvI kAyikAdika ke zarIra zabdArtha (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-badhellagA ya mukkellagA ya) he gautama ! do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra-baddha aura mukta (tattha NaM je te badadhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta hai (asakhe jAhiM utsappiNi osappi pRthvIkAyikAdinA zarIra waltha-(puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) bhagavan ! pRthivIAyina mohA4i zarIra ai si cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA taM jahA) : gautama ! meM hAranA cha. te mAre che-para mana bhuta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA) tamAmA maddha cha, tm| 2madhyAta cha (asaMkhenjAhiM utsapiNi-osappiNohiM avahIraMti zrI prshaan| sUtra : 3 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 463 khalu asaMkhyeyAni, asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, tatra khalu yAni tAvada muktAni tAni khalu anantAni, anantAmi rutsapiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, abhavasiddhikebhyo'nantaguNAH, siddhAnAmanantabhAgaH, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, trata khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu na santi, tatra khalu yAni tAvad muktAni tAni khalu yathA eteSAJcaiva audArikANi tathaiva bhaNitavyAni, evam AhArakazarIrANyapi taijasakArmaNAni yathA eteSAJcaiva NIhiM avahIraMti kAlao) asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM, kAla kI apekSA (khettI asaMkhejA logA) kSetra se asaMkhyAta loka pramANa (tattha NaM je te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te NaM aNaMtA) ve ananta haiM (aNatAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM (kAlao) kAla kI apekSA se (khettao aNaMtA logA) kSetra se ananta loka pramANa haiM (abhavasiddhiehito aNaMtaguNA) abhavyoM se ananta guNA hai (siddhANaM aNaMtabhAgo) siddhoM ke anantaveM bhAga haiM __ (puDhayikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA veciyasarIragA?) he bhagavan ! pRthvIkAikoM ke vaikriyazarIra kitane haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya) ve isa prakAra baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA) unameM jo baddha haiM (te NaM Natthi) ve nahIM haiM (tattha NaM je te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te NaM jahA eesiM ceca orAliyA taheva bhANiyavyA) unheM inhIM ke audArika zarIroM ke samAna kahanA cAhie (evaM AhAragasarIrA kAlao) asaNyAta utsapiyo bhane asamiyothI apAta thAya cha, sanI apekSAya (khettao asaMkhejjA logo) kSetrathI masacyAta prabhAra (tattha NaM je te mukkellagA) tagAbhA 2 bhuta cha (te NaM aNaMtA) tethe mananta cha (aNaMtAhiM umsappiNi-AsappiNIhiM avahIraMti) mananta GrafNayo-maksa yothI 25pAhata thAya cha (kAlao) AnI mapekSA (khetao aNaMtA logA) kSetrathI mana-dals prabhAra (abhavasiddhiehiM to aNaMtaguNA) malayothI mananta cha (siddhANaM aNaMtabhAgo) siddhInA sana-tabhI mA cha (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA veubviyasarIragA ?) 3 sAvan ! pRthvIyajInA vaiThiya zarIra mA che ? (goyamA ! duvihA paNNattA) 3 gautama ! me 542nA cha (taM jahA baddhellagA ya mukkellagA ya) teso mA 412 mA bhane bhuta (tattha NaM je te baddhellagA) tamAma remo maddha cha, (te NaM natthi) temA nathI (tattha NaM je te mukkellagA) tamAma re bhuta cha. (te NaM jahA eesa ceva orAliyA taheva bhANi. yavvA) temAne samAna 21 mohA2i4 zarIrAnA 4thana pramANe sama aa (evaM AhAraga zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre audArikANi, evama kAyika tejaskAyikAnyapi, vAyukAyikAnAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA - baddhAni ca muktAni ca, dvividhAnyapi yathA pRthivIkAyikAnA maudArikANi, vaikriyANAM pRcchA, gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA - baddhAni ca muktAni ca tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni samaye samaye apahriyamANAni apahriyamANAni palyopamasyAsaMkhyeyabhAgamAtreNa kAlena apahriyante, no caiva khalu abhyadhikAni syuH, muktAni yathA pRthivI kAyikAnAm, AhAraka fa) isI prakAra AhAraka zarIra bhI (leyAkammagA jahA eesiM ceva orAliyA) tejasa aura kArmaNa jaise inhIM ke audArika ( evaM AukAiyA, teukAiyA vi) isI prakAra akAyika aura tejaskAyika bhI 464 (vAukAiyANaM bhaMte! kevaiyA orAliya sarIrA paNNattA ?) he bhagavan ! vAyukAyikoM ke kitane audArika zarIra kahe haiM ? (goyamA ! dubihA paNNattA) hai gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA- badvellagA ya, mukkelalagA ya) ve isa prakAra -baddha aura mukta (dubihA vi jahA puDhavikAiyANaM orAliyA) donoM hI jaise pRthvIkAikoM ke audArikazarIra ( yeucciyANaM pucchA ?) vaikriya zarIroM kI pRcchA (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (balagAya mukkelalagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te badhellAgA) unameM jo baddha haiM (te NaM asaMkhejjA) ve asaMkhyAta haiM ( samae samae) samaya samaya meM (avahIramANA 2) apahRta kiye jAte hue (palio massa) palyopama ke (asaMkhejjai bhAgamettaNa) asaMkhyAtaveM bhAga mAtra (kAleNaM) kAla se (avahIraMti) apahRta hote haiM (no ceva NaM avahiyA siyA) adhika nahIM hote (mukkellAgA) sarIrA vi) 04 pramANe mahAra4 zarIra saMbaMdhI pazu samana ( teyAkammagA jahA eesiM caitra orAliyA) tainsa ne aNu saMbaMdhI zobhanA 4 mohAri zarIranA uthana prabhA samavA ( evaM AukAiyA teukAiyA vi) se prabhAge sAyi bhane tesAyi saMdhamAM paNa samajI levuM. (vAkAiyANaM bhaMte! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA) he bhagavan ! vAyuayinA bhauhArika zarIra DeMTalA udyA che (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama! me aThAranA uDelA che. (taM jahA baddhellagA ya mukkelalagA ya) te yA prabhAddha bhane bhukta ( duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM orAliyA) bhanne nevA pRthvI ayinA mohArie (vetriyANaM pucchA) vaiDiya zarIrAnI pRthchA (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama! me prArA hyA che (taM jahA) tethe mA aare (baddhelalagA ya mukkelalagAya) bhaddha bhane bhukta (tattha NaM je te baddhellagA) teyAmAM ne maddha che (te NaM asaMkhejjA) tethe asaMkhyAta che (samae - samae) samaya samayamA (avahIramANA) apahRta rAtA (palionamassa) paDhyo pamanA (asaMkhejjA ibhAgametteNa) asaNyAtamAM lAgabhAM (kAleNaM) aNathI ( avahIraMti) apahRta thAya che (no cetra NaM avahiyA siyA) adhika nathI hotA ( mukkellagA) bhusta zarIra (jahA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 465 taijasakArmaNAni yathA pRthivIkAyikAnAm, vanaspatikAyikAnAM yathA pRthivIkAyikAnAm, navaraM taijasakArmaNAni yathA audhikAni taijasakArmaNAni, dvIndriyANAM bhadanta ! kiyanti audArikANi zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni, asaMkhyeyAmi rutsapiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyAH zreNayaH, pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM zreNInAM viSkambhasUcI asaMkhyeyAH yojanakoTI koTayaH, asaMkhyeyAni zreNi vargamUlAni ||suu0 5 // mukta zarIra (jahA puDhavikAiyANaM) jaise pRthvI kAyikoM ke (AhAraya teyA kammA) AhAraka, taijasa, kArmaNa (jahA puDhavikAiyANa) jaise pRthvI kAyikoM ke (vaNapphai kAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM) vanaspati kAyikoM ke pRthvI kAyikoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (teyA kammagA jahA ohiyA teyAkambhagA) taijasa aura kArmaNa jaise samuccaya taijasa aura kArmaNa _ (beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA ?) he bhagavan ! dvIndriyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (baddhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te badhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM (khettao asaMkhejAo seDhIo) kSetra se asaMkhyAta zreNiyA~ (payarasma asaMkhejjai bhAge) pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga (tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI) una zreNiyoM kI viSkaMbha sUcI (asaMkhenjAo joyaNakoDAkoDIo) asaMkhyAta koDA koDI yojana kI puDhayikAiyANaM) vAM vIyinA (AhAraka teyA kammA) mA 24, tAsa, bhaya, (jahA puDhavikAiyANaM) / pRthvii| yinA (vaNapphaikAiyANaM jahA puDhavikAIyANaM) vanaspati AyionA pRthvIyijanA samAna (NavaraM) vizeSa (teyA kammagA jahA ohiyA teyA kammagA) taijasa ane kAmaNa jevA samuccaya taijasa ane kArpaNa (beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) ke van ! haanyon| mohaa||24 zarI2 // 4aa cha ? (gAyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me. 42 // uAcha (baddhellagA ya mukkellagA ya) paddha ane bhuta (tattha NaM je te baghellagA te NaM asaMkhejjA) tesomA ma cha tethe| masacyAta che (asaMkhejjAhiM utsappiNiosappiNihi avahIMraMti kAlao) thI asabhyAta utsapiyo-ayasabiyAthI 2054ta thAya cha (khettao asaMkhejjAo seDhIo) kSetrathI asabhyAta zreNiyo (payarassa asaMkhejjAi bhAge) prt22| asabhyAtamA bhArI (tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUi) te zreNiyonI 184 saya (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo) ase jyAta 31-5DI yAnanI (asaMkhejjAI seDhivaggamUlAI) pra0 59 zrI. prapana sUtra : 3 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kavaNamUla 466 prajJApanAsUtre TIkA-atha pRthivIkAyikAdInAmaudArikAdizarIrANi prarUpayitumAha-'puDha vikkAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNatA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' pRthivIkAyikAnAm audArikazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca, mutAni ca, 'tattha NaM je te baddhalagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalubaddhamuktaudArikANAM madhye yAni tAvad baddhAni audArikazarIrANi pRthivIkAyikAnAM santi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti, tatra kAlakSetrAbhyAmasaMkhyeyatvaM prarUpayitumAha-'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA apahiyante kAlataH-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, (asaMkhejjAiM seDhivaggamUlAI) asaMkhyAta zreNiyoM ke varNamUla TIkArtha-aba pRthvI kAyikoM Adi ke audArika zarIroM kI prarUpaNA kI jAtI hai___ gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM? bhagavAn-he gautama ! pRthvI kAyikoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe haiM-baddha audArika zarIra aura mukta audArika zarIra / inameM se jo baddha audArika zarIra haiM, ve pRthvI kAyikoM ke asaMkhyAta hote haiM / aba kAla aura kSetra se usa asaMkhyAta saMkhyA kA spaSTIkaraNa karate haiM-kAla kI apekSAse, yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apaharaNa ho / isa saMbaMdha meM yukti pUrvavat samajha lenI cAhie / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNinA varga mUla TIkArtha-have pRthvIkAyika AdinA audArika Adi zarIranI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvenA audArika Adi zarIrakeTalAM DAya cha ? zrI bhagavAna ! he gautama! pRthvIkAyika jInA audArika zarIra be prakAranA che-baddha ane mukta temanAmAMthI je baddha dArika zarIra che, teo pRthvIkAyikenA asaMkhyAta thAya che. have kAla ane kSetre te asaMkhyAta saMkhyAnuM spaSTIkaraNa kare che, kALanI apekSAe yadi utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM eka eka zarIranA apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsapiNI ane avasarpiNimAM temanA apaharaNa thAya e sambandhamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. kSetranI apekSAe pitAnI avagAhanAthI teo asaMkhyAta lekone vyApta karI le eTalA che, pRthvIkAcikenA je mukta zarIra che te e ananta che. temanI anantatA kAla kSetra ane dravyanI apekSAe prarUpaNa karAyA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 467 prAguktayukteH, 'khatto asaMkhejjA logA' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyA lokA AtmIyAvagAhanAbhiApyante, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvad muktAni audArikazarIrANi pRthivIkAyikAnAM santi tAni khalu anantAni bhavanti, teSAmanantatvaM kAlakSetradravyaiH prarUpayati-'aNaMtAhiM ussappiNiosappiNIhi avahIraMti kAlo' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA Ahi pante kAlata:-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, 'khettao aNaMtA logA' kSetrataHkSetrApekSayA anantAnanta lokAkAzAH AtmIyAvagAhanAmiyApyante dravyApekSayA punaH-'abhavasiddhiehito aNaMtaguNA siddhANaM aNaMtabhAgo' abhavasiddhikebhyo muktAni pRthivIkAyikaudArikazarIrANi anantaguNAni bhavanti tAnyapi siddhAnAmanantabhAga eva, prAgukta samuccayamuktayukte stulyatvAt, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIragA paNNatA ?' he bhadanta ! pRthivI kAyikAnAM kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' pRthivIkAyikAnAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je apanI avagAhanA se ve asaMkhyAtalokoM koM vyApta kara leM, itane haiM / pRthvIkAyikoM ke jo mukta zarIra haiM, ve ananta haiN| unakI anantatA kA kAla,kSetra aura dravya kI apekSA se prarUpaNa kiyA jAtA hai-kAla kI apekSA se eka-eka samaya meM apaharaNa karane para ananta utsarpiNiyoM-avasarpiNiyoM meM unakA pUrI taraha apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA se ve itane haiM ki apanI avagAhanA se ananta lokAkAzoM ko vyApta kara leM / dravya kI apekSA se pRthvIkAyikoM ke mukta audArika zarIra abhavya jIva rAzi se ananta guNita haiM, kintu siddha jIyo se anantaveM bhAga haiN| isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM jo baddha vaikriya zarIra haiM, ve to pRthvokAyikoM che-kAlanI apekSAe eka-eka samayamAM apaharaNa karavAthI ananta utsapiNi-ava sapiNimAM temanA purI rIte apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe teo eTalAM che ke pitAnI avagAhanAthI ananta lokAkAzane vyApta karI de. dravyanI apekSAe pRthvIkAcikenA mukta audArika zarIra abhavya jIvarAzithI ananta gaNA che kintu siddha jethI anantamAM bhAga che. e viSayamAM yukti pahelA kahevAI gaI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavanpRthvIkAyika jInA vaikriya zarIra keTalA kahelAM che. zrI bhagavAna -he gautama! pRthvIkAcikenA vakriya zarIra be prakAranA kahyA che-baddha ane mukta. e bemAM je baddha kriya zarIra che te te pRthvIkAyikanA hotA nathI kAraNa ke zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 prajJApanAsUtre te baddhellagA te NaM Natthi' tatra khalu-vaikriyabaddhamuktAnAM madhye yAni tAyad baddhAni ucyante tAni khalu baddhavaikriyANi pRthivIkAyikAnAM zarIrANi na santi, teSAM tallabdhyabhAvAt, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA eesiM ceva orAliyA taheva bhANiyavvA' tatra khalutadubhayeSAM madhye yAni tAvad muktAni pRthiyokAyikAnAM vaikriyazarIrANi bhavanti tAni khalu yathA eteSAJcaiva-pRthivIkAyikAnAmaudArikANi zarIrANi muktAni bhaNitAni tathaiva bhaNitavyAni-vaktavyAti 'evaM AhAragasarIrA vi' evam-vaikriyazarIravadeva pRthivIkAyi kAnAmAhArakazarIrANyapi muktani vaktavyAni 'teyA kammagA jahA eesiM ceva orAliyA' taijasakArmaNAni zarIrANi yathA eteSAzcaiva-pRthivIkAyikAnAm audArikAni zarIrANi baddhamuktabhedena dvividhAni pratipAditAni tathaiva baddhamuktabhedena dvividhAni pratipAdanIyAni, 'evaM AukAiya teukAiyAvi' evam-pRthivIkAyikavadevaapkAyika tejaskAyikA api avaseyAH, tathA cAkAyikAnAM tejaskAyikAnAJca audArikazarIrarANi baddhamuktabhedena dvividhAni, tatrApi baddhAni asaMkhyeyAni, muktAni anantAni, vaikriyANi tu muktAnyeva no ke hote nahIM / kAraNa kI unameM vaikriya labdhi kA abhAva hotA hai / mukta vaikriya zarIra inhIM ke mukta audArika zarIroM ke samAna samajhane caahie| AhAraka zarIra vaikriyazarIra ke samAna hI haiN| pRthvIkAyikoM ke taijasa aura kArmaNazarIra pRthvIkAdhikoM ke hI audArika zarIroM ke samAna jAnane cAhie , arthAt jaise unake audArika zarIra baddha aura mukta ke bheda se do prakAra ke kahe gae haiM, vaise hI taijasa aura kArmaNa zarIra bhI do-do prakAra ke hote haiN| ____ aprakAyikoM aura tejaH kAyikoM ke zarIroM kI vaktavyatA pRthvIkAyikoM ke samAna kahanI cAhie, arthAt apkAyikoM aura tejaHkAyikoM ke donoM baddha aura mukta audArika zarIra hote haiM / baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiM, mukta ananta haiN| vaikriya zarIra baddha nahIM hote, varan mukta hI hote haiN| AhAraka bhI mukta hI hote haiM, baddha nahIM / taijasa aura kArmaNa zarIra baddha bhI hote haiM temanAmAM vaikriya labdhine abhAva hoya che. mukta kiyazarIra teonA mukta audArika zarIranA samAna samajavA joIe. AhAraka zarIra, vikriya zarIranA samAna ja che. pRthvIkAyikanA tajasa ane kArmaNazarIra pRthvIkAyikonA ja dArika zarIranI samAna jANavA joIe arthAta jevAM temanA dArika zarIra baddha ane muktanA bhede be prakAranA kahyAM che, tevAM ja taijasa ane kArmANa zarIra paNa be be prakAranA hoya che. aSkAyike ane tejaskAyikanA zarIranI vakatavyatA pRthvIkAyikanA samAna kahevI joIe arthAt aSkAyika ane tejaskAyikanA bane-baddha ane mukta audArika zarIra hoya che. baddha audArika zarIra asaMkhyAta che, mukta ananta che. kriya zarIra baddha nathI hatAM, paraMtu mukta ja hoya che. AhAraka paNa mukta ja hoya che. baddha nahIM. tejasa ane kAmaNa zarIra baddha paNa hoya che, ane mukta paNa hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudAri kazarIranirUpaNam 469 ddhA, AhArakA muktAnyeva no baddhAni, taijasAni kArmaNAni ca baddhAnyapi bhavanti muktAnyapi ca bhavanti, itibhAvaH / gautamaH pRcchati - 'vAukAiyANaM bhaMte ! kevaiyA bharAliyasarIrA paNNattA ?" he bhadanta ! vAyukAyikAnAM kiyanti tAvad audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' vAyukAyikAnAm audAfearfNa zarIrANi dvividhAni prajJatAni, 'taM jahA - badelalagA ya mukkelalagA ya' ya tadyathAbaddhAni ca muktAni ca tatra 'duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM orAliyA' dvividhAnyapi - baddhAni muktAni ca vAyukAyikAnAmaudA rikazarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAmaudArikANi uktAni tathaiva vaktavyAni, tathA ca vAyukAyikAnAmapi baddhAni audArikazarIrANi asaMkhyeyAni bhavanti, muktAni tu anantAni bhavanti prAgukta pRthivIkAyikaudArikavat, gautamaH pRcchati - 'ubviyANaM pucchA' vaikriyANaM zarIrANAM pRcchA, tathA ca vAyukAyikAnAM kriyanti vaikriyazarIrANi bhavantIti praznaH, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' duvihA paNNattA' vAyukAyikAnAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA - baddhelalagAya, mulagA ya' tadyathA - baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhelalagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu - vaikriyabaddhamuktAnAM madhye yAni tAvad vaddhAni vaikriyANi vAyukAyikAnAM bhavanti, tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti, tadasaMkhyeyatvaM kAlataH prarUpayati- 'samae samae avahIraaura mukta bhI hote haiM / gautama - hai bhagavan ! vAyukAyikoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? bhagavAna - he gautama! do prakAra ke kahe haiM-baddha aura mukta | donoM kA kathana pRthvIkAyikoM ke audArika zarIroM ke samAna hI samajha lenA cAhie / isa prakAra vAyukAyikoM ke bhI baddha audArika zarIra asaMkhyAta hote haiM aura mukta audArika zarIra ananta hote haiM / gautama - he bhagavan ! vAyukAyikoM ke vaikriya zarIra kitane hote haiM ? bhagavAn he gautama! vAyukAyikoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke haiM, yathAbaddha aura mukta | bAhU vaikriya zarIra asaMkhyAta hote haiM / usa asaMkhyAta saMkhyA kA kAla se spaSTIkaraNa karate haiM-agara eka-eka samaya meM eka-eka zarIra apzrI gautamasvAmI-De bhagavan ! vAyukAyikAnA audArika zarIra keTalAM che? zrI bhagavAn he gautama ! vAyukAyikAnA audArikazarIra e prakAranA kahyAM che. buddha ane mukta, banne prakAranA kathana pRthvIkAyikenA audArika zarIranA samAna samajI levAM joI e. e prakAre vAyukAyikAnA paNa addha audArika zarIra asaMkhyAta hAya che, mukta audAAraka zarIra ananta hAya che. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! vAyukAyikAnA vaikriya zarIra keTalAM hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! vAyukAyikAnA vaikriya zarIra e prakAranA che-jemake-khaddha ane mukta addha vaikriya zarIra asaMkhyAta hAya che. te asa MkhyAta saMkhyAnu kALathI spaSTI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mANA avahIramANA paliovamassa asaMkhejjaibhAgameteNaM avahIraMti' samaye samaye pratisamayam apahiyamANA apahriyamANAH santaH, ekaikApahAreNa palyopamasya asaMkhyeyabhAga mAtreNa kAlena sarvAtmanA apahiyante kintu 'No ceva NaM apahiyA siyA' no caiva khalana puna rabhyaghikAni syuH-kadAcid bhavanti, tathA ca palyopamAsaMkhyeyabhAge yAvantaH samayAH bhavanti tAvatpramANAni vAyukAyikAnAM baddha kriyazarIrANi bhavanti na tu tadadhikAni sUkSmavAdarabhedena paryAptAparyAptabhedena ca vAyukAyikAnAM cAturvidhyena tatra bAdaraparyApta vyatiriktAnAM zeSANAM trayANAmapi pratyeka asaMkhyeya lokAkAzapradezapramANatvaM, bAdaraparyAptAnAM punaH pratarAsaMkhyeyabhAgapramANatvaM vartate, tatra trayANAM rAzInAM vaikriyalabdhyabhAvaH, bAdaraparyAptAnAmapi saMkhyeyabhAgamAtrANAmeva vaikriyaladdhirbhavati, na taditareSAm, tathA coktam-'tiNhaM tAva rAsoNaM veucciyaladdhI ceva natthi, bAyarapajjattANaM pi saMkhejaibhAgamettANaM laddhI asthi tti' 'trayANAM tAvad rAzInAM vaikriyalabdhizcaiva nAsti, bAdaraparyAharaNa kiyA jAya to palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla meM unakA pUrI taraha apaharaNa hotA hai / isase adhika nahIM hote haiM / tAtparya yaha hai ki palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla ke jitane samaya hote haiM, utane hI yAyakAyikoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiM, usase adhika nahIM hote| vAyukAyika jIva sUkSma aura bAdara ke bheda se tathA donoM ke paryApta aura aparyApta ke bheda se cAra prakAra ke hote haiM / inameM se bAdara paryAptoM ko choDakara zeSa tInoM meM se pratyeka asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara haiM aura bAdara paryApta pratara ke asaM. khyAta bhAga pramANa haiM / inameM se tIna prakAra ke vAyukAyikoM ke vaikriya zarIra nahIM hotA / bAdara paryAptoM meM se bhI saMkhyeya bhAga mAtra meM hI vaikriya zarIra pAyA jAtA hai , anya meM nhiiN| kahA bhI hai-'tIna rAziyoM ke vaikriya labdhi hI nahIM hotii| bAdara paryAptoM meM se bho saMkhyeya bhAga mAtra ke hI vaikriya labdhi karaNa kare che-agara eka-eka samayamAM eka-eka zarIranuM apaharaNa karAya te pAmanA asaMkhyAtamA bhAganA kALamAM temanA purI rIte apaharaNa thAya che. tenAthI adhika nahIM tAtparya e che ke palyopamano asaMkhyAtame bhAga jeTalA kALanA jeTale samayathAya che, teTalA ja vAyukAcikenA baddha vikiya zarIra thAya che. tenAthI adhika nathI thatA. vAyukAyika jIva sUkSma ane bAdaranA bhedathI tathA banenA paryApta ane aparyAptanA bhedathI cAra prakAranA hoya che. temAMthI bAdara paryApta sivAya zeSa traNemAMthI pratyeka paNa asaMkhyAta lekAkAza pradezanA barAbara che ane bAdara paryApta prataranA asaMkhyAta bhAga pramANa che, bAdara paryAptamAMthI paNa saMkhyaya bhAgamAtramAM ja vaikiya zarIra maLI bhAva cha, anyamA nahI kahyuM paNa che-traNa rAzionI kriya labdhi ja nathI thatI, bAdara paryAyomAMthI paNa saMkhyAta bhAga mAtramAM ja vaikriya labdhi thAya che. e kAraNe pRcchAnA samaye popamanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudAri kazarIranirUpaNam sAnAmapi saMkhyeyabhAgamAtrANAM labdhirasti ' iti, tasmAt payomAsaMkhyeyabhAgasamayapramANAnAmeva vaikriyavartinAM vAyukAyikAnAM pRcchA samaye'vAptirbhavati nAdhikAnAmitibhAvaH, 'mukelalagA jahA puDhavikAiyANaM' mukAni tAvad vAyukAyikAnAM vaikriyazarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM muktAni vaikriyazarIrANi anantAni pratipAditAni tathaivAnantAni pratipAdanIyAni 'AhArayateyA kammA jahA puDhavIkAiyANaM' vAyukAyikAnAm AhArakataijasakArmaNAni zarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM bhaNitAni tathaiva bhaNitavyAni tathA ca vAyukAyikAnAmAhArakazarIrANi vadramuktabhedena dvividhAni tatra baddhAni na bhavanti, talla - vadhyabhAvAt, apitu muktAnyeva bhavanti, tAni cAnantAni bhavanti prAguktayukteH, taijasazarIrANi kArmagazarIrANi ca baddhAnyapi muktAnyapi ca bhavanti, tatrApi vaddhAni asaMkhyeyAni santi, muktAni tu anantAni bhavanti / 'vaNakaikAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM' vanaspatikAyikAnAm audArikAdizarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, kintu 'NavaraM teyA kammagA jahA ohiyA teyA kammagA' navaram - pRthivIhotI hai / isa kAraNa pRcchA ke samaya palyopama ke asaMkhyeya bhAga vAyukAyika hI vaikriya zarIra vAle pAye jAte haiM, isase adhika nahIM / vAyukAyikoM ke mukta zarIra, Age kahe gae pRthvIkAyikoM ke muktavaikriyazarIra ke samAna ananta kahane cAhie | vAyukAyikoM ke AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIra pRthvI sAyikoM ke samAna hI haiM, arthAt vAyukAyikoM ke baddha AhAraka zarIra nahIM hote, kyoMki unameM AhAraka labdhi kA abhAva hotA hai / kevala mukta AhA raka zarIra hI hote haiM aura ve pUrvakathita yukti ke anusAra ananta haiM / taijasa aura kArmaNa zarIra unake baddha bhI hote haiM, mukta bhI hote haiM / baddha asaMkhyAta aura mukta ananta haiM / 471 vanaspatikAyikoM ke audArika taijasa Adi zarIra pRthvIkAyikoM ke samAna kahane cAhie, parantu pRthvIkAdhikoM se vizeSatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM ke taijasa aura kArmaNa zarIroM kI prarUpaNA samuccaya taijasa aura kArmaNa zarIroM asa dhyeya bhAga mAtra vAyukAyika ja vaikiyazarIravALA maLI Ave che, temanAthI adhika nahI'. vAyukAnA mukta vaikriyazarIra, pahelAM kahevAmAM Avela pRthvIkAyikanA mukta vaikriya zarIranA samAna ananta kahevI joie. vAyukAyikAnA mahAraka, tejasa ane kANu zarIra pRthvIkAyikAnA samAna ja che, arthAt vAyukAyikAnA khaddha AhAraka zarIra nathI hotA, kemake tene AhAraka labdhine abhAva hoya che. kevaLa mukta AhArakazarI2 ja hAya che ane te pUrva kathitayukti anusAra ananta che. tejasa ane kArmAMNu zarIra temanA addha paNa hAya che, mukta paNa hAya che. khaddha asa MkhyAta, mukta ananta che. vanaspatikAyikAnA audArika Adi zarIra pRthvIkAyikenA samAna kahevAM joie. parantu pRthvIkAyikAthI vizeSatA e che ke vanaspatikAyikAnA tejasa ane kANu zarIranI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre " kAyikazarIrApekSayA vizeSastu taijasakArmagAni zarIrANi audhikAni - samuccaya viSayIbhUtAni taijasakArmaNAni zarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, tathA ca vanaspati kAyikAnAmaudArikazarIrANi vaddhAnyapi muktAnyapi, tatra baddhAni asaMkhyeyAni, muktAni punaranantAni, vaikriyANi puna rmuktAnyeva no baddhAni tallandhyabhAvAt, tAni ca muktAni vaikriyazarIrANi anantAni bhavanti, AhArakANyapi zarIrANi muktAnyeva bhavanti no baddhAni prAguktayukteH, taijasAni kArmaNAni zarIrANi tu baddhAnyapi anantAni muktAnyapi anantAni bhavantItyAzayaH, gautamaH pRcchati - 'beiMdiyANaM bhaMte! kevaiyA orAliyasarIramA paNNattA?' he madanta ! dvIndriyANAM kiyanti audArikANi zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'duvihA paNNattA' dvIndriyANAmaudA rikazarIrANi dvividhAni prajJatAni, 'taM jahA - baddhellagA ya mullA' tathA baddhAni ca muktAni ca 'tattha NaM je te badhelalagA te NaM asaMkhajjA' tatra khala baddhamuktaudA rikazarIrANAM madhye yAni tAvad baddhAni bhavanti tAni khalu asaMkhyeyAni santi tadevAsaMkhyeyatvaM kAlakSetrAbhyAM prarUpayati- 'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhiM jaisI karanI caahie| abhiprAya yaha hai ki vanaspati kAyikoM ke baddha aura mukta donoM prakAra ke audArika zarIra hote haiN| unameM se baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiM aura mukta ananta haiM / vaikriya muka hI hote haiM, baddha nahIM hote, kyoM ki vanaspati kAyikoM meM vaikriya labdhi nahIM hotI aura ve mukta vaikriya zarIra ananta hote haiM / vanaspati kAyikoM meM AhAraka zarIra bhI mukta hI hote haiM, baddha nahIM / isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / taijasa aura kArmaNa zarIra baddha bhI ananta aura mukta bhI ananta hote haiN| gautama - he bhagavan ! hIndriyoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? 472 bhagavAna - he gautama! dIndriyoM ke audArika zarIra do prakAra ke hote haiM, ve isa prakAra - baddha aura mukta | baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiM / isa asaMkhyAta saMkhyA kA kAla aura kSetra kI apekSA se prarUpaNa karate haiM-kAla kI prarUpaNA samucya tejasa ane kANu zarIra jevI karavI joIe. abhiprAya e che ke vanaspati kAcikAnA khaddha ane mukta ane prakAranA audArika zarIra hAya che. teemAMthI mRddha audArika zarIra asakhyAta che ane mukta ananta che. vaikriya mukta ja thAya che, buddha nathI thatAM, kemake vanaspatikAyikAmAM vaikriyalabdhi nathI thatI, ane temanA mukta vaikriya zarIra ananta thAya che. vanaspatikAyikAmAM AhAraka zarIra paNa mukta ja hAya che, addha nahIM'. tenu kAraNa pahelA kahI devAelu che. tejasa ane kANu zarIra baddha paNa ananta ane mukta paNa ananta hAya che. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! dvIndriyAnA audArika zarIra keTalA kahelAM che ? zrI bhagavAna hai gautama ! dvIndriyenA audArika zarIra e prakAranA haiAya che, te A prakAre-khaddha ane mukta mRddha audArika zarIra sakhyAta che, A asaMkhyAta sa Mkhya nI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 473 abahIraMti kAlao' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAsmanA apahiyante kAlata:-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, tathA hi-asaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti teSAM tAvatpramANatvAdasaMkhyeyatvamupapadyate, 'khettao asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayaH AtmAvagAhanAbhi Apyante, tAzca zreNayaH prAguktarItyA pratarasyAsaMkhyeyabhAgo bodhyaH, tathA cAsaMkhyeyAsu zreNISu yAvantaH AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni dvIndriyANAM vaddhAni audArikazarIrANi bhavanti, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgapramitAH satyo'saMkhyeyA parigRhyante itibhAvaH kintu nairayikabhavanapatizarIrapratarAsaMkhyeyabhAgApekSayA dvIndriya zarIrapratarAsaMkhyeyabhAgasya kizcid vaiziSTayaM pratipAdayituM sUcImAnaM prarUpayati-'tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasaI asaMkhejAo joyaNakoDAkoDio asaMkhejjAI seDhivaggamUlAI' apekSA se yadi utsarpiNI-ayasarpiNI kAloM ke eka-eka samaya meM eka eka audArikazarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI meM una sabakA apahaNa ho| Azaya yaha nikalatA hai ki asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM meM jitane samaya hote haiM, utanA asaMkhyAta kAla yahAM grahaNa karanA cAhie / kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNiyoM ko ve apanI avagAhanA se vyApta karate haiM / pUrvokta prakAra se ve zreNiyAM pratara ke asaMkhyeya bhAga hotI haiN| arthAta asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI dvIndriyoM ke baddha audArika zarIra bhI hote haiM / ye zreNiyAM pratara ke asaM khyeya bhAga pramANa asaMkhyAta haiM / kintu nArakoM aura bhavanapatiyoM ke zarIroM ke pratarAsaMkhyeya bhAga kI apekSA dvIndriyoM ke zarIroM kA pratarAsaMkhyeya bhAga kucha bhinna prakAra kA hai, yaha batalAne ke lie sUcI mAna kI prarUpaNA kI jAtI hai-una zreNiyoM ke parimANa ko nizcita karane ke lie vistAra kI jo sUcI kAla ane kSetranI apekSAe utsarpiNI-avasarpiNI kAlanA eka-eka samayamAM eka eka audArika zarIranuM apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNIyomAM te badhAnA apaharaNa thAya. Azaya e che ke-kALanI asaMkhyAta utsarpiNa temaja avasarpiNI kALamAM jeTale samaya thAya che, teTale asaMkhyAtakALa ahIM grahaNa karavo joIe. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNiyAne teo potAnI avagAhanAthI vyApta kare che. pUrvokta prakArathI te zreNi prataranA asaMkhyaya bhAga thAya che arthAt asaMkhyAta zreNiyamAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja kIndriyenA baddha audArika zarIra paNa hoya che. te zreNiye khataranA asaMkhyaya bhAga pramANa asaMkhyAta che. kintu nArake ane bhavanapatinA zarIranA pratarAsaMkheya bhAganI apekSAe dvIndriyenA zarIranA pratarAsaMkhyaya bhAga kAMIka bhinna prakAra che, e batAvavAne mATe sUcanA mAnanI prarUpaNa karAya che e zreNinA parimANane nizcita karavAne mATe vistAranI je sUcI mAnI che, te asaMkhyAta keDA kaDI ejananA pramANa pra0 60 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 prajJApanAsUtre tAsAM ca zreNInAM parimANAvadhAraNAya viSkambhasya-vistArasya yA sUcI sA asaMkhyeyA yojanakoTIkoTayaH-asaMkhyeya yojanakoTIkoTipramANA bodhyA, athavAnyad vizeSataH parimANamAha-asaMkhyeyAni zreNivargamUlAni ekasyAH paripUrNAyAH zreNeH yaH pradezarAzi bhavati tasya yat prathamaM dvitIyaM tRtIyaM yAvadasaMkhyeyatamaM vargamUlaM bhavati tatsarvamekatra saMkalayya teSu ca saMkaliteSu yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatpradezastrarUpA viSkambhasUci ravasAtavyA, yathA asatkalpanayA zreNI khalu asaMkhyeyAH pradezA api SaTUtriMzaduttarANi pazcazatAdhikAni pazcaSaSTi sahasrANi 65536 iti, teSAM prathama vargamUlaM SaTpaJcAzadadhikaM zatadvayam 256 bhavati, dvitIyaM vargamUlaM SoDaza 16 bhavati, tRtIyaM vargamUlaM 4 cakhAro bhavati, caturtha varga: mUlam dvau 2 bhavati, eteSAM saGkalane ca aSTa saptatyadhikazatadvayaM 278 bhavati, etAvatI tAvadasatkalpanayA pradezAnAM sUci ravaseyeti bhAvaH ||suu0 5 // pratarapUraNavaktavyatA mUlam-beiMdiyANaM orAliyasarIrehiM baddhellagehiM payaro avahIrati, asaMkhejAhiM ussappiNIosappiNIhiM kAlao, khettao aMgulapayarassa AvaliyAe ya asaMkhejaibhAgapalibhAgeNaM, tattha NaM je te mukkelagA te mAnI hai, yaha asaMkhyAta koDA koDI yojana pramANa samajhanI caahie| athavA eka paripUrNa zreNi ke pradezoM kI jo rAzi hotI hai, usakA jo prathama, dvitIya, tRtIya yAvata asaMkhyAtavAM vargamUla hai, usa sabako saMkalita kara diyA jaae| sabako saMkalita karane para jitanI pradeza rAzi hotI hai, utane pradezoM kA samUha rUpa viSkaMbha sUcI samajanI cAhie / yadyapi aNi meM vastutaH asaMkhyAta pradeza hote haiM, kintu asatkalpanA se unheM 65536 mAna liyA jAya to unakA prathama vargamUla 256 AtA hai, dUsarA vargamUla 16, tIsarA vargamUla 4 aura cauthA vargabhUla 2 hotA hai / ina saba saMkhyAoM ko joDane se 278 yoga hotA hai, asatkalpanA se itane pradezoM kI sUcI samajhanI cAhie // 5 // samajavI joIe athavA eka paripUrNa zreNinA pradezanI je rAzi thAya che, temanuM je prathama dvitIya tRtIya yAvat asaMkhyAtamuM varga mUla che. te badhAne saMkalita karI devAya, badhAne saMkalita karI devAthI jeTalI pradeza rAzi thAya che, teTalA pradezanA samUha rUpa viSkrabha sucI samajavI joIe. yadyapi zreNimAM vastutaH asaMkhyAta pradeza hoya che, kintu asatka95nAthI temane 65536 mAnI levAya te temanuM prathama varga mUla 256 Ave che, bIjuM varga bhUla 16 trIjuM varga mUla 4 ane cothuM varga mULa 2 thAya che. A badhI saMkhyA joDavAthI ra78 saravALe thAya che, asatkalpanAthI eTalAM pradezanI sUcI samajavI joIe che e che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam ____ 475 jahA ohiyA orAliyamukkellayA, veuvviyA AhAragA ya baddhellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA, teyAkammagA jahA eesiM ceya ohiyA orAliyA, evaM jAva cauriMdiyA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva, navaraM veubviyasarIraesu imo viseso pA~cadiyatirikkhajoNi. yANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrayA paNNattA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejA, jahA asurakumArANaM, NavaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbha. sUI aMgulapaDhamavaggamUlassa asaMkhejaibhAgo, mukkellagA taheva, maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-bollagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA, te NaM siya saMkhijA, siya asaMkhijA, jahaNNapae saMkhejA, saMkhejAo koDAkoDIo tijamalapayassa uvariM caujamalapayassa hiTThA, ahavaNaM chaTTho vaggo paMcamavaggapaDuppaNNo ahavaNaM chaNNauIcheyaNagadAirAsI, ukkosapae asaMkhijjA, asaMkhejAhiM ussappiNiosappiNIhiM avahIrati kAlao, khettao rUvapakkhittehiM maNussehi seDhI avahIrai, tIse seDhIe AgAsakhettehiM avahAro maggijai asaMkhejjA, asaMkhejAhiM ussappiNiosappiNIhiM kAlao, khettao aMgulapaDhamavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNNaM, tattha gaMje te mukkellagA te jahA orAliyA ohiyA mukkellagA, veuvviyANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-caddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA te NaM saMkhijA, samae samae avahIramANA avahIramANA saMkhejjeNaM kAleNaM avahIraMti, no ceva NaM avahIriyA siyA, tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA, AhAragasarIrA jahA ohiyA, teyAkammagA jahA-eesiM ceva orAliyA, vANamaMtarANaM jahA neraiyANaM orAliyA, veubviyasarIragA jahA neraiyANaM, navaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI saMkhejajoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa mukillayA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 prajJApanAsUtre jahA orAliyA, AhAragasarIrA jahA asurakumArANaM teyAkammagA jahA eesiM ceva veubviyA joisiyANaM evaM ceva, tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI bichappannaMgulasayavaggalibhAgo payarassa, vemANiyANaM evaM ceya, navaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgulavitIyavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNNaM ahavaNNaM agulataiyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo, sesaM taM ceva / sarIrapayaM samattaM ||suu06|| ___ chAyA-dvIndriyANAmaudArikazarIrai baDheH prataramapahiyate, asaMkhyAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH kAlataH, kSetrato'gulapratarasya AvalikAyAzcAsaMkhyeyabhAgapratibhAgena, tatra khalu yAni tAvada muktAni tAni yathA audhikAni audArikapratAni, vaikriyANi AhArakANi ca baddhAni na santi, muktAni yathA audhikAni audArikamuktAni, taijasakArmaNAni yathA pratara pUraNa vaktavyatA zabdArtha-(beiMdiyANaM) do indriyoM ke (orAliyasarIrehiM) audArika zarIroM se (baddhellagehi~) baddhoM se (payaro) pratara (avahIrai) apahata kiyA jAtA hai (asaMkhecAhiM utsappiNI osappiNAhiM kAlao) kAla kI apekSA se asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM se (khettao) kSetra se (aMgulapayarassa) aMgula pratara ke (AvaliyAe ya) aura AvalikA ke (asaMkhejjaibhAga palibhAgeNaM) asaMkhyeya bhAga pratibhAga se (tattha NaM) unameM (je te mukkellagA) jo mukta-tyAge hue haiM (te jahA ohiyA orAliya mukkellayA) ye samuccaya muktoM ke samAna (veuciyA AhAragA ya balligA Natthi) baddha vaikriya aura AhAraka nahIM hote (mukkellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA) mukta samuccaya mukta audArikoM ke samAna (teyA kammagA jahA etesiM ceva ohiyA orAliyA) pratara pUraNa vaktavyatA zahAtha-(beiMdiyANa) dIndrayAnA (orAliyasarIrehiM) mohA2i4 zarIrAthI (baghellage hiM) pothI (payaro) prata2 (abahIrai) mapAta 42 // // cha (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNihi kAlao) 4ii apekSA 3rI asabhyAta samAe-sapI Baral (khettao) kSetrathI (aMgulapayarassa) Ye prata2 (AvaliyAe ya) mane sinA asaMkhejjaibhAga palIbhAgeNaM) asabhyeya mA pratimAthI (tattha NaM) tamAmA (je te mukkellagA) 2 bhuta cha tyatA cha (taM jahA ohiyA orAliyamukkellayA) teso sabhuzyaya bhutAnA samAna (veuvie AharagAya baddhellagA natthi) vaiThiya mana mA 24 DA nathI (mukkellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA) mudrata samunya bhuta mohA2i4samAna (teyA kammagA jahA eesi ceva ohiyA orAliyA) tesa Ama tamanA sabhuzya mohori. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam eteSAzcaiva audhikAni audArikANi, evaM yAvaccaturindriyANi, paJcandriyatiryagyonikAnA mevazcaiva, navaraM vaikriyazarIreSu ayaM vizeSaH-pazcendriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni muktAni ca, tatra khalu yAni tAvada baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni, yathA asurakumArANAm, navaraM tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasUcI agulaprathamavargamUlasyAsaMkhyeyabhAgaH, muktAni tathaiva, manuSyANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, taijasa aura kArmaNa inhIM ke samuccaya audArikoM ke samAna (evaM jAva cariMdiyA) isI prakAra yAvat catundriya (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceca) tiryaMca paMcendriyoM kA kathana isI prakAra (navaraM) vizeSa (veubdhiyasarIraesu imo viseso) vaikriyazarIroM meM yaha vizeSatA hai (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyA veubdhiyasarIrayA paNNattA?) paMcendriyatiryagyoniyoM ke he bhagavan ! kitane vaikriya zarIra kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNattA) he gautama! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya) ve isa prakAra baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM ve asaMkhyAta haiM (jahA asurakumArANaM) jaise asurakumAroM ke (NavaraM) vizeSa (tAsi NaM seDhINaM) una zreNiyoM ko (vikkhaMbhasaI) viSkasUcI (aMgulapaDhamavaggamUlassa asaMkhennaI bhAgo) aMgula ke prathama vargamUla kA asaMkhyAtavAM bhAga (mukkellagA taheya) mukta zarIra usI prkaar| __ (maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA?) he bhagavan ! manuSyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do nA samAna (evaM jAva cauriMdiyA) me Are yAvat yaturindriya (paMciM diyatirikkha joNiyANaM evaM ceva) tiya ya 5ndriyonAthana 20 pramANa (navaraM) vizeSa (veuvyiyasarIraesu imo viseso) paiThiya zarIzamA 2 vizeSatA cha (paMciM diyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! keyaiyA yeubviyasarIrayA paNNattA ?) payandriya tiya ya yonina mApana ! 2 vaiThiya zarI2 4i cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) 3 gautama ! me prA2nA 4aa che (taM jahAbaghellagAya, mukkellagA ya) ma bhane bhuta (tattha NaM je te baddhellagA teNaM asaMkhejjA) tamAbhAM ra madhesa cha tamAmAta cha (jahA asurakumArANaM) rebha asu2bhaare| samandhI 4thana cha te4 pramANe (NavaraM) vizeSatA (tAsINaM seDhINa) te yonI (vikkhaMbhasUI) 4 sthI (aMgula paDhamavaggamUlassa asaMkhejjai bhAgo) Rinmna pahesA bhUkhAnA asabhyAtamA lAkSI cha. (mukkellagA taheva) bhuta zarIra 54 mA pramANe samA . (maNurasANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) 3 mAvan manuSyonA mohA(24 zarIra 3884 // cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me pAnApAmA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 prajJApanAsUtre tadyathA - baddhAni ca muktAni ca tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu syAt saMkhyeyAni, syAd asaMkhyeyAni, jaghanyapade saMkhyeyAni saMkhyeyAH koTIkoTayaH, triyamalapadasyopari caturtha malapadasyAdhastAt, athavA khalu paSTho vargaH paJcamavargapratyutpannaH, athavA khalu SaNNa vaticchedana kadAyirAziH, utkRSTapade asaMkhyeyAH, asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhira pahiyante kAlataH, kSetrato rUpaprakSiptai manuSyaiH zreNi ravahriyate, tasyAH zreNe : AkAzakSetre - rapahAro mRgyate asaMkhyeyAH, asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH kAlataH, kSetrato'GgulaprathamavargamUlaM tRtIyavargamUlapratyutpannam, tatra khalu yAni tAvad muktAni tAni yathA audAprakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (badvellagA ya mukkelalagA ya) baddha aura mukta (tastha NaM je te badvellagA) unameM jo baddha haiM (te NaM siya saMkhijjA, siya asaMkhijA) kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta hote haiM (jahaNNapae saMkhejjA) jaghanya pada meM saMkhyAta hote haiM (saMkhejjAo) saMkhyAta (kADA koDIo) kor3AkoDI (ti jamalapayassa uvariM) triyamalapada ke upara (caujamalapayassa hiTThA) catuH yamalapada se nIce ( ahava chaTTho vaggo paMcamavagga paDuppaNNo) athavA paMcama varga se guNita chaThA varga ( ahava NaM chaSNauI cheyaNagayAirAsI) athavA chayAnave bAra AdhI-AdhI kI huI rAzI (ukko sapae asaMkhijjA) utkRSTa padameM asaMkhyAta hai (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM se apahRta hote haiM (khettao) kSetra se (vapakhitehiM maNusse hiM) eka rUpakA jinameM prakSepa kiyA hai, aise manuSyoM se (seDhI) zreNI (avahIraha) apahRta hotI hai (tIse) usa (seDhIe) zreNi kA ( AkAsa khetterhi) AkAza kSetroM se (avahAro) apaharaNa (maggijjai) khojA AvelA (taM jahA ) te mA prabhAe~ (baddhellagA ya mukkellagA ya) bhaddha bhane bhukta (tatya NaM je te ballaga) teyAmAM ke dasa che ( teNaM siya saMkhijjA, siya asaMkhijjA) teso hAthit saMdhyAta hAthit asayAta hoya che (jahaNapade saMkhejjA ) 4dhanya pabhAM sAMdhyAta hoya che ( saMkhejjAo) sadhyAta (koDAkoDIo) DADoDI ( tijamalapayassa uvari ) triyamasa pahanA (52 (caujamalapayassa hiTThA) yatuH yabhI pahanI nIye ( ahhva chaTTo vaggo paMcamavaggapapaNo ) athavA paMcabha pargathI guNita chaDAvarga ( ahavaNaM chaNNauI cheyaNagayAirAsI) athavA chanupAra aDadhImaDadhI relI rAzi (ukko sapae asaMkhijjA) utlRRSTa pahabhAM asaMkhyAta che (asaMkhejjAhiM ussapiNI - osappiNIhi avahIraMti kAlao) ajathI asaNyAta utsarpiNI-avasarpiNI prANothI apahRta thAya che (khettao) kSetrathI (rUvapakkhittehi maNussehi) 4 3 mA AkSepa yo che, mevA bhanuSyAthI (seDI) zreNi (avahIrai) apahRta thAya che (tIse) te (seDhIe) zreNinA ( AkAsakhette hi ) AAza kSetrothI (avahAro) mapahara (mAggijja i) bhojAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam _ 479 rikANi audhikAni muktAni, vaikriyANAM bhadanta ! pRcchA, gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni saMkhyeyAni, samaye samaye apahiyamANA apahiyamANAH saMkhyeyena kAlena apahiyante, no caiva khalu abhyadhikAni syuH, tatra khalu yAni tAvad muktAni tAni khalu yathA audArikANi audhikAni. AhArakazarIrANi yathA audhikAni, taijasa kArmaNAni yathA eteSAJcaiva audArikANi, vAnavyantarANAM yathA nairayikANA maudArikANi, vaikriyazarIrANi yathA nairayikANAm, navaraM tAsAM jAtA hai (asaMkhenA) asaMkhyAta (asaMkhejjAhiM utsappiNi-osappiNIhiM kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se (khettao) kSetra se (aMgula paDhamavaggamUla taiya vaggamUlapaDuppaNNa) tIsare vargamUla guNita aMgula kA prathama vargamUla (tattha NaM je te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te jahA orAliyA ohiyA mukkellagA) ve samuccaya mukta audArikoM ke samAna (veuvyiyANaM pucchA ?) vaikriya zarIroM saMbaMdhI pRcchA (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (badhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te badhellagA te Na saMkhijjA) unameM jo baddha haiM, ve saMkhyAta haiM (samae samae acahIramANe avahIramANe) samaya-samaya meM apahRta hote-hote (saMkhejjeNe kAleNaM) saMkhyAta kAla meM (avahIraMti) apahata hote haiM (no ceva NaM avahIriyA siyA) magara apahRtanahIM ho cukate (je te mukkellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA) jo mukta haiM ve samu. ccaya audArika ke samAna (AhAragasarIrA jahA ohiyA) AhAraka zarIra samuccaya AhAraka ke samAna (teyAkammagA jahA etesiM ceva orAliyA) taijasa (jasaMkhejjA) asabhyAta (asaMkhejjAhi usappiNi-osappiNihi kAlao) AgathI asaNyAta Galqyo-masapiyothI (khetto) kSetrayI (aMgulapaDhamavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNa) trI bhUgathI guNita masanA prathama paga bhUkha (tattha NaM je te mukkellagA) tesomAMthI 2 bhuta cha (te jahA orAliyA mukkellagA) te samuzyaya bhuchata mohchin| samAna (veubbiyANaM pucchA ?) vaiThiya shrii2| samA 27 ? (goyamA ! duvihA paNNattA) hai gautama ! me 2na! Hai cha (taM jahA) tethe 2 // prazAre che (baddhellagA ya mukkellagAya) ma mane mudrata (tatthaNaM je te baddhellagA teNa saMkhijjA) tesamA maddha cha, terA sacyAta che (samae-samae avahIramANe avahIramANe) samaya samayamA mAita thadi thatai (saMkhejjeNaM kAleNaM) se jyAta mA (avahIraMti) pAhata thAya cha. (no ceva NaM avahiriyA siyA) 5 mapAta nathI 2rdi (je te mukkellagA teNa jahA orAliyA ohiyA) tamA re bhuta cha t| samucyaya mau2i4A samAna (AhAragasarorA jahA ohiyA) mA 25 zarI2 sabhuzyaya bhADA27nI samAna (tey| kammagA jahA eesi ceva orAliyA) tesa zrI prshaan| sUtra : 3 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 prajJApanAsUtre khalu zreNInAM viSkambhasUcI saMkhyeyayojanazatavargapratibhAgaH pratarasya, muktAni yathA audArikANi, AhArakazarIrANi yathA asurakumArANAm, taijasakArmaNAni yathA eteSAJcaiva vaikriyANi, jyotiSkANAmevazcaiva, tAsAM zreNInAM viSkambhasUcI dviSaTpazcAzadagulazatavarga pratibhAgaH pratarasya, vaimAnikAnA mevazcaiva, navaraM tAsAM zreNInAM viSkambhasUciH aguladvitIyavargamUlam, tRtIyavargamUlapratyutpannam, athavA khalu agulatRtIyavargamUlaghanapramANamAtrAH zreNayaH, zeSaM tazcaiva / zarIrapadaM samAptam ||suu0 6 // aura kArmaNa jaise inhIM ke audArika ___ (vANamaMtarANaM jahA neraiyANaM orAliyA) yANavyantaro ke jaise nArakoM ke audArika (veubviyasarIragA jahA neraiyANaM) vaikriya zarIra jaise nArakoM ke vaikriyazarIra (navaraM) vizeSa (tAsi NaM seDhINaM) una zreNiyoM kI (vivabhasUI) viSkaMbhasUcI (saMkhijja joaNasayavaggapalibhAgo payarassa) pratara kA saMkhyAta zatavarga pratibhAga (mukillayAjahA orAliyA) mukta zarIra audArikoM ke samAna (AhAragasarIrA) AhAraka zarIra (jahA asurakumArANaM) jaise asurakumAroM ke (teyA kammagA) taijasa aura kArmaNa (jahA etesi NaM ceva veubdhiyA) jaise inhIM ke vaikriya (joisiyANaM evaM ceva) jyotiSkoM ke isI prakAra (tAsiNaM vikkhaMbhasaI) unakI viSkaMbha sUcI (bichappannaMgulasayavaggapalibhAgo payarassa) pratara kA do sau chappanayAM varga pramANa khaNDa (vemANiyANaM evaM ceva) vaimAnikoM ke isI prakAra (navaraM) vizeSa (tAsi Na seDhINaM vikkhaMbhasUI) una zreNiyoM kI vibhasUcI (aMgulavitIya vaggamUlaM taiya vaggamUlapaDappannaM) tRtIya vargamUla se guNita aMgula kA dvitIya vargamUla (ahavaNaM) athavA (agulataiyavaggamUla. ane kAmaNa jevA temanA audArika (vANamaMtarANaM jahA neraiyANaM orAliyA) vAjavya-zanApa nAnA mohA4i (bviyasarIragA jahA neraiyANaM) vaiThiya zarI2 24 nAnA (navaraM) vizeSa (tAsirNa seDhINa) te zreliyonI (vikkhaMbhasUI) (Avn sUcI (saMkhijjajoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa) prataranA sayAta zata prati mA (mukillayA jahA orAliyA) bhuta zarIra mohAnizAnA samAna (AhAragasarIrA) mA 24 zarI2 (jahA asurakumArANaM) / asurabhAzana (teyA kammagA) tesa mane bhae (jahA eesiNaM ceva veubbiyA) vA tamanA ya (joisiyA evaM cetra) jyoti nA ye 4Are (tAsiNaM vikkhaMbhasUI) temanI 400 sayI (bichappannaMgulasayabagapalibhAgo payarassa) prtrne| masechapanI pA pramANa 5 vemANiyANaM evaM ceba) vaimAniDAnA se prabhAe (navara) vizeSa (tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUi) liyonI vi. sUthI (aMgula bitIyavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppanna) tRtIya 4 bhUgathI guNita masukhanA dvitIya bhRta (ahavaNNaM) mA (aMgula taiyavaggamUla zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam _ 481 TokA-atha kiyatIbhi ravagAhanAbhi rAstIryamANAni dvIndriya zarIrANi kiyatA kAlena sampUrNa prataraM prapUrayanti ? ityAzaGkAyAM jAtAyAmagulAsaMkhyeyabhAgapramANAbhi vagAhanAbhiH pratyAvalikA'saMkhyeyabhAgamekaikAvagAhanAracanenAsaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirApUrayanti dvIndriyazarIrANi prataraM sakalam, tathAcAvalikAyA ekaikasmin asaMkhyeyatame bhAge agulAsaMkhyeyapramANA ekaikA avagAhanA viracyate tato'saMkhyeyAbhirutsarpiNyava sarpiNIbhiH sakalamapi prataraM dvIndriyazarIrairApUryate ityetadeyApahAradvArA prarUpayitumAha-'be iMdiyANaM orAliyasarIrehiM baddhellagehiM payaro avahIrai' dvIndriyANA maudArikazarIrai baddhaiH prataramapahiyate, tatra kAlato'pahAramAha-'asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhi kAlao' ghaNappamANamettAo seDhIo) aMgula ke tRtIya vargamUla dhana pramANa mAtra zreNiyAM (sesa taM ceya) zeSa vahI / zarIrapada samApta TokArtha-dhIndriya jIvoM ke zarIra kitanI avagAhanAoM ke dvArA kitane kAla meM sampUrNa pratara ko pUrA karate haiM ? aisI AzaMkA hone para usakA samA. dhAna karate haiM-aMgula ke asaMkhyeya bhAga pramANa avagAhanAoM se, pratyeka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM eka-eka avagAhanA kI racanA karane para asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNi kAloM meM dvIndriyoM ke zarIra sampUrNa pratara ko pUrA karate haiN| isa prakAra AvalikA ke eka eka asaMkhyAtaveM bhAga meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa eka eka avagAhanA kI racanA kI jAtI hai, taba asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM meM dvIndriyoM ke zarIroM se pUrA pratara bharA jAtA hai / yahI bAta apahAra ke dvArA prarUpaNa kI jAtI haighaNappamANamettAo seDhIo) zuddhAnA tRtIya va bhUsanA dhana pramANa mAtra shrenniye| (sesaM taM ceva) zeSa te4 pramANe che. zarIra pada samApta TIkArtha-dvIndriya nA zarIra keTalI avagAhanAo dvArA keTalA kALamAM saMpUrNa pratarane pUro kare che? evI A zaMkA utpanna thatAM tenuM samAdhAna kare che- aMgulanA asaMkhyaya bhAga pramANa avagAhanAothI, pratyeka AvalikAnA asaMkhyA tamA bhAgamAM eka-eka avagAhanAnI racanA karavAthI asaMkhyAta utsarpiNImAM dviIndriyonA zarIra saMpUrNa pratarane pure kare che e prakAre AlikAnA eka eka asaMkhyAtama bhAgamAM aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa eka eka avagAhanAnI racanA karAya che, tyAre asaMkhyAta utsarpiNa-avasarpiNI kALamAM kIndriyenA zarIrethI pure pratara bharAI jAya che. eja vAta a5hAranA dvArA prarUpita karAya che Sa0 61 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asaMkhyeyAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH kAlataH-kAlApekSayA apahiyate iti pUrveNAnvayaH, 'khettao aMgulapayarassa AvaliyAe ya asaMkhejjaibhAgapalibhAgeNaM' kSetrata:-kSetrapekSayA aGgulapratarasya-azulamAtrasya ekaprAdezikazreNirUpasya asaMkhyebhAgapratibhAgapramANena khaNDena apahiyate iti pUryeNa sambandhaH, idaM kSetraviSayaM parimANaM bodhyam, kAlaviSayaM parimAjantu-AvalikAyAzca asaMkhyeyabhAgapratibhAgena asaMkhyeyatamapratibhAgena apahiyate ityarthaH, tathA caikena dvIndriyeNAGagulAsaMkhyeyabhAgapramANaM pratarakhaNDamAvalikAyA asaMkhyeyatamena bhAgenApahiyate, dvitIyenApi dvIndriyeNa tAvatpramANamakhaNDaM tAvatA kAlenaivApahiyate ityevaM rItyA apahiyamANaM prataraM sarvai vIndriyairasaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sakalamevApahiyate iti bhAvaH, 'tattha NaM je te mukkellagA te jahA ohiyA orAliyamukkellagA' tatra khalubaddhamuktaudArikazarIreSu madhye, yAni tAvad muktAni dvIndriyANAmaudArikazarIrANi santi tAni yathA audhikAni samuccaye pratipAditAni audArikANi muktAni tathaiva pratipattavyAni, dvIndriyoM ke audArika baddha zarIroM ke pratara kA apahAra hotA hai / kAla se hone vAlA apahAra kahate haiM-kAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM se apahAra hotA hai / kSetra kI apekSA eka prAdezika zreNIrUpa aMgulamAtra pratara ke asaMkhyeya bhAga pratibhAga pramANa khaMDa se apahAra hotA hai| yaha kSetra viSayaka pramANa jAnanA cAhie, kAla viSayaka parimANa yaha ki AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga se apaharaNa hotA hai / isa prakAra eka dvIndriya ke aMgula ke asaMkhyAtavAM bhAga pramANa pratara khaNDa AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga se apahRta hotA hai| dUsare dvIndriya ke dvArA utane hI pramANa vAlA khaDa utane hI kAla meM apahRta hotA hai / isa prakAra se apahRta kiyA jAne vAlA pratara saba dvIndriyoM dvArA asaMkhyAta utsarpiNI ayasarpiNI kAloM meM apahRta hotA hai| baddha' aura mukta audArika zarIroM meM se jo dvIndriyoM ke mukta audArika dvAdrinA audyArika baddha zarIrothI pratarane AhAra thAya che. kALathI thanArAM apahArane kahe che-kALanI apekSAe asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kALathI apa hAra thAya che. kSetranI apekSAe eka prAdezika zreNIrUpa AMgaLamAtra prataranA asaMkhyayabhAga pratibhAga pramANa khaMDathI apaharaNa thAya che. A kSetra viSayaka parimANa jANavuM joIe. kALa viSayaka parimANa eke AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAgathI apaharaNa thAya che. e rIte kIndriyanA dvArA aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa pratara khaMDa AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgathI apahRta thAya che. bIjA dvIndriyanA dvArA eTalA ja pramANuvALa khaMDa teTalA ja vakhatamAM apahRta thAya che. e prakAre apahRta karAtA pratara badhA dvIndri dvArA asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNa kALamAM apahata thAya che baddha ane mukta audArika zarIramAMthI je dvIndriyanA mukta audArika zarIra che, temanI prarUpaNa samuccaya mukta audArika zarIrenA samAna samajavI joIe. dvIndriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __483 prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 'veuvviyA AhAragA ya badallagA Natthi' dvIndriyANAM vaikriyANi AhArakANi ca baddhAni zarIrANi na santi, 'mukkellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA' muktAni vaikriyANi dvIndriyANAmAhArakANi ca yathA audhikAni-samuccayaviSayakANi audArikamuktAni pratipAditAni tayaiva pratipattavyAni, 'teyA kammagA jahA eesiM ceva ohiyA orAliyA' taijasa kArmaNAni dvIndriyANAM zarIrANi yathA eteSAJcava-dvIndriyANAmaudhikAni-sAmAnyAni audArikANi zarIrANi pratipAditAni tathava pratipattavyAni, 'evaM jAva cauriMdiyA' evamdvIndriyANA miva yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAzcApi audArikavaikriyAhArakataijasakArmaNazarIreSu yathAyogya baddhAni muktAni cAvaseyAni 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva' paJcendriyatiryagyonikAnAM baddhAni muktAni caudArikazarIrANi, evaJcaiva-prAgukta dvIndriyavadeva bodhyAni, kintu-'NavaraM veubdhiyasarIraesu imo viseso'-navaram-dvIndriyApekSayA vaikriyazarIreSu ayaM vakSyamANo vizeSo bodhyaH, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrayA paNNatA ?' he bhadanta ! paJcandriyatiryagyonikAnAM kiyanti vaikriyazarIrANi zarIra haiM, unakI prarUpaNA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanA caahie| dondriya jIvoM ke baddha vaikriya zarIra aura AhAraka zarIra nahIM hote haiM / mukta kriya aura AhAraka usI prakAra samajhanA cAhie jaise samuccaya mukta audArika zarIra kahe haiM / dvIndriyoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra inhIM ke audArika zarIroM ke samAna jAnanA caahie| __dvIndriyoM ke samAna hI trIndriyoM aura caturindriyoM ke bhI audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIroM ke baddha aura mukta jAna lene cAhie / paMcendriya tirthacoM ke baddha aura mukta audArika zarIra dvIndriyoM ke samAna hI samajhanA cAhie, magara dvIndriyoM kI apekSA vaikriya zarIroM ke viSaya meM yaha vizeSatA hai-'he bhagavan ! paMcendriyatithaMca jIvoM ke vaikriya zarIra kitane hote haiM ?' bhagavAn isakA uttara dete haiM-he gautama ! paMcendriya tiyaMcoM jenA baddha ane vaikiya zarIra ane AhAraka zarIra nathI hatAM. mukta vekiya ane AhAraka e prakAre samajavAM joIe. jevAM samuccaya mukta audArika zarIra kahyAM che. dviIndriyenA taijasa ane kArmaNa zarIra audArika zarIrenA samAna jANavA joIe. dvIndriyanA samAna ja trIndriya ane caturindrinA paNa dArika, vaikriyaka, tejasa ane kAmaNa zarIra baddha ane mukta jANI levA joIe. paMcendriya tiyacenA baddha ane mukta audArikazarIra DhIddhinA samAna ja samajavAM joIe. paNa dvIddhinI apekSAe kriya zarIranA viSayamAM e vizeSatA che-bhagavana ! paMcendriya jInA vaikriya zarIra keTalA hoya che? zrI bhagavAna ane uttara Ape che gautama! paMcendriya tiryaMcanA vaikriya zarIra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 ___ prajJApanAsUtre prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNattA' dvividhAni vaikriyazarIrANi paJcandriyatiryagyonikAnAM prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya' baddhAni ca muktAni ca 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA, jahA asurakumArANaM' tatra khaluvaikriyabaddhamuktAnAM madhye yAni tAvad baddhAni vaikriyANi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti yathA asurakumArANAM pratipAditaM tathA pratipAdanIyam, tathA ca kAlApekSayA pratisamayamekaika zarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA baddhAni asaMkhyeyAni vaikriyANi apahiyante, kSetrApekSayA punarasaMkhyeyAsu zreNiSu yAvanta AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni bodhyAni, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyatamo bhAgo'vaseyaH, kintu-'NavaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMmasUI aMgulapaDhamavaggamUlassa asaMkhejaibhAgo, mukkellagA taheva' navaramasurakumArApekSayA vizeSastu tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasya-vistArasya sUciH aGgulaprathamavargamUlasya asaMkhyeyabhAgo bodhyaH, tathA cAmurakumArANAM kSetrataH zreNInAM viSkambhavacI parimANa prarUpaNe'Ggula pramANavargamUlasya saMkhyeyo bhAgaH pratipAditaH, atra tu asaMkhyayo bhAgaH ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / baddha aura mukta vaikriya zarIroM meM se jo baddha vaikriya zarIra haiM, ve asaMkhyAta haiN| jaise asura kumAroM kA kathana kiyA hai, vaisA hI yahAM bhI kaha lenA cAhie / isa prakAra kAla kI apekSA se pratisamaya meM eka-eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM meM baddha vaikriya zarIroM kA pUrI taraha apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane samajhane caahie| ye zreNiyAM pratara ke asaMkhyAtavAM bhAga samajhanI cAhie / kintu vizeSatA yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI aMgula ke prathama vargamUla kA asaMkhyAtayAM bhAga samajhanA cAhie / asurakumAroM kI vaktavyatA meM zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI kA pramANa aMgula ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavA~ bhAga batalAyA gayA thA, yahAM asNbe prakAranA kahyAM che. te A prakAre che-baddha ane mukta vaikriya zarIramAMthI je baddha vikiya zarIra che, te asaMkhyAta che. jevuM asurakumArenuM kathana karyuM che, tevuM ja ahIM paNa kahevuM joIe. e rIte kALanI apekSAe prati samayamAM eka eka zarIranuM apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarpiNI temaja avasarpiNI kALamAM baddha vaikriya zarIrenA purI rIte apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNiyomAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, eTalAM ja samajavAM joIe. te zreNiye pratarano asaMkhyAta bhAga samaja joIe parantu vizeSatA e che ke e zreNiyenI viEbha sUcI aMgulanA prathama varga mULane asaMkhyAtama bhAga samajavuM joIe. asurakumAranI vaktavyatAmAM zreNinI vidhvaMbha sUcInuM pramANa AMgulanA prathama vargamUlane asaMkhyAta bhAga batAvele hatA, ahIM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam pratipattavyaH, iti vizeSaH, tathA sati agulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUlasyAsaMkhyeyatame bhAge yAvanta AkAzapradezA bhavanti tAvanpradezAtmikayA sUcyA yAH zreNayaH spRSTAH santi tAsu zreNisu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni tiryak pazcendriyANAM baddhAni vaikriyazarIrANi bhavanti, tathA coktam 'aMgulamUlA saMkhejabhAgappamiyA u hoMti seddhiio| uttaraveubviyANaM tiriyANaM sannipajjANaM // 1 // chAyA-aGgulamUlA saMkhyeyabhAgapramitAstu bhavanti shrennyH| uttaravaikriyANAM tirazcAM saMjJiparyAptAnAm // 1 // iti, kintu muktAni tAvad vaikriyazarIrANi tiryagyonikAnAM tathaiva-audhikatiryagyonikamuktavaikriyazaroravadevAvaseyAni, evaM paJcandriyatiryagyonikAnAM taijasakArmaNAni baddhAni zarIrANi baddhaudArikavadevAvaseyAni, muktAni tu samuccayamuktavadeva bodhyAni, gautamaH pRcchati -'maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orA liyasarIragA paNattA ?' he bhadanta ! manuSyANAM khyAtavAM bhAga sarajhanA cAhie / isa prakAra eka aMgula mAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane pradeza rUpa sUcI kI zreNiyAM spRSTa haiM, una zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI tiryaca paMcendriyoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiN| kahA bhI hai-'saMjJI paryApta tiyeca jIvoM ke uttara vaikriya zarIroM kI zreNiyAM aMgula ke vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga parimita hotI haiN|" kintu tiryacoM ke mukta vaikriya zarIra usI prakAra samajhane cAhie jaise samuccaya tiryaMca yonikoM ke mukta vaikriya zarIra kahe haiN| paMcendriya tithaMcoM ke baddha taijasa aura kArmaNa zarIra baddha audArika zarIroM ke sadRza hI samajhanA cAhie aura mukta samuccaya mukta zarIroM ke smaan|| gautama-he bhagavan ! manuSyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM? asaMkhyAta bhAga samajavo joIe. e prakAre eka AMgula mAtra kSetrathI pradezanI rAzinA prathama vargamULanA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA AkAza pradeza hoya che teTalA pradeza rUpa sUcInI zreNi spaSTa che, te zreNiyomAM jeTalA AkAza pradeza thAya che teTalAM ja tiryaMca paMcendriyenA baddha vaikriya zarIra thAya che. kahyuM paNa che-saMjJI tiryaMca nA uttara vaikriyazarIrenI zreNiye aMgulanA vargamaLanA asaMkhyAtamA bhAga parimita thAya che. parantu tiryaMcAnA mukta vekiya zarIra eja prakAre samajavAM joIe jevAM samuccaya tiryacanikanA mukta kriyazarIra kahyAM che. paMcendriya tiyacenA baddha tejasa ane kAmaNa zarIra baddha audArika zarIranA jevAM ja samajavA joIe. ane mukta samuccaya mukta zarIrenA samAna che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiyanti tAvad audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'davihA paNNattA' manuSyANAM dvividhAni audArikazarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA' tatra khalu-baddhamuktAnAM manuSyaudArikazarIrANAM madhye yAni tAvada baddhAni audArikazarIrANi santi tAni khalu syAt-kadAcit saMkhyeyAni bhavanti, syAt-kadAcita asaMkhyeyAni bhavanti, tathA ca garbhavyutkrAntikasamUcchimabhedena manuSyA dvividhA bhavanti tatra garbhavyutkrAntikAnAM sarvadA'vasthAyitayA na ko'pi kAlo garmavyutkrAntikamanuSyarahito bhavati, saMmRcchimAzca manuSyAH kadAcid bhavanti kadAcit sarvathA te na bhavanti, teSAM saMmUchimamanuSyANAm utkarSaNAntarmuhUrtAyuSkatvAt, utpAdAntarasyotkarSaNa caturvizatimuhUrtapramANatvAta, tatra yadA sarvathA saMmUcchimamanuSyA na santi apitu kevalA garbhavyutkrAntikA manuSyA eva tiSThanti tadA saMkhyeyA bhavanti saMkhyeyAnAmeva garbhavyutkrAntikamanuSyANAM sadbhAvAt, bhagavAna-he gautama ! manuSyoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe haiM, ye isa prakAra haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha audArika zarIra haiM, ve kadAcita saMkhyAta aura kadAcitU asaMkhyAta hone haiM, kyo ki manuSya do prakAra ke haiMgarbhaja aura saMmUrchima / garbhaja manuSyoM kI sattA sadaiva rahatI hai, ataeva koI aisA samaya nahIM hotA jaba gabheja manuSya na ho, magara samUchima manuSya kabhI hote haiM aura kabhI bilkula hI nahIM hote, kyoMki saMmUrchita manuSyoM kI utkRSTa Aya bhI antarmuharta kI hI hotI hai| unake utpAda kA antara utkRSTa cauvIsa maharta pramANa kahA gayA hai| isa prakAra jisa kAla meM saMmUrchima manuSyoM kA abhAva hotA hai, usa kAla meM sirpha garbhaja manuSya hI rahate haiM, usa samaya khyAta hote haiM, kyoMki garbhaja manuSyoM kI saMkhyA saMkhyAta hI kahI hai| kinta jaba saMmUrchima manuSyoM kI sattA hotI hai, usa samaya manuSya asaMkhyAta zrI gautamasvAmI-he bhagavana manuSyanA audArika zarIra keTalA kahyA che? zrI bhagavAna he gautama ! manuSyanA audArika zarIra be prakAranA kahyA che. te A prakAre che-baddha ane mukta temAM je baddha audyArika zarIra che. teo kadAcita saMkhyA ane kadAcit asaMkhyAta thAya che, kemake mANase be prakAranA garbhaja ane samRmi . garbhaja manuSyanI sattA sadaiva rahe che, tethI ja kaI e samaya nathI hote jyAre garbhaja manuSya na hoya, paNa saMmUrNima manuSya kyAreka hoya che ane kayAreka bilakula nathI hotA, kemake saMmUrNima manuSyanuM utkRSTa AyuSya paNa zAhatanuM ja hoya che. temanA utpAdanuM attara vIsa muhUrta pramANa kahela che, e prakAre je kALamAM saMmUrNima manuSyane abhAva thAya che tyAre kevaLa garbhaja manu ja rahe che, te samaye teo saMkhyAta hoya che, kemake garbhaja manuSyanI saMkhyA saMkhyAta ja zrI prshaan| sUtra : 3 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam mahAzarIratve pratyekazarIratve ca sati parimitakSetravartitvAt, yadA punaH saMmUcchimamanuSyAH santi tadA asaMkhyeyA bhavanti, saMmRcchimAnAmutkRSTena zreNyA asaMkhyeyabhAgavAMkAzapradezarAzipramANatvAt, ityabhiprAyeNAha-'jahaNNapade saMkhejjA' jaghanyapade-jaghanyenetyarthaH saMkhyeyAH koTIkoTayaH manuSyAH triyamalapadasyopari caturyamalapadasyAdhastAd bhavanti, tathA ca yatra sarvastokA manuSyA upalabhyante tad jaghanyapadamucyate, tena padena garbhavyutkrAntikAnAmeva grahaNaM bhavati na saMmRcchimAnAma, garbhavyutkrAntikAnAmeva sadAvasthAyitayA saMmRcchimavirahe sarvastokatvenopalabhyamAnakhAt, uSkRSTapadena tUbhayeSAmapi grahaNaM bhavati tathA coktam-'setareSAMgrahaNamutkRSTapade, jaghanyapade garbhavyutkrAntikAnAmeva kevalAnAM grahaNam' iti, atra hi jaghanyapadena saMkhyeyAH manuSyAH parigRhyante, tatra saMkhyeyakasya saMkhyeyabhedabhinnatayA viziSya parijJAnAsaMbhavAt vizeSasaMkhyAM niddhArayitumuktam-saMkhyeyAH koTIkoTayaH tAsAmeva koTIkoTInAM hote haiM / saMmUrchima manuSya utkRSTa zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAza pradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| isa abhiprAya se kahate haiM-jaghanya pada meM arthAt kama se kama manuSya saMkhyAta koDA koDI hote haiM-tIna yamala padoM se Upara aura cAra yamala padoM se nIce hote haiM / jahA~ sabase kama manuSya pAye jAte haiM, vaha jaghanyapada kahalAtA hai| usa pada se garbhaja manuSyoM kA hI grahaNa hotA hai, saMmUrchimoM kA nahIM, kyoMki garbhaja manuSya hI sadA vidya. mAna rahate haiN| jaba saMmUrchima manuSya nahIM hote tabhI ve sabase kama pAye jAte haiN| utkRSTa pada meM garbhaja aura saMmUrchima-donoM kA hI grahaNa hotA hai| kahA bhI hai-'utkRSTapada meM itara arthAt saMmUrchimoM kA bhI grahaNa hotA hai, jaghanya pada meM kevala garbhaja manuSyo kA hI grahaNa hotA hai|' yahA~ jaghanya pada se saMkhyAta manuSyoM kA grahaNa hotA hai| kintu saMkhyAta ke saMkhyAta bheda hote haiM, kahI che, paraMtu jyAre saMmUchita manuSyanI sattA hoya che, te samaye manuSya asaMkhyAta hoya che, saMmUrNima manuSya utkRSTa zreNinA asaMkhyAtamA bhAgamAM rahelA AkAza pradezanI rAzinA barAbara che, e abhiprAyathI kahe che-jaghanya padamAM arthAt ochAmAM ochA manuSya saMkhyAta keDA keDI hoya che-traNa yamala padothI upara cAra yamala padethI nIce hoya che. jyAM badhAthI ochA manuSya maLI Ave che, te jaghanya pada kahevAya che te padathI garbhaja manuSyanuM ja grahaNa thAya che, saMmUchimanuM nahi kemake garbhaja manuSya sadA vidyamAna rahe che. jyAre saMmUrNima manuSya nathI hotA tyAre badhAthI ochA maLI Ave che. utkRSTa padamAM gabheja ane saMmUrNima-bannenuM ja grahaNa thAya che. kahyuM paNa che-utkRSTa padamAM Itara arthAt saMmUchimanuM paNa grahaNa thAya che, jaghanya padamAM kevaLa garbhaja manuSyanuM ja grahaNa thAya che. ahIM jaghanya padathI saMkhyAta manuSyanuM grahaNa thAya che. paraMtu saMkhyAtanA saMkhyAta bheda thAya che, tethI saMkhyAta kahevAthI viziSTatAne zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 prajJApanAsUtre saMkhyAnAM sphuTataraM parimANaM pratipAdayitumabhiprAyamAha-triyamalapadasyopari caturyamalapadasya cAdhastAditi, tasyAyamAzayaH-prakRte manuSya saMkhyAyAH pratipAdakAni ekonatriMzadaGkasthAnAni agre vakSyante, tatra aSTAnAmaGkasthAnAnAM yamalapadamiti samayaparibhASayA saMjJA vartate, catu vizatyA cAGkasthAne strINi yamalapadAni bhavanti tadupari ca paJcAGgasthAnAni avatiSThante, yamalapadazcASTAbhi raGkasthAnaH sampadyate'taH uparitanaiH paJcabhiraGkasthAnai zcaturtha yamalapadaM na sampadyate, ataevoktam-trayANAM yamalapadAnA mupari paJcAGgasthAnai baddhamAnavAt caturthasya ca yamalapadasyAdhastAt trimiraGkasthAnai striMzaikatriMzadvAtriMzarUpahInatvAd ekonatriMzadaGkasthAnAni-79228162514264337593543950336 etAni jaghanyapade manuSyANAM saMkhyAnAni bhavanti, athavA dvau vau~ samuditau ekaM yamalaM catvAro vargAH samuditA dve yamale, paDUvargAH ataH saMkhyAta kahane se viziSTatA kA bodha nahIM ho sakatA hai, isa kAraNa vizaSTa saMkhyA ko nirdhArita karane ke lie kahA gayA hai-'saMkhyAta koDA koDI / isa saMkhyAta koDA koDI saMkhyA kA parimANa aura adhika spaSTa karane ke udadezya se kahA hai-'tIna yamala pada ke Upara aura cAra yamala pada ke niice|' isakA Azaya isa prakAra hai-manuSyoM kI saMkhyA kA pratipAdana karane vAle untIsa(29) aMka Age kahe jAeMge / zAstrIya paribhASA ke anusAra ATha aMkoM kA eka yamala pada kahalAtA hai / isa prakAra cauvIsa aMkoM ke tIna yamala pada hote haiN| cauvIsa aMkoM ke pazcAt pAMca aMka sthAna zeSa rahate haiM, magara yamala pada kI prati ATha aMkoM se hotI hai isa kAraNa Age ke pAMca aMkoM se cauthA yamala pada pUrA nahIM hotaa| isI kAraNa kahA hai-'tIna yamala padoM ke Upara aura cAra yamala padoM ke niice| manuSyoM kI saMkhyA ke sUcaka 29 pada isa prakAra haiM-792281625 14 26 43 3759 35 43 950 336 / athavA do varga milakara eka yamala pada hotA hai, cAra varga milakara do yamala pada hote haiM, chaha varga milakara tIna bAdha nathI thaI zakate. e kAraNe viziSTa saMkhyAne nirdhArita karavAne mATe kaheluM che. saMkhyAta keDA keDI" e saMkhyAta keDA keDI saMkhyAnuM parimANa adhika spaSTa karavAnA uddezathI kahyuM che-traNa yamala padanA nIce" tene Azaya A prakAre che-manuSyanuM pratipAdana karanArA (29) ogaNatrIsa aMka AgaLa kahevAze. zAstrIya paribhASAnA anusAra ATha aMkanuM eka yamala pada kahevAya che. e prakAre grevIsa akAnA traNa yamala pada hoya che. jevIsa akenA pazcAt pAMca aMkasthAna zeSa rahe che, paNa yamala padanI pati ATha aMkathI thAya che, e kAraNe AgaLanA pAMca aMkamAM zuM yamala pada purUM nathI thatuM. e kAraNe kahyuM che-traNa yamala padanA Upara ane cAra yamala padanI nIce. manuSyanI saMkhyAnA sUcaka 29 para A rIte che 79 228 16 25 14 26 43 37 5 35 43 950 336. athavA be varga maLIne eka yamala pada thAya che, cAra varga zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaka vyanirUpaNam 489 samuditA strINi yamalapadAni, aSTau vargAH samuditA catvAri yamalapadAni bhavanti, tatra yataH paNa vargANAmuparivartante saptamasya ca vargasyAdhastAd bhavanti ata uktam - triyamalapadasyopari caturyamala padasyAdhastAditi, tatra trayANAM yamalapadAnAM samAhArastriyamalapadaM tasyetyarthaH, evaM caturNAM yamapadAnAM samAhAracaturyamalapadaM tasyetyarthaH tasmAdapi uparyuktaprakArAt spaSTataraM saMkhyAnaM pratipAdayati- 'aharaNaM udghovaggo paMvamavaggapaDuppaNNo' athavA khalu SaSTho vargaH paJcamavargeNa pratyutpannaH - guNitaH san yAvAn saMkhyArAzirbhavati tAvatpramANA jaghanyapade manuSyA avaseyA ityarthaH, tatraikasya ekena guNane varga eka eva bhavatIti sa vRddhi prApto na bhavati ato varga rUpeNa tasya parigaNanaM na kriyate kintu dvayordvAbhyAM guNane sati varga catvAro jAyate iti eSa prathamo vargaH 4, caturNAzca caturbhi guNane sati vargaH SoDaza jAyate iti eSa dvitIya varga :- 16, SoDazAnAM SoDazabhi guNane sati varga: padapaJcAzadadhikaM zatadvayaM saMpadyate yamala pada hote haiM aura cAra varga milakara cAra yamala pada hote haiM / isa prakAra chaha vargoM ke Upara haiM aura sAtaveM varga ke nIce haiM / isa kAraNa kahA hai ki tIna yamala padoM ke Upara aura cAra yamala padoM ke nIce / tIna yamala padoM kA samUha 'trima pada' aura cAra yamala padoM kA samUha 'caturya malapada' kahalAtA hai / aba isase bhI adhika spaSTa vyAkhyAna karate haiM athavA 'paMcama varga se guNita chaThA varga / ' arthAt paMcama varga se chaThe varga kA guNAkAra karane para jo rAzi utpanna hotI hai, jaghanya pada meM usa rAzi pramANa manuSyoM kI saMkhyA hai / eka kA eka ke sAtha guNAkAra karane para guNanaphala eka hI AtA hai, saMkhyA kI vRddhi nahIM hotI hai, ataeva varga ke rUpa meM usakI gaNanA nahIM hotI / magara do kA do ke sAtha guNAkAra karane para cAra saMkhyA AtI hai / yaha prathama varga huA / cAra ke punaH cAra ke sAtha guNAkAra kiyA to solaha saMkhyA AI / yaha maLIne e camatra pada thAya che, cha vargo maLIne traNa yamala padma thAya che, ane cAra va maLIne cAra yamala pada thAya che. e prakAre chae vargonI Upara ane sAtamAvanI nIce kahela che. e kAraNe kahyu` che ke traNa yamala pAnA Upara ane cAra padonI nIce. traNa yamakSa padonA samUha 'triyamala pada ane cAra yamala paTTIne samUha catu`mala pada kahevAya che. have tenAthI paNa adhika spaSTa vyAkhyAna kare che-athavA pa'cama va thI guNita chaThe va arthAt pa'cama vargothI chaThThA vargane guNAkAra karavAthI je rAtiya utpanna thAya che. jaghanya padmamAM te rAzi pramANa manuSyanI saMkhyA che. ekanA aMkanI sAthe guNAkAra karavAthI guNana kula eka ja Ave che, sakhyAnI vRddhi nathI, thatI, tethI ja varganA rUpamAM tenI gaNatA nathI thatI. paNa ene enI sAthe guNAkAra karavAthI cAra saMkhyA Ave che. e prathama va thayA. cAranA pharIthI cAranI sAthe guNAkAra karyo te seLa saMkhyA AvI e khIjo vaga thayA. phrI selanA sela sAthe pra0 62 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 prajJApanAsUtre ityeSa tRtIyo vargaH 256, SaTpaJcAzadadhika zatadvayasya tAvatA guNane sati vargaH SaTtriMzadadhika paJcazatottara paJcaSaSTi sahasrANIti eSa caturthoM vargaH 65536 saMpadyate, etasya caturthavargasya tAvataiva caturthavargeNa guNane sati vargaH SaNNavatyadhikadvizatottarasaptapaSTisahasrAdhikaikonapazcAzallakSottarakonatriMzatkoTayadhikacaturacudAni 4294967296 epa paJcamo vargaH sampadyate, tathA coktam 'cattAri ya koDi sayA auNattIsaM ca hotI koddiio| auNAvannaM lakkha sattaTThI ceva ya sahassA // 1 // do ya sayA chaNNauyA paMcamavaggo samAsao hoii| eyarasa ko vaggo chaTTo jo hoi taM vocchaM // 2 // iti, chAyA-cakhAri ca koTizatAnI ekonatriMzaJca bhavanti kottyH| ekonapazcAzallakSANi saptapaSTi zcaiva ca sahasrANi // 1 // dve ca zate paNNavatiH paJcamavargaH samAsato bhavati / etasya kRto vargaH SaSTho yo bhavati sa bodhyaH // 2 // iti, etasya pazcamasya vargasya uparyuktasya yo vargaH sa SaSTho varga:-SoDazAdhikapaTzatottaraikadUsarA varga huaa| phira solaha kA solaha ke sAtha guNA karane para do sau chappana (256) saMkhyA aaii| yaha tIsarA varga huaa| do sau chappana do sau chappana ke sAtha guNAkAra karane para 65536 rAzi AtI hai, yaha cauthA varga huaa| isa cauthe varga kI rAzi kA isI rAzi ke sAtha guNAkAra kiyA to 4294967296 saMkhyA AtI hai| yaha pAMcadAM varga huaa| kahA bhI haiM-cAra sau unatIsa karoDa, unapacAsa lAkha, saDasaTha hajAra, do sau chayAnave kA saMkSepa meM paMcama varga hotA hai / isa rAzikA isI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para jo rAzi AtI hai, yaha chaThA varga hotA hai / usake aMka isa prakAra hai-1844 6744073709551616 / isa prakAra isa chaThe varga kA pUrvokta paMcama varga ke sAtha guNAkAra karane para guNAkAra karavAthI base chapana (256) saMkhyA AvI. e trIne varga thaye. base chapanane base chapananI sAthe guNAkAra karavAthI 65536 rAzi Ave che A cotho varga thaye e cothA varganI rAzine eja rAzinI sAthe guNAkAra karyo te 4294967296 saMkhyA Ave che. A pAMcame varga thaye. kahyuM paNa che cAra ogaNatrIsa karoDa ogaNapacAsa lAkha, saDasaTha hajAra, baso cha7ne saMkSepamAM pacama vargathAya che. eja rAzine eja rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI je rAzi Ave che te cho varga thAya che tenA AMkaDA A rIte che 184467 440 73 70 95 51 61 6. A rIte A chaDA vargane pUrvokta paMcama varganI sAthe guNAkAra karavAthI je phaLa utpanna thAya che, jaghanya padamAM eTalAM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaka vyanirUpaNam 491 paJcAzatsahasrAdhika paJcanavati lakSottara saptati koTyadhika trisaptatyarbudottara catvAriMzatkharvAdhika catuHsaptati nIlAdhikaSaT catvAriMzanmahAnIlottaracaturazItizaGkhAdhikaikamahAzaGkhAH184467440 73709551616 eSa SaSTho vargaH sampadyate, tathA coktam'lak koDA koDI caurAsIi bhave sahassAI / cattAriya sattaTThA hoMti sayA koDI koDINaM // 1 // caupAlaM lakkhAI koDINaM sattaceva ya sahassA / tiSNisayA sattayarI koDINaM hoMtI nAyavvA || 2 || paMcANauI lakkhA egAvannaM bhave sahassAI / cha solasuttarasayA eso chaTTo havai vaggo' ||3|| iti, chAyA - lakSa koTI koTI, caturazIti bhavet sahasrANi / catvAri ca saptaSaSTi rbhavanti zatAni koTI koTInAm // 1 // catuzcatvAriMzallakSANi koTInAM sapta caiva ca sahasrANi / trINi zatAni saptatiH koTInAM bhavanti jJAtavyA ||2|| paJcanavati lakSANi eka paJcAzad bhavet sahasrANi / parapoDazottarazatAni epa paSTho bhavati vargaH // 3 // iti, tathA coparitanaH SaSTho vargaH prAguktena paJcamavargeNa guNitaH san yAvAn rAzi bhavati tAvatpramANA jaghanyapade manuSyA bhavanti, te ca manuSyAH prAguktaikonatriMzadaGkasthAnopalakSitA avaseyAH, pUrvapradarzitAni ca ekonatriMzadaGkasthAnAni koTIkoTacAdi dvArA'bhidhAtuM na kathaJcit zakyante, ato'ntaryaGkasthAnAdArabhya vilomakrameNAGka saMgrAhakagAthAdvayaM prAcInAcAryoktaM yathA 'chattiSNi tiSNi suNaM' paMcaiva ya nava ya tiSNi cattAri / paMce va tiSNi nava paMca sattatiNNeva ticau chaTTo // 1 // jo rAzi utpanna hotI hai, jaghanya pada meM utane hI manuSya haiM / ye manuSya pUrva likhita untIsa aMka pramANa / ve untIsa aMka koDA koDI Adi ke dvArA kaheM nahIM jA sakate, ataH 'aMkAnAM vAmato gatiH' arthAt aMkoM kI gaNanA ulaTe krama se hotI hai, isa nyAya ke anusAra antarvarttI aMkasthAna se lekara ulaTe krama se aMkoM kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM, jo pracIna AcAryoM ne nibaddha kI hai, yahAM dI jAtI haiM-chaha, tIna, tIna, zUnya, pAMca, nau, tIna, cAra, ja manuSya che. A manuSya pUrvalikhita 29 aMka pramANa che. te AgaNutrIsa aMka kADA choDI mAhinA dvArA hI nathI zAtA, tethI 'aMkAnAM vAmato gatiH ' arthAt me hai|nii gaNanA avaLI rIte thAya che e nyAyanA anusAra-antatI aMka sthAnathI laIne ulaTA krame akAnA saMgraha karanArI e gAthAo, je prAcIna AcArya nikhaddha karI che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre do cau iko paMca do chaka gekka gaDhe va / do do Nava satteva ya ThANAI uri hutAI // 2 // chAyA-paT trINi trINi zUnyaM paJcaiva ca nava ca trINi catvAri / pazcaiva trINi nava pazca sapta trINi trINyeti catvAri paT // 1 // dvau catvAri ekaH paJca dve SaT ekam aSTaiva / dve dve nava saptava ca sthAnAni upari bhavanti / / 2 // iti, atha prAguktAmeva saMkhyAM vizeSa rUpeNa parijJAnArtha prakArAntareNa prarUpayati-'ahava NaM chaNNauI cheyaNagadAirAsI' athavA khalu SaNNavaticchedanakAni yo rAzi rdadAti sa SaNNavaticchedanaka dAyI rAzi rucyate, tathA cArddhana ani chidyamAno yo rAziH SaNNavatiM vArAn chedaM prAptuM samarthaH, ante ca sakalamekaM rUpaM niSpannaM bhavati sa paNNavaticchedanakadAyI rAzI vyapadizyate, yathA prAguktaH paSTho vargaH paJcamavargaguNitaH san yAvAn rAziH sampannaH so'vaseyaH, tathAhi-atra pUrvopadarzitaH prathamavargazchidyamAno dve chedana ke dAtuM samaryo bhavati tadyathAprathamacchedanakaM dvau, dvitIyaM chedanakameko dadAtIti sammelya dve chedanake saMjAte, prathamavargasya prAguktasya catuHsaMkhyAtmakatvAt, dvitIyovargazcatvAri chedanakAni dAtuM samarthaH, tasya SoDaza pAMca, tIna, nau, pA~ca, sAta, tona, tIna, cAra, chaha, do, cAra, eka, pAMca, do, chaha, eka, ATha, do, do, no, aura sAta / // 1-2 // _aba usI pUrvokta saMkhyA ko vizeSa rUpa se samajhAne ke lie kahate haiMathavA 'chayAnave chedanaka rAzi / jo saMkhyA AdhI-AdhI karane para chayAnave vAra chedana ko prApta ho aura anta meM eka baca jAya vaha chayAnave chedanakadAyI rAzi kaha lAtI hai| yaha rAzi utanI hI hai jitano paMcama varga kA chaThe varga ke sAtha guNAkAra karane para hotI hai / jaise-pahalA dikhalAyA huA prathama varga agara chedA jAya to do chedanaka detA hai -pahalA chedanaka do aura dUsarA chedanaka eka / donoM ko milAne se do chedanaka hue, kyoMki prathama varga kI saMkhyA cAra hai| isI prakAra dUsare varga ke cAra chedanaka hote haiM kyoM ki vaha solaha saMkhyA mahI apAya cha. cha, 101 4 zUnya, pAMya, naya, tra, yAra, pAya, , napa, pAMya sAta, 3, 4, yA2, 7, me, y||2, me, pAya, me, 9, 2415, me, me, 14 ma. sAta // 1-2 // have eja pUrvokta saMkhyAtane vizeSa rUpe samajAvavAne mATe kahe che--athavA 96 chedanaka rAzi. "je saMkhyAmAM adhi addhi karavAthI 96 vAra chene prApta thaI ane antamAM eka vadhe te 96 chedanaka rAzi kahevAya che. e rAzi eTalI ja che jeTalI paMcamavarganA chaThA varganI sAthe guNAkAra karavAthI thAya che. jema pahelA batAvela prathamavarga agara chedAya te be chedanaka Ape che-pahele chedanaka che ane bIjo chedanaka eka, bannene saravALo karavAthI be chedanaka thayA. kemake prathama varganI saMkhyA cAra che. e ja prakAre zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 493 saMkhyAtmakatayA prathamamaSTau, dvitIyaM catvAra stRtIyaM dvau caturthazca chedana kameko dadAtIti, tathA tRtIyavargasya SaTpaJcAzadadhikazatadvayAtmakatayA tatrASTau chedanakAni saMbhavanti, caturthoM vargaH SoDaza chedanakAni dadAti, paJcamo vargoM dvAtriMzataM chedanakAni dadAti, SaSTho vargaH catuSpaSTiM chedanakAni dadAtItirItyA paJcamavargeNa guNitaH san SaSTho vargoM yojanayA SaNNavaticchedanaka dAyI bhavati, tathAhi-yasya yasya vargasya yena yena vargeNa guNanaM kriyate tasmin tasmin varga tayordvayorapi guNyaguNakavargayozchedanakAni upalabhyante yathA prathamavargeNa dvitIyavargasya guNena paTU chedanakAni bhavanti SoDazAtmakasya dvitIyavargasya catuSkAtmaka prathamavargeNa guNane catuSpaSTiH saMkhyA sampadyate tasyAH prathamachedanakaM dvAtriMzatasvarUpam, dvitIyaM chedanaka SoDazarUpam, tRtIyaM chedanakamaSTAtmakam, caturthaM chedanakaM catuH svarUpam, paJcamaM chedanakaM dvisvarUpam, SaSTaM chedanakameka saMkhyAtmakaM bhavati ityevaM rItyA SaTchedanakAni bhavanti, prathamavarge vAlA hai / usakA pahalA chedanaka ATha, dUsarA cAra, tIsarA do aura cauthA eka chedanaka hotA hai| tIsarA varga 256 saMkhyA kA hai, ataeva usake ATha chedanaka hote haiM / isI prakAra cauthA varga solaha chedanaka detA hai, paMcama varga battIsa chedanaka detA hai, chaThA varga causaTha chedanaka detA hai / isa prakAra saba kA joDa karane para paMcama varga se guNita chaThA varga chayAnave chedanaka detA hai| jisa jisa varga kA jisa-jisa varga ke sAtha guNAkAra kiyA jAtA hai, usa varga meM guNya aura guNaka donoM vargoM ke chedanaka hote haiM, jaise prathama varga ke sAtha dUsare varga kA guNAkAra karane para chaha chedanaka hote haiM / solaha saMkhyA vAle dvitIya varga kA cAra saMkhyA vAle prathama varga ke sAtha guNAkAra karane para causaTha saMkhyA AtI hai| usakA pahalA chedanaka battIsa hai, dUsarA chedanaka solaha haiM, tIsarA chedanaka ATha, cauthA chedanaka cAra, pAMcavAM chedanaka do aura chaThA chedanaka eka hotA hai. isa prakAra chaha chedanaka hote haiM / pahale varga meM do chedanaka the aura dUsare varga meM bIjA varganA cAra chedanaka thAya che, kemake te 16 soLa saMkhyAne che, tene pahele chedanaka ATha, bIje cAra, trIje che ane cothe eka chedanaka thAya che, trIjo varga 256 saMkhyA che, tethI tene ATha chedanaka thAya che. e ja prakAre cothA varganA 16 chedanaka thAya che, pAMcamA varganA batrIsa chedakana Ave che chaThThA varganA cosaTha chedanaka thAya che. A prakAre badhAne joDavAthI paMcama vargathI guNela chaThA varganA 96 chedanaka thAya che. je je vagana je je varganI sAthe guNAkAra karAya che. te vargamAM guNya ane guNaka ane vargonA chedanaka hoya che, jemAM prathama varganI sAthe bIjA vargane guNAkAra karavAthI cha danaka thAya che. sela saMkhyA vALA dvitIya varganA cAra saMkhyA vALA prathama varganI sAthe guNAkAra karavAthI cesaTha saMkhyA Ave che, tene pahele chedanaka batrIsa che bIje chedanaka sela, trIje chedanaka ATha. chedanaka cAra, pAMcame be ane cha eka Ave che. e prakAre cha danaka thAya che. pahelA vargamAM be chedanaka hatA zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 prajJApanAsUtre cadve chedanake, dvitIyavarge ca catvAri chedanakAni Asan sarva saMkalanena SaDeva chedanakA ni bhavanti, tAnica prathamavargaguNitadvitIyavarge pradarzitAnyeva santi, tathaiva paJcamavarge dvAtriM - zacchenakAni SaSThe ca varge catuH SaSTizchedanakAni pratipAditAnyeva, ataH paJcamavargeNa SaSThe varge guNite SaNNavaticchedanakAni tatropalabhyante iti siddham, athavA kimapyekaM rUpaM saMsthApya tasya SaNNavati kRtvo dviguNa dviguNIkaraNe sati yadi tAvatpramANo rAziH sampadyate tadA sa rAziH SaNNavaticchedanakadAyI sampanna iti vijJAtavyam, tadevaM manuSyANAM javanyapadamabhidhAya utkRSTapadabhidhAtu mAha - ' ukkosapae asaMkhejjA' utkRSTa pade - utkRSTe netyarthaH : manuSyA asaMkhyeyA bhavanti, tadasaMkhyeyatvaM kAlataH prarUpayati 'asaM' khejjAhiM ussapaNa osapiNI avahIrati kAlao' pratisamaya mekaikamanuSyazarIrApahAre asaMkhye yAbhirutsarpiNyavasarpiNImiH sarvAtmanA apahriyante manuSyAH kAlataH kAlApekSayetyarthaH, cAra chedanaka the| sabako milAne se chaha hI chedanaka hote haiM / ye prathama vargamUla se guNita dvitIya vargamUla meM dikhalAe hue hI haiM / isI prakAra pAMcaveM varga meM battIsa chedanaka aura chaThe varga meM causaTha chedanaka pahale kahe hI jA cuke haiN| ataeva pAMcaveM varga se chaThe varga kA guNAkAra karane para chyAnave bhaMga pAye jAte haiM, yaha siddha huA / athavA kisI eka aMka ko sthApita karake use chayAnave vAra dugunA dugunA karane para yadi utanI hI rAzi A jAya to vaha rAzi chayAnave chedanakadAyI kahalAI, aisA samajha lenA caahie| yaha jaghanya pada meM manuSyoM kI saMkhyA kahI gaI, aba utkRSTa pada meM saMkhyA batalAne se lie kahate haiM 'ukkosapae asaMkhejjA' arthAt utkRSTa pada meM manuSya asaMkhyAta hote haiM isa asaMkhyAta saMkhyA kA kAla se prarUpaNa karate haiM - eka eka samaya meM eka eka manuSya ke zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNI avasa rpiNI kAloM meM unakA pUrNa rUpa se apaharaNa hotA hai / isI kA aba kSetra kI ane khIjA vargomAM cAra chedanaka hAtA, badhAne joDavAthI cha ja chedanaka thAya che. e prathama va mULathI guNita dvitIya mULamAM dekhADelA ja che. e ja prakAre pAMcamA varSAM mULamAM khatrIsa inaka ane chaTThAmAM ceAsa chedanaka pahelA kahevAelA che, tethIja pAMcamA varSoMthI chaTThA va tA guNAkAra karavAthI channu bhaMga maLe che, e siddha thayu. athavA koi eka aMkane sthApana karIne tene chantuvAra khamaNA karavAthI jo teTale ja javAba A jAya tA te rAzi 96 chedanaka rAzi kahevAya, ema samajI levuM joie, A jaghanya padamAM manuSyAnI saMkhyA kahelI che. have utkRSTa padamAM sakhyA atAvavAne mATe kahe che 'ukkosapara asaMkhejjA' arthAt utkRSTa yahAM manuSya asaMkhyAta hoya che. ye asaMkhyAtanu kALathI prarUpaNa kare che--eka eka samayamAM eka eka manuSyanA zarIranA apaharaNu kara ya teA asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kALemAM temanuM pUrNa rUpathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam ___495 atha kSetrApekSayA prarUpayati-"khetto rUvapakkhittehiM maNussehiM seDhI avahIrai' kSetrataH kSetrApekSayA rUpaprakSiptaiH-rUpamekaM prakSiptaM yeSu tairityarthaH manuSyaiH zreNirekA paripUrNA apahiyate, tathA cotkRSTapade vidyamAnAnAM manuSyANAM madhye ekasmin asatkalpite rUpe prakSipte sati sakalA'pi ekA zreNirapahRtA bhavati, tasyAzca zreNyAH kSetrakAlAbhyAmapahAramArga NAmAha-"tIse seDhIe AkAsakhettahiM avahAro maggijjai asaMkhejjA' tasyAH zreNyAH AkAzakSetra rapahAro yadA mRgyate-anviSyate tadA asaMkhyeyAH manuSyA bhavanti, tathAhi - 'asakhejjAhiM ussappiNi osappiNIhi kAlao' kAlataH-kAlApekSayA tAvada asaMkhyeyA bhirutsarpiNyavasarpiNIbhirasaMkhyeyA manuSyA apahiyante 'khettao aMgulapaDhamavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNa' kSetrataH-kSetrApekSayA aMgulaprathamavargamUlaM tRtIyavargamUlapratyutpannam / tRtIyaM yadvargamUlaM tena pratyutpannaM-guNitaM bodhyam, tathA cAsatkalpitasyAGgulamAtra. kSetrapradezarAzeH SaT pazcAzadadhikazatadvayapramANasya yatprathamaM vargamUlamasatkalpitaM poDazAtmakaM apekSA se prarUpaNa karate haiM-kSetra kI apekSA se jisameM eka rUpa sammilita kiyA hai, aise manuSyoM se eka zreNI kA pUrI taraha apaharaNa hotA hai| isa prakAra utkRSTa pada meM vidyamAna manuSyoM meM asatkalpanA ke anusAra eka rUpa milA dene para sampUrNa eka zreNI kA aeharaNa hotA hai / kSetra aura kAla se usa zreNI ke apahAra kI mArgaNA kahate haiM-jaba usa zreNI ke AkAza kSetroM se apahAra kI mArgaNA kI jAtI hai, taba manuSya asaMkhyAta hote haiN| yaha isa prakAra - kAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM se asaMkhyAta manuSyoM kA apahAra hotA hai / kSetra kI apekSA se tIsare vargamUla se guNita prathama vargamUla samajhanA cAhie ! asatkalpanA se aMgula pramita kSetra ke pradezoM kI rAzi do sau chappana (256) kA prathama vargamUla solaha hotA hai, usakA tIsare vargamUla do ke sAtha guNAkAra karane para battIsa (16+2 32) pradezoM kI apaharaNa thAya che. tenuM ja have kSetranI apekSAe prarUpaNa kare che kSetranI apekSAe jemAM eka rUpa saMmilita karyuM che, evA manuSyothI eka zreNInuM purI rIte apaharaNa thAya che. e prakAre utkRSTa padamAM vidyamAna manuSyamAM asatkalpanAnA anusAra eka rUpa meLavIne saMpUrNa eka zreNinu apaharaNa thAya che. kSetra ane kALathI e zreNinA apahAranI mAgaNI kahe che-jyAre e zreNInA AkAza kSetrethI apahAranI mAgaNI karAya che, tyAre manuSya asaMkhyAta hoya che. te A prakAre-kALanI apekSAe asaMkhyAta uMsarpiNI temaja avasarpiNI kALathI asaMkhyAta manuSyanA apahAra thAya che. kSetranI apekSAthI trIjA vargamULathI guNita prathama varga mULa samajavuM joIe. asata kalpanAthI aMgula pramita kSetranA pradezanI rAzi baso chappana (256) ne prathama vargamULa soLa thAya che, tenuM trIjuM vargamULa benI sAthe guNAkAra karavAthI batrIsa (164=32) pradezanI zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 prajJApanAsUtre vartate tat tRtIyena vargamUlena asatkalpitena dvikarUpeNa guNitaM sat yAvAn dvAtriMzadAtmakaH pradezarAziH sampadyate tAvatpramANeH khaNDairapahiyamANA yAvat zreNiH samAptimeti tAvada manu dhyA api samApti prApnuvanti, atha kathamekasyAH zreNyA uparyuktapramANaiH khaNDai rapahiyamANAyAH asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyo lagantIti cedatrocyate-kSetrasyAti-sUkSmatayA asaM. khyeyAnA mutsapiNyavasarpiNInAmeka zreNyapahAre paryavasAnasaMbhavAt, tathA coktam-'muhumo ya hoi kAlo tatto suhumayarayaM havai khettaM' aMgulaseDhI mette ussappiNIo asaMkhejjA' // 1 // iti, sUkSmazca bhavati kAlastataH sUkSmataraM bhavati kSetram / angulamAtrAyA zreNAvutsapiNyo 'sNkhyeyaaH||1|| iti, 'tattha NaM je te mukkellagA, te jahA orAliyA ohiyA mukkellagA' tatra khalu-tadubhayeSAM baddhamuktamanuSyANAM madhye yAni tAvad muktAni manuSyaudArikazarIrANi saMkhyA AtI hai / itanI saMkhyA vAle khaMDoM se apaharaNa ko gaI zreNI samApta hotI hai, yahI manuSyoM kI saMkhyA bhI samApta ho jAtI hai| prazna-eka zreNI uparyukta pramANa vAle khaMDoM se apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNiyAM avasarpiNiyAM kaise laga jAtI hai ? uttara-kSetra atyanta sUkSma hotA hai, ataeva asaMkhyAta utsarpiNiyAM ava sapiNiyAM eka zreNI ke apaharaNa meM samApta ho jAtI haiM / kahA bhI hai-'kAla sUkSma hotA hai, kintu kSetra usase bhI sUkSma hotA hai, kyoM ki aMgula mAtra zreNI meM asaMkhyAta utsapiNiyAM samA jAtI haiM, arthAt eka aMgula pramANa kSetra meM jo pradeza rAzi hotI hai, vaha asaMkhyAta utsapiNiyoM ke samayoM se mI adhika hotI hai| ___ manuSyoM ke baddha aura mukta audArika zarIroM meM se jo mukta audArika zarIra haiM, unakI vaktavyatA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna saMkhyA Ave che. eTalI saMkhyAvALA khaMDethI apaharaNa karAelI zreNi samApta thAya che. ahIM manuSyanI saMkhyA paNa samApta thaI jAya che. prazna-eka zreNInA uparyukta pramANuvALA khaMDothI apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsapiNi ane avasarpiNi kevI rIte lAge che? uttara-kSetra atyanta sUkSma hoya che, tethI asaMkhyAta utsapiNiye-avasapiNi eka zreNinA apaharaNamAM samApta thaI jAya che. kahyuM paNa che-"kALa sRhama heya che, paraMtu kSetra tenAthI paNa adhika sUkSama hoya che kemake aMgula mAtra zreNImAM asaMkhyAta utsapiNi samAI jAya che, arthAta eka aMgula pramANa kSetramAM je pradeza rAzi hoya che te asaMkhyAta utsarpiNInA samayathI paNa adhika hoya che. manuSyanA baddha ane mukta audArika zarIramAMthI je mukta audArika zarIra che, temanI vaktavyatA samuccaya mukta dArika zarIronA samAna samajI levI joIe. zrI. prapana sUtra : 3 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 497 prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam bhavanti tAni yathaudArikANi audhikAni-sAmAnyAni muktAni zarIrANi samuccayaprakaraNe pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, gautamaH pRcchati-'veuviyANaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! vaikriyANAM tAvat pRcchA vartate / tathA ca manuSyANAM kiyanti vaikriyazarIrANi bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' manuSyANAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJAptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM saMkhejjA' tatra khalu tadubhayeSAM baddhamuktavaikriyazarIrANAM madhye yAni tAvada baddhAni vaikriyamanuSyazarIrANi bhavanti tAni khalu saMkhyeyAni bodhyAni, garbhavyutkrAntikAnAmeva keSAzcinmanuSyaNAM vaikriyalabdhisadbhAvAt 'samae samae avahoramANe avahoramANe saMkhejjeNaM kAleNaM avahIraMti, No cevaNaM avahIriyA siyA' samaye samaye-pratipratisamayam, apahriyamANo'pahriyamANaH-ekaikApahAre sati saMkhyeyena kAlena sarve apahiyante, no caiva khalu tadanantaramapahatAH syuH saMkhyeyakAlenaiva sarveSAM saMkhyeyavaikriyabaddhamanuSyazarIrANAmapahArAta, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA' tatra khalu tadusamajha lenI caahie| gautama-he bhagavan ! vaikriya zarIroM kI pRcchA ? arthAt manuSyoM ke vaikriya zarIra kitane hote haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! manuSyoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke hote haiM, ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM se manuSyoM ke baddha vaikriya zarIra saMkhyAta haiM, kyoM ki garbhaja manuSyoM ke hI vaikriya labdhi pAI jAtI hai aura unameM se bhI kisI kisI ke hI hotI hai, saba ke nhiiN| eka eka samaya meM apaharaNa karane para saMkhyAta kAla meM sabakA apaharaNa hotA hai, usake anantara nahIM, kyoM ki saMkhyAta kAla meM hI sabhI manuSyoM ke saMkhyAta zarIroM kA apaharaNa ho jAtA hai| baddha aura mukta manuSyoM ke vaikriya zarIroM meM se jo mukta vaikriya zarIra haiM, 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kriya Adi zarIranI pRcchA? arthAta manuSyanA vaikriya zarIra keTalAM hoya che? zrI bhagavAna he gatamamanuSyanA kriya zarIra be prakAranA hoya che teo A prakAre che-baddha ane mukta. e bannemAMthI manuSyanA baddha vikiya zarIra saMkhyAta che. kemake garbhaja manuSyamAM je kriya labdhi maLI Ave che, ane temAMthI paNa kaI keInI ja hoya che badhAnI nahIM. eka eka samayamAM apaharaNa karavAthI saMkhyAta kALamAM badhAnuM apaharaNa thAya che, tyAra pachI nahIM kemake saMkhyAta kALamAM ja badhA manuSyanA saMkhyAta vikriya zarIranuM apaharaNa thaI jAya che. baddha ane mukta manuSyanA vaikriya zarIramAMthI je mukta vaikiya zarIre che, temanuM pra0 63 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 prajJApanAsUtre bhayeSAM baddhamukavaikriyamanuSyazarIrANAM madhye yAni tAvad muktAni vaikriyazarIrANi bhavanti tAni khalu yathA audArikANi audhikAni - sAmAnyAni manuSyazarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni, ' AhAragasarIrA jahA ohiyA' AhArakazarIrANi tAvad manuSyANAM yathA audhikAni - samuccayamanuSyAhArakazarIrANi pratipAditAni tathA pratipAdanIyAni, 'teyA kammagA jahA eesiM ceva orAliyA' taijasakArmaNAni manuSyANAM zarIrANi yathA eteSAJcaiva manuSyANAm zradArikANi zarIrANi uktAni tathA vaktavyAni tathA ca manuSyANAM taijasakArmaNAni vaddhAni baddhaudArikavat, muktAni audhikamuktavadavaseyAni, 'vANamaMtarANaM jahA neraiyANaM orAliyA' vAnavyantarANAmaudArikANi zarIrANi yathA nairayikANA muktAni tathA vaktavyAni, 'veubviyasarIragA jahA neraiyANaM' vaikriyazarIrANi yathA nairayikANAM baddhAni asaMkhyeyAni uktAni tathA vaktavyAni, tatra kAlApekSayA pratisanayamekaikazarIrApahAre asaMkhyeyAbhi rutsarpiNyavasarpiNIbhirasaMkhyeyAni cAnavyantaravai kriyabaddhazarIrANi apahriyante, kSetrApekSayA'saMkhyeyAH zreNayaH, asaMkhyeyAsu zreNiSu yAvanta AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni bodhyAni, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyo bhAgo bodhyaH, pratarasyA unakA kathana samuccaya audArika zarIroM ke samAna samajha lenA cAhie / jaise samuccaya AhAraka zarIra kahe haiM, usI prakAra manuSyoM ke AhAraka zarIra kaha lene cAhie / manuSyoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra manuSyoM ke audArika zarIra ke samAna hI kahane caahie| isa prakAra manuSyoM ke baddha taijasa aura kArmaNa zarIra baddha audArika zarIra ke samAna haiM aura mukta samuccaya mukta ke samAna / arnavyantaroM ke audArika zarIra nArakoM ke mukta audArika zarIroM ke samAna haiM / vaikriya zarIra nArakoM ke jaise asaMkhyAta kahe haiM, vaise hI kahane cAhie | kAla kI apekSA eka eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI evaM asaMkhyAta avasarpiNI kAlo meM vAnavyantaro ke baddha vaikriyazarIroM kA apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNI pramANa haiM, kathana samuccaya odArika zarIranA samAna samajI levu joIe. jevA samuccaya AhAraka zarIra kahyA che, eja prakAre manuSyanA AhAraka zarIra kahevAM joI e. manuSyanA tejasa ane kANu zarIra manuSyAnA audArika zarIranA samAna ja kahela che. e prakAre manuSyAnA khaddha taijasa ane kAmaNu zarIra mRddha audArika zarIranA samAna che ane mukta samuccaya muktanA samAna che. vAnabhyantarAnA audArika zarIra nArakeAnA mukta audArika zarIrAnA samAna che vaikriya zarIra nArakAnA jevAM asaMkhyAta samayamAM ekra eka zarIranu' apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kALemAM vAnabhyantare nAbaddha vaikiya zarIrAnA apahAra thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che, arthAt asakhyAta zreNi zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 tarapUraNavaktavyanirUpaNam saMkhyeyabhAga paricchimnA bhavantItyarthaH kevalaM sUcyAM vizeSo bhavatItyAha-'NavaraM tAsi NaM seDhINaM vikkhambha sUI saMkhejjajoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa' navaram-pUrvokta nairayikA pekSayA vizeSastu tAsAM khalu asaMkhyeyAnAM zreNInAM viSkambhasUciH-viSkambhasya-vistArasya sUciH vaktavyA, sA ca saMkhyeyayojanAtavargapratibhAgaH khaNDa pratarasya pUraNe'paharaNe cAvaseyaH, 'mukillayA jahA orAliyA' muktAni tAvad vAnavyantarANAM zarIrANi vaikriyANi yathA audArikANi zarIrANi uktAni tathA vaktavyAni 'AhAraga sarIrA jahA asurakumArANaM' vAnavyantarANAmAhArakazarIrANi yathA asurakumArANAmAhArakazarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni 'teyA kammagA jahA eesiNaM ceva veuviyA' vAnavyantarANAM taijasakAmaNAni zarIrANi yathA eteSAM khalu caiva vAnavyantarANAM vaikriyANi zarIrANi uktAni tathaiva vaktavyAni, 'joisiyANaM evaM ceva' jyotiSkANAmevaJcaiva-vAnavyantaravadeva audArikAdizarIrANi baddhAni muktAni cAkseyAni, tathA ca jyoti kANAmaudArikANi vAnavyantaranairayikavadeva, kriyANi baddhAni asaMkhyeyAni bhavanti tatra kAlApekSayA mArgaNAyAM pratisamayamekaikazarIrApahAre'saMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAarthAt asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI ve zarIra haiM / ve zreNiyAM pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| kevala unakI sUcI meM vizeSatA hotI hai, yaha batalAte haiM-una asaMkhyAta zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI arthAt vistAra sUcI kahanI cAhie / pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM vaha sUcI saMkhyAta yojana zata varga pratibhAga arthAta khaNDa hai| vAnavyantaroM ke mukta caikriya zarIra audArika zarIroM ke samAna kahane cAhie / AhAraka zarIroM kA kathana asurakumAroM ke AhAraka zarIroM ke samAna hai / taijasa aura kArmaNa zarIra jaise inhI ke vaikriya zarIra kahe haiM, vaise hI kaha lenA caahie| jyotiSka devoM ke baddha aura mukta audArikazarIra vAnavyantaroM ke samAna hote haiM / baddha baikriya zarIra unake asaMkhyAta hote haiM / kAla kI apekSA se mArgaNA emAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja te zarIre che. te zreNiye pratarane asaMkhyAtamo bhAga che. kevaLa temanI sUcImAM vizeSatA hoya che. te batAve che-te asaMkhyAta zreNiyenI viskaMbha sUcI arthAt vistAra sUcI kahevI joIe. pratirakA pUraNa tathA apaharaNamAM te sucI saMkhyAta jana zatavarga pratibhAga arthAt khaMDa che. vAna vyantarenA mukta vaikriya zarIra dArika zarIranA samAna kahevAM joIe. AhAraka zarIranuM kathana asurakumAronA samAna che. tejasa ane kArmANa zarIra jevA temanA vaikriya zarIra kahyAM che. tevAja kahI levAM joIe. tiSka denA baddha ane mukta audArika zarIra vyaktonA samAna hoya che. baddha ane vaikiya zarIra temanA asaMkhyAta hoya che. kAlanI apekSAe mArgaNa karavAthI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre smanA'pahiyante, kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayaH, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgapacchinnA bhavanti, tathA ca jyotiSkANAM vAnavyantarebhyaH saMkhyeyaguNahInaH pratibhAgo bhavati, saMkhyepaguNAbhyadhikA sUciriti, 'NavaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI bichappannaMgulasayavaggapalibhAgo payarassa' navaram-vizeSaH tAsAM zreNInAM viSkambhasUciH-vistArasUciH-vistArasUcistu SaTpaJcAzadadhikAGgulazatadvayavargapramANaH pratibhAgaH khaNDam pratarasya pUraNe'paharaNe cAvaseyaH, muktAni tAvad jyotiSkavaikriyazarIrANi audhikamuktavadevAvaseyAni, AhArakANi nairayikavat taijasakArmaNAni jyotiSkANAM baddhazarIrANi vaikriyavat, muktAni tAvaudhikacadevAvaseyAni, 'vemANiyANaM evaM ceva' vaimAnikAnAM tAvada audArikAdizarIrANi evaJcaivajyotiSkavadeva bodhyAni, tathA ca vaimAnikAnAmaudArikANi nairayikavat vaikriyANi baddhAni karane para eka eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI aura asaMkhyAta avasarpiNI kAloM meM unakA apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNi pramANa haiM / ve zreNiyAM pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga jAnanI cAhie / isa kAraNa jyotiSka devoM kA pratibhAga vAnavyantaroM se saMkhyAta guNahIna hotA hai / saMkhyAta guNA adhika sUcI hotI haiM / vizeSa yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkaMbhamUcI do sau chappana varga pramANa khaMDa rUpa pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM jAnanA / jyotiSakoM ke mukta vaikriya zarIra samuccaya mukta ke samAna haiN| AhAraka zarIra nArakoM ke samAna / baddha taijasa aura kArmaNa zarIra vaikriya ke samAna hote haiM aura mukta samuccaya ke samAna samajhane caahie| AhAraka zarIra nArakoM ke samAna / baddha taijasa aura kArmaNa zarIra vaikriya ke zarIra ke samAna haiM aura mukta samuccaya kI bhAMti samajhanA caahie| vaimAnikoM ke zarIroM kI vaktavyatA isI prakAra kI hai| arthAt vaimAnikoM ke audArika zarIra nArakoM ke samAna samajhane caahie| baddha vaikriya zarIra eka eka samayamAM eka eka zarIranuM apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kALamAM temanA apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che. te zreNiye pratarano asaMkhyAta bhAga jANavI joIe. e kAraNe jyAtiSka devonA pratibhAga vAnavantarethI saMkhyAta guNahIna che. saMkhyAta gaNI adhika sUcI hoya che. vizeSa e che ke e zreNiyAno viSaMbha sUcI baso chappana varga pramANa khaMDa rUpa prataranA pUraNa ane apaharaNamA jANavA, tiSkanA mukta kriya zarIra samuccaya muktanA samAna che. AhAraka zarIra nArakanI samAna. baddha tejasa aneka kAmaNa zarIra vekiyanA samAna hoya che. ane mukta samuccayanA samAna samajavA joIe. AhAraka zarIra nArakanA samAna. baddha tejasa ane kArmaNa zarIra vekiya zarIranA samAna che ane sukta samuccayanI jema samajavA joIe. vaimAnikenA zarIranI vaktavyatA paNa eja prakAranI che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirupaNam asaMkhyeyAni bhavanti, tatra kAlApekSayA jyotiSkavadeva prarUpaNIyAni, kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayaH, asaMkhyeyAsu zreNiSu yAvantaH AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni, tAsAzca zreNInAM parimANaM pratarasyAsaMkhyeyo bhAgaH, pratarAsaMkhyeyabhAgaparicchinnA bodhyAH, kintu nairayikAdyapekSayA pratarAsaMkhyeyabhAgasya parimANavizeSa pratipAdayitumAha-'NavaraM tAsi NaM seDhINaM pikkhaMbhasUI aMgulavitIyavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppanna' navaram-nairayikAdyapekSayA vizeSastu tAsAM zreNInAM viSkambhasUciH-vistArasUciH aGguladvitIyavargamUlaM tRtIyavargamUla pratyutpannam-pUrvokta tRtIyaM yad vargamUlam tena pratyutpannam-guNitaM bodhyam / 'ahavaNNaM aMgulataiyaggamUlaghaNappamANametAo seDhoo, sesaM taMceca' athavA khalu aGgulatRtIyavargamUla ghanapramANamAtrAH zreNayo bodhyAH, zeSaM taccaiva-pUrvoktavadeva bodhyam, tathA cAGgulamAtrakSetrapradezarAzerasatkalpanAkalitasya SaTpaJcAzadadhikazatadvayapramANasya yad dvitIyaM vargamUlaM catuSka rUpamasaskalpitaM tatRtIyena vargamUlena asatkalpitena dvikarUpeNa guNitaM sat yAvAn pradeza asaMkhyAta haiN| vaimAnika devo kI jyotiSka devoM ke samAna prarUpaNA karanA cAhie / kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNi pramANa haiM, arthAt asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote hai, utane hI zarIra hai / una zreNiyoM kA parimANa pratara kA asaMkhyAta vAM bhAga hai| kintu nAraka Adi kI apekSA pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga ke parimANa meM kucha bhinnatA hai, jise kahate haiMuna zreNiyoM kI vikabhasUcI tRtIya vargamUla se guNita dvitIya vargamala pramANa hai,jaise prathama vargamUla 242=4 hai, tIsarA vargamUla 16416=256 hai| inakA guNAkAra karane para 44256-1024 kI saMkhyA AtI hai / athavA aMgula ke tRtIya vargamUla ke ghana ke barAbara zreNiyA~ haiN| zeSa saba pUrvokta ke samAna hI samajhanA caahie| aMgula mAtra kSetra ke pradezo kI rAzi asatkalpanA se dosau chappana (256) mAna leM to usake dvitIya vargamUla ko arthAtU cora arthAt vaimAnikanA dArika zarIra nArakonA samAna samajavAM joIe. baddha kiya zarIra asaMkhyAta che. vaimAnika devenI tiSka devonA samAna prarUpaNa karavI joIe. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANe che, arthAt asaMkhyAta zreNimAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja zarIra che. te zreNiyAnuM parimANa prataranA asaMkhyAtamA bhAga jeTaluM che. paraMtu nAraka AdinI apekSAe prataranA asaMkhyAtamA bhAganA parimANamAM kAMIka bhinnatA che. jene kahe che-tezreNiye nI vikhrabha sUcI tRtIya vaga mULathI guNita dvitIya varga mULa pramANa che, jemAM prathama vargamULa pramANa 242=che trIjI varga mULa 16416=56 che. tene guNAkAra karavAthI 442pa6=1024nI saMkhyA Ave che. athavA aMgulanA tRtIya varga mULanA ghananA barAbara zreNiyo che. zeSa pUrvoktanI samAnaja samajavuM joIe. e prakAre aMgula mAtra kSetranA pradezanI rAzi asat kalpanAthI zrI prazApana sUtra : 3 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra rAzirasatkalpitASTarUpo bhavati tAvatpradezAtmikayA viSkambhasUcyA paricchinnAH zreNayaH parigrahItavyAH, tatrApi aSTAveva tAH zreNayo bhavanti, AhArakANi nairayikavat taijasakArmaNAni baddhAni baddhavaikriyavat, muktAni audhikamuktavat iti, 'sarIrapayaM samataM ||suu0 6 / / itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM dAdazaM zarIrapadaM samAptam // 12 // ko, tIsare vargamUla do ke sAtha guNita karane para jitanI pradeza rAzi (arthAtU ATha) AtI hai, utane pradezo kI viSkaMbhalUcI se pramita zreNiyAM yahAM grahaNa karanI caahie| aisA karane para bhI ATha kI hI saMkhyA AtI hai| vaimAnikoM ke AhAraka zarIra nArakoM ke samAna haiN| baddha taijasa aura kArmaNa zarIra baddha vaikriya zarIra ke samAna haiM / mukta taijasa aura kArmaNa zarIra samuccaya mukta ke samAna hote haiM / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhini vyAkhyA meM bArahavAM zarIrapada samApta // 12 // basa chappana (256) mAnI le te tenA bIjA varga mULane arthAt cArane trIjA varga mULa benI sAthe guNavAthI jeTalI pradeza rAzi (arthAta ATha) Ave che, eTalA pradezonI viSkrabha sUcIthI amita zreNiye AhI grahaNa karavI joIe. e prakArathI paNa AThanI saMkhyA Ave che. vaimAnikanA AhAraka zarIra nArakenA samAna che. baddha taijasa ane kArmaNa zarIra baddha kriya zarIranA samAna che. mukta tejasa ane kAmaNuM zarIra samuccaya muktanA samAna hoya che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sUtranI prameyAdhinI vyAkhyAnuM bAramuM zarIra pada samAsa che 12 | zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 1 pariNamanasvarUpanirUpaNam cayodazaM pariNAmapadam mUlam-kahiviheNaM bhaMte ! pariNAme paNNatte ? goyamA ! duvihe pari NAme paNNate, taM jahA-jIvapariNAme ya ajIvapariNAme ya, jIva pariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA! dasavihe paNNane' taM jahAgatipariNAme1, iMdiyapariNAme2, kasAyapariNAme3, lesApariNAme, jogapariNAme 5, uvaogapariNAme6, NANapariNAme7, daMsaNapariNAmeda, carittapariNAme 9, vedapariNAme 10 ||suu0 1 // ___ chAyA-kRtividhaH khalu bhadanta ! pariNAmaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH pariNAmaH prajJaptaH, tadyathA jIvapariNAmazca, ajIvapariNAmazca, jIvapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dazavidhaH prajJaptaH, tadyathA-gatipariNAmaH 1, indriyapariNAmaH 2, kaSAyapariNAmaH terahavAM pariNAma pada zabdArtha-(kaivihe bhaMte ! pariNAme papagatte) he bhagavan ! pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe pariNAme paNNate) he gautama do prakAra kA pariNAma kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (jIva pariNAme ya ajIva pariNAma ya) jIva kA pariNAma aura ajIva kA pariNAma (jIva pariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNate ?) he bhagavan !jIya kA pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! dasavihe paNNate) he gautama ! daza prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (gaipariNAme) gatipariNAma (iMdiyapariNAme) iMdripariNAma (kasAyapariNAme) kaSAya pariNAma (lessApariNAme) lezyA pariNAma (jogapariNAme) yogapariNAma (uvaogapariNAme) upayoga pariNAma teramuM pariNAma para zAya-(kaivihe NaM bhaMte ! pariNAme paNNatte ?) bhagavan ! pariNAma 32ai st. 2nA 4i cha ? (goyamA! duvihe pariNAme paNNatte) gautama! me prA2nA pariNAma ghai cha (taM jahA) te 2 re che (jIvapariNAme ya ajIvapariNAmeM ya) 1 pariNAma ane ajIvanuM pariNAma. (jIvapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) mAvAna ! na pariNAma TamA 542i xii cha ? (goyamA ! dasavihe paNNatte) 3 gautama ! 44 // 2 // 4aaN che (taM jahA) ta 2 // are (gaipariNAme) gati pariNAma (iMdiyapariNAme) ndriya pariNAma (kasAya pariNAme) 4Aya 52||m (lessApariNAme) sazyA pariNAma (jogapariNAme) yo pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 prajJApanAsUtre 3, lezyApariNAmaH 4, yogapariNAmaH 5, upayogapariNAmaH 6, jJAnapariNAmaH 7, darzanapariNAmaH 8, caritrapariNAmaH 9, vedapariNAmaH 10 // 01 // TIkA - dvAdazapade audArikAdi zarIravibhAgaH prarUpitaH, tepAM punaH zarIrANAM tathA pariNAmantarA na saMbhavo'sti, ataH pariNAmasvarUpa prarUpaNArthamAha- 'kavi NaM bhaMte ! pariNAme paNate ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! katividhaH khalu pariNAmaH - pariNatiHavasyAntaraprAptirityarthaH, rUpAntarApattiriti yAvat, prajJaptaH ? prarUpitaH ? atredaM bodhyam, yadyapi pariNamanaM pariNAmastAvad naigamAdinayabhedena vividho vivi bhavati tathApi pradhAnatayA dravyAstikanayena pariNAmastAvad yathAkathazcit sadevottaraparyAyarUpaM dharmAntaramApnoti naiva khalu dravyasya sarvathA avasthAnaM nApi ekAntato vinAzo bhavati, tathA coktam - ( NANapariNAme) jJAna pariNAma (daMsaNa pariNAme) darzana pariNAma (carita pariNAme) cAritra pariNAma (veda pariNAme) veda pariNAma kArtha- bArahaveM pada meM audArika Adi zarIroM ke vibhAga kI prarUpaNA kI gaI, parantu zarIroM kI utpatti viziSTa pariNAma ke vinA saMbhava nahIM hai, ataeva prakRta pada meM pariNAma ke svarUpa kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate hai - he bhagavan ! pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? pariNAma arthAt pariNamana yA kisI dravya kI eka avasthA badala kara dUsarI avasthA ho jaanaa| yahAM itanA samajha lenA cAhie ki pariNAma vividha aura cicitra vicitra prakAra kA hotA hai, kyoM ki pratyeka dravya aura pratisamaya apanI pUrva avasthA kA parityAga karake uttara avasthA ko dhAraNa karatA hI rahatA hai| vastutaH trikAlasthAyI dravya apane satsvarUpa meM avasthita rahatA huA bhI dharmAntara arthAt paryAyAntara ko prApta hotA hai / dravya kA na to kabhI (upagogapariNAme) upayoga pariNAma NANapariNAme) jJAnaparilAbha ( daMsaNapariNAme) darzana pariNAma (varita pariNAme) yAstripariNAma (vedapariNAme) veha pariNAma TIkA-khAramAM paDhamAM audArika phri zarIranA vibhAganI prarUSaNA karAI parantu zarIrAnI utpati viziSTa pariNAmanA vinA saMbhavatI nathI tethI prakRta padamAM pariNAmanA svarUpanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! pariNAma keTalA prakAranu' kahevAelu' che ? pariNAma arthAt pariNamana agara koI dravyanI eka avasthA badalIne khIjI avasthA thai javI. ahIM eTaluM samajI levu joie pariNAma vividha ane vicitra vicitra prakAranA heAya che, kemake pratyeka dravya potAnA samayAnusAra pUrva avasthAnA parityAga karIne uttara avasthAne dharaNa TharatA rahe che. vastuta: trikAla sthAyI dravya peAtAnA sata svarUpamAM avasthita rahIne paNa dharmAntara arthAt paryAyAntarane prApta thAya che. dravyane zrI prajJApanA sUtra : 3 - Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 1 pariNamanasvarUpanirUpaNam 'pariNAmo hyarthAntaragamanaM, na ca sarvathA vyavasthAnam / na ca sarvathA vinAzaH pariNAmastad vidAmiSTaH // 1 // iti, paryAyAstinayena pariNAmastu pUrvasatparyAyApekSayA vinAzaH, uttareNa cAsatA paryAyeNa prAdurbhAvo bhavati, tathA coktam 505 paryayanayasya // 1 // iti, 'satparyAyeNa vinAzaH prAdurbhAvo'sadbhAvaparyAyataH / dravyANAM pariNAmaH proktaH khalu bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! ' duvihe pariNAme paNNatte ?' dvividhaH pariNAmaH prajJaptaH taM jahA - jIvapariNAme ya, ajIvapariNAme ya' tadyathA - jIvapariNAmazca, ajIva pariNAma, tatra jIvasya pariNAmaH prAyogikarUpaH, ajovasya pariNAmastu vaizrasikarUpo'vaseyaH, sarvathA vinAza ho hotA hai aura na sadA eka hI rUpa rahatA hai / kahA bhI haijo pariNAma ke vAstavika svarUpa ko jAnate hai, ve dravya kA eka paryAya se dUsare paryAya meM jAnA hI pariNamana mAnate hai, kyo ki dravya kA na sarvathA avasthAna hotA hai aura na sarvathA vinAza hI hotA hai // 1 // isa prakAra dravyArthika naya kI apekSA sat padArtha hI vividha avasthAoM ko dhAraNa karatA rahatA hai, yahI pariNAma hai / paryAyArthika naya kI dRSTi se pUrva vartI satparyAya kI apekSA vinAza honA aura uttara kAlIna asat paryAya kI apekSA prAdurbhAva honA pariNAma kahalAtA hai / kahA bhI hai- sat paryAya kI apekSA se vinAza honA aura asat paryAya kI apekSA se prAdurbhAva honA paryAyArthika naya kI apekSA se dravyoM kA pariNAma mAnA gayA hai // 1 // bhagavAn gautama ke prazna kA uttara dete hue kahate haiM - he gautama! pariNAma do prakAra kA kahA hai-jIva pariNAma aura ajIva pariNAma / inameM se jIva kA keI paNa samaye sa^thA vinAza nathI ja thatA, ane sadA eka ja rUpe rahe che. kahyuM paNa che--je pariNAmanA vAstavika svarUpane jANe che. te dravyanA eka paryAyathI khIjA paryAyamAM javuM te ja pariNAma mAne che, kemake dravyanuM sarvAMthA anavasthAna nathI hatuM ane sa`thA vinAza paNa nathI thate // 1 // e prakAre dravyAkinayanI apekSAe sat padA' ja vividha avasthAone dhAraNa karatA rahe che, eja pariNAma che. paryAyAthika nayanI dRSTie pUrvAvato satyaparyAyanI apekSAe vinAza thavA ane uttara kAlIna asat paryAyanI apekSAe prAdurbhAva thavA pariNAma kahevAya che. kahyuM paNa che-sat paryAyanI apekSAe vinAza thAya che ane asat paryAyanI apekSAthI prAdurbhAva thavA paryAyArthika nayanI apekSAthI dravyonA pariNAma mAnelAM che 15 zrI bhagavAn gautamasvAmInA praznanA uttara ApatAM kahe che-hai gautama pariNAma e prakAranu kahyu che--jIva pariNAma ane ajIva pariNAma temAthI jIvanuM pariNAma pa0 64 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 prajJApanAsUtre gautamasvAmI pRcchati - 'jIvapariNAme NaM bhaMte kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! jIvapariNAmaH khalu katibidhaH-kiyatprakArakaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! he gautama ! 'dasa vihe paNNatte' jIvapariNAmastAvad dazavidhaH prajJaptaH 'taM jahA - gaipariNAme 1' tadyathA - gatipariNAmaH 1, 'iMdipariNAme 2' indriyapariNAmaH 2, 'kasAyapariNAme 3' kaSAyapariNAmaH 3, 'lesApariNAme 4' lezyApariNAmaH 4, 'jogapariNAme 5' yogapariNAmaH 5, uvaogapariNAme 6' upayogapariNAmaH 6, 'NANapariNAme 7' jJAnapariNAmaH 7, 'daMsaNapariNAme 8' darzanapariNAmaH 8, carita pariNAme 9' caritrapariNAmaH 9, 'vedapariNAme 10' vedapariNAmazca 10, tatra pariNAma prAyogika arthAt prayogajanita hotA hai aura ajIba kA pariNAma vaisika (svAbhAvika) hotA hai / gautama svAmI punaH prazna karate haiM - he bhagavan ! jIva kA pariNAma kitane prakAra kA hotA hai ? bhagavAn he gautama jIva kA pariNAma dasa prakAra kA kahA gayA hai, yaha isa prakAra hai - (1) gatipariNAma (2) indriyapariNAma (3) kaSAyapariNAma ( 4 ) leiyApariNAma ( 5 ) yogapariNAma (6) upayogapariNAma (7) jJAnapariNAma (8) darzanapariNAma (9) cAritrapariNAma (10) vedapariNAma / (1) gatipariNAma - naraka gatinAma karma Adi ke udaya se jisakI prApti ho, yaha gati pariNAma / 1 (2) indriya pariNAma- indana arthAta jJAna rUpa parama aizvarya ke yoga se AtmA indra kahalAtA hai / athavA idrate iti indraH, arthAt jIva / jo indra kA ho yaha indriya / yahAM indra zabda se 'i' pratyaya kA nipAta hotA hai / AtmA prAceAgika janita hAya che ane ajIvanuM pariNAma (svAbhAvika) hAya che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che haiM bhagavan! jIvanA pariNAma keTalA prakAranA uDelAM che ? zrI bhagavAn-he gautama ! jIvanA pariNAma deza prakAranA kahelAM che te A prakAre che (1) gati pariNAma (2) indriyapariNAma (3) duSAya pariNAma (4) bezyA parilAbha (4) yoga pariNAma (6) upayoga pariNAma (7) jJAna pariNAma (8) harzana pariNAma (Ga) cAritra pariNAma (10) veha pariNAma. (1) gatipariNAma-narakagati nAmakama AdinA udayathI jenI prApti thAya te gatipariNAma. (2) Indriya pariNAma-indana arthAt jJAna rUpa parama aizvanA ceAgathI AtmA indra mahecAya che, athavA 'indate iti indraH' arthAt pa ne ndrino hoya te ndriya ahI Indra zabdathI 'ca' pratyayanA nipAta thayA che. AtmAnu indriya rUpe pariNamana Indriya pariNAma kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 1 pariNamanasvarupanirUpaNam pariNamanaM pariNAmaH, 'akartari'-iti bhAve ghaJ pratyayaH, sa ca pariNAmo nayabhedena vividho bhavati, nayAzca naigamAdibhedenAne ke santi teSAM sarveSAmapi nayAnAM saMgrAhako pravacane drau nayau vartete-dravyAstikanayaH, paryAyAstikanayazca, tathA coktam 'titthiyaravayaNasaMgahavisesa patthAra mUlayAgaraNA / davyaTTio ya pajjayanI ya sesA vigappAsi // 1 // kA indriya rUpa pariNAma indriya pariNAma kahalAtA hai / (3) kaSAyapariNAma-jisame kaSanti arthAt prANI duHkhI hote hai, use 'kaSa' kahate haiM / kaSa kA artha hai saMkhyA jinake kAraNa kaSa arthAt saMsAra kI prApti ho, vaha kaSAya / jIva ke kaSAya rUpa pariNamana ko kaSAya pariNAma kahate hai| (4) lezyA pariNAma-lezyA kA svarUpa Age kahA jaaygaa| lezyA rUpa kA pariNamana lezyA pariNAma kahalAtA hai| (5)yogapariNAma-manoyoga Adi yoga kahalAte hai / yoga rUpa pariNAma yoga pariNAma kahalAtA hai| __ (6) upayoga pariNAma-upayoga pratIta hI hai, upayoga rUpa pariNAma upayoga pariNAma hai / (7) jJAnapariNAma-matijJAna Adi pAMca jJAnarUpa pariNAma jJAnapariNAma hai| (8) darzanapariNAma-sAmAnya bodha rUpa pariNamana / (9) cAritrapariNAma-caraNa rUpa pariNAma / (10) vedapariNAma-strI veda Adi rUpa meM jIva kA pariNamana vibhinna ___ (3) 4SAyapariNAma-bhA 'kaSanti' arthAt prANI bhI thAya cha, tara '' che kaSane artha che saMsAra, jenA kAraNe kaSa arthAt saMsAranI prApti thAya te kaSAya jIvana kaSAya rUpa pariNamanane kaSAya pariNAma kahe che. (4) lezyApariNAma-lezyAnuM svarUpa AgaLa kahevAze. lezyA rUpa jIvanuM pariNamana lezyA pariNAma kahevAya che. (5) yA5riyAma-manAyA mAyA 4upAya D. yo| 35 pariNAma yo| priNAma kahevAya che (6) upagapariNAma-upaga pratIta ja che, upaga rUpa pariNAma upayoga pariNAma che. (7) jJAna pariNAma-matijJAna Adi pAMca jJAna rUpa pariNati jJAna pariNAma che. (8) zana pariNAma-sAmAnya mAdha35 paribhAna. (6) yAtri pariyAma-229135 pariNati. (10) veda pariNAma-strIveda Adi rUpamAM jIvanuM pariNamana vibhinna bhAve para zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tIrthakaravacanasAmAnya vizeSa prarUpaNA mUlavyAkartArau / davyArthikaH paryAyArthikazca zeSA bhedrA anayoH // 1 // tadubhayamadhye dravyAstikanayamatena pariNAmastAvata kathazcita sannevottaraparyAyarUpaM dharmAntaraM prApnoti kintu pUrvaparyAyasyApi no sarvathA'vasthitiH, nApyekAntena vinAzaH, uktaJca pariNAmo hyarthAntaraNamanaM na ca sarvathA pinAzaH / prinnaamstdvidaamissttH||1|| iti, atha ca paryAyAstikanayena pariNAmastu pUrvasatparyAyApekSayA vinAza uttareNa cAsatA paryAyeNa prAdurbhAvaH, tathA coktam - 'satparyAyeNa vinAzaH prAdurbhAvo'sadbhAvaparyayataH / ___ dravyANAM pariNAmaH proktaH khalu paryayanasya // 1 // idi, nairayikAdi gatikarmodayavazAta gamyate prApyate iti gatiH-nairayikatyAdiparyAya pariNamanaM gatireva pariNAmo gatipariNAmaH 1, evam-indanAna-jJAnalakSaNaparamaizvaryayogAd indati iti indro jIyaH AtmA ucyate, tasyedamiti indriyam indrazabdAdiyapratyayo nipAsyate, indriyANyeva pariNAmaH indriyapariNAmaH-AtmasvarUpapariNAma ityarthaH 2, tathA kaSantiduHkhamanubhavanti prANino'smin iti kaSaH-saMsAraH tamAyayanti-prApayanti ye te kaSAyAH, kaSAyA eva pariNAmaH kaSAyapariNAmaH, kRSNAdi tisro lezyA vakSyamANasvarUpA eva paribhAvoM para Azrita sabhI bhAvoM kA prAdurbhAva, gati pariNAma ke vinA nahIM hotA, isa kAraNa sabase pahale gati pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / gati pariNAma ke anantara indriya pariNAma avazya hotA hai, isa kAraNa gati pariNAma ke bAda indriya pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / indriya pariNAma ke pazcAtU iSTa aura aniSTa viSaya ke saMparka se rAga dveSarUpa pariNAma utpanna hotA hai, ataH usake bAda kaSAya pariNAma kahA hai / kaSAya pariNAma lezyA pariNAma kA vyApya hai, ataH usake bAda lezyA pariNAma kA nirdeza kiyA hai| lezyA pariNAma sayogi kevalI paryanta rahatA hai, ataeva yaha vyApaka hai aura kaSAya pariNAma vyApya hai / sthiti kI prarUpaNA karate samaya lezyAdhyayana me zukla Azrita badhAbhAvenA pradurbhAva gati pariNAmanA vinA nathI thatA e kAraNe badhAthI pahelA gati pariNAmanuM pratipAdana karAyeluM che. gati pariNamanA pachI Indriya pariNAma avazya thAya che. e kAraNe gati pariNAmanA bAda Indriya pariNAmanuM pratipAdana karyuM Indriya pariNAmanA pachI ITa ane aniSTa viSayanA saMparkathI rAgadveSa rUpa pariNAma utpanna thAya che. tethI tenA pachI kaSAya pariNAma karyuM che. kaSAya pariNAma, legyA pariNAmanuM vyAkhyA che, tethI tenA pachI vezyA pariNAmane nirdeza karyo che, lesthA pariNAma sagi kevalI paryanta rahe che. tethI ja te vyApaka che ane kaSAya pariNAma vyApya che. sthitinI prarUpaNa karatI vakhate legyAmAM zukala lesthAnI sthiti jaghanya ane utkRSTa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 1 pariNamanasvarUpanirUpaNam 509 NAmo lezyApariNAmaH 4, yogaH - manoyogAdilakSaNa eva pariNAmo yogapariNAmaH 5, evam - upayogaH - pratItalakSaNa evaM pariNAma upayogapariNAmaH 6, tathA jJAnameva pariNAmo jJAnapariNAmaH 7, evaM darzanameva pariNAmo darzana pariNAmaH 8, evaM cAritrameva caraNarUpaM lezyA kI sthiti jaghanya aura utkRSTa rUpa se nimna prakAra se kahI gaI hai'zukla lezyA kI jaghanya sthiti antarmuhUrta pramANa hotI hai aura utkRSTa sthiti varSa kama karoDa pUrva kI / yaha utkRSTa sthiti sayoga kevalI meM hI ghaTita hotI haiM, anyatra nahIM / kintu kaSAya pariNAma sUkSma sAmparAyaguNasthAna taka hI rahatA hai / isa prakAra siddha hotA hai ki kaSAya pariNAma, lezyA pariNAma kA vyApya hai / lezyA pariNAma kaSAya pariNAma ke abhAva me bhI hotA hai, isa kAraNa kaSAya pariNAma ke pazcAt lezyA pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / lezyA pariNAma ke bAda kaSAya pariNAma kA pratipAdana nahIM kiyA gayA hai / lezyA pariNAma yogapariNAma svarUpa hone se lezyA pariNAma ke bAda yoga pariNAma kA nirdeza kiyA hai, kyoMki kahA bhI hai- 'yogapariNAmo lezyA' arthAt yoga kA pariNamana hI leiyA hai / yoga pariNata saMsArI jIvoM kA upayoga pariNAma hotA hai, isa kAraNa yoga pariNAma ke pazcAt upayoga pariNAma kahA hai| upayoga pariNAma hone para jJAna pariNAma utpanna hotA hai' isa kAraNa upayoga pariNAma ke anantara jJAna pariNAma kahA hai| jJAna pariNAma do prakAra kA hotA hai - samyakrajJAna pariNAma aura mithyA jJAna pariNAma / yaha donoM prirUpathI nimna prakArathI kahelI che. zukala lezyAnI jaghanya sthiti antarmuhUta' pramANa hoya che ane utkRSTa sthiti nava va ochA karoDa pUrvanI A utkRSTa sthiti sarcAga kevalImAM ghaTita thAya che, anyatra nahIM, kintu kaSAya pariNAma sUkSma samparAya guNasthAna sudhI rahe che, e prakAre siddha thAya che ke kaSAya parima, lezyA pariNAmanuM vyApya che. lezyA pariNAma kaSAya pariNAmanA abhAvamAM paNa thAya che, e kAraNe kaSAya pariNAmanA pachI lezyA pariNAmanuM pratipAdana kareluM che. lezyA pariNAmanA khAda kaSAya pariNAmanuM pratipAdana kareluM... nathI. laizyA pariNAma cegapariNAma svarUpa hAvAthI lezyA pariNAmanA pachI yAga pariSyAmano nirdeza yo che, madhu pazu che-yogapariNAmo lezyA, arthAt yoganu pariNamana jalezyA che. cegapariNAma saMsArI jIvAnuM upayega pariNAma thAya che, e kAraNe ye pariNAmanA pachI upayoga pariNAma kahela che. upayega pariNAma thavAthI jJAna pariNAma utpanna thAya che, e kAraNe upayega pariNAmanA anantara jJAna pariNAma kahyu che. jJAna paraNAma e prakAranu che-sabhyajJAna pariNAma, ane mithyAjJAna piraNAma A banne pariNAma samyaktva ane mithyAtvanA vinA thatAM, nathI e kAraNe tenI pachI darzIna pariNAma kahela che. samyagdarzana pariNAma jyAre utpanna thai jAya tyAre jinendra bhagavAnanA vacaneAnuM zravaNu karavAI navIna-navIna saMveganI utpatti thaIne zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pariNAma cAritrapariNAmaH 9, tathA vedaH-scyAdi vedasvarUpa eva pariNAmo vedapariNAmaH 10 tatra sarveSoM bhAvAnAM tatad bhAvAzritAno gatipariNAmamantarA no prAdurbhAvaH saMbhavatIti prathamaM gatipariNAmaH pratipAditaH, gatipariNAmAnantarazcendriyapariNAmo'vazyaM bhavatIti gatipariNAmAnantaramindriyapariNAmaH pratipAditaH, indriyapariNAmAnantarazca iSTAniSTaviSayasampa. aud rAgadveSapariNAmopajananAt tadanantaraM kapAyapariNAmaH pratipAditaH, kaSAyapariNAmasya ca lezyApariNAma vyApyatvAt tadanantaraM lezyApariNAmaH pratipAditaH, lezyApariNAmasya sayogikevaliparyantabhAvitvena tasya kaSAyapariNAmavyApakatvAt. lezyAnAM sthiti nirUpaNAvasare lezyAdhyayane zuklalezyAyA jaghanyena utkRSTena ca sthite nimnarUpeNa pratipAditatvAta, tathAhi 'muhuttaddhaMtu jahannA ukkosA hoi puna koDI u| na vahi parisehiM UNA nAyabdhA mukkalesAe // 1 // iti, jaghanyA muhUrtAntareva bhavati utkRSTA pUrvakoTaye pa / narabhi varUnA jJAtavyA zuklalezyAyAH sthitiritibhAvaH, sA ca nava varSoMna pUrva koTipramANA zuklalezyAyA utkRSTena sthitiH sayogikevalini saMghaTate nAnyatra, kayAyapariNAmasya punaH sUkSmasamparAyaparyanta sadAyAt kaSAyapariNAmo lezyApariNAmavyApyo bhavati, lezyApariNAmazca kapAyapariNAma mantarApi saMbhavatIti kaSAyapariNAmAnantaraM lezyApariNAmaH pratipAditaH na tu lezyApariNAmAnantaraM kaSAyapariNAmaH 4 evaM lezyApariNAmasya yogapariNAmasvarUpavAna lezyApariNAmAnantaraM yogapariNAmaH pratipAditaH 5 'yopagariNAmo lezyA' iti vacanaprAmANyAt, yogapariNatAnAM saMsAriNAM jIvAnAmupayogapariNamanAt yogapariNAmAnantaramupayogapariNAma uktaH 6 upayogapariNAme sati jJAnapariNAmo bhavatIti upayogapariNAmAnantaraM jJAnapariNAma ukta:7, jJAnapariNAmazca dvividhaH samyagrajJAnapariNAmo mithyAjJAnapariNAmazca samyakkhamithyAtvavyati. rekeNa na saMbhavatIti tadanantaraM darzanapariNAma uktaH 8, samyagdarzanapariNAme sati jinendravacanazravaNena nava nava saMvegAvirbhAveNa cAritrAvaraNakarmakSayopazamena ca cAritrapariNAmaH saMjAyate NAma samyaktya aura mithyAtya ke vinA nahIM hote, isa kAraNa usake bAda darzana pariNAma kahA hai| samyagdarzanapariNAma jaba utpanna ho jAtA hai taba jinendra bhagavAn ke vacanoM ko zravaNa karane se, navIna-navIna saMvega kI utpatti hokara cAritrAkaraNa kSayopazama se cAritra pariNAma utpanna hotA hai, isa kAraNa darzana pariNAma ke bAda caritra pariNAma kahA gayA hai| cAritra pariNAma ke prabhAva se mahAsatvavAn puruSa veda pariNAma kA vinAza karate hai, isa kAraNa cAritra pariNAma ke pazcAt veda pariNAma kahA hai| cAritrAvaraNa kamanA spezyamathI cAritra pariNAma utpanna thAya che, e kAraNe darzana riNAmanA pachI cAritra pariNAma kahela che. cAritra pariNAmane prabhAvathI mahA satyavAna purUSa veda pariNAmane vinAza kare che e kAraNe cAritra pariNAmanA pachI veda pariNAma kahela che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 90 2 pariNamanasvarUpanirUpaNam ini darzanapariNAmAnantaraM cAritrapariNAma uktaH9, cAritrapariNAmavazAcca te mahAsatyAH pedapariNAma pralInaM kurvantIti cAritrapariNAmAnantaraM vedapariNAmaH pratipAditaH10 iti / suu01|| // gatipariNAmAdi vaktavyatA // mUlam-gatipariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA cauvihe paNNate taM jahA-narayagati pariNAme, tiriyagati pariNAme, maNuya. gatipariNAme, devagatipariNAme1, iMdiyapariNAme NaM bhaMte ! kaibihe papaNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNate taM jahA-soiMdiyapariNAme, caktidiyapariNAme, ghANidiyapariNAme, jibhidiyapariNAme, phAsidiyapariNAme2, kasAyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA! cauvihe paNNate, taM jahA-kohakasAyapariNAme, mANakasAyapariNAme,mAyAkasAyapariNAme, lobhakasAyapariNAme3, lessApariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA! chabihe paNNate, taM jahA-kaNhaleslApariNAme, nIlalessApariNAme, kAulessApariNAme, teulessApariNAme pamhalessA pariNAme, sukalessApariNAme4, jogapariNAma NaM bhaMte ! kaivihe papaNane ? goyamA ! tivihe paNNate, taM jahA-maNajogapariNAme, vaijogapariNAme, kAyajogapariNAme5, upaogapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! dubihe paNNatte, taM jahA-sAgArobaogapariNAme, aNAgArovogapariNAme6, NANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNate, taM jahA-AbhiNibohiyaNAgapariNAme, suyaNANapariNAme, ohiNANapariNAme, maNapajjavaNANapariNAme, kevalaNANapariNAme, apaNANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA! tivihe paNNate, taM jahA-maiaNNANapariNAme, suyaaNNANapariNAme, vibhaMgaNANapariNAme,7, daMsaNapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! tivihe paNNatte, taM jahA-sammadaMsaNapariNAme, micchAdaMsagapariNAme, sammamicchAdasaNapariNAme8, carittapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-sAmAiyacArittapariNAme, chedo zrI prshaan| sUtra : 3 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caTTAvaNiyacAstipariNAme, parihAravisuddhiya cAritapariNAme, suhumasaMparAya vAritapariNAme, ahakkhAyacAritapariNAme9, vedapariNAme NaM bhaMte! kavi paNNatte ? goyamA / tivihe paNNatte taM jahA - iritha vedapariNAne, purisavedapariNAme, NapuMsagavedapariNAme 10| neraDyA gatipariNAmeNa nirayagatIyA, iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA, kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva lobhakasAyI vi lessApariNAgeNaM kapahalessAvi, nIlalessA vi, kAulessA vi, jogapariNAmeNaM maNajogI bi, vayajogI vi, koyajogI vi, ubaogapariNAmeNaM sAgArovauttA vi, aNAgArovauttAvi, NANapariNAmeNaM AbhiNivohiyaNANI vi, sUyaNANI vi, ohiyaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM maiaNNANI vi, suyaaNNANI vi, vibhaMgaNANI vi, daMsaNapariNAmeNaM sammAdiTThI vi, micchAdiTTI vi, sammAmicchAdiTTI vi, carittapariNAmeNaM no varinI no caritAcaritI, acaritI, vedapariNAmeNaM no itthovedagA, no purisavedagA, napuMgavedagA, asurakumArA vi evaM ceva, NavaraM devagatiyA kaNhalessA vi, jAya teulessA vi. vedapariNAmeNaM itthiyeyagA vi, purisaveyagA vi, nonapuMgaveyagA, sesaM taM ceva, evaM jAva thaNiyakumArA, puDha vikkAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM egiMdiyA, sesaM jahA neraiyANaM, navaraM lessApariNAmeNaM teulessA bi, jogapariNAmeNaM kAyajogI, NANapariNAme natthi. aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI, suyaaNNANI daMsaNapariNAmeNa micchaddiTTI, sesaM taM ceva, AuvaNapphaikAiyA vi, teUyAU evaM cepa NavaraM lessApariNAmeNa jahA neraiyA, ceiMdiyA, gaipariNAmeNaM tiriyagatiyA, beiMdiyapariNAmeNaM bediyA, sesaM jahA neraiyANaM, NavaraM jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI, NANapariNAmeNaM AbhiNibohiya NANI vi, suaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM maiaNNANI vi, suyaaNNANI vi, no vibhaMgaNANI, daMsaNapariNAmeNaM sammaddiTTI vimicchAdiTTi * 512 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAba caurita pA, sesaM jahAdiyatirikA prameyabodhinI TIkA pada 13 0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam vi, no sammAmicchAdiTrI, sesaM taM ceva, evaM jAva cauridiyA, NavaraM iMdiyaparivuDDIkAyabbA, paMcidiyatirikkha joNiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, sesaM jahA neraiyANaM, NavaraM lessA pariNAmeNaM jAva sukkalessA vi, carittapariNAmeNaM no carittI, acaritto vi, carittAcaritI vi, veda pariNAmeNaM ithivedagA vi, purisavedagA vi, NapuMsagavedagA vi, maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM paMcidiyA aNidiyA vi, kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva akasAI vi lessApariNA meNaM kaNhalessA pi jAya alessA bi, jogapariNAmeNaM maNajogI vi jAva ajogI vi, upaogapariNAmeNaM jahA neraiyA, NANapariNAmeNaM AbhiNibohiyaNANI vi jAva kevalaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM tiNi vi aNNANA, daMsaNapariNAmeNaM tiNi vi daMsaNA, carittapariNAmeNaM carittI vi, acarittI vi, carittAcarittI vi, vedapariNAmeNaM itthIveyagA vi, purisavedagA vi, NapuMsagaveyagA vi, aveyagA vi, vANamaMtarA gatipariNAmeNaM devagatiyA, jahA asurakumArA, evaM joisiyA vi, navaraM teulessA, vemANiyA vi evaM ceva, naraM lestApariNAmeNaM teulessA vi, pamhalessA vi, sukaleslA vi, sesaM jiivprinnaame|suu.2|| ___ chAyA-gatipariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA-narakagatipariNAmaH, tiryagNatipariNAmaH, manuSyagatipariNAmaH, devagatipariNAmaH 1, gatipariNAma Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(gatipariNAme NaM bhaMte ! kavihe paNatte ?) he bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! cavihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (nirayagatipariNAme) narakagati gati pariNAma AdinI vakatavyatA zahAtha-(gatipariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) mApana gati pariNAma 21 4 2nA che ? (goyamA caubihe paNNatte) gautama ! yAra 542 // 4i cha (taM jahA) te // are (nirayagatipariNAme) na24mati pariNAma (tirayagAtapariNAme) tiya yAti pariNAma (maNuyagatipariNAme) manuSyati 52ma (devagatipariNAme) 35 gati 524Ama pra065 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 prajJApanAsUtre indriyapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! pazcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyapariNAmaH, cakSurindriyapariNAmaH, ghrANendriyapariNAmaH, jihavendriyapariNAmaH, sparzendriyapariNAmaH 2, kaSAyapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA-krodhakapAyapariNAmaH, mAnakaSAyapariNAmaH, mAyAkaSAyapariNAmaH, lobhakaSAyapariNAmaH 3, lezyApariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! pavidhaH prajJaptaH, tadyathApariNAma (tiriyagatipariNAme) tiryacagati pariNAma (maNuyagati pariNAme) manuSyagati pariNAma (devagatipariNAme) devagatipariNAma ___ (iMdiyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! indriya pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiyapariNAme) oyendriya pariNAma (cakkhiMdiyapariNAme) cakSuindriya pariNAma (ghANidiyapariNAme) ghrANendriya pariNAma (jibhidiyapariNAme) jihavendriyapariNAma (phAsiMdiyapariNAme) sparzandriya pariNAma _ (kasAya pariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! kaSAya pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! cauvihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kohakasAyapariNAme) krodhakaSAya pariNAma (mANakasAyapariNAme) mAnakaSAyapariNAma (mAyAkasAyapariNAme) mAyAkaSAya pariNAma (lobhakasAyapariNAme) lobhakaSAya pariNAma (lessApariNAme Na bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! lezyA pariNAma kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! chavyihe paNNatte) he gautama ! chaha prakAra kA ___ (iMdiyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) hai sAvan ! ndriya pariNAma 881 12 // usa cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) 3 gautama ! pAMya prA2nA 4 cha (taM jahA) te 2 // prAre (soiMdiyapariNAme) zrIndriya pariNAma (cakkhiMdiyapariNAme) yakSu ndriya pariNAma (prANidiya pariNAme) prA0ndriya pariNAma (jibhiMdiyapariNAme) bendriya pariNAma (phAsidiyapariNAme) 25zendriya pariNAma (kapAya pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 8 san ! 455 pariNAma sA 54 / 2 // 49 cha ? (goyamA ! caubihe paNNatte) 3 gautama ! yA2 42 // 4i cha (taM jahA) 1 mA 4.2 (kohakasAyapariNAbhe) bodha pAya 52ma (mANakasAyapariNAme) mAna 4Aya pariNAma (mAyAkasAyapariNAme) mAyA pAyapariNAma (lobhakasAyapariNAme) labhakaSAya pariNAma zrI. prazAnasUtra : 3 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam kRSNale zyApariNAmaH, nIlale zyApariNAmaH, kapotalezyApariNAmaH, tejolezyApariNAmaH, pAlezyApariNAmaH, zuklalezyApariNAmaH 4, yogapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-manoyogapariNAmaH, vacoyogapariNAmaH, kAyayogapariNAmaH 5, upayogapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama! dvividhaH prajJaptaH, tadyathA sAkAropayogapariNAmaH, anAkAropayogapariNAmaH 6, jJAnapariNAmaH khalu bhadanta ! kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kaNhalessA pariNAme) kRSNalezyA pariNAma (nIlalessA pariNAme) nIlalezyA pariNAma (kAulessA pariNAme) kApotalezyA pariNAma (teulessA pariNAme) tejolezyA pariNAma (pamhalessA pariNAme) padmalezyA pariNAma (sukkalessA pariNAme) zuklalezyA pariNAma ___ (jogapariNAme NaM bhate ! kavihe paNNatte ?) he bhagavan ! yoga pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA-maNajogapariNAme, vaijoga pariNAme, kAyajoga pariNAme) yaha isa prakAra-manoyoga pariNAma, vacanayoga pariNAma, kAyayogapariNAma (ucaogapariNAma NaM bhate! kaibihe paNNatta ?) he bhagavan ! upayoga pariNAma kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) yaha isa prakAra (sAgArovaogapariNAme, aNAgArovaogapariNAme) sAkAropayoga pariNAma aura anAkAropayoga pariNAma (NANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatta ?) he bhagavan ! jJAna pariNAma (lessApariNAmeNaM bhaMte ! kaibihe paNNatte ?) he mApana vezyA pariNAma 20 pranA 4hyo che ? (goyamA ! chabihe paNNatte) : gautama ! 7 42 43a cha (taM jahA) te // prAre (kaNhalessA pariNAme) vezyA pariNAma (nIlalessA pariNAme) nIra vezyA 52. 4Ana (kA ulessA pariNAme) pAtozyA pariNAma (teulessA pariNAme) tezyA pariNAma (pamhalerasA pariNAme) padma azyA pariNAma (sukkalessApariNAme) zusavezyA5riNAma. (jogapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?) 3 mAvan yo / pariNAma sA praznA 4 cha ? (goyamA ! tivihe paNNatta) gautama! 19 42 // 4i cha (taM jahA maNajogapariNAme, vaijogapariNAme, kAyajogapariNAme) te // -manAyA pariNAma, vacanaga pariNAma, kAya gapariNAma (uvaogapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! 64 pariNAma yA 542 // 4i cha ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! me pr42|| 4i cha (taM jahA) te mI 2 (sAgArovaogapariNAme, aNAgArovaogapariNAme) saaraa5yo| pariNama ane anAkAre paga pariNAma (NANapariNAmeNaM bhaMte ! kaIvihe paNatte ( ? he bhagavan jJAnapariNAma 21 prAre zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 prajJApanAsUtre katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA - AbhinibodhikajJAnapariNAmaH, zrutajJAnapariNAmaH, avadhijJAnapariNAmaH, manaH paryavajJAnapariNAmaH kevalajJAnapariNAmaH 7, ajJAnapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA - matyajJAnapariNAmaH zrutAjJAnapariNAmaH, vibhaGgajJAnapariNAmaH 8, darzanapariNAmaH khala bhadanta ! kati vidhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA - samyagdarzanapariNAmaH, mithyAdarzana pariNAmaH, samyagmithyAdarzanapariNAmaH 9, cAritrapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (jahA) vaha isa prakAra ( AbhiNivohiyaNANa pariNAme) Abhinibodhika jJAna pariNAma ( suyaNANapariNAme) zrutajJAna pariNAma (ohiNANa pariNAme) avadhijJAna pariNAma (maNapajavanANapariNAme) manaHparyavajJAna pariNAma (kevalaNANapariNAme ) kevalajJAna pariNAma (aNNANapariName NaM bhaMte ! kai vihe paNate ?) he bhagavan ! ajJAna pariNAma kitane prakAra kA kaha / hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kahA hai ( taM jahA ) vaha isa prakAra ( ma aNNANa pariNAme) matyajJAna pariNAma (suyaaNNANa pariNAme) zrutAjJAna pariNAma (vibhaMgaNANa pariNAme) vibhaMgajJAna pariNAma ( daMsaNapariNAme NaM bhaMte ! kai vihe paNNatte ?) he bhagavana ! darzana pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA vaha isa prakAra ( sammahaMsaNapariNAme) samyagdarzana pariNAma (micchAdaMsaNapariNAme ) mithyAdarzanapariNAma ( sammamicchAdaMsaNapariNAme) samya mithyAdarzana pariNAma che ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama! pAMca aranA he che (taM jahA te ma prahAre (AbhiNibohiyaNa ( NApariNAme) mAliniyodhi jJAnapariNAma (suvaNANapariNAme) zrutajJAna pariNAma (ohiNANapariNAme) avadhijJAna pariNAma (maNapajjavanANApariNAme) mana:paryavajJAna pariNAma (keyalaNANapariNAme) devAjJAna pariNAma (aNNANapariNAmeNa bhaMte! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ? ajJAna pariNAma DeTasA prArA 4hyAM che ? (goyamA !' tivihe paNNatte) he gautama! bhae prahAranA uhesa che (taM jahA ) te yA prAre (mai aNNANapariNAme) bhati ajJAna parizubhi (sua aNNANapariNAme) zrutaajJAna pariNAma (vibhaMgaNANapariNAme) vilaga jJAna pariNAma (daMsaNapariNAmeNaM te! kaivihe paNNatte) he bhagavan ! darzana pariNAma DeTA prAranA hyAM che ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama! tra aAranA udyA che (taM jahA) te A pra ( samma saNa pariNAme) sabhyagdarzana pariNAma (micchAdaMsaNapariNAme) mithyAdarzana pariNAma (samma micchA iMsaNapariNAme) sabhyagU mithyA harzana pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 517 paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA - sAmAyikacAvipariNAmaH, chedopasthApanIyacAritrapariNAmaH, parihAravizudvIya cAritra pariNAmaH, sUkSmasaMpazyacAritra pariNAma:, ayathAkhyAtacAritrapariNAmaH 10, vedapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA - strIvedapariNAmaH, puruSapedapariNAmaH, napuMsaka veda pariNAmaH 11, nairayikAH gatipariNAmena nirayagatikAH, indriyapariNAmena paJcendriyAH, kaSAyapariNAmena krodhakapAyiNo'pi yAvat-lobhakapAyiNo'pi lezyApariNAmena kRSNalezyA api, nIlalezyA api, kApotalezyA api, ( carita pariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavana ! cAritrapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA vaha isa prakAra ( sAmAiyacArittapariNAme) sAmAyika cAritra pariNAma (chedovadvAvaNiyacArittapariNAme) chedopasthApanIya cAritrapariNAma (parihAravisudviyacAritapariNAme) parihAravizuddhikacAritrapariNAma ( suhamasAMparAyacAritapariNAme) sUkSmasAmparAya cAritra pariNAma ( ahakkhAyacAritta pariNAme) yathAkhyAta cAritra pariNAma ( vedapariNAme NaM bhaMte ! kahavihe paNNatte ?) he bhagavan ! veda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (hasthivedapariNAme, purisavedapariNAme, NapuMsagavedapariNAme strIvedapariNAma, puruSaveda pariNAma, napuMsakaveda pariNAma (neraiyA) nAraka jIva (gatipariNAmeNa ) gati pariNAma se (nirayagatiyA) naraka gatIka haiM (iMdiya pariNAmeNaM paMciMdiyA) indriya pariNAma se paMcendriya haiM ( kasAya pariNAmeNa kohaka sAIvi jAva lobhakasAIci) kavAya pariNAma (ripariNAmeNa bhaMte kavi paNNatte 1) he bhagavan ! yAritra pariNAma DeMTalA amaranA he che ? (gotramA ! paMcavihe paNNatte) he gautama yAMga aAranA maheza che (taM jahA) te || are (samAicAritapariNAme) sAmAyika nyAritra pariNAma ( chedo vaTTAvaNiya cAritapariNAme) cheopasthApanIya cAritra pariNAma ( parihAravisuddhiya cArittapariNAme ) parihAra vizuddhi cAritra pariNAma (suhuma saMparAyacA ritta pariNAme) sUkSmasAmparAya cAritra pariNAma (ahakhAya pAritapariNAme) yathAbhyAta yAritra pariNAma (vedapariNAmeNa bhaMte! kaivihe paNNatte ?) he bhagavAn ! pariNAma DeMTalA prAranA 4hyAM che ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama! aranA hyA che ( itthavedapariNAme, purisavedapariNAme, napuMsagavedapariNAme) strIveha pariNAma, puSaharilAbha napuMsaka vedapariNAma (neraiyA) nA24 75 (gati pariNAmeNa ) gati parilAbhathI (nirayagatiyA) nA21 gatI che (iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA ) indriya pariNAmathI yathendriya che ( kasAyapariNAmeNaM koha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 prajJApanAsUtre yogapariNAmena manoyogino'pi vacoyogino'pi, kAyayogino'pi, upayogapariNAmena sAkAropayuktA api, anAkAropayuktA api jJAnapariNAmena AbhinivodhikajJAnino'pi, zrutajJAnino'pi, avadhijJAnino'pi, ajJAnapariNAmena matyajJAnino'pi zrutAjJAnino'pi, vibhaGgajJAnino'pi darzanapariNAmena samyagyo'pi, midhyAdRSTayo'pi samyagUmidhyAdRSTa yospi, cAritrapariNAmena no cAritriNaH, no cAritrAcAritriNaH, acAritriNaH, vedapariNAmena no strIvedakAH, no puruSavedakAH, napuMsakavedakAH, asurakumArA api evaJcaiva, navaraM se krodha kaSAyI bhI yAvat lobhakaSAI bhI haiM (lessApariNAmeNaM kaNha lessAvi, nIlalessAvi, kAulessAvi) leiyA pariNAma se kRSNalezyA vAle bhI, nIlezyA vAle bhI, kApotalezyA vAle bhI (jogapariNAmeNaM) yoga pariNAma se (maNajogI ci, jogI vi, kAyajogI vi) manoyoga vAle bhI, vacanayoga vAle bhI, kAyayoga vAle bhI ( uvaogapariNAmeNaM sAgArocauttAvi, aNAgArova uttAvi) upayoga pariNAma se sAkAropayoga vAle bhI, anAkAropayoga vAle bhI ( NANapariNAmeNaM AbhiNibohivaNANIvi, sughaNANIci, ohiNApIvi) jJAna pariNAma se abhinivodhika jJAnI bhI, zrutajJAnI bhI, avadhi - jJAnI bhI (aNNANapariNAmeNaM) ajJAna pariNAma se (maiaNNANI vi, suya aNNANI ci, vibhaMgaNANI vi) matyajJAnI bhI, zrutAjJAnI bhI, vibhaMga jJAnI bhI ( daMsaNapariNAmeNaM) darzana pariNAma se ( sammadiTThIvi, micchAdiTThIvi, sammAmi - cchAdiTThIci) samyagdRSTi bhI, mithyA dRSTi bhI samyagmithyA dRSTi bhI (carita - pariNAmeNa no caritI, no carittAcarittI, acaritI) cAritra pariNAma se na cAritravAn haiM, na cAritrAcaritra - dezacAritra vAle haiM, acAritrI haiM kasAI vi jAva lohakasAyI vi) upAya pariNAmayI Dodha upAyI pakSa yAvat bola pAyI pache (lessApariNAmeNaM, kaNhalessA vi, nIlalessA vi, kAulessA vi) bezyA parizAmathI kRSNa bezyAvAjA pazu, nIsa bezyAvANA pazu, bhayo bezyAvANA pazu (jogapariNAmeNaM) yoga pariNAmathI (maNajogI vi, vayajogI vi, kAyajogI vi) bhana yogavANA pazu, pathana yogavANA yAgu dvaya yogadAnA yA (uogapariNAmeNaM sAgArovauttA vi, aNAgArova uttA vi) upayoga pariNAmayI sAmazepayogavANA pazu, anAhAropayogavAjA pazu ( NANapariNAmeNaM AbhiNitrohiNANI vi suyagANI vi ohiNANI tri) jJAna parilAbhathI mAlinImodhi jJAnI pazu zrutajJAnI pazu, avadhijJAnI pazu, (aNNANapariNAmeNaM) ajJAna pariNAmI (mai aNNANI vi suya aNNANI vi, vibhaMgagANI vi) bhatyajJAnI pazu, zrutA jJAnI 5), vilajJAnI pazu (daMsaNapariNAmeNaM) darzana pariNAmayI ( sammadiTThI vi; micchA diThi vi sammAbhicchAdiTThI vi) samyagdRSTi pazu, mithyAdRSTi pazu, samyag mithyA dRSTi pazu (caritapariNAmeNaM no carittI no carittAcaritI, acarittI) zAstri pariNAmathI na yastrivAn che na zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam devagatikAH kRSNalezyAapi, yAvat-tejolezyAapi, vedapariNAmena strIvedakA api, puruSavedakA api, no napuMsakavedakAH, zeSaM taccaiya, evaM yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH gatipariNAmena niryaggatikAH, indriyapariNAmena ekendriyAH, zeSaM yathA nairayikANAm, navaraM lezyApariNAmena tejolezyA api, yogapariNAmena kAyayoginaH, jJAnapariNAmo nAsti, ajJAnapariNAmena matyajJAninaH, zrutAjJAninaH, darzanapariNAmena mithyAdRSTayaH, zeSaM taccaiya, abvanaspatikAyikA api, tejovAyU evaJcaiva, navaraM lezyApariNAmena yathA nairayikAH, (vedapariNAmeNaM) veda pariNAma se (no itthIvedagA) na strI vedI (no purisa vedagA) na puruSa vedI (napuMsaga vedagA) napuMsaka vedI haiM (asurakumArA vi evaMceca) asura kumAra bhI isI prakAra (NavaraM) vizeSatA (devagatiyA kaNhalessAci jAva teulessA ci) devagati ke jIva kRSNalezyA cAle bhI yAvata tejolezyA vAle bhI hote haiM (vedapariNAmeNaM isthivedagA vi purisavedagAvi) vedapariNAma se strIveda vAle bhI aura puruSaveda vAle bhI (no napuMsagavedagA) napuMsaka vedI nahIM hote (sesaM taM ceva) zeSa vahI (evaM jAya thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanita kumAra (puDhayikAiyA gati pariNAmeNaM tiriyagatiyA) pRthvIkAyika gati pariNAma se tiyaM cagati cAle (iMdiya pariNAmeNaM egiMdiyA) indriya pariNAma se ekendriya (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa nArakoM ke samAna (navaraM) vizeSa (lessApariNAmeNaM teulessAvi) lezyA pariNAma se tejolezyA vAle bhI hote haiM (jogapariNAmeNaM kAyajogI) yoga pariNAma se kAyayoMga vAle (NANapariNAme natthi) jJAna pariNAma hotA nahIM (aNNANapariNAmeNaM maiaNNANI , suyaaNNANI) ajJAna yAriyAtri-heza yAtriyANa cha, mAtriI cha (vedapariNAmeNaM) peha56madhI (no itthI vedagA) na strI hI (no purisavedagA) - 535 pehI (napuMsakavedagA) nasa4 vahA cha (asurakumArA vi evaM ceva) 25su2 bhA2 55 me re (NavaraM) vizeSatA (deva gatiyA kaNhaslesA vi jAva teulessA vi) hepAtinA 75 4 kheshyaa57|| 5Y yAvat te sezyApAra 5 saya cha (vedapariNAmeNaM ityivedagA vi purisadagA vi) 26 parimayI zrIvA 55] mane 53534Ara 555 (no napuMsaka vedagA) napuMsa hI nathI hAta (sesaM taM ceva) zeSa te4 (evaM jAva thaNiyakumArA vi) me04 // 2 stanita mAra (puDhavikAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA) 241104 gati pariNAmayI tiya"ya gati vANA cha (idiyapariNAmeNaM egidiyA) /ndriya pariNAmayI mendriya (sesaM jahA neiyANaM) zeSa nA2nA samAna (navaraM) bizeSa (lessApariNAmeNaM teulessA vi) azyA pariNAmayI tane sozyA5 5 / ya che. (jogapariNAmeNaM kAya jogI) yo pariNAmayI AyayogavA (NANapariNAme nasthi) jJAna pariNAma nahI (aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI, suya aNNANI) ajJAna zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dvIndriyAH gatipariNAmena tiryag gatikAH, indriyapariNAmena dvIndriyAH, zeSaM yathA nairayikANAm, navaraM yogapariNAmena vaco yoginaH, kAyayoginaH, jJAnapariNAmena AbhinibodhikajJAnino'pi, zrutajJAnino'pi, ajJAnapariNAmena matyajJAnino'pi, zrutAjJAnino'pi, no vibhaGgajJAninaH, darzanapariNAmena samyagdRSTayo'pi, mithyAdRSTayo'pi, no samyamithyAdRSTayaH, zeSaM taccaiva, evaM yAvaccaturindriyAH navaram indriyaparivRddhiH kartavyA, pazcendriyatipariNAma se matyajJAnI aura zrutAjJAnI hote hai (dasaNapariNAmeNaM micchadiTTI) darzana pariNAma se mithyAdRSTi (sesaM taM ceva) zeSa vahI (AuvaNapphai kAiyA vi) apkAyika aura vanaspati kAyika bhI (teU vAU) tejaH kAyika aura cAyukAyika (evaM ceca) isI prakAra (varaM) vizeSa (lessA. pariNAmeNaM jahA neraiyA) lezyA pariNAma se nArakoM ke samAna ___ (bediyA gati pariNAmeNaM tiriya gatiyA) dvIndriya gatipariNAma se tiyaMca gati vAle (iMdiyapariNAmeNaM beiMdiyA) indriya pariNAma se dIndriya (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa nArakoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (jogapariNAmeNaM cayajogI, kAyajogI) yoga pariNAma se bacana yogI, kAyayogI (NANapariNAmeNaM AbhiNiyohiyanANI vi, suyaNANI vi) jJAna pariNAma se Abhinibodhika jJAnI bhI, zrutajJAnI bhI (aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI ghi, sua aNNANI pi) ajJAna pariNAma se matyajJAnI bhI, zrutAjJAnI bhI (no vibhaMgaNANo) vibhaMga. jJAnI nahIM hote (dasaNapariNAmeNaM) darzanapariNAma se (sammadiTThIvimicchadidvivi samyagdRSTi bhI, mithyA dRSTi bhI (no sammAmicchAdihI) samyamithyA dRSTi pariNAmayI matyajJAnI mane zrutAjAnI hAya che (dasaNa pariNAmeNaM micchadidI) zana para emayA mithyATa (sesaM taM ceva) zeSa tara (AuvaNapphaI kAiyA vi) 20434 mane vanaspatiya: 58( teuvAU) ta ya bhane vAyuya: (evaM ceva) me 542 (NavaraM) vizeSa (lerasA pariNAmeNaM jahA neraiyA) lezyA pariNAmathI nArakonA samAna (veiMdiyA gatipariNAmeNaM tiriyAtiyA) dIndriya gati pariNAmayI tiya"ya gati vANA (iMdiyapariNAmeNaM beiMdiyA) indriya pariNAmayI allndraya (sesaM jahA neraiyANa) zeSa naa24|| samAna (NavaraM) vizeSa (jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI) yo pari mathI yana yogI, yayI (NANapariNAmeNaM AbhiNIbohiyaNANI vi, suyaNANI vi) jJAna pariNAmayI mAninimAthi jJAnI paY, zrutajJAnI 55 (aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi, suya aNNANI vi) ajJAna pariNAmayI bhatyajJAnI 59], zrutAjJAnI paY (no vibhAgaM NANI) vijJAnI nayI ta (dasaNapariNAmeNaM) 4zana pariNAmayI (sammadi dvi vi micchAdivi vi) sabhya4661 , mithyAdi 55 (no sammAmicchA div|) sabhya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 521 bration gatipariNAmena tiyaggatikAH, zeSaM yathA nairayikANAm, navaraM lezyA pariNAmena yAcchuklezyA api cAritrapariNAmena no cAritriNaH, acAritriNo'pi cAritrAcAritriNo'pi vedapariNAmena strIvedakA api puruSavedakA api, napuMsakavedakA api, manuSyA gatipariNAmena manuSyagatikAH, indriyapariNAmena paJcendriyAH, anIndriyA api kaSAyapariNAmena krodhakapAyiNospi, yAvat - akapAyiNo'pi, lezyApariNAmena kRSNalezyA api, nahIM hote (sesaM taM caiva) zeSa vahI (evaM jAya cauridiyA) isI prakAra caturindriyoM taka (vara) vizeSa ( iMdiyaparivuDDI kAyacyA) indriyoM kI vRddhi kara lenI cAhie / (paMcidiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA) paMcendriya tiryaca gatipariNAma se tiryaMca gati vAle (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa jaise nArakoM ke pariNAma (NavaraM) vizeSa (lessApariNAmeNaM) lezyA pariNAma se (jAva sukkalessA vi) yAvat zuklaleiyA vAle bhI (carita pariNAmeNaM) cAritrapariNAma se (no cArittI) cAritra vAle nahIM (acAritI vi, carittAcarittI vi) acAritra vAle bhI, cAritrAcAritra - deza cAritra vAle bhI hote hai (vedapariNAmeNaM) veda pariNAma se ( itthavedagA bi, purisavedagA ci, napuM sagavedagA ci) strI vedI bhI, puruSa vedI bhI, napuMsaka vedI bhI hote hai ( maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA) manuSya gati pariNAma se manuSya gatika hai (iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA) indriya pariNAma se paMcendriya (aNidiyA ci) anindriya bhI (kasAyapariNAmeNaM) kaSAya pariNAma se (kohakasAI vi jAva akasAI vi) krodha kaSAya vAle bhI yAvat akaSAyI bhI (lessAparibhithyAdRSTi nathI hotAM (sesaM taM cetra) zeSa te4 ( evaM jAba cauriMdiyA ) 4 prahAre yaturindriyo sudhI (navaraM ) vizeSa ( iMdiyaparivuDDhI kA yavvA) indriyonI vRddhi arI sevI lekhe. (paMcidiyati rikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM, tiriyA gatiyA) pathendriya tiryaya gatiyarilAbhathI tiryaya gatipANA (sesaM jahA neraiyAgaM ) zeSa nevAM nAronA pariNAma (navaraM ) vizeSa (lessApariNAmeNaM) bezyA pariNAmathI (jAva sukkalessA vi) yAvat zubhsalezyAvANA 5] (carittapariNAmeNaM) sAritra pariNAmathI (no caritI) yAritravANA nathI (acaratI vi caritAritI vi) mayAritravANA pazu, thAritrAyAstri dveza yAritravAnA pazu thAya che (vedapariNAmeNaM) veha pariNAmathI ( isthivedagA vi, purisavedagA vi, napuM sagavedagA vi) khIvehI paNa, purUSavedI paNu, napu Msaka vedI paNa thAya che (maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA) manuSya gati pariNAmathI manuSya gati (iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA) 5 ndriya pariNAmadhI pathendriya (aniMdiyA vi) anindriya pazu (kasAya pariNAmeNaM) uSAya pariNAmathI ( kohakasAI vi jAva akasAI vi) odha uSAyavAlA ya yAvat bhASAyI paNu (lessApariNa meNaM) bezyA parizu bhathI ( kaNhalessA vi jAba alessA vi) pra0 66 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre yApat - alezyA api yogapariNAmena manoyogino'pi yAvad-ayogino'pi, upayogapariNAmena yathA nairayikAH, jJAnapariNAmena AbhinibodhikajJAnino'pi yAvat kevalajJAnino 'pi, ajJAnapariNAmena trINyapi ajJAnAni, darzanapariNAmena trINyapi darzanAni, cAritrapariNAmena cAritriNo'pi, acAritriNo'pi cAritrAcAritriNo'pi vedapariNAmena strIvedakA api puruSavedakA api, napuMsakavedakA api, avedakA api vAnavyantaragatipariNAmena devagatikAH, yathA asurakumArAH, evaM jyotiSkA api, navaraM tejolezyAH, vaimAnikA NAmeNaM) leiyApariNAma se ( kaNhalessA vi jAva alessA ci) kRSNalezyA vAle bhI, yAvat alezyA bhI (jogapariNAmeNaM maNajogI vi, jAva ajogI ci) yogapariNAma se manoyogI bhI yAvat ayogI bhI ( uvaogapariNAmeNaM) upayoga pariNAma se (jahA neraiyA) jaise nAraka ( NANapariNa (meNaM) jJAnapariNAma se (AbhiNivohiyaNANI vi jAya kevalaNANI vi) AbhinibodhikajJAnI bhI yAvat kevalajJAnI bhI (aNNANapariNAmeNaM) ajJAnapariNAma se (tiNi. vi aNNANA) tInoM ajJAnapariNAma vAle (daMsaNapariNAmeNaM) darzanapariNAma se (tiNi vidaMsaNA ) tInoM darzana pariNAma hote hai (carittapariNAmeNaM) cAritrapariNAma se (caritI vi, acaritI vi, carittAcaritI vi) cAritrabAta bhI, cAritra rahita bhI, deza cAritrvAle bhI (vedapariNAmeNaM) veda pariNAma se ( itthIveSaNA vi, purisaveSaNA vi, napuMsagaveyagA vi) strI vedI bhI, puruSa vedI bhI, napuMsaka vedI bhI (aveyagA vi) avedI bhI ( vANamaMtarA) vAnavyantara (gati pariNAmeNaM devagatiyA) gati pariNAma se devagatika (jahA asurakumArA) jaise asurakumAra ( evaM joisiyA vi) isI kRSNavezyApAjA pAe yAvat asezya bhae) (jogapariNAmegaM maNajogI vi jAva ajogI vi) yogapariNAbhathI bhanoyogI pazu yAvat mayogI pazu hoya che. ( unaogapariNAmeNaM) upayoga pariNAmI (jahA neraiyA) nepA nA24 ( NANapariNAmeNaM) jJAna pariNAmI (AmibohiyaNANI va jAva kevalaNANI vi) mAlinimodhijJAnI pazu yAvat devalajJAnI yA aNNANapariNAmeNa ) ajJAna pariNAmathI (tiSNi vi aNNANA ) bhAge ajJAna pariNAma vANA (daMsaNapariNAmeNaM) harzana pariNAmathI (tiNi vi daMsaNA ) ye harzana pariNAma thAya che (cAritapariNAmeNaM) thAritra pariNAmayI (carittI vi, acaritI vi, carittAcarittI vi) yAritravAn pazu vyAstrirahita yaha deza zAstrivANA pazu (vedapariNAmeNaM) deha pariNAbhathI (ithiyagAva, purisaveyagA vi, napuMsagaveyagA vi) strI vehI patha; pu3Sa vehI pazu napuMsa vehI pazu, (aveyagAva) avehI pa " (bANamaMtarA) pAnapyantara (gatipariNAmeNa devagatiyA) gati pariNAmazrI devagatiH ( jahA asurakumAra ) bhevA asurakumAra ( evaM joi siyA vi) prAre nyotiSDa ya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 102 gatipariNAmAdinirUpaNam api evaJcaiva, navaraM lezyApariNAmena tejolezyA api, padmalezyA api, zuklalezyA api, sa eSa jIvapariNAmaH // sU0 2 // TIkA-pUrvaM jIvasya gatyAdi pariNAma vizeSANAM prarUpitatvena samprati-eteSAmeva bhedAn yathAkramaM prarUpayitumAha-'gatipariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta gatipariNAmaH khalu pUrvoktasvarUpaH katividhaH-kiyatprakArakaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'caubihe paNa te' gati pariNAmazcaturvidhaH prajJaptaH, 'taM jahA narayagatipariNAme, tiriyagatipariNAme, maNuyagatipariNAme, devagatipariNAme 1' tadyathAnarakagatipariNAmaH, tiryaygatipariNAmaH, manuSyagatipariNAmaH, devagatipariNAmazca 1, gautamaH pRcchati-'iMdiyapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! indriyapariNAmaH prakAra jyotiSka bhI (navaraM) vizeSa (teulessA) tejolezyA vAle hote haiM (vemANiyA ci evaM ceca) vaimAnika bhI isI prakAra (nacaraM) vizeSa (lessApariNAmeNaM leNyApariNAma se (teulessA ci) tejo lezyA ghAle bhI (pamhalessA vi) padmama lejhyA vAle bhI (sukkalessA vi) zuklalezyA vAle bhI (se taM jIvapariNAme) yaha jIva pariNAma kI baktavyatA huI TIkArtha-isase pUrva jIva ke gati pariNAma Adi kI prarUpaNA kI gaI hai| aba una pariNAmoM ke bhedoM kI kramAnusAra prarUpaNA kI jAtI hai___ gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! gatipariNAma, jisakA lakSaNa pahale kahA jA cukA hai, kitane prakAra kA hai ? bhagavAna-he gautama ! gati pariNAma cAra prakAra kA hai, vaha isa prakAra hai(1) naraka gati pariNAma (2) tiryak gati pariNAma (3) manuja gati pariNAma aura (4) deva gati pariNAma / (nvrN| vizeSa (teulessa) tanna vezyAmA ya cha (venANiyA vi evaM ceva) vaimAni 55 se prAre (navaraM) me0 pra02 (lessApariNAmeNa) lezyA pariNAmathI (teulessA vi) tannasazyAvA5 (sukkalessA vi) zuzyAyAmA 5 (se taM jIvapariNAme) 20 94 pariNAmanI vaktavyatA thaI TIkArya-AnA pUrve jIvanA gati pariNAma AdinI prarUpaNa karelI che. have te pariNAmenA bhedonI kamAnusAra prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che ke he bhagavad gati pariNAma, jenuM lakSaNa paheluM hI vAyacha, DemA prAnI cha ? zrI bhagavAna -he gautama! gati pariNAma cAra prakAranA che, te A prakAre che-1) naraka gati pariNAma (2) tiryagati pariNAma (3) manuja gati pariNAma () devagati pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNane' indriyapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-sotidiyapariNAme tadyathA zrotrendriyapariNAmaH, 'cakkhiMdiyapariNAme' cakSurindriyapariNAmaH, 'ghANidiyapariNAme ghrANendriyapariNAmaH, 'jibhidiyapariNAme' jihvendriyapariNAmaH, 'phAsidiyapariNAme' sparzendriyapariNAmaH 2, gautamaH pRcchati 'kasAyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! kaSAyapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'caubihe paNNatte' kaSAyapariNAma stAvaccaturvidhaH prajJaptaH, taM jahA-kohakasAyapariNAme' tadyathA-krodhakaSAyapariNAmaH, 'mANakasAyapariNAme' mAnakaSAyapariNAmaH, 'mAyAkasAyapariNAme' mAyAkaSAyapariNAmaH, 'lobhakasAyapariNAme' lobha kaSAyapariNAmaH 3, gautamaH pRcchati-'lessA pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate?' he bhadanta ! lezyApariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAda-'goyamA !' he gautama ! 'chavdhihe paNNatte' lezyApariNAmastAvata SavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-kaNha lessApariNAme' tadyathA-kRSNalezyApariNAmaH, 'nIlalesptA pariNAme' nIla gautama-he bhagavan ! indriya pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! pAMca prakAra kA hai-(1) zrotrendriya pariNAma (2)cakSurindriya pariNAma (3) ghANendriya pariNAma (4) jihendriya pariNAma aura (5) spazendriya prinnaam| gautama-he bhagavan ! kaSAya pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama ! kaSAya pariNAma cAra prakAra kA hai, yaha isa prakAra(1) kodha kaSAya pariNAma (2) mAna kaSAya pariNAma (3) mAyA kaSAya pariNAma (4) lobha kaSAya prinnaam| gautama-he bhagavan ! lezyA pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra-(1) kRSNalezyA pariNAma (2) nIla lezyA pariNAma (3) kapota lezyA pariNAma (4) tejo zrI gautamasvAmI-he bhagavana! Indriya pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna he gautama ! pAMca prakAranA che (1) zregnendriya pariNAma (2) cakSuIndriya pariNAma (3) nANendriya pariNAma (4) hindriya pariNAma (5) 25ndriya pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kaSAya pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna he gautama ! kaSAya pariNAma cAra prakAranA che, te A prakAre che.(1) Dodha 4Aya pariNAma (2) mAnAya pariNAma (3) mAyA 45 / 5 5rie|m, (4) sola kaSAya pariNAma zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vezyA pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAhe gatama! cha prakAranA kahyAM che, te A prakAre-(1) kRSNalaiyA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 525 prameyabodhinI TIkA pada 13 102 gatipariNAmAdinirUpaNam lezyApariNAmaH, 'kAulessApariNAme kApota lezyApariNAmaH, 'teulessApariNAme' tejolezyApariNAmaH, 'pamhalessApariNAme' padmalezyApariNAmaH, 'sukalessApariNAme' zuklalezyA pariNAmaH 4, gautamaH pRcchati-'jogapariNAmeNa bhaMte ! kaivihe paNatte ?' he bhadanta ! yogapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihe -paNNatte' yogapariNAmaH khalu trividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-maNajogapariNAme, bai. jogapariNAme, kAyajogapariNAme' tadyathA-manoyogapariNAmaH, vacoyogapariNAmaH, kAyayogapariNAmaH 5, gautamaH pRcchati-'uvaogapariNAme bhaMte ! kaivihe paNNatte' he bhadanta ! upayogapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNane' upayogapariNAmo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-sAgArovaogapariNAme' tadyathA -sAkAropayogapariNAmaH, 'aNAgAroyogapariNAme' anAkAropayogapariNAma:6, gautamaH pRcchAti-'NANapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! jJAnapariNAmaH khalu kati vidhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'paMcavihe paNNane' jJAnapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-AbhiNivohiyaNANapariNAme' tadyathA-AbhinirvAdhikajJAnapari. lezyA pariNAma (5) padma lezyA pariNAma aura (6) zuklalelyA pariNAma / gautama-he bhagavan ! yoga pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAna-he gautama ! yoga pariNAma tIna prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra haimanoyoga pariNAma, vacanayoga pariNAma aura kAyayoga pariNAma / gautama-he bhagavan ! upayoga pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! upayoga pariNAma do prakAra kA hai, yathA-sAkAropa. yoga (jJAnopayoga) pariNAma aura anAkAropayoga pariNAma arthAt darzanopayoga prinnaam| gautama- he bhagavan ! jJAna pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAna-he gautama ! jJAnapariNAma pAMca prakAra kA hai, ythaa-aabhinipariNAma (2) nIlezyA pariNAma (3) katalezyA pariNAma (4) tejalezyA pariNAma (5) 5vezyA pariNAma (6) zusadezyA pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! yega pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama! yega pariNAma traNa prakAranA kahyAM che-te A prakAre che mane gapariNAma, vacanagapariNAma, ane kAgapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! upaga pariName keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama ! upaga pariNAma be prakAranA che, jema ke-sAkAro paga, (jJAne paga) pariNAma ane anAkAre paga pariNAma arthAt darzane paga pariNAma zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jJAna pariNAma keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 prajJApanAmutre NAmaH, 'suyaNAjapariNAme' zrutajJAnapariNAmaH, 'ohiNANapariNAme' avadhijJAnapariNAmaH, 'maNapajjavaNANa pariNAme' manaH paryavajJAnapariNAmaH, 'kevalaNANapariNAme' kevalajJAnapariNAmaH, gautamaH pRcchati - ' aNNANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! ajJAna - pariNAmaH khalu katividhaH - kiyatprakArakaH, prajJaptaH - prarUpitaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! 'tivihe paNNatte' ajJAnapariNAmastAvat trividhaH prajJaptaH, 'taM jahA - mai aNNANapariNAme' tadyathA - matyajJAnapariNAmaH, 'suya aNNANapariNAme' zrutAjJAnapariNAmaH, 'ci bhaMgaNANapariNAme vibhaGgajJAnapariNAmaH 7, gautamaH pRcchati - 'daMsaNapariNAme NaM bhaMte ! kavi paNNatte ?' he bhadanta ! darzanapariNAmaH skhalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama | 'tivihe paNNatte' darzanapariNAma strividhaH prajJaptaH, 'taM jahA sammarda saNapariNa me' tadyathA - samyagdarzana pariNAmaH, micchAdaMsaNapariNAme' mithyAdarzanapariNAmaH, H sammamicchAdaMsaNapariNAme' samyagmithyAdarzanapariNAmazra 8, gautamaH pRcchati - 'cAritapariNAmeNa bhaMte ! kavi paNNatte ?' he bhadanta ! cAritrapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' cAritrapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, vodhika jJAnapariNAma, zrutajJAnapariNAma, avadhijJAnapariNAma, manaH paryavajJAna pariNAma aura kevalajJAna pariNAma / gautama - he bhagavan ! ajJAnapariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama ajJAna pariNAma tIna prakAra kA kahA hai, yathA-matyajJAnapariNAma, tAjJAnapariNAma, vibhaMgajJAnapariNAma | gautama - he bhagavan ! darzana pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn - he gautama! darzana pariNAma tIna prakAra kA hai, yathA-samyagdarzana pariNAma, mithyAdarzana pariNAma aura samyaGgamithyA darzana pariNAma / gautama - he bhagavan ! cAritra pariNAma kitane prakAra kA hai ? zrI bhagavAn--he gautama ! jJAna pariNAma pAMca prakAranA che, jemake-AzinibAdhika jJAna pariNAma, zrutajJAna pariNAma, avadhijJAna pariNAma, mana:paryavajJAnapariNAma ane kevaLajJAnapariNAma. zrI gautamasvAmI-e bhagavan ! ajJAnapariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna-De gautama ! ajJAnapariNAma traNa prakAranA che jemake-matyajJAnapariNAma, zrutAjJAnapariNAma, vibhagajJAna pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! dana pariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! danapariNAma traNa prakAranA che jemake, samyagda"na pariNAma, mithyAdana pariNAma ane samyagmithyAdarzanapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! cAritrapariNAma keTalA prakAranA che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 527 taM jahA - sAmAiyacAritapariNAme' tadyathA - sAmAyikacAritrapariNAmaH (1) 'chedovaDAvaNiyacAstipariNAme' chedopasthApanI yacAritrapariNAmaH, (2) 'parihArabisu dviyacAritapariNAme' parihAravizuddhikacAritrapariNAma:, (3) 'suhumasaMparAyacAritapariNAme' sUkSmasaMparAyacAritra. pariNAma:, (4) ' ahavakhAyacA rittapariNAme' yathAkhyAtacAritrapariNAmaH (5) gautamaH pRcchati - 'vedapariNAme NaM bhaMte! kaivihe paNNate ? vedapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - gomA ! he gautama ! 'tivihe paNNatte' vedapariNAma strividhaH prajJaptaH, 'taM jahA~'isthivedapariNAme' tadyathA - strI vedapariNAmaH, 'purisa vedapariNAme puruSavedapariNAmaH, 'NapuMsagavedapariNAme napuMsaka vedapariNAmaH 10, atha nairayikAdInAM yaiH pariNAmavizeSairviziSTatvaM vartate tAn tathaiva prarUpayitumAha- 'neraiyA gatipariNAmeNa nirayagatiyA' 'nairayikA:-gatipariNAme niragatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto nairayikAH paJcendriyA bhavanti, 'kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva lobhakasAI vi' bhagavAn he gautama! cAritrapariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-sAmAyika cAritrapariNAma, chedopasthApanIya cAritrapariNAma, parihAravizuddhika cAritra pariNAma, sUkSmasamparAya cAritrapariNAma aura yathAkhyAta cAritrapariNAma | gautama - he bhagavan ! vedapariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama! vedapariNAma tIna prakAra kA kahA gayA hai, yathA- strIveda pariNAma, puruSavedapariNAma aura napuMsaka vedapariNAma | isa prakAra dazoM pariNAmoM ke bhedoM kA nirdeza karake aba yaha dikhalAte haiM ki nAraka Adi caubIsoM daMDakoM ke jIvoM meM kisa-kisa pariNAma ke kitane kitane bheda pAye jAte haiM ? nAraka jIva gatipariNAma se narakagatika arthAt narakagati vAle haiM indriyapariNAma se paMcendriya, kaSAya pariNAma se krodhakaSAyI bhI, mAnakaSAyI zrI bhagavAn he gautama ! cAritrapariNAma pAMca prakAranA che jemake-sAmAyika cAritrapariNAma, chepasthApanIya cAritrapariNAma paRsivizuddha cAritrapariNAma, sukSmasamparAya cAritrapariNAma ane yathAkhyAtacAritrapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan 'veda pariNAma keTalA prakAranA che ? , zrI bhagavAn hai gautama ! veda pariNAma traNa prakAranA che. jemake -srIva pariNAma, purUSaveda pariNAma ane napuMsaka vedapariNAma, e rIte darza pariNAmenA bhede nirdeza karIne have te dekhADe che ke nAraka Adi cAvIsa daDakAnA jIvAmAM kevA kayA pariNAmanA keTalA keTalA bhe maLI Ave che ? nAraka jIla gatipariNAmathI naraka gatika arthAt naraka gativALA che, Indriyapari grAmathI paMcendriya, kAcapariNAmathI krodhakaSAyI paNa hoya che, mAnakaSAyI paNa hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 prajJApanAmutre kaSAyapariNAmena pariNamanto nairayikAH krodhakaSAyiNo'pi bhavanti, yAvat-mAnakaSAyiNo'pi, mAyAkaSAmiNo'pi, lobhakaSAyiNo'pi bhavanti, 'lessApariNAmeNaM kaNhalessAci' lezyApariNAmena pariNamanto nairapikAH kRSNalezyA api bhavanti, 'nIlalezyA api 'kAulessA vi' kApotalezyA api bhavanti, tathA ca nairayikANAM kRSNanIlakApotarUpAstistraeva bhavanti na zeSa lezyAH, tAsvapi tisRSu lezyAsu ratnaprabhA zarkarAprabhA pRthivyoH kApotalezyA, vAlukAprabhAyAM kApotalezyA nIlalezyA ca, paGkaprabhAyAM nIlalezyA, dhUmaprabhAyA nIlalezyA kRSNalezyA ca, tamAyAm adhaHsaptamyAJca kRSNalezyaiva bhavatIti bhAvaH, 'joga: pariNAmeNaM maNajogI vi vayajogI vi kAyajogI vi' yogapariNAmena pariNamanto nairayikAH manoyogino'pi, va boyogino'pi, kAyayogino'pi bhavanti, 'uvaogapariNAmeNaM sAgArovauttAvi, aNAgArovauttA vi' upayogapariNAmena pariNamanto nairayikAH sAkAropayuktA api bhavanti, anAkAropayuktA api ca bhavanti, 'NANapariNAmeNaM AbhiNibohi yaNANI vi' jJAnapariNAmena pariNamanto nairayikAH AbhinibodhikajJAnino'pi bhavanti, 'suyaNANIvi' zrutajJAnino'pi 'ohiNANI vi' avadhijJAnino'pi ca bhavanti, 'aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi, suya aNNANI vi, vibhaMgaNANI vi' ajJAnapariNAmena pariNabhI, mAyAkaSAyI bhI aura lobhakaSAyI bhI hote haiM, lezyA pariNAma se kRSNa lezyA vAle, nIlalezyA vAle aura kApotalezyA vAle hote haiN| nArakoM meM yahI tIna lezyAeM hotI haiM, zeSa tIna lezyAeM nahIM hotii| inameM se bhI ratnaprabhA aura zarkarAprabhA pRthivayoM meM kApotalezyA, cAlukAprabhA meM kApota lezyA aura nIlalezyA, paMkapamA meM nIlalezyA. dhUmaprabhA meM nIla aura kRSNa lezyA, tamaH prabhA aura tamastamaH prabhA meM sirpha kRSNalezyA hI hotI hai| yoga pariNAma kI apekSA nAraka jIva manoyogI bhI, vacanayogI bhI aura kAmayogI bhI hote haiN| upayoga pariNAma se sAkAra upayoga vAle aura anAkAra upayoga vAle bhI hote haiN| jJAnapariNAma se nAraka AbhinibodhikajJAnI bhI haiM, tajJAnI bhI haiM aura avadhijJAnI bhI haiN| ajJAnapariNAma se matya mAyA kaSAyI paNa hoya che. ane lebha kaSa vI paNa hoya che, vezyA pariNAmathI kRSNalezyAvALA, nIlezyAvALA, ane katalezyAvALA hoya che, nArakomAM Aja traNa vezyAo hoya che. zeSa traNa lezyAo nathI hotI. temAMthI paNa ratnaprabhA ane zakarAbhA pRthvimAM kApatalezyA, vAlukAprabhAmAM kAtilezyA ane nalalezyA, paMkaprabhAmAM nIlezyA, dhUmaprabhAmAM nIla ane kRSNalezyA, tama prabhAmAM phakata kRSNalezyA ja hoya che. gapariNAmanI apekSAe nAraka jIpa mane gavALA paNa, heya che. vacagavALA paNa hoya che kAyayegavALA paNa hoya che. upaga pariNAmathI sAkAra upagavALA ane anAkAraupagavALA paNa hoya che. jJAnapariNAmathI nAka AminibedhikattAnI che, zrutajJAnI paNa hoya che ane avavijJAnI paNa hoya zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa02 gatipariNAmAdinirUpaNam manto nairayikA matyajJAnino'pi bhavanti, zrutAjJAnino'pi, vibhaGgajJAnino'pi ca bhavanti, 'daMsaNapariNAmeNaM sammAdiTThI vi micchAdidI vi sammAmicchAdiTThI vi' darzanapariNAmena pariNamanto nairayikAH samyagdRSTayo'pi bhavanti, mithyA dRSTayo'pi, samyagamithyA dRSTayaHmizradRSTayo'pItyarthaH, kintu-'caritapariNAmeNaM no carittI no carinAcaritI, acarittI' cAritrapariNAme pariNamanto nairayikajIvA no cAritriNo bhavanti, novA cAritrAcAritriNI bhavanti, api tu acAritriNo bhavanti, tathA ca paJcendriyatiryaGmanuSyavyatirekeNAnyatra cAritrapariNAmasya bhavasvAbhAvyAta sarvathA pratiSiddhatvena nairathikANAmapi cAritrapariNAmasya pratiSedhaH kRtaH, vedapariNAmena-anubhavapariNatyA pariNamanto nairayikA no strIvedakA bhavanti, no yA puruSavedakA bhavanti api tu napuMsakavedakA eva bhavanti tathAcoktam-'nArakasaMmUcchimA napuMsakAnAM nairayikasaMmRcchinA napuMsakA bhavantIti zeSaH, 'asurakumArAvi evaM ceka' asurakumArA api evaJcava-upayuktanaiyikavadeva avaseyAH, kintu-'NavaraM devagatiyA, kaNha jJAnI bhI zrutAjJAnI bhIaura vibhaMgajJAnI bhI hote haiM / darzana pariNAma se nAraka jIva samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI hote haiM aura samyamithyASTi bhI hote haiN| cAritrapariNAma se nAraka cAritrI nahIM hote, cAritrAcAritrI arthAtU dezacAritra vAle bhI nahIM hote kintu acAritrI hote haiN| sampUrNa cAritra manuSya meM saMbhava hai aura deza cAritra manuSya aura tirya ca gati meM hI hosakatA hai , inake atirikta kisI anya meM bhavasvabhAva ke kAraNa cAritra pariNAma kA saMbhava nahIM hai| isa kAraNa nArakoM meM bhI cAritra kA abhAva kahA gayA hai / veda pariNAma se nAraka jIvana strIvedI hote haiM aura na puruSavedI hote haiM, ve sirpha napuMsaka vedI hI hote haiN| kahA bhI hai-'nAraka aura saMmRrchima jIva napuMsaka hI hote haiN| ___ asurakumAroM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie, vizeSatA che. ajJAna pariNAmathI matyajJAnI paNa hoya che sutajJAnI paNa hoya che ane virbhAgajJAnI paNa hoya che. darzanapariNAmathI nAraka jIva samyagdaSTi paNa hoya che, mithyASTi paNa hoya che ane samyagRmithyAdaSTi paNa hoya che, cAritra pariNAmathI nAraka jIva cAritrI nathI hotA cAritrAcAritrI arthAt deza cAritravALA paNa nathI hotA. kintu acAritrI hoya che. saMpUrNa cAritra manuSyamAM ja saMbhave che ane dezacAritra manuSya ane tiryaMca gatimAM ja thaI zake che. tenA sivAya koI bIjAmAM bhavasvabhAvanA kAraNe cAritra pariNAmane saMbhava nathI. e kAraNe nAromAM paNa cAritrane abhAva kahela che. veda pariNAmathI nAraka jIva nathI strIvedI hatA, ane nathI purUSavedI hatA, teo phakta napuMsakavedI ja ya che, kahyuM paNa che ke nAraka ane saMmUrNima jIva napuMsaka ja hoya che. asurakumAranI vaktavyatA nArakanA samAna ja samajavI, joIe. vizeSatA tema. pra067 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre lessA vi jAva teulessAvi' navaram-nairayikApekSayA vizeSastu asurakumArA devagatikA bhavanti, kRSNalezyA api yAvan nIlalezyA api kApotalezyA api, tejolezyA api ca bhavanti, 'vedapariNAmeNaM itthiveyagAvi purisaveyagA vi, no NapuMsagaveyagA' vedapariNAmena pariNamanto'surakumArAH strIvedakA api, puruSavedakA api bhavanti, no napuM sakavedakA bhavanti devAnAM napuMsakatvAsaMbhavAt 'sesaM taM ceva, evaM jAya thaNiyakumArA' zeSaM tazcaiva-pUrvoktanairayikavadeva bodhyam, evam-asurakumArarItyA yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH, pavanakumArAH, staniptakumArAH avaseyAH, 'puDhavikkAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' pRthivIkAyikAH gati pariNAmena pariNamanta stiyaggatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM egidiyA' indriyapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA ekendriyA bhavanti, 'sesaM jahA neraiyANa' zeSaM pRthivIkAyikAnAM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathaiva pratipatnavyam, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA vi' navarA-pUrvApekSayA vizeSastu lezyApariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA stejole zyA api bhavanti, nathA ca pRthivIkAyikAnAM tejolezyA'pi saMbhavati, ata eva saudharmezAnaparyantAnAM devAnAmeteSu utpAdasaMbhavo vodhyaH, jogapariNAmeNaM kAyajogI' usameM yaha hai ki asurakumAra gati pariNAma se devagatika hote haiN| unameM kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyA pariNAma bhI hotA hai| ye vedapariNAma se strIvedI aura puruSavedI hote haiM, magara napuMsakavedI nahIM hote, kyoMki devoM meM napuMsaka veda nahIM hotA hai / isake atirikta saya pUrvavat samajhanA caahie| asurakumAroM ke samAna nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutUkumAroM, udadhikumAroM, dIpakumAroM, dikkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kA bhI kathana samajha lenA caahie| pRthvIkAyika gatipariNAma seyiM ca gatika hote haiN| indriya pariNAma se ekendriya hote hai, zeSa pariNAma nArakoM ke samAna jAnanA caahie| vizeSatA yaha hai ki pRthvIkAyika jIvoM meM tejolezyA bhI hotI hai, isI kAraNa saudharma nAmAM e che ke asurakumAra gatipariNAmathI deva gati kahela che temAM kRSNa, nIla. kApita ane tejetezyA pariNAma paNa hoya che teo veda pariNAmathI strIvedI ane purUSa vedI hoya che, paNa napuMsaka vedI nathI hotA, kemake dezamAM napuMsaka veda nathI hite te uparAnta badhA pUrvavat samajavA joIe. asurakumAronA samAna nAgakumAre, suvarNa kumAra, agnikumAre, vidukumAre, udadhikumAre, dropakumAra, dikakumAre, pavanakumAra ane svanitakumAronA paNa kathana samajI levA joIe. pRthvIkAyika gati pariNAmathI tiryaMca gati hoya che. Indriya pariNAmathI ekendriya hoya che, zeSa pariNAma nArakenA samAna jANavA joIe. vizeSatA e che ke zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 102 gatipariNAmAdinirUpaNam __ 531 yogapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikAH kAyayogino bhavanti, 'NANapariNAme Natthi' jJAnapariNAmaH pRthivIkAyikAnAM na bhavati, tathAhi pRthivyAdInAM pazcAnAmapi sAsAdana. samyaktvasyAgame niSedhAt jJAnaniSedhaH samyaktvaniSedhazvAvaseyaH, 'aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI' ajJAnapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA matyajJAnino bhavanti, 'suya aNNANI' zrutAjJAnino bhavanti, 'dasaNapariNAmeNaM micchaTTiI' darzanapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikAH mithyAdRSTayo bhavanti, tathA ca samyaktvamithyAtvapariNAmasya saMjJipaJcendriyANAmeva sadbhAvena tadanyeSAM taniSedho bodhyA, 'sesaM taM ceva' zepaM tacaiva-pUrvokta nairayikAdi yadeva bodhyam, 'AuvaNapphaikAiyAvi' apkAyikAH, vanaspatikAyikA api pRthivIkAyikavadevAyaseyAH, 'teUvAU evaM ceya tejovAyU-tejaskAyikAH, vAyukAyikAzcetyarthaH, evaJcayadevaloka aura IzAna devaloka taka ke deva pRthvIkAyikoM meM utpanna ho sakate haiN| yoga pariNAma se pRthvIkAyika jIva kAyayogI hI hote haiM, unameM vacanayoga aura manoyoga nahIM hotaa| pRthvIkAyikoM meM jJAnapariNAma pAyA nahIM jAtA, kyoMki Agama meM pRthvIkAya Adi pAMcoM meM sAsAdana samyaktva kA niSedha kahA gayA hai, ataeca samyaktva aura jJAna kA abhAva samajhanA caahie| hAM, pRthvIkAyikoM meM ajJAna pariNAma hotA hai aura isa pariNAma se ve pratyajJAnI bhI hote haiM aura zrutAjJAnI bhI hote haiN| darzana pariNAma se pRthvIkAyika mithyAdRSTi hote haiN| kyoMki samyaktva-mithyAtva pariNAma paMcendriya saMjJI jIvoM meM hI pAyA jAtA hai, unake atirikta anya sabameM usakA niSedha jAnanA cAhie / zeSa kathana nArakoM ke hI samAna hai| apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI vaktavyatA pRthvIkAyikoM ke samAna hI hai / tejAkAyikoM aura vAyukAyikoM kA kathana bhI isI prakAra hai / inameM pRthvIkAyika jemAM tene lezyA paNa hoya che. e kAraNathI saudharma ane izAna devaka sudhInA deva pRthvIkAyukemAM utpanna thaI zake che. vega pariNAmathI pRthvIkAyika jIva kAyayegI ja hoya che, temAM vacana gavALA ane manegavALA nathI detA. pRthvIkAyikamAM jJAna pariNAma maLI ja nathI thatuM, kemake AgamamAM pRthvIkAyika Adi pAMcamAM sAsAdana samyaktvano niSedha karela che, tethI ja samyakRtva ane jJAnane abhAva samajavuM joie. hA, pRthvIkAyikamAM ajJAna pariNAma hoya che ane te pariNAmathI teo matyajJAnI paNa hoya che ane zrutajJAnI paNa hoya che. darzana pariNAmathI pRthvIkAyika mithyAdaSTi hoya che. kemake samyakatva-mithyAtva pariNAma paMcendriya saMjJI emAM ja maLI Ave che, temanA sivAya bIjA badhAmAM temane niSedha jANavA joIe. zeSa kathana nArakanA samAna che. aSkAyike ane vanaspatikAcikenA vaktavyatA pRthvIkAcikenA jevI ja che, tejaH kAyika ane vAyukAyikanuM kathana paNa eka prakAranuM che, temAM vizeSatA eTalI che ke zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre pRthivIkAyikavadeva bodhyAH, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM jahA neraiyA' navaram-pRthivIkAyikAdyapekSayA vizeSastu-lezyApariNAmena pariNamanto vAyukAyikAH yathA nairayikAH pratipAditA stathA pratipattavyAH, 'beiMdiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' dvIndriyAH gatipariNAmena pariNamanta stiryaggatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM beiMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto dvIndriyA dvIndriyatvena vyapadizyante, 'sesaM jahA neraiyANaM' zeSaM yathA nairayi. kANAM pratipAditaM tathA dvIndriyANAmapi pratipAdanIyam, kintu-'NavaraM jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI' navaram-nairayikApekSayA vizeSasta yogapariNAmena pariNamanto dvIndriyA vacoyoginaH kAyayoginazca bhavanti, 'NANapariNAmeNaM AbhiNibohiyaNANIvi sua NANI vi' jJAnapariNAmena pariNamanto dvIndriyAH AbhinibodhikajJAnino'pi bhavanti zrutajJAnino'pi ca bhavanti, tathA ca dvIndriyAdInAM katipayAnAM karaNAparyAptAvasthAyAM sAsAdana samyaktvopalambhAta te jJAnapariNatA api bhavantIti bhAvaH, evamagre te samyagdRSTayo'pi vakSyante, 'aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi sua aNNANI vi no vibhaMgaNANI' ajJAnapariNAmena pariNatimupagacchanto dvIndriyA matyajJAnino'pi bhavanti, evaM zrutAjJAnino'pi vizeSatA itanI hI hai ki lezyA pariNAma kI apekSA se cAyukAyika jIva nArakoM ke samAna haiN| dvIndriya jIva gatipariNAma se liyaMca gatika hote haiN| bIndriyoM kA zeSa kathana nArakoM ke samAna samajhanA cAhie / vizeSa bAta yaha hai ki yoga pariNAma se dvIndriya jIya vacanayogI aura kAyayogI hote haiN| jJAnapariNAma se dvIndriya jIva Abhinibodhika jJAnI bhI hote haiM, aura zrutajJAnI bhI hote haiN| tAtparya yaha hai ki koI-koI dvIndriya jIva karaNAparyApta avasthA meM sAsAdana samyagdRSTi bhI pAye jAte haiM, isa kAraNa unameM jJAnapariNAma bhI hotA hai isI apekSA se Age unheM samyagdRSTi bhI kheNge| ajJAnapariNAma se dvIndriyajIya matyajJAnI hote haiM aura zrutAjJAnI bhI hote haiM kiMtu vibhaMgajJAnI nahIM hote / darzanapariNAma kI apekSA se ve, samyagdRSTi bhI hote haiM miyAdRSTi bhI lezyA pariNAmanI apekSAe vAyukArika jIva nArakonA samAna che. kIndriya jIva gati pariNAmathI tiryaMcagatika hoya che. dvIndriyanuM zeSa kathana nArakonA samAna samajavuM joIe. vizeSa vAta e che ke vega pariNAmathI hIndriya jIva vacanagI ane kAyamI hoya che. jJAna pariNAmathI hIndriya jIva AbhinidhijJAnI paNa hoya che zrutajJAnI paNa hoya che. tAtparya e che ke kaI kaI kIndriya jIva karUNa paryApta avasthAmAM sAsadana samyagdaSTi paNa maLI Ave che, e kAraNe temanAmAM jJAnapariNAma paNa hoya che. eja apekSAe AgaLa temane samyagdaSTi paNa kaheze. ajJAna pariNAmathI dvIndriya jIva matyajJAnI hoya che ane zrutajJAnI paNa hoya che, paraMtu vilaMgaNAnI nathI hotA. darzanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam bhavanti, kintu no vibhaGgajJAnino bhavanti 'daMsagapariNAmeNaM sammaTThiI vi micchaTThiI vi no sammAmicchAdiTThI' darzanapariNAmena pariNamanto dvIndriyajIvAH samyagdRSTayo'pi bhavanti, mithyAdRSTayo'pi bhavanti, kintu no samyagmithyAdRSTayo bhavanti, 'sesaMtaM ceva' zeSaM taccaiva-pUrvokta nairayikavadeva bodhyam 'evaM jAva cauridiyA' evam-dvIndriyavadeva yAvat-trIndriyA zcaturindriyA api avaseyAH, kintu-'NavaraM iMdiyaparikhur3I kAyavvA' navaraM-dvIndriyAprameyabodhinI TIkA pada 13 102 gatipariNAmAdinirUpaNampIndriyAzcaturindriyA itra vaM pRddhiH kartavyA, natra dvIndriyAH sparzanarasanayogAt, trIndriyAH sparzanarasanaghrANayogAt, caturindrayAH-sparzanarasanaghrANacakSurindriyayogAt, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' paJcendriyatiryagyonikAH gatipariNAmena pariNamanta stiryaggatikA bhavanti, 'sesaM jahA neraiyANaM' zeSa yathA nairayikANAmuktaM tathA paJcendriyatiryagyonikAnAmapi vaktavyam, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM jAva sukkalessA vi' navaram-nairayikApekSayA vize pastu lezyApariNAmena pariNamantaH paJcendriyatiryagyonikAH SaDapi lezyAvantaH bhavanti, yathA hote haiM, magara samyamithyAdRSTi arthAt mizradRSTi nahIM hote / zeSa saba kathana nArakoM ke samAna samajhanA caahie| ____ jo vaktavyatA dvIndriyA~ kI kahI hai, vaisI trIndriyoM aura caturindriyoM kI bhI samajhanI cAhie / kintu dvIndriyoM kI apekSA vizeSatA yaha hai ki inameM indriyoM kI vRddhi kara lenI cAhie, arthAt indriya pariNAma se unheM trIndriya aura caturindriya kahanA caahie| sparzana aura rasanA indriya ke yoga se jIya dIndriya kahalAtA hai, sparzana rasanA aura ghrANa indriya hone se trIndriya tathA sparzana, rasanA, ghANa aura cakSundriya hone se caturiMdriya kahA jAtA hai| paMcendriya tithaMca yonika jIva gati pariNAma se tiryaca gatika hote haiM, zeSa vaktavyatA nArakoM ke samAna kaha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki pariNAmanI apekSAe teo samyagdaSTi paNa hoya che, mithyASTi paNa hoya che, paNa samyamithyAdaSTi arthAt mizradaSTi nathI hotA zeSa kathana nArakonA samAna samajavuM joIe. je vakatavyatA hIndriyanI kahI che, tevI ja trIndriya ane caturindriyanI paNa samajavI joIe. paraMtu zrIndriyenI apekSAe vizeSatA e che ke temanAmAM IndriyanI vRddhi karI levI joIe. arthAt Indriya pariNAmathI teone trIndriya ane caturindriya kahevA joIe. sparza ane rasanA IndriyanA vegathI jIva dvIndriya kahevAya che, sparza rasanA ane prANa indriya hovAthI trIndriya ane sparza rasanA ghANa ane cakSunA saMbathI caturindriya kahevAya che. paMcendriya tiryaMcanika jIva gatipariNAmathI tiryaMcagativALA kahevAya che, zeSa vakatavyatA nArakanI samAna kahevI joIe. vizeSatA e che ke paMcendriya tiryaMca jIva zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____ prajJApanAmutre kRSNalezyA api nIlalezyA api kApotalezyA api tejolezyA api padmalezyA api zuklalezyA api bhavanti, 'carittapariNAmeNaM no carittI, acaritI vi, carittAcarittI vi' cAritrapariNAmena pariNamantaH paJcendriyatiryagyonikAH no cAritriNo bhavanti, api tu acAritriNo'pi bhAnti, cAritrAcAritriNo'pi bhavanti, tathA ca paJcendriyatiryagyonikAnAM dezatazcAritrapariNAmasyApi saMbhavena cAritrAcAritriNo'pi bhavantIti bhAvaH, 'vedapariNAmeNaM ithiveyagA vi, purisaveyagA vi' NapuMsagaveyagAvi' vedapariNAmena pariNamantaH paJcendriyatiryagyonikAH strIvedakA api bhavanti, puruSavedakA api bhavanti, napuMsakavedakA api bhavanti 'maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA' manuSyA gatipariNAmena pariNamanto manupyagatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto manuSyAH paJcendriyA bhavanti, atha ca kecana siddhA manuSyAH 'aNidiyA vi' anindriyA api bhavanti 'kasAyapariNAmeNaM koha kasAI vi jAva akasAI vi' kaSAyapariNAmena pariNamanto manuSyAH krodhakapAyiNo'pi yAvad-mAnakaSAyiNo'pi mAyAkapAyiNo'pi, lobhakapAyiNo'pi paMcendriya tiryaMca jIva lezyA pariNAma se kRSNalezyA vAle, nIlalejhyA cAle, kApotalezyA vAle, tejo lezyA vAle aura zuklalezyA vAle bhI hote haiN| cAritrapariNAma se paMcendriya tiyeMca cAritrI nahIM hote, kintu acAritrI bhI hote haiM aura cAritrAcAritrI bhI hote haiM, kyoMki paMcendriya tiryacoM meM eka dezacAritra pariNAma ho sakatA hai, isa kAraNa ve cAritrAcAritrI bhI hote haiM / veda pariNAma kI apekSA se paMcendriya tiryaMca strIvedI bhI hote haiM, puruSa vedI bhI hote haiM aura napuMsaka bedI bhI hote haiN| ___manuSya gati pariNAma se manuSya gatika hote haiM / indriya pariNAma se paMcendriya hote haiM aura koI-koI arthAt siddha manuSya anindriya bhI hote haiM / kaSAya pariNAma se manuSya krodha kaSAyI bhI, mAnakaSAyI bhI mAyA kaSAyI bhI aura lobhakaSAkI bhI hote haiM aura koI-koI akaSAyI bhI hote haiN| lezyA pariNAma lizyA pariNAmathI kRSNalezyAvALA, nIlalezyAvALA, kAtilezyAvALA, tejalezyAvALA, padmazyAvALA, ane zukalezyAvALA paNa hoya che. cAritrapariNAmathI paMcendriyatiryaMca cAritrI nathI hotAM paNa acAritrI paNa hoya che. ane cAritrAcAritrI paNa hoya che. kemake paMcendriya tiryomAM eka dezacAritrapariNAma hoI zake che. e kAraNe teo cAritrAcAritrI paNa hoya che. veda pariNAmanI apekSAe paMcendriya tirthaM ca strIvedI paNa hoya che, purUSavedI paNa hoya che ane napuMsakadI paNa hoya che. manuSya gati pariNAmathI manuSyagatika hoya che. indriya pariNAmathI paMcendriya hoya che ane koI koI arthAt siddha manuSya anindriya paNa hoya che. kaSAya pariNAmathI manuSya phodha kaSAyI paNa hoya che. mAnakaSAyI paNa hoya che, mAyAkaSAyI paNa hoya che, lAbha kaSAyI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 535 } 9 bhavanti kecana siddhAdayaH akaSAyiNo'pi bhavanti, 'lessApariNAmeNaM kaNhalessA vi, jAva alessA vi' lezyA pariNAmena pariNamanto manuSyAH kRSNalezyA api yAvat-na - nIlalezyA api, kApotazyA api, tejolezyA api zuklalezyA api bhavanti kecana siddhAdayaH azyA api bhavanti, 'jogapariNAmeNaM maNajogI vi, jAva ajogI vi' yogapariNAmena pariNamanto manuSyAH mano yogino'pi yAvat - vaco yogino'pi, kAyayogino'pi bhavanti, kecana siddhAdayastu ayogino'pi bhavanti, 'uvaogapariNAmeNaM jahA neraiyA' upayogapariNAmena pariNamanto manuSyA yathA nairayikajIvA pratipAditAstathA vaktavyAH, tathA ca sAkAropayuktA api bhavanti, anAkAropayuktA api bhavanti, 'NANapariNAmeNaM AbhiNibohiyaNANI vijAva kevalaNANI vi' jJAnapariNAmena pariNamanto manuSyAH Abhinibodhika jJAnino'pi bhavanti, yAvat zrutajJAnino'pi, avadhijJAnino'pi, manaH paryavajJAnino'pi bhavanti tIrthakarAdayastu kevalajJAnino'pi bhavanti, 'aNNANapariNAmeNaM tiSNi vi aNNANA' ajJAnaparise manuSya kRSNaleSyA vAle yAvat alezyA bhI hote haiM, arthAt kRSNalezyA vAle bhI, nIlalezyA vAle bhI, kApotalezyA vAle bhI, tejolezyA vAle bhI padma lezyA vAle bhI aura zukla lezyA vAle bhI hote haiM, koI-koI manuSya azyA arthAt lezyA se rahita bhI hote haiN| yoga pariNAma kI apekSA se vicAra karane para manuSya manoyogI bhI hote haiM, vacanayogI bhI hote haiM, kAyayogI bhI hote haiM aura koI-koI ayogI bhI hote haiM, jaise caudahaveM guNasthAna vartI manuSya | upayoga pariNAma se manuSya nArakoM ke samAna haiM, arthAt ve sAkAropayoga pariNAma vAle bhI hote haiM aura anAkAropayogapariNAma vAle bhI hote haiM / jJAna pariNAma kI apekSA se AbhinibodhikajJAnI yAvat kevalajJAnI bhI hote haiM, arthAt AbhinibodhikajJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHparyavajJAnI aura kevalajJAnI bhI hote haiM / ajJAna pariNAma se manuSya matyajJAnI paNa hAya che. ane keI kAI akaSAyI paNa heAya che, laizyA pariNAmathI manuSya kRSNalezyAvALA yAvat alezya paNa hAya che, arthAt kRSNe lezyAvALA paNu, nIla lezyAvALA paNa kApAta lezyAvALA paNa, teolezyAvALA paNa, padmalezyAvALA paNu, zukala lezyAvALA paNa hAya che. kAI kAi manuSya alezya arthAt lezyAthI rahita paNa hAya che cega pariNAmanI apekSAe vicAra karavAthI manuSya manAyegI paNa hAya che, vacana ceAgI paNa hAya che, kAyacegI paNa hAya che. ane kAi-kAI AyegI paNa hAya che, jema caudamA guNasthAnava manuSya upayega pariNAmathI nArakAnA samAna kahevAmAM Avela che, arthAt te sAkArarepacaiAga pariNAmavALA paNa hoya che, ane anAkAreyAga pariNAma vALA paNa hAya che. jJAna pariNAmanI apekSAe AbhiniSeAdhikajJAnI yAvat kevaLajJAnI pazu thAya che, arthAt AbhiniSThAdhikajJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHpa`vajJAnI ane kevaLajJAnI thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre NAmena trINyapi ajJAnAni pariNamanto manuSyAstrayo'pi ajJAninA-matyajJAnino'pi, zrutAjJAnino'pi, vibhaGgajJAnino'pi bhavanti, 'daMsaNapariNAmeNaM tiNi vi daMsaNA' darzanapariNAmena pariNamanto manuSyAH trINyapi darzanAni labhante, tathA ca samyagdarza nino'pi mithyA. darzanino'pi samyagmithyAdarzanino'pi ca bhavanti, 'carittapariNAmeNaM carittI vi, acarittI vi, carittAcarittI vi' cAritrapariNAmena pariNamanto manuSyAzcAritriNo'pi, acAritriNo'pi, cAritrAcAritriNo'pi bhavanti, 'vedapariNAmeNaM itthIveyagA pi, purisaveyagA pi, NapuMsagaveyagA vi, aveyagA vi' vedapariNAmena pariNamanto manuSyAH strI vedakA api bhavanti, puruSavedakA api bhavanti, napuMsakavedakA api bhavanti, kecana siddhAdayastu avedakA api bhavanti, 'yANamaMtarA gatipariNAmeNaM devagatiyA' vAnavyantarA gatipariNAmena pariNamanto devagatikA bhavanti, 'jahA asurakumArA' yathA asurakumArAH pratipAditA stathaiva vAnavyantarA api pratipattavyAH, 'evaM joisiyA ghi' evam-asurakumAravadeva jyotiSkA api avaseyAH, kintu 'NavaraM teulestA' navaram-asurakumArApekSayA vizeSastu jyotiSkA stejolezyA bhavantIti bodhyam, tathA ca jyotiSkANAM kevalaM tejoLezyaiva bhavati, na zeSA bhIzrutAjJAnI bhI aura vibhaMgajJAnI bhI hote haiN| darzana pariNAma se manuSyoM meM tInoM darzana pAye jAte haiM, ataeva ve samyagdarzanI bhI hote haiM, mithyAdarzanI bhI hote haiM aura samyagmithyA darzanI bhI hote haiM / cAritra pariNAma se manuSya cAritrI bhI hote haiM, acAritrI bhI hote haiM aura deza cAritrI bhI hote haiM / veda pariNAma kI apekSA se manuSya strIvedI bhI, puruSavedI bhI aura napuMsaka vedI bhI hote haiN| koI- koI manuSya cedarahita bhI hote haiN| _ vAnavyantaradeva gatipariNAma se devagatika haiN| yAnavyantaroM kA pratipAdana usI prakAra samajhanA cAhie jaise asurakumAroM kA kiyA gayA hai| jyotiSkadevoM kI vaktavyatA bhI asurakumAroM ke hI samAna samajhanA cAhie, kintu asurakumAroM kI apekSA jyotiSka devoM meM vizeSatA yaha hai kI jyotiSka deya ajJAnapariNAmathI manuSya matyajJAnI paNa thAya che. zrutajJAnI paNa thAya che, ane virbhAgajJAnI paNa thAya che. dezanA pariNAmathI manuSyamAM traNa darzana maLI Ave che, tethI ja teo samyagdarzanI paNa hoya che, mithyAdarzanI paNa hoya che ane samyagRmithyAdarzanI paNa hoya che. cAritra pariNAmathI manuSya cAritrI paNa hoya che, acAritrI paNa hoya che ane dezacAritrI paNa hoya che. pariNAmanI apekSAe manuSya strIvedI paNa hoya che. purUSavedI paNa hoya che ane napuMsakadI paNa hoya che. keI ke manuSya darahita paNa hoya che. vAnagyantaradeva gatipariNAmathI devagatika che. vAtavyantaronuM pratipAdana e prakAre samajavuM joIe ke jevuM asurakumAranuM kahyuM che. jyotiSTha devenI vaktavyatA paNa asurakumAranIja samAna samajavI joIe. paraMtu asurakumAranI apekSAe tiSkamAM zrI prApana sUtra : 3 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 102 gatipariNAmAdinirUpaNam lezyA bhavantIti bhAvaH / 'vemANiyA vi evaM ceva vaimAnikA api evazcaiva-asurakumArayadeva bodhyA:, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA yi, pamha lessA pi, sukkalessA vi' navaram--asurakumArAdhapekSayA vizeSastu lezyApariNAmena pariNamanto vaimAnikA stejolezyA api bhavanti, padamalezyA api bhavanti, zuklalezyA api bhavantIti bhAvaH 'se taM jIvapariNAme' sa eSaH pUrvokto jIvapariNAmo'vaseyaH / / // sU0 2 // // ajIvapariNAmavaktavyatA / / mUlam-ajIvapariNAme NaM bhaMte | kaivihe paNNatte? goyamA ! dasa vihe paNNatte, taM jahA-baMdhapariNAme1, gatipariNAme 2, saMThANapariNAme3, bhedapariNAme4, vaNNapariNAme5, gaMdhapariNAme6, rasapariNAme7, phAsapariNAmeda, agurulahuyapariNAme 9, sahapariNAme10, baMdhapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA! duvihe paNNatte, taM jahA-NiddhabaMdhaNapariNAme lukkhabaMdhaNapariNAme ya-'samaNiddhayAe baMdho na hoi samalukkhayAe vi Na hoi / vemAyaNiddhalukkhattaNeNa baMdho u khaMdhANaM // 1 // Niddhassa NidveNa duyAhieNaM, lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM / Niddhassa lukkheNa uvei baMdho, jahaNNavajo visamo samo vA // 2 // ?, gatipariNAmeNaM bhaMte ! kai. vihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA-phusamANagatipariNAma ya aphusamANagatipariNAme ya, ayA dIhagaipariNAme ya, hassagai. tejolezyA cAle hote haiM, ataeva jyotiSka deya kevala tejolezyA vAle hI hote haiN| unameM tejolezyA ke sivAya anya koI lezyA nahIM hotii| caimAnikoM kI vaktavyatA bhI asurakumAroM ke samAna hI kahanA cAhie, magara asurakumAroM Adi kI apekSA inameM vizeSatA yaha hai ki vaimAnika deva tejolezyA vAle bhI hote haiM, padamalezyA cAle bhI hote haiM aura zuSkalezyA vAle bhI hote haiM / yaha jIvapariNAma kA nirUpaNa huA // 2 // vizeSatA e che ke jyotiSka deva tejalezyAvALA hoya che, tethI ja tiSkadeva kevaLa tejalezyAvALA ja hoya che, temAM tejalezyAnA sivAya anya kaI lezyA nathI hotI. vaimAnika devenI vaktavyatA paNa asurakumAranA samAna ja kahevI joIe, paNa asurakumAra AdinI apekSAe temanAmAM vizeSatA e che ke vaimAnika deva te lezyA vALA paNa hoya che, padma lezyAvALA paNa hoya che ane zukala lezyAvALA paNa hoya che. A jIva pariNAmanuM nirUpaNa thayu che 2 che pra0 68 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre pariNAme ya, saMThANapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNatte ? goyamA! paMca vihe paNNane, taM jahA-parimaMDalasaMThANapariNAme, jAva AyatasaMThANapariNAme3, bhedapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-khaMDabhedapariNAme, jAva ukkariyA bhedapariNAme 4, vaNNapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA! paMcavihe paNNatte, taM jahAkAlavaNNapariNAme, jAya sukillavaNNapariNAme5, gaMdhapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNate, taM jahA-subbhigaMdhapariNAme, dubbhigaMdhapariNAme ya6, rasapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA paMcavihe paNNatte, taM jahA-ti tarasapariNAme, jAya mahurarasapariNAme7, phAsapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? gogamA ! avihe paNNate, taM jahA-kakkhaDaphAsapariNAme ya jAya lukkhaphAsapariNAme yada, aguru lahuyapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! egAgAre paNNatte9, saddapariNAmeNaM bhaMte ! kaibihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte taM jahA-subbhisadapariNAme ya, dubhisaddapariNAme ya10, settaM ajIvapariNAme ya / pariNAmapayaM samattaM ||13||suu0 3 // __ chAyA-ajIyapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dazavidhaH prajJaptaH, tadyathA-bandhapariNAmaH 1, gatipariNAmaH 2, saMsthAnapariNAmaH 3, bhedapariNAmaH 4, varNa ajIva pariNAma vaktavyatA zabdArtha-(ajIyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! ajIva pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA / dasavihe paNNatte ) he gautama ! dasa prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (baMdha pariNAme) bandha pariNAma (gatipariNAme) gatipariNAma (saMThANapariNAme) saMsthAnapariNAma (bhedapariNAme) bhedapariNAma (vaNNapariNAme) varNapariNAma (gaMdhapariNAme) gaMdha pari ajIva pariNAma vakatavyatA zAya-(ajIvapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte!) he lagavan ! 2105 pariNAma DeTA pr42|| 5i cha ? (goyamA ! dasavihe paNNatte) he gautama ! 2041 52ma 6 // 4 // 2 // gi cha (taM jahA) te 4 // 2 (baMdhapariNAme) andhapariNAma (gatipariNAme) gatipariNAma (saMThANapariNAme) saMsthAna52ma (bhedapariNAme) mehapariNAma (vaNNapariNAme) pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 203 gatipariNAmAdinirUpaNam pariNAmaH 5, gandhapariNAmaH 6, rasapariNAmaH 7, sparzapariNAmaH 8, agurulaghukapariNAmaH9, zabdapariNAmaH 10 / bandhapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-snigdhavandhanapariNAmaH, makSapandhanapariNAmazca, samasnigdhatAyAM bandho na bhavati, samarUkSatAyAmapi na bhavati / vimAtrasnigdharUkSatvena bandhastu skandhAnAm // 1 // snigdhasya snigdhena dvayAdyadhikena, rUkSasya rUkSeNa dvayAdyadhikena / snigdhasya rUkSeNopaiti candho jaghanyavoM viSamaH samo vA // 2 // ?, gatipariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH NAma (rasapariNAme) rasapariNAma (phAsapariNAme) sparzapariNAma (agurulahupariNAme) agurulaghupariNAma (saddapariNAme) zabdapariNAma (baMdhapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?) he bhagavan ! baMdhapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gotama ! baMdhapariNAma do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (NibaMdhaNapariNAme) snigdha baMdhana pariNAma (lukkhabaMdhaNapariNAme ya) aura rukSa bandhana pariNAma __(samaNiddhayAe baMdho na hoi) samAna snigdhatA hone ke kAraNa baMdha nahI hotA (samalukkhayAe ci Na hoi) samAna guNa rUkSatA ke hone para bhI baMdha nahIM hotA (vemAyaNidva lukkha taNa) viSama mAtrA vAle snigdha aura rUkSatya hone para (baMdho u khaMdhANaM) skaMdhoM kA bandha hotA hai __(Niddhassa Ni dveNa duyAhieNaM) do guNa adhika snigdha ke sAtha snigdha kA (lakhakhapta lukhe ga duyAhieNaM) do guNa adhika rUkSa ke sAtha rUkSa kA (Niddhasma lukkheNa uyei baMdho) snigdha kA rUkSa ke sAtha baMdha hotA hai (jahaNNavajjo) jaghanya guNa ko choDakara (visamo samo vA) viSama athavA sama / (gaMdhapariNAme) AdhAra (rasapariNAme) 2sapariNAma (phAsapariNAme) 25 pariNAma (agurulaghupariNAme) AY3madhuparizurAma (saddapariNAme) 245.2ma (baMdhapariNAmaNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) mAnya pariNAma 21 prA2nA 4yAM che ? (goyamA ! duvihe paNNatte) 3 gItama! me prA2nA 4i cha (taM jahA) te 2 // prAre (NiddhabaMdhaNapariNAme) sni manyana 52ma (lukkhabaMdhaNapariNAmeya) mane 36 mandhana p2i||m (samaNiddhayAe baMdho na hoi) samAna nighatA yAnA 2) madha nathI haat| (samalukkhayAe vi Na hoi) samAna guNa 3kSatAnA pAthI 5 madha nathI haat| (vemAyaNiddhalukkhattaNeNaM) viSama mAtrA paNa niyatva bhane 365 pAthI (baMdhou khaMdhANaM) 27ndhaan| mAnya hai|y cha (Niddhassa giddheNa duyAhieNaM) me guY madhi4 sniyanA sAthe snigdhA (lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM) me guNa adhi: 36nI sAthe 32nA (Niddhassa lukkheNa uvei baMdho) snigdhanI 3kSanI sAthe thAya cha (jahaNNavajjo) dhanya guNana chAna (pisamo samo yA) viSama athavA samA zrI. prazAnasUtra : 3 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH, tayathA-spRzyamAnagatipariNAmazca, aspRzyamAna gatipariNAmazca athavA dIrghagatipariNAmazca hUsvagatipariNAmazca 2, saMsthAnapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-parimaNDala saMsthAnapariNAmaH, yAvataAyatasaMsthAnapariNAmaH 3, bhedapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-khaNDa bhedapariNAmaH, yAvat-utkarikAbhedapariNAmaH4, varNapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-kAla varNapari (gatipariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNane ?) he bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNate) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya) spRzat gatipariNAma aura aspRzat gatipariNAma (ahayA) athavA (dIhagai pariNAme ya hassagai pariNAme ya) dIrghamati pariNAma aura hasyagati pariNAma (saMThANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! saMsthAna pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) baha isa prakAra (parimaMDalasaMThANapariNAme) parimaMDala saMsthAnapariNAma (jAya) yAvat (AyatasaMThANapariNAma) AyatasaMsthAnapariNAma (bheda pariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?) he bhagavan ! bheda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatta) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (khaMDabhedapariNAme jAya ukkariyAbheda. pariNAme) khaMDabheda pariNAma yAvat utkarikA bheda pariNAma (gatipariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) samapan! tipariNAma 2an 42 4aa cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me prAranA 4aa cha (taM jahA) te / 4 // 2 (phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya) spRzat gatipariNAma ane gara5zat atipariNAma (ahavA) 24t (dohagaipariNAme ya hassa gaipariNAme ya) gati pariNAma ane hasva gati pariNAma (saMThANapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte 1) bhagavan ! saMsthAna pariNAma TA 52nam sai cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) : gautama ! pAMya nA 4 // cha (taM jahA) ta 2 prAre (parimaMDalasaMThANapariNAme) parima saMsthAnapariNAma (jAva) yAvat (AyatasaMThANa pariNAma) sAyata sthAnapariNAma (bhedapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) san ! leha pariNAma 2 / 52nA yai che (goyamA ! paMcavihe paNNatte) gautama ! pAMya prAranA 4i cha (taM jahA) te RI prAre (khaMDabhedapariNAme jAva ukkariyAbhedapariNAme) 5 le pariNAma yAvat 2i4 // bheda pariNAma zrI prshaan| sUtra : 3 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 203 anIyapariNAmanirUpaNam NAmo yAyacchuklaparNapariNAmaH 5, gandhapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH tadyathA-murabhigandhapariNAmaH, durabhigandhapariNAmazca 6, rasapariNAmaH khalu bhadanta ! katividha: prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-tiktarasapariNAmo yAvad madhurarasapariNAmaH 7, sparzapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! aSTavidhaH prajJaptaH tadyathA-karkazasparzapariNAmazca yAvad rUkSasparzapariNAmazca 8 / agurulaghukapariNAmaH (caNNapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! varNa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) baha isa prakAra (kAlavaNNapariNAme jAca sukkillaghaNNa pariNAme) kRSNavarNa pariNAma yAvat zuklavarNa pariNAma ___(gaMdhapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! gaMdha pariNAma kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sunbhigaMdhapariNAme dunbhigaMdhapariNAme ya) sugaMdha pariNAma aura durgandha pariNAma (rasapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNatte ?) he bhagavan ! rasa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (tittarasapariNAme jAca mahurarasapariNAme) tiktarasarUpa pariNAma yAvat madhurarasa pariNAma (phAsapariNAme NaM bhaMte ! kavihe paNNatte?) he bhagavan ! sparza pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! aTThavihe paNNatte) he gautama ! ATha prakAra kahevA joIe. paza ane rasanA Indriya pariNAmathI teone trIndriya ane caturindriya (aNNapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatta) sAvan 1 pariNAma heTasA prazna 4aa cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) gautama ! pAMya prA2nA 4aa (taM jahA) te 2 // 42 (kAlavaNNapariNAme jAva sukillavaNNapariNAme) 41 52NAma yAvat zusavarSa pariNAma (gaMdhapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! a55riNAma TA prAranA 4aa cha ? (goyamA duvihe paNNatte) gautama ! me // 2 // 4aa cha. (te jahA) te mA prAre (subbhigaMdhapariNAme dubbhigaMdhapariNAme ya) sugadha pariNAma ane 5 pariNAma (rasapariNAmeNaM bhaMte ! kaiviha paNNatte 1) mAvan 2sapariNAma TAranA ai cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) gautama ! pAMya 4AranA 4i cha (taM jahA) te yA prakAre (tittarasaparigAme jAva mahurarasapariNAme) titarasa 35 pariNAma yAvat madhura2sa pariNAma phAsapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) samapan ! 25za pariNama TA 12 // 4 cha ? (goyamA ! avihe paNNate) he gautama ! mA 42 // 4yAM che (taM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre khalu bhadanta ! kati vidhaH prajJaptaH ? gautama ! ekAkAraH prajJaptaH, zabdapariNAmaH khala bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-surabhizabdapariNAmazca, durabhizabdapariNAmazca10, sa eSo'jIyapariNAmazca / pariNAmapadaM samAptam ||suu03|| ____TIkA-athAjIvapariNAma prarUpayitumAha-'ajIyapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! ajIvapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'dasavihe paNNatte' ajIvapariNAma stAvada daza vidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-baMdhaNakA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya) karkazasparzarUpa pariNAma yAvat rUkSasparzarUpa pariNAma (agurulahuya pariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! agurulaghu pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! egAgAre paNNatte) he gautama ! ekAkAra kahA hai (sahapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! zabda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! dubihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sunbhisaddapariNAme ya dubbhisahapariNAme ya) zubha zabda pariNAma aura azubha zabda pariNAma (se taM ajIvapariNAme ya) yaha ajIva pariNAma bhI huaa| pariNAma pada samApta TIkArtha-aba ajIva ke pariNAma kI prarUpaNA kI jAtI hai: gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ajIva kA pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai? bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! ajIva kA pariNAma daza prakAra kA kahA jahA) te ! 2 (kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya) 442 25za 35 pariNAma thAvat rUkSa sparza rUpa pariNAma (agurulahuya pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 7 lAvan ! mazu3 sadhu pariNAma TamA 412nA 4aa cha ? (goyamA ! egAgAre paNNatte) hai gautama ! me 12 hyA cha (saddapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNata ?) mAvan! za54 pariNAma prAranA hyA cha ? (goyamA! duvihe paNNatte) hai gotama ! me 542 // 4 // cha (taM jahA) te mAre (subhisahapariNAme ya dunbhisahapariNAme ya) zubha za6 pariNAma bhane azubha za54 pariNAma (settaM ajIvapariNAme ya) mA manu pariNAma pUra yu| pariNAma pada samApta TIkAIhave ajIvanA pariNAmanI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmI prazna kare che ke he bhagavan ! A ajIva pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 s03 ajIpapariNAma nirUpaNam 543 pariNAme 1' tadyathA bandhanapariNAmaH 1, 'gatipariNAme 2' gatipariNAmaH 2, 'saMThANapariNAme 3' saMsthAnapariNAmaH 3, 'bhedapariNAme 4' bhedapariNAmaH 4, 'vaNNapariNAme 5 ' varNapariNAmaH 5, 'gaMdhapariNAme 6' gandhapariNAmaH 6, 'rasapariNAme 7' rasapariNAmaH 7, ' phAsapariNAme 8' sparza pariNAmaH 8, 'agurulahuyapariNAme 9 agurulaghukapariNAmaH 9, 'sadapariNAme 10 ' zabdapariNAmazca 10, gautamaH pRcchati - 'baMdhaNapariNAme NaM bhaMte ! kai vihe paNNatte ?' bandhanapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte' bandhanapariNAmo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA - - NiddhabaMdhaNapariNAme lakkhaSaNapariNAme ya' tadyathA - snigdhavandhana pariNAmaH, rUkSabandhana pariNAmazca tatra snigdhasya bandhana pariNAmaH snigdhabandhapariNAmaH, evaM rUkSasya bandhanapariNAmo rUkSabandhana pariNAma ityarthaH, atha kathaM tAvat snigdhasya sato bandhanapariNAmaH saMjAyate ? kathaM vA rUkSasya sato bandhana pariNAmaH saMjAyate ? ityAkAGkSA zAntyarthaM bandhana pariNAmalakSaNaM prarUpayati- 'samaNi - gayA hai / vaha isa prakAra hai - (1) bandhana pariNAma (2) gatipariNAma (3) saMsthAna pariNAma (4) bhedapariNAma (5) varNapariNAma (6) gaMdhapariNAma ( 7 ) rasapariNAma (8) sparzapariNAma (9) agurulaghupariNAma aura (1) zabdapariNAma gautama - he bhagavan ! bandhana pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn - he gautama! bandhana pariNAma do prakAra kA kahA hai- vaha isa prakAra hai - snigdhabandhana pariNAma aura rUkSabandhanapariNAma | snigdha pudgala kA bandhana rUpa pariNAma snigdhabandhana pariNAma kahalAtA hai aura rUkSapudgala kA bandhanarUpa pariNAma rUkSabandhana pariNAma kahalAtA hai| snigdha kA aura rUkSa kA bandhana pariNAma kisa prakAra se hotA hai ? isa AkAMkSA kI zAMti ke lie bandhana pariNAma ke lakSaNa kI prarUpaNA karate haiM - 'samAna guNa snigdhatA vAle zrI bhagavan ! uttara Ape che-hegautama! ajIva pariNAma deza prakAranA kahyAM che. te A prakAre che (1) andhana pariNAma (2) gatipariNAma ( 3 ) saMsthAnapariNAma (4) le pariNAma (4) vAyuM pariNAma (6) gaMdhapariNAma (7) rasapariNAma (8) sparza pariNAma (E) bhagu3saghu pariNAma bhane (10) zabdapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! andhana pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che ? zrI bhagavAn--haiM gautama ! andhana pariNAma e prakAranA kahyAM che te A prakAre che snigdha andhana pariNAma ane rUkSa bandhana pariNAma che. sigma pudgalanA andhana rUpI pariNAma snigdha andhana pariNAma kahevAya che ane rUkSa pudgalanA andhana rUpa pariNAma rUkSa andhana pariNAma kahevAya che. snigdhanA ane rUkSanA andhana pariNAma kayA prakArathI thAya che ? e AkAMkSAnI zAnti karavAne mATe bandhana pariNAmanA lakSaNunI prarUpaNA kare che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 prajJApanAmutre yAe baMdho na hoi, samalukkhayAe vi Na hoi / vemAyaNiddhalukkhattaNeNa baMdho u khaMdhANa // 1 // samasnigdhatAyAM - parasparaM samastigdhatve - samaguNa snigdhatve bandho na bhavati, tth| parasparaM samarUkSatAyAmapi- samaguNarUkSatve'pi bandho na bhavati, vimAtrasnigdha rUkSatvena - yadAparasparaM snigdhatAyAH rUkSatAyAzca vimAtrA- bhavati tadA skandhAnAM bandhastu saMjAyate tathAhisamaguNa snigdhasya paramANvAdeH samaguNasnigdhena paramANvAdinA saha sambandho na bhavati, evaM samaguNarUkSasyApi paramANvAdeH samaguNarUkSeNa paramANyAdinA saha sambandho na bhavati apitu viSamaguNa snigdhasya paramANvAdeH viSamaguNasnigdhena, viSamaguNarUkSasya ca viSamaguNarUkSeNa sambandho viSamamAtratvAtparasparamupajAyate itibhAvaH, atha viSamamAtrAprastAvAt tatprarUpaNArthamAha - 'Niddhassa NijreNa duryAAhieNaM, dukkharasa lukkheNa duyAhieNaM / Niddhasya lukkheNa uveD baMdho, jahaNNavajjo simo samo vA ||2||' snigdhasya rUkSeNa upaiti bandhaH, jaghanya biSamaH samo vA iti, ayaM bhAvaH - yadA snigdhasya paramANvAdeH snigdhaguNenai / paramANvAdinA saha ved bhavettadA niyamo dvayAdikAdhikaguNenaiva paramANvAdinA sahetyarthaH evaM rUkSaguNasyApi paramANaNadeH rUkSaguNena paramANvAdinA saha yadA bandhazced bhavettadA tasyApi niyamatapudgaloM kA bandha nahIM hotA hai aura samAna guNa vAle rUkSa pudgaloM kA bhI bandha nahIM hotA hai, kintu jaba snigdhatA aura rUkSatA kI mAtrA viSama hotI hai, taba skaMdhoM kA paraspara bandha hotA hai / arthAt samAna guNa snigdha paramANu Adi kA samAna guNa snigdhatA vAle paramANu Adi ke sAtha baMdha nahIM hotA / isI prakAra samAna guNa rUkSa paramANu Adi ke sAtha samAna guNa rukSa paramANu Adi kA baMdha nahIM hotA hai / kintu viSama guNa vAle snigdha paramANu Adi kA viSama guNa vAle snigdha paramANu ke sAtha aura viSamaguNa rUkSa kA viSamaguNa rUkSa paramANu ke sAtha baMdha hotA hai / aba viSama mAtrA ke prakaraNa ke kAraNa usakI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM- 'yadi snigdha paramANu Adi kA snigdha paramANu Adi ke sAtha baMdha hotA hai to do guNa adhika paramANu Adi ke sAtha hI hotA samAna guNu snigdhatA vALA pudgalAne bandha nathI heAtA, ane samAna guNa rUkSatA vALA pudgalAnA paNa baMdha thato nathI. kintu jyAre snigdhatA ane rUkSatAnI mAtrA viSama thAya che, tyAre skandhAnA paraspara anya thAya che- arthAt samAna guNa paramANu ahiMnA samAna guNu snigdhatAvALA paramaNu AdinI sAthe bandha nathI thatA e ja prakAre samAna guNu rUkSa paramANu AdinA sAthe samAna guNu rUkSa paramANu sAthe paNa nathI thatA paraMtu viSama guNavALA snigdha paramANu AdinA viSama guNavALA snigdhanI sAthe ane viSama guNavALA rUkSane viSama guNa rUkSanI sAthe anya thAya che have viSama mAtrAnA prakaraNanA kAraNe tenI prarUpaNA karavA mATe kahe che AdinI yadi snigdha paramANu AdinA snigdha paramANu AdinI sAthe anya thAya che to e guNu adhika paramANu smAdinI sAthe ja baMdha thAya che. eja prakAre rUkSa paramANu zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 203 ajIpapariNAmanirUpaNam stena dvayAdikAdhikaguNenaiva saha bandho bhaved nAnyatheti pUrvAddhArthaH, athottarAddhArtha prarUpayitum-yadA tu snigdharUkSayorbandho bhavati tadA kathamityA zaGkAyAmAha-snigdharaya paramANvAdeH rUkSeNa paramANvAdinA bandhaH upaiti-upapadyate, kintu jaghanyavarjaH-jaghanyapadaM varjayitvA, viSamo vA bhavet samo vA bhaveta, tathA ca jaghanyam-ekaguNasnigdham, ekaguNarUkSazca varjayitvA zeSasya dviguNasnigdhAde dviguNarUkSAdinA sarveNa bandho bha tItibhAvaH, ityevaM rItyA bandhanapariNAma prarUpya samprati patipariNAmaM prarUpayati-'gatipariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNace ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! gatipariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagapAnAha'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNate' gatipariNAmo dvividhaH prajJataH, 'taM jahA-phusamANahai' isI prakAra rUkSa paramANu Adi kA rUkSa paramANu Adi ke sAtha java baMdha hotA hai to usakA bhI niyama se do Adi adhika guNa vAle paramANu ke sAtha hI baMdha hotA hai, anyathA nahIM / yaha gAthA ke pUrvArdha kA artha huaa| aba usake uttarArdha kA arthAt Age ke Adhe kA artha kahate haiM-jaba snigdha aura rUkSa pudgaloM kA paraspara baMdha hotA hai, taba kisa prakAra baMdha hotA hai ? so kahate haiM-nigdha paramANu Adi kA rUkSa paramANu Adi ke sAtha bandha ho sakatA hai, kintu jaghanya guNa ko choDakara hotA hai, cAhe vaha sama ho athavA viSama ho| jaghanya kA Azaya hai eka DigrI (kAlA) vAlA snigdha yA eka DigrI (kAlA) cAlA rUkSa / use choDakara zeSa do guNa pAle Adi snigdha kA dviguNa rUkSa Adi ke sAtha baMdha hotA hai| isa prakAra bandhana pariNAma kI prarUpaNA karake abagati pariNAma kI prarUpaNA karate haiM gautama-hebhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! gati pariNAma do prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra Adine rUkSa paramANu AdinI sAthe jyAre bandha thAya che te tenA paNa niyamathI be Adi adhika guNavALAnI sAthe ja baMdha thAya che, anyathA nahi. A gAthAnA pUrvArdhane artha thA. have tenA uttarArdha arthAt AgaLanA aDadhA bhAgano artha kahe che jyAre snigdha ane rUkSa pudgalone paraspara bandha thAya che. tyAre kevA prakAre baMdha thAya che? te kahe che-snigdha paramANu Adine rakSa paramANu AdinI sAthe baMdha thaI zake che, kintu jaghanya guNane choDIne thAya che, bhale te sama hoya ke viSama hoya. jaghanyano Azaya che, eka DigrI (kALAza) vALA sinagdha agara eka DIthI (kALAza) vALA rukSa tene choDIne zeSa be guNavALa Adi snigdhane dviguNa rasa AdinI sAthe baMdha thAya che. e prakAre bandhana pariNAmanI prarUpaNuM karIne have gati pariNAmanI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana 4 gati pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che? zrI bhagavAna -he gautama! gati pariNAma be prakAranA kahyAM che, te A prakAre che pra0 69 zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre gatipariNAme ya aphusamANatipariNAme ya' tadyathA-spRzadgatipariNAmazca, aspRzadgatipariNAmazca tatra vastvantaraM spRzato gatipariNAmaH spRzadgatipariNAmaH, yathA jalasyopari prayatnena tiryaprakSiptAyA ThikkarikAyAH spRzad gatipariNAmo bhavati, sA hi tiryaka prakSiptA satI avAntare jalaM spRzantI upari nipatantI gacchati, krIDAyAM zizujanaprasiddhametat, tathA aspRzato gatipariNAmo'spRzadgatipariNAmaH, tathA ca yad vastu kenApi padArthena saha apAntare saMsparza nAnubhavati tasyAspRzadgatipariNAmo bhavati yathA prakSipto pANo gacchati, ityAzayaH, ___ atha gatipariNAmameva prakArAntareNAha-'ahavA dIhagaipariNAme ya, hassagaipariNAme ya 2' athavA dIrghagatipariNAmazca, huskhagatipariNAmazca, tatra dUradezAntaraprAptipariNAmo dIrdhagatipariNAma ucyate, samIpadezAntaraprAptipariNAmo isvagatipariNAmo vyapadizyate, gautamaH hai-spRzat gati pariNAma aura aspRzat gati pariNAma / bIca meM Ane vAlI dUsarI vastuoM ko sparza karate hue jo gati hotI hai, vaha spRzat gati kahalAtI hai, usa gatirUpa pariNAma ko spRzat gati pariNAma kahate haiM, jaise jala ke Upara prayatna karake nichI pheMkI haI ThIkarI kA gtiprinnaam| tichI pheMkI huI ThIkarI bIca meM jala kA sparza karatI huI gati karatI hai| bacce isa prakAra khilavADa karate hue dekhe jAte haiN| isake viparIta bIca meM Ane vAle padArthoM ko sparza kiye vinA hI jo yastu gamana karatI hai, usakI gati aspRzat gati pariNAma kahalAtI hai, jaise siddha jIva siddhazilA kI ora gamana karate haiN| aba gati pariNAma kA hI prakArAntara se nirUpaNa karate haiM-gatipariNAma do prakAra kA hai-dIrghagati pariNAma aura isvagati pariNAma / bahuta dUravartI deza kI prApti kA jo kAraNa ho vaha dIrghagati pariNAma kahalAtA he aura samIpa dezAntara kI prApti kI kAraNabhUta gati ko hUsvagati pariNAma kahate haiM / pRzat gati pariNAma ane aspRzat gati pariNAma. vacamAM AvanArI bIjI vastuone sparzavA chatAM je gati thAya che. te pRzat gati kahevAya che. e gati rUpa pariNAmane spRzata gati pariNAma kahe che, jemake pANInA Upara prayatna karIne tiIi pheMkelI ThIMkarInuM gati pariNAma, tichi karelI ThIMkarI vacamAM jaLane sparza karatI thakI gati kare che chokarA A rIte ramatA najare paDe che. tenAthI viparIta vacamAM AvanArA padArthone sparza karyA vinA ja je vastu gamana kare che, temanI gati aspRzata gati pariNAma kahevAya che. jema siddhajIva, siddha zilAnI tarapha gamana kare che. have gatipariNAmanuM ja prakAntare nirUpaNa kare che-gati pariNAma be prakAranA chedIva gati pariNAma ane hasva gati pariNAma. bahu ja dUravartI dezanI prAptinuM je kAraNa hoya te dIrgha gati pariNAma kahevAya che ane samIpa dezAntaranI prAptinA kAraNa bhUta gatine hasva gati pariNAma kahe che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sa03 ajIpapariNAma nirUpaNam 547 pRcchati - 'saMThANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! saMsthAnapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' saMsthAnapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA - parimaMDalasaMThANapariNAme jAva AyatasaMThANapariNAme 3' tadyathAparimaNDalasaMsthAnapariNAmaH, yAvat - vRttasaMsthAna pariNAmaH, tryasaMsaMsthAnapariNAmaH, caturasrasaMsthAnapariNAmaH, AyatasaMsthAnapariNAmaH, tatra parimaNDala - golaM yat saMsthA namAkAra vizeSastadrUpaH pariNAmaH parimaNDala saMsthAnapariNAmaH, vRttam-vartulaM yat saMsthAnaM tadrUpaH pariNAmo vRttasaMsthAnapariNAmaH, tisraH asrayaH koNAtmikA yasya tat tryanaM yat saMsthAnaM tadAtmakaH pariNAmastryastrapariNAmaH evaM catasraH asrayo yasya tat caturasraM yat saMsthAnaM tadAtmakaH pariNAma zcaturasra pariNAmo vyapadizyate, evama-AyataM vistRtaM yat saMsthAnaM tadrUpaH pariNAmaHAyata saMsthAna pariNAma ucyate, gautamaH pRcchati - 'bhedapariNAmeNa bhaMte ! kai vihe paNNatte ?' he bhadanta ! bhedapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' bhedapariNAmastAvat paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA - khaMDabhedapariNAme jAva ukkariyA bhedapariNAme' tadyathA - khaNDabhedapariNAmo yAvat pratarabhedaH cUrNikAbhedaH anu " - gautama - he bhagavan ! saMsthAna pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn - he gautama ! saMsthAna pariNAma pAMca prakAra kahA hai, yathA- parimaMDalasaMsthAna yAvat Ayata saMsthAna arthAt vRttasaMsthAna, tryastrasaMsthAna, caturasra saMsthAna aura Ayata saMsthAna / golAkAra ko parimaMDala saMsthAna kahate haiM, vartula AkAra vRtta saMsthAna kahalAtA hai, trikoNa AkRti tryatra saMsthAna caukora AkAra caturasra saMsthAna aura lambA AkAra Ayata saMsthAna kahalAtA hai / ina AkAroM ke rUpa meM hone vAlA pariNamana inhIM ke nAma se kahA jAtA hai| gautama - he bhagavan ! bheda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn he gautama! bheda pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA- khaMDa bheda pariNAma, pratarabheda pariNAma, cUrNikAbheda pariNAma, anutaTikAbheda pari zrI gautamasvAmI he bhagavan! saMsthAna pariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! sasthAna pariNAma pAMca prakAranA kahyAM che. jemake-parimA~Dala sa`sthAna pariNAma yAvat Ayata sa`sthAna arthAta (vRtta sasthAna) tryasra sasthAna caturasra saMsthAna ane Ayata saMsthAna, goLAkArane parimaMDala saMsthAna kahe che, vartula AkAra vRtta saMsthAna kahevAya che, trikeNu AkRti gyusa sasthAna, cArasa AkAra caturasa sasthAna ane lAMkha AkAra Ayata saMsthAna kahevAya che. A AkAranA rUpamAM thanAra pariNamana temanA ja nAmathI hevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan-bheda pariNAma keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAn he gautama ! bheda pariNAma pAMca prakAranA kahyAM che, jemake-khabheda zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mmam 548 prajJApanAsutre taTikAbhedaH utkarikA bhedapariNAmaH 4, tatra ayaHkhaNDAnAM yA tAmukhaNDAnAM yA zIlaka khaNDAdInAM yA bhedaH khaNDabhedapariNAmaH, evaM vaMzAnAM yA vetasAnAM yA nalAnAM yA kadalI. stambhAdInAM pA bhedaH pratarabhedapariNAmaH tathA tilacUrNAnAM yA muddacUrNAnAM yA mASacUrNAnAM yA pippalIcUrNAnAM yA marIcacUrNAnAM yA zRGgaveracUrNAnAM yA bhedaH cUrNikA bhedapariNAmaH, tathA avaTAnAM vA taDAgAnAM yA idAnAM vA nadInAM yA, pApInAM yA puSkariNInAM pA, dIpikANAM yA guJjAlikAnAM yA, saraH prabhRtInAM yA bhedaH anutaTikA bhedapariNAmaH, tilazRGgANAM vA mudgazANAM yA mASazRGgANAM yA eraNDabIjAnAM yA sphoTanabhedaH utkalikA bhedapariNAmaH / gautamaH pRcchati-'vaNNapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate?' he bhadanta ! varNapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe NAma aura utkaTikAbheda pariNAma / lohe ke khaMDoM kA, tAMbe ke khaMDoM kA, zIze ke khaMDoM Adi kA bheda khaMDa bheda kahalAtA hai| bAMsoM kA, vetoM kA, naloM kA, kadalI staMbhoM kA bheda pratara bheda kahalAtA hai| tila ke cUre kA, mUMga ke cUre kA, uDada ke cUre kA , pIpala ke cUre kA, mirca ke cUre kA, adarakha ke cUre kA bheda cUrNikAbheda kahalAtA hai| kapa, tAlAba, hRda, nadI, vApI puSkariNI, dIrghikA, guMjAlikA tathA saroyara Adi kA bheda anunaTikAbheda kahalAtA hai / tila kI phaliyoM kA, mUMga kI phaliyoM kA, uDad kI phaliyoM kA tathA eraNDa ke bIjoM kA phUTanA utkaTikA bheda kahalAtA hai| ___ gautama -he bhagavan ! varNapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn- he gautama ! varNa pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-kRSNavarNapariNAma, nIlavarNapariNAma, lohitavarNapariNAma, pItavarNapariNAma aura zuklavarNa pariNAma / pariNAma, pratApabheda pAraNAma, cUrNikAbhera pariNAma, anutaTikA bheda pariNAma ane uRrikA bheda pariNAma. loDhAnAkhaMDa, tAMbAnAkhaMDa, zIzAnAkhaMDa Adi bhedakhaMDa bheda kahevAya che. vAMsenA, netaranA, nAnA, kadala staMbhonA bheda pratabheda kahevAya che. talanAbhUkAnA, maganabhUkAnA, aDadanA bhUkAnA pIpaLanA cUrAnA, maracAnA cUrAnA, AdunA cUrAnA, bheda yu le 4Aya cha, 55, tApa, 6, nahI, pAva, puS427, hIvi, gulial tathA sarovara AdinA bheda anutaTikA bheda kahevAya che. talanI phaLIyenA, maganIphaLInA, aDadanI phaLIyAnA tathA eraMDAnA bIjanuM phuTavuM te utkaTikA bheda kahevAya che. zrI gIramasvAmI-he bhagavan ! varNa pariNAma keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAn -he gautama ! varNa pariNAma pAMca prakAranA kahyA che, jemake- kRSNavarNa pariNAma, nIlavarNa pariNAma; hitANuM pariNAma, pItavaNuM pariNAma, ane veta zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 103 ajIpapariNAmanirUpaNam paNNatte' varNapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-kAlavaNNapariNAme jAya sukillayaNNapari. NAme 5' tadyathA-kRSNavarNapariNAmo yAvat nIlavarNapariNAmaH, lohitavarNapariNAmaH, haridrAvarNapariNAmaH, zuklavarNapariNAmazca, gautamaH pRcchati-'gaMdhapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte!' he bhadanta ! gandhapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'davihe paNNale' gandhapariNAmo dvividhaH prajJaptaH 'taM jahA-subbhigaMdhapariNAme, dunbhigaMdhapariNAme ya6' tadyathA-surabhigandhapariNAmaH, durabhigandhapariNAmazca, gautamaH pRcchati-rasapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNatte ? he bhadanta ! rasapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' rasapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-tittarasapariNAme jAya mahararasapariNAme' tadyathA-tiktarasapariNAmaH, yAvata-amlarasapariNAmaH, kaTurasapariNAmaH, kaSAyarasapariNAmaH, madhurarasapariNAmazca, gautamaH pRcchati-'phAsa. pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? he bhadanta ! sparzapariNAmaH khala katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'avihe paNNatte' sparzapariNAmastAvad aSTavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya8' tadyathA karkazasparzapariNAmazca gautama-he bhagavan ! gaMdha pariNAma kitane prakAra kA hai? bhagavAn- he gautama ! gaMdha pariNAma do prakAra kA kahA hai-sUrabhigaMdhapariNAma aura durabhigaMdhapariNAma / gautama-he bhagavan ! rasa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! rasa pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-tiktarasapariNAma, amlarasapariNAma, kaTukarasapariNAma, kaSAyarasapariNAma aura mdhurrsprinnaam| gautama-he bhagavan ! sparzapariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! ATha prakAra kA kahA hai, yathA-karkaza sparza pariNAma yAvat rUkSasparzapariNAma, arthAt karkaza sparzapariNAma, mRdusparzapariNAma, (zu46) 14 pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! gaMdhapariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama! gaMdhapariNAma be prakAranA kahelA che-surabhigaMdha pariNAma ane durabhigaMdha pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! rasapariNAma keTalA prakAranA kahyAM che? zrI bhagavAna-he gautama! rasa pariNAma pAMca prakAranA kahyAM che, jemake tiktarasa pari NAma, aspharasa pariNAma, kaTurasa pariNAma, zAyarasa pariNAma ane madhurarasa pariNAma. zrI gautama svAmI-he bhagavan! spapariNAma keTalA prakAranA kahA che? zrI bhagavAna-he gautama! ATha prakAranA kahyAM che, jemake-karkazasparza pariNAma yAvata zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 prajJApanAmutre yAvat-mRdukasparzapariNAmaH, gurusparzapariNAmaH, laghusparzapariNAmaH, uSNasparzapariNAmaH, zIta. sparzapariNAmaH, snigdhasparzapariNAmaH, rUkSasparzapariNAmazca, gautamaH pRcchati-'aguruhuyapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! arulaghukapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'egAgAre paNNatte' agurula yukapariNAma: ekAkAra:-eka prakAra evaM prajJaptaH, tatrA gurulaghukapariNAmastAvada-'kammagamaNabhAsAiM eyAI agurulahuyAI' iti vacanaprAmANyAt karmamano bhASA dravyapudgalAnAM prajJaptaH, evameva amUrtadravyANAmAkAzAdInAM yA azurulaghupariNAmo draSTavyaH, agurulaghupariNAmagrahaNasyopalakSaNatayA gurulaghupariNAmopyavaseyaH, sa ca taijasa dravyaparyantAnA maudArikAdi dravyANAM vijJeyaH, tathA coktam 'orAliya yeubdhiyAhAragae ya gurulahudavvA' audArika vaikriyAhAraka tejAMsi gurusparzapariNAma, laghusparzapariNAma, uSNasparzapariNAma, zItasparzapariNAma, snigdhasparzapariNAma, rUkSasparzapariNAma / gautama-he bhagavan ! agurulaghu pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! agurulaghu pariNAma eka hI prakAra kA hotA hai| 'kammagamaNabhAsAI eyAiM agurulaghuyAI' isa Agama vacana ke anusAra kArmaNa vargaNA, manIvargaNA aura bhASAvargaNA ke pudgala agurulaghu pariNAma vAle hote haiN| isI prakAra amUrta AkAza Adi dravyoM kA bhI agurulaghu pariNAma samajhanA caahie| yahA~ agurulaghu pariNAma kA grahaNa upalakSaNa mAtra hai, ataeva gurulaghu pariNAma bhI yahAM samajha lenA cAhie / yaha gurulaghu pariNAma audArika Adi se lekara taijasa dravya taka pAyA jAtA hai| kahA bhI hai-'audArika, vaikriya aura AhAraka tathA taijasa dravya gurulaghu hote haiN|' ___ gautama-he bhagavan ! zabdapariNAma kitane prakAra kA hai ? rUkSasparza pariNAma, arthAt karkazasparza pariNAma, mRdusparza pariNAma, gurUsparza pariNAma laghusparza pariNAma, uSNupa pariNAma, zItasparza pariNAma, snigdhasparza pariNAma, rUkSaspaza pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! agurulaghu pariNAma keTalA prakAranA kahelAM che? zrI sarAvAn-3 gotama ! 1439dhu pariNAma me 2nu cha, 'kammagamaNa bhAsAI eyAI agurulahuyAI' 4AIR 5yana anusAra abhI 4g, mano mane bhASAvargaNanA pudgala agurulaghu pariNAmavALA hoya che. e ja prakAre amUrta AkAza Adi dranA paNa agurulaghu pariNAma samajavAM joIe. ahIM agurulaghu pariNAmanuM grahaNa upalakSaNa mAtra che, tethI ja gurUlaghu pariNAma paNa ahIM samajI levuM joIe. A gurUlaghu pariNAma dArika AdithI zarU karI taijasa dravya sudhI maLI Ave che. kahyuM paNa chedArika vekiya ane AhAraka tathA taijasa dravya gurUlaghu hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam gurulaghUni dravyANi, iti, gautamaH pRcchati-sahapariNAme NaM bhaMte kaivihe paNAtte?' he bhadanta ! zabdapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'joyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte' zabdapariNAmastAyada dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-subbhisaddapariNAme ya dubbhisadda pariNAmeya 10' surabhizabdapariNAmazca, durabhizabdapariNAmazca, tatra surabhizabdaH-zubhazabdaH, durabhizabda:-azubhazabda ityarthaH 'se taM ajIvapariNAmeya' sa eSaH ajIvapariNAmazca prajJaptaH, 'pariNAmapayaM samatta' iti pariNAmapada trayodazaM samAptam 13, / / sU0 3 // __atha catudezaM padam kaSAyavaktavyatAprastAva mUlam-kai NaM bhaMte ! kasAyA paNNattA ? goyamA ! canAri kasAyA paNNattA, taM jahA-kohakasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe, neraiyANaM bhaMte ! kai kasAyA paNNattA ? goyamA ! catAri kasAyA paNNattA, taM jahA-kohakasAe, jAva lobhakasAe, evaM jAva vemANiyANaM, kaipaiTThieNaM bhaMte ! kohe paNNate ? goyamA ! caupaidie kohe paNNate, taM jahA-AyapaiTThie, parapaiTie, tadubhayapaiTTie, evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM daMDao, evaM mANeNaM daMDao, mAyAe daMDao, lobheNaM daMDao, kaihiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhavai ? goyamA / cauhiM ThANehiM kohuppattI bhavai taM jahA-khettaM paDucca vatthu paDucca sarIraM paDucca uvahiM paDucca, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi, evaM ee vi cattAri daMDagA / kaivihe NaM bhaMte ! kohe bhagavAna-he gautama ! do prakAra kA kahA hai-surabhizabdapariNAma aura durabhizabdapariNAma / yahAM surabhi zabda zubha kA aura durabhi zabda azubha kA vAcaka hai / jo zrotA ko priya ho yaha surabhi zabda aura jo apriya pratIta ho vaha durabhi zabda kahalAtA hai| yaha ajIya pariNAma kI prarUpaNA huii| pariNAmapada samApta zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zabda pariNAma keTalA prakAranAkahyA che? zrI bhagavAna-he gautama! be prakAranA kahyAM che-surabhi zabda pariNAma ane durabhi zabda pariNAma. ahIM surabhi zabda zubha ane durabhi zabda azubhane vAcaka che. je zretAne priya hoya te surabhi zabda ane je apriya hoya te durabhi zakhada kahevAya che. A ajIva pariNAmanI prarUpaNuM thaI pariNAma pada samAsa 13 caudamu kaSAya pada zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre paNNatte ? goyamA ! cauvyihe kohe paNNatte, taM jahA-aNaMtANubaMdhikohe, apaJcakkhANe kohe, paJcavakhANAvaraNe kohe, saMjalaNe kohe, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, evaM mANeNaM mAyAe lobheNaM, ee vi cattAri daMDagA |sU0 1 // ___chAyA-kati khalu bhadanta ! kaSAyAH prajJaptAH ? gautama ! cakhAraH kaSAyAH prajJaptAH tadyathA-krodhakaSAyaH, mAnakaSAyaH, mAyAkaSAyaH, lobhApAyaH, nairayikANAM bhadanta ! kati kaSAyAH prajJaptAH ? gautama ! catvAraH kaSAyAH prajJaptAH, tadyathA-krodhakaSAyo yAvalobhakaSAyaH, evaM yApada vaimAnikAnAm kati pratiSTitaH khalu bhadanta ! krodhaH prajJaptaH ? gautama ! catuH pratiSThitaH krodhaH prajJaptaH, tadyathA-AtmapratiSThitaH, parapratiSThitaH, tadubhayapratiSThitaH, caudahayAM kaSAyapada kaSAya vaktavyatA zabdArtha-(kaNaM bhaMte ! kasAyA paNNattA ?) he bhagavana ! kaSAya kitane kahe haiM ? (goyamA! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama ! cAra kaSAya kahe haiM (taM jahA) ye isa prakAra (kohakasAe, mANakasAe, mAyA kasAe, lobhakasAe) krodha kaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya, lobhakaSAya ___(neraiyANaM bhaMte ! kai kasAyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM meM kitane kaSAya hote haiM ? (goyamA ! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama ! cAra kaSAya kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (kohakasAe jAya lodakasAe) krodha kaSAya yAyata lobha kaSAya (evaM jAca vemANiyANaM) isI prakAra yAyata vaimAnikoM meM (kaipaiTThie NaM bhaMte ! kohe paNNatta ?) he bhagavan krodha kitanoM para pratiSThita Azrita hai ? (goyamA ! caupaTThie kohe paNNatte) hai gautama ! krodha cAra para kaSAya vaktavyatA zA-(kaiNaM bhaMte ! kasAyA paNNattA?) he san ! pAya DeTA yA ? (goyamA! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama ! yA2 4Aya // cha (taM jaha!) te // 4 // 2 (koha kasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe) jodhapAya- mAnavAya, bhAyASAya, pAya (neraiyANaM bhaMte ! kaikasAyA paNNattA ?) he bhagavan ! nAma sA apAya hAya cha? (goyamA ! catAri kasAyA paNNattA) he gautama ! yA2 4105 4aa cha (taM jahA) te 20 prAre (kohakasAe jApa lohakasAe) hI54Aya yAvat somapAya (evaM jAya vemANiyANaM) me04 prAre yAta vaimAnikamAM (kaipaiTipaNaM bhaMte ! kohe paNNatte) he bhagavan ! ogha TasA 52 pratita-mAzrita cha (goyamA! cau paidie kohe paNNatte) he gautama ! oSa yA2 52 pratihata cha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam apratiSThitaH, evaM nairayikANAM yAyad vaimAnikAnAM daNDakaH, evaM mAnena daNDakA, mAyayA daNDakaH, lobhena daNDakaH, katibhiH khalu bhadanta ! sthAnaiH krodhotpatti bhavati ? gautama ! catubhiH sthAnaH krodhotpatti bhavati, tadyathA-kSetraM pratItya, vAstu pratItya, zarIraM pratItya, upadhi pratItya,evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, evaM mAnenApi, mAyayA'pi, lobhenApi, evam ete'pi daNDakAH, katividhaH khalu bhadanta ! krodhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, tadyathA-anantAnubandhI-krodhaH, apratyAkhyAnakrodhaH, pratyAkhyAnAvaraNakrodhaH, saMjyapratiSThita kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (AyapaiTThie) Atma pratiSThita (parapaiTTie) parapratiSThita (tadubhayapaiTie) ina donoM para pratiSThita (appaiDie) apratiSThata nirAdhAra (evaM neraiyANaM jAca vemANiyANaM) isI prakAra nairayikoM yAvat vaimAnikoM kA (daMDao) daMDaka (evaM mANeNa daMDao) isI prakAra mAna se daMDaka kahanA (mAyAe daMDao) mAyA se daMDaka (lobheNaM daMDao) lobha se daMDaka ___(kaihiM gaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhayai ?) he bhagavan ! kitane sthAnoM arthAt kAraNoM se krodha kI utpatti hotI hai ? (goyamA carahiM ThANehiM kohuppattI bhayai) he gautama ! cAra kAraNoM se krodha kI utpatti hotI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (khettaM paDucca ) kSetra ke Azrita (vatthu paDucca) pAstu ke Azrita (sarIraM paDucca) zarIra ke Azrita (uvahiM paDucca) upadhi ke Azrita (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA (emANeNa ci, mAyAe vi, lobheNa vi) isI prakAra mAna se bhI, mAyA se bhI, lobha se bhI (evaM ee vi cattAri daMDagA) isa prakAra ye bhI cAra daMDaka (kahavidhe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?) he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA (taM jahA) te 2 re (AyapaiTie) mAtma pratita (parapaiDhie) 52 pratiSThita (tadubhayapaidie) te manna 52prati. (apaidvie) pratita-nirAdhAra (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) me // 2 nairapichInA yAvat vaibhanina (daMDao) / (evaM mANeNaM daMDao) se prAra bhAnanI sAthenA 644 431 / (mAyAe daMDao) bhAyAthI 4 (lobheNaM daNDao) solathI (kaihiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhavai) mAvan ! 88 sthAnI arthAta zothI odhanI utpatti thAya cha ? (goyamA ! cauhi ThANehiM kAhuppattI bhavai) he gautama ! yAra pANathI odhanI patti thAya cha (taM jahA) te 40 prA2 (khettaM paDucca) kSetranAmAzrita (vatthu paDucca) pAstunA (gha2) mAzrita (sarIraM paDucca) zarI2namAzrita (uvahiM paDucca) upadhinA mAzrita (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) ma prAre naa23|| yApat vaimAnikAnA (evaM mANeNa vi, mAyAe vi lobheNa vi) me re bhAnayI 5, mAyAthI 55, somayA 5] (evaM ee vi cattAri daMDagA) me 42 mA 5 yAra 447 / (kai viheNaM bhaMte ! kohe paNNatte ) 3 lAyan! ogha 486 // 2 // 4aa cha ? (goyamA ! pra0 70 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre lanakrodhaH, evaM nairayikANAM yAyad vaimAnikAnAm, evaM mAnena mAyayA lobhena ete'pi catAro daNDakAH // sU0 1 // TIkA--trayodaze pade sAmAnyena gatyAdilakSaNa jIvapariNAmasya pratipAditatyena sAmAnyasya ca vizeSaniSThatyAta tasyApi vizeSataH kvacit kasyacit pratipAdanasyAvazyakatayA ekendriyANAmapi krodhAdikapAyasadbhAvAt catvAraH kaSAyAH punarbhayamUlaM siJcanti iti dazavaikAlikavacanAt-mukhyatayA bandhakAraNatvAcca prathama vizeSataH kaSAyapariNAmaM prarUpayitu. mAha-'kai NaM bhaMte ! kasAyA paNNattA' he bhadanta ! kati khalu kaSAyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! cattAri kasAyA paNNattA' catvAraH kaSAyAH prajJaptAH, 'taM jahA hai ? (goSamA! cauvyihe kohe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kodha kahA hai (taM jahA) yaha isa prakAra (aNaMtANubaMdhi kohe) anantAnubaMdhI krodha (apaccakhANe kohe) apratyAkhyAnI krodha (paccakkhANAvaraNe kohe) pratyAkhyAnAvaraNa krodha (saMjalaNe kohe) saMjvalana krodha (eyanerajhyANa jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat paimAnikoM kA krodha samajhanA (evaM mANeNaM, mAyAe, lobhaNa) isI prakAra mAna, mAyA aura lobha se (eevi cattAri daMDagA) ye bhI cAra daMDaka haiM TIkArtha-terahave pada meM sAmAnya rUpa se gati Adi jIva ke pariNAmoM kA pratipAdana kiyA gayA hai aura sAmAnya vizeSoM meM rahatA hai ataH vizeSoM ke pratipAdana kI bhI AvazyakatA rahatI hai| ekendriya jIvoM meM bhI krodha Adi kaSAya vidyamAna rahate haiM, kyoM ki cAroM kaSAya punarbhava ke mUla ko siJcana karate haiM iti dazavakAlika ke vacana pramANa se tathA pradhAna rUpa se bandha kA kAraNa hone se prathama vizeSataH kaSAyapariNAma kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautama svAmI prazna karate haiM- he bhagavan ! kaSAya kitane kahe haiM ? cauvyihe paNNatte) he gautama ! yAra 42nA ogha 4 // cha (taM jahA) te mA hAre (aNatANubaMdhI kohe) anantAnamadhIzodha (apaccakkhANe kohe) apratyAbhyAnI aodha (paccakkhANAvaraNe kohe) pratyAbhyAnA125 oSa (saMjalaNe kohe) ArcAna ogha (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) se prAre naa2| yApat vaimAniDAnA odha sabha08pA (evaM mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) se prAre bhAna, mAyA, mane sAmathI (ee vi cattAri daMDagA) 2 // 59] yA2 644 cha TIkArya-teramA padamAM sAmAnya rUpathI nArakAdi gati Adi jenA pariNAmonuM pratipAdana karAyuM che ane sAmAnya vizeSamAM rahe che. tethI vizenA pratipAdananI paNa avazyakatA rahe che. ekendriya jIvomAM paNa kodha Adi kaSAya vidyamAna hoya che, kemake cAre kaSA punarbhavanA mULane siMcana kare che, evAM dazavaikAlikanA vacana pramANathI, tathA pradhAna rUpathI banyunuM kAraNa hevAthI prathama vizeSatA, kaSAya pariNAmanI prarUpaNuM karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI prazna kare che-ha bhagavad ! kaSAya keTalA prakAranA kahyA che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam kohakasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe' tadyathA-krodhakaSAyaH, mAnakapAyaH, mAyAkaSAyaH, lobhakaSAyazceti, tatra 'kRSavilekhane' ityasmAddhAtoH kRSanti-vilisanti karmarUpaM kSetraM sukhaduHkhazasyotpAdanAyeti kaSAyAH, auNAdikatyAdAyapratyayaH, nipAtanAca RkArasya akAro bodhyaH athavA kaluSayanti zuddhasvabhAyaM jIyaM karmamalinaM kurvantIti kaSAyAH, pUrvavadevAyapratyayaH. Nijantasya kalaSadhAtoH kaSAdezaH, tathAcoktam-'suhadukkhabahussaiyaM kammakavettaM kasaMti te jamhA / kalusaMti jaM ca jIvaM teNa kasAyatti puccaMti' // 1 // , sukhaduHkha bahuzasyaM karmakSetraM kRSanti te yasmAt / kaluSayanti yaM ca jIyaM tena kaSAyA iti ucyante // 1 // iti, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kai kasAyA paNNanA?' he bhadanta ! nairayikANAM kati kaSAyAH prajJaptAH ? bhagayAnAha-'goyamA !' he gautama! 'canAri kasAyA paNNanA' catvAraH kaSAyAH prajJaptAH, 'taM jahA-kohakasAe jAya lobhakasAe' tadyathA bhagavAn-he gautama ! kaSAya cAra kahe haiM, ve isa prakAra haiM-krodhakaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya aura lobhakaSAya / 'kRSa' dhAtu vilekhana ke artha meM haiN| jo karmarUpI kSetra (kheta) ko sukha duHkha rUpI dhAnya kI upaja ke lie jotate haiM, unheM kaSAya kahate haiM / athavA jo zuddha svabhAvI jIva ko kaluSita yA karma-malina karate haiM, unheM kaSAya kahate haiN| yahAM kaluSa' dhAtu se kaSAya zabda banA hai / kalupa dhAtu ko 'kaSa' Adeza ho jAtA hai| kahA bhI hai-jo sukha-duHkha rUpI zasya ke lie karmakSetra ko kRSanti arthAt jotate haiM athavA jo jIva ko kaluSita karate haiM, unheM kaSAya kahate haiM // 1 // gautama svAmI punaH prazna kahate haiM-he bhagavan ! nArakajIvoM meM kitane kAya hote haiM ? bhagavAn-cAra kaSAya kahe gae haiM, yathA-krodhakaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya aura lobhakaSAya / isI prakAra vaimAnika devoM taka sabhI jIvoM meM cAra zrI bhagavAnahe gautamakaSAya cAra prakAranA kahyA che, te A rIte che-kodhakaSAya mAnakaSAya, mAyAkaSAya, ane lebhakaSAya, dhAtuthI vilekhanane artha samajAya che. je karma rUpI kSetrane kheDIne tene sukhaduHkha rUpI dhAnyanI upajane mATe vAve che temane kaSIya kahe che. athavA je zuddha svabhAvI jIvane kaluSita agara karma-malina kare che, temane kaSAya kahe che, ahIM kaluSa dhAtuthI kaSAya zabda banyuM che. kaluSa dhAtune #g" Adeza thaI jAya che. kahyuM paNa che je sukhaduHkha rUpI zastrane mATe karmakSetrane nitta arthAt kheDe che, athavA je jIvane jyuSita kare che, temane kaSAya kahe che ke 1 . zrI zaitamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavana ! nAraka jemAM keTalA kayAya heya che? zrI bhagavAna -ha gautama ! cAra kaSAya hoya che, te A rIte-krodhakaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya ane lAbha kaSAya. e prakAre vaimAnika sudhI badhA jIvomAM cAra kaSAya kahI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmunne krodhakaSAyaH, yAvat-mAnakaSAyaH, mAyAkaSAyaH, lobhakaSAyaH, 'evaM jAya vemANiyANaM' evam-nairayikoktirItyA, nAvana-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikale. ndriyapaJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkapaimAnikAnAmapi krodhamAnamAyAlobhakaSAyA apaseyAH, gautamaH pRcchati-'kai paiTThie NaM bhaMte ! kohe paNNate?' he bhadanta ! kati pratiSThitaH-katiSu-kiyatprakArakeSu sthAneSu pratiSThitaH kimu ddezyaka ityarthaH, khala krodhaH prajJapta:-prarUpito vartate ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'caupaidie kohe paNNatte' catuSpratiSThitaH-catuSu sthAneSu pratiSThitaH caturnimittakaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahAAyapaiTie parapaiTie' tadyathA-AtmapratiSThita:-Atmanyeva sthAne pratiSThitaH AtmapratiSThitaH tathA ca yadA khala AtmanaivAcaritasya karmaNa aihikaM prati vinAzaM buddhyA kazcidaviSazcidAtmana kru yati tadA sa krodha AtmapratiSThito vyapadizyate, tasya krodhasyAtmokaSAya kaha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi bhavanapati devoM meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM meM, vikalendriyoM meM, paMcendriya tiryaMcoM meM, manuSyoM meM, vAnavyantaroM meM, jyotiSkoM meM, aura thaimAnikoM meM bhI krodha, mAna, mAyA evaM lobha kaSAya jAnanA cAhie / gautamasyAmI-he bhagavan ! krodha kitanoM para Azrita hai ? arthAt kina-kina ke AdhAra para rahA huA hai ? __ bhagavAn-he gautama ! krodha cAra para pratiSThita hotA hai, arthAt krodha ke AdhAra cAra hote haiM, ye isa prakAra haiM-(1) krodha AtmapratiSThita hotA hai, arthAt apane Apa para krodha utpanna ho jAtA hai, jaise apane hI kiye kisI karma ke phalasvarUpa ihaloka saMbaMdhI vinAza dekhatA hai, taba vaha apane para hI krodha karane lagatA hai / aisA krodha AtmapratiSThita kahalAtA hai| yaha krodha devA joIe, arthAt asurakumAra Adi bhavanapatiyAmAM, pRthvIkAyika Adi ekendriyAmAM vilendriyamAM, paMcendriyatiyAmAM, manuSyamAM, vAnavantaramAM, tiSkamAM ane mA nimAM paNa krodha, mAna, mAyA temaja lebhaSAya jANavA joIe. zrI gatimasvAmI-hebhagavad krodha keTalA para Azrita che? arthAt konA konA AdhAra para rahela che? zrI bhagavAna-he gautama! krodha cAra para pratiSThita thAya che, arthAta te kodhanA AdhAra cAra hoya che, te A prakAre (1) Atma pratiSThita hoya che arthAta pitAne pitAnA upara ja krodha utpanna thaI jAya che, jemake pite ja karelA koI karmanA phala svarUpa kaI Ihaleka saMbandhI vinAza Ave che, tyAre te pitAnA para ja krodha karavA lAge che. A krodha AtmapratiSThita kahevAya che. te krodha pitAnA ja uddezathI thAya che. zrI prAyanAsUtra : 3 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam ddezyakatyAdityAzayaH, parapratiSThita:-parasmin-anyasmin jane pratiSThitaH-samutpannaH parapratiSThitaH, anyaM janyamudizya jAyamAnaH krodhaH parapratiSThita ityucyate, evaJca yadA paro jana AkrozAdinA kopamudIrayati tadA taviSayaka upajAyamAnaH krodhaH parapratiSThito bhavatIti bhAvaH, 'tadubhayapaiTThie' tadubhayapratiSThitaH-AtmaparobhayapratiSThitaH krodho bhavati, tathAhi-yadA svaparakRtAparAdhayazAdAtmaparaviSayakaM krodhaM kazcitkaroti tadA sa krodha stadubhayapratiSThito vyapadizyate, 'appaiTie' apratiSThitazcApi krodho bhavati, tathAhi-yadA kila epaH svayaM durAcaraNAkrozAdikaJca kAraNaM vinaiva nirAdhAra eva kevala krodhavedanIyodayAdupajAyate tadA sa nAtmapratiSThitaH AtmanA duzcaritatvAbhAvena svAtmaviSayaapane hI uddezya se hotA hai / (2) koI krodha parapratiSThita hotA hai, kisI anya jana para utpanna hone vAlA krodha parapratiSThita kahalAtA hai| jaba dUsarA koI manuSya Akroza Adi karake krodha utpanna karatA hai, taba usake prati jo krodha utpanna hotA hai, vaha parapratiSThita krodha kahalAtA hai / (3) koI krodha aisA bhI hotA hai jo apane Upara aura dUsaroM ke Upara bhIutpanna hotA hai, jaise apane aura dUsare ke dvArA kiye gaye aparAdha ke kAraNa sva-paraviSayaka krodha koI karatA hai, taba vaha krodha ubhayapratiSThita kahalAtA hai| (4) cauthe prakAra kA krodha apratiSThita hotA hai| jaba koI krodha durAcaraNaathavA Akroza Adi kAraNa ke binA, nirAdhAra hI, kevala krodhavedanIya ke udaya se utpanna ho jAtA hai, vaha apratiSThita krodha kahalAtA hai / apane durAcAra ke kAraNa utpanna na hone se yaha AtmapratiSThita nahIM hotA / vaha krodha parapratiSThita bhI nahIM hotA hai, kyoM ki yaha dUsare ke pratikUla vyavahAra se utpanna nahIM hotA, isa kAraNa ubhaya pratiSThita bhI nahIM hotA hai| (2) ke koI parapratiSThita thAya che, koI bIjA mANasa para utpanna thanAra krodha para pratiSThita kahevAya che. jyAre bIjo koI manuSya Akroza Adi karIne kodha utpana kare che, tyAre tenA pratye je krodha utpanna thAya che. te parapratiSThita krodha kahevAya che. (3) koI krodha e paNa hoya che je pitanA Upara ane bIjAnA Upara paNa thAya che. jemakepitAnA temaja anya dvArA karelA aparAdhanA kAraNe sva5ra viSayaka krodha kaI kare che, tyAre te krodha ubhaya pratiSThita kahevAya che. (4) cothA prakArano krodha apratiSThita hoya che. jyAre keI phodha durAcaraNa athavA Akroza Adi kAraNa vinA nirAdhAra kevaLa vedanIya karmanA udayathI utpana thaI jAya che, te apratiSThita krotha kahevAya che. pitAnA durAcAranA kAraNe utpanna na thavAthI te AtmapratiSThita nathI hatA. te phodha parapratiSThita paNa nathI hote, kemake te bIjAnA pratikUla vyavahArathI utpana nathI thatuM, e kAraNe ubhaya pratiSThita paNa nathI hoto. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre 558 svAbhAvAn, nApi parapratiSThitaH sa krodhaH, parasyApi niraparAdhatvena aparAdhasaMbhAvanA piraheNa krodhAlambanatvAbhAvAt "evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM daMDao' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvat-asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyayika lendriya paJcandriyatiryajyonikamanuSyayAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi AtmapratiSThitaH, parapratipThitaH tadubhayapratiSThitaH, apratiSThitazca krodho bhavatIti bhAvaH, iti caturviMzati daNDako bodhyaH, 'evaM mANeNaM daMDao, mAyAe daMDao, lobheNaM daMDao' evam-uparyuka krodhacatuSTayarItyA, mAnenApi caturvidhena daNDakazcaturvizatyAtmakaH pratipattavyaH, tathA - mAyayA caturvidhayA daNDakazcaturvizatyAtmako'yaseyaH, evameva lobhenApi caturvidhena AtmaparatadubhayapratiSThitApratiSThitarUpeNetyarthaH, daNDa kazcaturviMzatisvarUpo'vaseyaH, ityAzayaH, ityevamadhikaraNabhedena bhedAn pratipAdya samprati kAraNabhedena bhedAn prarUpayati-'kaihiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhavai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katibhiH sthAnaH-tiSThati ebhi riti sthAnAni-kAraNAni taiH kiyatsaMkhyakaiH sthAnaH kAraNaiH krodhotpatti bhavati ? bhagayAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehiM' caturmiH sthAnaH krodhotpatti bhavati, 'taM jahA khettaM paDucca, vatthu paDucca, sarIraM paDucca, uyahiM paDucca' kSetraM pratItya kSetrApekSaye isI prakAra nairayikoM yAvat vaimAnikoM taka arthAt asura kumAra Adi bhavanapatiyo, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriyoM, manuSyoM vAnavyantara devoM, jyotiSka devo tathA vaimAnika devoM kA krodha bhI AtmapratiSThita, parapratiSThita, ubhayapratiSThita aura apratiSThita ke bheda se cAroM prakAra kA hotA hai| jaisA krodha se daMDaka kahA hai, usI prakAra mAna ko bhI cAra para pratiSThita kahanA caahie| mAyA ko bhI aura lobha ko bhI cAra-cAra para pratiSThita kaha lenA cAhie / isa prakAra krodha, mAna, mAyA, aura lobha ke AdhArake bheda se bheda dikhalAkara aba kAraNa bheda se bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-he bhagavan ! krodha kI utpatti kitane kAraNoM se hotI hai ? e prakAre nacike yAvat vaimAnike sudhI arthAt asurakumAra Adi bhavanapati pRthvIkAyike Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriyatiyo, manuSya, vInavyantara de, tiSka deve tathA vaimAnika dene koI paNa AtmapratiSThita, parapratiSThita ane apratiSThitanA bhedathI cAra prakAra hoya che. jevA kodhanA daMDaka kahyA che, teja prakAre, mAnane paNa cAra para pratiSThita kahevuM joIe. mAyAne paNa ane lAbhane paNa cAra cAra para pratiSThita kahI levAM joIe. e prakAre kodha, mAna, mAyA, lobhanA AdhAranA bheda bheda dekhADIne have kAraNa bhedathI bhedonI prarUpaNA karavAne mATe kahe che-he bhagavana ! koinI utpatti keTalA kAraNathI thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam tyarthaH, vAstu pratItya-gRhAdikam Azritya-vastyapekSayA, zarIraM pratItya zarIrApekSayA, upadhiM pratItya-upakaraNApekSayA krodhotpattirayaseyA, tatra nairayikANAM krodhotpatti nairayikakSetrApekSayA, tiryagyonikAnAM tiryakSetrApekSayA, manuSyANAM manuSyakSetram, devAnAM devakSetramAzrityAyaseyA, vastu sacetanam acetanaM yA Azritya, zarIraM duHsaMsthitam , virUpaM yA Azritya, upadhim-yasya yadupakaraNaM tasya tat taskarAdinA'pahiyamANam tavaiparItyena cA Azritya catubhiruktarUpaiH krodhotpattiravase yA, 'evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM' eyam-uparyuktarItyA nairayikANAM yAvat-asurakumArAdi dazabhavanapati pRthiyokAyikAyakendriya vikalendriyapazcendriyatiyagyonikamanuSyayAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi krodhotpaniH svasthakSetra. bhanavAna-he gautama ! krodha kI utpatti cAra kAraNoM se hotI hai| ve cAra kAraNa isa prakAra haiM-(1) kSetra arthAt kheta ke nimitta se (2) vAstu arthAt makAna Adi imAratoM ke nimitta se (3) zarIra ke nimitta se aura (4) upadhi arthAt upakaraNoM ke nimitta se / tAtparya yaha hai ki jamIna, makAna, zarIra aura inake atirikta anya sAdhanoM ko jaba kisI kAraNa se hAni yA kSati pahuMcatI hai, taba krodha utpanna hotA hai| yahAM 'upadhi' jo cauthA kAraNa kahA gayA hai, usameM jamIna, makAnaaura zarIra ko chor3akara zeSa sabhI priya vastuoM kA samAveza samajha lenA caahie| isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka caubIsoM daNDakoM ke jIvoM ke krodha kI utpatti uparyukta cAra kAraNoM se hotI hai arthAt nArakoM, asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriyaticaMcoM, manuSyoM, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke krodha kI utpatti pUrvokta cAra kAraNoM se hotI haiN| - zrI bhagavAna-he gautama! kodhanI utpatti cAra kAraNathI thAya che, te cAra kAraNe A rIte che-(1) arthAta khetaranA nimi tathA (2) vAratu athata makAnaAdi imAratenA nimittathI (3) zarIranA nimittathI ane (4) upadhi arthAt upakaraNonA nimittathI. tAtparya e che ke, jamIna, makAna, zarIra ane enA sivAya bIjA sAthanene jyAre kaI kAraNathI hAni ke kSati pahoMce tyAre, krodha utpanna thAya che. ahI upadhi, je zuM kAraNa kaheluM che, temAM jamIna, makAna ane zarIra sivAya bAkInI badhI priyavahuono samAveza samajI levA joIe, eja prakAre nAraThethI laIne vaimAnika deva sudhI cAvIse daMDanI phodhanI utpatti uparyukta cAra kAraNathI thAya che, arthAt nAraka asurakumAra Adi daza bhavana pati, pRthvIkAyika Adi ekenidra, vikalanika, endriya ti , manuSya, pAnavyantare, tiSka ane vaimAnika devAmAM krodhanI utpatti pUrvokta cAra kAraNothI thAya che, zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre vastuzarIropadhivizeSApekSayA'yaseyA, 'evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi' evamkrodhoktirItyA, mAnenApi, mAyayA'pi, lobhenApi kSetravAstuzarIropadhimAzritya, caturvi zati daNDakapadavAcyAnAmabhilApo vaktavyaH, tadAha-evaM ee vi cattAri daMDagA' evamuparyuktarItyA ete'pi pUrvoktA catvAro daNDakA -kSetravAstuzarIropadhiviSayakA abaseyAH atha samyagdarzanAdi guNavighAtitvena krodhabheda gautamaH pRcchati-'kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?' he bhadanta ! katividhaH khalu krodhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caubihe kohe paNNate' caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahA-aNaMtANubaMdhi kohe' tadyathA-ana tAnubandhi krodhaH-samyaktvaguNavighAtako'nantAnubandhI krodho bhavati, apaccakkhANe kohe apratyAkhyAna:-dezaviratiguNavighAtakaH krodho bhavati, paccavakhANAvaraNe kohe' pratyA khyAnAvaraNaH-sarvaviratiguNavighAtI krodho bhavati, 'saMjalaNe kohe' saMjvalanaH-yathAkhyAta cAritravighAtakaH krodho bhavati, 'evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM' evam- uparyukta krodha catuSTayoktirItyA nairayikANAM yAvat - asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAyekendriya ___ isI prakAra mAna, mAyA, aura lobha ke viSaya meM vahI saba samajhanA cAhie jo krodha ke saMbaMdha meM kahA hai, arthAt mAna Adi kI utpatti bhI kSetra, vAstu zarIra, aura upadhi ke kAraNa hotI hai aura nAraka Adi cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ke mAna Adi kI utpatti bhI inhIM cAra kAraNo se hotI hai| ___ gautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA gayA hai / usake cAra bheda isa prakAra haiM (1) anantAnubaMdhI krodha jo ki samyaktva guNa kA ghAtaka hotA hai, (2) apratyAkhyAnI krodha, jo dezavirati kA vighAtaka hotA hai, (3) pratyAkhyAnAvaraNa krodha, jo sarvaviriti kA pratibandhaka hotA hai, aura (4) saMjvalana eja prakAre mAna, mAyA ane tene viSayamAM paNa eja badhu samajI levuM joIe ke je kodhanA sambandhamAM kahela che. arthAt mAna AdinI utpatti paNa kSetra, vAstu, zarIra ane upadhinA kAraNe thAya che ane nAraka Adi vIse daMDakonA jInA mAna AdinI utpatti paNa Aja cAra kAraNathI thAya che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! krodha keTalA prakArane kahe che? zrI bhagavAna-gautama ! krodha cAra prakAra che. tenA cAra bheda A prakAre che (1) anantAnubaMdhIko-ke je samyakatva guNane paNa ghAtaka hoya che. (2) apratyAkhyAna ko-je deza viratine vighAtaka hoya che. (3) pratyAkhyAnAvaraNako-je sarvaviratino pratibaMdhaka thAya che. (4) saMjalinodhaje yathAkhyAta cAritrane utpanna nathI thavA dete. zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA' pada 14 sU. 1 kaSAyasvarUpanirUpaNam vikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyayAnavyantarajyotipkavaimAnikAnAmapi ajantAnubandhi -apratyAkhyAna pratyAkhyAnAvaraNasaMjvalanakrodho'yaseyaH, 'evaM mANoNaM mAyAe lomeNaM, ee vi cattAri daMDagA' evam-krodhavadeva mAnena mAyayA lo bhenApi nairayikAdi vaimAni. kAntAnAm ete'pi pUrvoktAzcatvAro daNDakA:-anantAnubandhi-apratyAkhyAna-pratyAkhyAnAparaNa-saMjvalanaviSayakAH ayaseyAH, ityAzayaH, tathA ca nairayikAdi vaimAnikAntAnAM pratyeka krodhamAnamAyAlobhabhedena casAro daNDakA:-pratyekam anantAnubandhi-apratyAnapratyAkhyAnAvaraNa saMjvalanarUpabhedena ca catvAro daNDakA avaseyA ityAzayaH // 1 // krodhaprakAravizepa paktavyatA / mUlam-kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNatte ? goyamA ! cauThivahe kohe paNNatte, taM jahA-Abhoganivvattie, aNAbhoganivvattie. upasaMte, aNuvasaMte, evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM, evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi, cattAri daMDagA, jIyA NaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTTa kammapagaDIo ciNisu ? goyamA ! cauhiM ThANehiM aTU kammapagaDIo ciNiMsu, taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyANaM krodha, jo yathAkhyAtacAritra ko nahIM utpanna hone detaa| isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka samajha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi daza bhayanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriyoM tiyaco, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA bhI krodha anantAnubaMdhI, apratyAkhyAnI, pratyAkhyANAcaraNa aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra prakArakA hai| isI prakAra mAna, mAyA aura lobha nAmaka kaSAyoM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie , arthAt mAna, mAyA aura lobha ke bhI anantAnubaMdhI, apratyAspAnI, pratyAkhyAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra bheda haiM aura nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka ke mAna Adi ke bhI cAra-cAra bheda hai| e prakAre nArakathI laI vaimAnika deva sudhI samajI levuM joIe. arthAta asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriya tiya, manuSya, vAnarAntare, tiSko ane vaimAnikonA paNa phodha anannAnukhadhI apratyAkhyAnI, pratyAkhyAnAvaraNa ane saMjavalananA bhedathI cAra cAra prakAranA che. eja prakAre mAna, mAyA ane lAbha nAmaka kakSAnA viSayamAM paNa samajavuM joIe. arthAt mAna, mAyA ane lebha paNa anantAnubaMdhI apratyAkhyAnI pratyAkhyAnAvaraNa ane saMjavalananA bhedathI cAra cAra bheda che ane nArakAthI vaimAnika deve sudhInA mAna AdinA paNa cAra cAra bheda che. pra0 71 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmune jAva yemANiyANaM, jIvA NaM bhaMte ! kaihi ThANehiM aTa kammapagaDIo ciNaMti ? goyamA ! cauhiM ThANehi, taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA jAya vemANiyA, jIvA NaM bhaMte ! kAhiM ThANehiM aTra kammapagaDIo ciNissaMti, goyamA! caurhi ThANehiM aTra kammapagaDIo ciNissaMti, taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA jAya vemANiyA, jIvANaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTTa kamma pagaDoo uciNiMsu ? goyamA! cauhi ThANehiM aTTa kammapagaDIo upaciNisu, taM jahA-koNeNaM, bhANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA jAya vemANiyA, jIvANaM bhaMte! pucchA, goyamA! cauhi ThANehiM uciNaMti jAva lobheNaM, evaM neraiyA jAva vemANiyA, evaM uvaviNissaMti, jIvANaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTTa kammapagaDIo baMdhisu ? goyamA / cauhi ThANehiM aTTha kammapagaDIo baMdhisu taM jahA-koheNaM mANeNaM jAva lobheNaM, evaM neraiyA jAva yemANiyA, baMdhiMsu, baMdhati, baMdhissaMti, udIreMsu, udIraMti, udIristaMti, vedisu, vedeti, vedaistati, nijariMsu, nijareMti, nirissaMti, evaM ee jIvAiyA vemANiyapajjavasANA aTArasa daMDagA jAva vemANiyA, nijariMsu, nijareMti, nijaristaMti AtapatiTriyakhettaM paDuccaNaMtANubaMdhiAbhoge, viNauvadhiNa baMdhaudIraveda taha nijarA caiva // 1 // iti paNNavaNAe bhagavaIe kasAyapadaM samattaM ||14||suu0 2 // chAyA-'katividhaH khalu bhadanta ! krodhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, nadyathA-AbhoganirtitaH, anAbhoganirvartitaH, upazAntaH, anupazAntaH, evaM nairayikANAM krodha ke vizeSa bheda zabdArtha-(kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?) he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! caubdhihe kohe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA dhinA vizeSa leha zahAtha-(kaiviheNaM bhaMte ! kohe paNNatte ) he bhagavan ! chodha 86 42na 4 cha ? (goyamA ! caubbihe kohe paNNatte) meM gautama ! yA2 542nA Dodha 49 cha (taM jahA) te mA 4Are (abhoganivvattie) upayoga pU4 apanna 20 (aNAbhoganivvattie) vinA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaghodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam yAvad vaimAnikAnAm, evaM mAnenApi, mAyayApi, lobhenApi catvAro daNDakAH, jIyAH khalu bhadanta ! katibhiH sthAnairaSTa karmaprakRtIzcitayantaH ? gautama ! caturbhiH sthAnairaSTakarmaprakRtIzcitavantaH, tadyathA-krodhena, mAnena, mAyAyA, lobhena, evaM nairayikANAM yAvad paimAnikAnAm, jIyAH khalu bhadanta ! katibhiH sthAnai raSTakarmaprakRtIzcinyanti ? gautama ! caturbhiH sthAnaH, krodha kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (abhoganivvattie) upayoga pUrvaka utpanna kiyA huA (aNAbhoganivvattie) vinA upayoga utpanna huA (upasaMte) upazAnta (aNuvasaMte) anupazAnta (evaM neraiyA jAya yemANiyANa) isI prakAra nArako yAyatU vaimAnikoM kA krodha (evaM mANeNa vi) isI prakAra mAna se bhI (mAyAe vi) mAyA se bhI (lobheNa vi) lobha se bhI (cattAri daMDagA) cAra daMDaka (jIyA NaM bhaMte ! katihi ThANehiM) he bhagavan ! jIyoM ne kitane sthAnoM arthAt kAraNoM se (aTTakammapagaDIo) ATha karmaprakRtiyAM (ciNisu ?) caya kI haiM ? (goyamA ! cauhi ThANehiM aTThakammapagaDIo ciNiMsu) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA kSaya kiyA hai (taM jahA) ye isa prakAra (koheNaM mANegaM, mAyAe, lobhaNa) krodha se, mAnase, mAyA se, lobha se (evaM neraiyANaM jAva yemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA (jIyA NaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTakammapagar3Io cirNati) he bhagavan jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM ? (goyamA ! cAhiM ThANehi) he gautama ! cAra kAraNoM se (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobhaNaM) ve isa prakAra-krodha se, mAna se, mAyA se, lobha se (evaM neraiyA jAya vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika upayoga pUrva utpanna 42rAye (uvasaMte) 75nta (aguvasaMte) anu5-(evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) se prAraM naa2| yAvat vaimAniDAnA dhi sabhAvAM. (evaM mANeNa vi) me zate mAnathI 53 (mAyAe vi) mAyAthI 59 (lobheNa vi) awthI 54 (cattAri daMDagA) yA2 674 naye.. (jIvANaM bhaMte! kaihiM ThANehiM) he bhagavan ! vAme khai sthaan| arthAt zaraNAthI (aTU kammapagaDIo) mA pratiyA (ciNiMsu ?) yaya 42 cha ? (goyamA ! cAhiM ThANehiM aTUkammapagaDIo ciNisu ?) 3 gautama ! yA2 gothI 28 4bha prakRtiyAnA yaya 42 (taM jahA) te // 2 (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) opathI, mAnathI, bhAyAthI bhane alwthI (evaM neraiyANaM jAva vemANiyAMga) me re nA2 // yAvat vaimAninA viSa samanyu (jIvANaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTukammapagaDIo cigaMti ?) san ! 18 2)othI mA ma pratiyonu yayana 42 cha ? (goyamA ! cauhi ThANehiM) 7 gautama ! yAra 4|2|thii (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) te 20 4Are thI, bhAnathA, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre tadyathA-krodhena mAnena mAyayA lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH. jIvAH khalu bhadanta ! kasibhiH sthAnaraSTakarmaprakRtIzceSyanti ? gautama ! caturbhiH sthAnairaSTau karmaprakRtIzceSyanti, tadyathA-krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH, jIvA, khalu bhadanta ! katibhiH sthAnai raSTau karmaprakRtIrupacitavantaH ? gautama ! caturbhiH sthAnai raSTau karma prakRtIrupacitavantaH, ? tadyathA-krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena, evaM nairayikA yAvad paimAnikAH, jIyAH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! catubhiH sthAnarupacinvanti, yAvallobhena, jIvA NaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTThakammapaDIo ciNissaMti?) he bhagayan ! jIpa kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kareMge? (goyamA ! cauhiM ThANehi aTrakammapagaDIo ciNissaMti) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karma prakRtiyoM kA caya kareMge (taM jahA) ye isa prakAra (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) krodha se, mAna se, mAyA se aura lobha se (ethaM neraiyA jAya vemANiyA) isI prakAra nAraka yAyam vaimAnika - (jIyA NaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTThakammagaDIo uvaciNiMsu) he bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai ? (goyamA! cAhiM ThANehi aTThakammapagaDIo upaciNiMsu) he gautama! cAra kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lomeNaM) ye isa prakAra-krodha se, mAna se, mAyA se aura lobha se (evaM neraiyA jAya yemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (jIvANaM) jIvoM ke viSaya meM(bhaMte!) he bhagavan ! (pucchA) prazna (goyamA ! bhAyAyI sAmayI (evaM neraiyA jAva vemANiyA) se // 2 // 24 yAvat vaimAni 5yata sama se. (jIvANaM bhaMte ! kahahiM ThANehiM aTTakammapagaDIo ciNissaMti ?) 3 mApana ! 75 sA zaraNAthI mA ma pratiyonA yaya 42rI ? (goyamA ! cauhiM ThANehiM aTukamma pagaDImo viNissaMti) hai gotama ! yA2 raNathI 2 / pratiyAnA yaya 42ze (taM jahA) te mA 42 (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) DopathI, bhAnathI, mAyAthI, soyI (evaM neraiyA jAva vemANiyA) se prA3 nA24 yAvat vaimAni4 5yata samaya se (jIvANaM bhaMte kAhiM ThANehiM aTTakammapagaDIo uvaciNiMsu) lAvan ! vo rakhA AzAthI bhATa prtiyon| 5-yaya 436 cha ? (goyamA ! cAhiM ThANehiM aTTha kammapagaDIo uvaciNisu) he gautama ! yAra 4AraNethI maSTa 4 pratiyAnA upayaya 42 cha (jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) te mA 4||2-dhthii, bhAnathI, mAyAthI, somayI (evaM neraDyA jAva vemANiyA) me4 543 1124 11t vaimAnita (jIvANaM) 75 (bhaMte !) he bhagavan ! (pucchA) prazna (goyamA ! cauhi ThANehiM uvadhi zrI prshaan| sUtra : 3 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam evaM nairayikAH yAvad vaimAnikAH, evam upaceSyanti, jIvAH khalu bhadanta ! katibhiH sthAnai raSTau karmaprakRtI: abhAntsuH ? gautama ? caturbhiH sthAneraSTakarmaprakRtIH abhAntsuH, tadyathA-krodhena mAnena yAvad lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH abhAntsuH, baghnanti, bhansyanti, udaiyan udIrayanti, udIrayiSyanti, avedayanta ! vedayante, vedayiSyante, nira. jArayana, nirjArayanti, nirjArayiSyanti, evame te jIvAdikAH vaimAnikaparyavasAnAH aSTAdaza daNDakAH yAvad vaimAnikAH, nirajArayan, nirjArayanti, nirjArayiSyanti, AtmapratiSThita kSetraM pratItyAnantAnubandhI AbhogaH / cayopavayabandhodIraNavedanA tathA nirjarA caiva // 1 // iti prajJApanAyAM bhagavatyAM kaSAyapadaM samAptam // 14 // sU02 // cauhiM ThANehiM uvaciNati) cAra kAraNoM se upacaya karate haiM (jAva lobheNaM) yAvat lobha se (evaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (evaM uvaciNissaMti) isI prakAra upacaya kareMge (jIvANaM bhaMte ! katihi ThANehiM aDhakammapagaDIo baMdhisu?) he bhagavana ! jIyoM ne kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM ko bAMdhA ? (goyamA ! cauhiM ThANehiM aTTakammapagaDIo baMdhisu) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karmaprakatiyoM ko bA~dhA (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) krodha se, mAna se, mAyA se, lobha se (evaM neraiyA jAva yemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (baMdhiMsu) bAMdhA (baMdhaMti) bAMdhate haiM (baMdhissaMti) bAMdhege (udIreMsu) udI. raNA kI (udIraMti) udIraNA karate haiM (udIrissaMti) udIraNA kareMge (vedisu) vedana kiyA (vedeti) vedane haiM (vedaissaMti) vedeMge (nijariMsu) nirjarA kI (nijareti) nirjarA karate haiM (nijarissaMti) nirjarA kareMge (evaM) isa prakAra (ete) ye (jIvAiyA) jIva se AraMbha karake (vemANiyapajavasANA) vaimAnikoM taka paMti) yA2 ||294thii 75yaya re che (jAva lobheNaM) yAvat se lathI (evaM jAva neraiyA jAva vemANiyA) me re nA24 yAvata vaimAni (evaM uvaciNissaMti) me 42 rupayaya 42ze (jIvANaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTTha kammapagaDIo baMdhisu?) he bhagavan! vArasA riyothI mA 4 pratimA mAMdhI ? (goyamA! cauhi ThANehiM aTTha kammapagaDIo baMdhisu) hai gautama ! yA2 rnne|thaa -18 4 pratiyAne mAMdhA (taM jahA koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) opathI, bhAnathI, bhAyAthI, somayI (evaM neraiyA jAva bemANiyA) me4 pra42 nA25 yApata vaimAni (baMdhi su) mAMdhyA (baMdhati) madhe cha (baMghissaMti) Mid (udIreM su) S26 // aza (udIraMtI) hii25|| 42 cha (udirIrasaMti) Sl26 // 722 (vedisuM) pehana yu (vedeti) vahana 72 cha. (vedaisati) vehana 42N (nijariMsu) ni2|| 42 // (nijjareti) ni2073 cha (nijjarissaMti) ni| 2 (evaM) se prAre (ete) mA (jIvAiyA) 4thI 23mAta zana (vemANiyapajjavasANA) vaimaani| sudhA (aTThArasadaMDagA) mA2 67 (jAva vemANiyA) maani| zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 prajJApanAmuLe __TIkA-atha pUrvoktakrodhAdInAM nirvRtibhedAdayasthAbhedAca bhedAna prarUpayitumAha-'kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu krodhaH prajJaptaH? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'cauccihe kohe SaNNatte' caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahA-Abhoganivvattie' tadyathA-AbhoganivartitaH 'aNAbhoganivvattie' anAbhoganirvartitaH, 'uvasaMte, aNuvasaMte' upazAntaH, anupazAntazca, tatra yadA parasyAparAdhaM buddhvA krodhahetuzca vya. vahAreNa puSTamavalambya prakArAntareNAsya zikSA na sambhavatIti Abhogya-vicArya krodhaM karoti tadA sa krodhaH AbhoganivartitaH ucyate yadA tu sAdhAraNata eva tathAvidhamohavazAd guNadoSa(aTThArasa daMDagA) aThAraha daMDaka (jAva vemANiyA) vaimAnikoM taka (nijariMsu, nijAti, nijarissaMti) nirjarA kI, nirjarA karate haiM, nirjarA kareMge __ (AyapatiTTiya) AtmapratiSThita (khetaM paDucca) kSetra ke Azraya se (aNaMtANubaMdhi) anantAnubaMdhI (Abhoge) upayoga (ciNa-uvaciNa-baMdha-udIra-ceda) (caya, upacaya, baMdha, udIraNA, vedanA (taha nijjarA) tathA nirjarA (ceya) aura kaSAya pada samApta TIkArtha -aba nivRtti ke bheda se tathA avasthA ke bheda se hone pAle krodhAdi ke bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhanavan ! krodha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA hai, yathA-Abhoganirvartita, anAbhoganirtita, upazAnta aura anupazAnta / jaba dUsare ke aparAdha ko jAnakara aura krodha ke puSTa kAraNa kA avalambana karake, prakArAntara se ise zikSA nahIM mila sakatI, aisA:vicAra karake krodha karatA hai, taba vaha krodha sudhI (nijari su nijjare ti, nijarissaMti) ni23 42, ni / 43 cha, na 2 52 (AyapatiTriya) mAma pratihata (khettaM paDucca) kSetranA mAzrayathI (aNaMtANubaMdhi) manantAnumacI (Abhoge) yoga (ciNa-uvaciNa-baMdha-udIra-veda) yaya, 75yaya, 14 mahI2, vehana (taha nijjarA) tathA ni / (ceva) mane kaSAya pada samApta TIkArtha-have nivRttinA bhedathI tathA avasthAnA bhedathI thanArA krodhAdinA bhedanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che. he bhagavan! krodha keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAn -ha gatama! koI cAra prakAranA kahyA che, jemake, Abheganivartita, anAganivartita, upazAta ane anupazAna. jyAre bIjAnA aparAdhane jANIne ane krodhanA puSTakaraNanuM avalaMbana karone, prakArattarathI ene zikSA nathI maLI zaktI, e vicAra karIne krodha kare che, tyAre te krodha Abheganivartita arthAta jANu vicArathI utpanna krodha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 su0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam vicAraNArahitaH san paravazobhUtvA krodhaM kurute tadA sa krodho'nAbhoganirvartitaH ucyate 2, upazAntastAvad anudayAvasthaH 3, anupazAntastu udayAvasthaH krodha ucyate, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-upayukta rItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdi daza bhavanapati pRthivIkAyikAdi paJcaikendriyavikalendriyapaJcendriyatiryajyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi AbhoganivartitaH, anAbhoganivartitaH, upazAntaH, anupazAntaH krodho'vaseyaH, 'evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi cattAri daMDagA' evam-krodhavadeva mAnenApi mAyayApi lobhenApi pratyekam AbhogAdi caStuSprakArakeNa sAmAnyena caturviMzati daNDakakrameNa ca nairayikAdi paimAnikAntena catvAro daNDakAH bhAvanIyAH, atha phalabhedena kAlaAbhoganivartita arthAt soca vicAra kara utpanna kodha kahalAtA hai| jaba sAdhAraNa rUpa se vizeSa prakAra ke mohavaza guNa-doSa kI vicAraNA se rahita hokara, parAdhIna banA huA jIva krodha karatA hai, taba vaha krodha anAbhoganirvatita kahalAtA hai / jo krodhaudaya avasthA ko prApta na ho vaha upazAnta kahalAtA hai aura udaya avasthA ko prApta krodha anupazAnta kahalAtA hai| isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke krodha ke saMbaMdha meM samajhanA cAhie, arthAt jArakoM, asukumAra Adi daza bhavanavAsiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA krodha bhI Abhoganirvatita, anAbhoganivartita, upazAnta aura anupazAnta ke bheda se cAra prakAra kA kaha lenA cAhie / krodha ke hI samAna mAna, mAyA aura lobha ke bhI Abhoganirvartita Adi cAra cAra bheda hote haiM aura nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke mAna, mAyA, lobha ke bhI yehI cAra-cAra bheda hote haiN| kahevAya che. jyAre sAdhAraNa rUpathI vizeSa prakAranA mahavaza guNa doSanI vicAraNAthI rahita thaIne. parAdhIna banela jIva krodha kare che. tyAre te krodha anAganivartita kahevAya che. je krodha udaya avasthAne prApta na thAya te upazAnta kahevAya che. ane udaya avasthAne prApta krodha anupazAnta kahevAya che. eja prakAre nArakethI laIne vaimAnike sudhInA kaidhanA saMbandhamAM samajavuM joIe. athata nArako, asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriyatiyacA, manuSya, vAnavyantare, tike ane vaimAnikanA koI paNa Anivartita, anAganivartita upazAnta ane anupazAnta e rIte cAra prakAranA kahevA joIe. kaidhanI ja jema mAna, mAyA, lebhanA paNa Abheganivartita Adi cAra-cAra bheda thAya che ane nArakothI laIne vaimAnike sudhInA mAna, mAyA, lebhanA paNa Aja cAra cAra bheda thAya che, zrI prapanAsUtra : 3 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 prajJApanAmuLe trayavartinAM jIvAnAM bhedaM prarUpayitumAha-'jIvA NaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo ciNisa ?' he bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaH-tiSThanti ebhiriti karaNavyutpasyA sthAnAni kAraNAni taiH, kiyatsaMkhyakaiH kAraNairityarthaH, aSTa karmaprakRtI:-jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyavedanIyamohanIyAyuSkanAmagotrAntarAyikarUpAH, acaiSuH-citavantaH, kaSAyapariNatasya jIvasya karmapudgalopAdAnamAtrarUpaM cayanamatrAvaseyam tathA ca kaSAyapariNatA jIvAH katibhiH kAraNai raSTa karmaprakRtInAM pUrvoktAnAM karmapudgalopAdAnarUpaM cayanaM kRtavantaH ? iti praznaH, bhagavAnAha-goyamA !" he gautama ! 'cauhi ThANehiM aTThakammapagaDIo ciNiMsu' cabhiH sthAnaH-kAraNaiH kaSAyapariNatA jIvAH aSTau karmaprakRtIH prAguktarUpAH acaiSuH-citavantaH cayanaM kRtavanta ityarthaH, 'taM jahA-koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM' tadyathA-krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena ca, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM krodha Adi kaSAyoM ke vazIbhUta hone para jIva ko kyA pariNAma bhoganA paDatA hai, yA krodha Adi kA phala kyA hai ? isa saMbaMdha meM gautama ke praznoM kA aura bhagavAn ke uttaroM kA pratipAdana kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kitane kAraNoM se jIvoM ne karma kI ATha prakRtiyoM kA caya kiyA hai ? jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra aura antarAya yaha karma kI ATha prakRtiyAM haiN| kaSAya-pariNata huA jIya karma ke yogya pudgaloM kA upAdAna karatA hai, usI ko yahAM caya samajhanA cAhie / tAtparya yaha huA ki jIvoM ne kaSAya pariNata hokara kitane kAraNoM se pUrvokta ATha karmaprakRtiyoM kA cayana kiyA hai ? __ bhagavAna mahAvIra svAmI uttara dete haiM-he gautama ! cAra kAraNoM se jIvoM ne pUrvokta ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA hai| ve cAra kAraNa ye haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha / isI prakAra nArako se lekara vaimAnikoM taka kahanA dha Adi kaSAyenA vazIbhUta thavAthI jIvane zuM zuM pariNAma bhogavavuM paDe che. agara krodha AdinuM phaLa zuM che? e sambandhamAM zrI gautamasvAmInA praznonuM ane zrI bhagavAnanA uttaranuM pratipAdana karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! keTalA kAraNathI e karmanI ATha prakRtinA caya karyA? jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mehanIya, AyuSya, nAma ane gera antarAya e karmanI ATha prakRti che. kaSAya pariNata thayela chava karmane cagya pudgalanuM upAdAna kare che, tene ja ahIM caya samajavuM joIe. tAtparya e thayuM ke e kaSAya pariNata thaIne keTalA kAraNethI pUrvokta ATha karmaprakRtinuM cayana karyuM che? zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama! cAra karaNAthI jIvoe pUrvokta ATha karma prakRtine caya karyo che. te cAra kAraNa A che krodha, mAna, mAyA ane lebha. e ja pramANe zrI prshaan| sUtra : 3 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA pada 14 su0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam yAvad-asurakumArAdi dazabhavanapati pRthiyokAyikAdi-pazcaikandriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi bodhyam, tathA ca nairayikAdi vaimAnikAntA api jIvAH kaSAyapariNatAH krodhamAnamAyAlobhaiH kAraNIbhUtaiH aSTau karmaprakRtIzcitavanta ityAzayaH, iti bhUtakAlaviSayako daNDakaH, atha vartamAnakAlaviSayakaM daNDakamadhikRtya prarUpayitumAha-'jIvA NaM maMte ! kaihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo ciNaMti ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jIvAH khalu kaSAyapariNatAH katibhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIzcinyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehi kaSAyapariNatAH jIvAzcaturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIzcinvanti 'taM jahA-koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM' tadyathA-krodhena mAnena mAyayA lobhena cetyAzayaH, 'evaM neraiyA jAva vegANiyA' evam-sAmAnyajIvoktirItyA nairayikAH yAvat-asurakumArAdi daza bhavanapati pRthi. cAhie, arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / arthAt nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke sabhI cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ne krodha, mAna, mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA hai / yaha bhUtakAla saMbaMdhI daMDaka huaa| aba vartamAnakAla viSayaka daMDaka ko lekara prarUpaNA karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! kitane sthAnoM arthAt kAraNoM se jIva ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM ? bhagavana-he gautama ! kaSAyapariNata jIva cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM / ve cAra kAraNa haiM-krodha, mAna, mAyA, aura lobha / isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoMtaka samajhanA cAhie, arthAt nArakathI laIne vaimAnika sudhI kahevuM joIe, arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendri, vilendri, pacandriyatiya, manuSyo vanavyantaro, tiSka ane vimAnikenA viSayamAM paNa Aja pramANe samajI levuM joIe. arthAta nirayikothI laIne vaimAnika sudhInA badhA covIsa daMDakanA jIe krodha, mAna, mAyA ane lebhanA kAraNe ATha karmaprakRtine caya karyo che. A bhUtakALa sambandhI daMDaka thaye. have vartamAna kAla viSayaka daMDakane laIne prarUpaNa kare che A zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! keTalA sthAne arthAt kAraNathI jIva ATha karmaprakRtine caya kare che? zrI bhagavAna-he gautama! kaSAya pariNata jIva, cAra kAraNathI ATha karma prakRtinA yaya 42 cha. te thAra ra cha-Thodha, bhAna, bhAyA ana soma, eja prakAre nArakathI laIne vaimAnike sudhI samajavuM joIe, arthAta asurakumAra pra0 72 zrI praapn| sUtra : 3 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 vokA ki kendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAzcAvikrodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtIH prAguktarUpAzcinvanti, gautamaH pRcchati - 'jIpA NaM bhaMte ! kahiM ThANehiM aTThakammapagaDIo ciNissaMti ?' he bhadanta ! jIvAH kaSAyapariNatAH khalu katibhiH sthAnaiH kAraNaiH aSTakarmaprakRtI zreSyanti ? bhagavAnAha - goyamA !' he gautama ! ' cauhiM ThANehiM aDakammapagaDIo ciNissaMti' jIvAH kaSAyaparitAH caturbhiH sthAnaiH kAraNaiH, aSTakarmaprakRtIceSyanti, 'taM jahA- koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM' tadyathA - krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena- cetyarthaH, 'evaM neraiyA jAva vaimANiyA ' evam samuccaya jIvoktirItyA nairathikAH yAvat - asurakumArAdi bhavanapati prabhRti vaimAnika paryantAH kaSAyapariNatAH jIvAH krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtIceSyanti, ityevaM karmapudgalopAdAnarUpaM cayanaM pratipAdyAtha upacayavandhodIraNA vedanA nirjarA viSayakAn asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, tIna vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie / ki ve krodha Adi cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM / itracarat prazna karate haiM - he bhagavan ! kaSAyapariNata hue jIca kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kareMge ? prajJApanAsUtre bhagavAn he gautama! kaSAyapariNata jIva cAra kAraNo se ATha karmaprakRtiyoM kA cayana kareMge ? ve cAra kAraNa ye haiM- krodha, mAna, mAyA aura lobha / isI prakAra nArakoM ke lekara vaimAnikoM taka caubIsoM daMDakoM ke jIvoM ke saMbaMdha meM kaha lenA cAhie, asurakumAra, bhavanapati Adi sabhI jIva krodha, mAna, mAyA aura lobha ke dvArA ATha karmaprakRtiyoM ko caya kareMge ! isa prakAra karmapudgaloM ke upAdAna ( grahaNa) rUpa cayana kA pratipAdana karake Adi daza bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyA, traNa vikelendriyA, pacendriya tiyacA, manuSya, vAnanyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAnA viSayamAM paNa evu kahevu joie ke te krodha Adi cAra kAraNeAthI ATha kama prakRtiyonA caya kare che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! kaSAya pariNata thayela jIva keTalA kAraNAthI ATha ka prakRtiyAnA caya karaze ? zrI bhagavAn he gautama! kaSAya pariNata jIva cAra kAraNeAthI ATha ka prakRtiyAnA yaya 2ze. te yAra ago mA che-zeSa, bhAna, bhAyA bhane sola me ahAre nArathI laIne vaimAnikA sudhI cAvIse daMDakAnA jIvAnA sambandhamAM kahevu' joI e arthAt nAraka, asurakumAra, bhavanapati Adi badhA jIva krodha, mAna, mAyA, ane lAbhanA dvArA ATha ka prakRtiyAnA caya karaze. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 571 prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 kodhaprakAravizeSanirupaNam pratyekaM trIn trIn daNDakAn atItavartamAnAnAgatakAlabhedena pratipAdayitu kAmaH sarvasaMkhyayA aSTAdaza daNDakAn prarUpayitumAha-'joyA NaM bhaMte ! kAhiM ThANehiM aTThakammapagaDIo uvaciNiMsu ?' gautamaH pRcchati-heM bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtI rupAcaiSuH-upacitavantaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhiM ThANehiM aTakammapagaDIo uvaciNisu' kaSAyapariNatA jIvA zcaturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTa karmaprakRtIH upAcaiSuH-upacitavantaH, 'taM jahA-koheNaM mANeNaM mAyAe, lobheNaM' tadyathAkrodhena, mAnena, mAyayA, lobhena ceti, tatra cayopacayastAvatasvasyAbAdhA kAlasyopari jJAnAvaraNIyAdi karmaprAyogyapudgalAnAM varddhanam niSekaH tatkramazca prathamasthitau sarva pracuram, dvitIyasyAM sthityAM vizeSahInaM tadapekSayApi tRtIyasyAM sthitau vizeSatarahInam ityevaM rItyA uttarottaraM vizeSahonaM vizeSahInaM, yAvattattatkAlabadhyamAnAyAH sthitezvaramA sthiti bhavati tAvatkAlaparyantaM vaktavyam, 'evaM neraiyA jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvokti rItyA upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA saMbaMdhI, atIta vartamAna aura bhaviSyat kAla ke bheda se tIna-tIna daMDakoM kA pratipAdana karate haiM aura saba milAkara aDhAra daMDakoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai ? / ___bhagavan-he gautama ! jIvoM ne cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai| ve cAra kAraNa ye haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha / apane abAdhA kAla ke pazcAt jJAnAvaraNIya Adi karmayogya pudgaloM kA varddhana-niSeka upacaya kahalAtA hai| usakA krama isa prakAra hai-prathama sthiti meM saba se adhika dravya, dasarI sthiti meM vizeSahIna, tIsarI sthiti meM usakI apekSA bhI vizeSatAhIna, isa prakAra uttarottara vizeSahIna vizeSahIna hote hue tatkAla baddhamAna sthiti kI carama sthiti hotI hai, tabataka kahanA caahie| e prakAre karma pudgalenA upAdAna (grahaNa) rU5 cayananuM pratipAdana karIne upacaya, banya, udIraNa, vedanA ane nirjarA saMbaMdhI, atIta, vartamAna ane bhaviSyanta kAlanabhedathI traNa-traNa daMDakanuM pratipAdana kare che ane badhAne saravALe aDhAra daMDakanI prarUpaNuM karavAne mATe kahe che-he bhagavana ! chAe keTalA kAraNathI ATha karma prakRtino upacaya karyo che? zrI bhagavAha gautama! jIvee cAra kAraNothI ATha karmaprakRtiyone upacaya karyo che. te cAra kAraNa A che-kodha, mAna, mAyA ane lebha. pitAnA abadhAkALa pachI jJAnAvaraNIya Adi karmacagya pudgalenA vardhana-nika upacaya kahevAya che. tene kama A rIta-prathama sthitimAM badhAthI adhika dravya, bIjI sthitimAM vizeSa hIna trIjI sthitimAM tenI apekSAe paNa vizeSatara hIna, e prakAre uttarottara vizeSahIna, vizeSahIna thatA tatkAla baddhamAna sthiti cara masthiti bane che, tyAM sudhI kahevuM joIe zrI. prapana sUtra : 3 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre nairayikA yAvat bhavanapati pRthivIkAyikAdipaJca vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtI rupAcaiSuH - upacitavanta ityAzayaH, atha vartamAnakAlamadhikRtya gautamaH pRcchati - 'jIvA NaM maMte ! pucchA' - he bhadanta ! jIvAH khalu kaSAyaM pariNamantaH katibhiH sthAnai raSTakarmaprakRtI rupacinvanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cauhiM ThANehiM upaciNaMti jAva lobheNaM' kaSAyaM pariNamanto jIvA caturbhiH sthAnaiH kAraNaiH, aSTa karmaprakRtI rupacinvanti, yAvat- krodhena mAnena mAyayA lobhena cetyarthaH, ' evaM neraiyA jAva vemaNiyA' evam - arunaratna tyA nairayikA yAvada - dazabhavanapati pRthivIkAyikAdi paJca vikalendriya jo vaktavyatA jIvoM ke viSaya meM kahI hai, vahI nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke viSaya meM jAnanA cAhie / arthAt nArako bhavanapatiyoM, pRthvIkAya Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI aisA samajhalenA cAhie / ina sabhI jIvoM ne krodhAdi ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai / aba vartamAna kAlakI apekSA se gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! kaSAyapariNata jIca kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya karate haiM ? bhagavAn kaSAya pariNAma vAle jIva cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya karate haiM, yathA- krodha se, mAna se, mAyA se aura lobha se / nArako se lekara vaimAnikoM taka isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt jo bAta samuccaya jIvoM ke viSaya meM kahA hai, vahI nArako, daza bhavanapatiyoM pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryadhoM, manuSyoM, je vaktavyatA jIvAnA viSayamAM kahI che, teja nArakAthI laine vaimAnikA sudhInA viSayamAM jANavI joI e. arthAt nArako, bhavanapatiyA, pRthvIkAyikA Adi ekendriyo, vikalendriyo, pacendriya tiya cA, manuSyo, vAnabhyantara, jayAtiSka ane vamAnikAnA viSayamAM paNa evuM ja samajI levuM joI e. A badhA jIvAe krodhAdinA kAraNe ADa kama prakRtiyAnA upacaya karyo che. have cha mAna kALanI apekSAe zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan kaSAyapariNata jIva keTalA kAraNeAthI ATha kA prakRtiyAnA upacaya kare che? bhagavAn--kaSAya piraNAmavALA jIva cAra kAraNeAthI ATha karmaprakRtiyAnA upacaya kare che. bhaDe, ghathI, bhAnathI, bhAyAthI bhane bolathI. nArakothI lai ne vaimAnikA sudhI e prakAre samajavu joie arthAt je vAta samuccaya viSayamA kahI che, te ja nArako, daza bhavanapatiyo, pRthvIkAyako Adi pAMca eke ndrayA, vizlendriyo yathendriya tiryayA, manuSyo, pAnavyantaro jyotiSo bhane vaibhAninA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 kodhaprakAravizeSanirupaNam paJcendriya tiyagrayonikamanuSya vAnavyantara jyotiSka vaimAnikAzcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtI rupacinvantItyarthaH, "evaM uvaciNissaMti' bhUtavartamAnakAlopacayokti rItyA kaSAyapariNatAH samuccayajIvAH, nairayikAdi vaimAnikaparyantAzcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtI rupaceSyanti-aSTa karmaprakRtInAmupacayaM kariSyantIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo baMdhisu ?' he bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaH kAraNaiH aSTa karmaprakRtI rabhAnsuH-baddhavantaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehiM aTThakammapagaDIo baMdhisa' kaSAyapariNatAH jIvA caturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTa karmaprakRtI ramAntsuH-baddhavantaH, 'taM jahAkoheNaM mANeNaM jAva lobheNaM' tadyathA-krodhena, mAnena, yAvat-mAyayA, lobhena ceti, tatra bandhanaM tAvada jJAnAvaraNIyAdikarmapudgalAnAM pUrvoktarItyA svasvAbAdhAkAlottarakAlaM niSivAnavyantaroM kA upacaya karate haiN| vartamAna kAla ke samAna bhaviSyat kAla meM bhI samuccaya jIva tathA nArakoM se lekara vaimAniyoM taka ke cauvIso daMDako ke jIva krodha, mAna, mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kreNge| gautamasthAmI he bhagavan ! kitane kAraNoM se jIvoM ne ATha karmaprakRtiyoM kA bandha kiyA hai ? bhagavAna-he gautama ! cAra kAraNo se jIco ne karma kI jJAnAvaraNIya Adi ATha prakRtiyoM kA bandha kiyA hai / ve cAra kAraNa yoM haiM-krodha, mAna, mAyA, aura lobha ! jJAnAvaraNIya Adi karmapudgaloM kA pUrvokta rIti se apane-apane abAdhA kAla ke pazcAt jo niSikta kiye gaye haiM, unakA punaH viziSTa kaSAya pariNati se nikAcana honA bandhana kahalAtA hai| sambandhamAM paNa ema ja kahevuM joIe ke A badhA vIsa daMDakanA jIva koza, mAna, mAyA ane lAbhanA kAraNe ATha karma prakRtine upacaya kare che. vartamAna kALanA samAna bhaviSya kALamAM paNa samuccaya jIva tathA nArakathI laIne vaimAnikonA vIse daMDakanA jIva krodha, mAna, mAyA ane lAbhanA kAraNe ATha karmaprakatine upacaya karaze. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! keTalA kAraNathI jIvoe ATha karmaprakRtine anya rekha cha ? zrI bhagavAna-he gautama, cAra kAraNathI e karmanI jJAnAvaraNIya Adi ATha prakRtino bandha karyo che. te cAra kAraNa Ama che. krodha, mAna, mAyA ane lAbha rAnaDa varaNIya Adi karma pudgalanA pUrvokta rItathI pitA potAnA abAdhA kAlanA pachI je niSikta karelA che, temanuM punaHviziSTa kaSAya pariNatithI nikAcana thavuM te badhana kahevAya che. zrI praapn| sUtra : 3 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre tAnAM punaH kaSAyapariNativizeSAd nikAyanaM bodhyam, 'evaM neraiyA jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvokti rItyA nairayikAH yAvad-dazabhavanapati prabhRti vaimAnikaparyantA api jIvavizeSAH bhUyaH kaSAyapariNatAH santaH krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTa karmaprakRtIH baddhavanta ityarthaH, 'baMdhisu, baMdhati, baMdhissaMti' pUrvoktarItyA audhikajIvA nairayikAdi vaimAnikAntAH abhAntsuH aSTa karmaprakRtIH krodhAdi caturbhiH sthAna baddhavanta ityuktam, evameva taeva audhikajIyA nairayikAdi vaimAnikAntAzca caturbhiH krodhAdibhiH kAraNIbhUtairaSTavarmaprakRtI baMdhnanti bhansyanti cetyAzayaH, tathA-'udIreMsu, udIraMti, udIrissaMti' bhUyaH kaSAyapariNatAH samuccayajIvAH, nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca krodhAdi caturbhiH kAraNairaSTa karmaprakRtI rudairayan-udIravantaH, udIrayanti, udIrayiSyanti isI prakAra nArakoM se lekara vaimAniko taka samajhanA cAhie, arthAt, samuccaya jIvoM ke samAna hI daza bhavanapati Adi vaimAnika devoM paryanta jIvo ke punaH kaSAyapariNata hote hue krodha, mAna, mAyA aura lobha se aSTa karmaprakRtiyoM kA baMdha kiyA hai, bandha karate haiM aura bandha kreNge| ___ bandhana ke viSaya meM samuccaya jIvoM aura cauvIsa daMDakoM ke vizeSavizeSa jIvoM ke viSaya meM jo prarUpaNA kI gaI hai, vahI udIraNA ke saMbaMdha meM bhI samajhanA cAhie / arthAt pUrvokta sabhI jIvoM ke krodha, mAna, mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kI udIraNA kI hai, udIraNA karate haiM aura udIraNA kareMge / udIraNA nAmaka karaNa ke dvArA, jo karma udaya meM nahIM Ae haiM, unheM, udayAvAlikA meM praviSTa karanA udIraNA kahalAtI hai / vaha udIraNA bhI kiMcita eka vizeSa prakAra kI kaSAyapariNati ke kAraNa hotI hai| isa abhiprAya se karate haiM-cAra kAraNoM se jIvoM ne udIraNA kI hai, karate haiM aura krege| eja prakAre nArakathI laIne vaimAnika sudhI samajavAM joIe. arthAta samuccaya janA samAna ja daza bhavanapati Adi vaimAnika deve paryantanA jIvoe punaHkaSAya pari thata thaIne krodha, mAna, mAyA, ane lebhathI aSTa karma prakRtine baMdha karela che. anya 43 cha bhana mandha 42ze. bandhananA viSayamAM samuccaya che ane vIsa daMDakonA vizeSa-vizeSa jInA viSayamAM je prarUpaNa karAI che. teja udIraNAnA sambandhamAM paNa samajI levI joIe arthAta pUrvokta badhA ke, mAna, mAyA ane lAbhanA kAraNe ATha karma prakRtinI udIraNA karI che. udIraNA kare che ane udIraNA karaze udIraNa nAmaka karmanA dvArA je karma udayamAM nathI AvyAM, temane udayAvalikAmAM praviSTa karavA te udIraNA kahevAya che. te udIraNuM paNa kiMcit eka vizeSa prakAranI kaSAya pariNatinA kAraNe thAya che. e abhiprAyathI kahe che-cArakAraNathI choe udIraNA karI che, kare che ane karaze. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 kodhaprakAravizeSanirupaNam ca, tatrodIraNaM tAvad-udIraNA karaNavazAt karmapudgalAnA manudayaprAptAnA mudayAvalikAyAM pravezanamavaseyam, taccApi udIraNaM kiJcittathAvidhakaSAyapariNativazAd bhavatItyabhipretya'cauhi ThANehiM udIreMsu udIrati udIrirasaMti' ityuktam, tathA 'vedisa, vedeti, vedaissaMti' bhUyaH kaSAyapariNatA jIvA audhikAH, nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca krodhAdi caturbhiH kAraNaraSTau karmaprakRtI ravedanta-veditavantaH, vedayante, vedayiSyante cetyarthaH tatra vedanA tAvat svasvAbAdhAkAlanAzAdudayaprAptasya udIraNAkaraNena vA udayaM prApitasya karmaNa upabhogarUpA bodhyA, tathaiva 'nijariMsu, nijareMti, nijarissaMti' kaSAyapariNatAH samuccaya jIvAH nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca kropAdi caturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIH nirjarayana, nirjarayanti, nirjarayiSyanti ca, tatra nirjarA tAvat karmapudgalAnAM vedayitA vedayitvA akarmatvApAdanarUpA, AtmapradezaiH saMbaddhAnAM jJAnAvaraNIyAdi karmapudgalAnAM vedaM vedaM zAtanamityarthaH, tathA coktam kaSAyapariNata samuccaya jIvo ne tathA nArakoM se lekara vaimAniko taka vizeSa jIvo ne ukta cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana kiyA hai, ve vartamAna kAlameM vedana karate haiM aura bhaviSyat kAlameM vedana karege / apaneapane abAdhA kAla ke samAna hone para udaya meM Aye yA udIraNAkaraNa ke dvArA udaya meM lAye gaye karma ke vipAka kA anubhava karanA vedanA kahalAtA hai| isI prakAra nirjarA ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, arthAt kaSAyapariNata samuccaya jIvoM tathA nArakoM se lekara vaimAniko taka ke vizeSa jIvoM ne krodha, mAna, mAyA aura lobha-ina cAra kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM ko nirjarA kI hai, nirjarA karate haiM aura nirjarA kareMge / karmapudgaloM kA vedana hone ke bAda ve akarma bana jAte haiM, isI ko nirjarA kahate haiM, arthAt phala bhogane ke pazcAt karmoM kA AtmapradezoM se jhaDa jAnA-pRthak ho jAnA nirjarA hai| kahA kAca pariNata samuccaya che tathA nArakathI laIne vaimAnika sudhInA vizeSa jIe ukta cAra kAraNathI ATha karma prakRtinuM vedana karyuM che, teo vartamAna kALamAM vedanA kare che ane bhaviSya kALamAM pedana karaze. pita-patAne abAdhAkALa samApta thatAM udayamAM Avela agara udIraNA karaNanA dvArA udayamAM lAvelA karmanA vipAkane anubhava karAve te vedanA kahevAya che. eja prakAre nirjarAnA viSayamAM paNa kahevuM joIe. arthAt kaSAya pariNata samuaiya che tathA nArakethI laIne vimAnika sudhInA vizeSa jIvanA kodha, mAna, mAyA ane lebha, A cAra kAraNathI Avela karma prakRtinI nirjarA karelI che. nirjarA kare che ane nirja karaze. karma pudgale nuM vadana thayA pachI te karma banI jAya che, tene ja nirjarA kahe che arthAta phaLa bhegavyA pachI karmonuM Atma pradezathI pRthapha thaI javuM te nirjarA che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 prajJApanAmutre "puvyakayakammasADaNanijjarA" pUrvakRtakarmazAtanaM nirjarA iti, kintu dezanirjareyamavaseyA, kapAyajanitatvAt, sarvanirjarAtu kapAyarahitasya sarvaniruddhayogasya mokSasaudhamArohata eyopajAyate netarasya, dezanirjarA tu sarvakAlaM sarveSAmapi saMbhavatItibhAvaH, prakRtamupasaMharannAha'evaM ee jovAiyA vemANiyapajjavasAyA ahArasadaMDagA jAva vemANiyA, nilariMsu, nijareMti, nijaristaMti' evam-pUrvoktarItyA ete-pUrvoktAH jIvAdikA vaimAnikaparyavasAnAH aSTAdaza daNDakAH atItavartamAna bhaviSyatkAlabhedena cayopacayavandhodIraNA vedanA nirjarANAM SaNNAM triguNitAnA maSTAdazadaNDakapadavAcyAH yAyad-nairayikAdi vaimAnikaparyantA jIvavizeSAH samuccayajIvAzca caturmiH krodhAdikAraNaH aSTa karmaprakRtI citavantazcinvanti ceSyanti, upacitavantaH, upacinvanti, upaceSyanti, abhAntsuH badhnanti, bhansyanti, udairayat, udIrayanti, udIrayiSyanti, avedayanta, vedayante, vedayiSyante, nirajA bhI hai-'puvakayakammasADaNa nijjarA' arthAt pUrvavaddha karmoM kA jhaDanA nirjarA hai| kintu yahAM jisa nirjarA kA kathana kiyA gayA hai, vaha deza nirjarA samajhanI cAhie, kyoMki yaha kaSAya janita hai| sarvanirjarA to kaSAya se rahita, yogoM kA sarvathA nirodha kara dene vAle aura mokSarUpI mahala para ArUDha hone vAle ko hI hotI hai, anya ko nahIM / deza nirjarA saba jIva sadA kAla karate rahate haiN| - aba upasaMhAra karate hue kahate haiM-ina pUrvokta samuccaya jIyoM ne tathA nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka ke cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ne, atIta, vartamAna aura bhaviSya kAla ke bheda se caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA, kI hai, karate haiM aura kreNge| caya, upacaya Adi chaha kA tInoM kAloM se guNAkAra karane para aThAraha daMDaka hote haiM / unheM isa prakAra kahanA cAhie-caya kiyA, karate haiM aura kareMge, upacaya kiyA, upacaya karate haiM aura ghu 555 cha-pUvvakayakammasADaNa nijjarA, arthAtU 55 mabhana 155 cyuta nirjarA che. kintu ahIM je nirjarAnuM kathana karAyeluM che, te deza nirjarA samajavI joIe, kemake te kaSAya janita che. sarva nirjarAte kaSAyathI rahita vegone sarvathA nirodha karanArA ane mokSa rUpI mahela para ArUDha thanArAone ja hoya che, bIjAone nathI letI. deza nirjarA badhA ja sadAkALa karatA rahe che. have upasaMhAra karatA kahe che, A pUrvokta samuccaya jIvoe tathA nArakothI laIne vimAnika deve sudhInA covIse daMDanA e atIta, vartamAna ane bhaviSyakALanA lehathI yaya, 75yaya, mandha, 24aa, yehanA ane ni02|| 4resa cha, 42 cha, bhane 42ze. caya, upacaya Adi chaene traNe kALethI guNAkAra karatA aDhAra daMDaka thAya che. temane A prakAre kahevA joIe-caya karyo, kare che, ane karaze upacaya karyo upacaya kare che ane zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 kodhaprakAravizeSanirUpaNam ___ 577 rayana, niArayanti, nirjArayiSyanti, athoparyuktasaMgrAhakagAthAmAha-'AtapatiTThiyakhettaM paDucca NaMtANubaMdhi aabhoge| ciNauvaciNa baMdhaudIravedataha nijjarA ceva // 1 // AtmapratiSThitaM kSetraM pratItya anantAnuvandhI aabhogH| cayopacayabandhodIraNA vedanAstathA nirjarA caiva // 1 // spaSTArtham / 'iti paNNavaNAe bhagavaIe kasAyapayaM samatta' iti prajJApanAyAM bhagavatyAM kaSAyapadaM samAptam // 14 // sU0 2 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM caturdazaM kaSAyapadaM samAptam // 14 // upacaya kareMge, bandhana kiyA, bandhana karate haiM aura bandhana kareMge, udIraNA kI, udIraNA karate haiM aura udIraNA karege, vedana kiyA, vedana karate haiM aura vedana kareMge, nirjarA kI, nirjarA karate haiM aura nirjarA kareMge / aba upayukta viSayoM kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM-AtmapratiSThita kSetra ke Azraya se, anantAnubaMdhI, Abhoga, caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA kA yahAM kathana kiyA gayA hai / gAthA kA Azaya spaSTa hai| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA satra kI prameyabodhinI vyAkhyA meN| caudahavAM kaSAya pada samApta // 14 // upacaya karaze. bandhana karyuM, baMdhana kare che ane bandhana karaze. udIraNA karI, udIraNa kare che, ane udIraNa karaze. vedana karyuM, vedana kare che ane vedana karaze. nijara karI, nirjarA kare che ane nirjarA karaze. have uparyukta viSayone saMgraha karanArI gAthA kahe che mAtma pratihata, kSetranA mAzrayathI, manantAnumacI, mAlA, yaya, upayaya, manya, udIraNA, dinA ane nirjarAnuM ahIM kathana kareluM che. gAthAne Azaya spaSTa che. 0 2 che zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sutranI prameyabodhinI vyAkhyAnuM caudamuM kaSAya pada samApta. me 14 pra073 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 prajJApanAmutre paJcadazaM padam mUlam - saMThANe bAhallaM pohataM kaipaesaogADhe / appA bahupuTupaviTTha visaya aNagAra AhAre ||1|| adA ya asI ya maNIduddhapANe tellaphANiya vasAya / kaMbalathUNA thiggala dIvodahI loga'loge ya // 2 // chAyA - saMsthAnaM, bAhalyaM, pRthutvaM, katipradezam, avagADham / alpabahutvaM spRSTam, praviSTam, viSayaH, anagAraH, AhAraH || 1 || Adarza:, asizca maNidugdham, pAnakam, tailam, phANitam vasA ca / kambalam sthUNA, thiggalam, dvIpodadhi, lokaH alokazca ||2| TIkA- caturdazapade kaSAyapariNAmasya prAdhAnyena bandhakAraNatAd vizeSatastanirUpaNaM kRtam atha indriyavatAmeva zyAdi sadbhAvena vizeSata indriyapariNAmaprarUpaNArtha paJcadazaM padaM vyAkhyAtumAha- atra ca uddezaka dvayamasti tatra prathamodezakArthasaMgrahagAthA dvayamAha - 'saMThANaM pandrahavAM pada 9 zabdArtha - ( saMThANe) saMsthAna ( bAhalle) sthUlatA ( pohataM) pRthaktva (kaipaesa) katipradeza- indriyoM ke pradeza kitane ? (ogADhe) avagADha (appAghahu) alpavahutva (pu) pRSTa ( paTThi) praviSTa (visaya) viSaya (aNagAra) anagAra (AhAre) AhAra (addAya) darpaNa (asI ya) aura talavAra (maNI) maNi (duddha) dUdha (pANe) pAnaka (tella) taila (phANiya) zava (vasAya) aura carbI (kaMbala ) kaMbala (dhUNA) thUna (thiggala) thegalI (dIvodahi) dvIpa,, samudra (logA'loge ya) loka aura aloka TIkArtha- kaSAya bandhana kA pradhAna kAraNa hai, ataH caudahaveM pada meM usakA vizeSa rUpa se nirUpaNa kiyA gayA hai, parantu indriyoM vAle jIvoM meM hI leiyA Adi kA sadbhAva hotA hai, ataH vizeSa rUpa se indriya pariNAma kI prarUpaNA karane ke lie pandrahaveM pada kI vyAkhyA kI jAtI hai| isa pada meM do uddezaka paMdaramuM pada zabdArtha - (saMThANe) saMsthAna ( bAhalle) sthUNatA ( pAhataM) pRtha4tva ( kaipaesa) pratipradeza dhandriyonA pradeza DeTalA ? (ogADhe) avagADha (appA bahu) maha mahutva (puTTha) spRSTha (patriTTha) praviSTa (visaya) viSaya (aNagAra) anagAra ( AhAre) AhAra (addAya) harSa (asIya) talapAra (maNI) bhaNi (duddha) dUdha (pANe) pAna4 (tella) tesa (phANiya) zama (vasAya) ne tharmA (kaMbala ) aMgaNa (thUNA ) thUna (thimAla) thIgaDI (dovodahi) dvIpa, samudra (logA'loge ya) leka ane alAka TIkA kaSAya banyanuM pradhAna kAraNa che. tethI caudamA padmamAM tenu vizeSa rUpe nirUpaNa karAyuM che, parantu IndriyA vALA jIvAmA ja laiyA vigerene sadbhAva hAya che, tethI vizeSa rUpathI Indriya pariNamanI prarUpaNA karavAne mATe paMdaramA padanI vyAkhyA karAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 viSayArthasaMgrahanirUpaNam bAhallaM pohattaM kaipaesa ogADhe / appA bahu puTTha paviTTha visaya aNagAra AhAre // 1 // adAya asIyamaNI duddhapANa tellaphANiyavasAya / kaMbalathUNA thiggala dIvodahi loga'logeya // 2 // saMsthAnam-prathamamindriyANAmAkAravizeSaprarUpaNam 1 tadanantaram-bAhalyamsthUlatA-indriyANAM piNDatvaprarUpaNamityarthaH 2, tadanantaraM pRthutvam-indriyANAM vistAraprarUpaNam 3, tataH kati pradezam indriyamiti vaktavyam 4, tadanantaram-avagADhaM-katipradezAvagADha mindriyamiti vaktavyam 5, tadanantaram alpabahutvam-avagAhanAviSayakaM kazAdiguNa viSayakazca vaktavyam 6, tadanantaraM spRSTAspRSTa viSayakaprarUpaNam 7, tadanantaram praviSTam-praviSTApraviSTa viSayakaM prarUpaNam 8, tadanantaraM viSayaH-viSayapariNAmaprarUpaNam 9, tadanantaram anagAra:-anagAraviSayakaM prarUpaNam 10, tadanantaram AhAra:-AhAraviSayakaM prarUpaNam 11, tadanantaram-Adarza:-AdarzaviSayakaM prarUpaNam 12, tdnntrmhaiN| unameM se prathama uddezaka meM jina-jina viSayo kI prarUpaNA kI gaI hai, unakA nirdeza do gAthAo meM kiyA gayA hai| vahI yahAM kahate haiM (1) saMsthAna-sarvaprathama indriyoM ke AkAra kI prarUpaNA kI jaaegii| (2) tadanantara indriyoM ke bAhalya kA-sthUlatA kA arthAt piNDarUpatA kA kathana kiyA jAyagA / (3) pRthutva-phira indriya ke vistAra kA prarUpaNa hogaa| (4) kati pradeza-kisa indriya ke kitane pradeza haiM, yaha kahA jaaygaa| (5) avagADhaindriya kitane pradezoM meM avagADha hai, yaha batalAyA jAyagA / (6) alpabahutvaavagAhanA saMbaMdhI aura karkazatA Adi saMbaMdhI alpabahutva kA pratipAdana kiyA jaaegaa| (7) spRSTa-spRSTa evaM aspRSTa saMbaMdhI prarUpaNA / (8) praviSTa-praviSTaapraviSTa saMbaMdhI carcA / (9) viSaya-viSaya kA pramANa / (10) anagAra-anagAra saMbaMdhI prarUpaNA (11) AhAra-AhAra viSayaka prarUpaNA (12) Adarza arthAt kAca saMbaMdhI kathana, isI prakAra (13) asi-talavAra (14) maNi (15) dugdha - A padamAM be udezaka che. temAMthI pahelA uMdezakamAM je je viSayanI prarUpaNa karAI che. temane nirdeza be gAthAomAM karAyela che, te ja ahIM kahevAya che (1) saMsthAna-sarva prathamandriyonA mA2nI pr3564| 42 / / (2) tyA2 mA ndri. yenI skUlatAnuM arthAt piMDa rUpanuM kathana karAze (3) pRthutva-pachI indriyenA vistAranuM 5355 thaze. (4) prati prazi-444ndriyanA 186 // pradeza cha. me pAze. (5) 446 Indriya keTalA pradezamAM avagADha che, e batAvAze (6) alapa-bahu-avagAhanA sambandhI ane karkaza Adi saMbaMdhI a65bahatvanuM pratipAdana karAze. (7) pRSTa-pRSTa temaja saspRSTa samadhI 5354. (8) praviSTa-praviSTa-mapraviSTa samadhI yarthA (6) vissyviSayanuM pramANa. (10) anagAra, anagAra saMbaMdhI prarUpaNa. (11) AhAra-AhAra viSayaka 5354 / . (12) 24za arthAt anya samadhI 4thana, se prA (13) masi-tabA2 (14) zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 prajJApanAmutre asizca - asiviSayakaM nirUpaNam 13, tato maNi:- maNiviSayakaM nirUpaNam 14, tato dugdham - dugdhaviSayakaM nirUpaNam 15, tadanantaram - pAnakam - pAnakaviSayakaM nirUpaNam 16, tadanantaraM tailam - tailaviSayakaM prarUpaNam 17, tadanantaram - phANitam - phANitaviSayakaM nirU paNam 18, tadanantaraM vasA ca-vasA viSayakaM prarUpaNam 19 tadanantaraM kambalam - kambalaviSayakaM nirUpaNam 20, tataH sthUNA-sthUNA viSayakaM prarUpaNam 21, tadanantaraM thiggalam - AkAza thiggala viSayakaM nirUpaNam 22, tadanantaraM dvIpodadhi - dvIpa 23, udadhiviSayakaM nirUpaNam 24, tato lokaH - lokaviSayakaM nirUpaNam 25, tadanantaram - aloka :- aloka - viSayakaM prarUpaNam 26, prathamodezake vartate ityarthaH / indriyavaktavyatA mUlam - kai NaM bhaMte! iMdiyA paNNattA ? goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA, taM jahA- soiMdie, cakkhidie, ghArNidie, jibbhidie, phAsiM die / soiMdie NaM bhaMte! kiM saMThie paNNatte ? goyamA ! kalaMbuyApuSpha saMThANasaMThie paNNatte, cakkhidie NaM bhaMte! ki saMThie paNNatte ? goyamA ! masUracaMda saMThANasaMThie paNNatte, ghANiMdie NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! aimuttagacaMda saMThANasaMThie, jibbhidie NaM pucchA, goyamA ! khurapasaMThANasaMThie paNNatte, phArsidie NaM pucchA, goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte ?, soiMdie NaM bhaMte! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ? goyamA ! aMgulasta asaMkhejaibhAge bAhalleNaM paNNatte2, evaM jAva phAsiMdie, soidieNaM bhaMte! kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ? goyamA ! aMgulassa asaMkhejaibhAgaM pohatteNaM paNNatte, evaM cakkhidie vi, ghANidie vi, jibbhidieNaM pucchA, goyamA ! aMgulapuhutteNaM paNNatte. phArsidieNaM pucchA, goyamA ! sarIrapyamANamette pohatteNaM paNNatte3, soiMdieNaM bhaMte! (16) pAnaka (17) taila (18) phANita - zaba (19) vasA arthAt carbI (20) kambala (21) sthUNA (22) thiggala arthAt AkAzathiggala (23) dvIpa evaM (24) sAgara (25) loka aura (26) aloka saMbaMdhI praruNA kI jAegI / bhUmi (15) hugdha (19) dhAna (17) tesa (18) zaNita (18) vasA arthAt zarmA (20) dusmasa (21) sthUlA (22) thiggala, arthAt Aza thiggasa (23) dvIpa tebhana (24) sAgara (25) soDane (29) moTha saMbaMdhI pra3yA urAze. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam kai paesie paNNatte ? goyamA ! asaMkhejjapaesie paNNatte, evaM jAva phAsidie ||suu0 1 // chAyA-kati khalu bhadanta ! indriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJca indriyANi prajJaptAni, tadyathA-zrotrendriyam cakSurindriyam ghrANendriyam jihvendriyam sparzendriyam zrotrendriyaM khalu bhadanta ! ki saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! kadambapuSpasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam cakSuridrayaM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! masUracandrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam / ghrANendriyaM khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! ati muktakacandrasaMsthAnasaMsthitaM, jihvendriyaM khala pRcchA, gautama ! indriyavaktavyatA zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! indriyoM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) he gautama ! pAMca indriyoM kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra (soiMdie, cakkhidie ghANidie jibhidie, phAsidie) zrotrendriya, cakSu indriya, ghrANendriya, jihavendriya, sparzendriya __(soIdie NaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA ! kalaMbuyA pupphasaMThAsaMThie paNNatte) he gautama ! kadamba ke phUla ke AkAra kI kahI hai (cakkhidie NaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! cakSu indriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte) he gautama! masUra yA candramA ke AkAra kI kahI hai (ghANiMdie NaM bhaMte ! pucchA ?) he bhagavan ! ghANendriya kI pRcchA ? (goyamA ! aimuttagacaMdasaMThANasaMThie) he gautama ! atimuktaka aura candra ke AkAra kI kahI hai (jibhidie NaM pucchA ?) jihavendriya ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! khurappa Indriya vaktavyatA sAtha-(kaiNaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ?) he samapan ! chandriyo TasI hI cha ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) he gautama! chandriyo pAMya 4ii che. (taM jahA) te sAre (soiMdie, cakkhidie, ghANidie jibhiMdie, phAsidie) zrIndriya, yakSudhandriya, praannendriya, jihendriya, sparzendriya ___ (soiMdieNaM bhaMte ! ki saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! zrotendriya upA mA2nI hA cha ? (goyamA! kalaMbuyA pupphasaMThANasaMThie paNNatte) gotama ! EPInA dUsanA mAranI isa cha. (cakkhiM dieNaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte ?) OM bhagavan ! yakSudhandriya upA mAranI. 56] cha ? (goyamA! masUra baMdasaMThANasaMThie paNNatte) he gautama ! bhasU2 yandramAna mAnI aDasa cha. (pANidieNaM bhaMte ! pucchA ?) bhagavan ! prANendriyanI ch| ? (goyamA ! aimuttagacaMdasaMThANasaMThie) gautama ! bhatibhuta: mane yandranA mAranI. (jibhidieNaM pucchA ?) hindriyanA viSayamA prazna ? (goyamA ! khurappasaMThANasaMThie pagNatte) hai gautama ! - zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre kSuraprasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam sparzendriyaM khalu pRcchA, gautama ! nAnA saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam 1, zrotrendriya khalu bhadanta ! kiyad bAhalyena prajJaptam ? gautama ! aigulasyAsaMkhyeyabhAgo bAhalyena prajJaptam 2, evaM yAvat sparzendriyam sparzendriyaparyantaM evameva bodhyam zrotrendriya khalu bhadanta ! kiyat pRthutvena prajJaptam ? gautama ! aGgulasyAsaMkhyeyabhAgaH pRthutvena prajJaptam, evaM cakSurindriyamapi, ghrANendriyamapi, jivendriyaM khalu pRcchA, gautama ! aGgulapRthutvena prajJaptam, sparzendriyaM khalu pRcchA, gautama ! zarIrapramANamAtraM pRthutvena prajJaptam 3, zrotrendriya saMThANasaMThie paNNatte) he gautama ! khurapA ke AkAra kI kahI hai (phAsidie NaM pucchA ?) sparzendriya saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte) he gautama ! aneka AkAra vAle AkAra kI kahI hai| (soiMdiya NaM bhaMte ! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte?) he bhagavan ! zrotrendriya kA bAhalya-sthUlatA kitanA hai ? (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjai bhAge bAhalleNaM paNNatte ?) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtavAM bhAga bAhalya kahA hai (evaM jAva phAsidie) isI prakAra yAvat sparzendriya paryanta samajha leveN| (soiMdie NaM bhaMte ! kevaiyaM pohatteNa paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kitanI pRthu-vizAla hai ? (goyamA! aMgulassa asaMkhejjaibhAga pohatteNaM paNNatte) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pRthutva vAlIhai (evaM jAva cakkhidie vi, ghANidie vi,) isI prakAra yAvat cakSuindriya bhI, ghrANendriya kA bhI pRthutva samajha leyeM (jibhidie NaM pucchA) jihavendriya saMbaMdhI pRcchA? (goyamA ! aMgulapuhutteNaM paNNatte) he gautama ! aMgulapRthaktva vizAla kahI hai (phAsidie NaM jInA A42nI Dasa cha. (phAsidieNaM pucchA ?) 25zendriya samadhI 27 ? (goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte) 3 gotama ! bhane 42nA mAnI 4ii che (soiMdieNa bhaMte ! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ?) mApan ! zrIndriyanu sthUsatya 49 cha ? (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjai bhAge bAhalleNaM paNNatte 1) gautama ! azusana masa yAtamA mAsu mAikSya 46 cha. (evaM jAva phAsidie) me04 5412 yApat 25ndraya (soidieNaM bhaMte ! kevaiyaM pAhatteNaM paNNatte ?) 3 lAyan ! zrIndriya usI pRthu. pizAma cha ? (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM pAhatteNaM paNNatte) he gautama ! ma khAnA masabhyAtabhA mA pRthu che (evaM jAva cakkhidie vi, ghANidie vi) me04 prAraM yakSandriya 59, prANendriya 555 (jibhiMdieNaM pucchA) fransldraya sadhI 1271 (goyamA ! aMgalapahatteNaM paNNatte) 6 gautama ! madhusa 545 vi 43 cha. (phAsi die gaM pucchA) 25zendriyonA viSayamA prazna ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNa paNNatte) he gautama ! zarIra pramANa mAtrapRthutva ja che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam khalu bhadanta ! kati pradezikaM prajJaptam ? gautama ! asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam, evaM yAvat sparzendriyam // sU0 1 // ___TIkA-athendriyANAM saMsthAnAdikaM prarUpayituM saMsthAnadvAramAha-'kai NaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati khalu indriyANi prajJaptAni, 'goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA' he gautama ! paJcendriyANi prajJaptAni, 'taM jahA-soIdie, cakkhidie, ghANidie, jibhidie, phAsidie' tadyathA-zrotrendriyam, cakSarindriyam ghrANendriyam jihvendriyam, sparzendriyam, gautamaH pRcchati-'soidie NaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte ? he bhadanta ! zrotrendriyaM skhalu kiM saMsthitama-kimAkAraM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'kalaM yApupphasaMThANasaMThie paNNatte ?' zrotrendriyaM kadambapuSpa. pucchA) sparzendriya ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohaNaM paNNatte) he gautama ! zarIra pramANa mAtra pRthu kahI hai| (soiMdie NaM bhaMte ! kai paesie paNNatte) he bhagavan ! zrotrendriya kitane pradeza vAlI kahI haiM ? (goyamA ! asaMkhejapadesie paNNatta) he gautama ! asaMkhyAta pradezI kahA hai (evaM jAva phAsidie) isI prakAra yAvat sparzendriya / TIkArtha-aba indriyoM ke saMsthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie sarvaprathama saMsthAnadvAra kahA jAtA hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! indriyAM kitanI kahI gaI haiM ? bhagavAn-he gautama ! indriyAM pAMca kahIM gaI haiM, ve isa prakAra haiM-(1) zrotrendriya (2) cakSurindriya (3) ghrANendriya (4) jihavA indriya aura (5) spajhendriya / gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriya kisa AkAra vAlI kahI hai ? arthAt zrotrendriya kI AkRti kaisI hai ? bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya kA AkAra kadamba ke puSpa ke samAna kahA gayA hai| (soidieNaM bhaMte ! kai paesie paNNatte ) he bhagavan ! trindriya 88 / pradezavAjI 4DI cha (goyamA ! asaMkhejjapaesie paNNatte) : gautama ! 25sabhyAta azI sa . (evaM jAva phAsidie) me4 prakAre yAvat 25zendriya.. TIkAWhave IndriyanA saMsthAna AdinI prarUpaNa karavAne mATe sarva prathama saMsthAna dvAra kahevAya zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana Indriye keTalI kahelI che? zrI sayAna-6 gautama ! chandriyo pAya ghasI cha, tamo / prAre che-(1) zrotre. ndriya (2) yakSurindriya (3) prANendriya (4) Mavndriya (5) bhane 25zendriya zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zregnendriya kevA AkAravALI kahela che? arthAt endriyanI AkRti kevI che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 prajJApanAmuLe saMsthAnasaMsthitaM-kadambapuSpAkAraM prajJaptam, atrendriyANi dravyendriyabhAvendriyabhedena dvividhAni bodhyAni, tatra dravyato nivRtyupakaraNarUpANi, bhAvato labdhyupayogasvarUpANi bodhyAni, tathA coktam 'nirvRtyupakaraNe dravyendriyaM, labdhyupayogo bhAvendriyamiti, tatra nirvRti stAvat prativiziSTaH saMsthAnavizeSaH sA cApi nirvRti rbAhyAbhyantarabhedena dvividhA bhavati, tatrApi bAhyA parpaTikAdirUpA, sA khalu vicitrA na pratiniyatarUpatayopadeSTuM zakyate, yathA manuSyasya zrotre nayanayo rubhayapArzvabhAvinI, bhravau coparitanazravaNabandhApekSayA same bhavataH azvasya nayanayorupari tIkSaNe cAgrabhAge ityAdi rItyA jAtibhedAdanekaprakArA bhavanti, abhyantarA punanirvatiH sarveSAmeva prANinAM samAnaiva bhavatIti bhAvaH kintu kevalaM ___ yahAM yaha samajhanA cAhie-pAMcoM indriyoM dravyendriya aura bhAvendriya ke bheda se do-do prakAra kI hotI haiM / dravyendriyAM bhI do prakAra kI haiM-nivRtti aura upakaraNa / bhAvendriyAM bhI do prakAra kI haiM-labdhi ora upabhoga / tattvArtha sUtra meM kahA hai-'nirvatyupakaraNe dravyendriyam' arthAt nirvRtti aura upakaraNa dravyendriya haiM tathA 'labdhyupayogau bhAvendriyam // arthAt labdhi aura upayoga bhAvendriya haiM / indriyoM kA jo vibhinna-vibhinna aura vizeSa prakAra kA saMsthAna hai, use nirvatti kahate haiN| nitti bhI do prakAra kI hotI hai-bAhya niti aura Abhyantara nivRtti / bAhya nivRtti parpaTikA Adi hai| vahaaneka prakAra kI hotI hai, ataeva usako kisI eka rUpa meM kahA nahIM jA sakatA / udAharaNArthamanaSya ke zrotra (kAna) donoM netroM ke agala-bagala meM hote haiM aura bhauhe UparazravaNa bandha kI apekSA sama hotI haiM, magara ghoDe ke kAna usake netroM ke Upara hote haiM aura unake agrabhAga tIkhe hote haiM / isa prakAra jAtibheda se kAna aneka prakAra ke hote haiM / Abhyantara nivRtti saba prANiyoM kI samAna hI hotI hai| zrI bhagavAna-he gautama! zregnendriyane AkAra kadambanA phUlanA je kahela che. ahIM ema samajavuM joIe-pace Indriya dravyendriya ane bhAvendriyanA bhedathI be-be prakAranI hoya che. drandriya paNa be prakAranI che-labdhi ane upayoga tatyArtha sUtramA 5dhu cha-nivutyupakaraNe dravyendriya, arthAt niyati mana 5429) dravyedriya cha, tathA labdhyupayogau bhAvendriyam arthAt mana yo mAyendriya che. dhndricenA je vibhinna vibhinna saMsthAna ane vizeSa prakAranA saMsthAna che, tene nivRtti kahe che. nivRti paNa be prakAranI hoya che-bAhya nivRtti ane Abhyantara nivRtti. bAhani. vRtti parpaTikA Adi che-te aneka prakAranA hoya che, tethI ja tene kaI eka rUpamAM kahI nathI zakAtI. udAharaNa tarIke mANasanA kAna ane tenI pahelA paDakhe che. ane bhamara kAnanI uparanI bAju zravaNabaMdhanI apekSA samAna hoya che. paNa gheDAnA kAna tenI AMkhanI upara hoya che ane tene agrabhAga aNudAra hoya che. e rIte jAti bhedathI kAna zrI prshaan| sUtra : 3 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam ___585 sparzendriyasya nivRte bAhyAbhyantarabhedo na bhavatIti bodhyam pUrvAcAryaH pratiSiddhatvAt, bhAve. ndriyamapi labdhyupayogabhedena dvividham tatra zrotrendriyAdi viSayA sarvAtmapradezAnAM tadAvaraNakSayopazamarUpA labdhiH, upayogazca-svasva viSaye labdhyanusAreNAtmano vyApAraH pratisaMdhAnAsmako bodhyaH, gautamaH pRcchati-'cakkhidie NaM bhaMte ! kiM saMThie paNNate ? he bhadanta ! cakSurindriyaM khala kiM saMsthitaM-kimAkAraM prajJaptam ? bhagavAnAha 'goyamA! he gautama ! 'masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte' masaracandrasaMsthAnasaMsthitaM-masUrasya-annavizeSasya candrasya ca yat saMsthAnam-AkAravizeSastena saMsthAnena saMsthitaM vyavasthitaM cakSurindriyaM prajJaptam / gautamaH pRcchati-'ghANidie NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! ghrANendriyaM khalu kiM saMsthitaM kintu sparzanendriya kI bAhya aura Abhyantara nivRtti meM bheda nahIM hotA hai, ataH pUrvAcAryoMne bheda kA niSedha kiyA hai| ___bhAvendriya ke do bheda haiM-labdhi aura upabhoga / zrotrAdi indriya viSayaka saba AtmapradezoM kA tadAvaraNIya karma kA kSayopazama labdhi hai aura labdhi ke anusAra apane-apane viSaya meM indriyoM kA vyApAra honA upayoga hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! cakSuindriya kA kyA AkAra hai ? bhagavAn-he gautama ! masUra nAmaka dhAnya aura candramA ke samAna cakSuindriya kA AkAra hotA hai / arthAt cakSuindriya kA AkAra masUra kI dAla ke samAna hotA hai / aisA dhyAna meM hai| candra kA artha hai dAla aura masUra kA artha masUra nAmaka dhAnya smjhnaa| . gautamasvAmI-he bhagavana ! ghrANendriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt ghANendriya kA kyA AkAra hai ? bhagavAn-he gautama ! atimukta kA puSpa aura candramA ke samAna ghANendriya aneka prakAranA hoya che. Abhyantara nivRtti badhA prANinI sarakhI ja hoya che. parantu sparzanendriyanI bAhya ane Abhyantara nivRttimAM bheda nathI hotA. tethI pUrvAcAryoe bhedane niSedha karela che. bhAvendriyanA be bheda che-labdhi ane upaga. trAdi Indriya viSayaka badhA Atma pradezanA tadAvaraNIya karmane kSayopazama labdhi che. ane labdhinA anusAra pita pitAnA viSayamAM IndriyAne vyApAra thavo te upaga che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! cakSu indriyane kevo AkAra che? zrI bhagavAna-he gatama! cakSuIndriyane AkAra masUranI dALanA samAna hoya che, evuM dhyAnamA che, candrane artha che dALa ane masUrane artha che masUra nAmanuM anAja. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ghANendriyanA viSayamAM pRcchA ? arthAt dhrANendrindriyane kevo AkAra che? zrI bhagavAna he gautama! atimuktAnuM phula, ane candramAnA samAna dhrANendriyane pra0 74 zrI prazAyanA sUtra : 3 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aimuttagacaMdasaMThANasaMThie' atimuktaka candrasaMsthAnasaMsthitam-atimuktakasya-puSpa vizeSasya candrasya ca saMsthAnenaAkAreNa saMsthitaM vyavasthitaM ghrANendriya prajJaptam, gautamaH pRcchati-'jibhidie NaM pucchA' jivendriyaM khalu kiM saMsthitaM prajJaptam ? itipRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'khurappasaMThANasaMThie paNNatte' kSuraprasaMsthAnasaMsthitam-kSuraprasya-kSuradhArasya yat saMsthAna tena saMsthita-vyavasthim-jihUvendriyaM prajJaptam, gautamaH pRcchati-'phAsidie NaM pucchA' sparzendriyaM khalu kiM saMsthitaM prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'NANAsaMThANasaMThie paNNatte ?' nAnAsaMsthAnasaMsthitam-vividhAkAravyavasthitaM sparzendriyaM prajJaptam, atha dvitIyaM dvAram bAhalyamindriyANAM prarUpayati-'soiMdie NaM bhaMte ! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu kiyatparimANaM bAhalyena-sthUlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aMgulassa asaMkhejjaibhAge bAhalleNaM paNNatte 2' agulasyAsaMkhyeyabhAgo bAhalyena-sthUlatvena zrotrendriyaM prajJaptam, 'evaM jAva phAsidie' kA AkAra kahA hai| yahAM para candra kA artha hai phUla / gautamasvAmI-he bhagavan ! jihnavAindriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt rasanendriya kA kaisA AkAra hai ? bhagavAn-he gautama ! jihUvA indriya khurapA ke AkAra kI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sparzendriya viSayaka pRcchA ? bhagavAn-hegautama ! sparzondriya nAnA prakAra ke AkAra kI kahI hai| aba dUsare bAhalya dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriya bAhalya arthAt sthUlatA kI dRSTi se kitanI kahI gaI hai? bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya kA bAhalya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA kahA hai / isI prakAra cakSurindriya, ghrANendriya, jihnavendriya aura sparzendriya kA AkAra kahyo che. ahIM candrane artha che phUla. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jihA indriyanA viSayamAM pRcchA? arthAt rasanendriyane ke AkAra che? zrI bhagavAn he gautama!jihAIndriya khurapA-davAnuM sAdhana kedALInA AkAranI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! sparzendriya viSayaka pRcchA? zrI bhagavAna-he gautama! sparzendriya nAnA prakAranA AkAranI che. have bIjA bAhya dvAranI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zregendriya bAhaya arthAt sthUlatAnI daSTie keTalI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sa0 1 indriyasvarUpanirUpaNam ___587 evam -zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriyaM, ghrANendriyaM, jihvendriya, sparzendriyazca bAhalyena-sthUlatvenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgaparimANaM prajJaptam, tathA coktam-'bAhallato ya savvAI aMgula asaMkhabhAgaM' bAhalyatazca sarvANi agulAsaMkhyabhAgamAnAni' iti, atha yadi aGgulasyAsaMkhyeyabhAgo bAhalyaM sparzendriyasya vartate tathA kathaM tAvat khaDgArikAdhabhighAte zarIrAntaHvedanAnubhavaH ? iti cedatrocyate-khagindriyasya zItAdisparzaviSayatve'pi khaDgArikAdhabhighAte zarIrAntaH kevalaM duHkhavedanasyaiva sattvena zItAdisparzavedanAbhAvAt, taccApi duHkhasvarUpavedanaM sakalenApi zarIreNAtmA'nubhavati, natu kevalena sparzanendriyeNa jvarAdi vedanaviditi na kazcidoSaH / tRtIyaM vizAladvAra-gautamaH pRcchati-'soiMdie NaM bhaMte ! kevaiyaM pohatteNaM paNNate ? he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu kiyatparimANaM pRthutvenavizAlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM pohatteNaM bhI bAhalya samajhanA caahie| kahA bhI hai-'bahalya kI apekSA se sabhI indriyAM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa vAlI haiN| prazna hotA hai ki yadi sparzendriya kA bAhalya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga hai to khaDga, kSurA Adi kA AghAta lagane para zarIra ke andara vedanA kA anubhava kyoM hotA hai ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki sparzendriya zIta Adi sparzo ko hI jAnatI hai, jaise netra rUpa ko aura ghrANa gaMdha ko hI grahaNa karate haiN| jaba khaDga yA kSurikA kA AghAta lagatA hai to zarIra meM zItasparza Adi kA vedana nahIM hotA, kintu duHkha kA vedana hotA hai| AtmA duHkha kI usa vedanA ko sampUrNa zarIra meM anubhava karatA hai, kevala sparzendriya se nahIM, jaise jvara Adi kA vedana sampUrNa zarIra meM hotA hai| ataeva ukta kathana meM koI doSa nahIM hai| zrI bhagavAna-he gautama ! zregendriyanuM bAhalya AMgalanA asaMkhyAtamA bhAga jeTaluM kahela che. e ja prakAre, cakSuIndriya, prANendriya, jihendriya ane sparzendriyanuM bAhalya samAnaye. kahyuM paNa che-"bAhanI apekSAe badhI indriye aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANapANI che.' prazna thAya che ke-je sparzendriyanuM bAhalya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga jeTaluM che te khaDUga, astro vigerene AghAta lAgavAthI zarIranI aMdara vedanAne anubhava kema thAya che? e praznanuM samAdhAna e che ke sparzendriya zIta Adi sparzane jANe che, jema AMkha rUpane ane dhrANa gaMdhane ja grahaNa kare che. jyAre khaga ke charIne AghAta lAge che te zarIramAM zIta sparza AdinuM vedana thatuM nathI, paNa duHkhanuM vadana thAya che. AtmA duHkhanI e vedanAne saMpUrNa zarIramAM anubhava kare che kevaLa sparzendriyathI nahIM, jema javara AdinuM vadana saMpUrNa zarIramAM thAya che. tethI ukta kathanamAM kaI doSa nathI. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 prajJApanAsUtre paNNatte' aGgulasyAsaMkhyeyabhAgaH pRthutvena-vizAlatvena prajJaptam, 'evaM cakkhidie vi, pANidie vi' evam-zrotrendriyokti rItyA cakSurindriyamapi ghrANendriyamapi pRthutvenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgaparimANaM prajJaptam, gautamaH pRcchati-'jibhidie NaM pucchA' jihavendriyaM khalu kiyatparimANaM pRthutvena prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! aMgulapuhutteNaM paNNatte ?' jihUvendriyam agulapRthutvena prajJaptam, gautamaH pRcchati-'phAsiMdie NaM pucchA' sparzendriyaM khalu kiyatparimANaM pRthutvena prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'sarIrappamANamece pohatteNaM paNNatte 3' zarIrapramANamAtraM sparzendriyaM pRthutvena-vizAlatvena prajJaptam / caturtha pradezadvAram gautamaH pRcchati-'soiMdie NaM bhaMte ! kaipaesie paNNane ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu katipradezikaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejapaesie paNNatte' zrotrendriyaM tAvad asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam, 'evaM jAva phAsidie' evam-zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriyam, ghrANendriyaM jihUvendriyaM sparzendriyamapi asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam // 1 // gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriya kitanI pRthu arthAt vizAlakahI hai ? bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga vizAla kahI gaI hai / zrotrendriya ke samAna cakSurindri ya, aura ghrANendriya bhI aMgula ke asakhyAtaveM bhAga pRthu kahI gaI hai| gautamasvAmI-he bhagavana ! jihnavendriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt jihnavendriya kitanI vizAla hai ? bhagavan-he gautama ! jihavendriya aMgulapRthaktva vizAla hai, arthAt usakA vistAra do aMgula se nau aMgula taka hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sparzandriya ke saMbaMdha meM pRcchA ? bhagavAn-he gautama! sparzendriya zarIra ke pramANa jitanI vizAla kahI gaI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriya kitane pradezoM vAlI hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zregendriya keTalI pRthu arthAta vizAla kahelI che? zrI bhagavAna-he-gautama! zregnendriya aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga jeTalI vizAla kahelI che. zretrendriyanA samAna cakSuIndriya ane dhrANendriya paNa aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga jeTalI pRthu kahelI che. | zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jihendriyanA viSayamAM pRcchA? arthAta jihAIndriya keTalI vizAla che? zrI bhagavAna gautama! jihA Indriya aMgula pRthakatva vizAla che, arthAt tene vistAra be AMgaLathI na AgaLa sudhI hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sparzendriyanA saMbaMdhamAM prazna che? zrI bhagavAna -he gautama " sparzendriya zarIranAM pramANa jeTalI vizAla kahI che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 585 prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam // avagAhanAdvAra vaktavyatA // mUlam-soiMdie NaM bhaMte ! kai paesogADhe paNNatte ? goyamA ! asaMkhejapaesogADhe paNNatte, evaM jAva phAsidie, eesi NaM bhaMte ! soiMdiyacakkhidiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM ogAhaNaTTayAe paesaTTayAe ogAhaNapaesaTUyAe kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove cakkhidie ogA. haNaTrayAe, soiMdie ogAhaNaTrayAe saMkhejaguNe, ghANidie ogAhaNaTThayAe saMjjaguNe, jibhidie ogAhaNaTTayAe asaMkhejaguNe, phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe, paesaTTayAe savvatthove cakkhidie, paesaTU yAe soiMdie saMkhejaguNe, ghANidie paesaTTayAe saMkhijaguNe, jibhidie paesaTTayAe asaMkhejaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejaguNe, ogAhaNapaesaTTayAe savvatthove cavikhadie, ogAhaNaTTayAe soiMdie asaMkhejaguNe, ghANidie ogAhaNaTrayAe saMkhijaguNe, jibhidie ogAhaNaTayAe asaMkhejjaguNe, phAsidie ogAhaNaTuyAe saMkhijaguNe, phAsiMdie ogAhaNaTrayAhiMto cavikhadie paesaTTayAe aNaMtaguNe, soiMdie paesaTayAe saMkhejaguNe, ghANidie paesaTTayAe saMkhejaguNe, jibhidie paesaTTayAe asaMkhejaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe, soiMdiya. ssa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA, evaM jAva phAsiMdiyassa, soiMdiyassa gaM bhaMte ! kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA? goyamA! agaMtA mauyalahuyaguNA paNNattA, evaM jAva phAsiMdiyassa, eesi NaM bhaMte ! soiMdiya . bhagavAn-he gautama ! zronendriya asaMkhyAta pradezI kahI gaI hai| isI prakAra cakSarindriya, ghrANendriya, jihavendriya aura sparzendriya bhI asaMkhyAta pradezI hI kahI gaI hai // 1 // . zrI gautamasvAbhI-3 mApan ! zrIndriya TasA prazANI che ? zrI bhagavAna-he gautama! zregendriya asaMkhyAta pradezI kahelI che. e rIte cakSu indriya, jihendriya ane sparzendriya paNa asaMkhyAta pradezI ja kahelI che 1 che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmune cakkhidiya ghANidiya jibhidiya phAsiMdiyANaM kakkhaDaguruyaguNANaM mau. yalahuyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA cakkhidiyakakkhaDaguruyaguNA, soiMdiyasta kakkhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA,ghANidiyasta kakkhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa kakkhaDaguruyaguNA, aNaMtaguNA, phArsAidayassa kakkhaDagasyaguNA aNaMtaguNA, mauyalahuyaguNANaM savatthovA phAsidiyassa mauyalahuyaguNA, jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyasta maDayalahuyaguNA agaMta guNA, soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, cavikhadiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, kakkhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya savvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA, soIdiyassa kakkhaDagaruyaguNA, aNaMtaguNA, ghANidiyasta kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyasta kakkhaDgaruyaguNA aNaMtaguNA, phAsidiyassa kakkhaDagalyaguNA aNaMtaguNA, phAsidiyassa kakkhaDaguruyaguNehiMto tassa caiva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMta. guNA, ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA,soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA ||suu0 2 // ___ chAyA-zrotrendriyaM khalu bhadanta ! kati pradezAvagADhaM prajJasam ? gautama ! asaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam, evaM yAvat sparzendriyam, eteSAM khalu bhadanta ! zrotrendriyacakSurindriya avagAhanA dvAra zabdArtha- (soiMdie NaM bhaMte ! kati paesogADhe paNNatta ?) he bhagavan ! zrotrendriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? (goyamA! asaMkhejapaesogADhe paNNatte) he gautama ! asaMkhyAta pradezoM meM avagAha kahI hai (evaM jAva phAsidie) isI prakAra yAvat sparzendriya (eesi NaM bhaMte ! soiMdiya-cakkhidiya-ghANidiya-jibhiM avagAhanA dvArA zahAtha-(soiMdieNaM bhaMte ! kai paesogADhe paNNatte ?) 6 sayan ! zrIndriya 48 // pradezamA 18 cha ? (goyamA ! asaMkhejjaparasogADhe paNNatte) ra gautama! asabhyAta pradezamA aq16 hI cha. (evaM jAva phAsidie) me DAre yApata 25zandriya. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam ghrANendriya jiha vendriya sparzendriyANAm avagAhanArthatayA pradezArthatayA avagAhanapradezArthatayA katarANi katarebhyo'lpAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA? gautama ! sarvastokaM cakSurindriyam avagAhanArthatayA, zrotrandriyam avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNam, ghrANendriyam, avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNam, jihendriyamavagAhanArthatayA asaMkhyeyaguNam, sparzanendriyamavagAnArthatayA saMkhyeyaguNam, pradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyam, zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam; ghrANendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam, jivendriyaM pradezArthatayA asaMkhyeyadiya-phAsidiyANa) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, jitayendriya aura sparzendriya meM (ogAhaNaTTayAe) avagAhanA kI apekSA se (paesahayAe) pradezoM kI apekSA se (ogAhaNapaesaTTayAe) avagAhanA evaM pradezoMdonoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA! savvatthove cakkhidie) he gautama ! saba se kama cakSurindriya (ogA. haNaTTayAe) avagAhanA kI apekSA se (soiMdie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) zrotrendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (ghANidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) ghrANendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA (jibhidie ogahaNaTTayAe asaMkhejjaguNe) jihavendriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) sparzendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (paesaTTayAe savvatthove cakkhidie) pradezoM kI apekSA se saba se kama cakSuindriya hai(paesaTTayAe soiMdie saMkhejaguNe) pradezoM se zrotrendriya saMkhyAtaguNA hai (ghANidie paesaTTayAe saMkhijaguNe) pradezoM se ghrANendriya saMkhyAtaguNA hai (jibhidie paesaTTayAe asaMkhejaguNe) pradezoM se (eesiNaM bhaMte ! soiMdiya-cavikhaMdiya-pANidiya-jibhiMdiya-phAsi diyANaM) mAn! bhA zrotrendriya, yakSundriya, prANendriya, kendriya bhane 25zendriyamAM. (ogAhaNIyAe) sAinAnI apekSA (paesaTTayAe) prazAnI apekSAye (ogAhaNapaesaTTayAe) sAinA temA pradeza mannanI apekSA. (kayare kayare hito) tyInAthI. (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 2565, , tulya ath|| vizeSAdhi4 cha ? gautama ! (goyamA ! savvotthove cakkhidie) mAthI mAchI yandriya che. (ogAhaNayAe) ma nAnI apekSA (soiMdie ogAhaNayAe saMkhejjaguNe) zrotrendriya 44||naathii sabhyAtazulI cha. (ghANidie ogAhaNayAe saMkhejjaguNe) mAlendriya mAnAthI sabhyAtA (jibhidie ogAhaNadvayAe asaMkhejjaguNe) Crsalndraya PA4||naathii 25yAta che. (phAsidie ogAhaNadvayAe saMkhejjaguNe) 25zendriya sAInAthI sayAdia che. (paesaTTayAe savvatthove cakkhidie) prazAnI apekSA mAthI mAchI yadhandriya che. (paesaTuyAe soiMdie saMkhejaguNe) prazAthI zrIndriya sabhyAta cha. (ghANidie paesaddha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre 592 guNam, sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam, a-gAinapradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyam, avagAhanApradezArthatayA zrotrendriyam asaMkhyeyaguNam, ghrANendriyam avagAhanApradezAthetayA saMkhyeSaguNam, jihavendriyam avagAhanapradezArthatayA asaMkhyeyaguNam, sparzanendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNam, sparzanendriyasyAvagAhanArthatAbhya zcakSurindriyaM pradezArthatayA anantaguNam, zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam, sparzanendriyaM pradezAryatayA saMkhyeyajihavAindriya asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie paesaTTayAe saMkhenaguNe) pradezoM se sparzendriya saMkhyAtaguNA hai (ogAhaNapaesaTTayAe) avagAhanA aura pradezoM kI apekSA (savvatthove cakkhidie) saba se kama cAindriya hai (ogAhaNaTTayAe soiMdie asaMkhejaguNe) avagAhanA se zrotrendriya saMkhyAtaguNA hai (ghANidie ogAhaNaTTayAe saMkhijaguNe) ghrANendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (jibhidie ogAhaNaTTayAe asaMkhejaguNe) jihnavendriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) sparzendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (phAsiMdhissa ogAhaNaTTayAhiMto) sparzandriya kI avagAhanArthatA se (cakkhidie paesaTTayAe aNaMtaguNe) cakSuindriya pradezArthatA se anantaguNita hai (soiMdie paesaTTayAe saMkhejaguNe) zrotrendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai (ghANidiya paesaTTayAe saMkhejjaguNe) ghANendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai (jinbhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe) jihnavendriya pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie paesaTTayAe saMkhejaguNe) sparzendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai| yAe saMkhejjaguNe) pradezAthI prANendriya sadhyAtI che. (jibhiMdie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe) pradezathI ndriya adhyAta cha. (phAsidie paesaTuyAe saMkhejjaguNe) prazAthI 250ndriya saMkhyAtagaNI. . (ogAhaNapaesayAe) sAnA ane prazAnI apekSAye. (savvatthobe cakkhidie sAthI mAchI yandriya anAnI apekSAye (ogAhaNayAe soiMdie asaMkhejjaguNe) samAnAnI apekSA zrIndriya adhyAtI che (pANi die ogA. haNayAe saMkhijjaguNe) prANendriya mAnAthI sadhyAtaye (jibhidie ogAhaNaTTayAe asaMkhejjaguNe) [vanslndraya apAnAthI madhyAtangI. (phAsi die ogAhaTTayAe saMkhejjaguNe) 25zandriya agADanAyI sadhyAtalI ___ (phAsiMdiyassa ogAhaNadvayAhi to) 25zendriyanI apanAyatAthI (cakkhidie paesaTyoe agaMtaguge) yandriya pra tAthI mana-1000 . (soiMdie paesaTTayAe saMkhejjaguNe) zrIndriya pradezAthI sabhyAtagaNI cha. (ghANi die paesaTTayAe saMkhejjaguNe) prANendriya pradezathI sabhyAta cha. (jibhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe) nivendriya prazAnI apekSAye masabhyAtaNI cha. (phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe) 250ndriya prazAthI se jyAtalI cha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam guNam, zrotrendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptA ? gautama ! anantAH karkazagurukaguNAH prajJaptAH, evaM yAvat sparzanendriyasya, zrotrendriyasya khalu bhadanta ! kiyantoM mRdukalaghuguNAH prajJaptAH ? gautama ! anantA mRdukalaghukaguNAH prajJaptAH, evaM yAvat sparzanendrisya, eteSAM khala bhadanta ! zrotrendriyacakSurindriyaghAgendriyajihavendriyasparzanendriyANAM karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lpA yA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAzcakSurindrayasya karkazazurukaguNAH, zrotrendriyasya karkaza. (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA ?) bhagavan ! zrotrendriya ke karkaza-guruka guNa kitane kahe gae haiM ? (goyamA ! aNaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA) he gautama ! ananta karkaza-gurukaguNa kahe gae haiM (evaM jAva phAsiM diyassa) isI prakAra yAvat spazendriya ke (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA ?) he bhagavana ! zrotrendriya ke mRdu-laghuguNa kitane kahe haiM ? (goyamA! aNaMtA mauyalahuyaguNA paNNattA) he gautama ! ananta mRdu-laghuguNa kahe gae haiM (evaM jAva phAsiMdiyassa) isI prakAra sparzendriya kA samajha leveN| (eesiNaM bhaMte ! soiMdiyacakkhidiya ghANidiya jibhidiya phAsiMdiyANaM kakkhaDaguruyaguNANaM mauyalayaguNANa ya kayare kayare hito) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, ghANendriya, jihUvendriya aura spazendriya ke karkaza-guka guNoM aura mRdu laghu guNoM meM kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! samvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDaguruyaguNA) he gautama ! sava se kama cakSuindriya ke karkazaguru guNa haiM (soiMdiyassa kakkhaDaguruyaguNA aNaMta. (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDa guruyaguNA paNNattA ?) he marA5n ! zrotrandriyanA za-zu34 guNA 47pAmeTA cha ? (goyagA! aNaMtA kakkhaDguruyaguNA paNNattA) gautama ! mananta 44 zu3445 hemA cha (evaM jAva phAsi diyassa) 4 mAre yAvat 25ndrayanA (soiMdiyassa NaM bhaMte! kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA) samapan! zrI. ndriyanA bhU-sadhu guresA 4aa cha 1 (goyamA ! aNaMtA mauyalahuyaguNA paNNattA) he gautama ! mananta hu-saMdhu guNA cha (evaM jAva phAsiMdiyassa) me4 mAre 25zendriyonA sabhAyA. (eesiNaM bhaMte ! soiMdiyacakviMdiyaghANi diyajibhiMdiyakAsi diyANaM kavaDagutyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya kayare kayarehito) mApan ! 2 // zrIndriya, yakSurindriya, zAndriya, jihvendriya ane sparzendriyanA karkaza gurU guNa ane mRdu-laghuguNamAM kaNa kenAthI (zA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) 2585, ghA, tujhya 25540 vizeSAdhi4 cha ? ___ (goyamA ! savvatthovA cakviMdiyassa kakkhaDaguruyaguNA) he gautama ! mAthI maach| R0 75 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmunne zurukazuNAH anantaguNAH ghANendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, jihUvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, mRdukalaghukaguNAnAM sarvastokAH sparzanendriyasya mRdukalaghukaguNAH, jihavendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, ghrANendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, zrotrendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH cakSurinTriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAzca sarvastokAcakSurindriyasya karkazagurukaguNAH, zrotrendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, ghrANeguNA) zrotrendriya ke karkazaguru guNa anantazuNA haiM (ghANidiyassa kakkhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA) ghANendriya ke karkazaguruguNa anantaguNA haiM (jibhidithassa kakkhaDaNutyaguNA aNaMtaguNA) jihavendriya ke karkaza guruguNa anantaguNA hai (phAsiMdiyassa kakkhaDagukhyaguNA aNaMtaguNA) sparzandriya ke karkazaguru guNa anantaguNA haiN| ___ (mauyalahuyaguNANaM) mRdu-laghuguNoM meM (samvatthovA phAsiMdiyassa mauyalahuyaguNA) sparzandriya ke mRdu-laghuguNa saba se kama haiM (jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) jihavendriya ke mRdulaghu guNa anantaguNA haiM (ghANidiyassa mauthalahuyaguNA aNaMtaguNA) ghrANendriya ke mRdulaghuguNa anantaguNA haiM / (soiMdiyassa mauya lahuyaguNA aNaMtaguNA) zrotrendriya ke mRdulaghu guNa anantaguNA haiM (cavikhadiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) cakSuindriya ke mRdulaghuguNa anantaguNA haiM ___ (kakkhaDagaruyaguNANaM) karkazaguru guNoM (ma uya lahuyaguNANaya) aura mRdulaghuguNoM meM se (samvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) sapa se kama cakSu indriya ke karkazaguruguNa haiM (soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) zrotre. yakSudhandriyAnA 445 zu3 guNa cha (soiMdiyarasa kazkha gurugaguNA aNaMtaguNA) zrIndriyana 4za gu3 muSya manantagaNa cha (ghANi diyassa kakharaguruyaguNA aNaMtaguNA) prANendrimAnA 42 43zu manantamA cha (jibhiMdiyassa kakkhaDaguruyaguNA aNataguNA) forevendriyana za zu3zu manantA cha (phAsi diyassa kakkhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA) 25zendriyana karkaza gurUguNa anantagaNu che (mauyalahuyaguNANaM) mRdu-madhu guNamA (savvatthovA pharAi diyassa mauyalahuyaguNA) 25ndriyanA bhRdu-madhuzuSNa sAthI maach| che (jimiMdiyassa mauyalahuyaguNA agaMtaguNA) reyendriyanA bhU-saMdhugu manantamA cha (ghANi diyassa mahuyalahuguNA aNaMtaguNA) prANe ndriyanA-hu-saMdhuguru maantaa| che (soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) shriindriyn| bhU-saMdhubhuya manatama cha (cakkhidiyassa mauya lahuyaguNA aNaMtaguNA) yakSudhandriyanA muTu laghuguNa anantagaNA che (kakkhaDagaruyaguNANaM) 42 shu3|| (mauyalahuyaguNANa ya) mane adhuguNe mAMthI (samvasthovA cakkhiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA) mAthI maach| yandriyanA 442 zu3zuSpa cha zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam ndriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA:, jihUvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNebhyastasya caiva mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, jihU vendriyasya mRdukalaghukaguNAH anantaguNAH, ghrANendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, zrotrendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, cakSurindriyasya mRdukalaghukaguNA anntgunnaaH||suu0 2 // ____TIkA-athendriyANAmavagAhanAdvAraM paJcamaM prarUpayitumAha-'soiMdie NaM bhaMte ! kaipaesogADhe paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khala katipradezAvagADhaM prajJaptam ? bhagavAnAhandriya ke karkazaguruguNa anantaguNA haiM (ghANiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) ghANendriya ke karkazaguruguNa anantaguNA hai (jibhidiyassa kakkhaDagaruya. guNA aNaMtaguNA) jihavendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA haiM (phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) sparzandriya ke karkazaguru guNa anantaguNA haiM / (phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNehiMto) sparzendriya ke karkazaguruguNoM se (tassa ceva mauyalayaguNA) usI ke mRdulaghuguNa (aNaMtaguNA) anantaguNA haiM (jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) jihvendriya ke mRdu laghuguNa anantaguNa haiM (ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) ghrANendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiM (soiMdiyassa mauya lahuyaguNA aNaMtaguNA) zrotrendriya ke mRdulaghu guNa anantaguNA haiM (cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) cakSu. indriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiN| TIkArtha-atha indriyoM ke avagAhanA nAmaka pAMcaveM dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavAn ! zrotrendriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? (soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) shrotrendriyn| 4 zugu mananta cha (pANidiyasta kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) prANendriznA 54 zu3zu anantache (jibhiMdi. yassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) hindriyanA 442 zu32 an-taae| (phAsidiyarasa kakkhaDagazyaguNA aNaMtaguNA) 25zendriyanA 445 zu3 guNa mananta cha / (phAsi diyassa kakkhaDagaruyaguNehito) pshendriyn| 442 13 guNAthI (tassa ceva mauyalahuyaguNA) tamanA bhU-saMdhugu (aNaMtaguNA) mnntge| cha (jibhidiyassa mauyalahuyaguNA agaMtaguNA) yendriyn| bhRdu-madhuzu ananta / cha (ghANi diyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) nANendriyanA bhU-sadhu gu mananta mA che (soiMdiyassa majayalahuyaguNA aNaMtaguNA) zrIndriyanA bhU sadhu guNa mananta ge| che (cakkhiMdiyassa mauyalahuya guNA aNataguNA) yakSu chandrayanA bhRDha sayu guNa mnntg| cha TIkAtha-have IndriyanI avagAhanA nAmaka pAMcamA dvAranI prarUpaNa karAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejapaesogADhe paNNatte' zrotrendriyaM tAvad asaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam 'evaM jAva phAsidie' evam-zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriya ghrANe. ndriyaM jihavendriya sparzanendriyaM cAsaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam , SaSThamalpabahukhadvAraM-gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! soiMdie cakkhidiya ghANidiya jibhidiya phAsidiyANaM ogAhaNaTTayAe' he bhadanta ! eteSAM khalu zrotrendriyacakSurindriyaghANendriyajihavendriya sparzanendriyANAM madhye avagAhanArthatayA, pradezArthatayA, avagAhanapradezArthatayA ca katarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA bhavanti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove cakkhidie ogAhaNaTTayAe' sarvastokaM cakSurindriyamavagAhanArthatayA bhavati tathA ca cakSurindriyaM sarvastokapradezAvagAdaM tadapekSayA 'soiMdie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe' zrotrendriyam avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati atipracureSu pradezeSu tadavagAhanAt tasmAt 'ghANidie ogAhaNaDhayAe saMkhejjaguNe' ghrANendriyam avagAha bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hai| isI prakAra sparzendriya taka kahanA cAhie, arthAt cakSu indriya, ghrANendriya, jihavendriya aura sparzendriya bhI asaMkhyAtapradezoM meM avagADha meN| __ aba alpabahutvadvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! ina zrondriya, cakSuindriya, ghrANendriya, jihayendriya aura sparzanendriya meM se avagAhanA kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura avagAhana evaM pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? | bhagavAn-he gautama ! saba se kama cakSuindriya kI avagAhanArthatA hai arthAta cAindriya saba se kama pradezoM meM avagADha hai / zrotrendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki vaha cakSu kI apekSA adhika pradezoM meM aba zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zre bendriya keTalA pradezamAM avagADha che ? zrI bhagavAna-he gautama ! zregendriya asaMkhyAta pradezamAM avagADha che. eja prakAre sparzendriya sudhI kahevuM joIe. arthAt cakSuIndriya, dhrANendriya, jihuvendriya, ane spaze. ndriya paNa asaMkhyAta pradezamAM avagADha che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! A zregnendriya, cakSuIndriya, dhrANendriya, jihuvendriya ane sparzendriyamAMthI avagAhanAnI apekSAe, pradezanI apekSAthI ane avagAhanA temaja pradezonI apekSAthI keNa kenAthI alpa, ghaNa, tulya, athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna -he gautama ! badhAthI ochI cakSu IndriyanI avagAhanArthatA che arthAt cakSaIndriya badhAthI ochA pradezamAM avagADha che. zretrendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAta gaNa adhika che. kemake te cakSunI apekSAe adhika pradezamAM avagADha che. zregnendriyanI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam nAryatayA saMkhyeyaguNaM bhavati atipracuratarapradezeSu tasyAvagAhanAt, tadapekSayA 'jibhidie ogAhaNaTThayAe asaMkhejaguNe' jihUvendriyam avagAhanArthatayA'saMkhyeyaguNaM bhavati, tasyAigulapRthaktvaparimANavistArasvarUpatvAt, tato'pi 'phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyam avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, dviprabhRtinavaparyanta rUpAgulapRthaktvaparimANa jihavendriyApekSayA zarIrapramANa sparzanendriyasya saMkhyeyapramANatvopapatteH zarIrAvagAhanAyAH sahasrayojanapramANatvAt / atha pradezArthatayA'lpabahutvaM prarUpayati-'padesahayAe savvatthove cakkhidie' pradezArthatayA pradezApekSayA sarvastokaM cakSurindriyaM bhavati tasya sarvastoka pradezatvAt, tadapekSayA-'soiMdie paesaTTayAe saMkhejaguNe' zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeya. guNaM bhavati, tadapekSayA 'ghANidie paesaTThayAe saMkhejaguNe' ghrANendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, tato'pi-'jibhidie paesahayAe asaMkhejjaguNe' jivendriyaM pradezAryatayA gADha hai / zrotrendriya kI apekSA ghrANendriya kI avagAhanArthatA saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki vaha aura bhI adhika pradezoM meM avagADha hai| usakI apekSA jihnavendriya kI avagAhanArthatA asaMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki usakA vistAra aMgulapRthaktvakA hai| usakI apekSA sparzanendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki aMgula pRthaktva arthAt do aMgula se nau aMgula taka vistAra vAlI jihUvendriya kI apekSA sparzanendriya zarIra parimita hone se adhika vistAra vAlI hai| ____ aba pradezoM kI apekSA alpa bahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai-pradezoM kI apekSA se cakSuindriya saba se kama hai, kyoM ki vaha saba se kama pradezoM vAlI hai / cakSuindriya kI apekSA zrotrendriya pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hai| zrotrendriya kI apekSA ghrANendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA adhika hai| usakI apekSA jihvA indriya pradezoM se asaMkhyAtaguNA adhika hai / jihnavA indriya kI apekSAe dhrANendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAtagaNI adhika che, kemake te bIjA paNa adhika pradezamAM avaga ha che. tenI apekSAe jindriyanI avagAhanArthatA asaMkhyAta gaNI adhika che, kemake tene vistAra aMgula pRthakatvano che. tenI apekSa e spazendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAta gaNI adhika che, kemake aMgula pRthakatva arthAt be AMgaLathI nava AMgaLa sudhI vistAravALI jindriyanI apekSAe sparzendriya zarIra parimita hovAthI adhika vistAra vALI che. have pradezanI apekSAe a9pa-bahatvanI prarUpaNa karAya chepradezanI apekSAe cakSu indriya badhAthI alapa che, kemake te badhAthI ochA prade. zivALI che. cakSuIndriyanI apekSAe zretrendriya pradezanI apekSAe saMkhyAta gaNI che. ndriyanI apekSAe prANendriya pradezathI saMkhyAta gaNuM adhika che. tenI apekSAe zrI prshaan| sUtra : 3 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmune asaMkhyeyaguNaM bhavati, tato'pi 'phAsiMdie paesaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyamuNaM bhavati prAmuktayukteH, athAvagAhanapradezobhayArthApekSayA'lpabahatvaM prarUpayati-'ogAhaNapaesaTTayAe savvatthove cakkhidie' avagAhanapradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyaM bhavati, tadapekSayA-'ogAhaNapaesavAe soiMdie asaMkhejaguNe' avagAhanapradezArthatayA zrotrendriyam asaMkhyeyaguNaM bhavati, tato'pi-'ghANidie ogAhaNapaesaTTayAe saMkhijjaguNe' ghANendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, tadapekSayApi-'jibhidie ogAhaNapaesaTTayAe asaMkhejjaguNe jihavendriyam avagAhanApradezArthatayA'saMkhyeyaguNaM bhavati, tadapekSayApi-'phAsiMdie ogAhaNapaesaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phAsiMdiyassa ogAhaNadvayAhiMto cakkhidie paesaTTayAe aNaMtaguNe' sparzanendriyasya avagAhanArthatAbhyazcakSurindriyaM pradezArthatayA'nantaguNaM bhavati, 'soIdie paesaTTayAe saMkhejaguNe' zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'ghANidie paesaTTayAe saMkhijjaguNe' ghrANendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'jibhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' jihavendriyaM apekSA sparzanendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA adhika hai, isa viSaya meM yukti pUrvavatU samajha lenA caahie| agha avagAhanA aura pradeza, donoM kI apekSA alpa bahutva kA pratipAdana kiyA jAtA hai| avagAhanA-kI apekSA se saba se stoka cakSuindriya hai, usakI apekSA zrotrendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai, zrotrendriya kI apekSA prANendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai, ghrANendriya kI apekSA jihavAindriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai aura jihA-indriya kI apekSA avagAhanA se sparzanendriya saMkhyAtaguNA adhika hai| ___sparzanendriya kI avagAhanArthatA se cakSuindriya pradezArthatA se anantaguNA hai, zrotrendriya pradezArthatA se saMkhyAtaguNA hai, ghrANendriya pradezArthanA se sNkhyaatjihA Indriya pradezathI asaMkhyAta gaNuM adhika che. jillA indriyanI apekSAe spaze ndriya pradezathI saMkhyAta gaNuM adhika che, e bAbatamAM yukita pUrvavata samajI levI joIe, - have avagAhanA ane pradeza bannenI apekSAe alpa bahatvanuM pratipAdana karAya che avagAhanAnI apekSAe badhAthI cheDI cakSu indriya che, tenI apekSAe zrendriya avagAhanA thI saMkhyAta gaNI che, be bendriyanI akSiAe dhrANendriya avagAhanAthI saMkhyAta gaNI che, ghrANendriyanI apekSAe jihudripa avagAhanAthI asaMkhyAtagaNI ane jihuvendriyanI apekSAe avagAhanAthI sparzendriya saMkhyAta gaNa adhika che. sparzendriyanI avagAhanAthI cakSu Indriya pradezArthatAthI ananta gaNI che, sendriya pradezArthatAthI saMkhyAta gaNu che, ghrANendriya pradezArthatAthI saMkhyAtagaNI che, jindriya zrI prshaan| sUtra : 3 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam pradezArthatayA'saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phAsidie paesaTTayAe saMkhaijjaguNe' sparzanendriyaM pradezAyatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, karkazAdiguNadvAram-gautamaH pRcchati-'soiMdiyassa NaM maMte ! kevaiyA kakkhaDa guruyaguNA paNNanA ?' he bhadanta ! zrotrendriyasya khalu kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJatAH ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aNaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA' zrotrendriyasyAnantAH karkazagurukaguNAH prajJaptAH 'evaM jAva phAsidiyassa' evam-zronendriya rItyA yAvat-cakSurindriyazya ghrANendriyasya jivendriyasya sparzanendriyasya cApi anantAH karkazagurukaguNAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA ?' he bhadanta ! zrotrendriyasya khalu kiyanto mRdukalaghukaguNAH prajJaptAH? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA mauyalahuyaguNA paNNattA' zrotrendriyasyAnantA mRdukalaghukaguNAH prajJamAH, 'evaM jAva phAsidiyarasa' evam-zrotrendriyoktirItyA gavat-cakSurindriyasya guNA hai, jihavendriya pradezArthatA se asaMkhyAtaguNA hai aura sparzanendriya pradezArthatA se saMkhyAtaguNA hai| ___aba karkaza Adi guNadvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! zrotrendriya ke karkazagurukaguNa kitane kahe haiM ? bhagavAna-he gautama ! bhotrendriya ke karkazagurukaguNa ananta kahe haiM, isI prakAra sparzanendriya taka, arthAt cakSughrANa, rasatA aura sparzanendriya ke karkazaguruka guNa bhI ananta-ananta hote haiN| gautamasvAmI he bhagavan ! zrotrendriya ke mRdu-laghu guNa kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya ke mRdu-laghuguNa ananta kahe haiN| isI prakAra yAvat sparzanendriya ke, arthAt zrotrendriya ke samAna cakSu, ghrANa, jihvA aura sparzanaindriyoM ke mRdu laghu guNa bhI ananta-ananta kahe haiM / pradezAtAthI asaMkhyAta gaNI che ane pazendriya pradezAtAthI asaMkhyAta gaNI che. have karkaza Adi guNa dvAranI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI prazna kare che he kAgavana ! zretrendriyanA karkaza gurUka guNa keTalA kahyA che? zrI bhagavAna he gItama! zregendriyanA karkaza gurUka guNa anata kahyA che, eja prakAre pazendriA sudho arthAt cakSu, dAgu, rasanA ane spazanendriyanA karkaza gurUka guNa paNa ananta-mananta DAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana : zrenendriyanA mRdu-laghu guNa keTalA che? zrI bhagavAna he gautama ! zretrenidrayanA mRdu-laghu guNa ananta kahyA che, eja prakAre thAvat pazendriyanA arthAt zregendriyanA samAna cakSu, ghANa, jinhA ane sparza IddhinA mRdu laghu guNa paNa ananta ananta hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre ghANendriyasya jihUvendriyasya sparzanendriyasya cApi anantA mRdukalaghukaguNAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! soidiya cakkhidiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM kakkhaDa guruyaguNANaM' he bhadanta ! eteSAtraiva-pUrvoktAnAM zrotrendriyacakSurindriyaghrANendriya jivendriyasparzanendriyANAM karkazagurukaguNAnAm 'mauyala huyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' mRdukalaghukaguNAnAJca madhye katare katare. bhyo'lpA vA, bahukA vA, sulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA' sarvastokA cakSurindriyasya karkazaguru. kaguNA bhavanti, tadapekSayA-'soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' zrotrendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA-'ghANediyassa kakkhaDagaruyANA arNataguNA' ghANendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi-'jibhidiyassa kakkha DagaruyaguNA aNaMtaguNA' jihUvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi-'phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, mRdukalaghukaguNAnAntu tadvilomenAlpabahutvaM prarUpayati-'mauyalahuyaguNANaM sakvatthovA phAsiMdiyassa mauyalahuyaguNA' mRdukalaghukaguNAnAntu sarvastokAH sparzanendriyasya mRdukalaghukaguNA ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindraya, ghANendriya, jihavendriya aura sparzanendriya ke karkaza-guru guNoM meM aura mRdu-laghu guNoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ___bhagavAn-he gautama ! cakSurindriya ke karkaza-guruguNa sabase kama haiM, unakI apekSA zrotrendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiM, unakI apekSA ghrANendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA haiM, unase jihavendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiM aura unase sparzanendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiN| aba mRdulaghu guNoM kA, jo unase viparIta haiM, alpa bahutva nirUpita karate haiM-mRdu laghu guNoM meM saba se kama mRdu laghu guNa sparzanendriya ke haiM, unakI apekSA zrI gautamasvAmI-bhagavad ! e endriya, cakSuridriya prANendriya, jihUndriya ane sparzanendriyanA karkaza gurUguNemAM ane mRdu-laghu guNemAM teNe konAthI ala5, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? - zrI bhagavAna-he gautama! cakSurindriyanA karkaza-gurU guNa badhAthI ochA che, temanI apekSAzrI zAndriyanA karkaza-gurU guNa ananta gaNa adhika che ane temanAthI sparzendriyana karkaza gurU guNa ananta gaNuM adhika che. have mRdulaghu guNo je temanAthI viparIta che, tenuM alpa mahatva nirUpita kare che mada-laghu guNomAM madhAthI ochA mRdu laghu guru sparzanendriyanA che, temanI apekSAo zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanirUpaNam bhavanti, tadapekSayA-'jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' jihna vendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA-'ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' ghANendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi--'soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' zrotrendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi--'cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' cakSurindriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhananti, tathA ca cakSuHzrotraghrANa. jihavA sparza nendriyANAM yathottaramanantaguNAH karkazaguruguNA bhavanti, kintu eteSAmeva pazcAnupUrvyA yathApUrva mRdukalaghuguNA anantaguNA bhavanti tathAvidhameva yathottaraM karkazatayA yathApUrva zAtimRdukatayopalabhyamAnatvAditi phalitam , atha tadubhayaguNAnAM madhye 'lpabahutvaM prarUpayitu. mAha-kakkhaDagalyAguNANaM mauyalahuyaguNANa ya savvatthovA cakkhidiyassa karakhaDagaruyaguNA' jihavendriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNA haiM, unakI apekSA nANendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA hai , unakI apekSA zrotrendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiN| unakI apekSA cakSurindriya ke mRdu laghuguNa anantaguNe hote haiM tAtparya yaha hai ki cakSu, zrotra, ghANa, jihvA aura sparzana indriyAM anukrama se ananta-anantaguNA adhika karkaza-guru guNa vAlI haiM / ataeva mRdu-laghu guNa kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to svabhAvataH inakA krama ulaTA ho jAtA hai, jisakA kathana Upara kiyA jA cukA hai| aba ina donoM ke alpavahutva kA kathana kiyA jAtA hai, jo isa prakAra hai-kakazaguruguNoM aura mRdu laghu guNoM meM se cakSuindriya ke karkazaguru guNa saba se kama hai, inakI apekSA zrotrendriya ke karkaza guru guNa anantaguNA adhika hai, unakI apekSA ghrANendriya ke karkazaguruguNa anantaguNA adhika hai, unakI apekSA jivendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA adhika haiM, unakI apekSA sparzanendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA adhika haiN| laghu guNemAM badhAthI ochA mRdu laghu guNa parzanendriyanA che, jindriyanA mRdu laghu guNa anantagaNu che, temanI apekSAe prANendriyanA mRdu laghuguNa anantagaNu che. temanI apekSAe zrondriyanA mRdu-laghu guNa ananta gaNuM che, temanI apekSAe cakSurindriyanA mRdulaghu guNa anantAgaNa che. tAtparya e che ke cakSu, zrotra, ghANa, jillA ane spazana indri anukamathI ananta-anantagaNa adhika kaza-gurUguNavALI che. tethI ja mRdu laghu guNanI daSTie vicAra karAya te svabhAvathI tene krama ulaTa thaI jAya che, jenuM kathana Upara kareluM che. have e bannenA a95 bahatvanuM kathana karAya che, je A prakAre che-karkaza guruguNe ane mRdu laghu guNamAMthI cakSu IndriyanA karkaza gurU guNa badhAthI ochA che, temanI apekSAe zrotrandriyanA karkaza gurUguNa ananta gaNA adhika che, temanI apekSAe dhrANendriyanA karkaza gurU guNa ananta gaNa adhika che, temanI apekSAe jihuvendriyanA karkaza gurU guNa ananta gaNa adhika che, temanI apekSAe sparzanendriyanA karkaza gurU guNa anantagaNa adhika che. pra0 76 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 prajJApanAsUtre karkazaguruguNAnAM mRdukalaghuguNAnAJca madhye sarvastokAzcakSurindriyasya karkazaguruguNA bhavanti, tadapekSayA - 'soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA' zrotrendriyasya karkazaguruguNA ananta - guNA bhavanti, tadapekSayA - 'ghANidiyassa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA' ghrANendriyasya karkaza - gurukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA 'jimmidiyassa kakkhaDaguruyaguNA anaMtaguNA' jivendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi - 'phAsiMdiyassa kakkhaDagarUyaguNA anaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti / atha yugapadalpabahutva mindriyANAM prarUpayati- 'phAmidiyassa kakkhaDaguruyaguNehiMto tassa cetra mauyala huyaguNA anaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNebhyastasyaiva ca - sparzanendriyasyaiva mRduka laghukaguNA anantaguNA bhavanti, tathAhi - zarIre kiyanta eva uparitanAH pradezAH zItAtapAdisamparkeNa karkazA vartante, anye punaradhikA stadantargatAapi mRdavo vartante ataH sparzanendriyasya kakeguruguNApekSayA mRdukalaghukaguNA anantaguNA upapadyante, tato'pi - 'jibhidiyassa mauyalahuguNA anaMtaguNA' jihvendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi - 'ghANidiyassa mauyala huyaguNA anaMtaguNA' ghrANendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'soiMdriyassa mauyalahuyaguNA anaMtaguNA' zrotrendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayApi - ' cAkkhidiyarasa mauyala huyaguNA anaMtaguNA' cakSurindriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti || 2 || eka sAtha donoM kA alpa bahutva isa prakAra hai - sparzanendriya ke karkaza-guru muNoM kI apekSA usI ke arthAt sparzanendriya ke hI mRdu-laghu guNa anantaguNA hai, kyoM ki zarIra meM kucha hI UparI avayava sardI-garmI ke samparka ke kAraNa karkaza hote haiM, unake sivAya adhikAMza avayava, unake andara bhI vRdu hI hote haiM, ataeva sparzanendriya ke karkaza - guru guNoM kI apekSA mRdu-laghu guNa ananta guNita kahe gae haiN| sparzanendriya kI apekSA jivendriya ke mRdu-laghu guNa ananta guNe hote haiM / jihUvendriya kI apekSA ghrANendriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNA hai unakI apekSA zrotredriya ke mRdula laghuguNa ananta guNA hai aura zrotrendriya ke mRdu-laghu guNoM kI apekSA cakSuindriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNA haiM / ekI sAthe khannenA alpa mahutva A prakAre che--sparzanendriyanA kaza gurU guNAnI apekSAe temanA arthAt sparze nendriyanA ja mRdu-laghu guNa anantagaNA che, kemake zarIramAM kAMika UparanA avayava zIgInA sa`parkanA kAraNe kakaza thAya che. temanA zivAya adhikAMza avayava, temanA aMdara paNa mRduM ja khane che, tethI ja sparzanendriyanA kaza gurU guNenI apekSAe mRdu-laghu guru ananta guNita kahelA che. sparzanendriyanI apekSAe jIve...dricanA mRdu, laghu guNa anaMta gaNA che, jIDhavendriyanA karatAM ghrANendriyanA mRdu-laghu guN anantagaNA che. temanI apekSAe zrotrendriyanA mRdu-laghu guNa anantagaNA che ane zrotrandriyanA mRdulaghu zuNAnI apekSAe cakSu IndriyanA mRdu laghu guNa ananta gaNA che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanirUpaNam // nairayikAdIndriya vaktavyatA / mUlam-neraiyA NaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ? goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA, taM jahA-soIdie, jAva phAsidie, neraiyANaM bhaMte ! soiMdie ki saMThie paNNatte ? goyamA! kalaMbuyAsaMTANasaMThie paNNatte, evaM jahA ohiyAgaM vattavvayA bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doNNi, navaraM neraiyANaM bhaMte! phAsidie kiM saMThie paNNatte? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvvie ya, tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM hUMDasaMThANasaMThie papaNatte, tattha NaM je se uttaraveuvie se vi taheva, sesaM taM ceva, asurakumArANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ? goyamA ! paMca iMdiyA paNNatA, evaM jahA ohi. yANi jAva appA bahugANi doSiNa vi, NavaraM phAsidie duvihe paNNatte, taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveudie ya, tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM samayauraMsasaMThANasaMThie paNNatte, tattha NaM je se uttaraveuThivae se NaM NANAsaMThANasaMThie, sesaM taM ceva, evaM jAva thaNiya. kumArAgaM, puDhavikkAiyANaM bhaMte! kai iMdiyA paNNattA ? goyamA ! egephAsidie paNNatte, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phasidie kiM saMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ? goyamA ! aMgulasta asaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM paNNatte, puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsi die kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ? goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNaM, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidie kai paesie paNNatte ? goyamA ! aNaMtapaesie paNNatte, puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kaipaesogADhe paNNatte ? goyamA ! asaMkhejapaesogADhe paNNatte, eesiNaM bhaMte ! puDha. vikkAiyANaM phAsiMdiyassa ogAhaNaTTayAe paesaTTayAe ogAhaNapae. saTTayAe kayare kayarehito appA kA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA zrI prApanAsUtra : 3 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra vA ? goyamA ! savvatthove puDhavikAiyANaM phAsidie ogAhaNaTayAe, te ceva paesaTrayAe aNataguNe, puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsiMdiyasta kevaiyA kakkhaDaguruyaguNApaNNattA ? goyamA ! aNaMtA, evaM mauthalahuyaguNA vi, eesi aaN bhaMte! puDhavikAiyANaM phAsidiyassa kakkhaDagasthaguNANaM mahuyala huyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! samvatthovA puDhavikAiyANaM phAsiMdi. yassa kakkhaDagaruyaguNA, tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, evaM AukAiyANa vi jAva vaNaphaikAiyANaM NavaraM saMThANe imo viseso dabo, AukAiyANaM thibugabiMdusaMThANasaMThie paeNate, teukAiyANaM sUi. kalAvasaMThANasaMThie paNNatte, vAukAiyANaM paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte, vaNapphaikAiyANaM NANasaMThANasaMThie paNNatte, beiMdizANa bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ? goyamA ! do iMdiyA paNNatA, taM jahA-jibhidie, phAsiMdie, dovha pi iMdiyANaM saMThANaM bAhallaM pohattaM paesa ogAhaNA ya jahA ohiyANaM bhaNiyA tahA bhANiyavvA, NavaraM phAsidie huMDasaMThANasaMThie paNNattetti imo vise lo, eesiNaM bhaMte / beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM ogAhaNaTrayAe paesaTTayAe ogAhaNapaesaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA, bahuvA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove beiMdiyANaM jibhidie ogAhaNaTrayAe, phAsidie ogAhaNaTuyAe, saMkhejaguNe, paesaTTayAe savvatthove beiMdiyANaM jibhidie, paesaTyAe phAsidie saMkhejaguNe, ogAhaNapaesaTTayAe savvatthove beiMdiyassa jibhidie, ogAhaNaTayAe phAsidie saMkhejaguNe, phasiMdiyassa ogAhaNaTrayAehito jibhidie paesaTUyAe aNaMtaguNe, phAsidie paesaTrayAe saMkhejaguNe, beiMdiyANaM bhaMte ! jibhidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruya gugA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA paNNattA, evaM phAsiMdiyassa vi, evaM mauyalahuyaguNA vi, eesiNaM bhaMte! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM zrI prshaan| sUtra : 3 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanirUpaNam 605 kakkhaDagaruyaguNANaM mauyala huyaguNAga kakkhaDaguruyaguNa mauyala huyaguNANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA beiMdiyANaM jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA, phAsiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA, phAsiMdiyassa kakkhaDagaruya guNehiMto tassa caiva mauyala huyaguNA anaMtaguNA, jibhidiyassa mauya lahuyaguNA anaMtaguNA, evaM jAva cauriMdiyatti, navaraM iMdiyaparivuDDI kAyavvA, teiMdiyANaM ghANiMdie thove, cauriMdiyANaM cakkhidie thove, sesaM taM cetra, paMciMdiyatirikkha joNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANaM, NavaraM phArsidie chavvihasaMThANasaMThie paNNatte, taM jahA - samacauraMse, niggohaparimaMDale, sAdI, khujje, vAmaNe, huMDe, vANamaMtarajoisie vemANiyANaM jahA - asurakumArANaM // sU0 3 // chAyA - nairayikANAM bhadanta ! kati indriyANi majJaptAni ? gautama ! paJca indriyANi prajJaptAni tadyathA - zrotrendriyaM yAvat - sparzendriyam, nairayikANAM bhadanta / zrotrendriya i saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! kadamba saMsthAna saMsthitaM prajJaptam, evaM yathA audhikAnAM vaktavyatA nairayika Adi- indriyavaktavyatA zabdArtha - (neraiyA NaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM kI kitanI indriyAM hotI haiM ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) gautama ! pAMca indriyAM kahI haiM ? (taM jahA- soiMdie jAba phArsidie ) ve isa prakAra - zrotrendriya yAvat sparzanendriya | (rayANaM bhaMte ! soidie kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM kI zrotrendriya kisa AkAra kI hai ? (goyamA ! kalaMbuyA saMThANasaMThie paNNatte) gautama ! kadamba ke puSpa ke AkAra kI hai ( evaM jahA ohiyANaM vattavvayA naiyika Adi Indriya vaktavyatA zabdArtha - (neraiyANaM bhaMte! kai iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! nAraonI DeMTalI indriyo hoya che ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) he gautama! pAMca handriyo uhI che (taM jahA soIdie jAva phArsidie ) te yA ahAre zrotrendriya yAvat sparzanendriya (rANaM bhaMte ! soidie ki saMThie paNNatte 1) 3 lagavan ! nArAnI zrotrendriya devA AhAranI che ? (goyamA ! kalaMbuyAsaMThANasaMThie paNNatte) he gautama ! ubhyanA puNyanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce bhaNitA tathaiva nairayikANAmapi yAvad alpabahutvayo dvayoH, navaram-nairayikANAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! dvividhaM prajJaptam, tadyathA-bhavadhAraNIyazca uttaravaikriyazca, tatra khalu yattat bhavadhAraNIyaM tat khalu huNDasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tatra khalu yattad uttaravaikriyaM tadapi tathaiva, zeSaM taccaiva, amurakumArANAM bhadanta ! kati indriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJcaindriyANi prajJaptAni, evaM yathA audhikAni yAvada alpabahutvAni dvayAnyapi, navaraM sparzanendriyaM dvividha prajJaptam, tadyathA-bhavadhAraNIyaJca uttaravaikriyazca, tatra bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doNNi) isI prakAra jaisI samuccaya jIvoM kI vaktavyatA kahI hai vaisI hI nArakoM kI bhI kahanA, yAvat donoM alpa bahatva (navaraM) vizeSa (neraiyA NaM bhaMte ! phAsidie kiM saMThie paNNate?) he bhagavan ! nAroM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA !duvihe paNNatta) he gautama ! do prakAra kI kahI hai (taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvie ya) vaha isa prakAra bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya (tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM huMDasaMThANasaMThie paNNatte) unameM jo bhavadhAraNIya hai, vaha huMDaka saMsthAna vAlI hai (tastha NaM je se uttaraveucie se vi taheva) unameM jo uttaravaikriya hai, vaha bhI usI prakAra-huMDakAkAra hai (sesaM taM ceva) zeSa usI prakAra (asurakumArANaM bhaMte ! kaha iMdiyA paNNattA) he bhagavan ! asurakumAroM kI indriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) gautama ! pAMca indriyAM kahI haiM (evaM jahA ohiyANi jAva appAbahugANi doNi vi) isa prakAra jaise samu. ccaya, yAvat donoM alpa bahutva (NavaraM phAsidie duvihe paNNatte) vizeSa yaha mAnI cha (evaM jahA ohiyANaM vattavvayA bhaNiyA taheva neraiyANa pi jAva appA bahuyANi doSNi) se sAre vI sabhusyaya vAnI vatavyatA hI tevI nAraThAnI pazu vI. yAvat bhanne 2565-matva (navaraM) vizeSa (neraiyANaM bhaMte ! phAsidie ki saMThie paNNatte) samavan ! nAnI 25zanandriya upA AnI hI cha ? (goyamA! duvihe paNNatte) ra gautama! me 52nI hI che (taM jahA bhavadhAraNijje-ya uttaraveuvvie ya) te yA prAre-sadhAraNIya bhane uttaravaiThiya (tatthaNaM je se bhavadhAraNijje se NaM huDasaMThANasaMThie paNNatte) tebha re avadhAraNIya cha te 94 sasthAnavANI che (tattha NaM je se uttaraveubbie se vi taheva) tebhAre uttara vaiThiya cha, te 5 te prahAra hu74|4|2 (sesaM taM ceva) zeSa pUrita rIte samaya (asurakumArANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ?) 3 bhAvAn ! asu24mAnIndrayo Bal seii cha ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) 3 gautama ! pAMya chandriyo DI cha (evaM jahA ohiyANi jAva appA bahugANi doNNi vi) se sAre 21 // samu2yaya yAvat manna zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanirUpaNam khalu yattad bhavadhAraNIyaM tat khalu samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tatra khalu yattata uttaravaikriyaM tat khalu nAnAsaMsthAnasaMsthitam, zeSaM taccaiva, evaM yAvat stanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kati indriyANi prajJaptAni ? gautama ! ekaM sparzanendriyaM prajJaptama, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiM saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam ? gautama ! masUracandrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptama, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiyada bAhalyena prajJaptam ? gautama ! agulasyAsaMkhyeyabhAgo bAhalyena prajJaptam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriya ki sparzanendriya do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (bhavadhAraNijje ya uttaraveuvvie ya) bhavadhAraNIya aura uttara vaikriya (tatya NaM je se bhavadhAraNijje) unameM jo bhavadhAraNIya hai| (se NaM samacauraMsasaMThANasaMThie) vaha samacaturastra saMsthAna vAlA (paNNatte) kahA hai (tattha NaM je se uttaraveuvie) unameM jo uttaravaikriya hai (se NaM NANA saMThANasaMThie) vaha nAnA AkAra vAlA hotA hai| (sesaM taM ceva) zeSa vahI (evaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra yAvat stanita kumaar| ___(puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaha iMdiyA paNNatA ?) he bhagavan ! pRthvIkAyiko kI kitanI indriyAM kahI haiM ? he (goyamA! ege phAsidie paNNatte) gautama ! eka sparzanendriya kahI hai (puDhavi kAiyANaM bhaMte ! phAsidie ki saMThANasaMThie paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA! masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatta) gotama ! masUra kI dAla ke AkAra kI kahI hai (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyiko kI sparzanendriya kitanI baDI kahI hai ? (goyamA! aMgu285-mahatva (NavaraM phAsidie duvihe paNNatte) vizeSa se 4 25zanandriya meM pr4|2nii hI cha (taM jahA) te 2prAre (bhavadhAraNijje ya uttaraveuvvie ya) adhAraNIya bhane uttara vaiThiya (tattha NaM je se bhavadhAraNijje) temanAmAMthI sadhAraNIya cha (se gaM samacauraMsa. saMThANasaMThie) samayaturasa sasthAnI (paNNatte) 4Dasa cha (tattha NaM je se uttarabesavie) temAM ne uttara vaiThiya cha (se NaM NANAsaMThANasaMThie) te nAnA maa2|| DAya cha (sesaM taM ceva) zeSa te pramANe (evaM jAva thaNiyakumArANa) me0 prAre yAvat stamitabhAra (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ) 3 bhagavan ! pRthvIyAnI sI chandriya 44ii cha (goyamA ege phAsidie paNNate) gautama ! pRthvajayinI me 4 25zendriyahI cha ? (puDhavikAhayANa bhaMte ! phAsidie kiM saMThANasaMThie paNNatte) 3 lAvan ! pRthvii|yinii 25zendriya 40 mA2nI 4 cha 1 (goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatta) 3 gautama ! bhasUranI hAnA mAranI hI cha (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte 1) he gautama ! pRthvIyaDInI 250 driya 48sI moTI 4sI cha ? (aMgulassa asaMkhejjai zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiyat pRthutvena prajJaptam ? gautama ! zarIrapramANamAtraM pRthutvena, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM katipradezikaM prajJaptam ? gautama ! anantapradezikaM prajJaptam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM katipradezAvagADhaM prajJaptam ? gautama ! asaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam, eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnA sparza nendriyasya avagAhanArthatayA, pradezArthatayA, avagAhanapradezArthatayA katarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastokaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyam avagAhanArthatayA, taccaiva lassa asaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM paNNatte) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI bahalatA vAlI hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitanI pRthu kahIhai ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNaM) he gautama zarIra ke barAbara puthu-moTI kahI hai| (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidie kahapaesie paNNatte ?) he bhagavan pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezoM kI kahI hai ? (goyamA ! aNaMtapaesie paNNatte) he gautama ! anantapradezI kahI hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phasiMdie kai paesogADhe paNNatta ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? (goyamA! asaMkhejjapaesogADhe paNNatta) he gautama! asaMkhyAta pradezoM meM avagADha kahI hai (eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsiM. diyassa ogAhaNaTTayAe paesaTTayAe ogAhaNapaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?) he bhagavana ina pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya, kI avagAhanArthatA, pradezArthatA tathAavagAhanA-pradezArthatA kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! bhAga bAhalleNaM paNNatte) gautama! azulanA masacyAtamA sAsanI asatAvaNI cha (puDhavi kAiyANaM bhaMte ! phAsi die kevaiyaM pohatteNaM paNNatte) bhagavan ! vIyihAnI 15zana. ndriya sI pi 4ii cha ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNa) gautama ! zarIranA 2vI // vizaNa (puDhavikoiyANaM bhaMte ! phAsidie kai parasie paNNatte ?) lagavan ! vIyichAnI 25zendriya 8 // prazAnI hA cha ? (goyamA! aNaMtapaesie paNNatte) gautama ! mananta pradezI hI che (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsi die kaI paesoga Dhe pnnnntte)he bhagavan! pRthvIkAyikanI sparzanendriya keTalA pradezamAM avagADha kahI che (eesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsiM diyassa ogAhaNadvayAe paesadvayAe oNAhaNapae saTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullI vA, visesAhiyA vA ) 3 mA. van! A pRthvIkAyinI sparzanendriyanI avagAhanArthatA, pradezArthatA tathA avagAhanA pradezArthatAnI apekSAe keNa tenAthI a5, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? __(goyamA ! savvatthove puDhavikAiyAeM phAsi die ogAhaNadvayAe) 3 gautama ! mAthI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanirUpaNam pradezArthatayA anantaguNam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyasya kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH prajJaptAH, evaM mRdukalaghukaguNA api, eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lyA vA, bahukA vA. tulyA vA, vizeSAdhikA bA, gautama ! sarvastokAH pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNAH, tasya caiva mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, evam apkAyikAnAmapi yAvad vanaspatikAyikAnAm, navaraM saMsthAne ayaM vizeSo draSTavyaH-akAyikAnAM savvatyove puDhavikAiyANaM phAsidie ogAhaNaTTayAe) he gautama ! sava se kama hai pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI dRSTi se (te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe) vahI pradezoM se anantaguNAhai (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA ?) he bhagavan! pRthvIkAyikoM kA sparzanendriya ke karkazaguru guNa kitane kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta kahe haiM (evaM mauya lahuyaguNA vi) isI prakAra mRdu-laghuguNa bhI (eesi NaM bhaMte ! puDhavi. kAiyANaM phAsiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya) he bhagavan ! ina pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kekarkazaguruguNoM aura mRdulaghuguNoM meM (kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA! samvatthovA puDhavikAiyANaM phasidiyarasa kakkhaDagaruyaguNA) he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkazaguruguNa saba se kama haiM / (tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) usI ke mRdu laghu guNaanantaguNA adhika hai| (evaM AukAjhyANa vi jAva ghaNapphai kAiyANaM) isI prakAra apkAyikA ke bhI yAvatU vanaspatikAyikAM ke bhI (NavaraM saMThANe imo mAchA vIyinI 25zanandriya mAnAnI STime (te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe) te pradezothI nanta cha (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsiMdiyassa kevaiyA kakkhaDagaruya guNA paNNattA / ) umagavan ! pRthvIyAnI 25shnndriyn| 442 zu3guSya 38 // 4 // cha ? (goyamA ! aNaMtA) gautama manata (evaM mauyalahuyaguNA vi) se sAre bhU-madhugura 54 sabhA (eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsiMdiyassa kakkhaDaguruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya) he bhagavana ! A pRthvIkAyikanI sparzanendriyanA karkaza gurU guNe ane mUdu-laghu guNAmAM (kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ?) ] honAthI 65 gha, tulya, athavA vizeSAdhita cha ? _ (goyamA ! sabvatthovA puDhavikAiyANe phAsiMdiyassa kakkhaDaguruyaguNA) 8 gautama ! pRthvI yinI 25zanandriyanA 442 43 guNu mAthI mechacha (tassa ceva mauyalahuya guNA aNaMtaguNA) tamanA bhU-sadhu guru mananta / madhi che (evaM AukAiyANa vi jAva vaNapphaikAiyANaM) me 42 mInA 595 yAvat vanaspatiyAnA pay (gavaraM saMThANe imo viseso duvvo) vizeSatA cha sasthAnamA mA vizeSatA meani zrI prshaan| sUtra : 3 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 prajJApanAsUtre cibuka bindu saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tejaskAyikAnAM sUcIkalApasaMsthAnasaMsthita prajJaptam, vAyukAyikAnAM patAkA saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, vanaspatikAyikAnAM nAnAsaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, dvIndriyANAM bhadanta ! kati indriyANi prajJaptAni ? gautama ! dve indriye prajJapte, tadyathA - jihvendriyaM sparzanendriyam dvayorapi indriyayoH saMsthAnaM bAhalyaM pRthutvaM pradezaH, avagAhanA ca yathA audhikAnAM bhaNitA tathA bhaNitavyA, navaraM sparzanendriyam huNDasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptamityayaM vizeSaH, eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM jihvendriyasparzanendriyaviseso daTThavo ) vizeSatA yaha hai ki saMsthAna meM yaha vizeSatA jAnanI cAhie / (Isarsari fregabiMdu saMThANasaMThie paNNatte) aSkAyikoM kA saMsthAna bulabude ke AkAra kA hai (teukAiyANaM sUikalAvasaMThANasaMThie paNNatte) tejokAyikoM kA saMsthAna sUcIkalApa ke sadRza hai (vAukAiyANaM paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte) vAyukAyikoM kA saMsthAna patAkA ke samAna kahA hai (vaNa phaikAiyANaM NANAsaThANasaMThie paNNatte) vanaspatikAyikoM kA AkAra nAnA prakAra kA kahA hai / (bediyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! dvIndriyoM ke kitanI indriyAM kahI haiM ? (goyamA ! do iMdiyA paNNattA) he gautama ! do indriyAM kahI haiM / (taM jahA - jibhidie, pharsidie ) ve isa prakAra - - jihavendriya aura sparzanendriya (dopahaMvi iMdiyA) donoM indriyoM kA (saMThANaM) saMsthAna ( bAhallaM) bAhalya ( pohantaM) pRthutA (paesa) pradeza (ogAhaNA ya) aura avagAhanA (jahA ohiyANaM bhaNiyA) jaisI samuccaya kI kahI hai (tahA bhANiyavyA) vaisI kahanA (NavaraM) vizeSa ( phArsidie huDaThANasaMThie paNNatte ti imo viseso) sparzanendriya iMDaka (AukAiyANaM thibugabiMduThA NasaMThie paNNatte ?) acchAyionA saMsthAna samuhonA (parapoTA) AhAranA che (teukAiyANaM sUikalAvasaMThANasaMThie paNNatte) te sThAyinA saMsthAna sUthisApanA sadRza che (vAukAiyANaM paDAgAThANasaMThie paNNatte) vAyuyinA saMsthAna patAnA samAna 4 / / che ( vaNapphaikAiyANaM NANAsaMThANasaMThie paNNatte) vanaspatiayiDenA AkAra nAnA prakAranA kahyA (beiM diyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA 1) he bhagavan ! dvIndriyonI DeTalI handriyo kahI 1 (goyamA ! do iMdiyA paNNattA) he gautama! me indriyo gADI che (taM jahA jibhi die, phArsidie ) te yA prAre lihUvendriya mane syarzendriya (dohaMpi iMdiyANaM) bhanne ndrithAnA (saMThANa) saMsthAna ( bAhallaM) mAhulya ( pohattaM ) pRthutA (paesa) pradeza (ogAhaNA ya) bhAne avagAhanA (jahA ohiyANaM bhANiyA) nevI samudayanI uhI che (tahI bhANiyavvA ) tevI devI (NavaraM) vizeSa ( phArsidie huDasaMThANasaMThie paNNatte ti imo viseso) 25/nendriya 'pha sasthAta vALI che, e nizeSatA che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 611 yoravagAhanArthatayA pradezArthatayA avagAhana pradezArthatayA katarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastokaM dvIndriyANAM jivendraavagAhanArthatayA sparzanendriyamavagAhanArthatayA saMkhyeyaguNam, pradezArthatayA sarvastokaM dvIndriyANAM jihendriyam, pradezArthatayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNam, avagAhana pradezArthataNa sarvastokam, dvIndriyasya jivendriyam, avagAhanArthatayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNam, sparzane saMsthAna vAlI hai, yaha vizeSatA hai / (eesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM) he bhagavan ! ina dIndriyoM kI (jibhidiya phAsiMdiyANaM) jihavendriya aura sparzendriya kI (ogAhaNyAe) avagAhanArthatA se (paesaTTayAe) pradezArthatA se, (ogAhaNa esaiyAe) avagAhanA aura pradezoM se ( kayare karehiMto ) kauna kisase ( appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatthove beiMdiyANaM jimbhidie ogAhaNaDayAe) he gautama ! saba se kama dIndriyoM kI jihUvendriya avagAhanArthatA se hai ( phAsiM die gAergery saMkhejaguNe) sparzanendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA ( pasAe sanvatthove beiMdiyANaM jibhidie ) pradezoM kI apekSA se saba se kama dvIndriyoM kI jivendriya hai (paesaTTayAe phArsidie saMkhejjaguNe) pradezoM kI apekSA sparzanendriya saMkhyAtaguNA hai (ogAhaNapaesabhyAe savvatthove beiMdiyassa jibhidie ) avagAhanA- pradezoM kI apekSA saba se kama dvIndriya kI jihUvendriya hai (ogAhaTTayAe phAsiMdie saMkhejjaguNe) avagAhanA se sparzanendriya saMkhyAtaguNI hai ( phAsiMdiyasa ogAhaTTayAehiMto ) sparzanendriya kI avagAhanAryatA se (eesiNaM bhaMte! beiMdiyANaM) he bhagavan ! yA mehandriyAmAM (jiviMbhadiyaphA siMdiyANaM) bhiDvendriya mane sparzanendriyamAM (ogAhaNaTTayAe) avagAhanArtha tAthI ( pa esaTuyAe ) pradezArtha tAthI (ogAhaNapaesa TTayAe) avagAhanA bhane pradezothI ( kayare kamarehiMto) aNu nAthI ( appA vA bahuyA vo tullA vA visesAhiyA vA ?) madhya, dhaNA tujhya athavA vizeSAdhi che ? (gomA ! savvatthave beiMdiyANa jibbhiMdie ogAhaNaTTayAe ) he gautama! madhAthI yochA dvIndriyonI bhir3avendriya avagADanArtha tAthI che (phArsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe) sparzane - ndriya avagAhunArtha tAthI saMkhyAtagI che (paesa yAe savvatthove beiMdiyANaM jibbhiMdie) aheza!nI apekSAme madhAthI sochI dvIndriyonI bhiDUvendriya che (paesaTuyAe phArsidie saMkhejjaguNA) ahezAnI apekSAoM syarzanendriya saMkhyAtagANI che. (ogAhaNapaesaTuyAe sabbatthove iMdiyarasa jimiMdie ) avagAhanA bhane pradezonI apekSAye madhAthI ochI dvIndriyonI niDvendriya che. (ogAhaNaTTyAe phArsidie saMkhejjaguNe) avagAhanAthI sparzanendriya sadhyAta gae che (phAsiMdiyassa ogAhaNaTTayAehiMto ) sparzanendriyanI avagAhanAthI (jibrbhidie paesa - zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ndriyasya avagAhanArthatAbhyo jihvendriyaM pravezArthatayA anantaguNam, sparzanendriyaM pradezAryatayA saMkhyeyaguNam, dvIndriyANAM bhadanta ! jihavendriyasya kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH prajJaptAH, evaM sparza nendriyasyApi, evaM mRdukalaghukaguNA api, eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM jivendrisparza nendriyayoH karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAM karkazagurukaguNa mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lpA kA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH dvIndriyANAM jiddhendriyasya karkazagurukaguNAH, sparzanendriya sya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNebhyastasya caiva, mRdukalaghuka(jibhidie paesaTTayAe aNaMtaguNA) jihravendriya pradezoM se anantaguNA hai (phAsidie paesaTTayAe saMkhejaguNA) sparzanendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai| ___ (beiMdiyArNa bhaMte ! jibhidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA ?) he bhagavan ! dvIndriyoM kI jihavAindriya ke karkazaguruguNa kitane kahe haiM ? (goyamA! aNaMtA paNNattA?) he gautama ananta kahe haiM (evaM phAsidiyassa vi) isI prakAra sparzanendriya ke bhI (evaM mahuyalahuya guNA vi) isI prakAra mRdu laghu guNa bhii| (eesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM) he bhagavan ! ina dIndriyoM kI jihavendriya aura sparzanendriyoM ke (kakkhaDagaruyaguNANaM, mauthalahuyaguNANaM, kakkhaDaguruyaguNamauyalahuyaguNANa ya) karkaza-guru guNo, mRdulaghuguNoM karkazaguruguNa-mRdulaghuguNoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSA. dhika haiM ? (goyamA ?) he gautama ! (savvatthovA) saba se kama (beiMdiyANa) dIndriyoM kI (jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) jihnavendriya ke karkazaguru guNa yAe aNaMtaguNA) ndriya prazAthI manantI cha. (phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNA) spazanendriya pradezathI saMkhyAtagaNI che (beiMdiyANaM bhaMte ! jibhiMdiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNatA ?) 8 lagavan ! dIndriyAnI hindryn| 44za Y3 guNa 4 4 21 (goyamA ! aNaMtA paNNattA) gautama ! ananta hyA cha (evaM phAsiMdiyassa vi) me mAre 25zandriyanA za. zu3 zura 5 sabhA (evaM mahuyalahuyaguNA vi) me re bhUsadhu guNa 5 sabhA , (eesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM jimiMdiyaphAsi diyANa) 3 mApana ! 20 dvIndriyAnI orga. ndriya bhane 25zanandriyAnA (kakkhaDagaruyaguNANaM, mauyalahuyaguNANaM, kakkhaDaguruguNamauya. lahuya,guNANa ya) 46za zu3zu, mRdu-sadhuguNe, 442 // zu3zu-bhRha sadhu zubhA ( kayare kayarehito) 3] anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 185, 5yA, tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA) mAthI mAchA (beiMdiyANa) dIndrayAnA (janmidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) nivendriyanA 462 gu3Yya cha. (phAsi diyassa kakkhaDagaruyaguNA zrI praapn| sUtra : 3 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam guNA anantaguNAH, jihvendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, evaM caturindriyANAmiti, navaram indriyaparivRddhiH kartavyA, trIndriyANAM ghANendriyaM stokam, caturindriyANAM cakSurindriyaM stokam, zeSaM taccaiva, paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAJca yathA nairayikANAm, navaram-spazenendriyaM SaD vidhasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tadyathA-samacaturasram, nyagrodhaparimaNDalam, sAdikujaM vAmanaM huNDam, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA'surakumArANAm ||s 0 3 // (phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) sparzanendriya ke karkazaguruguNa anantaguNe haiM (phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNehito) sparzanendriya ke karkaza-guru guNoM se (tassa ceva mauyalahuyaguNA) usI ke mRdu laghu guNa (aNaMtaguNA) anantaguNA haiM (jibhidiyassa mauyalahuyaguNA) jihavendriya ke mRdu-laghu guNa (aNaMtaguNA) anantaguNe haiM (evaM jAva cauridiyatti) isI prakAra yAvat caturindriya (navaraM iMdiyaparivuDDhI kAyavvA) vizeSa yaha ki indriyoM kI vRddhi karanI cAhie (teiMdiyANaM ghANidie thove) zrIndriyoM kI ghrANendriya stoka (cauridieyANaM cakkhidie thove) cauindriyoM kI cakSuindriya stoka (sesaM taM ceva) zeSa vahI-pUrvavat / ___ (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANa) paMvendriya tiryaMcoM aura manuSyoM kI baktavyatA nArakoM ke samAna :(navaraM) vizeSa (phAsidie) sparzanendriya (chavihasaMThANasaMThie) chaha prakAra ke saMsthAnavAlI (paNNase) kahI (taM jahA) vaha isa prakAra (samacauraMse) samacaturasra-samacaurasa) (niggohaparimaM. Dale) nyagrodhaparimaMDala (sAdI) sAdI (khujje) kubja (vAmaNe) vAmana (huMDe) huNDaka aNataguNA) 25zandriyanA 44za zu3zu manatama cha (phAsi diyassa kakkhaDagaruyA guNehi to) 25zandriya 442 43 guthI (tassa ceva mauyalahuyaguNA) tenA bhUsadhu guNa (aNaMtaguNA) mananta cha (jibhiMdiyassa mauyalahuyaguNA) vindrayanA bhR sadhu gura (aNaMtaguNA) manatA cha (evaM jAva vauridiyatti) se Are yApata yaturidriya (navara) vizeSa (iMdiyaparivuDDhI kAyavvA) se che yonI vRddhi ravI madhye (teiMdiyANaM ghANidie thAve) trIndriyAnI prANendriya 2165 che. (cauridiyANaM cakkhidie thove) yaturindriyAnI yandriya st|4-2165 che. (sesa taM ceva) vizeSa te pUrva pramANe __ (paMci diyatirikkhajoNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANaM) payandriya tiyayo bhane bhanuSyotI 1tavyatA nA23)nA samAna (navara) vizeSa (phAsi die) 25zanandraya (chaviha saMThANasaMThie) cha pr4|2naa sathAnavANI (paNNatte) 4DI cha. (taM jahA) te 7 5.2 2 // prAre (samacaurase) sabhayaturasa-sabhayArasa (niggohaparimaMDale) nyagrodha paribha (sAdI) sAhI (khujje) 504 (vAmaNe) vAmana (huDe) hu zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ___TIkA-atha nairayikeSu indriyANAM saMsthAnAdikaM prarUpayitumAi-'neraiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA?' he bhadanta ! nairayikANAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMca iMdiyA paNNattA' nairayikANAM paJca indriyANi prajJaptAni, 'taM jahA-'soiMdie jAva phAsidie' tadyathA-zrotrendriyaM yAvad -cakSurindriyam, ghrANendriyam, jihavendriyam, sparzanendriyam, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! soiMdie ki saMThie paNNatte ?' he bhadanta ! nairayikANAM zrotrendriyaM kiM saMsthitam-kimAkAraM prajJaptam ? prarUpitaM vartate ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'kalaMbuyA saMThANasaMThie paNNatte' kadambasaMsthAnasaMsthitaM-kadambapuSpAkAraM nairayikANAM zrotrendriyaM prajJaptam, 'evaM jahA ohiyANaM vattavyayA bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doNNi' evam-pUrvoktarotyA yathA audhikAnAM-samuccayajIvAnAM zrotrendriyasya vaktavyatA bhaNitA tathaiva nairayikANAmapi vaktavyatA bhaNitavyA, yAvat-cakSurindriyaM, masUracandrasaMsthAnasaMsthitam, ghrANendriyam atimuktakacandra__(vANamaMtara joisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANaM) vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna / TIkArtha-aba nArakoM meM indriyoM ke saMsthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke kitanI indriyAM kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke pAMca indriyAM kahI haiM, ve isa prakAra haiMzrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jihavendriya aura sparzanendriya / gautamasvAmI-he :bhagavan ! nArakoM kI zrotrendriya kisa AkAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI zrotrendriya kadamba ke phUla ke AkAra kI kahI gaI hai| isa prakAra jaise samuccaya jIvoM kI vaktavyatA kahI hai, usI prakAra nArakoM kI vaktavyatA bhI kaha lenI cAhie, yAvat-unakI cakSuindriya (vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANaM) pAna0yata, nyAti bhane vimAnikonI vaktavyatA asurakumAranA samAna samajI levI TIkArtha-have nArakamAM IndriyanA saMsthAna AdinI prarUpaNuM karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavad nArakenI keTalI Indriya kahI che? zrI bhagavAna gautama! nArakenI pAMca Idriyo kahI che. te A prakAre che-ondriya, cakSuIndriya, prANendriya, jitendriya ane pazanendriya. zrI gautasvAmI-he bhagavan! nArakonI zrotrendriya kevA AkAranI kahelI che? zrI bhagavana he gautama ! nArakanI zrotrendriya kadambanA phulanA AkAranI kahelI che. e rIte jevI samuccaya jInI vaktavyatA kahI che, te ja prakAre nArakanI vaktavyatA paNa kahevI joIe yAvata temanI cakSuIndriya masUranI dALanA AkAranI che, dhrANendriya ati zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam saMsthAnasaMsthitam, jiDhendriyaM kSuraprasaMsthAnasaMsthitam, zrotrendriyaM bAhalyena-sthUlatvena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgaM prajJaptam, pRthutvenAGgulasyAsaMkhyebhAgam prajJaptam, jivendriyam agulapRthutvena prajJaptam, zrotrendriyamanantapradezikam prajJaptam, ityAdi pUrvoktarItyA bodhyam, tadavadhimAha-alpabahutve dve api pUrvoktarItyaiva vaktavye, kintu-'Navara neraiyANaM maMte ! phAsidie ki saMThie paNNate ?' navaram-samuccayajIvApekSayA vizeSastu-he bhadanta ! nairayikANAM sparzanendriyaM kiM saMsthitaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNace' dvividhaM nairayikANAM sparzanendriyaM prajJaptam, 'taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveubie ya' bhavadhAraNIyaJca, uttaravaikriyaJca, 'tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM huMDasaMThANasaMThie paNNatte' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yattAvad bhavadhAraNIyaM sparzanendriyaM tat khalu huNDasaMsthAnasaMsthitam-prajJaptam, huNDAkAram-utpATitapakSatipakSasakalaromapakSizarIrasadRzatvAt 'tattha gaM je masUra kI dAla ke AkAra kI hai, ghrANendriya atimuktaka ke phUla ke AkAra kI hai evaM jihUvendriya khurapA ke AkAra kI hai| sthUlatA kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kahI hai| pRthutA arthAt vistAra kI dRSTi se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kahI hai jihavA-indriya aMgula pRthaktva kI hai| zrotrendriya anantapradezI hai, ityAdi saba kathana pUrvokta ke samAna hI samajhanA caahie| kahAM taka samajhanA cAhie ? isake saMbaMdha meM kahA gayA hai-donoM prakAra ke alpa bahutva taka isI prakAra samajha lenA caahie| kintu samuccaya jIvoM kI apekSA nArakoM saMbaMdhI vaktavyatA meM kiMcit antara hai| vaha isa prakAra hai-bhagavan-nArakoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nArakoM ko sparzanendriya do prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / ina donoM meM se bhavadhAraNIya sparzanendriya huMDakasaMsthAnavAlI kahI hai, kyoM ki vaha usa pakSI ke muktanA kulanA AkAranI che temaja jindriya kodALInA AkAranI che. skUlatAnI apekSAe aMgulane asaMkhyAta bhAga kahela che. pRthatA arthAt vistAranI daSTie aMgulane asaMkhyAtamo bhAga kahela che jillA indriya aMgula pRthakatvanI che. zrotrendriya ananta pradezI che. vigere badhuM kathana pUrvoktanAM samAna ja samajavuM joIe. kayAM sudhI samajavuM joIe? tenA saMbaMdhamAM kaheluM che-banane prakAranA alpa bahutva sudhI A prakAre samajI levuM. kintu samuccaya nI apekSAe nArake saMbaMdhI vaktavyatAmAM kiMcatuM aMtara che. te A prakAre che he bhagavan ! nArakenI sparzanendriya kevA AkAranI kahelI che? zrI bhagavAna -uttara Ape che he gautama! nArakanI sparzanendriya be prakAranI kahI che. te A prakAre bhavadhAraNIya ane uttarakriya. te bannemAMthI bhavadhAraNIya sparzanendriya huMDaka saMsthAnavALI kahI che, kemake te e pakSInA rArI2nA samAna che, jenI badhI pAMkha ukhADI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre se uttaraveunvie se vi taheva, sesaM taM ceva' tatra khalu-tadumayeSAM madhye yattAvad uttaravaikripaM sparzanendriyaM, tadapi tathaiva-huNDasaMsthAnavadevAvaseyam / ayaM bhAvaH-nairayikANAM dvividhaM zarIraM bhavati bhavadhAraNIyam, uttaravaikriyazca, tayormadhye bhavadhAraNIyaM tAvat teSAM bhavasvabhAvAdeva viluptasamUlapakSotpATitanikhilagalapradezAdiromapakSazarIravat atibIbhatsAkArayuktaM bhavati, evameva uttaravaikriyamapi teSAM zarIraM huNDazarIrAkArameva bhavati, paramaramaNIyaM zarIraM vayaM vikuviSyAmaH' itibhAvanayA vaikriyazarIrasyArabhyamANatve'pi teSAmatizayAzubhatathAvidhanAmakarmoM dayAdatIvAbhadratarasyaiva vaikriyazarIrasya niSpadyamAnatvAt, zeSaM taccaiva-pUrvoktavadeva bodhyam, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNattA ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kati indriANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'paMca paNNattA' asurakumArANAM paza indriyANi prajJaptAni 'evaM jahA ohiyANi jAva appA bahuyANi doNi vi' evam-uparyuktarItyA zarIra ke samAna hai, jisa ke sAre paMkha ukhADa liye gaye hoN| unakI uttara vikriyA saMbaMdhI sparzanendriya bhI huDa saMsthAna vAlI hI hotI hai, abhiprAya yaha hai-nArakoM kA zarIra do prakAra kA hotA hai-bhavadhAraNIya arthAt bhava ke prAraMbha se anta taka rahane vAlA aura uttaravaikriya arthAt vikayA karake banAyA huaa| nArakoM kA bhavadhAraNIya zarIra atIva bIbhatsa AkAra vAlA hotA hai, jaisA usa pakSI kA zarIra jisa ke samasta paMkha ukhADa diye gaye hoM, unakA uttaravaikriya zarIra bhI isI prakAra huMDAkAra hotA hai / 'hama paramaramaNIya zarIra kI vikurvaNA kareMge aisI bhAvanA karake bhI ve jaba vaikriyazarIra kI racanA karate haiM, taba atyanta azubha nAmakarma ke udaya se atIva abhadra vaikriyazarIra banatA hai| zeSa samasta vaktavyatA pahale ke samAna samajhanA cAhie / gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAroM kI indriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! asurakumAroM kI indriyAM pAMca kahI haiM / isakI nAkhelI hoya. tenI uttaravikriyA saMbaMdhI sparzanendriya paNa haMDaka saMsthAnavALI hoya che. abhiprAya A che nArakenA zarIra be prakAranA hoya che-bhavadhAraNIya arthAt bhavanA prAraMbhathI aMta sudhI rahevAvALA ane uttarakriya arthAta vikriyA karIne banAvelA. nArakenA bhavadhAraNIya zarIra khUbaja bIbhatsa AkAravALA hoya che, jevAM e pakSInA zarIra ke jenI badhI pAMkha ukhADelI che. temanA uttara kriya zarIra paNa eja prakAre huMDAkAra hoya che. "ame parama ramaNIya zarIranI vimurvaNa karIzuM. evI bhAvanA karone. paNa teo jyAre vaikiya zarIranI racanA kare che, tyAre atyaMta azubha nAma kamanA udayathI atIva abhadra vaikiza zarIra bane che. zeSa samasta vaktavyatA pahelAnA jevI samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana asurakumAranI Indriye keTalI che? zrI bhagavAnahe gautama! asurakumAranI indrio pAMca kahI che. e rIte samuccayA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam yathA audhikAni-samuccaya jIvaviSayakANi, yAvat-zrotrendriyaM cakSurindriyaM ghrANendriyaM jihavendriyaM sparza nendriyam, teSvapi zrotrendriyaM kadambapuSpAkArasaMsthitam, cakSurindriyaM masUracandra saMsthAnasaMsthitam, ghrANendriyam atimuktakasaMsthAnasaMsthitam jihavendriyaM kSuraprasaMsthAnasaMsthitam ityAdirItyA bodhyam, tadavadhimAha-alpabahutve dve api vaktavye kintu-'navaraM phAsidie duvihe paNNatte' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu sparzanendriyaM dvividhaM prajJaptam, 'taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveucie ya' tadyathA-bhavadhAraNIyam ca uttaravaikriyazca tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM samacauraMsasaMThANasaMThie paNNatte' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yattAvad bhavadhAraNIyaM sparza nendriyaM tat khalu samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaM bhavati 'tattha NaM je se uttaraveuvie se NaM NANAsaMThANasaMThie' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yattAvad uttaravaikriyaM sparzanendriya tat khalu nAnAsaMsthAnasaMsthitaM-nAnA''kAravyavasthitaM bhavati, 'sesaM taM ceva, evaM jAva thaNiyakumArANaM' zeSaM taccaiva-pUrvoktavadeva bodhyam, evam,-pUrvoktarItyA, yAvad-nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi sarvANi indriyavaktavyAni asurakumArAsamuccaya jIvoM ke samAna vaktavyatA kahalenI caahie| yAvat-zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya / unameM se zrotrendriya kadamba ke puSpa ke AkAra kI hai| cakSurindriya masUra kI dAla ke AkAra kI hai / ghrANendriya atimuktaka ke phUla samAna hai / jihUvendriya khurapA ke AkAra kI hai, ityAdi saba vaktavyatA donoM prakAra ke alpabahutva taka kahanA caahie| hAM, pahale kI apekSA vizeSatA yaha hai ki asurakumAroM kI sparzanendriya do prakAra kI kahI hai-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / inameM se bhavadhAraNIya sparzanendriya samacaturasra saMsthAnavAlI hai aura uttaravaikriya sparzanendriya nAnA saMsthAnavAlI hai arthAt aneka AkAra kI hotI hai| zeSa samagra kathana pUrvavata samajhanA cAhie, yAvat stanitakumAroM taka, arthAt nAgakumAroM suvarNakumAroM, agnikumAroM jIvonA samAna vaktavyatA kahI levI joIe. yAvat zrotrendriya, cakSurindriya, dhrANendriya, ane sparzanendriya. temanAmAMthI zrotrendriya kadambanA puSpanA AkAranI che. cakSuIndriya masUranI dALanA AkAranI che. prANendriya ati muktaka kula samAna che. jihuvendriya kharapaDI (khurapA) AkAranI che, ItyAdi badhI vaktavyatA ane prakAranA alapa bahutva sudhI kahevI joIe hA, pahelAnI apekSAe vizeSatA e che ke asurakumAranI sparzanendriya be prakAranI kahelI che-bhava dhAraNIya ane uttarakiya. temAMthI bhavadhAraNIya sparzanendriya samacaturasa saMsthAna vALI che ane vaikiya-sparzanendriya nAnA saMsthAnavALI che arthAt aneka AkAranI hoya che. bAkI badhuM pUrvavat samajavuM joIe, yAvat svanitakumAra sudhI arthAta nArAmArI, sumAre, animA, vidyutbhAre, adhibhAre, dIpamA, 63bhAre, pra0 78 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 prajJApanAstre NAmivAvaseyAni, tathA cAsurakumArAdInAM tathAvidhabhavasvabhAvAt bhavadhAraNIyaM sparzanendriyaM zarIravyApitvAccharIrarUpameva samacaturasrasaMsthAnaM bhavati, uttaravaikriya punaH svecchayA tasya niSpadyamAnatvAt nAnAkArasaMsthitaM bhavatItibhAvaH, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ege phAsidie paNNatte' pRthivIkAyikAnAmekaM sparzanendriya prajJaptam, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie ki saMThANasaMThie paNNatte ?" he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiM saMsthAnasaMsthitaM-kimAkAravyavasthitaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte' pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM masaracandrasaMsthAnasaMsthitam-masarAnAkAraM candrAkArazca vyavasthitaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM pAhalleNaM paNNatte ?' he bhadanta ! pRthi. vacitkumAroM udadhikumAroM, bIpakumAroM, dikkumAro, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI indriyoM saMbaMdhI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna hI kahanA caahie| sparzanendriya samagra zarIra vyApI hone se bhavadhAraNIya sparzanendriya zarIra hI hai / usakA AkAra samacaturasra hotA hai, kintu uttaravi kriyA icchAnusAra kisI bhI prakAra kI hosakatI hai, ataeva vaha aneka AkAra kI hosakatI haiusakA eka pratiniyata AkAra nahIM hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI indriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI eka sparzanendriya hI hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI gaI hai? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya masUra kI dAla ke AkAra kI kahI gaI hai| pavanakumAra ane svanitakumAranI Indri saMbaMdhI vaktavyatA asurakumAranA samanaja kahevI joIe. sparzanendriya samagra zarIra vyApI hovAthI bhavadhAraNIya sparzanendriya zarIra ja che. tene AkAra samacaturasa hoya che, paraMtu uttaravikiyA IcchAnusAra koI paNa prakAranI hoI zake che, tethI ja te aneka AkAranI hoI zake che-tene kaI eka cokkasa AkAra nathA hotA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikenI Indriya keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyikenI eka sparzanendriya hoya che. zrI gautamavAmI-he bhagavana! pRthvIkAyikanI sparzanendriya kevA AkAranI hoya che? zrI bhagavAna-hegautama!pRthvIkAyikenI sparzanendriya masUranI dALanA AkaranI kahelI che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam vIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiyad bAlyena-sthUlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM paNNatte' agulasyAsaMkhyeyabhAgaM bAhalyenasthUlatvena prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiyat pRthutvena-vistAreNa prAptam / magavAnAha-'goyamA ! he gautama ! sarIrappamANamette pohattaNa' zarIrapramANamAtraM pRthutvena pRthivIkAyikasparzanendriyaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kai paesie paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM katipradezikaM prajJatam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! aNaMtapaesie paNNatte' anantapradezikaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kaipaesogATe paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM katipradezAvagADhaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! asaMkhejapaesogADhe paNNatte' asaMkhyeyapradezAvagADhaM pRthivIkAyikAnAM gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitanI sthUla kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga sthUla kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kA vistAra kitanA hai ? bhagavAn-he gautama ! zarIra ke barAbara vistAra hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezoM vAlI kI gaI hai? bhagavAna-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya anantapradezI kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya AkAza ke kitane pradezoM meM avagADha hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya asaMkhyAta pradezoM meM zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikanI sparzanendriya keTala skUla che? zrI bhagavAna-he gautama ! AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga jeTalI skUla kahela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikanI sparzanendriyane vistAra keTaluM che? zrI bhagavAna-he gautama ! zarIranI barAbara vistAra che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAyikanI sparzanendriya keTalA pradezevALI kahelI che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyikanI sparzanendriya ananta pradazI kahelI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikanI sparzanendriya AkAzanA keTalA prade zamAM avagADha che? zrI bhagavAna he gautama! pRthvIkAyikAnI sparzanendriya asaMkhyAta pradezomAM avagADha usI che ? zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sparzanendriyaM prajJaptam , atha pRthivIkAyikAnAmeva sparzanendriyasyAlpabahutvaM pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsidiyassa ogAhaNaTTayAe he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya avagAhanArthatayA 'paesaTTayAe ogAhaNapaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? pradezArthatayA, avagAhanapradezArthatayA-avagAhanapradezobhayApekSayetyarthaH, katarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthove puDhavikAiyANaM phAsidie ogAhaNayAe' sarvastokaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyam avagAhanArthatayA bhavati, 'taM ceva paesaTThayAe aNaMtaguNe' tadeva-uparyuktameva sparzanendriyaM pradezArthatayA anantaguNaM bhavati, gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNatA?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya kiyanta:karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA paNNattA' anantAH sparza nendriyasya karkazagurukaguNAH prajJaptA, 'evaM mauyalahuyaguNA vi' evam-karkazagurukaguNA iva avagADha kahI hai| ___ ava sparzanendriya ke alpabahutva ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiMhe bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA avagAhana evaM pradeza-donoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? bhagavAna-saba se kama pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI apekSA se hai, vaha sparzanendriya pradezoM kI apekSA anantaguNI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkaza guru guNa kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkazaguru guNa ananta kahe haiM / isI prakAra mRdu-laghu guNa bhI ananta kahe haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkazaguru guNoM have sparzanendriyanA alpa bahatvanA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! pRthvI kAyikanI sparzanendriyanI avagAhanAnI apekSAe, pradezonI apekSAe tathA avagAhanA ane pradeza-banenI apekSAe keNa kenAthI a5, ghaNI, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-badhAthI ochI pRthvIkAvikonI sparzanendriya avagAhanAnI apekSAe che, tejasparzandriya pradezonI apekSAe anantagaNI che. zrI gautamasvAmI he bhagavana ! pRthvIkAyikenI spazanendriyanA karkaza gurU guNa keTalA che? zrI bhagavAna -he gautama! pRthvIkAyikenI sparzanendriyanA karkaza guruguNa ananta kahyA che. eja prakAre mRdu-laghuguNa paNa ananta kahyA che. zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 s. 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam mRdukalaghukaguNA api anantAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! puDhavikkAiyANaM phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA NaM mauyalahuyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' he bhadanta ! eteSAM khalu-pUrvoktAnAM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAzca madhye katare katarebhyo'lyA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA puDhavikAiyANaM phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA' sarvastokAH pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNA bhavanti, 'tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' tasyaiva ca-sparzanendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, 'evaM AukAiyANa vi jAva vaNapphaikAiyANa' evampRthivIkAyikAnAmiva akAyikAnAmapi yAvat-tejaskAyikAnAmapi, vAyukAyikAnAmapi, vanaspatikAyikAnAmapi sparzanendriyavaktavyatA karkazagurukaguNAnAM sarvastokatvaparyantA mRdakalaghukaguNAnAmanantaguNatvapayentA ca vaktavyA, kintu 'NavaraM saMThANe imo viseso daTTalvo' navaraM-pRthivIkAyikasparzanendriyApekSayA vizeSastu saMsthAne-AkAre, ayaM-vakSyamANovizeSo draSTavyaH-'AukAiyANaM thibugaviMdusaMThANasaMThie paNNatte' apkAyikAnAM jalabudabindu__ gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkaza guruguNoM aura mRdu-laghu guNoM meM se kauna kisase alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkaza guru guNa haiM, unakI apekSA usI-sparzanendriya ke mRdulaghuguNa ananta guNita adhika haiN| ___pRthvIkAyikoM kI vaktavyatA ke anusAra apkAyikoM yAvat-tejaskAyikoM , vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI sparzanendriya kI vaktavyatA, karkazaguru guNoM kI sabakI apekSA nyUnatA aura mRdu-laghuguNoM kI anantaguNatA kahalenA cAhie / magara pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kI apekSA apakAyika Adi kI sparzanendriya meM AkAra kI vizeSatA hotI hai / vaha vizeSatA yoM haiMapakAyikoM kI sparzanendriya jala ke bubuda ke AkAra kI hai-tejaskAya ke zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikenI sparzanendriyanA karkaza gurUgaNe ane muda-laghuguNamAM koNa konAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? - zrI bhagavAna-he gautama! badhAthI ochA pRthvIkAyikanI sparzanendriyanA karkaza gurU guNa che, temanI apekSAe teja sparzanendriyanA mRdu-laghuguNa ananta guNita adhika che. pRthvIkAyikanI vaktavyatAnA anusAra aSkAyika yAvat -tejaskAcike, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanI sparzanendriyanI vaktavyatA, karkaza guraguNenI badhAnI apekSAe nyUnatA ane mRdu laghu guNanI ananta guNatA kahevI joIe. paNa pRthvIkAyikanI sparza nendriyanI apekSAe aSThAyika AdinI sparzendriyamAM AkAranI vizeSatA hoya che. te zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 prajJApanAsUtre saMsthAnasaMsthitam-jalabudabudAkAraM bindrAkAraJca vyavasthitaM sparza nendriyaM prajJaptam, 'teukAiyANaM sUIkalAvasaMThANasaMThie paNNate' tejaskAyikAnAM sparzanendriyaM sUcIkalApasaMsthAnasaMsthitamsUcIkalApAkAravyavasthitaM prajJaptam, 'vAukAiyANaM paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte' vAyukAyikAnAM patAkAsaMsthAnasaMsthitam-patAkAkAravyavasthitaM prajJaptam, 'vaNapphaikAiyANaM NANAsaMThANasaMThie paNNatte' vanaspatikAyikAnAM nAnAsaMsthAnasaMsthitam-vividhAkAravyavasthita sparzanendriyaM prajJaptamityarthaH, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! do iMdiyA paNNattA' dvIndriyANAM dve indriye prajJapte 'taM jahA-jibhidie, phAsidie' tadyathAjihavendriyaM sparzanendriyazca, 'doNhaMpi iMdiyANaM saMThANaM bAhallaM pohattaM padesaM ogAhaNA ya jahA ohiyANaM bhaNiyA tahAbhANiyavyA' dvayorapi dvIndriyANAM jivendriyasparzanendriyayoH saMsthAnam-AkAraH, bAhalyam-sthUlatA, pRthutvaM vistAraH, pradeza:-avayavaH ekadeza ityarthaH, avagAhanA-vyAptizca yathA audhikAnAM-samuccayAnAM bhaNitA tathA bhaNitavyA, kintu-'NavaraM phAsidie huMDasaMThANasaMThie paNNatte tti imo viseso' navaram-ekendriyApekSayA vizeSastu dvIndriyANAM sparzanendriyaM huNDasaMsthAnasaMsthitam 'nirmUlapakSotpATitasakalakaNThAdiromapakSizarIrAkAram atyantabIbhatsAkAropetam' prajJaptam itiayam-uktaprakAro vizeSo'vaseyaH, jIvoM kI sparzanendriya sUcIkalApa (suiyoM kA samUha) ke AkAra kI hotI hai / vAyukAyikoM kI sparzanendriya patAkA ke AkAra kI hai| vanaspatikAyikoM kI sparzanendriya kA AkAra vividha prakAra kA hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIvoM ko indriyAM kitanI haiM ? / bhagavAn-he gautama ! dvIndriya jIvoM kI do indriyAM hotI haiM, tathA jihavendriya aura sparzanendriya ina donoM indriyoM kA AkAra, bAhalya, vistAra, pradeza aura avagAhanA samuccaya jIvoM kI indriyoM ke samAna kahalenA caahie| vizeSatA yaha hai ki dvIndriyoM kI sparzanendriya huMDaka saMsthAnavAlI hAtI hai| vizeSatA Ama che aSkAyikanI saMparzanendriya pANInA parapoTAnA AkAranI che. tejakAyanA jIvanI sparzanendriya sUcikalApa (sene samUha) nA AkAranI hoya che. vAyukAyikenI sparzanendriya patAkAnA AkAranI che. vanaspatikAyikanI sparzanendriyanA AkAra vividha prakAranA hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! hIndriya nI Indriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! dvIndriya nI be Indriya hoya che, jemake jihendriya ane sparzanendriya. A banne IndriyenA AkAra bAhalya vistAra pradeza ane avagAhanA samuya jIvonI IndriyenA samAna samajI le joI e. vizeSatA e che ke-hIndri nI sparzendriya huMDaka saMsthAnavALI hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM' he bhadanta ! etayoH khalu pUrvoktayoH, dvIndriyANAM jihU vendriyasparzanendriyayoH 'ogAhaNahayAe' avagAhanArthatayA 'paesaTTayAe' pradezArthatayA 'ogAhaNapaesaTTayAe' avagAhanapradezArthatayA 'kayare kayarehito appe vA, bahue vA, tulle vA, visesAhie vA ?' katarat katarebhyo'lpaM vA, bahukaM vA, tulyaM vA, vizeSAdhikaM vA bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthove beiMdiyANaM jibhidie ogAhaNaTTayAe' sarvastokaM dvIndriyANAM jihavendriyam avagAhanAryatayA-abagAhanApekSayA bhavati, 'phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyam avagAhanAryatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, "paesaTTayAe savvatthove beiMdiyANaM jibhidie' pradezArthatayAekadezApekSayA sarvastokaM dvIndriyANAM jihUvendriyaM bhavati, 'paesaTTayAe phAsidie saMkhejaguNe' pradezArthatayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNaM bhavati, 'ogAhaNapaesaTTayAe samvatthove beiM. diyassa jibhidie' avagAhanapradezArthatayA sarvastokaM dvIndriyasya jivendriyaM bhavati, 'ogAhaNaTTayAe phAsidie saMkhejjaguNe' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phAsidiyassa ogAhaNaTTayAehito jibhidie paesadvayAe aNaMtaguNe' sparzanendriyasya avagAhanArthatAbhyo jivendriyaM pradezArthatayA anantaguNaM bhavati, 'phAsidie gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kI jihavA indriya aura sparzana indriya meM se avagAhanA kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA avagAhanA aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulpa athavA vizeSAdhika hai ? ___bhagavAn-gautama ! saba se kama dvIndriyoM kI jihA indriya avagAhanA kI apekSA se hai, usakI apekSA sparzana indriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hai pradezoM kI apekSA saba se kama behandriya kI jihavendriya hai| usase sparzanendriya pradeza rUpa se saMkhyAtaguNA hai / avagAhanA kI apekSA dvIndriyoM kI jihUvA indriya sarvastoka hai, sparzanendriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hai| sparzanendriya kI avagAhanArthatA se jihA indriya kI zrI gaumamavAmI-he bhagavana ! kIndriyanI jihAIndriya ane sparzanendriyamAM avagAhanAnI apekSAe pradezanI apekSAe tathA avagAhanA ane pradezanI apekSAe ke kenAthI a5, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama ! badhAthI ochI kIndriyanI jihAIndriya avagAhanAnI apekSAe che, tenI apekSAe sparzanendriya avagAhanAnI apekSAe saMkhyAtagaNI adhika che. pradezonI apekSAe badhAthI ochI be IndriyanI jihAIndriya che. tenAthI sparzanendriya pradeza rUpathI saMkhyAtagaNI che. avagAhanAnI apekSAe hIndriyanI jihAIndriya sarvastaka che, sparzanendriya avagAhanAnI apekSAe saMkhyAtagaNI adhika che. sparzanendriyanI avagAhanArthatAthI jihAindriyanI pradezArthatA anantaguNita che. sparzanendriya pradezanI apekSAe zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 prajJApanAstre paesaTTayAe saMkhejjaguNe' sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, gautamaH pRcchati'beiMdiyANaM bhaMteM ! jibhidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNatA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM jihU vendriyasya kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA paNNattA' anantA dvIndriyANAM jihvendriyasya karkazagurukaguNAH prajJaptAH 'evaM phAsidiyassa vi' evam-jihavendriyaspeva sparza nendriyasyApi anantAH karkazagurukaguNAH prajJaptAH, 'evaM mauyalahuyaguNA vi' evam-karkazagurukaguNA iva, mRdukalaghukaguNA api dvIndriyANAM jihvendriyasparzanendriyayoranantAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM' he bhadanta ! etayoH khalu dvIndriyANAM jihave. ndriyaspazanendriyayoH 'kakkhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANaM kakkhaDaguruyaguNamauyalahuya. guNANa ya' karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAM karkazagukaguNamRdukalaghukaguNAnAJca madhye 'kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he pradezArthatA anantaguNita hai / sparzanendriya pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hai / gautamasvAmI-he bhagavAn ! dvIndriya jIvoM kI jihA indriya ke karkazaguru guNa kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! dvIndriyoM kI jihA indriya ke karkaza-guru guNa ananta kahe haiN| isI prakAra sparzanendriya ke karkazaguru guNa bhI ananta kahe gae haiN| mRdu-laghu guNa bhI dvIndriyoM kI jihavA aura sparzana indriyoM ke ananta-ananta kahe gae haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI jihavA aura sparzanendriya ke karkaza-guru guNoM, mRdu-laghu guNoM tathA karkaza-guru guNa-mRdulaghu guNoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama dvIndriya jIvoM kI jihavA-indriya ke karkaza-guru guNa saMkhyAtagaNI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! dvIndriya nI jihAIndriyanA karkaza gurU guNa / hA cha ? zrI bhagavAna he gautama! dvIndriyanI jihA IndriyanA karkaza gurU guNa ananta kA. che. eja prakAre sparzanendriyanA karkaza guruguNa paNa ananta kahelA che. mRdu-laghu guNa paNa kIndriyanI jihA ane sparzana IndriyonA ananta ananta kahevAmAM AvelA che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kIndriya jInI jillA ane sparzanendrinA karkaza guruguNa mRdulaghuguNe nathI karkaza-gurU-guNa-mRdu-laghuguNemAMthI keNa kenAthI a9pa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 625 gautama ! 'savvatyovA veiMdiyANaM jibhidipassa kakkha DagaruyaguNA' sarvastokAH dvondriyANAM jihavendriyasya karkazagurukaguNAH prajJaptAH, tebhyaH 'phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNAH anantaguNAH prajJaptAH, 'phAsiM diyassa kakkhaDagaruyaguNehito tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karphazagurukaguNebhya stasya caiva-sparzanendriyasya mRdukalaghukaguNAH anantaguNAH prajJaptAH, tebhyo'pi 'jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' jihUvendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH prajJaptAH 'evaM jAva cauridiyatti' evam-dvIndriyANAmiva, yAvat-dIndriyANAM caturindriyANAmapi vaktavyatA vaktavyA, 'NavaraM iMdiyaparivuDDI kAyavvA' navaram-vizeSastu-uttarottaraM kevalam indriyaparivRddhiH kartavyA trIndriyacaturindriyetyevaM rItyA indriyasya parivarddhanaM kartavyamityarthaH, 'te iMdiyANaM ghANidie thove' trIndriyANAM ghrANendriyaM stokaM bhavati, 'cauriMdiyANaM cakkhidie thove' caturindriyANAM cakSurindriyaM stokaM bhavati, 'sesaMtaM ceva' zeSaM taccaiva-pUrvoktadvIndriya vadeva sarva vaktavyamityaryaH, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM masANa ya jahA neraiyANaM' paJcendriyatiryagyonikAnAM manujyANAJca indriyavaktavyatA yathA nairayikANAmukkA tathA vaktavyA, kintu-'NavaraM phAsidie chanvihasaMThANasaMThie paNNatte' navaram-nairayikApekSayA vizeSastu paJcandriyatiryagyonikAnAMmanusabase kama kahe gae haiM unakI apekSA sparzanendriya ke karkaza guru guNa ananta guNA adhika hai| sparzanendriyake karkazaguruguNoM se usake (sparzanendriya ke) mRdalaghu guNa anantagugA haiN| unase bhI jihavendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNita haiM isI prakAra trIndriya aura caturindriyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie / vizeSatA yahI hai ki unameM eka-eka indriya kI vRddhi kara lenI caahie| trIndriyoM kI ghrANendriya stoka hotI hai aura caturindriyoM kIcakSuindriya stoka hotI hai / zeSa vaktavyatA dvIndriyoM ke samAna hI hai| paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM kI indriya saMbaMdhI vaktavyatA nArakoM kI vaktavyatA ke sadRza hai / magara nArakoM kI vaktavyatA se inakI vaktavyatA meM yaha zrI bhagavAna-he gautama! kIndriya jIvonI jihAIndriyanA karkaza gurUguNa badhAthI ochA kahevAyelA che. temanI apekSAe spazanendriyanA karkaza gurU guNa ananta gaNuM adhika che. sparzanendriyanA karkaza gurUguNethI tenA sparzanendriyanA) mRdu laghu guNa anantagaNA che. temanAthI paNa jindriyanA mRdu laghu guNa anantagaNu che. eja prakAre trIndriya ane caturindrinA viSayamAM paNa kahevuM joIe. vizeSatA e che ke temAM eka eka IndriyanI vRddhi karI levI joIe. trIniMdranI dhrANendriya staka hoya che ane caturindriyanI cakSu indriya staka (ochI) hoya che. zeSa vaktavyatA hIndriyanI samAna ja che. paMcendriya tiya ane manuSyanI Indriya saMbaMdhI vaktavyatA nArakanI vaktavyatAnA sadaza che. paNa nArakanI vaktavyatAthI teonI vaktavyatAmAM A antara che ke paMcendriya tiryo pra0 79 zrI. prazAnasUtra : 3 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pyANAzca sparzanendriyaM Saividha saMsthAnasaMsthitaM vakSyamANaSaTprakArAkAravyavasthitaM prajJaptam, 'taM jahA-samacauraMse, niggohaparimaMDale sAdIkhujje vAmaNe huMDe' tadyathA samacaturasram, nyagrodhaparimaNDalam sAdi kubnam, vAmanam, huNDam, 'vANamaMtare joisiyavemANiyANa jahA asurakumArANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnA mindriyavaktavyatA yathA asurakumArANAmuktAtayaiva ||suu 0 3 // mUlam- 'puTThAI bhaMte ! sadAiM suNei, apuTTAiM sadAiMsuNei ? goyamA! puTThAI sadAiM suNei, no apuDhAI sadAiM suNei, puTThAI bhaMte ! rUvAI pAsai, apuTAiM pAsai ? goyamA ! no puTAI rUvAiM pAsai, apuTAI rUvAiM pAsai, puTTAI bhaMte ! gaMdhAiM agghAi, apuTAI gaMdhAI agghAi ? goyamA ! puTAI gaMdhAiM agghAi, no apuTAI agghAi, evaM rasANa vi phAsANa vi, NavaraM rasAiM assAei, phAsAiM paDisaMvedei tti abhilAvo kAyavo, paviTAI bhaMte ! sadAiM suNei apaviTThAI sadAiM suNei ? goyamA ! paviTTAI sadAiM suNei, no apaviTThAiM sadAiM suNei, evaM jahA puTTANi tahA paviTANi vi' ||suu0 4 // ___ chAyA-spRSTAna bhadanta ! zabdAn zRNoti, apRSTAn zabdAn zRNoti ? gautama ! spRSTAn zabdAn zaNoti, no aspRSTAn zabdAn zRNoti, spRSTAni bhadanta ! kapANi pazyati, antara hai ki paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM kI sparzanendriya Age kahe jAne gale chahoM saMsthAnoM vAlI hotI hai / ve saMsthAna isa prakAra haiM- samacaturasra, nyagrodhaparimaMDala, sAdi, kunjaka, vAmana aura huMDaka saMsthAna / vANabyantaroM, jyotiSikoM aura vaimAnika devoM kI indriya vaktavyatA asurakumAroM ke jaisI kahanI caahie| spRSTadvArabaktavyatA zabdArtha-(puTThAI bhaMte ! saddAI sui ? apuDhAI suNei ?) he bhagavan ! zrotrendriya spRSTa zabdoM ko sunatI hai yA aspRSTa zabdoM ko sunatI hai ? (goyamA! ane manuSyanI sparzanendriya AgaLa kahevAze te chae saMsthAnevALI hoya che. te saMsthAna A prakAre che- samacaturasa, codha parimaMDala, sAdi, kuMjaka, vAmana ane haMDaka saMsthAna. vANa vantara, tiSko ane vaimAnika devonI Idriya vaktavyatA asurakumAre jevI kahevI joIe. pRSTa dvAra vaktavyatA zA--(puTThAI bhaMte ! sadAI suNei ? apuDhAI saddAI suNei ?) 8 lApana zrotre zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 627 prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 4 spRSTaddhAranirUpaNam aspRSTAni rUpANi pazyati ? gautama ! no spRSTAni rUpANi pazyati, aspRSTAni rUpANi pazyati, spRSTAna bhadanta ! gandhAna Ajighrati, aspRSTAn gandhAna Ajighrati ? gautama ! spRSTAn gandhAna Ajighrati, no aspRSTAn gandhAna Ajighrati, evam-rasAnapi sparzAnapi, navaram-rasAn AsvAdayati, sparzAn pratisaMvedayate iti abhilApaH kartavyaH, praviSTAn bhadanta ! zabdAn zRNoti, apraviSTAn zabdAn zRNoti ? gautama ! praviSTAn zabdAna puTThAI sadAI suNei, no apuTThAI sudAI suNei) he gautama ! spRSTa zabdoM ko sunatI hai, aspRSTa zabdoM ko nahIM suntii| __ (puTThAI bhate! rUvAiM pAsai, apuTAI pAsai ?) he bhagavan ! cakSu spRSTa rUpoM ko dekhatI hai yA aspRSTa rUpoM ko dekhatI hai (goyamA ! no puTThAI ruvAiM pAsaha, apuThThAI ruvAI pAsai) he gautama! spRSTa rUpoM ko nahIM dekhatI hai, aspRSTa rUpoM ko dekhatI hai (puTThAI bhate gaMdhAI agdhAi, apuTAI gaMdhAI agghAi ?) he bhagavan ! ghANa spRSTa gaMdhoM ko sU ghatI hai yA aspRSTa gaMdhoM ko sUMghatI hai ? (goyamA! puTThAI gaMdhAI agghAi, no apuTThAI gaMdhAI agghAi) he gautama ! spRSTa gaMdha ko sUMghatI hai, aspRSTa gaMdha ko nahIM sUMghatI (evaM rasANa vi phAsANa vi) isI prakAra rasoM aura sparzo ko bhI (NavaraM) vizeSa (rasAI assAei, phAsAI paDisaMvedei tti abhilAvo kAyayo) rasoM kA AsvAdana karatI hai aura spoM kA pratisaMvedana karatI hai, aisA abhilApa karanA caahie| (paviTThAI bhaMte ! sadAI suNei, apaviTThAI sadAI suNei ?) he bhagavan ! zrotrendriya praviSTha zabdoM ko sunatI hai yA apraviSTha zabdoM ko sunatI hai ? ndriya 254 hone sAmane cha 512 araSTa hone sAmaNe che' (goyamA ! pudAI sadAI, suNei no apuDhAI sahAiM suNei) 3 gautama! spRSTa zahAne sAlaNe che. maSTa zaNhone nayA samitI (pudAI bhaMte ! rUbAI pAsai, apuDhAI rUvAiM pAsai ?) 3 mAvan ! yakSu spaSTa pAne nave cha 22 maSTa 3yAne nave cha (goyamA ! no puTThAI rUvAI pAsai, apuDhAI rUvAI pAsai) 3 gautama ! 2YSTa 3pAna nathI ?matI, maSTa 3pona nave cha / (puDhAI bhaMte ! gaMdhAiM agghAi, apuTThAI gaMdhAI agghAi 1) bhagavan ! pra STa pAna sudhe cha 2 araSTa gAne sudha cha ? (goyamA ! puTThAI gaMdhAI agyAi. no apudAI gaMdhAiM aghAi) 3 gautama ! spRSTa madha sudha cha, araSTa gadhane nathI sudhatI (evaM rasANa vi, phAsANa vi) me4 4Are 23 / mane 25ni 595 (navara) vizeSa (rasAiM assA. ei, phAsAI paDisaMvedaitti abhilAvo kAyakvo) 2sonu mAsvAina 42 the, ane 25nu pratisaMvedana kare che, e abhilApa kahevuM joIe. (paviTThAI bhaMte ! sahAiM suNeDa, apaviTThAI sahAI sugei ?) 3 mAvan ! bhandriya praviSTa hone sAlaNe che mA2 apraviSTa Awaa somaNe cha 1 (goyamA! pavidvAiM sar3AI suNei, zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 prajJApanAsUtre zRNoti, no apraviSTAn zabdAna zRNoti, evaM yathA spRSTAn tathA praviSTAnapi ||suu0 4 // TIkA-atha saptamaM spRSTadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'puTThAI bhaMte ! sadAiM suNei, apuTThAI saddAI suNei ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kim spRSTAn zabdAn zrotrendriya zaNoti ? kiMvA aspRSTAn zabdAna zaNoti ? tatra spRzyante iti spRSTAstAn zarIre rezaniva sambaddhAn ityarthaH zabdyante-pratipAdyante arthA ebhiriti zabdAstAn zagoti-gRhNAti upalabdhiviSayAn karotItyarthaH, athavA aspRSTAn zabdAn zaNoti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'puTThAI saddAI muNei No apuTThAI saddAI suNeI' spRSTAneva zabdAn zrotrendriyaM zRNotigRhNAti no aspRSTAn AtmapradezaiH sarvathA'saMbaddhAn zabdAn zRNoti, tathAca spRSTamAtrANyeva (goyamA ! paviTThAI saddAI suNei, no apaviTThAIsadAiM suNei) he gautama ! praviSTha zabdoM ko sunatI hai, apraviSTha zabdoM ko nahIM sunatI (evaM jahA puDhANi tahA paviThThANi vi) isa prakAra jaise spRSTa vaise praviSTa bhI kahanA caahie| TIkArtha-aba sAtaveM spRSTa dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! zrotrendriya kyA apane se spRSTa zabdoM ko sunatI hai athavA aspRSTa zabdoM ko sunatI hai ? zrotrendriya ke sAtha jinakA sparza huA ho ve zabda spRSTa kahalAte haiM aura jinakA sparza nahIM huA ho, ve aspRSTa kahalAte haiM / jinake dvArA artho arthAt padArtho kA pratipAdana kiyA jAya, unheM zabda kahate haiN| bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! zrotrendriya apane se spRSTa zabdoM ko hI grahaNa karatI hai, kintu aspRSTa zabdoM ko grahaNa nahIM karatI hai| isa uttara se yaha bhI samajhanA cAhie ki zrotrendriya spRSTa mAtra zabdoM ko hI grahaNa karaletI hai, jaise ghrANendriya baddha aura spRSTa gaMdha ko grahaNa karatI no apAvadAI sAI suNei) gautama! praviSTa hone sana cha, mapraviSTa hone nayA saindi (evaM jahA puDhANi tahA paviTThANi vi) me re 21 // 2YSTa tathA praviSTa paNa kahevA joIe. TAkartha- have sAtamAM spaSTa dvAranI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! gendriya pote pRSTa zabdane sAMbhaLe che athavA apRSTa zabdone sAMbhaLe che? bendriyanI sAthe jene sparza thayele che te zabda pRSTa kahevAya che ane jemane paza nathI thayela te aspRSTa kahevAya che, jenA dvArA artho-padArthonuM pratipAdana karAya temane zabda kahe che? zrI bhagavAn uttara Ape chehe gautama! zretrenidraya pite spaSTa zabdone ja grahaNa kare che, paraMtu aSpaSTa zabdone grahaNa nathI karatI. - A uttarathI e paNa samajavuM joIe ke eNndriya pRSTa mAtra zabene ja grahaNa karIle che, jema ghANendriya baddha ane pRSTa gaMdhane grahaNa kare che, te prakAre zretrendriya nahIM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinA TIkA pada 15 sU0 4 spRSTadvAranirUpaNam _____ _629 zabdadravyANi zrotrendriyam upalabhate, no prANendriyAdivad baddhaspRSTAni upalabhate, zabdadravNaNAM ghrANendriyAdiviSayabhUtadravyebhyaH sUkSmatvAd bahutvAt tatkSetrabhAvizabdaprAyogyadravyavAsakatvAcAtmapra dezaiH spRSTamAtrANyapi nirvRtIndriyamadhye pravizya jhaTityupakaraNendriyamabhivyaanti, zrotrendriyasya ca ghrANendriyAdyapekSayA svaviSayaparicchedakatve paTutaratvAt, ataeva spRSTamAtrANyapi zabdadravyANi zrotrendriyaM gRhNAti, no aspRSTAni zabdadravyANi, tasya prAptaviSayaparicchedakatvasvabhAva-vAt, gautamaH pRcchati-'puDhAI bhaMte ! rUvAI pAsai, apuDhAI pAsai ?' he bhadanta ! kiM spRSTAni-sambaddhAni rUpANi cakSurindriyaM pazyati ? kimvA aspR. STAni-asamddhAni rUpANi pazyati ? bhagavAnAha-'gIyamA!" he gautama ! 'no puTAI rUvAI pAsai, apuDhAI rUvAI pAsaI' no spRSTAni-saMvaddhAni rUpANi cakSurindriyaM pazyati, apitu hai, usa prakAra zrotrendriya nahIM / isakA kAraNa yaha hai ki ghrANendriya Adi ke viSayabhUta dravyoM kI apekSA zabda arthAt bhASA vargaNA ke pudgala sUkSma hote haiM aura bahuta hote haiN| sAtha hI zabda dravya usa-usa kSetra meM rahe hae zabdapariNamana ke yogya dUsare zabda dravyoM ko bhI vAsita kara lete haiN| isa kAraNa AtmapradezoM ke sAtha spRSTa hote hI nirvRtti-indriya meM praveza karake jhaTa se upakaraNendriyako abhivyakta kara dete haiN| isake atirikta ghANendriya Adi kI apekSA zrotrendriya apane viSaya ko grahaNa karane meM adhika paTu hai / isa prakAra zrotrendriya spRSTa zabdoM ko hI grahaNa karatI hai, aspRSTa zabdoM ko grahaNa nahIM karatI kyoMki usakA svabhAva prApta-spRSTa viSaya ko hI grahaNa karanekA hai| gautamasvAmI-bhagavan ! cakSurindriya rUpoM ko grahaNa karatI hai to kyA spRSTa rUpoM ko grahaNa karatI (dekhatI) hai athavA aspRSTa rUpoM ko grahaNa karatI hai? bhagavAn-he gautama ! cakSurindriya spRSTa arthAt netra ke sAtha sambaddha rUpoM tenuM kAraNa e che ke ghaNendriya AdinA viSayabhUta dravyanI apekSAe zabda dravya arthAta bhASA vargaNAnA pudgala sUma hoya che ane ghaNuM hoya che. te sAthe zabda dravya te te kSetramAM rahelA zabda pariNamananA yogya bIjA zabda dravyane paNa suvAsita karI le che. e kAraNe Ama pradezanI sAthe spaSTa thAya che nivRtti-IndriyamAM praveza karIne jaldI upakaraNendriyane abhivyakta karI de che. tenA sivAya ghANendriya AdinI apekSAe zretreya pitAnA viSayane grahaNa karavAmAM adhikapaTuM che. e prakAre zregendriya pRSTa zabdane ja grahaNa kare che. askRSTa zabdone grahaNa nathI karatI, kemake temane svabhAva prApta pRSTa viSaya ja grahaNa karavAne che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! cakSuIndriya rUpanuM grahaNa kare che te zuM dhRSTa rUpanuM grahaNa kare che-dekhe che, athavA askRSTa rUpane grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama! cakSukandriya pRSTha arthAta netranI sAthe sambaddha rUpane cahaNa zrI prshaan| sUtra : 3 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ majJApanAstre aspRSTAni-asambaddhAni eva rUpANi pazyati, cakSuSo'pra.pyakAritvasya vyavasthApita vAta, gautamaH pRcchati 'puDhAI bhaMte ! gaMdhAI agdhAi, apuTAI gaMdhAI agdhAi ?' he bhadanta ! kiM spRSTAn baddhaspRSTAn gandhAn ghrANendriyam Ajighrati ? kiMvA aspRSTAn-bhabaddha pRSTAna gandhAna Ajighrati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puTThAI gaMdhAI agdhAi, no apuDhAI agvAI' spRSTAn-baddhampRSTAneva gandhAn ghrANendriyamAjighrati no aspRSTAn-abaddhaspRSTAn gandhAna Ajighrati, 'evaM rasANa vi phAsANa vi' evam-gandhoktirItyA rasAnapi spRSTAneva jihendriyaM gRhNAti no aspuSTAn rasAn gRhNAti, sparzAnapi spRSTAneva sparzanendriyaM gRhNAti, no aspRSTAn sparzAn gRhNAti, ityarthaH, "NavaraM rasAI AssAeti; phAsAiM paDisaMvedaitti abhilAvo kAyayo' navaram-pUrvApekSayA vizepastu-rasAn AsvAdayati, sparzAna pratisaMvedayate iti abhilApaH kartavyaH, tathAcoktam-'puDhe suNei sadaM, rUvaM puNa pAsai apuDhaMtu / gaMdhaM rasaMca ko grahaNa nahIM karatI, kintu aspRSTa arthAt jinakA sparza na huA ho, aise rUpoM ko grahaNa karatI hai arthAt dekhatI hai kyoM ki cakSurindriya aprApyakarI mAnI gaI hai| ___ gautamasvAmI-bhagavandhrANendriya kyA spRSTa arthAt baddhaspRSTa gaMdhoM ko saMghatI hai athavA aspRSTa arthAt abaddha aura aspRSTa gaMdhoM ko sUMghatI hai ? / bhagavAn-he gautama ghrANendriya baddha aura spRSTa gaMdhoM ko hI sUMghatI hai, abaddha-aspRSTa gaMdho ko nhiiN| ___ isI prakAra rasoM aura sparzoM ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie, arthAt jaise ghANendriya baddha aura spRSTa gaMdha ko grahaNa karatI hai, usI prakAra jihavendriya baddha-spRSTa rasoM ko grahaNa karatI hai aura sparzanendriya baddha-spRSTa sparzo ko grahaNa karatI hai / vizeSatA yaha hai ki jihavendriya ke lie AsvAdana karatI haiM aisA kahanA cAhie aura sparzanendriya ke lie 'pratisaMvedana karatI haiM, aisA nathI karatI paraMtu apRSTa arthAt jene sparza na thaye hoya evA rUpane grahaNa kare che arthAta dekhe che kemake cakSuIndriya aprApyakArI mAnelI che. zrI gautamasvAmI- bhagavad ! dhrANendriya zuM pRSTa arthAt baddha pRSTa gaMdhane suMghe che athavA apRSTa arthAt abaddha ane askRSTa gaMdhane suMghe che? zrI bhagavAna-he gautama ! ghaNendriya baddha ane pRSTa gaMdhane ja suMghe che, abaddha apRSTa gadhene nathI suMghatI. eja prakAre rase ane sparzInA sambandhamAM paNa kahevuM joIe arthAt jema ghANendriya baddha ane spaSTa gaMdhane grahaNa kare che, eja prakAre jihendriya baddha pRSTa rasane grahaNa kare che ane sparzanendriya baddha-pRSaTa sparzIne grahaNa kare che. vizeSatA e che ke ji hendriyanA mATe AsvAdana kare che ema kahevuM joIe ane sparzanendriyane mATe pratisaMvedana kare che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 4 spRSTadvAranirUpaNam phAsaMca baddhapuDhe viyAgare // 1 // ' iti, spRSTaM zRNoti zabdam, rUpaM punaH pazyati aspRSTantu / gandhaM rasaMca sparzazca baddhaspRSTaM vyAkuryAt' iti, aSTamaM pravezadvAraM-gautamaH pRcchati-'paviTThAI bhaMte ! sadAI suNei, apaviTThAI saddAI suNei ?' he bhadanta ! kim-praviSTAn-karNakuharaprAptAna zabdAn zrotrendriyaM zRNoti ? kiM vA apraviSTan karNakuharAptAna zabdAn zRNoti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paviTThAI saddAiM suNei, no apaviTThAI sahAI suNei' praviSThAn-karNakuharaprAptAn zabdAn zRNoti no apraviSThAn karNakuirAprAptAn zabdAn zRNoti 'evaM jahA puTTANi tahA paviTANi vi' evam-pUrvoktarItyA yathA spRSTAni zabdadravyAdIni pratipAditAni tathA praviSTAnyapi zabdadravyAdIni pratipAdayitavyAnIti bhAvaH / tathA ca baddharUpANAmeva spRSTAnAM baddhaspRSTapadavAcyAnAM gandhAnAM paricchedayatvaM ghrANendriyANAM vartate gandhAdidravyANAM kahanA cAhie / kahA bhI hai-'zrotrendriya spRSTa zabda ko sunatI hai, cakSu aspRSTa rUpa ko dekhatI hai aura zeSa tIna indriyAM baddha aura spRSTa gaMdha, rasa aura sparza ko grahaNa karatI hai| __ gautamasvAmI-bhagavan ! zrotrendriya kyA karNa-kuhara meM praviSTa zabdoM ko sunatI hai athavA karNa kuhara meM apraviSTa zabdoM ko sunaletI hai ? bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya praviSTa arthAt karNa kuhara meM prApta zabdoM ko sunatI hai, apraviSTa zabdoM ko nahIM suntii| __isa prakAra jaise spRSTa ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra praviSTa ke viSaya meM bhI kahanA caahie| tAtparya yaha hai ki cakSurindriya apraviSTa rUpa ko grahaNa karatI hai, ghrANendriya baddha-praviSTa gaMdha ko grahaNa karatI hai, aura jihavendriya tathA sparzanendriya bhI baddha-spRSTa rasa evaM sparza ko jAnatI hai| kyoMki gaMdha Adi ke dravya bAdara aura stoka hote haiM tathA ghANa Adi indriyAM abhAvuka hotI ema kahevuM joIe kahyuM paNa che-zrotrendriya pRSTa zabdane sAMbhaLe che, cakSu apRSTarUpane juve che ane bAkInI traNa Indriya baddha ane pRSTa gaMdha, rasa ane sparzane grahaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriya zuM karNakuharamAM praviSTa zabdane sAMbhaLe che athavA, karNakuharamAM apraviSTa zabdone sAMbhaLI le che? zrI bhagavAna-he gautama ! zregnendriya praviSTa arthAt karNakuharamAM prApta thayela zabdane sAMbhaLe che, apraviSTa zabdane sAMbhaLatI nathI* je prakAre jevuM pRSTanA viSayamAM kaheluM che, eja prakAre praviSTanA viSayamAM paNa kahI levuM joIe. tAtparya e che ke cakSuIndriya apaviSTa rUpane grahaNa kare che. prANuIndriya baddha praviSTa gaMdhane grahaNa kare che ane jihendriya tathA spazanendriya paNa baddha pRSTa rasa temaja sparzane jANe che. kemake gaMdha AdinA dravya bAdara ane staka hoya che tathA prANa Adi indriye abhAvuka hoya che ane zrotrendriyanI apekSAe manda zaktivALI hoya che. sparza zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bAdaratvAt stokatvAta, abhAvukatvAcca ghrANendriyANAma, azca zrotrendriyApekSayA mandazaktikatvAcca, sparzapravezayoH parasparabhedastu-sparzasya zarIre reNoriva saMbadhyamAnatvam, pravezaH punarmukhe kavalaiva saMbhavatIti bodhyaH ||suu0 4 // // viSayaparimANavaktavyatA // mUlam-loiMdiyassa NaM bhaMte : kevaie visae pANate ? goyamA ! jahANeNaM aMgulasta asaMkhejaibhAgo, ukkoseNaM bArasahiM joyaNehito acchiNNe poggale puTe paviTrAiM sadAiM suNei, cavikhadiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae parANatte ? goyamA ! jahaSNeNaM aMgulasta saMkhejaibhAgo, ukkoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo acchiNNe poggale apuTe apaviTAI rUvAiM pAsai, ghANidiyassa pucchA, goyamA ! jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgo, ukkoseNaM NavahiM joyaNehito acchiNNe poggale puDhe paviTAI gaMdhAiM agghAi, evaM jibhidiyassa vi phAsidi. yassa vi' ||suu0 5 // chAyA-zrotrendriyasya khalu bhadanta ! kiyAn viSayaH prajJaptaH ? gautama ! jaghanyena agusyAsaMkhyeyabhAgaH, utkRSTena dvAdazabhyo yojanebhyo'cchinnAn pudgalAn spRSTAn praviSTAn zabdAn zRNoti, cakSurindriyasya khalu bhadanta ! kiyAn viSayaH prajJaptaH ? gautama ! jaghanyena haiM aura zrotrendriya kI apekSA manda zakti vAlI hotI haiM / sparza aura praveza meM yaha bheda hai-jaise zarIra para dhUla cipaka jAnA sparza hai aura mukha meM kavala kA jAnA praveza hai| viSayaparimANavaktavyatA (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo) he gautama ! jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga (ukkoseNaM bArasahiM joyaNe ane pravezamAM A bheda che-kemake zarIra upara dhULa cATavI e sparza che ane moDhAmAM keLI ja te praveza che. viSayaparimANa vaktavyA zahAtha-(soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte 1) a bhagavan ! zrotrendriyanA viSaya mA 4aa 1 (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgo) 3 gautama ! dhanya anasanI asaNyAtamA bhAga ( ukkoseNaM bArasahiM joyaNehito) haiTa mA2 yojanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 15 sU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam 633 agulasya saMkhyeyabhAgaH, utkRSTena sAtirekAd yojanazatasahasrAt acchinnAn pudgalAn aspRSTAn apraviSTAni rUpANi pazyati, ghrANendriyasya pRcchA, gautama ! jaghanye nAGgulasyAsaMkhyeyabhAgaH, utkRSTena navabhyo yojanebhyaH, acchinnAn pudgalAn spRSTAn praviSTAn gandhAna Ajighrati, evaM jihavendriyasyApi sparzanendriyasyApi ||suu0 5 // TIkA-athendriyANAM viSayaparimANaM navamaM dvAraM prarUpayitumAha-'soiMdiyassa NaM bhaMte ! hiMto) utkRSTa bAraha yojanoM se (acchiNNe) cheda ko nahIM prApta (poggale) pudgala (puDhe) spRSTa (paviTThAI saddAiM suNei) praviSTa zabdoM ko sunatA hai| (cakkhidiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?) bhagavan ! cakSurindriya kA kitanA viSaya kahA gayA hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgo) gautama ! jaghanya aMgula kA saMkhyAtavAM bhAga (ukoseNaM sAiregAo joyaNasaya. sahassAo) utkRSTa kiMcit adhika lAkhayojana se (acchinne poggale) acchinna pudgala (apuDhe) aspRSTa (apaviTThAI ruvAI pAsai) apraviSTa rUpoM ko dekhatI hai| (ghANidiyassa pucchA ?) ghANendriya ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgo) he gautama ! jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga (ukoseNaM) utkRSTa (NavahiM joyaNehito) no yojanoM se (acchiNNe) acchinna (poggale) pudgala (puDhe) praviSTa (paviTThAI gaMdhAI agdhAi) praviSTa gaMdhoM ko sUMgha tA hai / (evaM jibhidiyassa vi, phAsiMdiyassa vi) isI prakAra jihavendriya kA bhI, sparzanendriya kA bhii| TIkArtha-aba indriyoM kA viSaya parimANa nAmaka nauvAM dvAra pratipAdana (acchiNNe) chene nahI pAmela (poggale) pusa (puDhe) 25STa (paviTThAI saddAI suNei) praviSTa zabdane sAMbhaLe che (cakviMdiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?) 3 bhagavan ! yakSu ndriyanA sA viSaya sA cha 1 (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjai bhAge) gautama ! dhanya mnusne| sadhyAtamI lA (ukkoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo) Gre (yit madhi elu yonI (achinne poggale) chinna 5 (apuDhe) maSTa (apavidvAI rUvAI pAsai) 25praviSTa 3pona nave cha / (ghANidiyassa pucchA ?) prANendriyanA viSayamA ch| (goyamA ! jahaNNeNa aMgulassa asaMkhejjai bhAgo) 3 gautama ! "dhanya zulanA masabhyAtamI MIn (ukkoseNaM) Srave (NavahiM joyaNehiMto) na1 yonAthI (acchiNNe) machinna (poggale) pusa (puDhe) 2YSTa (paviTThAI gaMdhAI agdhAi) praviSTa dhAna sudhache (evaM jibhidiyassa vi, phAsiMdiyassa vi) e prakAre jindriyanA paNa, sparzanendriyanA paNa TIkArtha-have indriyanA viSaya parimANa nAmaka navamAdvAranuM pratipAdana karAya chepr080 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre kevaie visara paNNace ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! zrotrendriyasya khalu kiyAn viSayaH prajJaptaH ? kiyadurAdisthAn zabdAn zrotrendriyaM gRhNAti ? itipraznAzayaH, bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkheja ibhAgo' jaghanyena agulasya-AtmA gulasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyabhAgAdAgatAn 'ukke seNaM bArasahiM joyaNehito' utkRSTena dvAdazabhyo yojanebhya AgatAn 'acchiNNe poggale puDhe paviTThAI sahAI muNei' acchinnAnavyavahitAn-vyavadhAnarahitAn-anyaiH zabdaiH vAtAdikairvA'pratihatazaktikAn ityarthaH pudgalAn-pudgaladravyAtmakAn natu naiyAyikAbhimatAkAzaguNAtmakAn spRSTAn natu aspRSTAn, spRSTamAtrAn zabdAnityarthaH praviSTAn-nivRtIndriyamadhyabhAgapraviSTAn zabdAn , zRNotigRhNAti, no tataH parato'pi AgatAna zabdAn gRhNAti, tathAhi-uktAvadhibhyaH parata AgatAnAM zabdAnAM mandapariNAmatvasadbhAvena parataH AgatAH pudgalAtmakazabdAstathAvidhasvabhAvatvAd kiyA jAtA hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! zrotrendriya kA viSaya kitanA kahA hai ? arthAt kitanI dUrI se Ae hue zabdoM ko protrendriya grahaNa kara sakatI hai? bhagavAna-gautama ! jaghanya AtmAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae hue zabdoM ko aura utkRSTa bAraha yojana se Ae hue zabdoM ko sunatI hai, kintu ve zabda acchinna arthAtU avyavahita hone cAhie, arthAt dUsare zabdoM athavA vAyu Adi se unakI zakti pratihata na ho gaI ho| ve zabda pudgala rUpa haiM, naiyAyikoM kI mAnyatA ke anusAra AkAza kA guNa nahIM haiN| sAtha hI ve zabda pudagala spRSTa hone cAhie, aspRSTa zabdoM ko zrotra grahaNa nahIM kara skte| isake atirikta ve nivRtti-indriya ke madhya meM praviSTa bhI hone caahie| zrotrendriya meM isase adhika dUrI se Ae hue zabdoM ko grahaNa karane kI zakti nahIM hai| isase adhika dUrI se Ae hue zabdoM kA pariNamana manda ho jAtA hai, isa zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! zrotrendriyanA viSaya keTalA kahA che? arthAta keTale cheTethI AvelA zabdone zretrendriya grahaNa karI zake che? zrI bhagavAn he gautama! jaghanya AtmA aMgulanA asaMkhyAtamA bhAgathI AvelA zabdane ane utkRSTa bAra ejanathI AvelA zabdone sAMbhaLe che, paNa te zabdo achinna arthAt avyavahita hovA joIe, arthAt bIjA zabda arthAt vAyu AdithI temanI zakti pratihata na thavI joIe. te zabda pudgala rUpa che, naiyAyikenI mAnyatA anusAra AkAzane guNa nathI. sAthe ja te zabda pudgala pRSTa hovAM joIe. apRSTa zabdane zretra grahaNa nathI karI zaktA. taduparAnta teo nivRtti IndriyanA madhyamAM praviSTa paNa hevI joIe zretrendriyamAM AnAthI vadhAre dUra AvelA zabdone grahaNa karavAnI zakti hotI nathI tethI enAthI Adhika cheTethI Avela zabdanuM pariNamana manTa thaI jAya che, e kAraNe te zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAdhinI TIkA pada 15 sU05 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam 635 mandapariNAmAH santastathAvidhA bhavanti yathA svaviSayaM zrAvaNapratyakSaM nopajanayituM samarthA bhavanti, zrotrendriyasya cApi tathAvidham adbhutaM sAmarthya na bhavati yena pasto'pyAgatAn zabdAn gRhNIyAditi bhAvaH, gautamaH pRcchati-'cakkhidiyassa gaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?' he bhadanta ! cakSurindriyasya khalu kiyAn viSayaH prajJaptaH 1 kiyarasthitaM rUpidravyaM cakSurindriyaM gRhNAtIti praznAzayaH, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgo' jaghanyena aGgulasya-AtmAgulasya saMkhyeyabhAgaH, saMkhyeyabhAmasthitAnityarthaH, 'ukoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo' utkRSTena sAtirekAd yojanazatasahasrAt-mAtirekayojanalakSasthitAnityarthaH, 'acchiNNe poggale apuDhe apaviTThAI ruvAI pAsaI' acchinAnU-avyavahitAn-kuDyAdibhirvyavadhAnarahitAn pudgalAn aspRSTAnduresthitAn ata evAha-apraviSTAn-nivRtIndriyamadhyApraviSTAn ityarthaH, rUpANi-rUmAtmakAn rUpidravyapudgalAnitibhAvaH, cakSurindriyaM pazyati, tataH parato vyavadhAnarahitaspApi paricchede cakSurindriyasya sAmarthyAbhAvAt, gautamaH pRcchati-'ghANidivassa pucchA' ghrANendrikAraNa ve zravaNa karane ke yogya nahIM raha jAte haiM / isake atirikta zrotrendriya meM bhI aisA sAmarthya nahIM hai ki vaha bAraha yojana se adhika dUra se Ae hue zabdoM ko suna ske| __ gautama-he bhagavan ! cakSurindriya kA viSaya kitanA kahA hai ? arthAt kitanI dUra para sthita rUpI dravya ko cakSu dekha sakatI hai ? bhagavAn-gautama ! jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI dUrI para sthita rUpa ko grahaNa karatI hai aura utkRSTa eka lAkha yojana kI dUrI para sthita rUpa ko dekha sakatI hai| cakSu indriya acchinna arthAt divAla Adi ke vyavadhAna se rahita, aspRSTa aura apraviSTa arthAt nirvRtti-indriya meM praviSTa nahIM hue rUpI pudgaloM ko dekha sakatI hai / isase Age ke rUpa ko dekhane kA sAmarthya cakSu meM nahIM hai, cAhe vyavadhAna bhI ho| zravaNa karavAne gya nathI rahetI. te sivAya zrotrendriyamAM paNa evuM sAmarthya nathI ke te bAra ejanathI adhika cheTethI AvelA zabdone sAMbhaLI zake. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! cakSuIndriyane viSaya keTale kahyo che, arthAta keTale dUra rahelA rUpI dravyane AMkhe dekhI zake che? zrI bhagavAna he gautama! cakSuIndriyajaghanya aMgulanA saMkhyAtamA bhAga cheTe sthita rUpane grahaNa kare che ane utkRSTa eka lAkha cAjana dUra para sthita rUpane dekhI zake che cakSandriya achinna arthAta divAla AdinA vyavadhAna rahita askRSTa ane apraviTa arthAta nivRtti-IndriyamAM praviSTa nahIM thayela rUpI pudgalene dekhI zake che tenAthI AgaLanA rUpane jovAnuM sAmarthya cakSumAM nathI, bhale vyavadhAna na paNa hoya. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 prajJApanAsUtre yasya pRcchA vartate, tathA ca ghrANendriyasya kriyAn viSayaH prajJaptaH ? kiyadgandhAtmakaviSayaM ghrANendriyaM gRhNAtItibhAvaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' jaghanyena aGgulasya - AtmAGgulasya asaMkhyeyabhAgaH, asaMkhyeyabhAgAdAgatAn ityarthaH 'ukoseNaM Navaha joyaNehiMto' utkRSTena navabhyo yojanebhya AgatAn 'acchiNe poggale puTThe paviTThAI gaMdhAI agghAi' acchinnAn - avyavahitAn dravyAntarairapratihatasAmarthyAna, pudgalAna spRSTAn spRSTamAtrAn natu aspRSTAna, ghrANendriyasyApi prApyakAritvAt, ataeva praviSTAn -nivRtIndriyamadhyapraviSTAn gandhAn Ajighrati- gRhNAti, evaM jibbhidiyassa vi phAsidiyassa vi' evam ghrANendriyasyeva jihvendriyasyApi atha ca sparzanendriyasyApi vaktavyatA'vaseyA, tathA ca jihUvendriyamapi sparzanendriyamapi ca jaghanyena AtmAGgulasya asaMkhyeyabhAgAdAgatAn utkRSTena navabhyo yojanebhya AgatAn, acchinnAn - abhyavahitAn dravyAntarairapratihatazaktikAn, pudgalAn spaSTamAtrAn natu aspRSTAn tayorapi prApyakaritvAt, gautama - he bhagavan ! ghrANendriya saMbaMdhI pRcchA ? arthAt ghrANendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? ghrANa kitanI dUrI se Ae hue gaMdha ko jAna sakatI hai ? bhagavAn - he gautama! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae hue aura utkRSTa nau yojana se Ae hue acchinna arthAt anya dravyoM se apratihata spRSTa gaMdha ko ghrANendriya grahaNa karatI hai / ghrANendriya prApyakArI hai arthAt prApta viSaya ko hI jAnatI hai, isa kAraNa nirvRtti-indriya meM praviSTa gaMdhadravyoM kI gaMdha kI hI grahaNa kara sakatI hai / jivendriya aura sparzanendriya kI vaktavyatA ghrANendriya ke samAna kahanA cAhie, arthAt jivendriya aura sparzanendriya bhI jaghanya AtmAMgulake asaMkhyAta veM bhAga se Ae hue aura utkRSTa nau yojanoM se Ae hue avyavahita arthAt anya dravyoM ke dvArA jinakI zakti kA pratighAta na ho gayA ho, aise, zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! ghrANendriya saMbaMdhI pRcchA ? arthAta dhrANendriyanA viSaya keTalA kahelA che ? ghrANendriya keTale dUrathI AvelA gadhane jANI zake che ? zrI bhagavAn-he gautama! jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAgathI AvelA ane utkRSTa nava ceAjanathI Avela achinna arthAt anya dravyethI apratihata pRSTa gaMdhane ghrANendriya grahaNa kare che. ghrANendriya prApyakArI che arthAt prApta viSayane ja jANe che, e kAraNathI nivRtti-indriyamAM praviSTa gadha drabyAnI ga Mdhane ja grahaNa karI zake che. jijJendriya ane sparzInendriyanI vaktavyatA prANendriyanA samAna kahevI joie arthAt jihaeNndriya ane sparzanendriya paNa jaghanya AtmAMzulanA asa`khyAtamA bhAgathI AvelA ane utkRSTa nava ceAjanathI AvelA avyavahita arthAt anya dravyAnA dvArA jemanI zaktinA pratighAta na thayela hAya evA pRSTa rasa ane sparzane grahaNa kare che, kemake e mane zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU. 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam 637 ataeva praviSTAn - nirvRtIndriyamadhyapraviSTAn rasAna sparzAzca kramazaH AsvAdayati, prati saMvedayati cetyarthaH atredaM bodhyam - zrotrAdIni caturindriyANi prApyakAritvAd jaghanyena aGgulA saMkhyeyabhAgAdapi AgatAna zabdagandharasasparzAtmakAn pudgalAn upalabhante, cakSurindriyantu aprApyakAritvAd jaghanyena agulasaMkhyeyabhAgAdavyavahitaM rUpidravyamupalabhate, jaghanyenAGgulasaMkhyeyabhAgamAtre sthitaM rUpidravyaM pazyati na punastato'pi sannihitaM pazyati, atisa nikRSTAnAmaJjanarajomalapakSmAdInAM sva cakSurindriyeNa darzanAbhAvAt tathAcoktam'avaramasaMkhejjaMgula bhAgAo nayaNavajjANaM saMkhejjaMgulabhAgo nayaNassa' iti, jaghanyamasaMkhyeyAGgulabhAgAt nayanavarjAnAM saMkhyeyo bhAgo nayanasya' iti, tathA aGgulaM trividhaM prajJaptamAtmAGgulam, ucchrayAGgulam, pramANAgulaJca tatra 'je NaM jayA maNUsA tesiM jaM hoi mANarUvaMtu / taM bhaNiyamihAyaMgulamaNi ya yamANaM puNa imaMtu // 1 // iti, ye khalu yathA manuSyAsteSAM yad bhavati mAnarUpaMtu / tadeva bhaNitamihAtmA gulamaniyatamAnaM punaridaMtu // 1 // spRSTa rasa aura sparza ko grahaNa karatI haiM, kyoM ki ye donoM indriyAM bhI prApyakArI haiN| yahAM yaha samajha lenA cAhie ki zrotra Adi cAra indriyAM prApyakArI hone ke kAraNa jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhI Ae hue zabda, gaMdha rasa aura sparza ko jAna sakate haiM, kintu cakSurindriya aprApyakArI hone ke kAraNa javanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga para sthita avyavahita rUpI dravya ko jAnatI hai, isase adhika nikaTavartI rUpa ko vaha nahIM jAna sakatI, kyoM ki atyanta sannikRSTa aMjana, raja, mala yA varainiyoM Adi ko apanI nija kI cakSu nahIM dekha sakatI hai| kahA bhI hai-netra ke sivAya anya indriyAM jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae apane viSaya ko aura netra aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga dUrI para sthita rUpI dravya ko grahaNa karate haiM / aMgula tIna prakAra kA kahA gayA hai - AtmAMgula, utsedhAMgula aura prmaannaaNindriyA paNa prApyakArI che. ahIM e samajI levuM joie ke zretra Adi cAra indriyA prApyakArI hAvAne kAraNe jaghanya agulanA asaMkhyAtamA bhAgathI paNu AvelA zabda, gaMdha, rasa ane sparzIne jANI zake che, kintu cakSuindriya aprApyakArI hAvAne kAraNe jaghanya 'gulanA sakhyAtamA bhaga para sthita avyavahita rUpI dravyAne jANe che. enAthI adhi nikaTavartI rUpane te nathI jANI zakatI, kemake atyanta sannikRSTa aMjana,24, makSa Adine pAtAnI AtmIya AMkha nathI dekhI zaktI. kahyuM paNa che-netranA sivAya khIjI IndriyA jaghanya aMzulanA a khyAtamA bhAgathI AvelA peAtAnA viSayane ane netra aMzulanA saMkhyAtamA bhAga dUra para rahela rUpI dravyane grahaNa kare che. aMzula traNu prakAranA kahelA che--mamAMzula, utsedhAMgula, ane pramAAMgula je samayamAM je mANasa hAya che, te samayanA temanA aMgula mAMgala kahevAya che, e kAraNe AtmAM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 prajJApanAsUtre ityevaM rUpamAtmAGgulamavaseyam, tathA - 'paramANU tasareNU rahareNU aggayaM ca vAlassa / likkhA jyA ya javA aTTaguNavivaDDiyA kamaso || 1 || paramANutrasareNurathareNuragrakaM ca vAla likSA yUkAca yavo'STaguNavivRddhAH kramazaH // 1 // ityevaM rUpamucchrAGgulaM bodhyam, tathA 'ussehaMgula megaM havai paramANaMgulaM sahassaguNaM / taM caiva duguNiyaM khalu vIrassAyaMgulaM bhaNiyaM // 1 // utsedhAGgulAdekasmAd bhavati pramANAGgulaM sahasraguNam / tadeva dviguNitaM vIrasyAramAGgulaM bhaNitam | 1 // ityevaM rUpaM pramANa GgulaM bodhyam, tatrAtmAGgulena tAvat tatkAle vApI kUpAdikaM vastu mIyate paricchidyate, ucchrayAGgulena naratiryagyonika nairavikazarIrANi mIyante, pramANAGgulena punaH pRthivIvimAnAni paricchidyante tathA coktam- 'AyaMgulepa vatthaM ussehapamANao miNasu dehaM / nagapuDhavivimANAI miNasu pamANaMguleNa tu // 1 // AtmAkumulena vastu utsedhanamANato minu deham / nagapRthivIvimAnAni minupramANAGgulenaiva // 1 // gula jisa kAla meM jo manuSya hote haiM usa samaya kA unakA aMgula AtmAMgula kahalAtA hai, isa kAraNa AtmAMgula kA parimANa aniyata hai // 1 // " paramANu, trasareNu, rathareNu, bAlAya, lIkha, yUkA aura yava ye kramazaH AThaATha guNita hote haiM, arthAt ATha paramANuoM kA eka trasareNu, ATha trasareNuoM kA eka rathareNu, ATha rathareNuoM kA eka bAlAgra, ATha bAlAyoM kA eka lIkha, ATha lIkha kI eka yUkA aura ATha yUkA kA eka yava ityAdi rUpa ucchrayAMgula yA utsedhAMgula kahalAtA hai| eka utsedhAMgula se hajAraguNA pramANAMgula mAnA gayA hai / vIra bhagavAn kA AtmAMgula utsedhAMgula se dugunA hotA hai| Atmagula se tAtkAlika vApI, kUpa Adi vastueM mApI jAtI haiM, utsedhagula se manuSyoM, tirthacoM deva nArakoM Adi ke zarIroM kI avagAhamA nApI jAtI hai tathA pramANAMgula se pRthiviyoM evaM vimAnoM Adi kA parimANa nApA jAtA kahA bhI hai- 'Atmagula se vastuoM kA mApa karanA cAhie, utsedhAMgula se zusa paribhAzu aniyata he // 1 // paramANu, prasarelu, ratharelu, vAsAoM, lIja, yUhI mane yava te anubhe khAI ma gaNuA hAya che, arthAta ATha paramANuonA eka trasareNu, A trasareNuonA eka rathareNu ATha rathareNuonA eka vAlAca, ATha vAlAstronI eka lIkha, AThe lIkhAnI eka yukA ane ATha cUkAnI eka yava vigere rUpathI uThyAMzula agara utsedhAMzula kahevAya che. eka utse pAMzuAthI hajAra gaNuA pramANAMgula mAnelA che, vIrabhagavAnnA nijA'gula utsedhAMgulathI khamaNeA heAya che. AtmAMzulathI tAtkAlika vAva, kuvA Adi vastue mapAya che. utsedhAMgulathI manuSyA, tiyaceA deva ane nArake AdinA zarIronI avagAhanA mApI zakAyache, tathA pramANAM. gulathI pRthvIyA temaja vimAnA AdinA parimANa mapAya che. kahyuM paNa che AtmAMzulathI vastuonuM mApa karavu joIe. utsedhAMgalathI zarIranu ane pramANAMgulathI parvAMta, pRthvI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam 639 iti, prakRte cendriyaviSayaparimANam AtmAGgulenaivAvaseyam, tathAcoktam-cakSurindriyaviSayaparimANaprarUpaNe bhASA kRtA-'appattakAri nayaNaM maNo ya nayaNassa visayaparimANaM / AyaMguleNa lakkha airittaM joyaNANaM tu // 1 // aprAptakAri nayanaM manazca nayanasya viSayaparimANam / AtmAzulena lakSamatiriktaM yojanAnAntu // 1 // iti, tatra yadyapi dehaparimANasya ucchrayAzulenaiva kriyamANatvAt tadAzritendriyANAM viSayaparimANasyApi ucchyAGgulenaiva kartumaucityaM natvAtmAgulena tathApi indriyANAM dehAzritatve'pi tadviSayaparimANasya dehAdanyatvAt tadAzritakhAbhAvAcca teSAM viSayapAramANasyAtmAGgulenaiva karaNe na ko'pi doSaH saMbhavati, tathA coktambhASyakRtApi-'naNubhaNiyamustayaMgulapamANato jAba dehamANAi / dehapamANaM taM ciya na u iMdiyavisayaparimANaM // 1 // nanu bhaNitamucchyAigulapramANato yAvat dehamAnAni / dehapramANameva tat, natvindriyaviSayaparimANam // 1 // iti, tathA ca yat tatra zarIra kA aura pramANAMgula se parvata, pRthvI evaM vimAnoM ko mApanA cAhie // 1 // isa prakaraNa meM indriyoM ke viSaya kA parimANa AtmAMgula se hI samajhanA cAhie / cakSu indriya ke viSaya ke parimANa kI prarUpaNA karate hue bhASyakAra ne kahA hai-'netra aura mana, ye donoM aprApyakArI haiN| netra viSaya kA parimANa AtmAMgula se eka lAkha yojana se kiMcit adhika hai // 1 // zarIra kA mApa utsedhAMgula se hI kiyA jAtA hai ataeva deha ke Azrita indriyoM ke viSaya kA parimANa bhI utsedhAMgula se hI karanA cAhie, AtmAMgula se nahIM, tathApi indriyAM dehAzrita haiM, phira bhI unake viSaya kA parimANa deha se bhinna hai, vaha dehAzrita nahIM hai, ataH indriyoM ke viSayoM kA mApa AtmAMgula se karane meM koI doSa nahIM hai, koI anaucitya bhI nahIM hai| bhASya. kAra ne bhI kahA hai-prazna ho sakatA hai ki deha kA parimANa utsedhAMgula se hotA hai to phira indriyoM ke viSaya kA mApa bhI usI se honA cAhie, isakA uttara temaja vimAnane mApavAM joIe 1 / A prakaraNamAM IndriyenA viSayanA parimANu AtmAMgulathI ja samajavAM joIe. cakSu IndriyanA viSayanA parimANanI prarUpaNa karatA bhASyakAre kahyuM che- netra ane mana e bane aprApyakArI che. netrane viSayanuM parimANa AtmAMgulathI eka lAkha yojanathI kAMIka vadhAre che15 - zarIranuM mApa utsadhAMgulathI ja karAya che. tethIja dehanI Azrita IndriyanA viSayanuM parimANa paNa utsAMgulathI ja karavuM joIe, AtmAgulathI nahIM, tathApi Indriya dehAzrita che, te paNa temanA viSayanuM parimANa dehathI bhinna che, te dehAzrita nathI, tethI IndriyenA viSayanuM mApa AtmAgulathI karavAmAM keI doSa nathI, koI anaucitya paNa nathI. bhASyakAre kahyuM paNa che-"prazna thaI zake che ke dehanuM parimANu utsadhAMgulathI thAya che te pachI indriyanA viSayanuM mApa paNa tenAthI thavuM joIe, tene uttara A zrI prshaan| sUtra : 3 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 prajJApanAsUtre ucchyAGgulameyatvena pratipAditaM tat dehapramANamAtramevAvaseyaM natvindriyaviSayaparimANaM tat, indriyANAM viSayaparimANasyAtmAGgulameyatvAditibhAvaH, indriyANAM viSayaparimANasyocchyA gulena karaNe tu paJcadhanuH zatAdimanuSyANAM viSayavyavahArocchedApattiH syAt, tathAhibharatasyAtmAGgulaM pramANAgulaM vyapadizyate pramANAGgulaJcocchyAGgulasahasreNa sampadyate evaJca bharatAdicakravartinAmayodhyAdi nagarINAmAtmAgulena dvAdaza yojanAyAmatayA prasiddhatayA ucchyAGgulena pramitatve anekayojanasahasratvaM syAt tathAsati tatrAyudhazAlAdiSu tADitavAditabheryAdidhvanizabdazravaNaM sarveSAM na syAta, tathA coktam-'bArasahiM joyaNehiMsoyaM abhigeNDai saI dvAdazabhyo yojanebhyaH zrotrabhi gRhNAti zabdam' iti vacanAt / tathA ca samastanagaravyApitayA samagraskandhAvAravyApitayA ca vijayaDhakkAdizabdasyAgame pratipAdyamAnakhAt tathaiva janavyavahArAcca AgamaprasiddhapazcadhanuHzatAdimanuSyaviSayavyavahArocchedanirAyaha hai ki utsedhAMgula se deha kA hI mApa hotA hai, indriyoM ke viSaya kA mApa nahIM hotaa| indriyoM ke viSaya kA jo parimANa batalAyA gayA hai, vaha AtmAM. gula se hI samajhanA caahie| agara indriyoM ke viSaya kA mApa utsedhAMgula se kiyA jAyagA to pAMcaso dhanuSa Adi kI avagAhanA vAle manuSyoM ke viSaya ke vyavahAra kA uccheda ho jaaegaa| vaha isa prakAra-bharata cakravattI ke AtmAgula hI pramANAMgula kahalAtA hai aura eka hajAra utsedhAMgula se eka pramANAMgula banatA hai / aisI sthiti meM bharata Adi cakravatiyoM kI ayodhyA Adi nagariyAM unake AtmAMgula se bAraha yojana lambI prasiddha haiN| agara utsedhAMgula se unakA nApa kiyA jAegA to ve kaI hajAra yojana lambI ho jAeMgI, ataH vahAM AyudhazAlA Adi meM bajAI huI bherI Adi dhvani kA zabda sabako sunAI nahIM degaa| kyoM ki aisA kahA gayA hai ki 'zrotra bAraha yojana se Ae hue zabda ko grahaNa karatA hai|' Agama meM to pratipAdana kiyA gayA hai ki vijayamerI Adi kA zabda samagra nagaravyApI aura samagra skaMdhAvAravyApI hotA hai| che ke, utsavaMgulathI dehanuM ja mApa thAya che, IndriyanA viSayanuM mApa nathI thatuM. indriyanA viSayanuM je parimANa batAvyuM che, te AtmAMgulathI ja samajavuM joIe. agara IndriyanA viSayanuM mApa ubhaidhAMgulathI karAya te pAMcaso dhanuSa AdinI avagAhanA vALA manuSyanA viSayanA vyavahArane ucheda thaI jaze. te A prakAre-bharata cakravartInA AtmAgula ja pramANagula kahevAya che ane eka hajAra utsadhAMgulane eka pramANagula bane AvI sthitimAM bhArata Adi cakravatIonI adhyA Adi nagarIye temanA AtmAMgulathI bAra ejana lAMbI prasiddha che. agara ubhedhAMgulathI temanuM mApa karAze te te keTalAya hajAra jana lAMbI thaI jaze. tethI tyAM AyudhazALA AdimAM vagADela bherI (vAtra) Adi kavanine zabda badhAne saMbhaLAze nahIM. kemake evuM kahevuM che ke "zretra bAra yojanathI AvelA zabdane grahaNa kare che. AgamamAM pratipAdana kareluM che ke vijaya-bherI AdinA zabda samagra nagara vyApI zrI prazAnasUtra : 3 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam sArthamAtmA gulena indriyANAM viSayaparimANamavagantavyaM nocchyA mule neti phalitam / evaJca 'bArasahiMto sorsa se sANaM navahiM joynnehito| giNhaMti pattamatthaM etto parato na giNhaMti // 1 // davANamaMdapariNamiyAe parato na iMdiyabalaM pi' iti, dvAdazabhyaH zrotraM zeSANAM navabhyo yojanebhyaH / gRhNAti prAptamartham asmAtparato na gRhanti, dravyANAM mandapariNAmitayA parato nandriyabalamapi' iti phalitam / sU0 5 // // anagArAdi viSayavaktavyatA // mUlam-'aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa je caramA gijarA poggalA suhumANaM te poggalA paNNatA? samaNAuso ! savvaM logaMpiya NaM te ogAhittA NaM ciTuMti ? haMtA, goyamA ! aNagArassa bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohyassa je caramA NijarA poggalA, suhamAgaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savvaM logapiya NaM ogAhittA NaM ciTuMti, chaumatthe NaM bhaMte! maNUse tesiM gijarA poggalANaM kiM ANattaM vA, nANattaM vA, omattaM vA, tucchattaM vA, garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai, pAsai ? goyamA ! No iNaTe samaTe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-chaumatthe NaM maNUse tesiM NijarA poggalANaM isI prakAra mAnavavyavahAra hotA hai| phalitArtha yaha hai ki indriyoM ke viSaya kA mApa AtmAMgula se hI samajhanA cAhie, utsedhAMgula se nahIM, anyathA pAMcaso dhanuSya Adi kI kAyA vAle manuSyoM ke indriya viSaya saMbaMdhI vyavahAra kA uccheda ho jaaegaa| isase yaha bhI phalita huA ki zro ndriya bAraha yojana se Ae zabda ko sunatI hai aura zeSa indriyoM no yojana se Ae hue prApta viSaya ko grahaNa karatI haiM, isase adhika dUrI se Ae viSaya ko grahaNa karane kA sAmarthya unameM nahIM hai, kyoMki ve dravya bhanda pariNAma vAle ho jAte haiN| indriyoM meM itanA bala nahIM hotA ki ve unheM grahaNa kara skeN| ane samagra aMdhAvAra vyApI hoya che. e ja prakAre mAnava vyavahAra thAya che. phalitArtha e che ke indriyanA viSayanuM mApa AtmAMgulathI ja samajavuM joIe. utsadhAMgulathI nahIM, anyathA pAMcase dhanuSa AdinI kAyAvALA manuSyanA indriya viSaya saMbaMdhI vyavahArane uccheda thaI jaze tenAthI e paNa phalita thayuM ke zretrendriya bAra ejanathI Avela zabdane ja sAMbhaLe che ane zeSa Indriye nava ejanathI AvelA prApta viSayane grahaNa kare che. tenAthI adhika dUrathI AvelA viSayane grahaNa karavAnuM sAmarthya temanAmAM hotuM nathI, kemake te dravya maMda pariNAmavALAM banI jAya che. IndrimAM eTaluM baLa nathI hatuM ke te temane haNa karI zake. pra0 81 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 prajJApanAsUtre No kiMci ANattaM vA NANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsai ? deve viyaNaM atthegaie jeNaM tesiM nijarA poggalANaM no kiMci ANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsai, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai chaumatthe NaM maNUse tesiM NijjarA poggalANaM no kiMci ANataM vA jAva jANai pAsai, evaM suhumANaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! savvalogaM pi ya NaM te ogAhittANaM citi, neraiyANaM bhaMte! NijjarA poggale kiM jANaMti, pAsaMti AhAreMti, udAhu Na jANaMti na pAsati AhAreMti ? goyamA ! neraiyA NijjarA poggale na jANaMti, na pAsaMti, AhAraiti, evaM paMcidiyatirikkhajoNiyANaM, maNUsA NaM bhaMte! te NijarApoggale kiM jANaMti pAsaMti AhAraMti, udAhu na jAgaMti na pAsaMti AhAreti ? goyamA ! atthegaiyA jANaMti, pAsaMti, AhAreMti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai-atthe gaiyA jANaMti pAsaMti AhAreMti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ? goyamA ! maNUsA duvihA paNNattA, taM jahA saviNabhUyAya asaviNabhUyA ya, tattha NaM je te asaNNibhUyA te NaM na jANaMti, na pAsaMti AhAraMti, tattha NaM je te saNNibhUyA te duvihA paNNattA, taM jahA - uvauttA ya aNuvauttA ya, tattha NaM je te aNuvaunA te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreMti, tattha NaM je te uvauttA te NaM jANaMti pAsaMti AhAreMti, se eeNaNaM goyamA ! evaM vuccai - atthegaiyA na jANaMti na pAsati AhAre ti. atthegaiyA jANaMti, pAsaMti, AhAreti, kANamaMtarajoisiyA jahA neraiyA, vemANiyA NaM bhaMte! te NijarA poggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti ? jahA maNUsA, NavaraM vemANiyA duvihA paNNattA, taM jahA - mAimicchaddiTTI ubavaNNagA ya amAisamma - diTTI ubavaNNagA ya, tattha NaM je te mAimicchaddiTTI ubavaNNagA, te NaM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagAraviSayakavarNanam na jANaMti, na pAsaMti, na AhAreMti, tattha NaM je te amAi sammadiTTI uvavaNNagA te duvihA paNNatA, taM jahA aNaMtarovavaNNagA ya paraMyaro. vavaSNagA ya, tattha NaM je te aNaMtarovavaNNagA te NaM na jANaMti na pAsaMti AhAreti, tattha NaM je te paraMparovavaNNagA te duvihA paNNatA, taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya, tattha NaM je te apajattagA te NaM na jANaMti na pAsaMti AhAre ti, tattha NaM je te pajattagA, te duvihA paNNacA, taM jahA-uvauttA ya aNuvauttA ya, tattha NaM je te aNuvauttA te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreti, tattha NaM je te uvauttA te NaM jANati pAsaMti AhAreMti, se ee NaTreNaM goyamA! evaM vuccai atthegaiyA jANaMti jAva atthegaiyA AhAreti' ||suu06|| chAyA-anagArasya khala bhadanta ! bhavitAtmano mAraNAntikasamudavAtena samabahataspa ne caramA nijerA pudgalAH, mUkSmAH khalu te pudgalAH prajJaptA: zramaNAyuSman ! sarva lokamapi ca khala te avaga hA khalu tiSThanti ? hanta, gautama ! anagArasya bhAvitAtmano mAraNAntikasamud anagArAdi viSaya vaktavyatA zabdArtha-(aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa) bhAvitAtmA evaM mAraNAntika samudghAta se samavahata anagAra ke (je caramA NijjarA poggalA) jo carama nirjarA pudgala haiM (suhamA NaM te poggatma paNNattA) ve pudgala sUkSma kahe gae haiM ? (samaNAuso) AyuSman zramaNa ! (savvaM logaM pi ya NaM) sampUrNa loka ko (ogAhittA NaM cihati) avagAhana karake rahate haiM ? (haMtA, goyamA !) hAM, gautama ! (aNagArassa bhAviyappaNo mAraNaMtiyaH samugghAeNaM samoyassa) bhAvitAtmA evaM mAraNAntika samudghAta se samavahata anagArAdi viSaya vaktavyatA zA-(aNagArassa NaM bhaMte ! bhAvivaSpaNo mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa) lAni. tamA tabha04 bhA2ids samuddhAtathA samaparata mAnA (je caramA NijjarA poggalA) 2 yama ni -YE cha (suhamANaM te pAgalA paNNattA) te pusa sUkSma hesai cha (samaNAuso) mAyuSman shrbhaay| (savvaM loga pi ya NaM) sapUtAne (ogAhittA NaM ciTuMti) saan| rIne 27 cha (hanta goyamA) gautama ! (aNagArassa bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayassa) sAvitAtmA tama mArayanti samuddhAtathI samasta manAgAranA (a zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 prajJApanAsUtre ghAtena samavahatasya ye caramA nirjarApudgalAH sUkSmAH khalu te pudgalAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! sarva lokamapi ca khalu avagAhya khalu tiSThanti, chadmasthaH khalu bhadanta ! manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM kim anyatvaM vA, nAnAtvaM vA, avamatvaM vA, tucchatvaM vA, gurutvaM vA, laghutvaM vA, jAnAti, pazyati ? gautama ! nAyamarthaH samayaH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate chadmasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kiJcidanyatvaM vA, nAnAtvaM vA, athamatvaM vA, tucchavaM vA, gurutvaM laghutvaM vA, jAnAti, pazyati ? devo'pi ca khalu astyeko yaH khalu teSa anagAra ke (je caramA nijjarA poggalA) jo antima nirjarA - pudgala hai (suhumANaM te poggalA paNNattA) ve pudgala sUkSma kahe haiM (samaNAuso ) AyuSman zramaNo ! (savvaM logaM pi ya NaM ogAhitANaM) saba loka ko avagAhana karake (citi) rahate haiM (chaumatthe NaM bhaMte ! maNUse) he bhagavan ! chadmastha manuSya (tesiM NijjarApoggalANa) una nirjarA pudgaloM ke (kiM) kyA (ANattaM) anyatva (nANataM) nAnAsva ( omattaM) hInatA (tucchataM vA ) athavA tuccha (garuyattaM vA) yA gurutA ( lahuyattaM vA ) yA laghutA ( jANai pAsai) jAnatA, dekhatA hai ? (goyamA ! No iNaTTe samaTThe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM / ( se keNadveNaM bhaMte ! evaM ghuccai) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki (chaumatthe NaM maNUse) chadmastha manuSya (tesiM NijjarApoggalANa) una nirjarA pudgaloM ko (No) nahIM (kiMci) kucha bhI ( ANattaM vA ) anyatva ko ( NANataM vA nAnAtva ko (omattaM vA ) hInatva ko (tucchantaM vA) tucchatva ko (garutaM vA gurutva ko (lahuyattaM vA ) athavA laghutva ko (jANai pAsai) jAnatA, dekhatA hai ? (deve viyaNaM atthegaie) koI-koI deva bhI (jeNaM) jisa kAraNa caramA nijjarA poggalA) ne antima nirbharA yuddhagasa che (suhumANaM te poggalA paNNattA) te yugaseo sUkSma udyAM che (samaNAuso ) AyuSman zrabho ! (savvaM logaM piyaNaM ogAhittANaM) madhA sohanI avagAhanA harIne (ciTThati) 2De che (chaumattheNaM bhaMte! maNUse) De lagavan ! chamastha manuSya (tesiM NijjaropoggalANa) te nirbharA yugasonA (kiM) zuM ( ANattaM) anyatva (nANattaM) nAnAtva ( omattaM ) hInatA (tuccha taMvA) athavA tucchatA (garuyattaM vA ) agara gu3tA ( lahuyattaM vA ) magara saghutA ( jANai pAsai) lage che, leve che ? (goyamA ! No iNaTTe samaTTe) De gautama ! A artha samartha nathI ( se keNaTTeNaM bhaMte evaM vaccai) he bhagavan ! zA hetuthI mevu NaM maNUse) bhastha manuSya (tesiM NijjarA poggalANaM) te nirbharA (kiMci) is pa ( ANattaM vA ) anyatvane ( NANattaM vA ) nAnAtvane ( amattaM vA ) hInatvane (tucchataM vA) tucchatvane (garuyattaM vA ) gu3tvane ( lahuyattaM vA ) athavA saghutvane ( jANai pAsai) lae che heye che ? (dive vi ya NaM atyegaie) / / deva yAtha (jeNaM) ne arathI (tesiM hevAya che ! (chaumatthe hUgasonA (no) nahIM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagAraviSayakavarNanam / nirjarApudgalAnAM no kizcid anyatvaM vA, nAnAtvaM vA, avamatvaM vA, tucchatvaM vA, gurutvaM vA, laghutvaM vA, jAnAti pazyati, tat tenArthena gautama ! evamucyate-chamasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kizcidanyatvaM vA yAvada jAnAti pazyati, evaM sUkSmAH khalu te pudgalA: prajJaptAH zramaNAyuSman ! sarva lokamapi ca khalu te avagAhya tiSThanti, nairayikAH khalu bhadanta ! nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? utAho na jAnanti, na pazyanti, Aharanti ? gautama ! nairayikAH nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, Aharanti, evaM yAvatse (tesi NijjarApoggalANaM) una nirjarA pudgaloM ke (No) nahIM (kiMci) kiMcit (ANattaM vA nANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA) anyatva, bhinnatva, hInatva, tucchatva, gurutva athavA laghutva ko (jANai pAsai) jAnatA dekhatA hai (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (chaumastheNaM maNUse) chadmastha manuSya (tesiM NijjarA poggalANaM) una nirjarA pudgaloM ke (no) nahIM (kiMci) kucha bhI (ANattaM vA jAva jANai pAsai) anyatva ko yAvat jAnatA-dekhatA hai (evaM suhamANaM te poggalA paNNattA samaNAuso!) isa prakAra ke sUkSma ve pudgala kahe gae haiM AyuSman zramaNo ! (savvalogaM pi ya NaM te ogAhittANaM ciTuMti) ve samasta loka ko avagAhana karake rahate haiN| (neraiyA NaM bhaMte ! NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti, AhAreMti) he bhagavan ! nAraka nirjarA pudgaloM ko kyA jAnate dekhate haiM aura AhAra karate haiM ? (udAhu) athavA (na jANai na pAsai, AhArei) nahIM jAnate, nahIM dekhate aura AhAra karate haiM ? (goyamA ! neraiyA NijjarApoggale na jANaMti na NijarA poggalANaM) te ni sAnA (no) nahI (kiMci) yit (ANattaM vA nANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA) anyatva, minnatva, hInatva, tu271, 43.1 athavA sadhutvane (jANai pAsai) and cha, hethe cha, (se teNadveNaM goyamA ! evaM puccai) se tuthI 3 gautama ! me 4upAya cha hai (chaumatthegaM maNUse) chamastha manuSya (tesi NijjarA poggalANaM) te ni| pusA (no) nahI (kiMci) is 555 (ANattaM vA jAva jANai pAsai) anyatpane yAvat che, heNe cha (evaM suhumANaM te poggalA paNNattA samaNA uso) se pradhAna sUkSma te pusa 4i cheDe AyuSman zrama ! (savvaM loga vi ya NaM te ogAhittANaM ciTThati) te samasta vAnI AnA za2 23 cha (neraiyANaM bhaMte! NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti) he sAvan ! nA24 niza dAsAna zugae cha, hethe cha bhane mA2 re cha ? (udAhu) athavA (na jA. gati na pAsaMti, AhAre ti) nathI angtA nathI hematA bhane mA 2 re cha ? (goyamA! neraDyA NijjarA poggale na jANaMti, na pAsaMti, AhAreti) he gautama! nA24 ni pu zrI prshaan| sUtra : 3 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre paJcendriyatiryagyonikAnAm, manuSyAH khalu bhadanta ! tAn nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? utAho na jAnanti na pazyanti Aharanti ? gautama ! astyeke jAnanti pazyanti Aharanti, astyeke na jAnanti, na pazyanti Aharanti, tata kenArthena bhadanta ! evamucyate-astyeke jAnanti pazyanti Aharanti, astyeke na jAnanti na pazyanti Aharanti? gautama ! manuSyA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMjJibhUtAca asaMjJibhUtAca, tatra khala ye te pAsaMti, AhAraiti) he gautama ! nAraka nirjarA pudgaloM ko jAnate nahIM hai, dekhate nahIM hai. AhAra karate haiM (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) isI prakAra yAvat pNvendriytiyecyonik| (masANaM bhaMte ! te NijjarApoggale) he bhagavana ! manuSya una nirjarApudagaloM ko (kiM jANaMti pAsaMti, AhAraMti) kyA jAnate-dekhate aura AhAra karate haiM / (udAhu) athavA (na jANaMti na pAsaMti, AhAraMti) jAnate nahIM, dekhate nahIM, AhAra karate haiM (goyamA ! atthegaiyA jANaMti pAsaMti, AhAraMti) he gautama ! koI-koI jAnate, dekhate aura AhAra karate haiM (atthegaiyA) koIkoI (na jANaMti, na pAsaMti, AhArati) nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM (se keNaSTeNaM bhaMte ! evaM baccai-atthegaiyA jANaMti pAsaMti, AhAraiti) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki-koI-koI jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM (asthegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAreMti) koIkoI jAnate nahIM, dekhate nahIM, kintu AhAra karate haiM ? (goyamA ! maNUsA duvihA paNNattA, taM jahA) he gautama ! manuSya do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra (saNNibhUyA ya asaNNibhUyA ya) saMjJIbhUta aura asaMjJIbhUta (tastha NaM je te vAna nanayatA nI, hamatA nayA sAlA 42 cha (evaM jAva paMci diyatirikkhajoNiyANa) e prakAre yAvat paMcendriya tiryaMca nika (maNUsANaM bhaMte ! te NijjarA poggale) 3 lAvan ! te ni pugavAna (kiMjANaMti pAsaMti, AhAraMti) zugaNe he ane mAlA re cha(udAhu) athavA (na jAti a pAsaMti AhAraMti) omgda nathI, hematA nathI bhane mA2 42 cha. (goyamA ! atyegaiyA jANaMti pAsaMti AhAraMti) gautama! 14 gaye cha, hethe cha bhane mAhA2 are ke (asthegahayA) 310 35 (na jAti-na pAsaMti AhAre ti) nathI Mg nayI matA, parantu AhAra kare che. (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-atthegaiyA jANaMti, pAsaMti, AhareMti) zA hetuthI hai bhagavan ! sema hevAya che 3-3 bare che. he cha bhane mAhA2 42 cha (atthe gaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAraMti) 3 mgtA nathIi Puti nayI 52 tu mAhAR cha ? (goyamA ! maNUsA duvihA paNNattA, taM jahA) 3 gautama ! manuSya me 2nA hI cha, teso 2 re (saNNibhUyA ya asaNNibhUyA ya) sazIlata bhane jJAta zrI prshaan| sUtra : 3 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagAraviSayakavarNanam ___647 asaMjJiyUtAste khalu na jAnanti na pazyanti, Aharanti, tatra khalu ye te 'jJibhUtAste dvividhAH prajJatAH, tadyathA-upayuktAzca, anupayuktAca, tatra khalu ye te anupayuktAste khalu na jAnanti na pazyanti, Aharanti, tatra khalu ye te upayuktAste khalu jAnanti pazyanti Aharanti, tat etenArthena gautama ! evamucyate astyeke na jAnanti na pazyanti Aharanti, astyeke jAnanti pazyanti Adaranti, vAnavyantarajyotiSkA yathA nairayikAH, vaimAnikAH khalu bhadanta ! tAn nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? yathA manuSyAH, nabaraM vaimAnikA dvividhAH asaNNibhUyA te NaM na jANaMti, na pAsaMti) unameM jo asaMjJIbhUta hai, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM (AhAreMti) AhAra karate haiM (tattha NaM je saNNibhUyA te duvihA paNNattA) unameM jo saMjJIbhUta hai, ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (uca uttA ya aNuva uttA ya) upayoga se yukta aura upayoga se rahita (tattha NaM je te aNuvauttA) unameM jo upayoga rahita haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti) ve nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM (AhAreti) magara AhAra karate haiM (tattha NaM je te uvauttA) unameM jo upayoga yukta haiM (te jANati pAsaMti AhAreti) ve jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (atthe. gaiyA na jANaMti, na pAsaMti, AhAraiti) koI-koI nahIM jAnate, nahIM dekhate, magara AhAra karate haiM (atthegaiyA jANaMti pAsaMti, AhArati) koI-koI jAnate-dekhate haiM aura AhAra karate haiN| (vANamaMtarajoisiyA jahA neraiyA) vAnavyantara aura jyotiSka, nArakoM ke samAna (vemANiyANaM bhaMte ! te NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti?) (tatthaNaM je te asaNNibhUyA te gaM na jANaMti na pAsaMti) tamA 2 azI bhUta cha, tes| latA mata nathI (AhAre ti) pAhA243 cha (tattha NaM je saNNibhUyA se duvihA paNNatta!) teyAmA resA sajJI sUta che, te me 2nA yA cha (taM jahA) te 42 (uvauttA ya aNuvauttA ya) 65othI yuta bhane upayogayI hita (tatya NaM je te aNuca uttA) tamAmA 6payA hita (te NaM na jANaMti na pAsaMti) temAla nathI, heyatA 5] nathI (AhAreti) 55 mADA2 42 cha (tasthaNaM je te uvauttA) tayAmA 205 / 5 yurata cha (te jANati pAsaMti AharaM ti) teyo ta cha, hethe cha bhane mAhA2 43 (se eeTeNe goyamA ! evaM buccai) me tuthI he gautama ! me upAya cha (atyegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAre ti) a nathI yatA, nayI mitA, 59 mADAra 42 cha (atthegaiyA jANaMti, pAsaMti AhAre ti) and-hene cha bhane mAhA2 43 cha (vANamaMtarajoisiyA jahA neraiyA) pAnavya tara mana nyAti, 300 samAna (vemANiyANaM bhaMte ! te NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti 1) lApan zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptAH, tadyathA-mAyimithyAdRSTayupapannakAzca amAyisamyagdRSTayupapannakAca, tatra khalu ye te mAyimithyAdRSyupapannakAste khalu na jAnanti na pazyanti na Aharanti, tatra khalu ye te amAyisamyagdRSTayupapannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-anantaropapannakAzca paramparopapatrakAzca, tatra khalu ye te anantaropapannakAste khalu na jAnanti, na pazyanti, Aharanti, tatra khala ye te paramparopapannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA paryAptakAzca, aparyApta kAzca, tatra khalu ye te aparyAptakAste khalu na jAnanti na pazyanti na Aharanti, tatra khalu ye te paryAptakAste he bhagavan ! vaimAnika una nirjarA pudgaloM ko kyA jAnate-dekhate aura AhAra karate haiM ? (jahA maNUsA) manuSyoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (vemANiyA davihA paNNattA) vaimAnika do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (mAi micchaddiSTi uvavaNNagA ya amAi sammaddihi uvavaNNagA ya) mAyI mithyAdRSTi utpanna aura amAthisamyagdRSTi utpanna (tattha NaM je te mAi micchaddiSTi uvavaNNagA) unameM jo mAyI mithyAdRSTi utpanna hote haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti) ve nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM (AhAreti) kintu AhAra karate haiM (tattha NaM je te amAi sammaddihi uvavaNNagA) unameM jo amAyI samyagdRSTi utpanna haiM (te davihA paNNattA) ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (aNaMtarovavaNNagA ya paraMparovavaNNagA ya) anantara utpanna aura paramparA-utpanna (tattha NaM je te aNaMtarovavaNNagA) unameM jo anantaropapanna haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreti) ve nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM, aura AhAra karate haiM (tattha NaM je te paraMparocavaNNagA te duvihA paNNattA) unameM jo paraMparopapanna haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiM ( jahA) ve isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) vaibhAnita ni zugavAna zula-me mana maah|2 42 che (jahA maNUsA) bhArasonI samAna (NavaraM) vizeSa (vemANiyA duvihA paNNattA) vaimAni me 12 // // cha (taM jahA) tm| // zate (mAimicchadiTThI ubavaNNagA ya amAyI sammaddiTThI uvavaNNa. gAya) bhAthI mithyATi 64nna bhane samAyI sabhyaSTi G5-- (tattha gaM je te mAi micchadidi uvavaNNagA) tayAbhA 2 bhAyI mithyATa 5-na cha (te NaM na jAti na pAsaMti) tasA to nathI tabha4 mata 54 nathI (AhAre ti) parantu maah|2 42 cha (tattha NaM je te amAyI micchaddidi uvavaNNagA) tesomA 2 abhAyI bhiyATa utpanna cha (te duvihA paNNatto) to ye 42nA 4aa cha (taM jahA) teso prAre (aNaMtarova. vaNNagA ya paraMparovavaNNagA ya) manantara 64-na ane 5252|-utpnn (tattha NaM je te aNata. rovavaNNagA) tesomA re mananta355nna cha (te NaM na jANaMti na pAsaMti, AhAre ti) temA nathI latA, nayA hematA, mADA2 42 che (tattha NaM je te paraMparovavaNNagA se duvihA paNNattA) tamAmA 2 5252155nna cha, ty| me 2na sA che (taM jahA) teso mA prakAre zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagArAviSayaka varNanam 649 - dvividhAH prajJaptAH, tadyathA upayuktAzca anupayuktAzca tatra khalu ye te anupayuktAste khalu na jAnanti na pazyanti Aharanti, tatra khalu ye te upayuktAste khalu jAnanti pazyanti Aharanti, tat etenArthena gautama ! evamucyate - astyeke jAnanti yAvad astyeke Aharanti || sU0 6 // TIkA - athendriyaviSayAdhikArAttadvizeSaM dazamaM dvAraM prarUpayitumAha - 'aNagArassa NaM bhaMte ! bhAvippaNI mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa' he bhadanta ! anagArasya khalu zramaNaparyAptaka aura aparyAptaka (tattha NaM je te apajjantagA) unameM jo aparyApta haiM ( te NaM na jANaMti, na pAsaMti) ve nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM aura (AhAre ti) AhAra karate haiM (tattha NaM je te pajjantagA) unameM jo paryApta haiM (te duvihA paNNattA) ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra ( uvauttA ya aNuvauttA gha) upayukta - upayoga lagAe hue aura anupayukta arthAt jinhoMne upayoga na lagAyA ho (tattha NaM je te aNuvauttA) unameM jo anupayukta haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti) ve nahIM jAnate, nahIM dekhate (AhAre ti) aura AhAra karate haiM (tattha NaM je te uvauttA) unameM jo upayukta haiM (te NaM jANaMti pAsaMti) ve jAnate haiM dekhate haiM (AhAre ti) AhAra karate haiM (se eeNaDeNaM goyamA ! evaM buccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (atthegaiyA jANaMti, jAba atthegaiyA AhAre ti) koI jAnate haiM, yAvatU koI AhAra karate haiM / TIkArtha- indriyoM ke viSaya kA prakaraNa hone se usI te saMbaMdhameM vizeSa vaktavyatA prakaTa karane ke lie dazama dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai jisane apanI AtmAko jJAna, darzana aura cAritra se tathA viziSTa tapasyA (pajjantagA ya apajjatagA ya) paryAsa bhane aparyApta (tattha NaM je te apajjattagA) temAM ne ayayasa che (te NaM na jAnaMti, na pAsaMti) tethe nathI laghutA, nathI hejatA (AhAra ti) bhADAra 4re che (tattha NaM je te pajjatagA) temAM ne paryApta che (te duvihA paNNattA) te me ahAranA udyA che (taM jahA) tethe yA prakAre che ( uvauttA ya aNuvattAya ) upayukta ane upayoga rAmelA bhane anupayukta arthAt neyoge upayoga na ya hoya (tattha NaM je te aNuuvattA) temAM ne anupayukta che (teNaM na jANaMti na pAsaMti) tethe| nathI laghutA } nathI dvetA (AhAre ti) AhAra ure che (tattha NaM je te uvauttA) temAM ne upayukta che (teNaM jANaMti pAsaMti) tethe| lo che, he che (AhAre ti) AhAra 42 che se eeNaNaM goyamA ! evaM vaccai) the hetuthI he gautama! yevu devAya che ! ( atyegaiyA jANaMti jAva atyegaiyA AhAre ti) artha artha ho che, yAvat adha artha mAhAra hare che TIkA'-indriyAnA viSayanuM prakaraNa hAvAthI temanA sambandhamAM vizeSa vaktavyatA pragaTa karavA mATe dazama dvAranI prarUpaNA karAya che-- jemaNe peAtAnA AtmAne jJAna darzIna ane cAritrathI tathA viziSTa tapasyAthI bhAvita pra0 82 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 prajJApanAsUtre sya bhAvitAtmanaH- bhAvito vAsita AtmA jJAnadarzanacAritraistapovizeSaizca yena sa bhAvitAtmA tasya mAraNAntikasamudghAtena samavahatasya 'je caramaNijjarA poggalA, suhumANaM te poggalA paNNattA' ye caramAH - zailezI kAlAntyasamayabhAvino nirjarA: pudgalAH- dUrI bhUtakarmabhAvAH santi sUkSmA:- paramANavaH khalla te pudgalAH atIndriyAH kim prajJaptAH ? prarUpitA: ? 'samaNAuso !' bho zrANa ! AyuSman ! atha ca 'savvaMlogaM pi ya NaM te ogAddittA NaM cidvaMti ?" sarva lokamapi ca khalu te nirjarAH pudgalAH kim avagAhya vyApya tiSThanti ? bhagavAnAha - 'haMtA, gomA !' he gautama! hanta - satyam etat 'aNagArassa bhAviyappaNI mAraNaMtiyasamugdhA eNaM samohayassa' anagArasya bhAvitAtmano mAraNAntikasamuddhAnena samavahatasya - samavaghAtaM kRtavataH, 'je 'caramA NijjarA poggalA' ye caramA:-: -zailezIkAlAntyasamayabhAvinaH, nirjarAH karmaNAM pudgalA :- vyapagata karmabhAvazaktayaH, paramANavaH 'suhumANaM te poggalA paNNattA samaNA uso !" sUkSmAH - atIndriyAH khalu te pudgalAH prajJaptAH bho zramaNa ! AyuSman ! gautama ! atha ca 'eojati pi ya NaM ogAhittA NaM ciTThati' sarva lokamapi ca khalu avagAhya - vyApya se bhAvita kiyA ho, vaha zramaNa bhAvitAtmA anagAra kahalAtA hai / vaha ana gAra jaba mAraNAntika samudghAta se samavahata hotA hai, taba usake jo carama arthAt zailezI avasthA ke antima samaya meM hone vAle pudgala haiM, jinakA karmaparyAya dUra ho gayA hai, ve kyA sUkSma arthAt atIndriya hote haiM ? he AyuSman zramaNa ! ve pudgala kyA sampUrNa loka ko vyApta karake rahate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - hai gautama, hAM, satya hai / mAraNAntika samudghAta se samavahata evaM bhAvitAtmA anagAra ke jo carama arthAt zailezI avasthA ke antima kAlabhAvI nirjarA pudgala haiM jo karmarUpa pariNamana se mukta ho gae haiM, ve pudgala, he AyuSman zramaNa gautama ! sUkSma hote haiM ora sampUrNa loka ko avagAhana karake rahate haiM / gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! jo manuSya chadmastha hai, arthAt karela che te zramaNa bhAvitAtmA anagAra kahevAya che. te anagAra jyAre maraNAntika samudUdhAtathI samavahata thAya che, tyAre tenA je carama arthAt zailezI avasthAnA antima samayamAM thanArA pudgala che, jeAnA karmo paryAya dUra thaI gayA che te zuM sUkSma arthAt atI. ndriya haiAya che ? hai AyuSyaman zramaNa ! te pudgalA zu. sa`pUrNa leAkane vyAsa karIne rahe che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-De gautama ! hai!, e satya che. mAraNAntika samuddAtathI samahavata temaja bhAvitAtmA anagAranA je carama arthAt zailezI avasthAnA antimakAla bhAvI nirA pudgugala de--jenA karUpa pariNamanathI mukta thayela che. te pudgale, De AyuSyaman ! zramaNa gautama! sUkSma heAya che ane sapUrNa lekanI avagAhanA karIne rahe che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! je manuSye chadmastha arthAt zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagArAviSayakavarNanam tiSThanti, gautamaH pRcchati-'chaumattheNaM bhaMte ! maNUse tesiM NijarA poggalANaM kiM ANattaM kA nANattaM vA' he bhadanta ! chamasthaH khalu-viziSTAvadhijJAnarahitaH manuSyaH, natu kevalItibhAvaH zailezIkAlAntyabhAvinAM teSAM nirjarApudgalAnAM kim anyatvaM vA-ubhayoH zramaNayoH sambandhinAM nirjarApudgalAnAM parasparaM bhinnatvamityarthaH, nAnAtvaM vA-anyAnapekSamekasyaiva varNAdiprayuktaM vaicitryamitibhAvaH, 'omattaM vA tucchattaM vA, guruyattaM vA, lahuyattaM vA jANai pAsai ?' avamatvaM vA-hInatvaM, tucchatvaM vA sArarahitatvam, gurutvaM vA, laghutvaM vA jAnAti, pazyati ? bhagavAnAda-goyamA !' he gautama ! 'No iNaTe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH na yuktyopapannaH, chadmasthamanuSyo na teSAM nirApudagalAnAmanyatvAdikaM jAnAtItibhAvaH, gautamaH pRcchati-'se keNaDheNaM bhaMte ! evaM vuccai-chaumattheNaM maNUse tesiM NijjarA poggalANaM No kiM. ci ANataM vA NANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsai he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad, evam-uktaprakAreNa ucyate-chadmasthaH khalu manuSyaviziSTa avadhijJAna evaM kevalajJAna se rahita hai, vaha zailezI avasthA ke antima samaya saMbaMdhI una nirjarA-pudagaloM ke anyatva ko jAnatA hai ? arthAta ye pudgala amuka zramaNa ke haiM aura ye nirjarA pudgala amuka sAdhu saMbaMdhI haiM, isa bhinnatA ko jAna sakatA hai ? kyA vaha una pudgaloM meM rahe hue varNAdi ke bheda ko arthAt nAnAtva ko pahacAna sakatA hai ? isI prakAra kyA unako hInatA, tucchatA arthAt nissAratA, gurutA yA laghutA ko jAnatA hai ? __ bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt yaha bAta yuktisaMgata nahIM hai| chamastha, manuSya una nirjarA-pudgaloM ke anyatva yA bhinnatva Adi ko nahIM jAna sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki chadmastha manuSya una nirjarA-pudgaloM ke anyatva ko, bhinnatva ko, hInatA ko, tucchatA viziTa avadhi jJAna temaja kevalajJAnathI hita che, te zelezI avasthAnA antima samaya saMbandhI te nirjarA pudgalenA anyatvane jANe che? arthAt A pudgala amuka zramaNanA che ane A nirjarA pudgala amuka sAdhu sambandhI che, e bhinnatAne jANI zake che? zuM te te pudgalemAM rahelA varNAdinA bhedane arthAt nAnAtvane oLakhI zake che? eja prakAre zuM temanI hInatA, tucchatA arthAt niHsAratA, gurUtA agara laghutAne jANe che? zrI bhagavAna -he gautama! A artha samartha arthAt A vAta yuti saMgata nathI. chadhastha manuSya te nirjarA pudgalenA anyatva agara bhinnatva Adine nathI jANI zaktA zrI gautamasvAmI-he bhagavana! zA kAraNe ema kahevAya che ke chadmastha manuSya te nirjarA pudgalenA anyatvane, bhinnatvane, hInatAne, tucchatAne tathA gurUtAne ane laghutAne nayI nga ? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 prajJApanAsUtre steSAM nirjarApudgalAnAM no kiJcid anyatvaM vA nAnAtvaM vA avamatvaM vA tucchatvaM vA gurutvaM vA laghutvaM vA jAnAti pazyatIti ? bhagavAnAha - 'deve vi ya NaM atthegaie je NaM tesiM NijjarA poggalANaM' devo'pi ca khalu astyekako yaH khalu teSAM nirjarApudgalAnAm 'No kiMci ANataM vA NANataM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsaI no kiJcid anyatvaM vA nAnAtvaM vA avamatvaM vA tucchatvaM vA gurutvaM vA laghutvaM vA jAnAti pazyati, 'se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai - ' he gautama ! tat-atha tenArthena evam uktaprakAreNa ucyate yat 'cha umattheNaM maNUse tesi NijjarA poggalANaM No kiMci ANataM vA jAva jANai pAsaI' channasyaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kizcid anyatvaM vA yAvad - nAnAtvaM vA, avamatvaM vA tucchatvaM vA, guratvaM vA laghutvaM vA jAnAti pazyati 'evaM suhumANaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! savvalogaM pi ya NaM te ogAhittANaM citi' evam uktarItyA etAvanmAnena sUkSmAH khalu te pudgalAH - nirjarApudgalAH prajJaptAH bho zramaNa ! AyuSman ! sarva lokamapi ca khalu te - atyanta sUkSmAH pudgalAH na tu bAdarUpAH avagAhya-vyApya tiSThanti tathA ca devAnAM manuSyebhyaH paTutarendriyasazvAt, yadA devasyApi kasyacit karmapudgalaviSayakAvadhi - jJAnavikalatvAt teSAM nirjarA pudgalAnAM na kizcidapi anyatvAdiviSayakajJAnaM bhavati tathA gurutA aura laghutA ko nahIM jAnatA- - dekhatA hai ? bhagavAn - he gautama! koI-koI deva bhI aisA hotA hai jo una nirjarApudgaloM ke anyatva ko, nAnAtva ko, hInatva ko tathA tucchatva, gurutva athavA laghutva ko nahIM jAnatA-dekhatA hai, isa kAraNa he gautama! aisA kahA jAtA hai| ki chadmastha manuSya una nirjarA pudgaloM ke nAnAsva Adi ko nahIM jAnatA aura nahIM dekhatA hai / he AyuSman zramaNa ! ve nirjarA pudgala itane sUmma hote haiM aura sampUrNa loka ko vyApta karake rahe hue haiN| tAtparya yaha hai ki ve, manuSyoM kI apekSA adhika paindriyoM vAle hote haiM aura jaba koI-koI deva bhI una karmapudgaloM ke anyatA Adi ko avadhijJAna se nahIM jAna sakatA evaM avadhi. darzana se nahIM dekha sakatA to manuSya kI to bAta hI kyA hai ? zrI bhagavAna-De gautama ! kAi kAI deva paNa evA hAya che. je te nirA purdUleAnA anyatvane, nAnAtvane, hInatvane tathA tucchatva, gurUtya. athavA laghutvane jANatA dekhatAnathI, e kAraNe he gautama! evu kahevAya che ke mastha manuSya e nirjarA pudgalAnA nAnAtva Adine nathI jANatA ane dekhatA paNa nathI. huM AyuSyaman zramaNa ! te nirA puddagalA eTalA sUma haiAya che ane sapUrNa leAkane vyApta karIne rahelA hAya che. tAtpa e che ke deva manuSyA apekSAe adhika paTu IndriyAvALA hAya che ane jyAre kAI kAI deva paNa te pudgale, anyatA Arttane avadhijJAnathI nathI jANI zakatA temaja avadhidarzInathI nathI dekhI zakatA te pachI mANusanI te vAta ja zI che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU. 6 anagArAviSayakavarNanam manuSyasya kathaiva kA ? itibhAvaH / atha sarvalokasparzinaste zailezIsamayAntyakAlabhAvinaH pudgalA ityato gautamaH punaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! nijjarA poggale kiM jANAMta pAsati AhAreti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu tAn nirjarA pudgalAn- atyantasUkSmApagatakarmabhAvapudgalAna kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? udAhu na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ?" utAho tathAvidha karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA NijjarA poggale na jAgaMti na pAsaMti AhAre 'ti' nairayikA: nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevalam Aharantyeva pudgalAnAM vicitra pariNamanasvabhAvatayA AhArarUpatayApi teSAM pariNamatva saMbhavAt taSAM nirjarApudgalaviSayaka jJAnadarzanAsaMbhavAt evaM jAva paMcidiyatirikkha joNiyANaM' evamnairayikA iva yAvad-asura kumArAdidazabhavanapatayaH, pRthivIkAyikAdye kendriyAH vikalendriyAH paJcendriyatiryagyonikAH khalu karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti api tu kevalamAhara 653 zailezI avasthA ke antima samayavarttI ve pudgala samasta loka ko sparza karate haiM, ataeva gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! kyA nAraka una nirjarA pudgaloM ko, jo atyanta sUkSma hote haiM aura karmaparyAya se rahita ho cuke haiM, jAnate aura dekhate haiM, aura AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM ? bhagavAn - he gautama ! nAraka jIva una nirjarA- pudgaloM ko nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiM / pudgaloM kA svabhAva vicitra hotA hai, ata eva AhAra rUpameM bhI unakA pariNamana honA saMbhava hai / kintu unakA jJAna aura darzana unheM nahIM ho sakatA / isI prakAra paMcendriya tiryacoM taka jAnanA cAhie, arthAt nArakoM ke hI samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ko, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ko, vikalendriyoM ko tathA paMcendriya tiryacoM ko bhI una nirjarApudgaloM kA jJAna aura zailezI avasthAnA antima samayavartI te pudgalA samasta leAkanA sparza kare che, tethI ja gautamasvAmI karI prazna kare che-bhagavan ! zuM nAraka te nirA purdUlene, je atyanta sUkSma hoya che ane karmAM pAMcathI rahita thayela che, jANe che ane dekhe che ane AhAra kare che athavA nathI jANatA, nathI dekhatA parantu AhAra kare che? zrI bhagavAn-gautama ! nArakajIva te nirjarA yugalene nathI jANatA, nathI dekhatA, kevaLa temane AhAra kare che. puddagalenA svabhAva vicitra hAya che, tethI ja A hArarUpamAM paNa temanuM pariNamana thavuM saMbhava che. paNa temanuM jJAna ane dana temane nathI thaI zatuM, e ja prakAre pacendriya tiyacA sudhI jANavu neI e. arthAt nArakanI ja samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyA pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, pAMce zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ntyeva teSAmapi nirjarApudgalaviSayakajJAnadarzanAsaMbhavAt, tathA ca nirjarApudalAnAmatyantasUkSmatayA nayanAdyagocaratvAt nairayikAdInAJca kArmaNazarIrapudgalAlambanAvadhijJAnazUnyatvAt, gautamaH pRcchati-'maNsA NaM bhaMte te nijjarA poggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti ?' he bhadanta ! manuSyAH khalu tAn nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ?' he bhadanta ! manuSyAH khalu tAn nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? 'udAhu na jANaMti na pAsaMti, AhAre ti' utAho na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharantyeva ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreti' astyeke kecana manuSyAH karmanirjarApudgalAn jAnanti pazyanti Aharanti, 'atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAreti' astyeke kecana manuSyAH nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAhara. ntyeva, gautamastatra praznayati- se keNa TeNaM bhaMte ! evaM vuccai-atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreti' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate tat-as yeke kecana manuSyAH jAnanti pazyanti Aharanti 'athegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhArati?' darzana nahIM hotA, ve kevala una pugaloM kA AhAra kara sakate haiN| kyoMki ve nirjarApudagala atIva sUkSma hone ke kAraNa netra Adi ke gocara nahIM hote aura nAraka Adi una kArmaNapudgaloM ko jAnane vAle avadhijJAna se rahita hote haiM / gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA manuSya una nirjarA-pudagaloM ko jAnatedekhate aura AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue AhAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI-koI manuSya jAnate-dekhate haiM aura AhAra karate haiM, koI-koI nahIM jAnate aura nahIM dekhate, parantu AhAra karate haiN| gautamasvAmI-isakA kAraNa pUchate hue prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki koI manuSya to jAnate, dekhate aura AhAra ndriya tiryaMcAne paNa e nirjarA pudgalenA jJAna ane darzana nathI thatAM, te kevaLa te pagale AhAra karI zake che. kemake te nirjarA pudgale khUba sUma hovAnA kAraNe AMkha vagerethI dekhAtA nathI ane nAraka Adi te kAmaNa pudgalene jaNAvanAra avadhi jJAnathI rahita hoya che. zrI gautamasvAmI-bhagavana ! zuM manuSya te nirjarA pudgalene jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, athavA nathI jANatA nathI dekhatA paNa AhAra kare che ? zrI bhagavAna-gautama! koI koI manuSya te jANe che dekhe che ane AhAra kare che. kaI kaI nathI jANatA nathI dekhatA paraMtu AhAra kare che. gautamasvAmI-tenuM kAraNa pUchatAM prazna kare che ke he bhagavana zA hetuthI ema kahevAya che ke kaI kaI manuSya te jANe che dekhe che, ane AhAra kare che. tathA ke manuSya nathI jANatA nathI dekhatA ane AhAra kare che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagArAviSayakavarNanan aratyeke-kecana manuSyAH na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharantyeva ? bhagavAnAha'goyamA !' gautama ! 'massA duvihA paNNattA' manuSyA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-saNNibhUyA ya, asaNNibhUyA ya' tadyathA-saMjJibhUtAzca, asaMjJibhUtAzca, tatra saMjJinazcabhUtAH saMjJibhUtAHsaMjJitvaM prAptA ityarthaH, saMjJinazcAtra viziSTAvadhijJAnino gRhyante yeSAM te kArmaNazarIrapudgalA avadhijJAnAlambanatAM bhajante, saMjJivyatiriktA asaMjJibhUtAH vyapadizyante, 'tattha NaM je te asaNNibhUyA te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreti' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye tAvad asaMjJibhUtA manuSyAste khalu karmanirjarApudgalAn na jAnanti, na pazyanti apitu kevalamAharanti, teSAM viziSTAvadhijJAnavikalatvAt, 'tattha NaM je te saNNibhUyA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye tAvat saMjJibhUtA manuSyAste dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-uvauttA ya, aNuvauttA ya' tadyathA-upayuktAzca anupayuktAzca, tatra upayuktA upayogadhantaH, tadbhinnA anupayogavanto'nupayuktA vyapadizyante, 'tattha NaM je te aNuvautA te NaM na jANaMti na pAsaMti, AhAreti' tatra khallu-tadubhayeSAM madhye ye tAvad anupayuktA manuSyAste khalu karmakarate haiM tathA koI manuSya nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue hI AhAra karate haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! manuSya do prakAra ke hote haiM-saMjJibhUta aura asaMjJibhUta / jo saMjJI hoM ve saMjJibhUta aura jo asaMjJI hoM ve asajJibhUta / yahAM saMjJI kA artha hai ve avadhijJAnavAn manuSya jinakA avadhijJAna kArmaNa-pudagaloM ko jAna sakatA hai / jo manuSya isa prakAra ke avadhijJAna se rahita hoM ve asaMjJibhUta kahalAte haiN| ina donoM prakAra ke manuSyoM meM jo asaMjJibhUta manuSya haiM, ve una pudgaloM ko nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiN| jo manuSya saMjJibhUta haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM, yathA-upayukta aura anu. payukta / jinhoMne upayoga lagA rakkhA ho ve upayukta kahalAte haiM aura jinhoMne upayoga na lagA rakkhA ho ve anupayukta kahalAte haiM / jo manuSya saMjJibhUta to haiM magara upayoga zUnya haiM, arthAt jinhoMne udhara upayoga nahIM lagA rakkhA hai, ve zrI bhagavA-gautama ! mANasa be jAtanA hoya che-saMjJIbhUta ane asaMjJIbhUta jesaMjJI hoya te saMjJIbhUta ane asaMjJI hoya te asaMjJIbhUta ahIM saMsIne artha che te avadhijJAnavAna manuSya jemanuM avadhijJAna kAmaNa pugalene jANI zake che. je mANasa A prakAranA avadhijJAnathI rahita hoya teo asaMgnibhUta kahevAya che. A banne prakAranA manuSyamAM je, asaMjJibhUta manuSya che, teo te pudgalene nathI jANatA ane dekhatA paNa nathI, kevaLa temane AhAra kare che. je manuSya saMjJibhUta che, teo paNa be prakAranA hoya che, jema ke upayukta, ane anupayukta jeee upayoga karyo hoya teo upayukta kahevAya che ane je oe upayoga na karyo hoya teo anupayukta kahevAya che je manuSya saMgnibhUta te che paNa upayoga zUnya che, arthAt jeoe upayoga nathI karI rAkhe, teo zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nirApudgalAn na jAnanti na pazyanti, apitu kevalamAharanti, 'tattha NaM je te uvauttA te NaM jANaMti, pAsaMti, AhAre ti' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye tAvad upayuktA manuSyAste karmanirjarApudgalAn ati sUkSmAnapi viziSTAvadhijJAnena jAnanti pazyanti Aharanti, prakRtamupasaMharannAha 'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAreMti' he gautama ! tat-tasmAtkAraNAt, etenArthena evam-uktarItyA ucyate yad-astyeke kecana manuSyA na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharanti, 'asthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAre ti' astyeke kecana manuSyA, jAnanti, pazyanti, AharantIti, 'vANamaMtarajoisiyA jahA 'neraiyA' vAnavyantarajyotiSkAH yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, gautamaH pRcchati-'vemANiyA NaM bhaMte ! te nijarA poggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreMti ?' he bhadanta ! vaimAnikAH khalu tAn karmanirjarApudgalAna atyantasUkSmarUpAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? kiM vA na jAnanti na pazyanti Aharanti ? iti praznAzayaH, bhagavAnAha'jahA maNUsA' yathA manuSyAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, kintu-'NavaraM vemANiyA duvihA una pudgaloM ko nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiN| kintu jo upayukta haiM, ve manuSya una pudgaloM ko avadhijJAna se jAnate haiM, dekhate haiM aura jAna-dekhakara AhAra karate haiM / isa hetu se, he gautama ! aisA kahA gayA hai ki koI-koI manuSya nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue una nirjarA pudgaloM kA AhAra karate haiM aura koI-koI manuSya jAnate-dekhate hue AhAra karate haiN| vANavyantara devoM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna samajhanI caahie| gautanasvAmI-he bhagavan ! vaimAnika deva una nirjarA-pudgaloM ko jo atIva sUkSma svarUpa vAle hote haiM, kyA jAnate aura dekhate hue AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM ? bhagavAn-jaisA manuSyoM ke saMbaMdha meM kahA hai, vaisA hI vaimAnikoM ke saMbaMdha meM e pudgalene nathI jANatA ane nathI dekhatA kevaLa temane AhAra kare che. kintu je upayukta che, te mANase te pudgalene avadhijJAnathI jANe che, dekhe che ane jANa dekhIne AhAra kare che. e hetuthI, he gautama ! evuM kahevuM che ke keIkoI manuSya nathI jANatA ane nathI dekhatA chatAM e nirjarA pudgalene AhAra kare che ane kaI kaI manuSya jANI dekhIne paNa AhAra kare che. vANuvyantara devenI vaktavyatA nArakanA samAna samajavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! vaimAnika deva te nirjara pudgalene ke je atIva sUkSama svarUpavALAM hoya che, zuM jANuM ane dekhIne AhAra kare che athavA nahIM jANavA nahIM dekhavA chatAM AhAra kare che? zrI bhagavAna-gautama! jevuM mANasanA sambandhamAM kahyuM che, tevuM ja vaimAnikenA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 6 anagArAviSayakavarNanam 657 paNNattA' navaram - manuSyApekSayA vizeSastu vaimAnikAH dvividhAH prajJatAH, 'taM jahA - mAimicchafeat uvavaNNagA ya, amAisammaddiTThI ubavaNNagA ya' tadyathA - mAyimidhyAdRSTacupapannakAca, amAthisamyagdRSTayupapannakAzca tatra tRtIyakaSAyo mAyApadavAcyaH, tRtIyakaSAyarUpA ca mAyAtadanyeSAmapi kaSAyANAmupalakSaNam, sA mAyA astyeSAM te mayina utkaTarAgadveSavantaste ca te mithyAdRSTayazceti mAyimidhyAdRSTayastathAbhUtA upapannakAH - upapannA iti mAyimithyAdRSTacupapannakAstadabhinnA amAthisamyagdRSTacupapannakA bodhyAH, tatra mAyimidhyAdRSTayupapadmakapadena navagraine paryantA vaimAnikA gRhyante, amAthisamyagdRSTayupapannakapadena tu anuttaraupapAtikA vaimAnikA gRhyante, 'tattha NaM je te mAimicchaddiTThI uvadaNNagA te NaM na jANaMti na pAsaMti, na AhAre ti' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te mAyimithyAdRyupapannakA navagraiveyakAntA vaimAnikAH santi te khalu karmanirjarApudgalAn atyantasUkSmavAt na jAnanti, na pazyanti, na Aharanti, kintu - 'tattha NaM je te amAisampradiTThI uvavanagA te dubihA paNNattA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye bhI kahalenA cAhie / manuSyoM kI apekSA vaimAnikoM ke viSaya meM vizeSa vaktavya yaha hai ki vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM, yathA-mAyAmithyAdRSTi-upapannaka aura amAthisamyagdRSTi- upapannaka / yahAM mAyA nAmaka jo tIsarA kaSAya haiM, usake grahaNa se anya sabhI kaSAyoM kA grahaNa karalenA caahie| jinameM mAyA kaSAya vidyamAna ho unheM mAyI kahate haiM aura aise mithyAdRSTiyoM ko mAthi mithyAdRSTi samajhanA cAhie / jo mAyimithyAdRSTi rUpameM utpanna hue hoM, ve mAyimithyAdRSTi - upapannaka kahe jAte haiM aura unase jo viparIta hoM, ve amAsimyagdRSTi - upapannaka kahalAte haiN| mAthimidhyAdRSTi-upapannaka navagraiveyaka taka ke devoM meM pAye jA sakate haiM / aura amAthisamyagdRSTi-upapannaka zabda se anutara vimAnoM taka ke devoM meM pAye jA sakate haiN| yahAM yaha bAta dhyAnameM rakhanI hai ki navagraiveyaka ke aura usase pahale saudharmakalpa Adi ke deva bhI koI-koI sa...dhanyamAM paNa kahI devu joI e. manuSyanI apekSAe vaimAnikeAnA viSayamAM vizeSa vaktavya e che ke vaimAnika deva be prakAranA haiAya che. jema ke mAyi mithyATa-upapannaka ane amAyimithyAdRSTi upapanna ahIM mAyAnAmaka je trIjo kaSAya che, tenA grahaNathI anya badhA kaSAyAnuM grahagu karI levu joIe. jemAM mAyAkaSAya vidyamAna hoya temane mAyI kahe che ane evI mithyAdraSTiene mAyi mithyAdRSTi-samajavI joI e. je mAyA mithyAdraSTi rUpathI utpanna thayela hAya, teeA mAcikrizrcAdraSTi-upapanaka kahevAya che. ane temanAthI je viparIta hAya tee amAyika uccATaTa upapatnaka kahevAya che. mAyi mithyADhaTi--upapannaka nava grevaiSaka sudhInA deveAmAM maLI Ave che ane amAyika mithyAdRSTi-upannaka zabdathI anuttara vimAna sudhInA devemAM maLI AvI zake che. ADI A vAta dhyAnamAM rAkhavAnI che ke navacceveyaka ane tenA pahelA saudhama 5 AdinA pra0 83 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUne te amAyisamyag dRSTayupapannakA vaimAnikA anusaraupapAtikarUpAH santi te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA aNaMtarovavaNNagA ya paraMparovavaSNagA ya' tadyathA-anantaropapannakAzca paramparopapannakAca, tatra anantaram-avyavadhAnam tena upapanakA iti anantaropapatrakAH, utpattiprathamasamayasthAyina ityarthaH, paramparayA upapannakAH paramparopapannakAH, utpatyanantaram dvitrAdisamayasthAyina ityarthaH, 'tattha NaM je te aNaMtarovavaNNamA te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreMti' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yete anantaropapanakA vaimAnikAH santi te khalu karmanirjarApudagalAn na jAnanti, na pazyanti, Aharanti, teSAmekasAmayikopayogaHsaMbhavAt aparyAptatvAcca, samyagdRSTi hote haiM, kintu unakA avadhijJAna itanA sabala nahIM hotA ki ve una nirjarA pudagaloM ko jAna-dekha sakeM, ataeva ve mAyI-mithyAdRSTi na hote hue bhI isa dRSTi se mAyI-mithyAdRSTi sarIkhe haiM / isa kAraNa unheM mAyAmithyAdRSTi ke antargata kahA hai|| malayagiri ne to aisA hI artha kiyA hai jaisA yahAM likhA hai kintu mahArAjazrI kI dhAraNA aisI hai ki saudharmAdi deva lokoM ke deva bhI una nirjarA padaloM ko jAna dekha sakate haiM aura yaha bAta mUla pATha se bhI siddha hotI hai| ina mAyI-mithyAdRSTi aura amAyI-samyagdRSTi devoM meM se jo mAyImithyAdRSTi haiM, ve una nijarA pudgaloM ko nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM, kintu unameM jo amAyI-samyagdRSTi deva haiM ve do prakAra ke hote haiM-anantaropapanna aura paramparopapanna / jinako utpanna hue pahalA hI samaya ho, ve anantaropapanna kahalAte haiM aura jinheM utpanna hue eka samaya se adhika ho cukA ho, ve paramparopapanna kahalAte haiM / ina donoM prakAra ke devoM meM jo anantaropapanna haiM, ve una nirjarA pudagaloM ko nahIM jAnate haiM, nahA~ dekhate haiM, kintu deva paNa koI koI samyagdaSTi hoya che, kintu temanuM avadhijJAna eTaluM sabala nathI hatuM ke teo nirjarA pudgalene jANI dekhI zake, tethI ja te mAyI-mithyAdraSTi sarakhA che. e kAraNe teone mAyA mithyASTinA antargata kahyA che. TIkAkAra zrI malayagirIe te e ja artha kahyo che. ke je AhIM lakhe che. paNa mahArAjazrInI dhAraNA evI che ke, saudharma Adi deva lokena deva paNa e nirjarA pudgalene jANI dekhI zake che, ane e vAta mULa pAThathI paNa siddha thAya che. 1 A mAyA-mithyASTi ane amAthI samyagdaSTi devAmAM je mAyI mithyAdaSTi che, teo A nirjarA pulane nathI jANatA, nathI dekhatA kintu AhAra kare che, paNa temAM je amArI samyagdaSTi deva che, teo be prakAranA hoya che-anantapapana ane paraMparopapana ! jene utpanna thayAne prathama samaya hoya, teo anantaro55naka kahevAya che. ane jemane utpana thaye ekathI vadhAre samaya adhika thaI gaela hoya teo paraMparopana kahevAya che. A baMne prakAranA devAmAM je anantaro55nna che, teo te nirjarA du zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 20 6 anagArAviSayakavarNanam 'tattha NaM je te paraMparovavannagA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te paramparopapannakA vaimAnikAH santi te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya' tadyathA-paryAptakAzca aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjattagA te NaM na jANaMti na pAsaMti AhArati' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te aparyAptakAH paramparopapannakAH santi te khalu karmanijarApudagalAn na jAnanti na pazyanti, kevalamAharanti, teSAmaparyAptatvena samyagupayogAsaMbhavAt 'tattha NaM je te pajatagA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yete paryAptakAH paramparopapannakAste dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-uvauttA ya aNuvauttA ya' tadyathAupayuktAzca anupayuktAzca 'tattha NaM je te aNuva uttA te NaM na jANaMti na pArsati' tatra khalutadubhayeSAM madhye ye te anupayukAH paryAptAH paramparopapannakAH santi te karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, kevalam Aharanti, sAmAnyato vizeSatazca paricchedasya upayogaM vinA kartumazakyatvAt 'tatya NaM je te uvauttA te NaM jANaMti pAsaMti AhAre ti' tatra khalutadubhayeSAM madhye ye te upayuktAH paryApta kAH paramparopapannakAH santi te khalu karmanirjarApudgalAna praNidhAnena jAnanti pazyanti Aharanti, AhAra karate haiM, isake atirikta ve aparyApta bhI hote haiM, jo anAyI-samya. gdRSTi deva paramparopapana haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM, yathA-paryAptaka aura apryaaptk| inameM jo aparyAptaka paramparopapanna haiM, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate, kevala una nirjarA pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyoM ki aparyApta honeke kAraNa unakA upayoga ThIka taraha laga nahIM sktaa| jo deva paryAptaka paramparopapanna haiM, ve bhI do prakAra ke haiM-upayukta ora anupayukta / ina donoM meM jo anupayukta haiM, ve una nirjA pudgalo ko jAnate-dekhate nahIM hai, kevala AhAra karate haiM, kyoMki upayoga ke binA sAmAnya athavA vizeSa rUpa se unakA jJAna ho nahIM sktaa| kintu jo deva upayukta haiM arthAt upayoga lagAe hue haiM, ve gane nathI jANatA, temaja dekhatAM paNa nathI, kintu AhAra kare che ! tenA uparAnta te aparyApta paNa hoya che, je amAyI-samyagdaSTi deva paraMparopapanna che, temAM paNa be prakAranA hoya che, jema ke-paryApta ane aparyApta temanAmAM je aparyApta paraMparo55nna che, teo nathI jANatA, nathI dekhatA, kevaLa te nirjara pudgalono AhAra kare che, kemake aparyApta hevAnA kAraNe temane upayoga ThIka rIte thaI nathI zakatA. je deva paryApta paraMparopa5naka che teo paNa be prakAranA che-upayukta ane anupayukta te bannemAM je anupayukta che, teo nirjarA pudgalene jANatA dekhAtA nathI, kevaLa AhAra kare che, kemake upayoganA vinA sAmAnya athavA vizeSa rUpathI temanuM jJAna thaI zakatuM nathI. paNa je deve upayukta arthAt upayukta che, teo jANe che, dekhe che ane temane AhAra paNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tathA coktam-"saMkhejakammadave loge thovUNagaM paliyaM, saMminnaloganAliM pAsaMti aNuttarA devA" iti, ayaM bhAvaH-karmadravyANi-karmazarIradravyANi pazyana kSetrato lokasya saMkhyeyAna bhAgAn pazyati, anuttarasurAzca saMpUrNA lokanADI pazyantIti, se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccaiasthegaiyA jANaMti jAva atthegaiyA AhAreti / he gautama ! tat-tasmAtkAraNAt etenAyeMna evam-uktarItyA ucyate yat-asyeke kecana upayuktA vaimAnikAH avadhijJAnena nirjarApudgalAn jAnanti yAvat-pazyanti Aharanti, astyeke kecana vaimAnikA avadhijJAnena nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, apitu Aharanti tatra AharantIti ca sarvatrApi lomAhAreNetyavaseyam / iti ekAdazaM dvAraM samAptam ||suu 0 6 // ||prtibimbvktvytaa // mUlam adAyaM pehamANe maNUse adAyaM pehai, attANaM pehai, palibhAgaM pehai ? goyamA ! adAyaM pehai, no appANaM pehai, palibhAgaM pehai, evaM eteNaM abhilAveNaM asi maNi duddhaM pANe tellaM pANi vasaM ||suu07|| jAnate haiM, dekhate haiM aura unakA AhAra bhI karate haiN| kahA bhI hai-karma dravyoM ko arthAt kArmaNa vargaNA ke pudgaloM ko jA jIva dravya se dekhatA hai, vaha kSetra se loka ke saMkhyAta bhAgoM ko dekhatA hai| anuttara vimAnoM ke deva sapUrNa loka. nAlI ko dekhate hai|' he gautama ! isa hetu se kahA gayA hai ki koI-koI vaimAnika deva nirjarA-pudgaloM ko jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM, koIkoI nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM, kintu AhAra karate haiN| jahAM AhAra karanA kahA hai, vahAM sarvatra lomAhAra hI samajhanA caahie| pratibimba-vaktavyatA zabdArtha-(ahAyaM pehamANe maNUse adAyaM pehai, attAgaM pehai, palibhArga pehai ?) darpaNa dekhatA huA manuSya darpaNa ko dekhatA hai, apane Apako dekhatA hai kahyuM che-kamadravyane arthAt kAmaNa vargaNAnA pudgalene je jIva dravyathI dekhe che, te kSetrathI lekanA saMkhyAta bhAgone dekhe che. anuttara vimAnanA deva saMpUrNa lekanAlIne dekhe che." he gautama ! e hetuthI kaheluM che ke kaI kaI vaimAnika deva nirjarA pudgalene paNa jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, keI ke I nathI jANatA nathI dekhatA paraMtu AhAra kare che. jyAM AhAra kare kahela che tyAM badhe mAhAra ja samajavo joIe. pratibiMba vaktavyatA All-(ahAya pehamANe maNUse adAya pehai, apANaM pehai palibhAgaM pehai ?) 45 netA manuSya apane cha, te pAte pAtAna me cha / pratibhimanane cha 1 (goyamA ! zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 7 pratibimbavarNanam chAyA-Adarza prekSamANA manuSya Adarza prekSate, AtmAnaM prekSate, pratibhAgaM prekSate ? goyamA ! Adarza prekSate, no AtmAnaM prekSate, pratibhAgaM prekSate, evam etena abhilApena asiM, maNi, dugdhaM pAnIyaM tailaM phANitaM vasAm ||suu0 7 // ___TokA-athendriyaprastAvAttad vizeSagrAhya vimbavaktavyatAM prarUpayitum trayodazamAdarzadvAramAha-'adAyaM pehamANe maNUse adAyaM pehai, attANaM pehai, palibhAgaM pehai ?' he bhadanta ! Adarza-darpaNaM prekSamANaH-pazyan manuSyaH kis Adarza prekSate ? kimvA AtmAnaM-zarIraM prekSate ? kimvA-pratibhAga-pratibimba prekSate ! bhagavAnAha-'goramA!' he gautama ! 'adAyaM pehai, no attANaM pehai, palibhAgaM pehai' Adarza prekSamaHNo manuSya Adarza prekSate, Adarzasya spaSTarUpAya yathAvasthitasyaiva tatra pratyakSa evopalambhAt, kintu no AtmAnaM-- vazarIraM tatra prekSate Adarza yA pratibimba ko dekhatA hai ? (goyamA ! addAyaM pehai) he gautama ! darpaNa ko dekhatA hai (no appANaM pehai) apane Apako nahIM dekhatA (palibhAgaM pehai) pratibimba ko dekhatA hai (evaM) isI prakAra (eteNaM abhilAveNaM) isa abhilApa se (asi) talavAra ko (maNi) maNi ko (duddhaM) dUdha ko (pANaM) pAnI ko (tellaM) tela ko (phANiyaM) gur3a ko (vasaM) carbI ko| TIkArtha-indriyoM kA prakaraNa cAlU hai| isI prakaraNa meM indriyagrahita pratibimba kI vaktavyatA kI prarUpaNA karate haiM___ gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! manuSya jaba darpaNa ko dekhatA hai to vAstava meM vaha kyA dekhatA hai ? kyA darpaNa ko dekhatA hai ? kyA apane ko arthAt apane zarIra ko dekhatA hai ? athavA pratibimba ko dekhatA hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! manuSya jaba darpaNa ko dekhatA hai taba vaha darpaNa ko dekhatA hai, kyoMki darpaNa yathAvasthita pratyakSa hI spaSTa rUpa se dekhane meM AtA AdayaM pehai) 3 gItama! pAna he cha (no appAMNa pehai) pote pAtAne nathIta (pali bhAga pehai) prativimana heme che (evaM) me 4Are (eteNaM abhilAveNaM) mA pramANe atisAthI (arsi) tasavArane (maNiM) mAyane (duddhaM) iMdhane (pANaM) pANI (tellaM) tesane (phaNiyaM) gojana (vasaM) yamIna TIkArtha-I drinuM prakaraNa cAlu che. A prakaraNamAM Indriya grAhya pratibimbanI vaktavyatAnI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! manuSya jyAre darpaNane jove che te vAstavamAM zuM jove che? zuM darpaNane dekhe che? zuM pitAne arthAt potAnA zarIrane dekhe cha ? athavA pratiminmane me cha ? zrI bhagavAna gautama! manuSya jyAre darpaNane jove che tyAre te darpaNane je che, kemake darpaNa ja yathAvasthita pratyakSa spaSTa rUpe jovAmAM Ave che. paNa te mANasa pitAne zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 __ prajJApanAsUtre svazarIrasyAsadbhAvAt, svazarIraM tAvat svAtmani pratiSThitaM vartate nAdarza iti, tasya Adarza draSTumazakyatvAta, apitu pratibhAga-davazarIraprativimbaM tAvad Adarza pazyati, pratibimbampuna. zchAyApudagala svarUpamavaseyama, sarvasyaiva aindriyakavastunaH sthUlatvaM cayApacayadharmavattvaM razmivattvaJca vartate, razmayastu chAyApudgalAvyapadizyante, chAyApudgalAnAM pratyakSata eva vyava. hAraviSayatAyAH siddhatvAt, pratiprANi pratyakSata eva sarvasyApi sthUlavastunazchAyAyA pratIti siddhatvAt, dUrasthitasya vyavahitasya vA sthUlavastuno darpaNAdiSu razmyavagAhAbhAvena chAyApudgalAnAM tato'pi anumAnasaMbhAccetibhAvaH, te ca chAyApudgalAstattatsAmagrIsamavadhAnavazAda vicitra pariNamanazIlA dIdRzyante, tathAhi-te chAyApudagalA dine abhAsvare vastuni pratisaMkrAntAH santaH svasambandhi dravyAkAraM dhArayantaH zyAmarUpatayA pariNamanti, tacca dine hai| magara vaha manuSya apane ko nahIM dekhatA, kyoMki kAca meM apane zarIra kA sadbhAva nahIM hotaa| apanA zarIra apane ApameM rahatA hai, darpaNa meM nhiiN| aisI sthiti meM vaha darpaNa meM nahIM dekhA jA sktaa| hAM, apane zarIra ke pratibimba ko vaha avazya dekhatA hai| pratibimba chAyA pugaloM kA samUha hotA hai| sabhI indriyagocara vastue~ sthUla hotI haiM, caya-apacaya dharma vAlI hotI haiM aura razmivAna hotI haiN| razmiyAM arthAt kiraNe chAyA-pudagala hI haiN| chAyApudgala pratyakSa se hI vyavahAra ke viSaya hone ke kAraNa siddha haiN| pratyeka prANI pratyakSa se hI sabhI sthUla vastuoM kI chAyA kA anubhava karatA hai, ataeva pratIti se hI usakI siddhi samajha lenI caahie| bhAva yaha hai ki dUra para sthita athavA dhyavahita (vyavadhAnayukta) sthUla vastu kI darpaNa Adi meM razmiyoM (kIraNoM) kA avagAhana hone se chAyA ke pudgaloM kA usase bhI anubhava ho sakatA hai| ___ chAyApudgala vibhinna prakAra kI sAmagrI kA saMyoga pA kara vicitra prakAra ke pariNamana vAle dekhe jAte haiM / jaise-ve chAyApudgala dina ke samaya kisI abhAsvara nathI jete. kemake kAcamAM pitAnA zarIrane sadUbhAva nathI hote pitAnuM zarIra pitAnAmAM ja rahe che, darpaNamAM nahIM evI sthitimAM darpaNane nathI dekhI zakate hA, pitAnA zarIranA pratibimbane te avazya dekhe che. pratibimba chAyA pudgalene samUha hoya che. badhI Indriya gocara vastuo razUla hoya che, cayApacaya dharmavALI hoya che ane raziyamAna hoya che. ramiye arthAta kiraNe chAyA pudgala ja che. chAyA pudgala pratyakSathI ja badhI razUla vastuonI chAyAne anubhava kare che tethI ja pratItithI ja tenI siddhi samajI javI joIe. bhAva e che ke dUra sthila athavA vyavahita (vyavadhAna yukta) sthUlavastunuM darpaNa AdimAM kiraNonuM avagAhana thavAthI chAyAnA pudgalenuM enAthI paNa anumAna thaI zake che. chAyApudgala vibhinna prakAranI sAmagrIne saMga pAmIne vicitra prakAranA pariNamanavALA dekhAya che. jemake e chAyA pudgala divasamAM koI abhAsvara vatu upara paDIne pitAnA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 7 pratibimzvarNanam ravikiraNanikare prasarati sati, rAtrau punazcandrikAyAH prasAre sati pratyakSata eva siddham, te eva chAyAparamANupudgalAH darpaNAdibhAsvAdravye pratisaM kAntAH santaH sambandhidravyAkAraM dhArayantaH svasambandhini dravye yAdRzo varNaH kRSNo nIlaH zyAmaH pIto raktovA tiSThati tAdRzA evaM pariNamante, prakRte ca ye manuSyasya cha.yApudgalaparamANavo darpaNamupasaMkrAntAsantaH svazarIra. varNatayA svazarIrAkAratayA ca pariNamante teSAM darpaNe upalabdhi bhavati natu zarIrasya, ityabhiprAyeNaivoktam na zarIraM pazyati apitu pratibhAgamiti, tathA coktam-'sAmA u diyA chAyA amAsuragayA, nisiMtu kAlAbhA / sAceva bhAsuragayA sadehavaNNA muNeyacyA // 1 // je AdarisassaMto dehAvayavA havaMti saMketA / tesiM tatthuvalaMbho pagAsajogA na iresi // 2 // iti, vastu para par3akara apane saMbaMdhI dravya ke AkAra ko dhAraNa karate haiM aura zyAma rUpa meM pariNata ho jAte haiM, aura rAtri meM kRSNa rUpa meM pariNata ho jAte haiN| yaha bAta dina meM sUrya kI kiraNoM kA prasAra hone para tathA rAtri meM candrikA kA prasAra hone para pratyakSa se hI siddha hai / vahI chAyA ke paramANu pudgala darpaNa Adi camakIlI vastu meM pratisaMkrAnta hokara apane saMbaMdhI dravya ke AkAra ko dhAraNa kara lete haiM aura usa dravya kA jaisA kAlA, nIlA, zyAma, pIta yA raktavarNa hotA hai, vaise hI pariNata ho jAte haiM / prakRta meM jo manuSya ke chAyApudgala darpaNa ke Upara prativimbita hote hae apane zarIra ke varNa evaM AkAra ke rUpa meM pariNata hote haiM, unhI kI darpaNa meM upalabdhi hotI hai, na ki zarIra kI / isI abhiprAya se kahA gayA hai-'zarIra ko nahIM dekhatA, apitu usake pratibimba ko dekhatA hai|' kahAbhI hai-jo chAyA dina meM zyAmavarNa kI evaM abhAsvara rUpa hotI hai, vahI rAtri meM kAlI AbhA vAlI ho jAtI hai| vahI chAyA bhAsvara hokara deha ke varNa kI ho jAtI hai, aisA samajhanA cAhie // 1 // ' sambandhI dravyanA AkArane dhAraNa kare che ane zyAma rUpamAM pariNuta thaI jAya che, ane rAtrimAM kRNarUpamAM pariNata thaI jAya che. A vAta divase sUryanA kiraNone prakAza tathA rAtrimAM candrikAno prakAza hatAM pratyakSathI ja siddha che, teja chAyAnA paramANu yugala darpaNa Adi camakadAra vastu para pratisaMkrAnti thaIne pitAnA saMbandhI dravyanA AkArane dhAraNa karI le che ane te dravyane je kALe, vAdaLI, zyAma, pILe agara rAte raMga hoya che, te ja pariNata thaI jAya che. prakRtimAM je mANasanA chAyA pudgala darpaNa Upara pratibimbita thaIne pitAnA zarIranA raMga temaja AkAranA rUpamAM pariNata thAya che, temanI ja darpaNanI upalabdhi thAya che, paNa zarIranI nahIM. eja abhiprAye kaheluM chezarIrane nathI dekhate, paNa tenA pratibimbane dekhe che' kahyuM paNa che-je chAyA divase zyAma varNanI temaja abhAvara rUpa hoya che, te ja rAtrimAM kALA prakAzavALI thaI jAya che. teja chAyA bhAsvara banIne dehanA raMganI thaI jAya che, ema samajavuM joIe che 1 | zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAlane zyAmA tu divA chAyA abhAvaragatA nizitu kaalaabhaa| saiva bhAsvaragatA svadehavarNA jJAtavyA // 1 // ye AdazasyAntadehAvayavA bhavanti sNkraantaaH| teSAM tatropalambhaH prakAzayogAt netareSAm // 2 / / iti, 'evaM eeNaM abhilAveNaM asi maNiM duddhaM pANaM tellaM phANiyaM vasaM' evamAdarzamiva, etena-pUrvoktena AmilApena-AlApakrameNa asim, maNim - padmarAgAdikam, dugdham, pAnIyam, tailam, phANitam-masyaNDIm 'rAva' iti bhASA prasiddham, vasAm-cIm, prekSamANo manuSyaH kim asiprabhRti prekSate ? kimvA AtmAnam-svazarIraM prekSate ? kimvA pratibhAgam-svazarIprativimba prekSate ? iti praznAkAraH, asiprabhRti prekSamANo manuSyaH asiprabhRti prekSate, na AsmAnam-svazarIraM prakSate kintu-pratibhAgaM-svazarIraprativimbaM prekSate prAguktayuktestulyatvAt, iti bhAvaH / Adarza 12--asi13-maNi 14-dugdha 15-pAnIya16taila 17-phANita 18-vasAparyantaM samAptam / ||suu0 7 // 'darpaNa ke andara zarIrake jo avayava saMkrAnta hote haiM, unhIM kA prakAza ke yoga se darpaNa meM upalaMbha hotA hai, anya kA nahIM // 1 // darpaNa ke saMbaMdha meM jo kucha kahA gayA hai, vahI abhilApa krama se asi, maNi, dUdha, pAnI, tela guDa 'aura carbI ke viSaya meM kaha lenA cAhie' yathAasi ko dekhatA huA manuSya kyA asi ko dekhatA hai? kyA apane ko dekhatA hai athavA apane zarIra ke prativimba ko dekhatA hai ? isI prakAra maNi Adi kA lekara prazna kA rUpa banAnA caahie| uttara isa prakAra hogA-asi Adi ko dekhatA huA manuSya asi Adi ko dekhatA hai, apane zarIra ko nahIM dekhatA, apane zarIra ke prativimba ko dekhatA hai| isa saMbaMdha meM yukti vahI hai jo darpaNa ke viSaya meM kahI jA cukI hai| yaha Adarza, asi, maNi, dugdha, pAnI, tela, guDa, aura carbI taka kA kathana samApta huaa| darpaNanI aMdara zarIranA je avayava saMkrAnta thaI jAya che, temane ja prakAzanA ge daNamAM upalaMbha thAya che, bIjAne nahIM ke 2 che darpaNanA sammadhamAM je kAMI kahevAeluM che, teja abhilApa kame asi, maNi, dUdha, pANI, tela, goLa ane cabInA viSayamAM paNa kahevuM joIe. jemake-talavArane jete e manuSya zuM talavAra jove che, zuM pitAne jove che athavA pitAnA zarIranA pratibiMbane jove che? eja rIte maNi vagerene laIne praznanuM rUpa banAvavuM joIe. uttara A rItane thaze-talavAra vigerene jete mANasa talavAra vagerene jove che, pitAnA zarIrane nathI dekhate pitAnA zarIranA pratibimbane dekhe che. te sambandhamAM yukti teja che ke je darpaNanA samayamA 4DI hevA che. A. 26za maNi, masi, dUdha, pANI, tesago, bhane yI sudhInuM kathana samApta thayuM. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU08 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam atIndriyaviSayavaktavyatAmUlam-kaMbalasADeNaM bhaMte ! AveDitapariveDhite samANe jAvaiyaM uvA. saMtaraM phusittA NaM ciTai, virallie vi samANe tAvaiyaM ceva uvAsaMtare phusittA NaM ciTui ? haMtA, goyamA ! kaMbalasADaeNaM AveDhiyapariveDhite samANe jAvaiyaM taM ceva, thUgANaM bhaMte ! uTTe UsiyA samANI jAvaiyaM khettaM ogAhaittA NaM ciTai, tiriyaM pi a NaM AyatA samANI tAvaiyaM ceva khettaM ogAhaittANaM ciTai, haMtA, goyamA ! thUNANaM uDDhe UsiyA taM ceva ciTai, AgAsathiggaleNaM bhaMte ! kiMNA phuDe kaihiM vA kAehiM phuDe-ki dhammatthikAraNaM phuDe, dhammatthikAyassa deseNaM phuDe dhammatthi. kAyassa paesehi phuDe, evaM adhammasthikAeNaM AgAsasthikAeNaM, eeNaM bhedeNaM jAva puDha vikAeNaM phuDe jAva tasakAeNaM addhAsamaeNaM phuDe ? goyamA dhammatthikAraNaM phuDe, no dhammatthikAyassa deseNaM phuDe, dhammathikAyassa paesehiM phuDe, evaM adhammasthikAeNavi, no AgAsasthikAeNaM phuDe AgAsatthikAgasla deseNaM phuDe, AgAsathikAyassa paesehiM jAva vaNassaikAeNaM phuDe tasakAeNaM siya phuDe addhAsamaeNaM dese phuDe dese No phuDe, jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve kiM NA phuDe ? kaihiM vA, kAehiM phuDe, kiM dhammatthikAeNaM jAva AgAsasthikAeNaM phuDe ? goyamA No dhammasthikAraNaM phuDe, dhammatthikAyassa deseNaM phuDe dhammasthikAyassa paesehiM phuDe, evaM adhammatthikAyassa vi, AgAsasthikAyassa vi, puDhavikAieNaM phuDe, jAva vaNastaikAeNaM phuDe, tasakAieNaM phuDe siya No phuDe, addhAsabhaeNaM phuDe, evaM lavaNasamudde dhAyatisaMDe dIve kAloe samudde abhitarapukkharaddhe, bAhira pukkharaddhe evaM ceva, NavaraM addhAsamaeNaM no phuDe, evaM jAva sayaMbhUramaNasamudde, esA parivADI imAhiM gAhAhi aNu gaMtavvA, taM jahA-'jaMbuddIve lavaNe dhAyai kAloyapukkhare varuNe / khIraghayakhoyagaMdiya aruNavare kuMDale ruyate // 1 // AbharaNavatthagaMdhe uppala pra0 84 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tilae ya pumnihirynne| vAsaharadahanaIo vijayA vkvaarkppidaa||2|| kurumaMdara AvAsA kUDA nakvattacaMdasUrAya / deve NAge jakkhe mRe ya sayaMbhUramaNo y||3|| evaM jahA bAhirapukkharaddhe bhaNie tahA jAva saMyaM. bharamaNasamudde jAda addhAsamaeNaM no phuDe / loe NaM bhaMte! kiM gA phuDe kaihiM vA kAehiM jahA aagaastthiggle| aloeNaM bhaMte! kiM NA phuDe katihiM vA kAehi pucchA, goyamA ! no dhammasthikAeNaM phuDe jAva no AgAsatthikAeka phuDe AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe, no puDhavikAi. eNaM phuDe, jAva no addhAsamaeNaM phuDe, ege ajIvadavvadese agurulahue aNatehiM agurula huyaguNehiM saMjutte sAgAsa aNaMtabhAgUNe / iMdiyapayassa paDhamo uddeso sU0 8 // chAyA-kamlazATakaH khalu bhadanta ! AveSTitapariveSTitaH san yAvad avakAzAntara spRSTvA khalu tiSThati, virallito'pi san tAkaccaiva avakAzAntaraM spRSTvA khalu tiSThati ! hanta, gautama ! kambalazATakaH khalu AveSTitapariveSTitaH san yAvat taccaitra, sthUNA khalu bhadanta ! urdhvamucchitA satI yAvat kSetram avagAhya khalu tiSThati, tiyApi khalu AyatA satI tAvaccaiva ____ zabdArtha-(kaMbalasADe NaM bhaMte AveDhinapariveDhite samANe) he bhagavan ! kaMbala rUpa zATaka lapeTA huA-khUba lapeTA huA (jAvatiyaM) jitane (uvAsaMtaraM) AkA. zapradezoM ko (phusittA NaM ciTThati) sparza karake rahatA hai (virallie vi samANe) phailAyA huA bhI (tAvaiyaM ceva uvAsaMtaraM) utane hI AkAzapradezoM ko (phusi. ttANaM ciTThai ?) sparza karake rahatA hai ? (haMtA goyamA !) hAM-gautama! (kaMbalasADae NaM AveDhiyapariveDhie samANe) kaMbala AveSTita-pariveSTita hokara (jAvatiyaM) jitane (taM ceva) vahI (thUNA NaM bhaMte ! uDaDhaM asiyA samANI) he bhagavan ! sthUNA Upara uThI huI (jAvaiyaM zahAtha-(kaMbalasADeNaM bhaMte ! AveditapariveDhite samANe) bhagavan ! sine 35 vaztra pI2 bhUbha pATebu (jAvatiya) 28 // (uvAsaMtarANaM) mA pradezAne (phasittANaM cidaMti) 25za 412 27 cha, (virallie vi samANe) sAye 595 (tAvatiyaM ceva uvAsaMtara) an at prazAna. (phusittANaM ciduI) 255 rIne 23 / (haMtA goyamA !) / gautama ! (kaMbalasADaeNaM AveDhiyapariveDhie samANe) sine pITamA 1 vIjAIna (jAvatiyaM) rekhA (taM ceva) me pramANe (thUNANaM bhaMte ! uDUDhaM asiyA samANI) he bhagavan ! sthuu| 52 sI (jAvaI khettaM ogAhaittANa) nesA kSetrAnI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 667 kSetram AgAhya khalu tiSThati ? hanta gautama ! sthUNA khalu UrdhvamucchritA taccaiva tiSThati, AkAzathiggalaH khalu bhadanta ! kena spRSTaH katibhirvA kAyaiH spRSTaH ? kiM dharmAstikAyena spRSTaH, dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH 1 evam adharmAstikAyena, AkAzAstikAyena, etena bhedena yAvat pRthivIkAyikena spRSTaH, yAt trasakAyikena addhAsamayena spRSTaH ? gautama ! dharmAstikAyena spRSTaH, no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, khettaM ogAhahattANaM) jitane kSetra ko avagAhana karake (ciTai) rahatI hai (tiriyaM pi ya NaM AyatA samANI) tirzI lambI kI huI bhI (tAvaiyaM ceva kheta) usane hI kSetra ko (ogAhaittANaM ciTThai) avagAhana karake rahatI hai (haMtA goyamA !) hAM, gautama ! (thUNANaM uDDhaM asiyA taM ceva) sthUNA UMcI uThI huI, ityAdi vahI (ciTThati) rahatI hai| __ (AgAsathiggale NaM bhaMte !) he bhagavan ! AkAzarUpa thiggala arthAt loka (kiNA phuDe) kisase spRSTa hai ? (kahahiM vA kAehi phuDe ?) kitane kAyoM se spRSTa hai ? (kiM dhammasthikAraNaM phuDe) kyA dharmAstikAya sespRSTa hai ? (dhammasthikAyassa deseNaM phuDe) dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? (dhammasthikAyassa paesehiM phuDe) dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? (evaM adhammasthikAeNaM) isI prakAra adharmAstikAya se (AgAsasthikAraNaM) AkAzAstikAya se (eeNaM bhedeNaM) isa bheda se (jAva puDhavikAeNaM) yAvat pRthvIkAya se spaSTa hai (jAva tasakAe NaM) yAvat prasakAya se (addhA samaeNaM) kAla se (phuDe) spRSTa hai ? (goyamA! dhammasthikAraNaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa hai (no dhammasthikAyassa deseNaM phuDe) bhAna 4zana (cidRi) 29 cha (tiriya pi ya NaM AyatA samANI) ti pAnI na 5 (tAvaiyaM ceva khettaM) te kSetrane (ogAhittArNa ciTai) sAnA zana rahecha ? (haMtA goyamA !) i, gautama ! (thUNANaM uDDhaM asiyA taM ceva) sthuu| yI seii, tyAta te (ciTuMti) 23 cha (AgosathiggaleNaM bhaMte !) gavan ! / / 35 thisa arthAt as (kiMNA phuDe) zanAyI 25STa cha ? arthAt 25yara cha ? (kaihiM vA kAehiM vA phuDe 1) 4ii yAthI spaSTa cha ? (kiM dhammatthikAraNa phuDe) zu pAyathI spRSTa cha, (dhammatthikAyassa deseNaM phuDe) dhAstiyana thI spRSTa cha ? (dhammatthikAyassa paesehi phuDe) ghAstiyana prazAyI spRSTa cha 1 (evaM adhammatthikAeNaM) ye pramANe sAsta yathI (AgAsatthikAe Na) maa||21stithii (eeNaM bhedeNaM) mA methI (jAva puDhavikAeNaM phuDe) yAvat pRthvIyathI spRSTa cha (jAva tasakAraNa) yAvat sayathI (addhA samaeNaM) thI (phuDe) -pRSTa che (goyamA! dhammatthikAraNaM phuDe) gautama! dhAsta thI 21STa cha (no dhamnatthikAyassa deseNaM phuDe) ghAstiyanA BAthI spRSTa nathI. (dhammatthikAyamsa paesehiM phuDe) mAstiyana pradezamA praSTa cha zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakApanAsUtre dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, evam adharmAstikAyenApi, no AkAzAstikAyena spRSTaH, AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH, AkAzAstikAyasya pradeza vid vanaspatikAyikena spRSTaH, trasakAyikena syAt spRSTaH, addhAsamayena dezaH spRSTaH, dezo na spRSTaH, jambUdvIpa: khalu bhadanta ! dvIpaH kena spRSTaH, katibhirvA kAyai spRSTaH ? kiM dharmAstikAyena yAvada AkAzAstikAyena spRSTaH ? gautama ! no dharmAstikAyena spRSTaH, dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, evam adharmAstikAyasyApi; AkAzAstikAyasyApi, dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai (dhammasthikAyassa paesehiM phuDe) dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai (evaM adhammatthikAraNavi) isI prakAra adharmAstikAya se bhI (no AgAsasthikAraNaM phuDe) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai (AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe) AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai (AgAsasthikAyassa paesehiM) AkAzAstikAya ke pradezoM se (jAva) yAvatU (vaNassai kAeNaM phuDe) vanaspatikAya se spRSTa hai (tasakAeNaM siya phuDe) trasakAya se kathaM. citU spRSTa hai (addhAsamaeNaM dese phuDe, dese No phuDe) kAladravya se deza meM spRSTa hai, deza meM spRSTa nahIM hai ___(jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve) he bhagavan ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa (kiMNA phuDe ?) kisase spRSTa hai ? (kaihiM vA kAehiM phuDe) kitane kAyoM se spRSTa hai ? (kiM dhammasthikAeNaM jAva AgAsatthi kAeNaM phuDe ?) kyA dharmAstikAya se yAvat AkAzAstikAya se spRSTa hai ? (goyamA ! No dhammasthikAeNaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa nahIM (dhammatthikAyassa deseNaM phuDe) dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai (dhammatthikAyassa paesehiM phuDe) dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai (evaM adhammasthikAyassa vi) isI prakAra adharmAstikAya ke bhI (evaM adhammatthikAraNa vi) se prAre adharmAstiyathI 51 (no AgAsatthikAraNaM phuDe) mAstiyazrI spRSTa nathI (AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe) 243yana hezathI spaSTa cha (AgAsasthikAyassa parasehi) zAstiyana praziyA (jAva) yAvat (vaNassaikAeNaM phuDe) vanaspatiyathI 2STa cha (tasakAeNaM siya phuDe) sa yathI 4thayita spRSTa cha (addhA. samaeNaM dese phuDe -dese No phuDe) 4ia dravyathA hemai kSTa cha, dezamA spRSTa nathI (jaMbu hIveNaM bhaMte ! dIve) bhagavan ! 55 nAma4 bI5 (kiMNA phuDe) nAthI spRSTa cha 1 (kaihiM vA kAehi phuDe) sa! yAthI 25STa cha 1 (ki dhammatthikAeNaM jAva AgAsasthikAraNaM phuDe 1) zu pastithI yAvat 24taaruthI spRSTa cha ? (goyamA ! No dhammatthikAraNaM phuDe) : gautama ! dharmAstithI 2STa nathI (dhammatthi kAyassa deseNaM phuDe) dhAsta herAthI spRSTa che (dhammatthikAyassa paesehiM phuDe) dhAstiyanA pradezayI spRSTa cha (evaM adhammatthiAyassa vi) me re astiyana 55] (agA. zrI prapanAsUtra : 3 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam pRthivI kAyikena spRSTaH, yAvad vanaspatikAyikena spRSTaH, sakAyikena spRSTaH, syAt no spRSTaH, addhAsamayena spRSTaH, evaM lavaNasamudraH, dhAtakIkhaNDo dvIpaH, kAlodaH samudraH, abhyantarapuSkarArddhaH, bahiH puSkarArddhaH evaJcaiva, navaram addhAsamayena no spRSTaH, evaM yAvat svayambhUramaNa samudraH, eSA paripATI AbhirgAthAbhiranugantavyA, tadyathA-jambUdvIpo, lavaNo, dhAtakI, kAlodaH puSkaro varuNaH / kSIravRtekSunandI cAruNavaraH kuNDalo rucakaH // 1 // AbharaNavastragandhaH utpalatilakazca padmanidhiratnAni / varSadhara hUdanadyo vijayAH vakSaskArakalpendrAH AgAsasthikAyassa vi) AkAzAstikAya ke bhI (puDhavikAieNaM phuDe) pRthivIkAya se spRSTa hai (jAva vaNassahakAeNaM phuDe) yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai (tasakAieNaM siya phuDe siya No phuDe) trasakAya se kadAcit spRSTa hai, kathaMcit spRSTa nahIM hai (addhAsamaeNaM phuDe) addhAsamaya se spRSTa hai (evaM) isI prakAra (lavaNasamudde) lavaNasamudra (dhAyatisaMDe) dhAtakI khaMDa (dIve) dvIpa (kAloe samudde) kAloda samudra (abhitarapukkharaddhe) bhItarI puSkarArdha (bAhirapukkharaddhe) bAhya puSkarArdha (evaM ceva) isI prakAra (NavaraM) vizeSa (addhAsamaeNaM no phuDe) addhA samaya se spRSTa nahIM (evaM jAva sayaMbhUramaNasamudde) isa prakAra svayaMbhUramaNa samudra taka (esA parivADI) yaha paripATI (imAhiM gAhAhiM aNugaMtavvA) ina gAthAoM se jAnanI cAhie (taM jahA) vaha isa prakAra (jaMbuddIve) jambUdvIpa (lavaNe) lavaNasamudra (dhAya) dhAtakIkhaMDa (kAloya) kAloda (pukkhare) puSkara dvIpa (varuNo) varuNa dvIpa (khIra-ghaya-khoya-NaMdiya-aruNavare kuMDale ruyate) kSIravara, ghRtavara, kSoya-ikSu, nandIzvara, aruNavara, kuMDalavara, rucaka (AbharaNa-vattha-gaMdhe) AbharaNa, vastra, gaMdha (uppalatilae) utpala, tilaka (paumanihirayaNe) padma, nidhi, ratna (vAsahara-daha-naIo) varSadhara, hrada, nadiyAM satthikAyassa vi) 251414yana 555 (puDhavikAieNaM phuDe) 24l4BthI spaSTa cha (jAva ghaNassaikAraNaM phuDe) yAvat vanaspatithI 25STa (tasakAieNaM siya phuDe siya No phuDe) trasa yathA hAyit 2YSTa thAya cha hAyit yatA nathI (addhA samaeNaM phuDe) mA samayathA spaSTa cha (evaM) me re (lavaNasamudde) savA samudra (abhiMtarapukkharaddhe) manA purA (bAhirapukkharaddhe) mA 44rAdha (evaM ceva) se prAre (navaraM) vizeSa (addhAsamaeNaM no phuDe) saddhAsamayathA 24 nathI (evaM jAva sayaMbhUramaNa samudde) 24 mAre svaya bhU2ma samudra sudhA (esA parivADI) 24 // 52 // ii (imAi gAhAhiM aNugaMtabbA) 2 // gAthAmAthI kI ye ( jahA) te // 4Are (jaMbuddIve) 4ii5 (lavaNe) Aq samudra (dhAyaI) thAtI ma (kAloya) ga (pukkhare) 42 vI5 (baruNo) 135 hI5 (khIra-ghaya-khoyaNaMdiya-aruNavare kuMDale ruyate)I 252, ta12, kSu nandIzva2, 53412 3012 334 (AbharaNa-vattha-gaMdhe) mA0255 1 5 (uppalatilae) Grue ldas (paumanihi rayaNe) 54ma, nidhi, 2na (bAsa zrI prshaan| sUtra : 3 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre // 2 // kurumandarAvAsAH kUTAH nakSatracandrasUrAzca / devo nAgo yakSo bhUtazca svayambhUramaNazca // 3 // evaM yathA bahiH puSkarAoM bhANitastathA yAvat svayambhUramaNasamudro yAvad addhAsamayena no spRSTaH / lokaH khalu bhadanta ! kena spRSTaH, katibhirvA kAyai yathA AkAzAthiggalaH alokaH, khalu bhadanta ! kena spRSTaH katibhirvAkAyaiH pRcchA, gautama ! no dharmAstikAyena spRSTaH yAvad no AkAzAstei kAyena spRSTaH, AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH, no pRthivIkAyena (vijayA) vijaya (vakkhArakappidA) vakSaskAra, kalpa, indra (kuru-maMdara-AvAsA) kuru, maMdara, AvAsa (kUDA) kUTa (nakkhatta caMdasUrAya) nakSatra, candra aura sUrya (deve) deva (NAge) nAga (jakkhe) yakSa(bhUe ya) aura bhUta (sayaMbhUramaNe ya) aura svayaMbhUramaNa (evaM) isa prakAra (jahA) jaise (bAhira pukkharaddhe) bAhya puSkarArdha (bhaNie) kahA (tahA) usI prakAra (jAva sayaMbhUramaNasamudde) yAvat svayaMbhUramaNa samudra (jAca) yAvat (addhAsamaeNaM no phuDe) addhAkAla se spRSTa nahIM hai (loge NaM bhaMte ! kiMNA phuDe) he bhagavan ! loka kisase spRSTa hai ? (kAhiM vA kAehiM) yA kitane kAyoM se (jahA AgAsadhiggale) jaise AkAzadhiggala-loka) (aloe NaM bhaMte ! kiMNA phuDe, katihiM vA kAehiM) he bhagavan ! aloka kittase spRSTa hai, kitane kAyoM se (pucchA) prazna (goyamA! no dhammasthikAraNaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa nahIM (jAva) yAvat (no AgAsasthikAraNaM phuDe) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM (AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe) AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai (no puDhabikAieNaM phuDe) pRthvIkAyika se hara-daha naI bho) 15deg52, 16, nahiyA (vijayA) viya (vakkhArakappiMdA) 162412, 485, ndra (kuru-maMdara-AvAsA) 33, ma42, mAvAsa (kuDA) 2 (nAkhattacaMdasUroya) nakSatra, yandra bhane sUrya (deve) 31 (NAge) nAn (jakhe) yakSa (bhUeya) mane bhUta (sayaMbhUramaNe ya) bhane 25 bhUrabhaSya (evaM) se prAre (jahA) 21 // (bAhirapukkharaddhe) mA 5042 / 5 (bhaNie) 4yo (tahA) sana zate (jAva sayaMbhUramaNasamudde) yAvat 21ya bhUrabhA samudra (jAva) yAvat (addhAsamaeNaM no phuDe) mA 4thI 28 nayI (logeNaM bhaMte ! kiNAphuDe) : san ! nayI 25STa cha ? (kaihiM vA kArahi) 2 hI yAthI (jahA agAsa thagale) 21 4.2 [414- (aloraNaM bhaMte ! kiNA phuDe, kaI hiM vA kArahi) 3 sAvan ! Hat: zanAyI spRSTa , kI yAye thA ? (pucchA) prazna (goyamA ! nA dhammatthiAegaM phuDe) 8 gautama ! amarathI spRSTa nathI (jAva) yAvat (no AgasatyikAraNaM phuDA) 2assiuthI pRSTa nathI (AgAsasthikAyassa deseNaM phuDe) zasta na thI 2STa cha. (no puDhavi kAieNaM phuDe) YIya4thI 108 nathI (jApa no addhAsamaegaM phuDe) yAvat mAsamayayI zrI pr||5|| sUtra : 3 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam spRSTaH, yAvad no addhAsamayena spRSTaH, eko'jIvadravyadezaH, agurulaghukam anantairaguruka laghukaguNaiH saMyuktam sarvAkAzAnantabhAgonam / iti indriyapadasya prathama uddezaH // 8 // TIkA-atIndriyavaktavyatAprastAvAdatIndriyavizeSaviSayaM viMzatitamaM dvAraM prarUpayitumAha- kaMbalasADeNaM bhaMte ! AveDhiapariveDhie samANe jAvaiyaM uvAsaMtaraM phusittA Na ciTTara' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kambalazATaka:-kambalarUpaH zATaka: kambalazATakaH sa khala aveSTita pariveSTitaH san-saghanaM gADhataraM saMliSTaH sana, yAvad avakAzAntaram-cAvat AkAzapradezAn spRSTvA avagAhya khalu tiSThati 'virallievi samANe tAvaiyaM ceva uvAsaMtare phusittA NaM ciTThai ?' virallito'pi-viralIkRto'pi vizliSTo'pi, san kim tAvaccaira avakAzAntaraM-tAvata eta AkAzapradezAn spRSTvA-avagAhya khalu tiSThati ? bhagavAnAha"haMtA, goyamA ! he gautama ! hanta-satyam, etat 'kaMbalasADa ega AveDhiya pariveDhie samANe spRSTa nahIM (jAva no addhAsamaeNaM phuDe) yAvat addhAsamaya se spRSTa nahIM (ege ajIvadavvadese) eka ajIva dravya kA deza hai (agurulahue) vaha agurulaghu hai (aNaMtehiM agurulahuya guNehiM) ananta agurulaghu guNoM se (maMjutte) saMyukta hai (savvAgAsa aNaMta bhAgUNe) sampUrNa AkAza ke anantaveM bhAga kama (iMdiyapayassa paDhamo uddeso) indripada kA prathama uddezaka pUrNa huaa| _____TIkArtha-atIndriya vastuoM kI vaktavyatA kA prakaraNa hone se viziSTa atI. ndriya viSaya saMbaMdhI ikkIsaveM dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! kambala ko guDI-muDI kara diyA jAya arthAt taha para taha jamA kara lapeTa diyA jAya to vaha jitane AkAzapradezoM ko gheratA hai, kyA utane hI pradezoM ko phailA dene para gheratA hai ? arthAt kyA donoM avasthAoM meM barAvara hI AkAzapradezoM ko avagAhana karatA hai ? bhagavan-hAM, gautama ! aisA hI hai| kambalarUpa zATaka taha kiyA huA spRSTa nathI. (ege ajIva davva dese) 4 25 dravya deza cha (agurulahue) te magu3 sadhu cha (aNaMtehi agurulahuyaguNehi) ananta 543-sadhu guthI (saMjutte) sayuta cha (sabAgAsa aNaMtabhAgUNe) sapU zanI anantama bhAga yoch| (iMdiyapayassa paDhamo uddeso)ndriya phne| prathama uddeza pure| thye| TIkArtha-atIndriya vastunI vaktavyatAnuM prakaraNa hovAthI viziSTa atIndriya viSaya saMbaMdhI ekavIsamA dvAranI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna pUche che-he bhagavan! kAMbaLane saMkelIne vALI devAya te jeTalA AkAza pradezane ghere che, zuM tene ukelIne phelAvAmAM Ave te teTalA ja AkAza pradezane te ghere ? arthAt zuM bane avasthAomAM sarakhA ja AkAza pradezane avagAhnaa re ? zrI. prazAnA sUtra : 3 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 672 jAvatiyaM taMceva' kambalazATakaH khalu AveSTita pariveSTitaH san- atyanta saghanatayA saMzliSTaH san yAvad avakAzAntaram - yAvat AkAzapradezAn spRSTvA - avagAhya tiSThati tAvaccaiva avakAzAntaram - tAvata eva AkAzapradezAn spRSTvA - avagAhya tiSThati, ekaviMzatitamaM dvAram - gautamaH H pRcchati - 'dhUNA NaM bhaMte ! uDDa UsiyA samANI jAvaiyaM khettaM ogAhittANaM ciTTha ' he bhadanta ! sthUNA khalu-staMbhbhavizeSarUpA, Urdhvam upari ucchritA - ucchrAyayuktA satI yAvat kSetram avagAdya - vyApya khalu tiSThati, 'tiriyaM piaNaM AyatA samANI tAvaiyaM caiva khettaM siresari cihna ?' tiryagapica khalu AyatA - vistRtA sati kiM tAvaccaiva kSetram avagAhya-vyApya tiSThati ? bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta - satyametat, 'dhUNANaM u UsiyA taM caiva ciTTha' sthUNA khalu Urdhvam ucchritA satI yAvatkSetramavagAhya tiSThati, tiryagapi AyatA satI tAvaccaiva kSetram avagAhya tiSThati, dvAviMzatitamaM dvAram - gautamaH pRcchati - 'AgAsathiggale NaM bhate / kiMNA phuDe ? kahiM vA kAehiM phuDe ?' - he bhadanta ! AkAzathiggalam khalu loko vyapadizyate, lokastAvad mahato bahirAkAzasya vistRta paTasya thiggalamiva pratibhAsate, sa hi lokaH kena spRSTaH - vyAptaH ? katibhirvA - jitane AkAzapradezoM ko gheratA hai, phailAyA huA bhI utane hI AkAzapradezoM ko gheratA hai / gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! sthUNA (thUna ) Upara uThAI huI ( UMcI khaDI huI) jitane kSetra ko avagAhana karake rahatI hai, tirdhI lambI paDI huI bhI utane hI pradezoM ko avagAhana karatI hai ? bhagavAn ! he gautama! hAM, aisA hI hai| UMcI uThI huI thUna jitane AkAzapradezoM ko vyApta karatI hai, ticha paDI huI bhI utane hI AkAzapradezoM ko vyApta karatI hai / gautama - bhagavana ! AkAza-thiggala arthAt loka kisase spRSTa hai ? sampUrNa AkAza eka vistRta paTa ke sadRza hai, usake bIca meM loka thegaDe ke samAna hai, zrI bhagavAnhA, gautama ! emaja che vALelI kAMkhaLa jeTalA AkAza pradezane ghere che, phelAvelI paNa teTalA ja AkAza pradezene ghere che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! sthUNA (thAMbhale) ubhA karelA hAya te jeTalA kSetranI avagAhanA kare che, ADA paDelA thAMbhale paNa zu' eTalA ja pradezanI avagAhanA kare che ? zrI bhagavAna-hai gautama hA, ema ja che UMcA ubhelA thAMbhaleA jeTalA AkAza pradezane vyAsa kare che, ADA paDelA paNa te teTalA ja AkAza pradezane bhyAsa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! AkAza-thingala arthAt leka zenAthI pRSTa che ? sapUrNa AkAza eka vistRta paTanA sarakhuM che, temanA vacamAM leAka thigaDA samAna che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 673 kiyatsaMkhyAkaiH kAyaiH spRSTaH - vyAptaH ? prathamaM sAmAnyena praznaH, tato vizeSeNa praznaH, tAneva praznaviSayabhUtakAyAn pratyekaM pRcchati - 'kiM dhammasthikAraNaM phuDe ?' kiM dharmAstikAyena spRSTaH - vyAsaH ? kiMvA 'dhammatthikAyassa deseNaM phuDe ?' dharmAstikAyasya dezena - ekadezena spRSTaH ? kiMvA 'dhammatthikAyassa padesehi phuDe' dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? ' evaM adhammasthikAeNaM' evam - dharmAstikAyavadeva kim adharmAstikAyena spRSTaH, kiM vA adharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA adharmAstikAyasya pradeza: spRSTaH ? evam - 'AgAsatthi - kAraNaM kim AkAzAstikAyena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? 'eeNaM bhedeNaM jAva puDhavIkAraNaM phuDe jAva tasakAraNaM addhAsamaNaM phuDe ?' etena pUrvoktakrameNa bhedena prakAreNa yAvat kim pudgalAstikAyena pRSTaH ? kiMvA pudgalAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiMvA pudgalAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? kiM jIvAstikAyena spRSTaH ? ityAdirItyA praznaH, tathA - kiM pRthivIkAyena ataH lokAkAza ko thiggala kahA gayA hai / yaha loka kisase spRSTa arthAt vyApta hai ? kitanI kAyoM se spRSTa hai ? prathama sAmAnya rUpameM prazna kiyA gayA hai, tatpazcAt vahI prazna vizeSa ko lekara kiyA hai| aba unhIM kAyoM ko eka eka karake pUchate haiM- kyA loka dharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke eka deza se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? adharmAstikAya ke dezase spRSTa hai ? athavA kyA adharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya ke dezase spRSTa hai ? athavA kyA AkAzAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA pudgalAstikAya se spRSTa hai ? kyA pudgalAstikAya ke deza se spRSya hai ? athavA kyA pudgalAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? kyA jIvAstikAya se spRSTa hai ? ityAdi rUpameM prazna samajhalenA cAhie | tathA kyA pRthivIkAya se spRSTa hai ? yAvat kyA akAya se spRSTa hai ? tethI lAkakAzane thingala kahela che. A leka zenAthI pRSTa arthAt vyApta che? keTalI kAyAethI pRSTa che prathama sAmAnya rUpe prazna karelA che, tyAra pachI teja prazna vizeSane laIne karyAM che. have teja kAyAne eke eke pUche che-zu leka dharmAstikAyathI sRSTa che ? zu' dharmAstikAyanA eka dezathI pRSTa che ? zuM dharmAstikAyanA pradezothI dRSTa che ? eja prakAre zuM dharmAstikAyathI pRSTa che? adharmAstikAyanA dezathI pRSTha che? athavA zuM adharmAstikAyanA pradezeAthI pRSTa che? zuM AkAzAstikAyathI pRSTa che! zuM AkA zAstikAyanA dezathI pRSTha che? athavA zuM AkAzasti kAyanA pradezathI pRSTa che? eja prakAre zuM pudgalAstikAyathI pRSTha che ? zu pudgalAstikAyanA dezathI pRSTa che ? athavA zuM pudgalAstikAya pradezAthI pRSTa che ? zuM jIvAstikAyathI pRSTha che ? vigere rUpamAM prazna samajI levA joIe. temaja pRthvIkAyathI pRSTha che? yAvas tha akhrAyathI ma0 85 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 prajJApanAsUtre spRSTaH ? yAvat-kim akAyena spRSTaH ? kiM tejaskAyena spRSTaH ? kiM vAyukAyena spRSTaH ? kiM vanaspati kAyena spRSTaH ? kiM usakAyena-dvIndriya trIndriya caturindriyeNa spRSTaH ? kim addhAsamayena-kAlavizeSeNa spRSTaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dhammatthikAraNaM phuDe no dhammatthikAyassa deseNaM phuDe dhammatthikAyassa padesehiM phuDe'lokastAvad dharmAstikAyena spRSTaH-vyApto vartate, dharmAstikAyasya sarvAtmanA loke'vagAdatvAt, ata eva-no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH-vyApto bhavati, yena vastunA sarvAtmanA vyApto yo bhavati sa tasyaiva dezena virodhAt vyato na bhavati, kintu dharmAstikAyapradezAnAM loke'vagADhatvAt, 'evaM adhammatthikAraNavi'--evam-dharmAstikAyeneva adharmAstikAyenApi spRSTo loko bhavati, no adharmAstikAyasya dezena spRSTaH, kintu adharmAstikAyasya pradezaH spRSTo loko vartate ityarthaH, kintu 'no AgAsasthikAraNaM phuDe' no AkAzAstikAyena sakalena dravyeNa lokaH spRSTo bhavati lokasyAkAzAstikAyadezamAtrasvarUpatvAt, kintukyA tejaskAya se spRSTa hai ? kyA vAyakAya se spRSTa hai ? kyA vanaspatikAya se spRSTa hai ? kyA sakAya arthAta hIndriya zrIndriya caturindriya aura paMcendriya se spRSTa hai ? kyA addhAkAla se spRSTa hai ? bhagavan uttara dete haiM-he gautama ! loka dharmAstikAya se spRSTa hai, kyoMki dharmAstikAya pUrA kA pUrA loka meM hI avagADha hai, ataeva vaha dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, kyoMki jo jisake sAtha pUrI taraha vyApta hai, use usake sAtha ekadeza se vyApta nahIM kahA jA sakatA magara loka dharmAstikAya ke pradezoM se to vyApta hai hI! kyoM ki dharmAstikAya ke sabhI pradeza lokameM hI avagADha haiN| isI prakAra loka adharmAstikAya se bhI spRSTa hai, adharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, magara adharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai| kintu loka sampUrNa AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai, kyoMki loka pRSTa che ? zuM tejaskAyathI pRSTa che? zuM vAyu kayathI spaSTa che? zuM vanaspatikAyathI pRSTa che? zuM trasakAya arthAt kIndriya trIndriya caturindriya ane paMcendriyathI pRSTa che? zuM addhA kAlathI pRSTa che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama! leka dharmAstika thI pRSTa che, kemake dharmAstikAya purepurA lekamAM avagADha che, tethI ja dharmAstikAyanA dezathI pRSTa nathI kemake je jenI sAthe purepurUM vyApta thAya che, tethI tenI sAthe eka dezathI vyApta na kahevAya paNa leka dharmAstikAyanA pradezathI te vyApta ja che, kemake dharmAstikAyanA sakala pradeza lekamAM ja avagADha che. e ja prakAre leka adharmAstikAyamI paNa skRSTa che, adharmAstikAyanA dezathI spaSTa nathI, paNa adharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che. paNa leka saMpUrNa AkAzAstikAyathI pRSTa nathI kemake leka saMpUrNa AkAzAstikAyane eka nAne khaMDa mAtraja che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 'AgAsasthikAyassa deseNaM phuDe ?' AkAzAstikAyasya dezena spRSTo bhavati, 'AgAsasthikAyassa padese hiM jAva vaNassaikAraNaM phuDe'-AkAzAstikAyassa pradezaizca spRSTa: yAvatpudgalAstikAyena jIvAstikAyena pRthivIkAyena apkAyena tejaskAyena, vAyukAyena, vanaspatikAyena spRSTo loko vartate pRthivyAdInAmapi sUkSmANAM sakalalokApannatvAt tairapi sarvAtmanA vyApto loko bhavati, kintu 'tasakAieNaM liya phuDe' trasakAyena syAta-kadAcit spRSTo bhavati, syAt-kadAcit no spRSTo bhavati, tathAca samudghAtagatasya kevalinazcaturthasamaye vartamAnatAdazAyAM tena svapradezaiH sakalalokapUraNAta, tasyaca kevalina svasakAyatvAta sakAyena spRSTo loko bhavati, tadatiriktakAle tu no spRSTo bhavati, sarvatra sakAyAnAmasadbhAvAta, 'addhAsamaeNaM dese phuDe dese No phuDe'-addhAsamayena-kAlavizeSeNa tu lokasya kazcidezaH sampUrNa AkAzAstikAya kA eka choTA-sA khaMDa mAtra hI hai / kintu AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai aura AkAzAstikAya ke pradezoM se bhI spRSTa hai| yAvat-pudgagalAstikAya se, jIvAstikAya se, pRthvIkAya se, apkAya se, tejaskAya se, vAyukAya se vanaspati kAya se spRSTa hai / sUkSma pRthvIkAya Adi samasta lokameM vyApta haiM, ataeva unake dvArA bhI vaha pUrNa rUpa se spRSTa hai / magara sakAya se kvacit spRSTa hotA hai aura kvacit spRSTa nahIM bhI hotA hai| jaba kevalI samuddhAta karate haiM taba cauthe samaya meM ve apane AtmapradezoM se sampUrNa loka ko vyApta karate haiM, kevalI bhagavAn trasakAya ke hI antargata haiM, ataH eva usa samaya samasta loka sakAya se spRSTa hotA hai, isake atirikta anya samaya meM sampUrNa loka trasakAya se spRSTa nahIM hotA hai| kyoMki trasajIva sirpha sanADI meM ho pAye jAte haiM jo sirpha ekarAjU cauDI aura caudaha rAjU UMcI hai| ___ addhAsamaya ke dvArA loka kA koI bhAga spRSTa hotA hai aura koI bhAga spRSTa nahIM hotaa| kintu AkAzAstikAyanA dezathI pRSTa che ane AkAzasti kAyanA pradezathI paNa pRSTha che. yAvat pudgalAstikAyathI, jIvAstikAyathI, pRthvIkAyathI, akAyathI, tejaskAyathI, vAyukAyathI ane vanaspatikAyathI pRSTa che. sUma pRthvIkAya Adi samasta lekamAM vyApta che, tethI ja temanA dvArA paNa te pUrNa rUpathI spaSTa che, paNa trasakAyathI kavacit pRSTa thAya che ane kavacit spaSTa nathI paNa thatA. jyAre kevalI samudraghAta kare che tyAre cothA samayamAM teo potAnA AtmapradezathI saMpUrNa lokane vyApta karI le che. kevalI bhagavAna trasakAyanA ja aMtargata che, tethI ja te samaye samasta leka trasakAyathI pRSTa thAya che, tethI atirikta anya samayamAM saMpUrNa leka trasakAyathI pRSTa nathI thatA. kemake trasa jIva phakta trasa nADImAM ja maLI Ave che. je phakta eka rAju pahoLI ane cauda rAju uMcI che, aA samaya dvArA lekanA keI bhAga spaSTa thAya che ane koI bhAga pRSTa nathI thatA, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre spRSTo bhavati, kazcidezo no spRSTo bhavati trayoviMzatitamaM dvAram, gautamaH pRcchati-'jaMbu. dIveNaM bhaMte ! dIve kiMNA phuDe kaihiMvA kAehiM phuDe ?' he bhadanta ! jambUdvIpaH khalu dvIpa: kena spRSTaH-vyApto bhavati ? iti sAmAnyena praznaH, atha vizeSataH praznayati-katibhirvAkiyatsaMkhyAkaiH kAyaiH spRSTo-vyApto bhavati? tadeva vizadayati-'kiM dhammasthikAraNaM jAva AgAsasthikAraNaM phuDe ?'-kiM dharmAstikAyena spRSTaH ? yAvat-kiMvA dharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTo bhavati ? evam-kim adharmAstikAyena spRSTaH kim adharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiMvA'dharmAstikAyasya pradezeH spRSTaH ? evam AkAzAstikAyena spRSTaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No dhammatthikAraNaM phuDe' no dharmAstikAyena jambUdvIpo dvIpa: sarvAtmanA spRSTaH, apitu 'dhammatthikAyassa deseNaM phuDe' dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, 'dhammatthikAyassa padesehiM phuDe'-dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, 'evaM adhammatthikAyassa vi, AgAsatthikAyassavi evam-dharmAstikAyasyaiva adharmAstikAyasyApi, athaca AkAzAstikAyasyApi dezena pradezaizca spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, natu __ gautamasvAmI-he bhagavan ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa kisake dvArA spRSTa hai ? yaha sAmAnya prazna hai| isI ko vizeSa rUpa se pUchate haiM -jambUdvIpa kitane kAyoM se spRSTa hai ? isakA spaSTIkaraNa karate haiM-kyA dharmAstikAya se spRSTa hai ? yA kyA dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA adharmAstikAya ke deza se athavA kyA adharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA AkAzA stikAya se spRSTa hai ? __ bhagavAn-he gautama ! jambUdvIpa dharmAstikAya se pUrNa rUpa se spRSTa nahIM hai, kintu dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai, dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai| isI prakAra adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ke bhI deza se aura pradezoM se spRSTa hai / sampUrNa adharmAstikAya aura saMpUrNa AkAzAstikAya se bhI jambU zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaMbudvIpa nAmaka dvIpa zAnA dvArA skRSTa che ? A sAmAnya prazna che. tene ja vizeSa rUpe pUche che-jambudvIpa keTalI kAyAthI pRSTa che? tenuM spaSTIkaraNa kare che, zuM dharmAstikAyathI pRSTa che? agara zuM dharmAstikAyanA dezathI pRSTa che? zuM dharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che? e prakAre zuM adharmAstikAyathI pRSTa che? zuM adharmAstikAyanA dezathI athavA zuM adharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che ? eja prakAre zuM AkAzAstikAyathI pRSTa che?* zrI bhagavAn -he gautama! jambudvIpa dharmAstikAyathI pUrNa rUpathI pRSTa nathI, kintu dharmAstikAyanA dezathI spaSTa che, dharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che. e ja prakAre adharmAstikAya ane AkAzAstikAyanA paNa dezathI ane pradezathI pRSTa che. saMpUrNa adharmo zrI prshaan| sUtra : 3 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam adharmAstikAyena AkAzAstikAyena ca spRSTaH, 'puDhavIkAieNaM phuDe jAva vaNassaikAieNaM phuDe'-pRthivIkAyikena spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, yAvad apkAyikena tejaskAyikena vAyu. kAyikena vanaspatikAyikena ca spRSTaH, 'tasakAieNaM phuDe siya No phuDe'-trasakAyikena-dvi tricaturindriyeNa spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, syAt-kadAcit no spRSTo bhavati, 'addhAsamaeNaM phuDe'-addhAsamayena-kAlavizeSeNa jambUdvIpo dvIpaH spRSTo bhavati, caturviMzatitamaM dvAramAha'evaM lavaNasamudde dhAyatisaMDe dIve'-evam-jambUdvIpavadeva lavaNasamudro dhAtakISaNDo dvIpa: 'kAloe samudde abhitarapukkharaddhe' kAlodaH samudraH, abhyantarapuSkarArddhaH 'bAhirapukkharaddha evaM ceva'-bahiH puSkarAoM dvIpaH, evaJcaiva-pUrvoktavadeva avaseyam kintu-NavaraM addhAsamaeNaM no phuDe' navaram-pUrvopekSayA vizeSastu-addhAsamayena no spRSTo bhavati, addhAsamayasya arddhattIya. dvIpa samudAntarvatitayA bahirabhAvAt, ata eva bahidvIpasamudrANAmaddhAsamaya sparzaniSedhaH kRtaH "evaM jAva sayaMbhUramaNasamudde-evam-pUrvoktarItyA yAvat--varuNa kSIra ghRtekSunandikAruNavaradvIpa spRSTa nahIM hai / vaha pRthvIkAya se spRSTa hai yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai, arthAt apakAya, tejaskAya, vAyukAya aura vanaspatikAya se spRSTa hai| jambUdvIpa trasakAya se kvacit spRSTa hotA hai, kvacit spRSTa nahIM hotA hai| addhAkAla se spRSTa hai| jambUdvIpa saMbaMdhI vaktavyatA ke anusAra hI lavaNasamudra, dhAtakIkhaMDa dIpa, kAlodasamudra, abhyantara puSkarAdha aura bAhya puSkarAdha bhI samajhalenA caahie| pahale se vizeSa yaha hai ki addhAsamaya aDhAI dvIpa ke antargata hI hotA hai, bAhara nahIM, ataeva bAhara ke dvIpa aura samudra addhAkAla se spRSTa nahIM haiN| isI prakAra svayaMbhUramaNa samudra taka samajhalenA cAhie, arthAt varuNa, kSIra, ghRta, ikSu, nandIzvara, aruNavara, kuNDala, rucaka, kuru, mandara, AvAsa, kUTa, nakSatra, candra, sUrya, deva, nAga, yakSa, bhUta, svayaMbhUramaNa samudra, ye saba dhrmaastikAyathI paNa jambudvIpa spaSTa nathI, te pRthvI kAyathI pRSTa che yAvat vanaspatikAyathI pRSTa arthAt aSkAya, tejasthAya, vAyukAya ane vanaspatikAyathI pRSTa che jambudvIpa rasakAyathI kavacit pRSTa thAya che, kavacit pRSTa nathI thato addhA kAlathI spaSTa che. jambudvIpa saMbaMdhI vaktavyatAnA anusAra ja lavaNa samudra, dhAtakIkhaMDa dvIpa, kAleda samudra abhyatara puSkarAI ane bAhya puSkarAI paNa samajI levA joIe. pahelAthI vizeSa e che ke addhA samaya aDhAI dvIpanA antagartaja hoya che, bahAra nahIM tethI ja bahAranA dviIpa ane samudra addha kALathI pRSTa nathI. eja rIte svayaMbhUramaNa samudra sudhI samajI devu naye arthAt 132, kSI, dhRta. kSu, nanhIzva2, 20312, 36, 354, 13, bhan42, mApAsa, 2, nakSatra, yandra, sUrya, deva, nA, yakSa, bhUta, svaya bhRtaramANu samudra A badhA dharmAstikAyanA deza AdithI spaSTa che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kuNDalarucaka kurumandarAvAsa kUTa nakSatracandrapurAzca devonAgazca yakSazca bhUtazca svayaMbhUramaNasamudrazca dharmAstikAyadezAdinA spRSTo bhavati, 'esA parivADI imAhi gAhAhi aNugaMtavyA' eSApUrvoktA jambUdvIpAdi viSayiNo paripATI zreNiH, AmirgAthAbhiranugantavyA 'taM jahA-jaMbu dIve lavaNadhAryAtakAloya pukkhare varuNe / khIraghayakhoyaNaMdiya aruNavare kuMDale ruyae // 1 // ' tadyathA-jambUdvIpaH, lavaNaH, dhAtakI kAlodaH, puSkaraH, vrunnH| kSIraghRtekSunandI ca aruNavaraH kuNDalo rucakaH // 1 // 'AbharaNavatthagaMdhe uppalatilaeya paumanihirayaNe / vAsaharadahanaio vijayA vakkhArakappidA // 2 // AbharaNavastragandha utpalatilakazca padmanidhiratnAni varSadhara hadanadyo vijayA vkssskaarklpendraaH| 2 // 'kurumaMdaraAvAsA kUDA nakkhattacaMdasarAya / deve NAge jakkhe bhUeya sayaMbhUramaNeya // 3 // kuruH mandaraH AbAsAH kUTA: nakSatracandrasUrAzca / devo nAgo yakSo bhUtazca svayambhUramaNazca // 3 // tathAca sarvadvIpasamudANAmabhyantaravartIjambUdvIpo vartate tatparikSepI lavaNasamudro'sti, tadanantaraM puSkarabaro dvIpo vilasati. dvIpasamAnAbhidhAnAH samudrAH santi, yathA puSkaravarasamudraH, tadanantaraM varuNavaro dvIpaH, varuNavaraH samudrazca kSIravaro dvIpaH kSIrodaH samudrazca, tadanantaraM ghRtavarodvIpaH, ghRtodaH samudrazca, tadanantaram ikSavaro dvIpaH, ikSuvara samudrazca, tadanantarata-nandIzvaro dvIpaH, nandIzvaraH samudazca, ete'STAvapi ca samudrA ekaikarUpAH santi, tadanantaraM dvIpAH samudrAzca pratyekaM nitrisvarUpAH sandi kAya ke deza Adi se spRSTa haiM / jambUdvIpa Adi saMbaMdhI yaha paripATI ina gAthAoM se samajha lenI cAhie-samasta dvIpoM aura samudro ke madhya meM yaha jambadvIpa hai| ise saba ora se gherane vAlA lavaNasamudra hai| lavaNasamudra ke cAroM ora dhAtakIkhaMDa nAmaka dvIpa hai, usake cAroM aura kAloda samudra hai / kAloda samudra kA parikSepa karanevAlA puSkaravara dvIpa hai / isake pazcAt dvIpoM ke samAna hI nAma vAle samudra haiM, jaise puSkaravara samudra, phira varuNavara dvIpa, varuNavara samadra, kSIravara dvIpa, kSIroda samudra, tatpazcAt ghRtavara dvIpa aura ghRtoda samudra, tadanantara ikSuvara dvIpa aura ikSuvara samudra, phira nandIzvara dvIpa aura nandIzvara samudra, ye ATha dvIpa aura samudra eka eka rUpa haiM, inake pazcAt pratyeka dvIpa aura samudra tIna-tIna milate-julate nAmoM vAle haiM, jaise-aruNa, aruNavara, aruNa. - jambudvIpa Adi saMbaMdhI A paripATI A gAthAothI samajI levI joIe. badhA hIpa ane samudranI vacce A jambudvIpa che. tene badhI bAjuthI gheranAra lavaNu samudra che. A lavaNa samudranI cAre bAju dhAtakI khaMDa nAme dvIpa che. tenA pharato kAleda samadra che. kAleda samudrane parikSepa karavAvALA puSkara vara dvIpa che. tenI pAchaLa dvIpane samAna ja nAmavALA samudra che.-jemake puSka2vara samudra ane pachI varUNuvara dvIpa. varUNavara samudra, lIvara dvIpa, kSIra samudra, tyAra pachI ghatavara dvIpa ane dhRtada samudra, tadanantara Iznavara dvIpa ane IkSuvara samudra, pachI nandIzvare dvIpa ane nandIzvara samudra, A ATha dvIpa ane samudra eka eka rUpa che. temanI pAchaLa pratyeka dvIpa ane samudra traNa traNa maLatA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 679 yathA- 'aruNa' itipadena aruNaH, aruNavaraH, aruNavarAvabhAsaH, 'kuNDala' iti padena kuNDalaH, kuNDalavaraH, kuNDalavarAvabhAsaH, 'rucaka' iti padena rucakaH, rucakavaraH, rucakravarAvabhAsaH ityAdirItyA bodhyam, ayazcakramo nandIzvarasamudrAnantaram - aruNo dvIpaH, aruNaH samudraH, tataHaruNavaro dvIpaH, aruNavaraH samudraH, tataH - aruNavarAvabhAsaH dvIpaH, aruNavarAvabhAsaH samudrazva ityAdirUpo bodhyaH teSAJca dvIpasamudrANAM nAmAni anugatarUpeNa saMgrAhayitumAha 'AbharaNavastretyAdigAthAdvayam, tatra yAni kAnicidAbharaNanAmAni- - yathA hArArddhahAraratnAafe kanakAvaliprabhRtIni yAni ca vastranAmAni - vInAMzukaprabhRtIni yAni ca gandhanAmAni - kogyprabhRtIni yAni cotpalanAmAni - jalaruhacandrodyotaprabhRtIni yAni ca tilakaprabhRtIni vRkSanAmAni yAni ca padmanAmAni - zatapatra sahasrapatraprabhRtIni yAni ca pRthivInAmAni - ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhAprabhRtIni yAni ca navanidhInAM caturthazacakravaratnAnAM, culla himavadAdikAnAM varSadharaparvatAdInAM padyAdInAM hRdAnAM, gaGgAsindhuprabhRtInAM varAvabhAsa, kuMDalapada se kuMDala, kuMDalavara aura kuMDalavarAvabhAsa / 'rucaka' pada se rucaka, rucakavara aura rucakravarAvabhAsa, ityAdi / yaha krama nandIzvara samudra ke bAda- aruNa dvIpa, aruNa samudra, aruNavara dvIpa, aruNavara samudra, aruNavarAvabhAsa dvIpa, ahagavarAvabhAsa samudra ityAdi / una dvIpoM aura samudroM ke nAma anukrama se saMgRhIta karane ke lie kahA hai- jitane bhI AbharaNoM ke nAma haiM, jaise- hAra arddhahAra, ratnAvalI, kanakAvalI Adi, jitane bhI vastroM ke nAma haiM, jaise cInAMzuka Adi, jo bhI gaMdha ke nAma haiM, jaise koSTapuTa Adi, jitane bhI kamaloM ke nAma haiM-jalaruha, candrodyota Adi, isI prakAra vRkSoM ke tilaka Adi jo bhI nAma haiM, padmoM ke zatapatra, sahastrapatra Adi jitane nAma haiM, pRthviyoM ke jo ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA Adi nAma haiM, cakravartI kI nau nidhiyoM aura caudaha ratnoM ke jo nAma haiM, varSadhara parvatoM ke jo himavAna Adi nAma haiM, hUdoM ke jo padmahUda nAbhovANA che. prema-maraNa, aNuvara, ma3NuvarAvalAsa, Duusa paDathI muMDesa, muMDesavara ane kuMDalavarAbhAsa, rUcaka, rUcakavara, ane rUcakavarAvabhAsa, vigere. A kaeNma nandIzvarasamudranA pachI varUNadvIpa arUNusamudra, arUNavarasamudra, pachI arUNuvarAvAsaDhIpa, arUNuvarAvabhAsa samudra vigere dvIpa ane samudronA nAma anukramathI saMgRhIta karavAne mATe kahyu che jeTalAM paNa AbharaNenA nAma che, jemake hAra, ahAra, ratnAvalI, kanakAvalI, Aphri jeTalAM vastronA nAma che, jemake cInAMzuka Adi, jeTalAM gadhanA nAma che. jemake, kASThapuTa Arki, jeTalAM paNa kamaLenA nAma che--jalarUha, candrodyota Adi, eja prakAre vRkSAnA tilaka Adi je nAma che, padmAnA zatapatra, sahasrapatra, Adi jeTalAM nAma che, pRthvIcenA je ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, poMkapramA, dhUmaprabhA Ari nAma che, cakavartI nA navinidhayA ane cauda ratnAnA je nAma che, vadhara patanA je himavAn zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 prajJApanAstre , Y nadInAM, kacchAdInAM vijayAnAM mAlyavadAdInAM vakSaskAraparvatAnAM saudharmAdInAM kalpAnAM, zakrAdInAmindrANAM devakuru - uttarakurumandarANAmAvAsAnAM zakrAdisambandhinAM meru pratyAsannA - aai aarti lahimavadAdisambandhinAM nakSatrANAM kRttikAdInAM candrANAM sUryANAJca nAmAni santi tAni sarvANyapi pratyekaM dvIpasamudrANAM tritrisvarUpANi vaktavyAni tadyathA - hAro dvIpa:, hAra: samudra:, hAvaro dvIpa:, hAravaraH samudraH, hAravarAvabhAso dvIpaH, hAravarAvabhAsaH samudraH, ityAdirUpeNa pratyekaM tritrisvarUpANi vaktavyAni tAvad, yAvat-sUryo dvIpaH sUryaH samudraH, sUryavaro dvIpa:, sUryavaraH samudraH, sUryavarAvabhAso dvIpaH, sUryavarAvabhAsaH samudra iti, tadanantaraM sUryavarAvabhAsaparikSepI devo dvIpaH, tadanantaram devaH samudraH, tadanantaraM nAgo dvIpaH, nAgaH samudraH, tato yakSo dvIpaH yakSaH samudraH, tadanantaraM bhUto dvIpaH, bhUtaH samudraH, svayambhUramaNo dvIpaH, svayambhUramaNaH samudraH ityete paJca devAdayo dvIpAH, paJca devAdayaH samudrAH, ekarUpA Adi nAma haiM, nadiyoM ke jo gaMgA sindhu Adi nAma haiM, vijayoM ke jo kaccha sukaccha Adi nAma haiM, vakSaskAra parvatoM jo mAlyavanta Adi nAma haiM, saudharma Adi kalpoM ke jo nAma haiM, indra Adi ke jo bhI zakra Adi nAma haiM, isI prakAra devakuru, uttarakuru, mandara Adi parvata, zakrAdi saMbaMdhI, AvAsa meru ke nikaTavartI kUTa, ina sabake tathA kRttikA Adi nakSatroM ke, candro ke, sUryo ke jo jo bhI nAma haiM, una sabake nAma para dvIpoM ora samudroM ke tIna-tIna rUpameM nAma samajhalene cAhie / yathA- hAra, dvIpa, hAra samudra, hAravara dvIpa, hAravara samudra, hAravarAvabhAsa dvIpa, hAravarAvabhAsa samudra, ityAdi rUpa se pratyeka ke tIna-tIna svarUpa kahane cAhie, yAvat sUrya dvIpa, sUrya samudra, sUryavara dvIpa, sUryavarasamudra sUrya varAvabhAsa dvIpa, sUryavarAvabhAsa samudra / usake pazcAt sUryavarAvabhAsa ko saba ora se ghere hue deva dvIpa, phira deva samudra, phira nAga dvIpa, nAga samudra, phira yakSa dvIpa, yakSa samudra, phira bhUta dvIpa, bhUta samudra, svayaMbhUramaNa dvIpa, Adi nAma che, hadAnA je padmahada Adi nAma che, nadiyAnA je gaMgA sindhu Adi nama che, vijayAnA je kaccha sukaccha Adi nAma che. vakSaskAra parvatanA je mAlyavanta Adi nAma che, saudharma Adi kalpAnA je nAma che. indra AdinA je kaMI zaka Adi nAma che. e pramANe devakurU, uttarakurU, mandara Adi parvata zakrAdi sambandhI AvAsa merUnA najIkanA phUTa e badhAnA tathA kRttikA Adi nakSatrAnA, candronA, sUInA je kaiAi paNa nAma che, e badhAnA nAma upara dvIpA ane samudronA traNa traNa rUpamAM nAma samajI levA joie. jemake hAradvIpa, hArasamudra, hAravaradvIpa, hAravarasamudra, hAravarAvabhAsadvIpa, hAravarAvabhAsasamudra ItyAdi rUpathI pratyekanA traNa traNa svarUpa kahevAM joie, yAvat sU`dvIpa, sU samudra, sUrya varadvIya, sUryavara samudra, sUryAvazavalAsa dvIpa, sUryavazavalAsa samudra tenA pachI, suuryvrAvabhAsane badhI bAjuthI gherIne deva dvIpa, vaLI deva samudra, pAche. nagadvIpa, nAgasamudra pachI yakSa dvIpa, yakSasamudra, vajI pAcho lUtadvIya lUtasamudra, svayaMbhUrabhASa dvIpa, svaya 5 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA pada 15 sU0 7 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam _ 681 eva santi, natveSAM trika svarUpatvam, pUrvamAkAsapiggalazabdena lokaH prarUpitaH, samprati paJcaviMzatitamaM dvAram-lokazabdenaiva taM prarUpayitumAha-'loge NaM maMte ! kiMNA phuDe, kAhiM vA kAehiM ?' he bhadanta ! lokaH khalu kena vastunA spRSTaH-vyApto vartate ? iti sAmAnyena praznaH, atha vizeSeNAha katibhirvA kAyaiH spRSTaH-vyApto loko vartate ? bhagavAn Aha-jahA AgAsathiggale' yathA AkAzathiggalaM nAma lokaH pratipAditastathaiva pratipAdayitavyaH, para. viMzatitamaM dvAram-gautamaH pRcchati-'aloe NaM bhaMte ! kiM NA phuDe, katihi vA kArahiM pucchA'-he bhadanta ! alokaH khalu kena vastunA spRSTaH ? katimi vA kAyaiH spRSTastAvad aloko bhavati ? kiM dharmAstikAyena spRSTaH ? kiM vA dharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM svayaMbhUramaNa samudra, pAMca devAdi dvIpa aura pAMca devAdi samudra haiM jo eka rUpa hI haiN| ye tIna svarUpa vAle nahIM haiN| pahale loka ko AkAzathiggala zabda se prarUpita kiyA thA, aba 'loka' zabda ke dvArA hI usakI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM-bhagavan ! loka kisa vastu se spRSTa hai ? yaha prazna sAmAnya rUpa se huaa| isI ko vizeSa rUpa se kahate haiM-loka kitane kAyoM se spRSTa hai ? bhagavAna uttara dete haiM jaisA AkAzathiggala ke viSaya meM nirUpaNa kiyA hai, usI prakAra loka ke viSaya meM bhI samajhalenA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavAn ! aloka kisase spRSTa hai ? athavA kitane kAyoM se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai 1 athavA kyA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? adharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? athavA adharmAstikAya ke pradezoM bhUramaNa samudra, A pAMca devAdhidvIpa ane pAMca devAdi samudra che. je eka rUpa ja che. e traNa traNa svarUpavALA nathI. pahelAM leka je AkAza thigala zabdathI prarUpita karyuM hatuM, have 'leka, dvArA ja tenI prarUpaNa karavAne mATe kahe che-he bhagavan! leka kaI vastuthI spaSTa che ? A prazna sAmAnyarUpe thaye. tene ja vizeSa rUpe kahe che-leka keTalI kAyAthI pRSTa che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-jema AkAza thignalanA viSayamAM nirUpaNa karyuM che te ja prakAre leka nA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavad aleka konAthI pRSTa che? keTalI kAyAthI pRSTa che ? zuM dharmAstikAyathI spaSTa che ? zuM dharmAstikAyanA dezethI pRSTa che ? athavA zuM dharmA. stikAyanA pradezothI pRSTa che ? zuM adharmAstikAyathI pRSTa che? ke adhamastikAyanA dezathI skRSTa che athavA adhamastikAyanA pradezathI spaSTa che ? zuM AkAzAstikAyathI spaSTa che. pra0 86 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 prajJApanAstre vA dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ! kim adharmAstikAyena spRSTaH ? kiM vA adharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA adharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? kim AkAzAstikAyena spRSTaH1 kiMvA AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya pradezaH spRSTaH 1 ityAdi rItyA pRcchA, bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'no dhammatthikAraNaM phuTe jAva no AgAsasthikAeNaM phuDe'-AlokastAvad no dharmAstikAyena spRSTaH, yAvat-no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, no dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, no adharmAstikAyena spRSTaH, no adharmAstikAyasya dezena spRSTaH, no adharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, no AkAzAstikAyena spRSTaH, apitu-'AgAsasthikAyassa deseNaM phuDe' AkAzAstikAyasya dezena spRSTo bhavati, 'no puDhavIkAieNaM phuDe' no pRthivIkAyikena spRSTaH, 'jAva no addhA samaeNaM phuDe' yAvat no akAyikena, no tejaskAyikena, no vAyukAyikena, no vanaspatikAyikana spRSTaH, no trasakAyena spRSTaH, no addhAsamayena spRSTaH, tatra hetu mAha-ege ajIva se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya se spRSTa hai ? AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai ? athavA AkAzAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? ityAdi rUpa se pRcchA karanI caahie| ___ bhagavAn-he gautama ! aloka dharmAstikAya se spRSTa nahIM hai dharmAstikAya deza se spRSTa nahIM hai, dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa nahIM hai / vaha adha. mAstikAya se spRSTa nahIM hai, adharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, adharmAstikAya ke pradezoM se bhI spRSTa nahIM hai / aloka AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai, kintu AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai / vaha pRthvIkAyika se bhI spRSTa nahIM hai yAvat addhAsamaya se bhI spRSTa nahIM hai, arthAt apkAya se, tejaskAya se, vAyukAya se, vanaspatikAya se aura usakApa se bhI spRSTa nahIM hai, addhAsamaya se bhI spRSTa nahIM hai / alokAkAza ajIvadravya kA arthAt AkAzAstikAya kA eka deza hai, sampUrNa AkAzAstikAya use nahIM kaha sakate, AkAzAstikAyanA dezathI pRSTa che ? athavA makAzAstikAyanA pradezathI pRSTa che? ityAdi pRcchA karavI joIe. zrI bhagavAna-he gautama! aleka dharmAstikAyathI pRSTa nathI, dharmAstikAyanA dezathI skRSTa nathI, dharmAstikAyanA pradezathI pRSTa nathI. te adharmAstikAyathI pRSTa nathI. adharmAstikAyanA dezathI spaSTa nathI, adharmAstikAyanA pradezathI paNa pRSTa nathI. aleka AkAzAritakAyathI spaSTa nathI. paraMtu AkAzAstikAyanA dezathI spaSTa che. te pRthvIkAyikathI paNa pRSTa nathI yAvat aDhA samayathI paNa pRSTa nathI. arthAt aSkAyathI, tejaskAyathI, vAyukAyathI, vanaspatikAyathI ane trasakAyathI paNa spaSTa nathI. addha samayathI paNa spaSTa nathI. alakAkAza ajIva dravya arthAt AkAzAstikAyane eka deza che, saMpUrNa AkAzA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 7 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam davvadese agurulahue aNaM te hiM agurunahuyaguNehiM saMjutte savyAgAsaaNaMtabhAgUNe'-eko'jIvadravya dezo'loka AkAzAstikAyasya dezo bodhyaH, paripUrNastvAkAzAstikAyo na bhavati lokAkAzena hInatvAta, ata evAloko'gurulaghuko bhavati amUrtatvAt, anantairagurulaghukaguNe: saMyukto bhavati, pratipradeza svaparabheda bhinnAnAmanantAnAmagurulaghuparyAyANAM sadbhAvAt, ayAlokasya parimANamAha-sarvAkAzAnanta bhAgonam lozAkAzamAtrakhaNDahInaM sakalAkAzapramANamityarthaH, aloko vyapadizyate iti 'iMdiyapayassa paDhamo udeso' indriyapadasya prathama uddeshkHsmaaptH|7| itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM __indriyAkhyapaJcadaze pade prathama udezaka samAptaH // 2 // kyAM ki vaha lokAkAza se hIna hai / vaha agurulaghu hai, kyoM ki amUrta hai ananta agurulaghu guNoM se saMyukta hai, kyoMki usake eka-eka pradeza meM sva-para bheda se bhinna ananta agurulaghu paryAya vidyamAna haiM / aloka sampUrNa AkAza ke anantaveM bhAga se hIna hai athavA yoM kahanA cAhie ki lokAkAza jitane khaMDa se kama sampUrNa AkAzapramANa hai| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlavrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhinI byAkhyA meM ||pNdrhveN indriyapada kA prathama uddezaka samApta // 2 // stikAya te nathI kahevAte, kemake te kAkAzathI hIna che, te agurUvaghu che, kemake amarta che, ananta agurulaghu guNethI saMyukta che, kemake tenA eka eka pradezamAM vapara bhedathI bhinna ananya agurulaghu paryAya vidyamAna che, eka saMpUrNa AkAzanA anantamAM bhAgathI hIna che. athavA ema kahevuM joIe ke kAkAza jeTalA khaDathI kama saMpUrNa AkAza pramANa che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sutranI prameyabedhinI vyAkhyAne paMdaramA indriya padane prathama uddezaka samAya pArA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre paJcadazapade dvitIyodezaH mUlam-gAhA-iMdiya uvacaya1, NivattaNA ya2 samayA bhave asaM. khejjaa3|lddhii4 uvaogaddhaM5 appAbahue visesAhiyA // 1 // ogAhaNAda, avAe7, IhA8 taha vaMjagoggahe 9-10, ceva / davidiya11 bhAvidiya12 tIyA baddhA purakkhaDiyA ||suu0 2 // chAyA-gAthA-indriyopacayaH 1, nivartamA 2 ca samayA bhaveyurasaMkhyeyAH 3, labdhiH 4 upayogAddhA 5, alpabahutve vizeSAdhikAH // 1 // avagrahaNam 6, avAyaH 7, IhA 8, tathA vyaJjanAvagrahazcaiva 9-10 / dravyendriyam 11 bhAvendriyam 12 atItabaddhapuraskRtAni // 2 // TIkA- paJcadazapadasya prathamo dezArtha prarUpya samprati dvitIyodezArtha tadarthasaMgrAhakagAthAdvayamAdAvAha-'iMdiyauvacaya 1 NivattaNAya 2 samayA bhave asaMkhejjA 3 / laddhI 4 uvaogar3ha 5, appAbahue visesAhiyA // 1 // ogAhaNA 6, avAe 7 IhA 8 taha vaMjaNoggahe paMdrahavAM pada-dvitIya uddezaka zabdArtha-dvArasaMgraha gAthA kA zabdArtha isa prakAra hai-(iMdiyauvacaya) indriyopacaya (nivvattaNAya) aura nirvatanA (samayA bhave asaMkhenA) asaMkhyAta samaya hote haiM (laddhI) labdhi (uvaogaLU) upayogakAla (appAbahue) alpavahutva (visesAhiyA) vizeSAdhika / 1 // (ogAhaNA) avagAhanA (avAe) avAya (IhA) IhA (taha vaMjaNoggahe) tathA vyaMjanAvagraha (ceva) aura (dabiMdiya) dravyendriya (bhAvidiya) bhAvendriya (tIyA) atIta (baddhA) baddha (purakkhaDiyA) Age hAnevAlI / 2 // TIkArtha-pandrahaveM pada ke prathama uddezaka kI prarUpaNA karake aba dUsare uddezaka kI parUpaNA karane ke lie usameM nirUpita viSayoM kA saMgraha karanevAlI do gAthAeM prathama kahate haiM 542 54-dvitIya deza4 zahAtha-12 saya thAna hAtha mA prare cha-(iMdiya uvacaya) dhandriyo5yaya (nivattaNAya) bhane nitanA (samayA bhave asaMkhejjA) asaNyAta samaya thAya cha (laddhI) alqdha (uvaogaI) 35 // 4 // (appA bahue) 585 mahatva (vise sAhiyA) vizeSAdhi4 / 1 / (ogAhaNA) 25408na (avAe) mAya (IhA) 8 (taha vaMjaNo gAhe) tathA vyasanA 1 (ceva) mane (davviMdiya) drandriya (bhAvidiya) nAvandriya (tIyA) atIta (baddhA) ma (purakkhaDiyA) mA thanArI TIkAtha-paMdaramA padanA prathama uddezakanI prarUpaNA karIne have bIjA uddezakanI prarUpaNa karavAne mATe temAM nirUpita viSacenA saMgraha karavAvALI be gAthAo prathama kahe che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 dvitIyoddezArthasagrahaNam 9-10 ceva / dabidiya 11 bhAvidiya 12 tIyA baddhA purkkhddiyaa||2|| prathamam-indriyopacayaH-indriyANAmupacayo nirUpaNIyaH tatra upacIyate-upacayaM prApyate indriyamanenetyupacayaH, indriyaprAyogyapudgalasaMgrahaNasampattiH, indriyaparyAptiritibhAvaH 1, tadanantaraM nirvartanA ca bAhyAbhyantararUpA nivRttiH-AkAramAtrasya niSpAdanarUpA vaktavyA 2, tadanantaraM pUrvoktA nirvartanA katisamayA bhavatItijijJAsAyAm asaMkhyeyAH samayAH nirvartanAyAH bhaveyu riti nirvacanaM kartavyam 3, tadanantaraM labdhiH indriyANAmAvaraNakarmakSayopazamarUpA prarUpaNIyA 4, tadanantaram-upayogAddhA-upayogakavizeSarUpA vaktavyA 5, tadanantaram alpabahutve prarUpyamANe pUrvapUrvApekSayA uttarottarA upayogAddhA vizeSAdhikA vaktavyA 6, tadanantaram avagrahaNamparicchedarUpaM vastu nirNayaH prarUpaNIyam, paricchedazcAvAyAdibhedAnekaprakArako bhavatIti (1) sarvaprathama indriyopacaya kA nirUpaNa kiyA jaaegaa| indriya jisake dvArA upacaya ko prApta ho vaha upacayaarthAt indriyoM ke yogya pudgaloM kA saMgrahaNa yA indriparyApti indriyopacaya kahalAtA hai / (2) tadanantara nirvartanA arthAt bAhya aura Abhyantara nirvRtti athavA AkRti kA utpanna honA kahA jaaegaa| (3) tatpazcAt pUrvokta nirvatanA kitane samayoM meM hotI hai, aisI jijJAsA hone para uttara diyA jAyagA ki nirvartanA ke asaMkhyAta samaya hote haiM / (4) usake bAda labdhi arthAt indriyAvaraNa karma ke kSayopazama kA kathana kiyA jaaegaa| (5) upayogakAla kA nirUpaNa kiyA jAegA / (6) tadanantara alpabahutva kI prarUpaNA karate hue pUrva-pUrva kI apekSA uttarottara upayogAddhA vizeSAdhika kahA jAegA / (7) phira avagraha arthAt pariccheda rUpa vastunirNaya kareMge (8) pari (1) sarva prathama indriyanuM nirUpaNa karAze. Indriya jenA dvArA upacayane prApta thAya te upacaya, arthAt Indriyone egya pudgalene saMgraha agara Indriya paryApti Indri pacaya kahevAya che. (2) tadanantara nirvatanA arthAt bAhya ane Abhyantara nivRtti athavA AkRtinuM utpanna thavuM te kahevAze. (3) tatpazcAta pUrvokta nirvatanA keTalA samayamAM thAya che, evI jijJAsA thatAM uttara apAze ke nirvartAnAnA asaMkhyAta samaya hoya che. (4) tenA pachI labdhi arthAt IndriyAvaraNa karmanA pazama nuM kathana karAze. (5) pachI upaga kALanuM nirUpaNa karavAmAM Avaze. (6) tatpazcAt ala5 bahatvanI prarUpaNa karatA pUrva pUrvanI apekSAe uttarottara upagAddhA vizeSAdhika kahevAze. (7) pachI avagraha arthAta paricheda rUpa vastu nirNaya kaheze. (8) pariccheda avAya AdinA bhedathI aneka prakAranA hoya che, e kAraNathI tadana zrI. prapana sUtra : 3 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 prajJApanAsUtre tadanantaram avAyaH - nizcayaH prarUpaNIyaH, tadanantaram IhA prarUpaNIyA, tadanantaraM vyaJjanAvagrahaH - prarUpyaH, cakArAdarthAvagrahazca prarUpaNIyaH, tadanantaram - dravyendriyaM prarUpaNIyam, tadanantaraM bhAvendriyaM prarUpyam, tadanantaram atItabaddhapuraskRtAni dravyendriyANi vaktavyAni tadanantaraM bhAvendriyANi ca vaktavyAni ityevaM rotyA dvitIyodeza kArthasaMgraho gAthAdvayena pratipAdito'vaseyaH // 02 // ', mUlam -kaiviNaM bhaMte! iMdiyauvaca paNNatte ? goyamA ! paMcavihe iMdivara paNNatte ? taM jahA- soiMdie uvacae, cakkhidie uvacae, ghANidie uvacae, jibbhidie uvacae, phArsidie uvacae, neraiyANaM bhaMte! kavi iMdiovaca paNNatte ? goyamA ! paMcavihe iMdiovacae paNNatte, taM jahA- soiMdiovacae jAva phAsiMdiokcae, evaM jAva maNiyANa, jassa jai iMdiyA tassa taviho ceva iMdiovacao bhANiroat1, kai vihANaM bhaMte! iMdiyanivvattaNA ? goyamA ! paMcavihA iMdiya niNA paNattA, taM jahA- soiMdiyanivvatA jAna phAsiMdiya nivvataNA, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, NavaraM jassa jai iMdiyA asthira, soiMdiyavittaNANaM bhaMte! kai samaiyA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejaisamaiyA aMtomuhuttiyA paNNattA, evaM jAtra phAsiMdiyanivvattaNA, ccheda avAya Adi ke bheda se aneka prakAra kA hotA hai, isa kAraNa tadanantara avAya kA prarUpaNa kiyA jAegA / (9) phira IhAkA aura phira (10) vyaMjanAvagraha kA prarUpaNa hogaa| sUtra meM prayukta 'ca' zabda se arthAvagraha kI bhI prarUpaNA kI jAegI / (11) phira dravyendriya kI, phira (12) bhAvendriya kI, tatpazcAt (13) atIta baddha aura puraskRta indriyoM kA kathana hogaa| isa prakAra dUsare uddezaka meM nirUpita viSayoM kA saMgraha do gAthAoM meM kiyA gayA haiM / ntara avAyanuM prarUpaNa karAze. (4) pachI haDDAnu bhane pachI (10) vyaMjanAvagrahanuM prakRSNa thaze. sUtramAM prayukta ca' zabdanI arthAvagrahanI paNa prarUpaNA karaze (11) pachI dravyendriyanI, pachI - ( 12 ) lAvaI ndriyanI, yAne pchii(13) atIta, baddha ane puraskRta indriyAnuM kathana thaze. e prakAre khIjA uddezakamAM nirUpita viSayeAnA saMgraha e gAthAomAM karAele che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepayodhinI TIkA pada 15 sU. 8 indriyopacayanirUpaNam ___ 687 evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM3, kaivihANaM bhaMte ! iMdiyaladdhI paNNattA ? goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNatA, taM jahA-soiMdiya. lakhI jAva phAsidiyaladdhI, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, NavaraM jassa jai iMdiyA asthi, tassa tAvaiyA bhANiyavvA4, kaivihANaM bhaMte ! iMdiyauvaogaddhA paNNattA? goyamA! paMcavihA iMdiyauvaogaddhA paNNatA, taM jahA-soiMdiyauvaogaddhA, jAva phAsidiyauvaogaddhA, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, NavaraM jassa jai iMdiyA asthi, eesi NaM bhaMte ! soiMdiyacakkhidiyaghANidijibhidiyaphAsiMdiyANaM jahaNNayAe uvaogaddhAe ukkosiyAe uvabhogaddhAe jahannukosiyAe uvaogaddhAe kayare kayarehito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! sabathovA babidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA, soiMdiyassa jahaNiyA uvaomaddhA visesAhiyA, ghANidiyasta jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA phAsiMdiyassa jahANiyA uvaogarA visesAhiyA, ukkosiyAe uvaogadvAe savvatthotrA cakkhidiyassa ukkosiyA uvaogar3hA, soiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA vitesAhiyA, ghANidiyasta ukkosiyA uvaogaddhA vise sAhiyA jibhidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, phAsiMdiyasta ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, jahaNNa ukkosiyAe uvaogaddhAe savvatthovA cakkhidiyassa jahaNiyA uvaogAddhA, soiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, ghANidiyasta jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA jibhidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, phAsidiyassa jahaNiyA uva. ogaddhA visesAhiyA, phAsidiyassa jahaNiyAhiMto uvaogaddhA. hiMto cavikhadiyasta ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, soiMdiyaH ssa ukkosiyA upaogaddhA visesAhiyA, ghANidiyasta ukkosiyA uba zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pajJApanAso ogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesA. hiyA phAsiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA5 / kaivihANaM bhaMte ! iMdiya ogAhaNA paNNattA ? goyamA! paMcavihA iMdiya ogAhaNA paNNattA, taM jahA-soiMdiya ogAhaNA, jAva phAsidiya ogAhaNA, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, jassa jai iMdiyA atthi6||suu08|| chAyA-kati vidhaH khalu bhadanta ! indriyopacayaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidha-indriyopacayaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyopacayaH, cakSurindriyopa vayaH, ghrANendriyopacayaH, jihave. ndriyopacayaH, sparzanendriyopacayaH, nairayikANAM bhadanta ! katividha indriyopacayaH prajJaptaH ? gautama ! pazcavidhaH indriyopacayaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyopacayaH, yAvat sparzanendriyopacayaH, evaM yAvad vaimAnikAnAm, yasya yAvanti indriyANi tasya tAvadvidhazcaiva indriyo indriyopacaya Adi kI prarUpaNA zabdArtha-(kahavihe NaM bhaMte ! iMdiyauvacae paNNatte ?) he bhagavan ! indriyopacaya kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyauvacae paNNatte ?) he gautama ! pAMca prakAra kA indriyopacaya kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiM. die uvacae) zronendriya upacaya (cakkhidie uvacae) cakSurindriya upacaya (ghANidie uvacae) ghANendriya upacaya (jibhidie uvacae) jihavendriya upa. caya (phAsidie uvacae) sparzanendriya upacaya (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe iMdio vacae paNNatte?) he bhagavan ! nArakoM kA kitane prakAra kA indriyopacaya kahA gayA hai ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyovacae paNNatta ?) he gautama ? pAMca prakAra kA indriyopacaya kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiovacae jAva phAsiMdi. ovacae) zrotrandriyopacaya yAvat sparzanendriyopacaya (evaM jAva vemANiyANaM) Indricaya AdinI prarUpaNA zahAtha-(kaiviheNaM bhaMte ! iMdiya uvacae paNNatte / ) 3 maja! ndriya 6555 86 // 2 // 4aa cha 1 (goyamA ! paMcavihe iMdiyauvacae paNNatte ?) 3 gautama ! pAMya 42 // chandriyA5yaya // cha (taM jahA) te 2 // 4 // 2 (soiMdieuvacae) zrendriya 75yaya (cakkhiM. die uvacae) yakSandriya upayaya (ghoNadie uvacae) prA.ndriya upayaya (jibhidie uba vae) lendriya upayaya (phAsi die uvacae) 25zendriya 75yaya / (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe iMdiovacae paNNatte ?) bhagavan ! nAnA khA 42n| dhandriyA5yaya 49sA cha ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyovacae paNNatte) OM gautama ! pAMya 42 // dhandriyo555 4aa cha (taM jahA) te 2 // prakAre (soiMdie uvacae jAva phAsidiovacae) zrIndriyo5yaya yAta 25zanandriyA5yaya (evaM jAva vemANiyANaM) te vaimAnikI sudhI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 8 indriyopacayanirUpaNam pacayo bhaNitavyaH 1, katividhA khalu bhadanta ! indriyanirvartanA prajJaptA ? gautama ! pazcavidhA indriyanirvartanA prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyanirvartanA, yAvat-sparzanendriya nirvartanA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi2, zrotrendriyanirvanA khalu bhadanta ! kati samayA prajJaptA ? gautama ! asaMkhyeyasamayA antarmuhUrtikA prajJaptA, evaM yAvat sparzanendriyanirvartanA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm 3, katividhA khalu bhadanta ! indriyaisI prakAra vaimAnikoM taka (jassa jai iMdiyA) jisakI jitanI indriyAM haiM (tassa taiviho ceva iMdiovacao) usakA utane hI prakAra kA indriyopacaya kahanA caahie| ___(kaivihA gaMbhaMte ! iMdiyanivyattaNA paNNattA ?) he bhagavan ! indriyanirvatanA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! paMcayihA iMdiyanivyattaNA paNNattA ?) he gautama ! pAMca prakAra kI indriyanirvatanA kahIM hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soIdiyanivvattaNA jAva phAsidiyanivvattaNA) zrotrendriyanivarttanA yAvat sparzanendriyanirvasanA (evaM nerajhyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAniko kI (Nayara) vizeSa (jassa jai iMdiyA atthi) jisake jitanI indriyAM haiN| (soiMdiyaNivattaNA NaM bhaMte ! kai samaiyA paNNattA ?) he bhagavan !zrotrendriyanitanA kitane samaya kI kahI hai ? (goyamA! asaMkhejasamaiyA aMtomu. hUttiyA paNNattA ?) he gautama ! asaMkhyAta samaya vAle antarmuhUrta kI kahI hai (evaM jAva phAsidiya nivvattaNA) isI prakAra yAvat sparzanendriyaniyarsanA (evaM nerajhyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kii| (kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyaladdhI paNNattA ?) he bhagavan indriyalabdhi kitane (jassa jai iMdiyA) nI sIndriyo cha (tassa taiviho cetra iMdiovacao bhANiyo) tenA teTalA ja prakAranA Indripacaya kahevA ___(kaivihANaM bhaMte ! iMdiya nivvattaNA paNNattA?) 3 mAvAna ! ndriya nita nATA - 2nI DI che ? (goyamA ! paMcavihA iMdiya nivvattagA paNNattA) gotama! pAMya prasAranI ndriya niytn| 4ii cha (taM jahA) te 2 // 42 (soidiya nivvattaNA jAva phAsi diya nivvattaNA) zrAtrendriya niyata nA yAvat 25za nandriya nitanA (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) se prahAra naa2| yAvat vainAnichAnI (NavaraM) vizeSa (jassa jai iMdiyA atthi) ne sIndraya cha (soiMdiyaNivvattaNANaM maMte ! kai samaiyA paNNattA ?) hai bhagavan ! zrendriyanita nAha sabhanI 4sI che ? (goyamA ! asaMkhejjasamaiyA aMtomuhuttiyA paNNattA) : gautama ! masa' yAta samayamA mantabhuitanI 4 cha (evaM jAva phAsidiyanivattaNA) se prAre yAvat 25zanandriyanita (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) me04 54aa naa23|| yAvat paimAninI (kaivihANaM bhaMte ! iMdiyaladdhI paNNattA) he mAvan ! chandriya elve DeTA prA2nI pra0 87 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 prajJApanAsatra labdhiH prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA indriyalabdhiH prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyalabdhiH, yAvat sparzanendriyalabdhiH, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi tasya tAyatI bhaNitavyA 4, katividhA khalu bhadanta ! indriyopayogAddhA prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA indriyopayogAdA prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyopayogAddhA, yAvat sparza nendriyopayogAddhA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi, eteSAM khalu bhadanta ! zrotrendriya-cakSurindriya-ghrANendriya-jihavendriya-sparzanendriprakAra kI kahI hai ? (goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA ?) he gautama ! pAMca prakAra kI indriyalabdhi kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiyaladdhI jAva phAsidiyaladdhI) zrotrendriyalabdhi yAvat sparzanendrilabdhi (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat caimAnikoM ko (NavaraM jassa jai iMdiyA asthi tassa tApajhyA bhANiyavyA) vizeSa yaha ki jisake jitanI indriyAM haiM, usake utanI kahanI caahie| (kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyauyogaddhA paNNattA ?) he bhagavan ! indriya-upayogAddhA kitane prakAra kA kahA ? (goyamA! paMcavihA iMdiyauvaogaddhA paNNatA?) he gautama ! indriya-upayogaddhA pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiyauyogaddhA jAva phAsiMdayauvaogaddhA) zrotrendriya upayogaddhA yAyata sparzanendriya upayogaddhA (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isa prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA (NavaraM jassa jai iMdiyA asthi) vizeSa yaha ki jisake jitanI indriyAM haiN| (eesi NaM bhaMte ! soiMdiya cakkhidiyaghANidiyajibhidiya phAsidiyAlI cha ? (goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA) he gautama ! viya nIndraya labdhI kahI che (taM jahA) te 20 mAre cha (soiMdiyaladdhI jAca phAsiMdiyaladdhI) zrIndriya sabhA yAvat 25zanandriya elvi (evaM jAva neraDyANaM jAva vemANiyANaM) me re naa2| yAvat vaimAnikAnI (NavaraM jarasa jai iMdiyA asthi tassa tApaiyA bhANiyavyA) vizeSa meM reTakSI Indriyo che, temanI teTalI ja kahevI joIe (kaivihANaM bhaMte ! iMdiya uvaogaddhA paNNattA) sapan! ndriya-apayazAdI 52al 2 // // cha ? (goyamA paMcavihA iMdiyauyaogaddhA paNpattA) he gautama ! ndriya 75yorAlA pAMya 42 // cha (taM jahA) te 20 prAre (soiMdiya upaogaddhA jAva phAsiMdiyauyogadA) ondriya 65yoddhA yAvat 25za nandriya 65yoddhA (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) me 42 naa| yAvat vaimAninA (NavaraM jassa jai iMdiyA atthi) vizeSa e ke jene jeTalI Indriya che. zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam tri jayandhikAyAm upayogAddhAyAm utkRSTAyAm upayogAddhAyAm, jaghanyotkRSTAyAmupayogAddhAyAM katarA katarAbhyo'lpA yA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvasvokA cakSurindriyasya jayandhikA upayogAddhA, zrotrendriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, ghrANendriyasya jadhanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, jivendriyasva jayanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, utkRSTAyApayogAddhAyAM sarvastokA cakSurindrayasya utkRSTa upayogAddhA, zrotrendriyasya utkRSTA upayoyANaM) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, prANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya ke ( jahaNaNayAe ubaogaddhAe, ukkosiyAe ubaogaddhAe) jaghanya upayogAddhA aura utkRSTa upayogaddhA meM ( jahannukosiyAe ucaogadAe) jaghanyotkRSTa upayogaddhA meM ( kayare kamare hiMto) kauna kisase (appA yA bahuyAcA, tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! savvasthovA cakkhidiyassa jahaNNiyA ucaogaddhA) he gautama ! saba se kama cakSurindriya kA jaghanya upayogaddhA hai (soiMdiyassa jahaNNiyA upabhogaddhA visesAhiyA) zrotrendriya kA jaghanya upayogadvA vizeSAdhika hai (ghANidiyassa jahaNiyA upaogaddhA visesAhiyA) ghrANendriya kI jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika haiM (jibhidiyassa jahaNNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) jihyendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika haiM ( phAsiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) sparzanendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika haiM (ukkosiyAe ugAe savvatthoyA cakkhidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA) utkRSTa upayogaddhA meM sabase kama cakSurindriya kA utkRSTa upayogaddhA hai (soiMdiyassa 691 (eesiNaM bhaMte ! soI diyacakkhidiyatrArNidiyajibbhiMdiyaphA siMdiyANaM) he lugavan ! yA zrotrendriya, yakSurindriya, prANendriya, rasanendriya mane sparzanendriyanA ( jahaNNayAe udaogAe, ukkosiyAe uvaogaddha(e) 4dhanya upayogAddhA bhane utkRSTa upayogAddhAmAM (jahakosiyAe uvaogadvAra) dhanyotkRSTa upayogAddhAmAM ( kayare kayarehiMto) ArA anAthI ( appA vA' bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ?) apa, vadhAre, tujhyA vizeSAdhi che ? (goyamA ! savvatthovA cakkhidiyassa jahaNNiyA upaogaddhA) he gautama! pradhAthI thoDA yakSurindriyanA dhanya upayogAddhA che (soiMdiyassa jahaNNiyA ujaogaddhA visesAhiyA) ondriyanA dhanya upayogAddhA vizeSAdhi ke (ghANidiyarasa jahaNiyA jayaogaddhA visesAhiyA) ghrANendriyanA dhanya upayogAddhA vizeSAdhika che (jibbhiMdiyarasa jahaSNiyA upaogaddhA visesAhiyA) nihvendriyanA dhanya upayogAddhA vizeSAdhi che (pha siMdiyassa jahaNiyA uva. ogaddhA visesAhiyA) sparzanendriyanA dhanya upayogAddhA vizeSAdhi (ukkosiyAe ubaogaddhAe sacvatthopA cakkhiMdiyassa ukkosiyA upaogaddhA) utsRSTa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gAddhA vizeSAdhikA, ghrANendriyasya utkRSTA upayogAdA vizeSAdhikA, jihUvendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, jaghanyotkRSTAyAm upayogAddhAyAM sarvastokA cakSurindrayasya jayanyikA upayogAddhA, zrotre. ndriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, ghrANendriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, jivendriyasya jayanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya jayanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya jaghanyikAbhya upayogAddhAbhya caturindriyasya utkRSTA ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) zrotrendriya kA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika hai (ghANidiyassa ukkosiyA uvaogaddhAvisesAhiyA) ghrANendriya kA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika hai (jibhidiyassa ukkosiyA upayogaddhA visesAhiyA) jihavendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai (phAsiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) sparzanendriya kA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika hai (jahaNNa ukkosiyAe uvaogaddhAe) jaghanyotkRSTa upayogaddhA meM savvatthoyA cakkhidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA) sabase kama cakSuindriya kA jaghanya upayogaddhA hai (soiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) zrotrendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (ghANidiyassa jahaNiyA uyaogaddhA visesAhiyA) nANendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (jibhidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA) jihavendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (phAsididhassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) sparzanendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (phAsiMdiyassa jahaNiyAupayoddhAmA savayI mAchA rindriyanA kRSTa upayogI cha (soiMdiyassa ukkosiyA upaogaddhA visesAhiyA) zrIndriyanA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhi cha (ghANi diyassa ukkosiyA upaogaddhA visesAhiyA) dndriyanA kRSTa upayogAcA vizeSAdhi4 cha (jibhiMdiyassa ukkosiyA uvaAgaddhA visesAhiyA) MallndrayanA Erge apayonA vizeSAdhi che (phAsi diyassa ukkosiyA ubaogaddhA visesAhiyA) 25za nandriyana Ta 75yogAddhA vizeSAdhika che (jahaNNaukkosiyAe uvaogaddhAe) dhanyoTa upayokhAmA (savyatthovA cakkhiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA) mAthI maach| yadhandriyanA dhanya upayogI cha (soiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) zrIndriyanA dhanya upayogAcA vizeSAdhi cha (pANi diyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) prANandriyanA dhanya upayoga 40. pAdhi cha (jibhidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA) hindriyanA dhanya 5ye:zAkhA vizeSAdhi che (phAsi diyarasa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) 25zanandriyana jaghanya upagAddha vizeSAdhika che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinA TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam upayogAddhA vizeSAdhikA, thotrendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, ghrANendriyasya utkRSTA upayogAdvA vizeSAdhikA, jihvendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzane. ndriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA5, katividhA khalu bhadanta ! indriyAvagrahaNA prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA indriyAvagrahaNA prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyAvagrahaNA yAvat sparzanendriyAvagrahaNA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAyanti indriyANi santi 6||suu0 8 // hiMto uyogaddhAhito) sparzanendriya ke jaghanya upayogaddhA se (cakkhidiyasta ukkosiyA uyogaddhA visesAhiyA) cakSuindriya ke utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiM (soiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) zrotrendriya ke uskRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiM (ghANidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA yisesAhiyA) ghrANendriya ke utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiM (jibhidiyassa ukkosiyA upaogaddhA visesAhiyA) jihavendriyassa kA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika hai (phAsidiyassa ukkosiyA ucaogaddhA vise sAhiyA) sparzane. ndriya ke utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiN| (kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyaogAhaNA paNNattA ?) he bhagavan ! indriya-avagrahaNa kitane prakAra kA hai ? (goyamA! paMcavihA iMdiyaogAhaNA paNNatA?) he gautama ! pAMca prakAra kA indriya avagrahaNa kahA hai (taM jahA-soiMdiya ogAhaNA jAva phAsidiya ogAhaNA) yaha isa prakAra zrotrendriya avagrahaNa yAvat sparzanendriya-avagrahaNa (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kI (navaraM jassa jai iMdiyA atthi) vizeSa yaha ki jiplake jitanI indriyAM haiN| (phAmi diyassa jahaNiyAhi to uvaogaddhAhito) 25za nandriyanA dhanya upayogAddhAthI (cakviMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) yazundriyana *Ta upayoddhA vizeSAdhira che. (soiMdiyassa ukkosiyA utraogaddhA visesAhiyA) zrotrendriyana Gbe upayogI vizeSAdhina cha (pANiM diyassa unakosipA aoMgadvA vise sAhiyA) prANandriyanA Srge a5yogAcA visapAthi cha (jiDimadivasa ukkosiyA uvaogaddhaH) rndriyAnA She upayogAddha vizeSAdhiH cha (phAsi diyassa unakosiyA upaogaddhA visesa hiyA) 253 nendriyanA utkRSTa upagAraddhA vizeSAdhika che (kaivihANaM bhaMte ! iMdiya ogAhaNA paNNattA ?) he mApan ! ndraya 2017 // 42 // cha ? (goyamA ! paMcavihA idiyaogAhaNA paNNattA) : gautama ! pAMya mAranA chandriya a54 sA cha (taM jahA-soiMdiogAhaNA jAva phAsidiya ogAhaNA) te // 2 zrotrendriya she| yAvat 15zanendriya ARs(evaM neraiyANaM jAva cemANiyA) se prAre naa2| yAvat vaimAnikAnI (navaraM jassa jai iMdiyA asthi) vizeSa mecha ke jemane jeTalI Indriye che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 prajJApanAsUtre TIkA-yathAnirdezAnuzAnusAreNa prathamam indriyaparyAptirUpam indriyopacayaM prathama dvAraM prarUprayitumAha-'kai viheNaM bhaMte ! iMdiyauvacae paNNatte ?' gautamaHpRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu indriyopacayaH-indriyaparyAptiH, prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcayihe iMdiyaupacae paNNatte' paJcavidhastAvad indriyopacayaH prajJaptaH, 'taM jahA-soiMdiyauvacae' zrotrendriyopacayaH, 'cavikhadie uvacae' cakSurindriyopacayaH, 'ghANidie upacae'-ghANendriyopacayaH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kaivihe iMdiyovagae paNNate ?'-he bhadanta ! narayikANAM katividhaH indriyopacayaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe iMdiopacae paNNatte' nairayikANAM pazcavidha indriyopacayaH prajJaptaH, 'taM jahA-soiMdiovacae'-tadyathAzrotrendriyocayaH, 'jAva phAsiokcae'-yAyat cakSurindriyopacayaH, ghrANendriyopacayaH, jihe TIkArtha-nirdeza ke kramAnusAra sarvaprathama indriyaparyApti rUpa indriyopacaya nAmaka prathama dvAra kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM 1-prathama dvAra gautamasthAmI prazna karate haiM-bhagavan ! indriyopacaya kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! indriyopacaya arthAt indriyoM ke yogya pudgagaloM kA saMgraha pAMca prakAra kA kahA hai / yaha isa prakAra hai-zrotrendriyopacaya arthAt zrotrendriya ke yogya pudgagaloM kA saMgraha, cakSurindriyopacaya, ghrANendriyopacaya, jihUvendriyopacaya ora sprshnendriyopcy| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIyoM kA indriyopacaya kitane prakArakA kahA hai ? bhagavAna-he gautama ! nAraka jIyoM kA indrayopacaya pAMca prakAra kA kahA hai / vaha isa prakAra hai-zrotrendriyopacaya, yAvat-cakSurindriyopacaya, ghrANe TIkAI-have nirdezana kamAnusAra sarva prathama Indriya paryAya rU5 Indriya paga nAmaka prathama dvAranI prarUpaNa karavA mATe kahe che prathamadvAra zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! IndriyApacaya keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama ! Indripacaya arthAt IndriyanA egya pudgalene saMgraha pAMca prakAranA ko che. te A prakAre che-zrotrendripacaya arthata zrotrendriyane gya padagalone saMgraha, cakSuIndriyApacaya, dhrANendriyApacaya, jindripacaya ane sparzanapicaya. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka ona Indripacaya keTalA prakArane kahe che? zrI bhagavAna gautama! nArakene Ipicaya pAMca prakArane kahela che, te A prakAre che-endripacaya, yAta-cakSuripicaya, dhrANendripacaya, jindripacaya, zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam 695 ndriyopacayaH, sparzanendriyopavayaH, 'evaM jAva vaimANiyANa' evam nairayikANAmiva yAvat - apurakumArAdibhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSya vAnavyantarajyotiSka vaimAnikAnAmapi yathAyogyamindrayopacayo'vaseyaH, tadevAtidezenAha - 'jassa jaI diyA tassa taviho ceva iMdiovacayo bhANiyantro ?' yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti, tasya tAvadvizcaiva indriyopacayo bhaNitavyaH, tatra nairayikAdistanita kumAraparyantAnAM pazcaprakAraH, pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyikAnAmekaprakAro dvIndriyANAM dviprakAraH, trIndriatri triprakAra turindriyANAM catuSprakAraH, paJcendriyatigyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM paJcaprakAraH, indriyopacayaH prajJaptaH svarzanarasanaghrANacakSuH zrotrANAmupacaya ityarthaH phalitaH / dvitIyaM dvAraM-gautamaH pRcchati - ' kai vihANaM bhaMte! iMdiyanivvattaNA paNNattA ? he bhadanta ! ndriyopacaya, jivendriyopacaya aura sparzanendriyopacaya / nairayikoM ke samAna hI asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, tiryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA bhI indriyopacaya yathAyogya samajha lenA cAhie / isI kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai - jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakA indriyopacaya bhI utane hI prakAra kA hotA hai / isa kathana ke anusAra nArakoM se lekara stanitakumAroM taka ke jIvoM kA indriyopacaya pAMca prakAra kA hai, pRthvIkAyikoM, aSkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM kA eka prakAra kA, dIndriyoM kA do prakAra kA, trIndriyA~ kA tIna prakAra kA, caturindriya jIvoM kA cAra prakAra kA, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA indriyopacaya pAMca prakAra kA kahA gayA hai, arthAt sparzana, rasanA, ghANa, cakSu aura zrotrendriya kA upacaya / ane sparzInendriyApacaya, nairiyakonA samAna ja asurakumArAdi bhavanapatiAA, pRthvIAyikA Ahi yeDendriyo, vidvevendriyo tiryagya yathendriyo, manuSyo, pAnavyantarau, jyotissye| ane vaimAnikAnA paNa IndriyApacaya yathA yogya samajI levA joie. tenuM spaSTIkaraNa karela che-je jIvanI jeTalI Indriyo heAya che, temanA indriyApacaya paNa teTalA ja prakAranA hoya che. e kathanAnusAra nArakAthI laIne svanitakumArA sudhInA jIvAnA indriyApacaya pAMca prahArano che, pRthvI Ayo, sacchAyio, tensasAyi, vAyumayio, ane vanaspati kAyikAnA eka prakAranA, dvIndriyAnA e prakAranA, trIndriyAnA traNa prakAranA, caturidriyAnA yAra prahAranA, yathendriyanA yAMnya prahAranA, tiryathA, manuSyo pAnavyantaraurI, jyotiSA ane vaimAnikAnA indriyeApacaya pAMca prakAranA kahelA che, arthAt spana, rasana, prANa ane zrAtrendriyanA upaya. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre katividhA khalu indriyanirvartanA prajJaptA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA nivvataNA paNNattA' paMcavidhA nirvartanA prajJaptA 'taM jahA soiMdiyanivvattaNA jAya phAsiMdiyanivvataNA' -tadyathA-zrotrendriyanirvartanA, yAvat-cakSurindriyanivartanA, ghrANendriyanirvartanA, jiyendriyanirvartanA, sparzanendriyanirvartanA ca, 'evaM meraiyANaM jAva vemANiyANa'-evam-uktarItyA nairayikANAM yAyad-asurakumArAdibhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonika manuSyavAnagantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi indriyanirvartanA yathAyogyaM vaktavyA, tadevAtidizannAha-'NavaraM jassa jai iMdiyA asthi / navaram-vizeSastu yasya jIvasya yAyanti indriyANi santi tasya tAvatI indriyanirvartanA vaktavyA ityarthaH, gautamaH pRcchati-'soiMdiyaNivyataNANaM bhaMte ! kai samaiyA paNNatA ?' he bhadanta ! zrotrendriyanirvatanA khalu kati samayakA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA " he gautama ! 'asaMkhijai samayA aMtomuhuttiyA paNNattA' dvitIya dvAra-gautamasvAmI-he bhagavan ! indriya nirvartanA arthAt indriyoM kI niSpatti (racanA) kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavana-he gautama ! indriyanirvatanA pAMca prakAra kI kahI hai| vaha isa prakArazrotrendriyaniyatanA, cakSurindriya nirvatamA, ghrANendriyanirvartanA, jihavendriyanirvartanA aura sparzanendriyanirvartanA / isI prakAra nArakoM yAvat-asurakumAra Adi bhavanapatiyo, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaro, jyotiSkoM aura caimAnikoM kI indriyanirvatanA bhI samajhalenI cAhie / isakA spaSTIkaraNa karate haiM-vizeSatA yahI hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakI indriyanivarttanA utane hI prakAra kI hotI hai| tRtIya dvAra gautamasvAmI-he bhagavan ! zrotrendriyanirvartanA kitane samaya kI kahI gaI hai? ( dvitIyakAra-zrI gautamasvAmI-hebhagavana ! Indriya nirvanA arthAta indriyanI nipatti (2yana1) sA 42nI 4 cha ? zrI bhagavAhe gautama ! Indriya nirvanA pAMca prakAranI kahI che. te A prakAre che-prindriya nirvatanA, cakSuindriya nirvatanA, dhrANendriya nirvatanA, jihuvendriya nirvatenA sparzanendriya nirvatanA (racanA). e prakAre nArake yAvat asurakumAra Adi bhavana pati paMcendriya tiryaMce, manuSya, vanavyantare, jyotiSka tathA vaimAnikenI Indriya nirvatanA paNa samajI levI joIe. tenuM spaSTIkaraNa kare che-vizeSatA e che ke je jIvanI jeTalI indriyo hoya che, temanI Indriya nirvatanA (racanA) eTalA ja prakAranI hoya che. tRtIya dvAra zrI gautamasvAmI-he bhagavan ? endriya nirvatanA keTalA samayanI kahelI che? zrI praapn| sUtra : 3 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam asaMkhyeyasamayA antarmuhurtikA zrotrendriyanirvartanA prajJaptA, 'evaM jAya phAsiMdiyaNivattaNA'evam-zrotrendriyanirvartanAvat, yAvat-cakSurindriyanirvartanA, ghANendriyanirvartanA, jihvendriyanirvartanA, sparzanendriyanirvartanA vaktavyA, 'evaM neraiyANaM jAva yemANiyANaM'- evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvat-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriya pazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi yathAyogyam indriyanirvartanA avaseyA3, caturtha dvAraM gautamaH pRcchati-kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyaladdhI pnnnnttaa| he bhadanta ! katividhA khalu indriyalabdhiH -indriyAvaraNakarmakSayopazamarUpA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA' paJcavidhA indriyalabdhiH prajJaptAH, 'taM jahA soiMdiyaladdhI jAya phAsidiyaladdhI'-tadyathA-zrotrendriyalabdhiH, yAvat-cakSurindriyalabdhiH, ghrANendriyalabdhiH, jihvendriyalabdhiH, sparzanendriyalabdhiH, "evaM neraiyANaM jApa vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvad-bhavanapatipRthivIkAyikAyekendripa bhayan-he gautama ! asaMkhyAta samaya ke antarmuharta kI kahI gaI hai| isI prakAra yAyana sparzanendriyanirvartanA kahanA cAhie, arthAt cakSurindriyanirvartanA, ghrANendriyanirvartanA, jihavendriyanirvarttanA aura sparzanendriyanitanA bhI asaM. khyAta sAmayika antarmuharta kI kahI gaI hai| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kI, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM kI, vikalendriyoM kI, paMce. ndriyatithacoM kI, manuSyoM kI vAnavyantaroM kI, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI indriyaniyarsanA yathAyogya samajhalenI caahie| caturthadvAra-gautama-he bhagavan ! indriya labdhi arthAt indriyAvaraNa karma ke kSayopazama ke kitane bheda haiM ? bhagavan-he gautama ! indriya labdhi pAMca prakAra kI kahI hai, yaha isa prakAra haizrotrendriya labdhi, cakSurindriya labdhi, ghrANendriyalabdhi, jihayendriyalabdhi aura zrI bhagavA-he gautama! asaMkhyAta samayanA antarmuhUtanI kahelI che. e ja prakAre thAvata zrendriya nirvatanA kahevI joIe, cakSurindriya nirvatanA, dhrANendriya nirvatanA" jindriya nirvatanI ane sparzanendriya nirvatanA paNa asaMkhyAta sAmayika antarmuhUrtanI kahelI che. e ja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatinI pRthvIkAyika Adi ekendriyanI, vikendriyanI, paMcendriyatiyAnI, manuSyanI, vAnacantaranI, tiSka ane vaimAnika debI I driya nirvatanA yathAyogya samajI levI joIe. caturtha dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! Indriya labdhi arthAta IndriyAvaraNa karmanA kSapazamanA keTalA bheda che? zrI bhagavA- he gautama ! Indriya labdhi pAMca prakAranI kahelI che, te A prakAre che zrotrendriya labdhi, cakSurindriya labdhi, thANendriya labdhi, jihuvendriya labdhi, sparzanendriya pra. 88 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 prajJApanAstre vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyam indriyadhiravaseyA, tadevAtidezenAha - 'NavaraM jassa jai iMdiyA atthi tassa tAvaiyA bhANiyavvA 4' navaram - vizeSastu yasya jIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI indrafor: bhaNitavyA, paJcamaM dvAram - gautamaH pRcchati - 'kaivihA NaM bhaMte! iMdiya uvaogaddhA paNNattA ?" he bhadanta ! katividhA khala indriyopayogaddhA-indriyopayogakAlavizeSarUpeNa prajJatA ? yAvantaM kAlamindriyairupayuktastiSThati tAvAn kAlaindriyopayogadvApadena vyapadizyate ityava seyam, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA iMdiya uvaogaddhA paNNatA' paJcavidhA indriyopayogAddhA prajJaptA, 'taM jahA- soiMdiyauvaogaddhA jAva phAsiMdiyauvaogaddhA' tadyathA-zrotrendriyopayogaddhA, ghrANendriyopayogaddhA, jihavendriyopagogAddhA, sparzanendriyopayogaddhA, evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM' - evam uktarItyA nairayikANAM yAvat-asurakumArAdibhavanapati pRthivIkAyikA kendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSyavAnasparzanendriyalabdhi | isI prakAra bhavanapati, pRthivIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI indriyalabdhi bhI yathAyogya samajhanI cAhie / isIkA spaSTIkaraNa karate hue kahA gayA hai-jisa jIva kI jitanI indriyAM haiM, usakI utanI hI indra labdhi hotI haiM / pAMcavAM dvAra - gautama - he bhagavan ! indriya upayogAddhA arthAt indriyoM ke upayoga kA kAla kitane prakAra kA kahA haiM ? jitane kAla taka indriyoM ke upayoga se yukta koI rahatA hai, taba taka kA kAla indriyopayogAddhA kahalAtA hai / bhagavAn he gautama! indriya upayogAdvA pAMca prakAra kA kahA gayA hai vaha isa prakAra hai - zrotrendriya upayogAddhA yAvat sparzanendriya upayogAdvA, arthAt zrotrendriya upayogAdvA, cakSurindriya-upayogAdA, ghrANendriya-upazegAddha, rasanendriya-upayogAddhA aura sparzanendriya upayogAddhA / isI prakAra nairayikoM labdhi. eja prakAre bhavanapati, pRthivIkAyika Adi vikalendriya, pa Mcendriya tiya`ca, manuSya, vAnavyantara, jyAtiSka ane vaimAnika devAnI indriya labdhi paNa cathA caiAgya samajI levI joI e. enu' spaSTIkaraNa karatA kaheluM che--je jIvanI jeTalI IndriyA che, temanI teTalIja indriya labdhi thAya che. pAMcamu dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! indriya upayogaddhA arthAt indriyAnA upayeAganA kALa keTalA kahyA che ? jeTalA kALa sudhI IndriyAnA upayogathI yukta koI rahe che, tyAMsudhInA kALa indriyApayeAgaddhA kahevAya che. zrI bhagavAn he gautama ! indriya upayAgahA pAMca prakAranA kahelA che. te A prakAre zrotrendriya upayogaddhA, yAvat sparzInendriya upayogaddhA arthAt zretrandriya upayogaddhA, cakSurindriya upayogaddhA, ghrANendriya upayogaddhA, jijvendriya upayogaddhA ane sparzanendriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam vyantara jyotiSkavaimAnikAnAmapi yathAyogyam indriyopayogaddhA vaktavyA, kintu 'NavaraM jassa jai iMdiyA atthi' navaram-vizeSapnu yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti tasya tAvatI indriyogaddhA vaktavyA SaSThadvAram-gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! soiMdiyacavikhadiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu zrotrendriyacakSurindrayaghrANe. ndriya jihavendriya sparzanendriyANAm 'jahaNNayAe uvayogaddhAe'-jaghanyAyAm upayogAddhAyAma, 'ukkosiyAe uvogaddhAe' utkRSTAyAm upayogAddhAyAm 'jahannukosiyAe uvabhogaddhAe' jaghanyotkRSTAyA mupayogAddhAyAM madhye 'kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA pisesAhiyA vA' katarAH katarAbhyo'lpA vA bahukAvA tulyAvA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagapAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA cakkhidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA-sarvastokA cakSurindriyasya jaghanyA upayogaddhA prajJaptA 'sIiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA'--zrotrendriyasya jaghanyA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'ghANidi. yasya jahaNiyA uva bhogddh| visesAhiyA'-ghrANendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA yAvat vaimAnikoM taka, arthAt asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM vAnavyantaroM jyotiSkoM tathA vaimAnikoM kA upayogAddhA bhI samajhalenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki jipsa joba kI jitanI indriyAM hotI haiM, usakA utanA hI prakAra kA upayogAddhA hotA hai| __ chaThA dvAra-gautamasvAmI-he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, prANendriya, jihayendriya aura sparzanendriya ke jaghanya upayogAddhA meM, utkRSTa upayogAddhA meM tathA jaghanyotkRSTa upayogAddhA meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya, athavA vizeSAdhika hai? bhagavAn-he gautama ! cakSurindriya kA jaghanya upayogAddhA saba se kama hai, usakI apekSA zrotrendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI upagaddhA eja prakAre nirayika yAvat vimAnike sudhI, arthAt asurakumAra Adi bhavana patiyo, pRthvI yi mAhi mendriyo, viTendriyo, payandriyo tiya yo, bhanuSyo, paanvyAro, tiSka tathA vaimAnikonA upagaddhA paNa samajI levuM joIe. vizeSatA e che ke je jIvanI jeTalI Indriye heya che, temane teTale ja upagaddhA hoya che. chadAra-zrI gautamasvAmI-De sAvan ! // trindriya, yakSuHndriya, prANendriya, jiTTendriya ane sparzendriyanA jaghanya upayogAddhAmAM utkRSTa upagAddhAmAM. tathA jaghatkRSTa upagADhAmAMthI keNa kenAthI a9pa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna he gautama! cakSurindriyanA jaghanya upagaddhA badhAthI ochA che, tenI apekSAe zrotrendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe paNa ghANendriyanA zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre bhavati, tadapekSayApi-'jibhidiyassa jahaNiyA upabhogaddhA visesAhiyA'-jihUvendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSa pApi 'phAsiMdiyassa jahANiyA uvaogaddhA visesAhiyA-sparzanendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, 'ukkosiyAe upabhogaddhAe savvatthovA cakkhidiyassa ukkosiyA upabhogaddhA'-utkRSTAyAm upayogaddhAyAM sarvastokA cakSurindriyasya utkRSTA upayogaddhA bhavati, tadapekSayA 'soiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA'-zrotrendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayA-'pANidiyassa ukosiyA udhogaddhA visesAhiyA-ghrANendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'jibhidiyassa ukkosiyA upabhogaddhA visesAhiyA'-jihavendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'phAsidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA'-sparza nendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati 'jahaNNa ukkosiyAe uvaogaddhAe savatthovA cakkhidiyassa jahaNiyA upaogaddhA'-jaghanyotkRSTAyA mupayogAddhAyAM sarvastokA cakSurindrayasya jaghanyA upayogaddhA bhavati, apekSA bhI ghANendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, usase jihavendriya kA jaghanya upayogAdvA vizeSAdhika hai aura usase bhI sparzanendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai / utkRSTa upayogAddhA meM saba se kama cakSurindriya kA upayogAddhA hai usase zrotrendriya kA upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI apekSA ghANendriya kA upayogAdvA vizeSAdhika hai, usakI apekSA jihavendriya kA upayogAddhA vizeSAdhika hai aura usakI apekSA bhI sparzanendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai / javanyotkRSTa upayogAddhA meM sabase kama cakSurindriya kA jaghanya upayogAddhA hai, usakI apekSA zrotrendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, usanI apekSA ghrANendriya kA jaghanya upayogAdvA vizeSAdhika hai, usakI apekSA jihavendriya kA jaghanya upayogAdvA vizeSAdhika hai aura usase bhI spazenendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai| jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika che, ane tenAthI paNa rasanendriyanA jadhanya upayogoddhA vizeSAdhika che. ane tenAthI paNa sparzanendriyanA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika che. utkRSTa upayAgaddhAmAM badhAthI ochA cakSurindriyanA upagaddha che, tenAthI zregendriyanA upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe prANendriyanA ugaddhA vizeSAdhika che, enI apekSAe ji. ndriyanA upagaddhA vizeSAdhika che, ane tenI apekSAe paNa pazendriyanA utkRSTa upagaddhA vizeSAdhika che. jaghanyAtkRSTa upagaddhAmAM badhAthI e chA cakSurindriyanA jaghanya upayAgaddhA che, temanI apekSAe zregendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe ghANandriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe jindriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che ane tenAthI paNa sparzanendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, zrI praapn| sUtra : 3 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam 701 tadapekSayApi 'soiMdiyamsa jahaNiyA upabhogaddhA visesAhiyo' - zrotrendriyasya jaghanyA upayogA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'cAgidivasa jahaNiyA upabhogaddhA visesA - hiyo' - ghrANendriyasya javanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, 'jimmidiyassa jahaNiyAM ubhogaddhA visesAhiyA' - jihvendriya jaghanyA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, 'phAsiMdiyaha jahaNiyA uvagaddhA visesA hiyA' - sparzanendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati / 'phAsiMdiyassa jahaNiyAhiMto uvaogaddhA hito cakkhidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA' - sparzanendriyasya jaghanyAbhya upayogadvAbhyazcakSurindriyasya utkRSTA upayogA vizeSAdhikA bhAti tadapekSayA 'soiMdiyassa ukkosiyA ubaogaddhA visesAhiyA'zrotrendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tato'pi 'vAgidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesa hiyA' - ghrANendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'misa ukkosiyA uvaogaddhA visesA hiyA' jihUvendriyasya utkRSTA upayogadA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi - 'phAsiMdiyasta ukkosiyA uvaoogadA visesAhiyA. 5' - sparzanendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, saptamaM dvAram - gautamaH pRcchati - 'kavaNaM bhaMte! iMdiya ovAhaNA paNNattA ?" he bhadanta ! katividhAni khalu indriyAvagrahaNAni - indriyaiH paricchedAH prajJaptaH ni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA iMdiya ogAhaNA paNNattA' - paJcavidhAni indriyAvagrahaNAni - indriyaiH paricchedAH prajJaptAni 'taM jahAsoiMdiya ogAhaNA jAva phAsiMdiya ogAhaNA' - tadyathA - zrotrendriyAvagrahaNam, yAvat - cakSurindriyagrahaNam ghrANendriyAvagraraNam, jivendriyAvagrahaNam, sparzanendriyAvagrahaNam ' evaM nerayANaM jAva vaimANiyANaM - evam pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdi bhavana sparzanendriya ke jaghanya upayogAdvA se cakSurindriya kA utkRSTa upayogAdvA vizeSAdhika hai / usakI apekSA zrotrendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, usase bhI ghrANendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, usase jihUvendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI apekSA sparzanendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai / sAtavAM dvAra - gautamasvAmI - he bhagavAn ! indriyAvagrahaNa arthAt indriyoM se honevAlA pariccheda kitane prakAra kA hai ? sparzanendriyanA jaghanya upayegaddhAthI cakSurindriyanA utkRSTa upayegaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe zretrendriyanA utkRSTa upayegadvA vizeSAdhika che. tenI apekSAe ghrANendriyanA utkRSTa upayegadvA vizeSAdhika che. tenAthI DveindriyanA utkRSTa upayeAgaddhA vizeSAdhika che. tenI apekSAe sparzInendriyanA utkRSTa upayegAaA vizeSAdhika che. sAtamuM dvAra--zrI gautamasvAmI-3 bhagavat IndriyAtragrahaNa arthAt IndriyethI thanArA pariccheda keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 pati pRthivIkAyikA kendriya vikalendriyapaJcendriya tiryagyoni kamanuSyavAnanyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi yathAyogyAni indriyAvagrahaNAni avaseyAni, kintu 'NavaraM jassa jai iMdiyA asthi 6' navaram - vizeSastu yasya jIvasya yAvanti yAvatsaMkhyAkAni indriyANi santi tasya jIvasya tAvanti indriyAvagrahaNAni vaktavyAni yathA nairayikAdInAM stanitakumAraparyantAnAmindriyANAM paJcavidhatvAt paJcavidhAnyeva indriyAvagrahaNAni pRthivyaptejo vAyuvanaspatihAyikAnAmindriyasyaikavitvAt dvIndriyANAM dvividhatvAt trIndriyANAM trivi dhatvAt caturindriyAgAM caturviSatvAt kramazaH ekavidham, dvividham, trividham, caturvidhaJcendriyAvagrahaNamAseyam paJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAJcendri yANAM paJcavidhatvAt paJcavidhAnyeva indriyAvagrahaNAni atrasemAnIti bhAvaH // 08|| prajJApanAsatre bhagavAn - he gautama ! indriyAvagrahaNa pAMca prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra hai - zrotrendriyAvagrahaNa, cakSurindriyAvagrahaNa, ghrANendriyAvagrahaNa, jihvendriyAvagrahaNa aura sparzanendriyAvagrahaNa / isI prakAra nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyika Adi ekendriyo, vikalendriyo paMcendriya tiryaco, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM tathA vaimAnikoM kA indriyAvagrahaNa samajhalenA cAhie, kintu vizeSa yaha hai ki jisa jIva kI jitanI indriyAM hotI haiN| usake utane hI indriyAvagrahaNa hote haiM, jaise nArakoM se lekara asurakumAra paryanta paMcendriya hote haiM, ataeva unake indriyAvagrahaNa bhI pAMca prakAra ke haiN| pRthvI, apU, teja, vAyu aura vanaspatikAyika jIvoM ke eka hI indriya hotI hai, ataH unakA indriyAvagrahaNa bhI eka hI prakAra kA hai / dvIndriyoM kA indriyAvagrahaNa do prakAra kA, trIndriyoM kA tIna prakAra kA, caturindriyo kA cAra prakAra kA tathA paMcendriya tiryaco, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA pAMca prakAra kA hai, kyoM ki inake pAMcoM indriyAM hotI haiM / zrI bhagavAna-he gautama ! IndriyAvagrahaNu pAMca prakAranA kahyA che, te A prakAre chezretrendriyAvagrahaNu, cakSurindriyAvagrahagu, ghrANendriyAvagrahaNa, jihvendriyAvagrahaNa ane sparzIndriyAvagrahaNu, eja prakAre nAra, asurakumAra Adi bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Adi mehendriyo, piThasendriyo, yathendriya tiryatheo, manuSyo vAnavyantaro jyotiSma, tathA vaibhaanikAnA indriyAvagrahaNu samajI levAM joie, kintu vizeSa e che ke je jIvanI jeTalI indriyA hAya che, tenA teTalA ja indriyAvagrahaNa thAya che, jemake nArakeAthI laIne asura kumAra panta paMcendriya hAya che, tethI ja temanA indriyAvagrahaNa paNa pAMca prakAranA che. pRthvI, pU, teja, vAyu ane vanaspatikAyika jIvAnI eka ja indriya hoya che ataH temanA IndriyAvagrahaNa paNa eka ja prakAranA che, dvIndriyAnA IndriyAvagrahaNa be prakAranA zrIndriyAnA traNa prakAranA, caturindriyanA cAra prakAranA tathA pa Mcendriya tiya 'cA, manuScA, vAnavyantaro, jyAtiSThA, ane vaimAnikAnA pAMca prakAranA che, kemake temane pAMce IndriyA hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam 703 mUlam -'kaivihe NaM bhaMte iMdiyaavApa paNNatte ? goyamA ! paMcavihe iMdiya bhavAe paNNatte, taM jahA soiMdiyaavAe jAva phAsiMdiya avAe, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM NavaraM jassa jai iMdiyA asthi 7, kai vihANaM bhate ! IhA paNNattA ? goyamA paMcavihA IhA paNattA, taM jahA- soiMdiyaIhA jAva phAsiMdiyaIhA, evaM jAtra vemANiyANaM, vara jassa jaiiMdiyA 8, kai, viheNaM bhaMte uggahe paNNatte / ' goyamA ! duvihe uggahe paNNatte, taM jahA - atthoggahe ya, vaMjaNoggahe ya, vaMjagoggaNaM bhaMte ! kavi paNNatte ? goyamA ! caubihe paNatte, taM jahA- soI divaMjagoggahe, ghANidiyavaMjaNoggahe, jibbhidiyavaMjaNoggahe, phAsiMdiyavaMjaNogahe, atthoggahe NaM bhaMte! kaivihe paNNatte ? goyamA ! chavi paNNatte, taM jahA- soiMdiya atthoggahe, cakkhidiya atthoggahe, ghANidiya atthoggahe, jibhidiya atthoggahe, phAsiMdiya atthoggahe, no iMdiya atthoggahe, neraiyANaM bhaMte ! kaivihe uggahe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA - atthoggaheya, vaMjaNoggaheya, evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM, puDhavIkAiyANaM bhaMte! kaivihe uggahe paNNatte ? gomA ! duvihe uggahe paNNatte, atthoggaheya vaMjagoggaheya, puDhavIkAiyANaM bhaMte! vaMjaNoggahe kaivihe paNNatte ? goyamA ! ege phAsiMdiya vaMjaNoggahe paNNatte, puDhavIkAiyANaM bhaMte ! kaivihe atthoggahe paNNatte ? goyamA ! ege phAsiMdiya atthoggahe paNNatte, evaM jAva vaNassaikAiyA NaM, evaM beiMdiyANa vi, navaraM beiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte, atthoggahe duvihe paNNatte, evaM teiMdiya cauriMdiyANa vi. NavaraM iMdiya parivuDDI kAyadyA, cauriMdiyANaM vaMjaNoggahe tivihe paNNatte, atthoggahe cavihe paNNatte, sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANaM // sU0 9 // chAyA - katividhaH khalu bhadanta ! indriyApAyaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH indriyApAyaH tadyathA-zrotrendriyApAyaH yAvat sparzanendriyApAyaH evaM nairayikANAM yAvad vaimAni prajJataH, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi 7, katividhA khalu bhadanta ! IhA prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA IhA prajJaptA, tadyathA-zrI ndriyehA, yAvat sparzanendriyehA, evaM yAvada vaimAnikAnAma, navaraM yasya yAvanti indriyANi 8, katividhaH khalu bhadanta ! avagrahaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH avagrahaH prajJaptaH, tadyathA- vigrahazca, vyaJjanAkgrahazca, vyaJjanAvagrahaH khalu avAyAdivaktavyatA zabdArtha-(kaivihe gaM bhaMte ! iMdiya avAe paNNatta ?) he bhagavan ! indriapAya kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyAvAe paNatte) he gautama ! indriyAvAya pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiM. diya avAe jAva phAsidiya avAe) zrocendriya-apAya yAvat sparzanendriyaapAya (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANa) isI prakAra nArakoM yAvata vaimAnikoM kA (NavaraM) vizeSa (jassa jai iMdiyA atthi) jisakI jitanI indriyAM haiN| ___ (kaivihA NaM bhaMte ! IhA paNNattA) he bhagavan ! IhA kitane prakAra kI kahI ? (goyamA ! paMcadihA IhA paNNattA) he gautama ! pAMca prakAra kI IhA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiya IhA jAva phAsidiya IhA) zrotrendriya IhA yAvat sparzanendriya-IhA (evaM jAva vemANiyANa) isI prakAra yAvat thaimAnikoM taka (varaM jassa jai iMdiyA) vizeSa yaha ki jisakI jitanI indriyAM (kaivihe gaM bhaMte ! uggahe paNNatte) he bhagavan ! avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe uggahe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA avagraha kahA hai (taM jahA atthoggahe ya vaMjagoggahe ya) arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha (vaM avAyAdi vaktavyatA sAtha-(kaivihe NaM bhaMte ! iMdiyaavAe paNNatte ?) 3 san ! ndriya- pAyA prahAranA // cha (goyamA ! paMcavihe iMdiyaavAe paNNatte) gautama ! Undriya avAya pAya 542nA hyA cha (taM jahA) te ! // 2 (soiMdiya avAe jAva pha.sidiya avAe) zretrandriya apAya yAvat 25zanandriya-mavAya (evaM ne IghANaM jAva vemANiyANaM) me re naa2| yAvata mAnina (pavaraM) vizeSa (jassa jai iMdiyA asthi) bhanI sIndriya cha (kai vihaNaM bhaMte! IhA paNNattA ?) lagavan ddi| 48 // prA2nI 4ii cha ? (goyamA! paMcavihA IhAM paNNattA) gautama ! pAMya prA2nI chaDA DAya che (taM jahA) te mAre (soiMdiya IhA jAva phAsidiya IhA) zrIndriya hai| yAvat 25zanandriya 8 / (evaM jAva vemANiyA) se prAre yAvat vaimAni sudhI (NavaraM jassa jai iMdiyA) vizeSa se che / jemanI jeTalI Indri (kaiviheNaM bhaMte ! uggahe paNNatte) bhagavan ! 11 // 2 // 4 // cha ? (goymaa| duvihe uggahe paNNatte) gautama ! sAnA 21 DAya che (taM jahA-asthoggahe zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyanodhino TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriya vyaJjanAvagrahaH ghANendriya vyaJjanAvagrahaH, jihUvendriya vyaJjanAvagrahaH, sparzanendriya vyaJjanAvagrahaH, aryAvagrahaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! pabidhaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyArthAvagrahaH, cakSurindriyArthAvagrahaH, jihavendriyArthAvagrahaH, sparzanendriyArthAvagrahaH, no indriyArthAvagrahaH, nairayikANAM bhadanta ! katividhaH avagrahaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH tadyathA- arthAvagrahazca, vyaJjanAvagrahazca, evamasurakumArANAM yAvat stanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! jaNoggahe NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! caubdhihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA-soiMdiyavaMjaNoggahe, ghANidiyavaMjaNoggahe, jibhidiyavaMjaNo. ggahe, phAsiMdiyavaMjagoggahe) vaha isa prakAra--zrotrendriya vyaMjanAvagraha, ghrANendriya vyaMjanAvagraha, jihavendriya vyaMjanAvagraha, sparzanendriya vyaMjanAvagraha (atthoggahe NaM bhaMte ! kAvihe paNNatte 1) arthAvagraha yAvat kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! chavihe paNNatte) he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai (taM jahA-soIdiyaatthoggahe, cakkhidiya asthoggAhe, ghANidiya asthoggahe, jibhidiya astho. ggahe, phAsidiya atthoggahe, no iMdiya atthoggahe) vaha isa prakAra-zrotrendriyaarthAvagraha, cakSurindriya arthAvagraha, ghrANendriya-arthAvagraha, jihavendriya arthAvagraha sparzanendriya arthAvagraha aura noindriya arthAvagraha / __(neraiyANaM bhaMte ! kAvihe uggahe paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM kA avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNate) he gautama ! nArakoM kA avagraha do prakAra kA kahA hai / (taM jahA asthogagahe ya vaMjaNoggahe ya) vaha isa prakAra ya vaMjaNoggahe ya) arthAvara mana vyAsa (vaMjaNoggaheNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) hai bhagavan vyAlA prAranA 4aa cha ? (gAyamA ! cauvihe paNNatte) gautama ! yA2 2 // 4aa che (taM jahA-soiMdiyavaMjaNogahe, ghANi diyavaMjaNogahe, jibhiMdiya. vaMjaNoggahe, phAsiM diyavaMjaNoggahe) te 20 rIta zrIndriya vyasanAvaya, prANendriya vyasanA. vagraha, jihuvendriya vyaMjanAvagraha, sparzanendriya vyaMjanAvagraha (atthoggaheNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte 1) arthAvara mAn! 484 // 2 // cha ? (goyamA ! chavihe paNNatte) OM gautama ! 7 // 2 // 4 // cha (taM jahA-soiMdiya atyogahe cakkhiMdiyaatthoggahe, ghANi diyaatthoggahe, jibhiMdiyaatthoggahe, phAsidiyaatthoggahe, no iMdiya atthoggahe) te 2 zAre-zrIndriya arthAta, yandriya-marthApara, prAgandriya arthaavagraha, jihavendriya-arthAvagraha, sparzanendriya-arthAvagraha, ne Indriya-arthAvagraha (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe uggahe paNNatte) ! 24InA aparA 2 // 4 // cha 1 (goyamA ! duvihe paNNatte) gautama ! 2 // 4 // cha (taM jahA) zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce katividhaH avagrahaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH avagrahaH prajJaptaH, arthAvagrahazca, vyaJjanAvagrahazca, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! vyaJjanAvagrahaH katividhaH prajJaptaH ? gautama! ekaH sparzanendriya vyaJjanAvagrahaH prajJaptaH, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! katividhaH arthAvagrahaH prajJaptaH ? gautama ! eka: sparzanendriyArthAvagrahaH prajJaptaH, evaM yAvada vanaspatikAyikAnAm, evaM dvIndriyANAmapi, navaraM dvIndriyANAM vyaJjanAvagraho dvividhaH prajJaptaH, arthAvagraho dvividhaH prajJaptaH, evaM trIndriyaarthAvagraha aura vyaMjanAvagraha (evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM yAvat stanitakumAroM kA (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaivihe uggahe paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kA avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! duvihe uggahe papaNatte) he goyamA ! do prakAra kA kahA hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! vaMjaNoggahe kAvihe paNNatta) pRthvIkAyikoM kA he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! ege phAsidiya vaMjaNoggahe paNNatte) he gautama ! eka sparzanendriya vyaMjanAvagraha kahA hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaivihe atthoggahe paNNatte) pRthvIkAyikoM kA bhagavan ! arthAvagraha kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! ege phAsidiya atthoggahe paNNatte) he gotama ! eka sparzanendriya-arthAvagraha kahA hai (evaM jAva vaNasptaikAiyANa) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kA (evaM beiMdiyANa vi) isI prakAra dvIndriyoM kA bhI (navaraM beiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte athoggahe duvihe paNNatte) vizeSa yaha ki dvIndriyoM kA vyaMjanAvagraha do prakAra kA kahA hai, arthAvagraha do prakAra kA kahA hai (evaM teiMdiyANa cauridiyANa vi) isI prakAra trIndriyoM kA, caturindriyoM kA bhI(NavaraM atthoggahe ya vaMjaNoggaheya) to 2 // prAre- mAha mane vyApaDa (evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM) me 4Are asu24bhAra yAvat stanitabhArAnA (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvI48nA sahasA prahAnA cha ? (goyamA ! duvihe paNNatte) a gautama! me 42nA 4aa cha (atthoyaggahe ya vaMjaNAvaggaheya) arthAt bhane vyAya (puDhavikAiyANaM bhaMte ! vaMjaNoggahe kaivihe paNNatte) pRthvIviDonA mAvan ! vya. nAyaTA 24 // cha ? (goyamA ! ege phAsi diyavaMjaNoggahe paNNatte) 3 gautama ! 4 25zanandriya vyasanAva ho cha. (puDha vikAiyANaM bhaMte ! kaivihe atthoggahe paNNatte) vIyiTInA magavan ! arthAya / 42 // cha ? (goyamA ! ege phAsi diya atthogahe paNNatte) 3 gautama ! 4 25zanandraya-marthAvaDa usa cha (evaM jAva vaNassaikAiyANaM) me re yAvat vanaspatiyAnA samaya. (evaM beiMdiyA vi) me04 prahAre dvIndriyonA paY (navaraM beiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte, atthogahe duvihe paNNatte) vizeSa se chAndrayarAnA vyasanAvagraha me prA2nA hyA cha, arthAne zrI prshaan| sUtra : 3 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam caturindriyANAmapi, navaram indriyaparivRddhiH kartavyAH, caturindriyANAM vyaJjanAvagrahaH trividhaH prajJaptaH, arthAvagrahazcaturvidhaH prajJaptaH, zeSANAM yathA nairayikANAM yAvada vaimAnikAm ||suu 0 9 // TIkA-athendriyairavagrahaNarUpaparicchedasAmAnyasya prarUpaNAnantaram, aSTamaM dvAraM vastu nizcayarUpam avAyAdi vizeSaviSayAn prarUpayitumAha-'kaivihe gaM bhaMte ! iMdiyaavAe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu indriyAvAyaH prajJaptaH ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe iMdiya avAe paNNatte'-paJcavidhastAvad indriyAvAyaH prajJaptaH, tatrAvagrahAtmaka sAmAnyajJAnenAvagRhItasya IhAtmakajJAnena IhitasyArthasya nirNayarUpo'dhyaiMdiyaparivuDDI kAyavvA) vizeSa yaha ki indriyoM kI vRddhi karanI cAhie (cauriMdiyANaM vaMjaNoggahe tivihe paNNatte) cauindriyoM kA vyaMjanAvagraha tIna prakAra kA kahA hai (athoggahe cauvihe paNNatte) arthAvagraha cAra prakAra kA kahA hai (sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANa) zeSa jaise nArakoM kA yAvat vaimAnikoM kA / AThavAM dvAra TIkArtha-indriyoM dvArA hone vAle avagrahaNa rUpa sAmAnya pariccheda kI prarUpaNA karane ke pazcAt yahAM nizcaya rUpa avAya Adi vizeSa pariccheda kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM___ gautamasvAmI prazna karate haiM-indriyAvAya arthAt indriyoM ke dvArA avAya kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAna uttara dete haiM-indriyAvAya pAMca prakAra kA kahA hai| jJAnopayoga meM sarvaprathama avagraha jJAna hotA hai| avagrahajJAna apara sAmAnya ko viSaya karatA hai, tatpazcAt IhAjJAna kI utpatti hotI hai jisake prAranA 4aa cha (evaM te iMdiyANa, caura diyANa vi) merI hAre trIndriya nAyaturindriyanA para (NavaraM iMdiya parivuDDhI kAyavA) vizeSa se che dhandriyAnI vRddhi 42vI madhye (cauridiyANaM vaMjaNoggahe tivihe paNNatte) yA2 dhandriyAnA vyAvaha prA2nA 4hya! cha (atthoggahe cauvihe paNNatte) saviDa yA2 42 // 4aa che (sesANaM jahA nerayANaM jAva vemANiyANaM) zeSa 4 nAhI nA yAvat vaimAniDAnA AThamuM dvAra TIkAtha-Indri dvArA thanArA avagrahaNa rUpa sAmAnya paricchedanI prarUpaNa karyA pachI ahIM nizcaya rUpa avAya Adi vizeSa paricchedanI prarUpaNa karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! IndriyAvAya arthAt IndriyenA dvArA thanAra avAya keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! IndriyAvAya pAMca prakAranA kahyA che. jJAne pagamAM sarva prathama avagrahajJAna thAya che. avagrahajJAna apara sAmAnyane viSaya kare che, tatpazcAt IhAjJAnanI utpatti thAya che, jenA dvArA vadhunA vizeSa dharmane jANavAnI AkAMkSA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce vasAyaH, avAyapadena vyapadizyate, yathA ghaTa evAyam, paTa evAyam ityAdirUpo'vadhAraNAsmako nizcayo'vAya iti bhAvaH, 'taM jahA-soiMdiyavAe jAva phAsidiyaavAe'-tadyathAzrotrendriyAvAyaH yAvat-cakSurindriyAvAyaH, ghrANendriyAvAyaH, jihavendriyAvAyaH, sparzanendriyAvAyazca, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM'-evam uktarItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdibhavanapati-pRthivIkAyikAdhekendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSya vAnavyantara jyotiSka vaimAnikAnAM yathAyogyam indriyAvAyo'vaseyaH kintu 'NavaraM jassa jai iMdiyA asthi 7'-navaram-vizeSastu yasya jIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvanta indriyAdvArA vastu ke vizeSa dharma ko jAnane kI AkAMkSA kI jAtI hai arthAt jJAnopayoga sAmAnya dharma se Age baDhakara vizeSa dharma ko grahaNa karane ke lie abhimukha hotA hai| IhA ke pazcAt avAya kA udaya hotA hai jo vastu ke vizeSa dharma kA nizcaya karatA hai / 'yaha ghaTa hI hai, yaha paTa hI hai' ityAdi nizcayAtmaka jJAna avAya yA apAya kahalAtA hai| yaha avAya jJAna mana se bhI hotA hai aura indriyoM se bhI hotA hai, kintu yahAM indriyoM dvArA hone vAle avAya ke saMbaMdha meM hI prazna kiyA gayA hai, ataeva isI ke saMbaMdha meM uttara diyA gayA hai| indriyo se hone vAle avAya pAMca prakAra kA hai, jo isa prakAra hai-(1) zrotrendriyAvAya (2) cakSurindriyAvAya (3) ghrANendriyAvAya (4) jihUvendriyAvAya aura (5) sparzanendriyAvAya / isI prakAra nArako se lekara vaimAnikoM taka ke avAya samajhalenA cAhie, arthAt nArako, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM, karAya che arthAta jJAne paNa sAmAnya dharmathI AgaLa vadhIne vizeSa dharmane grahaNa karavAne mATe abhimukha thAya che. hinA pachI avAyane udaya thAya che, je vastunA vizeSa dharmane nizcaya kare che. A ghaTa ja che, A 5Ta ja che, ItyAdi nizcayAtmana jJAna avAya athavA apAya kahevAya che. A avAya jJAna manathI paNa thAya che ane indriyathI paNa thAya che. paNa ahIM I dri dvArA thanArA avAyanA sambandhamAM ja prazna karAyela che, tethI ja tenA sambandhamAM uttara Apela che. IndriyathI thanArA avAya pAMca prakAranA che. je A prakAre cha-(1) zrIndriyAvAya (2) nyandriyAvAya (3) prANendriyAvAya (4) vindriyAvAya (5) 15 -yA pAya. A prakAre nArakAthI laIne vaimAnike sudhIne avAya samajI levA joIe. arthAt nArake, asurakumArAdi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriya tirya, manuSya, vanavyantare, jatiSka ane vaimAnikane yathA egya jANavA joIe. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkaH pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirupaNam pAyAH vaktavyAH, navamaM dvAram-gautamaH pRcchati-'kaivihA NaM bhaMte ! ihA paNNattA?' he bhadanta ! katividhA khalu IhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA IhA paNNattA'pathavidhA ihA prajJaptA, tatra IhanamIhA sadbhUtArthaparyAlocanAtmikA ceSTA IhApadena vyapadizyate tathA cAvagrahAtmaka sAmAnyajJAnAduttarakAlamavAyAtpUrvaM sadbhUtArthavizeSApAdAnAbhimukho mativizeSa IhA padArtho'vaseyaH yathA prAyo'tra veNuvINAdi zabdadharmANaH madhuratvAdayo dRzyante no karkazaniSThuratAdayaH, ityAdi. tathAcoktat-'bhUyAbhUya visesAdANa cAyAbhimuha mIhA'bhUtAmRtavizeSAdAnatyAgAbhimukhyamIhA, iti, 'taM jahA-soiMdiyaIhA jAva phAsiMdiyaIhA'tadyathA-zrotrendriyehA. yAvata-cakSurindriyehA, ghrANendriyehA, jidvendriyehA, sparzanendriyehA, 'evaM jAva vemANiyANaM-evam-uktarItyA yAvada-nairayikAmurakumArAdi bhavanapati pRthivI aura vaimAniko kA indriyAvAya yathAyogya jAnanA caahie| vizeSa bAta dhyAna meM rakhane yogya yaha hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usake utane hI avAya hote haiN| navavAM dvAra-gautamasvAmI-he bhagavan ! IhA kitane prakAra kI hai ? bhagavan-he gautama ! IhA pAMca prakAra kI kahI gaI hai / sadbhUta padArtha kA paryAlocana jJAna rUpa IhA hai / IhA jJAna avagraha ke pazcAt aura avAya se hotA hai| yaha jJAna padArtha ke sadabhUta vizeSa dharma ko jAnane ke lie abhimukha hotA hai, jaise-yahAM madhuratA Adi zabda ke dharma upalabdha ho rahe haiM, karkazatA, niSThuratA Adi nahIM, ata: yaha zabda veNu yA vINA kA honA caahie| kahA bhI hai'IhAjJAna sadabhUta vizeSa ko grahaNa karane aura asadbhUta vizeSa kA tyAgane ke lie abhimukha hotA hai|' IhAjJAna ke pAMca bheda isa prakAra haiM-zrotrendriya-IhA cakSurindriya IhA, ghANendriya-IhA, jihUvendriya-IhA aura sprshnendriy-iihaa| isI prakAra nArakoM, vizeSa vAta dhyAnamAM rAkhavA yogya A che ke je jIvane jeTalI Indriye heya che, tenA teTalA ja avAya hoya che. navamuM dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! IhA keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna-he gautama ! IhA pAMca prakAranI che. sabhUta padArthanuM paryAlacana jJAna rUpa Iha che. IhA jJAna avagrahanA pachI ane avAyanA pahelAM thAya che. A jJAna paThArthanA sadUbhUta vizeSa dharmane jANavAne mATe abhimukha thAya che, jemake-ahIM madhuratA Adi zabdane artha upalabdha banI rahe che, karkazatA, niSpharatA Adi nahi ataH A zabda veNu ke vINane have joIe. kahyuM paNa che ke-"IhA jJAna sadbhUta vizeSane grahaNa karavA ane asadbhUta vizeSane tyAgavAne mATe abhimukha thAya che IhA jJAnanA pAMca bheda A prakAre che-endriya IhA, cakSurindriya-hi, dhrANendriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstra kAyikAghekendriya vikalendriya paJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyam indriyehA'baseyA, 'NavaraM jassa jai iMdiyA 8'-navaram-vizeSastu yasyajIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI indriyehA vaktavyA, dazamaM dvAram gautamaH pRcchati'kaivihe gaM bhaMte ! uggahe paNNate ?' he bhadanta ! kavividhaH khalu avagrahaH sAmAnyajJAnarUpaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dubihe uggahe paNNatte'-dvividhaH avagrahaH prajJaptaH 'taM jahA-atthoggaheya, vaMjaNoggaheya'-tadyathA-arthAvagrahazca, vyaJjanAvagrahazca, tatrAvagrahaNam avagrahaH, arthasyAvagraho'rthAvagrahaH, anirdezya sAmAnyarUpAdyarthagrahaNamiti bhAvaH tathAcoktam / 'sAmannassa rUpAi visesaNarahiyassa anidezsaspta avaggahaNaM oggahe' iti, sAmAnyasya rUpAdivizeSaNarahitasya anirdezyasya avagrahaNam avagrahaH, iti, evaM vyajyate-abhivyaktIasurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI indriyaIhA bhI yathAyogya samajhalenI caahie| vizeSa yaha hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakI indriya-IhA bhI utane hI prakAra kI hotI hai, jaise pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kI IhA eka hI prakAra kI, dvIndriyoM kI do prakAra kI trIndriyoM kI tIna prakAra kI, ityAdi / dazama dvAra-gautamasvAmI-bhagavana ! avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAna-hai gautama ! avagraha do prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / artha kA avagraha arthAvagraha kahalAtA hai, tAtparya yaha hai ki zanda dvArA nahIM kahe jA sakane yogya artha ke sAmAnya artha ko grahaNa karanA arthAvagraha hai| kahA bhI hai-rUpAdi vizeSa se rahita, anirdezya sAmAnya hA, jihuvendriya IhA ane saMparzanendriya-Ihi. eja prakAre nArake, asurakumAra Adi bhavanapatiyo, vIyi mA sandriyo, vindriyo, payandriyo tiya yA, manudhyo, vAtavyantare, tiSka ane vaimAnikanI Indriya-Iha paNa yathA yegya samajI levI joIe. vizeSa e che ke je jIvanI jeTalI Indriyo hoya che. temanI Indriya IhA paNa eTalA ja prakAranI hoya che jemake pRthvIkAyika Adi ekendriyanI Iha eka ja prakAranI, dviIndriyenI be prakAranI, triII driyanI traNa prakAranI, ItyAdi. dazamuM dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavan! avagraha keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama avagraha be prakAranA kahyA che. te A prakAre-arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha. arthane avagraha arthAvagraha kahevAya che, tAtparya e che ke zabda dvArA nahIM kahevAtA egya arthanA sAmAnya dharmane grahaNa kare te arthAvagraha che. kahyuM paNa che-rUpAdi vizeSathI rahita, anidezya sAmAnya mAtranuM prahaNa avagraha kahevAya che. jema zrI prshaan| sUtra : 3 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU.09 indriyAvAyAdinirUpaNam 711 kriyate arthe'neneti vyaJjanam, pradIpena ghaTa iveti, tacca vyaJjanam upakaraNendriyasya zabdAdipariNata dravyANAJca parasparaM sambandharUpaM bodhyam, sambandhe satyeva arthaH zrotrAdIndriyeNa abhivyaGgGktuzakyo-bhavati nAnyathA, ataevendriyArthasambandho vyaJjanamiti siddham, tathAcoktam'ji jeNattha ghaDovvadIveNa daMjaNaM taM ca / uvagara niMdiyasaddAi pariNaya dadhvasaMbaMdhI' // 1, vyajyate yenArthI ghaTa iva dIpena vyaJjanam, taccopakaraNendriya zabdAdi pariNatadravya sambandhaH, // 1 // tena vyaJjanena - tathAvidhasambanvena avagrahaNaM - sambadhyamAnasya zabdAdirUpArthasyA vyaktarUpaH paricchedI vyaJjanAvagrahaH, athavA - vyajyante iti vyutpattyA bAhulakAt karmaNianaT, vyaJjanAnAM - zabdAdyAtmakatayA pariNatAnAM dravyANA mupakaraNendriyasamprAptAnAmavagrahaHavyaktAtmakaH paricchedo vyaJjanAvagrahaH, atha vyaJjanAvagrahasyaiva prathamaM jAyamAnatvena pazcAt jAyamAnasyApi arthAvagrahasya kathaM prathamamupanyAsaH kRta iti cedatrocyate - arthAvagrahasya spaSTa mAtra kA grahaNa avagraha kahalAtA hai| jaise dIpaka ke dvArA ghaTa vyakta kiyA jAtA hai, usI prakAra jisake dvArA artha vyakta kiyA jAya vaha vyaMjana arthAt upakaraNa dravyendriya aura zabdAdi rUpa meM pariNata dravyoM kA paraspara saMbaMdha / kyoMki saMbaMdha hone para hI zrotrendriya Adi zabda Adi viSayoM ko vyakta karane meM samartha hotI haiM, anyathA nahIM / ataH indriya aura usake viSaya kA saMbaMdha vyaMjanA kahalAtA hai| kahA bhI hai - jisake dvArA artha vyakta kiyA jAtA hai, vaha vyaMjana kahalAtA hai, jaise dIpaka ke dvArA ghaTa vyakta kiyA jAtA hai / upakaraNendriya aura zabda Adi ke rUpa meM pariNata dravyoM kA saMbaMdha vyaMjana hai / ' tAtparya yaha hai ki indriyoM ke sAtha sambaddha hone vAle zabda Adi rUpa artha kA avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahalAtA hai / athavA jo vyakta kiye jAeM ve zabdAdi vyaMjana kahalAte haiM / upakaraNendriya ko prApta zabda Adi dravyoM kA avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahA jAtA hai / zaMkA - vyaMjanAvagraha pahale utpanna hotA hai aura arthAvagraha bAda meM, aisI dIpakanA dvArA ghara vyakta karAya che, eja prakAra jenA dvArA avyakta karAya tevyaMjana arthAt upakaraNa dravyendriya ane zabdAdi rUpamAM pariNata drabyAne paraspara sambandha, kemake samanya DAvAthI ja zretrendriya Adi zabda Adi viSayAne vyakta karavAmAM samatha thAya che. anyathA nahI' ataH indriya ane tenA viSayanA sambandha vyaMjanA kahevAya che. kahyuM paNa che--jenA dvArA atha vyakta karAya che, te vyaMjana kahevAya che, jemake dIpakanA dvArA ghaTa vyakta karAya che upakaraNendriya ane zabda AdinA rUpamAM pariNatadravyAnA sambandha vyaMjanA che 'tAtpa` e che ke IndriyAnI sAthe sambandha dharAvanAra zabde Adi rUpa avyakta jJAdha vyaMjanAvagraha kahevAya che. athavA je vyakta karAya te zabdAdi vyaMjana kahevAya che. upakaraNendriyane prApa zabda Adi dravyanu avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahevAya che. zakA-vyaMjanAvagraha pahelA utpanna thAya che ane arthAvagraha khAda evI sthitimAM, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma 712 prajJApanAsUtra rUpatayA sarvaiH prANibhiH saMvedhamAnatayA tasya spaSTatayopalabhyamAnatvameva prathamopanyAse bIjamagantavyam, kiJca arthAvagrahasya sarvendriyamano bhAvitayA prathamamupanyAsaH, vyaJjanAvagrahasya tu tathAtvaM nAstIti na prathamaM tadupanyAsaH, ityavaseyam, atha vyaJjanAvagrahAnantarameva arthAvagraho bhavatItikramamAzritya prathamaM vyaJjanAvagrahasvarUpaM prarUpAyatumAha-vaMjaNoggahe NaM bhaMte ! kara viha paNNate ?'-he bhadanta !' vyajanAvagrahaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA" he gautama ! 'caubihe paNNatte'-caturvidho vyaJjanAvagrahaH prajJaptaH, 'taM jahA-soiMdiya vajaNoggahe, ghANidiyavaMjaNoggahe'-tadyathA-zrotrendriya vyaJjanAvagrahaH, ghrANendriyavyaJjanAvagrahaH, jibhidiya vaMjaNoggahe'-jivendriya vyaJjanAvagrahaH, phArsidiyavaMjaNoggahe'-sparzanendriya sthiti meM bAda meM hone vAle arthAvagraha kA kathana pahale kyoM kiyA gayA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki arthAvagraha spaSTa svarUpa vAlA hotA hai aura spaSTa svarUpa vAlA hone se bhI sabhI prANI use samajha sakate haiN| isI hetu se usakA kathana pahale kiyA gayA hai / isake atirikta arthAvagraha sabhI indriyoM se aura manase hotA hai, isa kAraNa bhI usako ullekha pahale kiyA gayA hai| vyaMjanAvagraha aisA nahIM hai / vaha cakSu aura manase nahIM hotA tathA aspaSTa svarUpa vAlA hone ke kAraNa sabake saMvedana meM nahIM AtA, isa kAraNa usakA kathana bAda meM kiyA gayA hai| ___ vyaMjanAvagraha ke anantara hI arthAvagraha hotA hai, isa krama kA Azraya lekara vyaMjanAvagraha ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasthAmI-he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! vyaMjanAvagraha cAra prakAra kA kahA hai, vaha isa prakArazrotrendriya vyaMjanAvagraha, ghrANendriya vyaMjanAvagraha, jihavendriya vyaMjanAvagraha aura bAdamAM thanAra arthAvagrahanuM kathana pahelA kema kareluM che? tenuM samAdhAna e che ke arthAvagraha spaSTa svarUpavALA hoya che ane spaSTa svarUpa vALA hovAthI badhA prANI tene samajI zake che. eja hetuthI tenuM kathana paheluM kareluM che. tenA sivAya arthAvagraha badhI IndriyathI ane manathI thAya che, e kAraNe tene ullekha pahele karela che. vya janAvagraha e nathI te cakSu ane manathI nathI thatA tathA aspaSTa zarIravALA hovAne kAraNe badhAnA saMvedanamAM nathI AvatA e kAraNe tenuM kathana pachIthI kareluM che. vyaMjanAvagrahanA pachI ja arthAvagraha thAya che, e kamane Azraya laIne prathama vyaMjanAvagrahanA svarUpanuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI- bhagavad vyaMjanAvagraha keTalA prakArane kahela che? zrI bhagavAna-he gautama! vyaMjanAvagraha cAra prakArane kahela che, te A prakArezregendriya vyaMjanAvagraha, dhrANendriya vyaMjanAvagraha, jihUvendriya vyaMjanAvagraha ane sparza nendriya vyaMjanAvagraha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam 713 vyaJjanAvagrahaH, atredaM bodhyam - upakaraNendriyasya zabdAdi pariNata dravyANAca paraspara sambandhavasyaiva vyaJjanAvagrahasya pUrvamuktatvena zrotrAdInAM caturNAmevendriyANAM vyaJjanAvagrahaH saMbhavati na cakSurmanasoH, tayoraprApyakAritayA tathA vidha sambandhAsaMbhavAt, gautamaH pRcchati - ' atyogahe NaM te! katividhe paNNatte ? he bhadanta ! arthAvagrahaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'chavihe paNNatte' - SaDvidhaH arthAvagrahaH prajJaptaH, 'taM jahA- soiMdiya atthoggahe' - tadyathA-zrotrendriyArthAvagrahaH 'cakkhidiya atthogagahe 'cakSurindriyAryAvahaH, 'jibhidiya atthoggahe' - jihvendriyArthAvagrahaH 'phAsiMdiya atthogA he' - sparzanendriyArthAvahaH 'noIdiya atthoggahe ' - no indriyArthAvagrahaH tathA ca no indriyaM manaH, tacca dravyarUpam bhAvarUpam, tatra manaH paryApsinAmakarmodayavazAd manaH prAyogyavargaNAdalikamAdAya manastdeya sparzanendriya vyaMjanAvagraha | yahAM yaha samajhalenA cAhie - pahale kahA gayA hai ki upakaraNa dravyendriya aura zabda Adi ke rUpa meM pariNata dravyoM kA paraspara jo saMbaMdha hotA hai, vaha vyaMjanAvagraha hai, aura cAra hI indriyAM aisI haiM jinakA apane viSaya ke sAtha saMbaMdha hotA hai, cakSu aura manakA saMbaMdha nahIM hotA, kyoMki ye donoM aprApyakArI haiM arthAt apane viSaya ke sAtha saMbaMdha hue binA hI ye apane viSaya ko grahaNa karate haiM / aisI sthiti meM inakA saMbaMdha saMbhava nahIM hai / gautama - he bhagavan ! arthAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavan- he gautama! arthAvagraha chaha prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra haizrotrendriyArthAvagraha, cakSurindriyArthAvagraha, ghrANendriyArthAvagraha, jivendriyArthAthagraha sparzanendriyArthAvagraha, aura noindriyArthAvagraha | noindriya kA artha hai mana / mana do ko prakAra kA hai - dravya-mana aura bhAvamana ahIM e samajI levuM joIe-pahelAM kahevu che ke upakaraNendriya ane zabda AdinA svarUpamAM pariNata dranyAnA paraspara je sambandha thAya che. te vyaMjanAvagraha che, ane cAra ja IndriyA evI che jene peAtAnA viSayanI sAthe sambandha heAya che, cakSu ane mananA sambandha nathI thatuM, kemake e banne aprApyArI che. arthAt potAnA viSayanI sAthe sambandha thayA siya ja te potanA viSayane grahaNa kare che, AvI sthitimAM temanA sabaMdha sabhava nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! arthAvagraha keTalA prakAranA kahyo che ? zrI bhagavAn--he gautama! arthAvagraha cha prakAranA kahela che--te A prakAre zretrandriyA rthAvagraha, cakSurindriyArthAvagraha, prANendriyAvigraha jihUvendriyArthAvagraha, sparzanendriyAze vagraha ane nA IndriyArthAvagraha. nA IndriyanA atha che mana. mana e prakAranuM che-dravya--mana ane bhAvamAna. mana; pra0 90 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUne pariNamanaM dravyarUpaM mano vyadizyate, evaM dravyamano'vaSTambhena jIvasya manaHpariNAmo bhAvarUpaM mano vyapadizyate, tathAcoktam-"maNapajjattinAmakammodayao jogge maNodavve dhituM maNatteNa pariNAmiyA davvA davvamaNo bhannai // 1 // jIvo puNa maNapariNAmaya kiriyAvaMto bhAvamaNo, kiM bhaNiyaM hoi ? maNadavyAlaMbaNo jIvarasa maNavAvAro bhAvamaNo, bhaNNai" // 2 // manaH paryAptinAmakarmodayato yoge mano dravyaM tu manastvena pariNAmitAni dravyANi dravyamano bhaNyate // 1 // jIvaH puna manaH pariNAmakriyAvAn bhAvamanaH, kiM. bhaNitaM bhavati ? mano dravyAlambano jIvasya manavAvAro bhAvamano bhaNyate // 2 // tatra prakRte bhAvamanaso grahaNe prayojanam, tadagrahaNe dravyamanaso'pi grahaNAvazyaM bhAvAta, drazyamano vinA bhAvamanaso'saMbhavAt / tatra vyaJjanAvagrahotarakAlamekasAmAyikamanirdezyaM sAmAnyamAtrArthagrahaNaM zrotrendriyArthAvagraho bhavati, evaM ghraNendrimanaHparyApti nAma karma ke udaya se, mana ke yogya vargaNAoM ko grahaNa karake unheM mana ke rUpa meM pariNata karanA dravyamAna hai| dravyamana kI sahAyatA se jIva kA jo manana rUpa pariNamana hotA hai, vaha bhAvamana kahalAtA hai| kahA bhI hai-mana:paryApti nAma karma ke udaya se manoyogya dravyoM ko grahaNa karake unheM mana rUpa meM pariNata karanA yA una dravyoM kA mana rUpa meM pariNamana honA dravyamana hai / manana rUpa pariNAma se pariNata jIva bhAvamana kahalAtA hai / kyA Azaya hai ? manodravyoM ke Alambana se jIva kA jo manovyApAra hotA hai, vaha bhAvamana kahalAtA hai|' yahAM isa prakaraNa meM bhAvamana kA grahaNa karanA cAhie aura bhAvamana ke grahaNa se dravyamana kA bhI grahaNa avazya ho jAtA hai, kyoMki dravyamana ke vinA bhAvamana kA honA saMbhava nahIM hai| vyaMjanAvagraha ke pazcAt , eka samayabhAvI, sAmAnya mAtra ko grahaNa karane vAlA zrotrendriyajanita avagraha zrotrendriyArthAvagraha kahalAtA hai| isI prakAra paryApti nAma karmanA udayathI, manane vargaNuone grahaNa karIne temane mananA rUpamAM pariNata karavuM. dravyamAna che. dravya mananI sahAyatAthI jIvanuM je manana rU5 pariNamana thAya che, te bhAva mana kahevAya che. kahyuM paNa che-manaH paryApti nAma karmanA udayathI maneyegya dravyanuM grahaNa karIne temane mana rUpamAM pariNata karavuM agara te dravyanuM mana rUpamAM pariNamana thavuM dravya mana che. manana rU5 pariNAmathI pariNata jIva bhAvamana kahevAya che. zo Azaya che? manedranA AlaMbanathI jIvane je mane vyApAra thAya che, te bhAvamana kahevAya che. ahIM A prakaraNamAM bhAvamananuM grahaNa karavuM joIe ane bhAva mananA grahaNathI dravyamananuM paNa grahaNa avazya thaI jAya che, kemake dravya mananA sivAya bhAva mananuM hovuM che asaMbhavita che. vyaMjanAvagrahanA pachI, eka samaya bhAvi, sAmAnya mAtrane grahaNa karavAvALA zregendriya janita avagraha endriyAvagraha kahevAya che. e ja prakAre dhrANendriyAvagrahaNa AdinuM paNa svarUpa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 9 indriyAvAyAdinirUpaNam yAvagrahAdInAmapi svarUpamavase yam, nayanamanasoH puna vyaJjanAvagrahAbhAvena tayoH prathamameva svarUpadravyaguNakriyAkalpanAtItamanirdezya sAmAnyamAvasvarUpArthAvagrahaNamarthAvagraho bodhyaH ___ gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kaibdhihe uggahe paNNatte ?'-he bhadanta ! nairayikANAM katividhaH avagrahaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNate'-dvividho'vagrahaH prajJaptaH 'taM jahA atthoggahe ya vaMjaNoggahe ya' tadyathA-arthAvagrahazca vyaJjanAvagrazca, 'evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmiva, asurakumArANAM yAvad-nAga kumArANAM suvarNakumArANAm agnikurANAM vidhu kumArANAm udadhikumArANAm, dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi dvividho'vagrahaH prajJaptaH, arthAvagraho vyaJjanAvagrahazca, 'puDhavIkAiyAgaM bhaMte ! kativihe uggahe paNNate ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM katividhaH avagrahaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe uggahe paNNatte' dvividho'vagrahaH pRthivIkAyikAnAM prajJaptaH 'atthoggahe ya vaMjaNoggahe ya' arthAvagrahazca vyaJjanAghrANendriyArthAvagraha Adi kA bhI svarUpa samajhalenA cAhie / cakSu aura mana se vyaMjanAvagraha nahIM hotA, vahAM pahale se ho arthAvagraha ho jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM ko hone vAlA avagraha kitane prakAra kA hai ? bhagavan-he gautama ! do prakAra kA hai-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha isI prakAra asurakumAroM, nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kA avagraha bhI do prakAra kA samajhanA cAhie-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kA avagraha kitane prakAra kA hai ? bhagavan-he gautama ! pRthvIkAyikoM kA avagraha do prakAra kA kahA hai ? arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / samajI levuM joIe. cakSu ane manathI vyaMjanAvagraha nathI thatuM, tyAM pahelethI ja arthAvagraha thaI jAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvane thanAra arthAvagraha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama! be prakAranA che-arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha. e ja prakAre asurakumAre, nAgakumAre, suvarNakumAre, agnikumAre, vidukumAre, udadhikumAre, dvIpakumAre, dikakumAre, pavanakumAre, ane svanitakumAranA avagraha paNa be prakAranA samajavA joI e-arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha. zrI gautamasvAmI-pRthvIkAyikanA avagraha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAn he gautama! pRthvIkAyikanA avagraha be prakAranA che-arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre vagrahazca, gautamaH pRcchati-'puDhavIkAiyANaM bhaMte ! baMjaNoggahe katividhe paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM byajanAvagrahaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA)' he gautama ! 'page phAsidiyavaMjagoggahe paNNatte'-ekaH sparzanendriyavyaJjanAvagrahaH pRthibIkAyikAnAM prajJaptaH, teSAM sparzanendriyarUpaikendriyatvAta, gautamaH pRcchati-'puDhavIkAiyANaM bhaMte ! kativihe atyogahe paNNatte' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM katividhaH arthAvagrahaH prajJaptaH ? bhagarAvAha-'goyamA!' he gautama ! 'ege phAsidiya asthoggahe paNNatte'-ekaH sparzanendriyArthAvagrahaH pRthivIkAyikAnAM prajJaptaH, 'evaM jAva vaNassaikAiyANaM'-evam-pRthivIkAyikAnAmiva yAvad apkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAJca dvividho'vagrahaH prajJaptaH, arthAvagraho vyaJjanAvagrahazca, tatra vyaJjanAvagrahastAvadekaH sparzanendriyavyaJjanAvagrahaH, arthAvagrahazcApi ekaH sparzanendriyArthAvagraharUpo bodhyaH, 'evaM veiMdiyANa vi-zvam-pRthivIkAyi. kAnkSAmita dvIndriyANAmapi dvividho'rthagrahaH, arthAvagraho vyaJjanAvagrahazca, kintu-'NavaraM beiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte'-navaram-ekendriyApekSayA vizeSastu dvIndriyANAM vyaJjanA___ gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kA vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM ko eka sparzanendriya vyaMjanAvagraha hI hotA hai, kyoMki unheM sparzana ke sivAya anya koI indriya hotI hI nahIM hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyiko kA arthAvagraha kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! eka sparzanendriya arthAvagraha hI hotA hai isI prakAra apUkAyikoM, tejaskAyikA, vAyukAyikoM, aura vanaspatikAyikoM kA bhI avagraha do prakAra kA hai-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / inako sirpha sparzanendriyajanita eka arthAvagraha aura eka hI vyaMjanAvagraha hotA hai| pRthvIkAyikoM kI taraha dIndriyoM kA avagraha bhI do prakAra kA hai-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha, kintu vizeSa bAta yaha hai ki dvIndriyoM kA vyaMjanAvagraha do prakAra kA hai aura arthAvagraha zrI gautamasvAma-he bhagavana ! pRthvIkAyikanA vyaMjanAvagraha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvikAyikane eka sparzanendriya vyaMjanAvagraha ja hoya che, kemake temane sparzananA sivAya anya keI indriya letI nathI. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikanA arthAvagraha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna ! he gautama! eka spazanendriya arthAvagraha hoya che. e prakAre apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikonA paNa avagraha be prakAranA che--arthAvagraha ane vyaMjanAvagraha temane phakata sparzanendriya janita eka arthAvagraha ane eka ja vyaMjanAvagraha hoya che. pRthvIkAcikenI mAphaka hIndriyenA avamaha paNa be prakAranA che-arthavagraha ane vyaMjanAvagraha paratu vizeSa vAta e che kendrIndriyana vyaMjanAvagraha be prakAranA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam vagraho dvividhaH prajJaptaH, 'atthogahe duvihe paNatte' arthAvagraho'pi dvIndriyANAM dvividhaH prajJaptaH teSAM dvIndriyatvAt, 'evaM teiMdiya cauridiyANa vi'-evam-dvIndriyANAmiva trIndriya canurindriyANAmapi dvividhaH avagrahaH prajJaptaH, kintu-'NavaraM iMdiyaparikhur3I kAyanyA-navaraMdvIndriyApekSayA vizeSastu indriyaparivRddhiH kartavyA, tathAya trIndriyANAM trividho vyaJjanAvagrahaH, trividhazcArthAvagraho bodhyasteSAM trIndriyatvAt, caturindriyANAntu trividho vyaJjanAva. grahaH, caturvidhazcArthAvagraho bodhyaH, ityabhiprAyeNAha-'cauriMdiyANaM vaMjaNoggahe tivihe paNNatte, atthoggahe caunvihe paNNatte'-caturindriyANAM vyaJjanAvagraha svividhaH prajJaptaH, teSAmapi caturindriyasyAprApyakAritayA viSayAsaMyogAta, arthAvagrahazcaturvidhaH prajJaptaH, 'sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANaM'-zeSANAM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathaiva pratipAdanIyam, yAvat paJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM dvividho'vagrahaH prajJaptaH, arthAvagrahazca vyaJjanAvagrahazca, ityAdirItyA bodhyam |sU0 9 // bhI do prakAra kA hai, kyoMki unake do indriyAM hotI haiM / isI prakAra trIndriyoM aura caturindriyoM kA avagraha bhI do prakAra kA hai, magara dvIndriyoM kI apekSA inameM eka-eka indriya kI vRddhi karanI caahie| isa prakAra trIndriyoM meM tIna prakAra kA vyaMjanAvagraha aura tIna prakAra kA arthAvagraha hotA hai aura caturindriyoM meM tIna prakAra kA vyaMjanAvagraha aura cAra prakAra ko arthAvagraha hotA hai, isa abhiprAya se sUtrakAra kahate hai-caturindriyoM meM tIna prakAra kA vyaMjanAvagraha hotA hai, kyoMki cakSurindriya aprApyakArI hone se usake dvArA vyaMjanAvagraha nahIM ho sktaa| unameM arthAvagraha cAra prakAra kA hotA hai / zeSa jIvoM ke avagraha kA kathana nArako ke samAna samajhanA cAhie, arthAt paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM jyotiSakoM aura vaimAnikoM meM donoM prakAra kA avagraha hotA hai, ityAdi saba pUrvavat sU0 9 // che ane arthAvagraha paNa be prakAranA che, kemake temane be Indriye hoya che. e ja prakAre trIndriya ane caturindriyenA avagraha paNa be prakAranA che, paNa kIndriyenI apekSAe emanAmAM eka-eka IndriyanI vRddhi karavI joIe. eja rIte trIndrimAM traNa prakAranA vyaMjanAvagraha ane traNa prakAranA arthAvagraha thAya che ane caturindrimAM traNa prakAranA vyaMjanAvagraha ane cAra prakAranA arthAvagraha thAya che, e abhiprAyathI sUtrakAra kahe checaturindrimAM traNa prakAranA vyaMjanAvagraha thAya che, kemake cakSurindriya aprApyakArI hovAthI tenA dvArA vyaMjanAvagraha thaI zakato nathI. temanAmAM arthAvagraha cAra prakArane thAya che. zeSa jIvonA avagrahonuM kathana nArakenA samAna samajavuM joIe arthAt paMcendriyatirya, manuSya, vAtavyantare, tiSka ane vaimAnikAmAM banne prakAranA avagraha thAya che, ItyAdi badhuM pUrva kathana pramANe samajavuM. sU0 lA. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 prajJApanAsUtre indriyAdi vaktavyatA mUlam -kaivihANaM bhaMte / iMdiyA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA -dabiMdiyA ya bhAviMdiyA ya, kati NaM bhaMte ! davi. diyA paNNattA ? goyamA ! aTTha davidiyA paNNattA, taM jahA- do sottA, do netA, do ghANA, jIhAphAse, neraiyANaM bhaMte ! kati dabiMdiyA paNNattA ? goyamA ! aTTha ete cetra, evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANa vi, puDhavIkAiyA NaM bhaMte! kati davviMdiyA paNNAttA ? goyamA ! aTTha ete cetra, evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANavi, puDhavIkAiyA NaM bhaMte! kati davviMdiyA paNNattA ? goyamA ! ege phAsiM die paNNatte, evaM jAva vaNassaikAiyA NaM, beiMdiyANaM bhaMte ! kati davidiyA paNNattA ? goyamA / do davviMdiyA paNNattA, taM jahA phasiMdie, ya jibhidie ya, teiMdiyANaM pucchA, goyamA ! cattAri davidiyA paNNattA, taM jahA do ghANA jIhA phAse, cauriMdiyANaM pucchA, goyamA ! cha davidiyA paNNattA, taM jahA- do NettA do ghANA jIhAphAse, sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANaM egamegassa NaM bhaMte! neraiyassa kevaiyA davidiyA atItA ? goyamA ! anaMtA, kevaiyA baddhelalagA ? goyamA ! aTU, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! aTThavA, sola vA, sattarasa vA, saMkhejAvA, asaMkhejA vA anaMtA vA, egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa kevaiyA davvaMdiyA atItA ? goyamA ! anaMtA, kevaiyA balagA ? aTTa, keyaiyA purekkhaDA ? aTTavA, natra vA, sattarasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, anaMtA vA, evaM jAva thaNiyakumArANaM tAva bhANivaM, evaM puDhavIkAiyA, AukAiyA, vaNassaikAiyA vi, navaraM kevaiyA ballagatti pucchAe, uttaraM ekke phArsidie davviMdie, evaM te kAya vAukAiyassa vi, navaraM purakkhaDA nava vA dasa vA, evaM beiMdiyANa vi, NavaraM baddhellagapucchAe doNi, evaM teiMdiyassa vi, NavaraM baddhelalagA cattAri evaM cauriMdivasa vi, navaraM badvellagA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam cha, paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNussA vANamaMtarA joisiya sohammIsANagadevassa jahA asurakumArassa, navaraM maNUsassa purekkhaDA kassai asthi, kassai patthi, jastatthi aTU vA nava vA, saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA, saNaMkumAramAhiMdabaMbhalaMtagasukkasahassAra ANayapANayaaccuyagevejagadevasta ya jahA neraiyassa, egamegassa NaM bhaMte! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevasta kevaiyA dabiMdiyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? aTU, kevaiyA purekkhar3A ? aTTa vA. solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejA vA, savvasiddhaga devassa atItA aNaMtA baddhellagA aTTa, purekkhaDA aTU, neraiyANaM bhaMte! kevaiyA dabiMdiyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA? goyamA ! asaMkhejA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! aNaMtA, evaM jAtra gevejjagadevANaM, NavaraM maNUsANaM baddhellagA siya saMkhejA, siya asaMkhejA, vijayavejayaMtajayaMta'parAjiyadevANaM pucchA, goyamA ! atItA aNaMtA, baddhellagA asaMkhejjA. purekkhaDA asaMkhejjA, sabaTusiddhagadevANaM pucchA, goyamA ! atItA aNaMtA, baddhellagA saMkhejjA, purekkhaDA saMkhejjA, egamegassa neraiyasla neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA goyamA ! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA, goyamA ! aTra, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kassai natthi, jastathi aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA, evaM jAva thaNiyakumAratti, egamegassa NaM neraiyassa puDhavIkAiyatte kevaiyA davidiyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? goyamA ! Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kaslai atthi, kastai Natthi, jassasthi eko vA, do vA tinni vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA, evaM jAva vaNassaikAiyatte, egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa beiMdiyatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? goyamA ! Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kassai zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 prajJApanAsUne tthi, jassatthi do vA, cattAri vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, anaMtA vA, evaM teiMdiyase vi, navaraM purevakhaDA cattAri vA, aTTha vA, bArasa vA, saMkhejAvA, asaMkhejA vA, anaMtA vA, evaM cauriMdiyatte vi, navaraM pure. vakhaDA chavA, bArasa vA, aTTArasa vA, saMkhejjA at, asaMkhejjA vA, anaMtA vA, paMniMdiyatirikkhajoNiyate jahA asurakumArate maNUsatte vi evaM ceva, navaraM kevaiyA purekkhaDA ? aTu vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejAvA, anaMtA vA, savvesi maNUsavajANaM purekkhaDA maNU satte kassa asthi kassai Natthi evaM Na vucai, bANamaMtara joisiya sohammaga jAva gevejjagadevate atItA anaMtA, baddhelagA natthi, purekhA kassa asthi sai natthi, jassa asthi aTuvA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, anaMtA vA, egamegassa NaM bhaMte! neraiyassa vijayavejayaM tajayaMta aparAjiyadevatte kevaiyA davidiyA atItA patthi, kevaiyA purekkhaDA ? kassai asthi, kassai natthi, jassa asthi aTTA solasa vA sambaTTasiddhagadevatte atItA natthi, lagA Natthi purekkhaDA kassai asthi kassai Natthi, jassa asthi aTU, evaM jahA neraiyadaMDao nIto tahA asurakumAreNa vi neyatro, jAva paMcidiyatirikkhajoNivaNaM, NavaraM jassa saTTA jai ballagA tasa ta bhANivvA, egamegassa NaM bhaMte! maNUtassa neraiyatte kevaiyA davviMdiyA atItA ? goyamA ! anaMtA, kevaiyA baddhelalagA ? Natthi, kevaiyA purebakhaDA ? kastai atthi, kassai Natthi, jassatthi aDavA, solasa vA, cavIsAvA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, anaMtA vA, evaM jAva paMcidiyatirikkhajoNiyatte, NavaraM egiMdiyapasu jassa jai purekkhaDA tassa tattiyA bhANiyantrA, egamegasta NaM bhaMte / maNUlassa maNUsatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ? goyamA ! anaMtA, kevaiyA ballagA ? goyamA ! aTTa, kevaiyA purekakhaDA ? kaslai asthi, kassai zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam nasthi, jassasthi aTTa vA, solasa vA, cauvIsAvA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, agaMtA vA, vANamaMtarajoiliyA jAva gevejagadevatte jahA neraiyatte, egamegassa NaM bhaMte ! maNUsasta vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA davidiyA atItA? goyamA! kassai atthi, kassai natyi jassa asthi aTTa vA, solasa vA, kevaiyA bavellagA ? nasthi, kevaiyA purekkhar3A ? kassai asthi, kassai nasthi, jassasthi aTTa vA solasa vA, egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa vA savasiddhagadevatte kevaiyA dadi. diyA atItA ? goyamA! kassai asthi kassai nasthi, jassasthi aTu, kevaiyA baddhellagA? Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? kassai asthi, kassai natthi, jassa asthi aTTa, vANamaMtarajoisie jahA neraie, sohammagadeve vi jahA neraie, navaraM sohammagadevassa vijayavejayaMtajayaMtAparA jiyatte kevaiyA atotA ? goyamA ! kassai atthi, kassai gasthi, jassa asthi aTra, kevaiyA baddhellagA ? Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kassai patthi, jassa asthi aTTa vA, solasa vA, savvasiddhagadevatte jahA neraiyassa evaM jAva geve jagadevassa, saba TThasiddhaga tAva NeyavvaM, egamegassa NaM bhaMte! vijayavejayaMtajayaMtAparA jiyadevassa neraiyatte kevaiyA dabidiyA atItA ? goyamA! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? patthi, kevaiyA purekkhaDA ? patthi, evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyatte maNUsatte atItA aNaMtA, baddhellagA Nasthi, purekkhaDA aTTa vA, solasa vA, cauvIsA vA, vANamaMtare joisiyatte jahA neraiyatte, sohammagadevatte atItA aNaMtA, balligA Natthi, purekkhaDA kassai asthi, kassai nasthi, jassa asthi aTTa vA solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, evaM jAva gevejagadevatte, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte atItA kassai asthi, kassai nasthi, jasta asthi aTu, kevaiyA baddhellagA ? aTu, kevaiyA purekkhaDA ? kassai asthi pra0 91 zrI prazAyanA sUtra : 3 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ am - -- - - merome prajJApanAsUtre kassai natthi, jasla asthi ada, egamegassa NaM bhaMte ! vijayave. jayaMtajayaMta-aparAjiyadevassa sabasiddhagadevatte kevaiyA davidiyA atItA ? goyamA ! Nasthi kevaiyA purekkhaDA ? kassai asthi kassai Nasthi, jassa atthi aTU, egamegasta NaM bhaMte ! savvasiddhagadevasta neraiyatte kevaiyA dabidiyA atItA ? goyamA! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? Nasthi, evaM maNUsavajjaM jAva gevejagadevatte, NavaraM maNUsatte atItA aNaMtA, kevaiyA baddhellagA? patthi, kevaiyA purekkhaDA ? aTTa, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte atItA kassai asthi, kassai natthi, jassa asthi aTTa, kevaiyA balligA ? Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? Nasthi, egamegasta NaM bhaMte samvasiddhaga devassa savvasiddhagadevatte kevaiyA dadhidiyA atItA ? goyamA ! Natthi, kevaiyA baddhellagA? aTra, kevaiyA purekkhaDA? Nasthi, neraiyANaM bhaMte! neraiyatte kevaiyA dajidiyA atItA ? goyamA! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA ? asaMkhejA, kevaiyA purekkhaDA ? aNaMtA, neraiyAgaM bhaMte ! asurakumAratte kevaiyA dabidiyA atItA? goyamA! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA? Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? aNaMtA, evaM jAva gevejagadevatte, neraiyANaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA dadhidiyA atItA? kevaiyA baddhellagA ? Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? asaMkhejA, evaM samvasiddhagadevatte vi, evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA savvasiddhagadevatte bhANiyavvaM, NavaraM vaNassaikAiyANaM vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte savvasiddhagadevatte ya purekkhaDA agaMtA, savvesi maNU sasavvaTasiddhagavajANaM saTuMHNe baddhellagA asaMkhejA, paraTANe baTTellagA Natthi, vaNassaikAiyANaM baddhellagA azaMtA, maNUsANa neraIyatte atItA aNaMtA, baddhellagA natthi, purekkhaDA aNaMtA, evaM jAva gevejagadevatte, gavaraM saTTANe atItA aNaMtA, baddhellagA siya saMkhejA siya asaMkhejjA, zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhino TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam purekkhaDA aNaMtA, maNUsANaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA dabidiyA atItA ! saMkhejjA, kevaiyA baddhellagA Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? liya saMkhejA, siya asaMkhejA, evaM savvatthasiddhagadevatte atItA garitha, baddhellagA Nasthi, purezkhaDA asaMkhejA, evaM jAva gevejjagadevANaM, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevANaM bhaMte! neraiyatte kevaiyA dabidiyA atItA ? goyamA ! agaMtA, kevaiyA baddhellagA ? Nasthi, evaM jAva joiliyattevi, NavaraM magUsatte atItA agaMtA, kevaiyA vaddhellagA ?Nanthi, purekkhaDA asaMkhijA, evaM jAva gevejagadevatte saTANe atItA asaMkhejA, kevaiyA baddhellagA? asaMkhijjA, kevaiyA purekkhaDA? asaMkhejjA, savvathasiddhagadevatte atItA nathi baddhellagA natthi, pure. kkhar3A asaMkhejjA, savvatthasiddhagadevANaM bhaMte neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA? goyamA ! agaMtA, kevaiyA baddhellagA? Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? patthi, evaM maNUsatajjaMtAva gevejjagadevatte, maNUsatte atItA aNaMtA bavellagA natthi purekkhaDA saMkhejjA, vijayavejayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA dabidiyA atItA ? saMkhejjA, kevaiyA baddhellagA ? Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? Nasthi, savvasiddhagadevANaM bhaMte ! savvaTasiddhagadevatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ? gatthi, kevaiyA baddhellagA ? saMkhijjA, kevaiyA purekkhaDA ? Natthi ||suu0 10 dAraM 11 / / chAyA-kati vidhAni khalu bhadanta ! indriyANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni khalu bhadanta ! indriyANi prajJaptAni, tadyathA-dravyendriyANi ca bhAvendriyANi ca, kati khalu ___indriyAdivaktavyatA zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! indriyAM kitane prakAra kI kahI haiM ? (goyamA ! duvihA paNattA) he gautama ! do prakAra kI kahI IndriyAdi vaktavyatA. hAtha-(kaivihANaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ) 3 mApan ? chandriyo 321 rana 4DI cha? (goyamA ! duvihA paNNattA) 3 gotama tra 47 cha (taM jahA-davidiyA ya zrI prApanAsUtra : 3 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 prajJApanAsUtre bhadanta ! dravyendriyANi prajJaptAni ? gautama ! aSTau dravyendriyANi prajJaptAni, tadyathA-dve zrotre, dve netre, dve ghrANe, jihavA, sparzaH, nairayikANAM bhadanta ! kati dravyendriyANi prajJaptAni ? gautama ! aSTau etAni caiva, evam asurakumArANAM yAvat stanitakumArANAmapi, pRthivI. kAyikAnAM bhadanta ! kati dravyendriyANi prajJaptAni ? gautama ? ekaM sparza nendriyaM prajJaptam, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm, dvIndriyANaM bhadanta ! kati dravyendriyANi prajJaptAni ? gautama ! dve dravyendriye prajJapte, tadyathA-sparzanendriyazca nivendriyaJca, zrIndriyANAM pRcchA, haiM (taM jahA-dacidiyA ya bhAkiMdiyA ya) ve isa prakAra-dravyendriyAM aura bhAve ndriyAM (kai NaM bhaMte ! davidiyA paNNattA ?) he bhagavana ! dravyendriyAM kitane prakAra kI kahI haiM ? (goyamA ! aTTha davidiyA paNNattA) he gautama ! dravyendriyAM ATha kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra (do sottA, do nettA, do ghANA, jIhA, phAse) do zrotra, do netra, do ghANa, jihavA aura sparzana (neraiyANaM bhaMte ! kaha vidiyA paNNattA) he bhagavan ! nArakoM kI dravyendriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! aTTha ee ceva) he gautama ! yahI ATha (evaM asurakumArANaM jAva thaNi. yakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM kI yAvat stanitakumAroM kI bhii| ___ (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai davidiyA paNNattA ?) he bhagavan ! pRthvokAyiko kI kitanI dravyendriyAM kahI haiM ? (goyamA ! ege phAsidie paNNatte) he gautama! eka sparzendriya kahI hai (evaM jAva vaNassaikAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kI (beiMdiyANaM bhaMte ! kai dadhidiyA paNNattA ?) he bhagavan ! dvIndriyoM kI kitanI dravyendriyAM kahI haiM ? (goyamA! do davidiyA paNNattA) bhAviMdiyA ya) se bhArI dravyendriyo mana bhAvandriyo (kaiNaM bhaMte ! dabiMdiyA paNNattA ?) umApana ! dravyendriya mA 42nI 4hI cha ? (goyamA ! aTU davidiyA paNNattA) hai gautama ! dravyendriyo mA8 4hI che (taM jahA) te 21 prAre (do sottA, do nettA, do ghANA, jIhA, phAse,) me 4Ana, me mama, me prAe, Corea ane 25zana (neraiyANaM bhaMte ! kaI davidiyA paNNattA) mApan ! nAnI dravyendriya sI DI cha 1 (goyamA ! aTra ee ceva) 3 gautama! te 21 216 (evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANa vi) se prAre asurakumAranI yAvat svanitakumArenI paNa (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai daviMdiyA paNNattA ?) 3 bhagavan ! yinI dakSI dravyendriyo DI cha ? (goyamA ! ege phAsidie paNNatte) 3 gautama ! 15zanandraya hI cha (evaM jAva vaNassaikAiyANaM) 42 yAvat vanaspatiyAnI (beiMdiyANaM bhaMte ! kai dAvi diyA paNNattA?) bhagavan ! dIndriyAnI kI dravya dhandriya 4hI cha ? (goyamA ! do davi diyA paNNattA) : gautama ! me dravyendriya 4ii cha (taM jahA) te // 4Are (phAsidie ya zrI praapn| sUtra : 3 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sa. 10 indriyAdinirUpaNam 725 gautama ! catvAri dravyendriyANi prajJaptAni, tadyathA-ve ghrANe, jihvA, sparzanam, caturindriyANAM pRcchA, gautama ! SaD dravyendriyANi prajJaptAni, tadyathA-dve netre, dve ghrANe, jihavA, sparzanama, zeSANAM yathA narayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? gautama ! aSTau kiyanti puraskRtAni ? gautama ! aSTauM vA, SoDaza vA, saptadaza vA saMkhyeyAni vA, asaMkhye. yAni vA, anantAni vA, ekaikasya khalu bhadanta ! asurakumArasya kiyanti dravyANi atIhe gautama ! do dravyendriyAM kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra (phAsidie ya jibhidie ya) sparzendriya aura rasanendriya (teiMdiyANaM pucchA ?) trIndriyoM kI pRcchA ? (goyamA ! cattAri dadhidiyA paNNattA) he gautama ! cAra dravyendriyAM kahI haiM (taM jahA-doghANA, jIhA, phAse) do ghrANa, rasanA aura sparzana (cariMdiyANaM pucchA ?) cau-indriyoM kI pRcchA? (goyamA ! cha dadhidiyA paNNatA) he gotama ! chaha dravyendriyAM kahI haiM (taM jahA-do NettA, do ghANA, jIhA, phAse) ve isa prakAra do netra, do ghrANa, rasanA aura sparzana (sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANaM) zeSoM kI nArakoM ke samAna yAvata asurakumAroM kii| (egamegasta NaM bhaMte ! neraiyarasa kevaiyA dadhidiyA atItA?) he bhagavana ! eka-eka nairayika kI kitano dravyendriyAM atIta haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellamA ?) baddha kitanI ? (goyamA ! aha) he gautama ! ATha (kevaDyA purekkhaDA ?) Age hone vAlI kitanI ? (goyamA! aTTa vA. solasa vA, sattarasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA) he gautama ! ATha, solaha, sattaraha, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta / jibhidieya) 5zendriya ane. 2sanendriya (teiMdiyANaM pucchA ?) trIndriyonI ch| 1 (goyamA ! cattAri davidiyA paNNattA) 3 gautama! yA2 02ndraya 4DI che (taM jahA do ghANA, johA, phAse) meM prANa, na, 15za (cauriMdiyANaM pucchA ?) yaturindriyAnI ch| ? (goyamA ! cha danidiyA paNNattA) 3 gautama ! 7 dravyendriyo DI che (taM jahA-do NettA, do ghANA jIhA phAse) te mA 42 me Hin, me. prA 2sanA bhane 25ni (sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANa) mAdInAnI nAnI samAna yAvat asumArAnI (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA davvi diyA atItA ?) 3 mAvan ! 4 se nayinIhI dravyendriya atIta cha ? (goyamA ! aNaMtA) 3 gautama ! anata (kevaDayA vallagA ?) maddha thanArI Real ? (goyamA ! aTTha) 3 gautama! 2418 (kevaiyA purekkhaDA) mA thanArI TakSI (goyamA! aTTha vA, solasa vA, sattarasa vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNaMtA vA) 3 gItama! 218, sota, sattara, sabhyAta madhyAta mayA manAta zrI prshaan| sUtra : 3 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 prajJApanAsUtre tAni ? gautama ! antAni, kiyanti baddhAni ? aSTau, kiyanti puraskRtAni ? aSTo vA nava vA saptadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM yAvat stanitakumArANAM tAvad bhaNitavyam, evaM pRthivIkAyikAH, apkAyikAH, vanaspatikAyikA api, navaraM kiyanti baddhAni iti pRcchA, uttaram ekaM sparzanendriya dravyendriyam, evaM tejaskAyikasya vAyukAyikasyApi, navaraM puraskRtAni nava vA daza vA, evaM dvIndriyANAmapi, navaraM baddhapRcchAyAM dve, evaM trIndriyasyApi, navaraM baddhAni catvAri, evaM caturindriyasyApi, navaraM baddhAni SaT ___(egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa kevaiyA dacidiyA atItA ?) he bhagavan ! eka-eka asurakumAra kI kitanI dravyendriyAM atIta haiM ? (goyamA! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevathA balligA) kitanI baddha haiM ? (aTTha) ATha (kevaiyA purekkhaDA) Age hone vAlI kitanI ? (aTTha vA, nava vA, jAva saMkhejA vA, asaMkhejA vA aNaMtA vA? ) ATha, nau, yAvat , saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (evaM jAva thaNiyakumArANaM tAva mANiyacvaM) isI prakAra stanitakumAro taka kahanA caahie| (evaM puDhavikAiyA, AukAiyA, vaNastaikAiyAvi) isI prakAra pRthvIkAyika, apakAyika, vanaspatikAyika bhI (navaraM) vizeSa (kevaDyA baddhellaga tti pucchAe uttaraM) baddha kitanI haiM, yaha prazna hone para uttara yaha hai (ekke phAsiMdiya davidie) eka sarzanA dravyendriya (evaM teukAiyavAukAiyassa vi) isI prakAra tejaskAyika aura vAyukAyika kI bhI (navaraM) vizeSa (purekkhaDA nava vA dasa vA) Age hone vAlI nau athavA dasa (evaM beiMdiyANa vi) isI prakAra dvIndriyoM kI bhI (NavaraM balliga pucchAe doSiNa) vizeSa baddha kI pRcchA hone para do indriyAM hai (evaM teiMdiyAsa vi) isI prakAra trIndri (egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa kevacyA davi diyA atItA ?) samavan ! / me asurazubhAranI sI dravyendriya matIta cha ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! manata (kevaiyA baddhellA) 2ii 45ddha cha (aTTha) 418 (kevaiyA purekkhaDA) mA nArI kI ? (adva vA nava vA jAva saMkhejA vA asaMkhejjA vA agaMtA vA) 2405, no yAvat sadhyA masa bhyAta athavA mananta (evaM jAva thaNiyakumArANaM tAva bhANiyavva) me 4.2 stanita kumAre sudhI kahevuM joIe. . (evaM puDhadhikAiyA, AukAiyA, vaNassaikAiyA vi) me 54Are pRthvI yi4, At ya, vanaspatiya4 59 (navara) vizeSa (kevaiyA baddhellagatti pucchAra uttara) Real cha / prazna yatai utta2 mA cha (ekake phAsidiya dayi die) me 15 nadravyendriya (evaM teukAiya vAukAiyassa vi) ra prahAre te424f43 mane pAyuya: 555 (navara) vizeSa (purekkhaDA nava vA dasa vA) mA. thanAra na 25 // 2 4sa (evaM beiMdiyANa vi) 204 prAre dIndriyAnI 555 (navara) vizeSa (baddhellagA pucchAe doNNi) vizeSa-manI 27 tAme zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA paTa 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 727 paJcendriyatiryagyonikA manuSyA vAnavyantarAH, jyotiSkAH, saudharmezAnadevasya yathA asura kumArasya, navaraM manuSyasya puraskRtAni kasyacit santi kasyacit na santi yasya santi, aSTau vA navavA saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA anantAni vA, sanatkumAra mAhendra brahmalokalAntakazukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutagraiveyaka devasya ca yathA nairathikasya, ekaikasya khala bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjita devasya kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! yanI bhI (NavaraM baddhalagA cattAri) vizeSa - badra cAra ( evaM cauridiyassa fa) isI prakAra cauindriya kI bhI (Navara badvellagA cha) vizeSa baddha chaha haiM ( paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA johasiya sohammImANagadevassa) paMcendriya tiryacayonikoM, manuSyoM vAnavyantaro jyotiSkoM, maudharma IzAna devoM kI ( jahA asurakumArassa) jase asurakumAra kI (Navara) vizeSa yaha ki (maNUsa purekkhaDA kassaha asthi, kassaha Natthi ) manuSya kI Age hone vAlI kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM (jassatthi aTTa vA, nava vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, anaMtA vA) jisakI hoMgI, usakI ATha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoMgI (sarNakumAra mAhidabaMbhalaMtagasukka sahassAra ANayapANaya AraNaaccuyagevejjagadevassa ya jahA neraiyassa) sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, graiveyaka devakI indriyAM jaisI nairayikoM kI / " (vijazvejayaMta jayaMta aparAjiyadevasma kevaiyA davidiyA atItA ?) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devoM kI atIta dravyendriyAM kitanI ? indriyo che ( evaM teiMdriyassa vi) mena prahAre trIndriya pazu (navaraM badhelalagA cattAri ) vizeSa yuddha thAra (evaM cauridiyalsa vi) me ahAre yaturindriyanI pazu (navaraM ballagA cha) vizeSa yaddha hai| che ( paMcidiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA joisiyA sohammIsANagadevarasa ) panyendriya tiryazyo ni|, manuSyo, vAnavyantI, jyotiSThA, saudharma izAna hevonI (jahA asurakumArarasa) kevI asurasubhAronI (NavaraM ) vizeSa me che hai (maNUsassa purekkhaDA kassai atha karai Natthi ) manuSyanI AAgaNa thanArI adhane hoya che, horDa ne nathI hotI (jassathi aDDA, navavA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNatA vA) nenI thaze tenI AI, nava, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta thaze (sarNakumAramAhiM dabaMbhalaMtagasukka sahassAra ANaya pAya ANa accuya gevejjagadeverasa ya jahA neraiyassa) sanatkumAra, bhADendra, brahmasoDa, sAnta, zurDe, sahassAra, khANuta, Aluta, bhAraya, abhyuta caiveya, hepanI indriyo devI nairayiDAnI (vijaya, vejanta jayanta, aparAjiya, devarasa kevaiyA davvi diyA atItA 1) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 prajJApanAsUtre anantAni, kiyanti baddhAni ? aSTau, kiyanti puraskRtAni ? aSTau vA, SoDaza vA, caturviMzati , saMkhyeyAni vA, sarvArthasiddhakadevasya atItAni, anantAni, baddhAni aSTau puraskRtAni aSTI, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti vaddhAni ? gautama ! asaMkhyeyAni, kinti puraskRtAni ? anantAni, evaM yAvad graiveyakadevAnAm, navaraM manuSyANAM baddhAni syAt saMkhyeyAni, syAd asaMkhyeyAni, vijayavaijayantajayantAparAjita devAnAM pRcchA, gautama ! atItAni anantAni, baddhAni asaMkhyeyAni, pura(goyamA ! anaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA baDhelagA ?) baddha kitanI ? (a) ATha (kevaiyA purekkhaDA) kitanI AgAmI ? (aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA) ATha solaha, cauvIsa, yA saMkhyAta (savvasiddhadevassa) sarvAsiddha devakI (atItA anaMtA) atIta ananta (badvellagA aTTha) baddha ATha (purekkhaDA aTTha) AgAmI ATha / (neraiyANaM maMte ! kevaiyA davvidiyA atItA ?) he bhagavan ! nArako kI atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA ! anaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA balagA ?) baddha kitanI ? (goyamA ! asaMkhejjA) he gautama ! asaMkhyAta (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (goyamA ! anaMtA) he gautama ! ananta ( evaM jAba gevejjagadevANaM) isI prakAra yAvat graiveyaka devoM kI (navara) vizeSa (maNUsANaM baddhe lagA siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA) manuSyoM kI baddha syAt saMkhyAta syAtU asaMkhyAta (vijaya ve jayaMta jayaMta aparAjitadevANaM pucchA ?) vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! vinaya, vaizyanta, bhyanta, aparAjita devanI atIta indriyo DeMTalI ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA ballagA) maddha DeMTalI (aTTha) ATha (kevaiyA purekkhaDA) DeTasI mANAbhI (aTTa vA, solasa vA, cavIsA vA, saMkhejjA vA) ADa, soNa, zopIsa athavA saMdhyAta ( saba siddhadevassa) sarvArtha siddha devanI (atItA anaMtA) atIta anaMta (baDelalagA aTu) ddha bhaI ( purekkhaDA aTTha) bhAgAbhI mA (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA duvvi diyA atItA, ?) he bhagavan ! nAznI atIta dravya indriyo DeMTalI che ? (goyamA ! anaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA ballagI ?) maddha DeMTalI (goyamA ! asaMkhejjA) he gautama! asaNyAta (kevaiyA purekkhaDA) bhAgAbhI DeTasI (goyamA ! anaMtA) he gautama! ananta ( evaM jAva gevejjagadevANaM ) the rIte yAvatyeveya devAnI (navara) vizeSa ( maNUsANaM ballagA siya saMkhejjA siya asaMkhejjA) manuSyonI maddha syAt saMkhyAta, syAt asaNyAta (vijayavejayaM tajayaMtaaparAjiyadevANaM puccha / 1) vinya vaizyanta bhayaMta Ane aparAjita hebAnA viSayabhAM pRcchA ? (goyamA ! atItA anaMtA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam skRtAni asaMkhyeyAni, sarvArthasiddhakadevAnAM pRcchA, gautama ! atItAni anantAni, vaddhAmi saMkhyeyAni, puraskRtAni saMkhyeyAni, ekaikasya khalu nairayikasya nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni? gautama ! aSTau, kiyanti puraskRtAni ? gautama ! kasyacit santi, kasyacit na santi, yasya santi aSTau vA, SoDaza vA, caturvizati vI, saMkhyeyAni vA asaMkhyeyAni vA anantAni vA, ekaikasya khalu nairayikasya asurakumAratve kiyanti dravyendriyANi atItAni ! gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? gautama ! na atItA aNaMtA, baddhellagA asaMkhejjA, purekkhaDA asaMkhejjA) he gautama! atIta ananta, baddha asaMkhyAta, AgAmI asaMkhyAta (savvaTThasiddhagadevANaM pucchA?) sarvA. siddha ke devoM kI pRcchA ? (goyamA ! atItA aNaMtA) he gautama ! atIta ananta (baddhellagA saMkhejA) baddha saMkhyAta (purekkhaDA saMkhejjA) AgAmI sNkhyaat| (egamegassaNa neraiyassa neraiyatta kevaiyA davidiyA atItA ?) eka-eka nAraka kI nArakapane meM kitanI atIta dravyendriyAM ? (goyamA ! arNatA) he gautama ! ananta (kevaiyA balligA) kitanI baddha ? (goyamA ! aTTa) he gautama / ATha (kevaiyA purekkhaDA) agAmI kitanI ? (goyamA ! kassai atthi, kassai natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassatthi aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| (egamegassaNaM neraiyassa aplarakumAratte kevaiyA danvidiyA atItA) ekaeka nAraka kI asurakumArapane kitanI atIta dravyendriyAM (goyamA ! aNaMtA) baghellagA asaMkhejjA purekkhaDA asaMkhejjA) gautama ! atIta, ananta, mAda asaNyAta, agAmI asaMkhyAta (satvadRsiddhagadevANaM pucchA ?) sAtha siddha hevAnI 27.1 (goyamA ! atItA aNaMtA) gautama ! atIta mananta (vaddhellagA saMkhejjA) ma sadhyAta (purekkhaDA saMkhejjA) agAmI saMkhyAta (egamegassaNaM neraiyassa neraiyatte kevaiyA davvi diyA atItA) me4 me nA2nI nA24. pAmA yI matIta dravandriyo ? (goyamA ! aNatA) gautama ! ananta (kevaiyA baddallagA) TakSI mara (goyamA ! a) gautama ! mA8 (kevaiyA purekkhaDA) maa||bhii mI (goyamA ! kassai Natthi kassai natthi) 8 gautama ! !nA cha anI nathI (jassatthi, aduvA, solasavA,cavIsA vA, saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA) kI che tanI 418, sAsa, grevIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anaMta che (egamegassa NaM neraiyassa asurakumAratte kevaithA dabidiyA atItA) me 4 nAnI asurabhA254AnI yatIta dravyendriya sI cha ? (goyamA ! aNaMtA) 3 gautama ! ananta pra0 92 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre santi, kiyanti puraskRtAni ? gautama ! kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTau vA SoDaza vA, caturviMzati vA saMstheyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM yAvat stanitakumAratve, ekaikasya khalu nairayikasya pRthivIkAyikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? gautama ! na santi, kiyanti puraskRtAni ? gautama ! kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi ekaM vA, dve vA, trINi vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM yAvada vanaspatikAyikanve, ekaikasya he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA) kitanI baddha ? (goyamA ! natthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (goyamA ! kassai asthi, kassai Natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jasmatthi aTTha vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA) jisakI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta, athavA ananta haiM (evaM jAva thaNiyakumAratti) isI prakAra yAvat stanitakumAra taka / (egamegassaNaM neraiyasta puDhavikAiyatte kevaiyA tridiyA atItA ?) ekaeka nAraka kI pRthvIkAyikapane kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta (kevahayA balligA ?) baddha kitanI ? (goyamA! Natthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (goyamA! kassai asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassasthi ekko vA, do vA tiNi vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNatA vA) jisakI haiM, eka yA do yA tIna yA saMkhyAta yA asaMkhyAta yA ananta haiM (evaM jAva vaNassaikAiyatte) isI prakAra yAvat vanaspatikAyapane / (kevaiyA baddhellagA) haiTasI mAda (goyamA ! Natthi) he gautama ! nayA (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI sI! (goyamA ! kassai atthi, kassai natthi) gautama ! lA cha, unI nathI (jamsa asthi atu vA solasa vA, cauvIsA vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) nA chetenI mA, sosa, yApIsa, sadhyAta, asabhyAta, 15 mananta cha (evaM jAva thaNiyakumAratti) eja prakAre yAvat svanitakumAra sudhI (egamegassa neraiyassa puDhavikAiyatte kevagaNa davidiyA atItA ?) he bhavana me se nA24nI pRthvIya57mA 4sI matIta dravyendriyo cha / (goyamA ! aNaMtA) gautama! ananta (kevaiyA baddhellagA ?) maddha sI (goyayA ! Natthi) gautama ! nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhITI ? (goyamA ! kassai atthi, kassaiNatthi) ke gautama! hAya che dhana nathI jAtI (jassatthi ekko vA do vA tiNNi cA, saMkhajjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA) ne cha 4 me 22 athavA sAta, yasa jyAta 3 manAta che (evaM jAva vaNassai kAiyatte) me 4Are yAvat vanaspatiyA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 10 10 indriyAdinirUpaNam __731 khalu bhadanta ! nairayikasya dvIndriyasve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? gautama ! na santi, kriyanti puraskRtAni ? gautama ! kasya cit santi, kasyacinnasanti, yasya santi dve vA, poDaza vA, catvAri vA, saMkhyeyAni vA asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM trIndriyANAmapi, navaraM, puraskRtA catvAri vA, aSTavA, dvAdaza vA, saMkhye yAni va, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM caturindriyANAmapi, navaraM puraskRtA SaT vA, dvAdaza vA, aSTAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, paJcendriyatiryagyonikatve yathA asurakumArANAm / manuSyatvepyevameva, vizeSastu kiyanti (egamegasta NaM bhaMte ! nerajhyassa beiMdiyatte kevaiyA davidiyA atItA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka kI dIndriyapane atIta dravyendriyAM kitanI? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI? (goyamA ! tthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassasthi do vA cattAri vA, saMkhejA vA asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI haiM, do yA cAra yA saMkhyAta, yA asaMkhyAta yA ananta haiM (evaM teiMdiyatte vi) isI prakAra trIndriyapane bhI (navaraM purekkhaDA cattAri vA, aTTha vA, bArasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) vizeSa-AgAmI cAra, ATha, bAraha, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiM (evaM cauridiyatte vi) isI prakAra caturindriyapane bhI (navara) vizeSa (purekkhaDA cha vA, bArasa vA, aTThArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNatA vA) AgAmI chaha, bAraha, aThAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA annt| (paMciMdiyatirikkhajoNiyatte) paMcendriya tiryacapane (jahA asurakumAratte) jaise asurakumArapane (maNUsatte vi evaM ceva) manuSyapane bhI isI prakAra (navara (egamegarasaNaM bhaMte ! neraiyassa beiMdiyatte kevaiyA dabbi diyA atItA 1) 3 mAvan ! 4-4 nA24InI dIndraya 52 dravyendriya sI ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! manata (kevaiyA baddhellagA) paddhaTasI ? (goyamA ! Natthi) 3 gautama ! che nAha (kevaiyA pure kkhaDA) AgAmI 48sI ? (goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi) gautama ! DAya cha / nayI khAtI (jassatthi do vA cattAri vA, saMkhejjA vA, asaM khejjA vA, aNaMtA vA) rena che, me magara yA2 mth| sabhyAta saga2 asaNyAta mathavA rana DAya che. (evaM teiMdiyatte vi) se zata trIndriyapaNe 55 (navaraM purekkhaDA cattAri vA aduvA bArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) vizeSa-mAmAbhI, yAra, mA8, mA2, sadhyAta, masaNyAta athavA mananta cha (evaM cariMdiyatte vi) me are yaturindriya paNe 51 (navaraM) vizeSa (purekkhaDA cha vA bArasa vA, advArasa vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNaMtA vA) mAgAbhA cha, mAra mAra sadhyAta, asabhyAta saya mananta (pAcadiyatirikkhajoNiyatte) payandriyatiya yayAni zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre puraskRtAni ? aSTa vA; SoDaza vA, caturvizati vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAnivA, sarveSAM manuSya vANAm, puraskRtA manuSyatve kasyacit asti kasyacinAsti evaM na ucyate / vAnavyantarajyotiSkasaudharmaka yAvat graiveyakadevatve atItAni anantAni, baddhAni na santi puraskRtAni kasyacid santi kasyacinna santi, yasya asti aSTa vA, SoDazA vA, caturviMzatirvA, saMkhyeyAni vA asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, ekaikasya khala bhadanta ! nairayikasya vijayavaijayantajayantAparajita devatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? na santi, kevaiyA purekkhaDA) vizeSa-AgAmI kitanI ? (aTTa vA solaha vA, cauvIsA cA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (savvesi maNUsavajANaM) manuSya ke sivAya sabakI (purekkhaDA) AgAmI (maNUsatte) manuSyapane (kassai asthi, kassai natthi) kisI kI haiM, kisI kI nahIM (evaM Na buccai) aisA nahIM kahA jAtA (vANamaMtarajoisiyasohammaga jAva gevejjagadevate atItA aNaMtA) vAnavyantara jyotiSka, saudharma yAvat graiveyaka devapane atIta ananta (vaddhellagA Nasthi) baddha nahIM haiM (purekkhaDA kassai asthi kassai natthi) AgAmI kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiM (jassa asthi aTTa vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI haiM, usakI ATha solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| (egamegassaNaM bhate! neraiyassa) he bhagavan ! eka-eka nAraka kI (vijayaveja. yaMtajayaMtaaparAjitadevatte kevaiyA davidiyA atItA?) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapane kitanI atIta dravyendriyAM kahI ? (Natthi) nahIM hai (kevaiyA (jahA asurakumAratte) rema asu2 bhA2 52 (maNUsatte vi evaM ceva) manuSya paNe paNa me| mAre (navaraM kevaiyA purekkhaDA) vizeSa- mAgAbhI dI ? (aTTha vA, solasa vA cavIsA vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) mATha, sosa, yovIsa, sadhyAta, asabhyAta m21|| mananta (savvesi maNUsavajjANaM) manuSyana sivAya madhAnI (purekkhaDA) bhAbhI (maNUsatte) manuSya 5 (kassai asthi, kassai natthi) chanI cha bhane anI nathI (eva Na vuccai) menathI 4Atu (vANamaMtarajoisiyasohammaga jAva gevejjagadevatte atItA aNaMtA) vAnavyantara, jyoti04, sodhabhA, yAvat aveya4 hevapaNe matIta mananta (baddhellagA natthi) maddha nathI (purekkhaDA kassai atthi, kassai natthi) mAmI 42 saya cha, na nathI hAtI (jassa asthi aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjAvA) renI che tenI ATha, soLa, covIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anata che. __ (egamegassaNaM bhaMte ! neraDyassa) 7 bhagavan ! 4-4 n||24nii (vijayave jayaMtajayaMta aparAjitadevatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ?) viya, vaizyanta, syanta, a52litapaNe Beeii matIta dravyendriya 4ii cha ? (gatthi) nayI (kevaiyA purekkhaDA) bhAgAmI 38kSI ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 20 10 indriyAdinirUpaNam kiyanti puraskRtAni kasyacidasti kasyacinnAsti, yasya asti aSTa vA, SoDaza vA, sarvArthasiddhakadevatve atItAni na santi, baddhAni na santi, puraskRtAni kasyacidasti kasyacinAsti, yasya asti aSTa / evaM yathA nairayikadaNDako nItaH tathA asurakumAreNApi netanyaH yAvat paJcendriyatiryagyonikAnAM, vizeSastu yasya svasthAne yAni baddhAni tasya tAni bhaNitavyAni, ekaikasya khala bhadanta ! manuSyasya nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? nAsti kiyanti puraskRtAni ? kasyacidasti kasyapurekkhaDA) AgAmI kitanI? (kastai asthi, kassai natthi) kisI kI hai kisIkI nahIM (jassa asthi aTTha vA, solasa vA) jisakI haiM, ATha athavA solaha haiM (savvaTThasiddhagadevatte atItA nathi) sarvArthasiddha devapane atIta nahIM (bavellagA Natthi) baddha nahIM (purekkhaDA kassaha asthi, kassai Nasthi) AgAmI kisI ke hotI haiM, kisI kI nahIM (jassa asthi aTTha) jisakI hotI haiM, ATha hotI haiM (evaM jahA neraiyadaMDao nIto tahA asurakumAreNa vi neyayo) isI prakAra jaisA nArakoM kA daMDaka kahA vaisA asurakumAra kA bhI kahalenA cAhie (jAva paMciMditirikkhajoNieNaM) yAvatU paMcendriya tiryacayonika kA (Navara) vizeSa (jassa sahANe jai baddhellagA tassa tai bhANipatrA) jisakI svasthAna meM jitamI paddha kahIM, usakA utanI kahanI caahie| ___ (egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA?) he bhagavan ! eka-eka manuSya kI nArakapane kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI ? (patthi) nahIM hai| (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (kassai asthi, kassai natthi) kisI ke (kassai asthi, kassai natthi) dhanI cha, unI nahI (nassa asthi aduvA, solasabA) jenI che tenI ATha athavA seLa che (savvadRsiddhagadevatte atItA natthi) sAtha siddha 150 matAta nahI (badhellagA natthi) ra nathI (purekkhaDA kassai atthi kassai natthi) mAmI na DAya , dhana nayI jAtI (jassa atthi aTTha) ne usaya che tane 48 DAya cha (evaM jahA neraiyaDao tIto tahA asurakumArANaM vi neyamvo) se prAre 41 nAnA BhA cha tapAsa sasura mAnA 55 4ii me (jAva paMciMdiyatirikkhajoNiraNaM) yAvat 5yendritiya"ya yonina (navara) vizeSa (jassa saTANe jai baddhellagA tasta taha bhANiyabvA) renI svsthaanamAM jeTalI baddha kahI tenI teTalI kahevI joIe. (egamegassaNaM bhaMte ! maNUsassa neraiyatte kevaiyA dabvi diyA atItA ?) 8 san ! 4 manuSyanI // 24 paNe TasI matIta dravya ndriyo cha ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA paddhellagA) pa kSI (gatthi) nayI (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI kI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre cinAsti, yasya asti aSTa vA, SoDaza vA, caturviMzati , saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA evaM yAvat paJcendriyagyonikatve viSezastu ekendriyeSu yasya yAni puraskRtAni tasya tAni bhaNitavyAni, ekaikasya khalu bhadanta ! manuSyasya manuSyatve kiyanti dravyendriyANyatItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? gautama ! aSTa, kiyanti puraskRtAni ? kasya cidasti kasyacinAsti, yasya asti aSTa vA, SoDaza vA, caturviMzatirvA saMkhyeyAni vA asaMkhyeyAni vA anantAni vA vAnavyantarajyotiSkA yAvad graiveyakadevatve yathA nairayikatve, haiM, kisI ke nahIM (jassasthi aTTa vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI haiM usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta haiM (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyatte) isI prakAra paMcendriya tiryaMcayonikapane (NavaraM egidiyavigalidiesu jassa jai purekkhaDA) vizeSa-ekendriya tathA vikalendriyoM meM jisakI jitanI AgAmI (tassa tattiyA bhANiyavyA) usakI utanI kahanI caahie| (egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa maNUsatte kevaiyA dadhidiyA atItA ?) he bhagavan ! eka-eka manuSya kI manuSyapane kitanI atIta dravyendriyAM hai ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA badallagA) baddha kitanI ? (goyamA ! aha) he gautama ! ATha (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (kassai asthi, kassai Natthi) kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassatthi aTTa vA, solasa vA, cauvosA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI haiM, ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| (vANamaMtarajoisiyA) vAnavyantara jyotiSka (jAva) yAvat (gevejjagadevatte) (kassai atthi kassai natthi) naya cha' dhane nahI (jassa asthi adu vA solasa vA cauvIsA bA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) ne cha, tanI 218 saNa, yAvIsa, sabhyAta madhyAta 4241 ananta cha (evaM jAva paMciM diyatirikkhajoNiyatte) // 2 5yendriya tiya yoni 5 (navara egidiyavigali diesu jassa jai purekkhaDA) vizeSa mendriya tathA CasalndrayomAnI resI bhI (tassa tattIyA bhANiyabA) tanI terI DepI 25 (evamegassa gaM bhaMte! maNUsassa maNUsatte kevaiyA davi diyA atItA ?) 3 mAvan ! 24 manuSyanI hI mAndriyo ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! mananta (kevaiyA bollagA) ma 89l (goyamA ! ada) gItama! 418 (kevalaiyA purekkhaDA) bhAbhI kI ? (kassaiatthi, kassai natthi) dhanI cha, na nathA (jassa atthi aTTa vA solasa vA, cauvIsAvA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA agaMtA vA) rena tanI 18, sAsa, yAsa, sadhyAta asaMkhyAta, athavA anaMta che (vANamaMtarajoisiyA) vAnavyanta2 nyotiv4 (jAva) yAvat (gevejjagadevatte) aveyara zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNama __ 735 ekakasya khala bhadanta ! manuSyasya vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyAni atItAni ? gautama ! kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTauM vA SoDaza vA, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? kasyacita santi kasyacinna santi. yasya santi aSTau vA SoDaza vA, ekakasya khala bhadanta ! manuSyasya sarvArthasiddhakadevatve, kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama! kasya cit santi, kasya cita na santi, yasya santi aSTau, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? kasya cita santi, kasya citra aveyakaTecaene (jahA neraiyatte) jese nArakapane ! (egamegassa NaM bhaMte ! maNasamsa) he bhagavana ! eka-eka manuSya kI (vijaya vejayaMtajayataaparAjitadevatte) vijaya, vaijaganta, jayanta. aparAjita devapane (kevaDayA danvidiyA atItA ?) kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA ! kammaha asthi, kassai thi) he gautama ! kisI kI haiM. kimI kI nahIM (jassa asthi aTTa vA solama vA) jisakI haiM. ATha athavA solaha haiM (kevahayA barellagA?) baddha kitanI ? (natthi) nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (kassai asthi, kassaha natthi) kimI kI haiM, kisIkI nahIM hai (jastathi aTTha vA solasa vA) ATha athavA solaha haiN| (egamegassa gaM bhaMte ! maNamassa mavvaTThasiddhagadevatta) he bhagavan ! ekaeka manuSya kI sarvArthasiddhagadevapane (kevaiyA davidiyA atItA ?) kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA ! kassaha asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jammatthi aTTha) jisakI haiM, usakI ATha (kevaiyA baddhallagA ?) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM haiM (kevaIyA purekkhaDA) kitanI AgAmI? (kassai asthi, kassai natthi) kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassa asthi aTTha) hevapaNe (jahA neraiyatta) bha nA245mA (evamegassaNaM bhaMte ! maNUessa) sAvan ! 4 se manuSyanI (vijayavejayaMtajayanta aparAjiyadevatte) viya, vaizyanta, nya-ta, 152||rit 5 (kevaiyA davvi diyA atItA ? Taal atIta drayandriya cha 1 (goyamA ! kassai asthi kassai natthi) 3 gautama ! dhanA cha, dhanI nayI (jassa atthi aTU vA solasa vA) nI cha. mA8 matho sAsa cha (keivayA purekkhaDA) bhI bI (kassai atthi kassai natthi) dhanI cha, nathI (jassa asthi aTTha vA solasa vA) ne 2, 418 242vAsa cha / ___ (egamegassa NaM bhaMte mAsassa savvadrasiddhagadevatta) sAvana me se manuSyanI savAtha siddha devapaNe (kevaiyA davi diyA atItA ?) sI matIta dravyendriya cha ? (goyamA ! kassai asthi kassai natthi) hai gautama ! | cha, 5 nathI (jassa asthi ada) ne cha, tenI 28 (kevaiyA baddellagA) maIsI (Natthi) nathI (kevaiyA purekkhaDA) 48sI bhI ? (kassai atthi, kassai natthi) nA cha |dhnii nathI (jassa asthi a) nI che, te mA cha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAma manti, yasya santi aSTau, vAnavyantarajyotiSko yathA nairayikA, saudharmadevo'pi yathA nairayikA, navaraM saudharmakadevasya vijayavaijayantajayantAparAjitatve kiyanti atItAni ? gautama ! kasyacit santi, kasyacinna santi; yasya santi aSTau, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti, puraskRtAni ? gautama ! kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTau vA SoDaza vA. sarvArthasiddhakadevatve yathA nairayikasya, evaM yAvad graiveyaka devasya, sarvArthasiddhastAbada jJAtavyaH, ekaikasya khalu bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevasya nairayikatve viyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ! na santi, jinakI haiM, ATha haiM (vANamaMtara joisie jahA nerahayassa) vAnavyantara jyotiSka meM nairayika ke samAna (sohammagadeve vi jahA neraie) saudharmadeva meM jaise nAraka meM (navaraM) vizeSa (sohammagadevassa vijayavejayaMtajayaMtAparAjiyadevatte kevaDyA atItA ?) saudharmadeva kI vijaya, vaijayanta jayanta aura aparAjitadevapane atIta kitanI ? (goyamA ! kassaha asthi, kassaI Nasthi) he gautama ! kisI kI hai, kisI kI nahIM (jassa atthi aTTha) jisakI haiM, ATha haiM (kevaiyA baddhallagA?) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (goyamA! kassaha asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassa atthi aTTha vA. solasa vA,) jisakI haiM, ATha athavA solaha haiM (savvaTThasiddhagadevatta) sarvArthasiddhadevapane (jahA neraiyassa) jaise nAraka kI (evaM jAva gevejjagadevasma) isI prakAra yAvat graiveyaka deva kI (sanvaTThasiddhagadevatte tAva NegavaM) sarvArthasiddhadeva taka jAnanA caahie| (egamegasta NaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtAparAjiyadevassa neraiyatta kevaiyA davidiyA atItA ?)he bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita (vAnamaMtarajoisie jahA neraiyassa) pAnavyanta2 nyotibhA naiyinI samAna (sohammagadeve vi jahA neraie) saudhama hemA ma nA24mA (navara) vizeSa (sohammAgadevassa vijayavejayanta jayantAparAjiyadevatte kevaiyA atItA) sauSama vana vibhaya yanta jayanta ane aparAjita devapaNe atIta keTalI? __(goyamA ! kassai atthi, kassai Nasthi) 3 gautama ! nA cha, anI nathI (jasma asthi aTra) ra cha, 4 cha (kevaiyA baddhellagA) pa kSI (patthi) nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAgAbhI TamI ? (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) dhanI che, dhanI nathI (jassa asthi aTTa vA, solasa vA) nA che, 413 athavA soNa cha (savvadRsiddhagadevatte) sAtha siddha 15 (jahA neraiyassa) 2vI nA24nI (evaM jAva gevejjagadevassa) me 1 re yAvat avayavanI (savvadRsiddhagadevatte tAva NeyavvaM) sAtha siddha va sudhA navIna. (evamegassa NaM bhaMte ! vijayavejayamtajayaMtAparAjiyadevasma neraiyatte kevaiyA dalviMdiyA atItA?) zrI prApana sUtra : 3 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 20 10 indriyAdinirUpaNam kiyanti puraskRtAni ? na santi, evaM yAvat paJcandriyatiryagyonikatve manuSyatve atItAni anantAni, baddhAni na santi, puraskRtAni aSTau vA poDaza vA, caturviMzati rvA, vAnavyantaro jyotiSkatve yathA nairayikatve saudharmadevatve atItAni anantAni, baddhAni na santi, puraskRtAni kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTau vA SoDaza vA, caturviMzati , saMkhyeyAni vA, evaM yAvad graiveyakadevatve, vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve atItAni kasyacit santi kasyacinna santi, yasya asti aSTau, kiyanti baddhAni ? aSTau, kiyanti devakI nArakapane kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA badellagA?) baddha kitanI? (Nasthi) nahIM haiM (kevaiyA. purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (Nasthi) nahIM hai (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI hai ? (Nasthi) nahIM hai (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyatte, maNUsatte atItA aNaMtA) isI prakAra paMcendriyatithaMcapane , aura manuSyapane atIta ananta haiM (baddhellagA Natthi) baddha nahIM (purekkhaDA aTTa vA solasa vA, cauvIsA vA saMkhejjA vA) AgAmI ATha, solaha athavA cauvIsa yA saMkhyAta (vANamaMtare joisiyatte jahA neraiyatte) vAnavyantara aura jyotiSkapane jaise nArakapane (sohammagadevatta atItA aNaMtA) saudharmadevapane atIta ananta (baddhellagA Natthi) paddha nahIM haiM (purekkhar3A kassaha asthi, kassai natthi) AgAmI kisI ke haiM, kisI kI nahIM (jassa asthi aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA) jisakI haiM, ATha, solaha vA, saMkhyAta haiM (evaM jAva gevejjagadevatte) isI prakAra graiveyakadevapane (vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte atItA kassai asthi, kassai natthi) vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devapane atIta kisI kI haiM, kisI kI he bhagavana ! eka eka vijaya vaijyanta, jyanta ane aparAjita devanI nArakapaNe kSI atIta dravyendriya cha / (goyamA ! aNaMtA) gautama ! anata (kevaiyA balligA 1) ma heTahI ? (patthi) nayI (kevaiyA purekkhaDA) 2||bhii usI ? (Natthi) nathI (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyatte atItA aNaMtA) me 4Are 5yendriya tiya 55 mane manuSya 52 matAta manata cha (balligA Natthi) maddha nathI (purekkhaDA aTTha vA, solasa vA, cau. vIsA bA saMkhejjA vA) bhAbhI 28, soNa, yAvIsa mA2 saMdhyAta (vANamaMtarajoisiyatte jahA neraiyatte) pAvyanta2 are jyoti0452 rebha nA24 paNe (sohammagadevatte atItA aNaMtA) saudhama 35 matIta ananta (balligA Natthi) madanathI (purekkhaDA kassai asthi, kassai natthi) bhAbhI ne cha bhane 442 nathI (jassa asthi aTravA solasa vA, caurIsA vA, saMkhejjA vA) 22 cha to 28, so, 212 yApIsa, mAra sabhyAta (evaM jAva gevejjagadevatte) me04 54Are yAvat aveya4 hevapaNe (vijayavejayantajayantA. parAjiyadevatte atItA kassai asthi kassaI natthi) viya, vaizyanta, yanta bhane a521 pra0 93 zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra puraskRtAni ? kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTau ekaikasya khalu bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevasya-sarvArthasiddhakadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! na santi, kiyanti puraskRtAni ? kasyacit santi, kasyacit na santi, yasya santi aSTauM, ekaikasya khalu bhadanta ! sarvArthasiddhakadeva nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? na santi, :evaM manuSyavarja yAvad graiveyakadevatve, navaraM manuSya ve atItAni anantAni, nahA~ (jassa asthi, aTTa) jisakI haiM, ATha haiM (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI ? (a) ATha (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (kaslai atthi, kassaha natthi) kisI kI haiM, kisI kI nahIM (jassa atthi) jisakI haiM (aTTa) ATha haiN| ___(egamegassa NaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevassa) he bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devakI (savvaTThasiddhagadevatta keva iyA davidiyA atItA ?) sarvArthasiddha devapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA ! Natthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA baddhellagA) he bhagavan ! baddha kitanI haiM: (Natthi) nahIM haiN| (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (kassai atthi, kassai natthi) kisI kI haiM, kisI kI nahIM haiM (jassa asthi, aTTa) jisakI haiM, ATha haiN| (egamegassa NaM bhaMte ! savvaTThasiddhagadevassa neraiyatte kevaiyA dadhidiyA atItA ?) he bhagavan ! ekaeka sarvArthasiddha devakI nArakapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ananta (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI? (gatthi) nahIM (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (Natthi) nahIM hai (evaM maNUta paNe matIta nA saya cha' nA nathI chAtI (jassa asthi aTTha) mI hAya cha mA cha (kevaiyA balligA) ma sI (aTu) 8 (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI usI (kassai asthi, kassai natthi) dhanI che, dhanI nagI (jasa atthi) nI cha (a) 2418 (egamegassa NaM bhaMte ! vijayavejayantajayaMta apara jiyadevassa) 8 gavan ! 4 se viya, vaizyanta, syanta bhane 2052ti panI (savvadasiddhagadevatte kevaiyA dabiMdiyo atItA) sarvArtha siddha hevapaNe matIta vyendriya nI ? (goyamA ! Natthi) gautama ! nayI (kevaiyA baddallagA) mAvana ! pa TI cha ? (Natthi) nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI usI ? (kassai asthi kassai jatthi) anI DAya che. dhinI nahI (jassa atthi) ranA cha (aTu) 28 cha (egamegassa NaM bhaMte ! savvadRsiddhagadevassa neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA ?) 8 bhagavan ! 4 me sAtha siddha hepanI nA245 matIta ndriyo kI ? (goyamA ! aNatA) gautama ! mananta (kevaiyA baddallagA) maddhI (patthi) hAtI nathI (kevaiyA zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam viyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? aSTau, vijayavaijayantajayantAparAjita devatve atItAni kaspacit santi, kasyacinna santi, yasya santi aSTau, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? na santi, ekaikasya khalu bhadanta ! sarvArthasiddhakadevasya sarvArthasiddha devatvena kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! na santi, kiyanti baddhAni ? aSTau, kiyanti puraskRtAni ? na santi, nairayikANAM bhadanta ! nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? savajjaM jAva gevejjagadevatte) isI prakAra manuSya ko choDakara yAvat aveyakadeva. pane (NavaraM) vizeSa (maNUsatte atItA aNaMtA) manuSyapane atIta ananta haiM (kevaiyA badvellagA ?) baddha kitanI ? (Nasthi) nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (aTTha) ATha (vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitadevatte atItA kassai asthi, kassai natthi) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapane kisI kI hotI hai, kisI kI nahIM (jassa asthi, aTTha) jisakI haiM usakI ATha (kevaiyA baddhellagA ?) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (Nasthi) nahIM haiN| ___ (egamegasta NaM bhaMte ! savvaTThasiddhagadevassa savvaTThasiddhadevagadevatte kevaDayA dadhidiyA atItA?) he bhagavan ! eka-eka sarvArthasiddhadevakI sarvArthasiddhadevapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA! natthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA baddhellagA?) baddha kitanI ? (aTTha) ATha (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI? (Natthi ) nahIM haiN| (neraiyANaM bhaMte ! neraiyatta kevaiyA dadhidiyA atItA?) he bhagavana ! nArakoM kI nArakapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! purekkhaDA) AgAmI sI (Natthi) nathI, (evaM maNUsavajja jAva gevejjagadevatte) me prabhAra bhanuSyane ch|ddii| yAvat aveya4154AmA sabhA (NavaraM) vizeSa (maNUsatte atItA aNaMtA) manuSya5mA matIta mananta cha. (kevaiyA baddhellagA) mA cha 1 (Natthi) maI nathI (kevaiyA purekkhaDA) mAmI rA ? (a) 218 (vijayavejayantajayaMtaaparAjitadevace atItA kassai asthi, kassai natthi ?) (14ya. vaiyanta, yanta, 2552rd 15 dhanI DAya cha |nii nayI jAtI (jassa asthi aTTha) nI cha tenI 218 (kevaiyA balligA) ma sI (Natthi) nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI TakSI (patthi) nathI. (egamegassa NaM bhaMte ! savvadRsiddhagadevasta, savvadRsiddhadevagadevatte kevaiyA davidiyA atItA ?) bhagavan ! 4-4 sAtha siddha hevanI sAtha sira paNe atIta dravyandriya sI ? (goyamA ! natthi) 3 gautama ! nathI (kevaiyA baddhellagA) pa kSI (a) mA: (kevaiyA purekkhaDA) bhAbhI eii (patthi) nayI (neraiyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA) bhagavan ! nAhAnI nA2352 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 prajJApanAstre asaMkhyeyAni, kiyanti puraskRtAni ? anantAni, nairayikANAM bhadanta ! asurakumAratve yinti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? anantAni evaM yAvad graiveyakadevatve, nairayikANAM bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? na santi, kiyanti baddhAna ? na santi kiyanti puraskRtAni ? asaMkhyeyAni evaM sarvArthasiddha devatve'pi, evaM yAvat paJcendriyatiryagyonikA : sarvArthasiddhaka devatve bhaNitavyam, navaraM vanaspatikAyikAnAM vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve sarvArthasiddhakadevatve ca puraskRtAni anantAni, sarveSAM ananta (kevaiyA badvellagA) baddha kitanI ? (asaMkhejjA) asaMkhyAta (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (anaMtA) ananta (neraiyANaM bhaMte ! asurakumArate kevaiyA davidiyA atItA ?) he bhagavan ! nArakoM kI asurakumArapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (goyamA ! anaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA badvellagA ?) baddha kitanI ? ( Natthi ) nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (anaMtA) ananta ( evaM jAva gevejjagadevatte) isI prakAra yAvat graiveyaka devapane / (neraiyANaM bhaMte! vijayavejayaMta jayaMta aparAjiyadevatte) he bhagavan ! nArakoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapane (kevaiyA duvviMdiyA atItA ?) atIta dravyendriyAM kitanI ? (nasthi) nahIM haiM ( kevaiyA baddhelalagA ?) baddha kitanI ? ( Natthi ) nahIM haiM ( kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (asaMkhejjA) asaMkhyAta ( evaM savvasiddhagadevate vi) isI prakAra sarvArthasiddha devapane bhI - ( evaM jAva paMciMdiya tirikkhajoNiyA savvaTTasiddhagadevate bhANiyavvaM ) isI prakAra yAvat paMcendriya tiryacayonika sarvArthasiddha devapane kahanA cAhie (NavaraM vaNassaha kAiyANaM atIta dravyendriyo DeMTalI ? (goyamA ! anaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA ballAgA) ddha DeMTalI (asaMkhejjA) asaNyAta (kevaiyA purekkhaDA) magAmI heTalI ? (anaMtA) ananta (neraiyANaM bhaMte ! asurakumAratte dabiMdiyA atItA) he lagavan ! nArAnI aAraTubhAra yAge atIta dravyendriyo DeMTalI ? (goyamA / anaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA baddhellagA ?) maddha DeTasI ? ( Natthi ) nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAgAbhI DeMTalI ? (anaMtA) ananta che ( evaM jAva gevejjagadevatte) me4 pramANe yAvat caiveya trayo (neraiyANaM bhaMte! vijayavejantajayanta aparAjiyadeva tte) he bhagavan ! nAranI vinaya vaibhyanta, nayanta, aparati devaze (kevaiyA davidiyA atItA ?) atIta dravye - ndriyAne DeMTalI ? (natthi ) nathI (kevaiyA bahvellagA ?) maddha DeTasI ? ( Natthi ) nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAgAbhI DeTasI che ? ( asaMkhejjA ) asabhyAta ( evaM savvaTTasiddhagadeva tte vi) hAre sarvArthasiddha devapaNe pazu ( evaM jAva paMcidiyatirikkhajoNiyA savvaTTasiddhagadevate bhANiyavva) me ahAre yAvat yathendriya tiryathayoniH sarvArthasiddha devayA yA ahevu zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 10 indriyAdinirUpaNam ____741 manuSya sarvArthasiddha varjitAnAM svasthAne baddhAni asaMkhyeyAni, parasthAne baddhAni na santi, vanaspatikAyikAnAM baddhAni anantAni, manuSyANAM nairayikatve atItAni anantAni, vaddhAni na puraskRtAni anantAni, evaM yAvad a'veyakadevatve, navaraM svasthAne atItAni anantAni baddhAni syAt saMkhyeyAni, syAt asaMkhyeyAni, puraskRtAni anantAni,manuSyANAM bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni? saMkhyeyAni, syAt asaMkhyevijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte savvaTThasiddhagadevatteya) vizeSa vanaspatikAyikoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapane aura sarvArthasiddha devapane (pure. kkhaDA aNaMtA) AgAmI ananta haiN| ___ (samvesi maNUsa samvaTThasiddhagavajjANaM saTTANe baddhellagA asaMkhejjA) manuSya aura sarvArthasiddha devoM ko choDakara sabakI svasthAna meM baddha dravyendriyAM asaM. khyAta haiM (parahANe baddhellagA Natthi) parasthAna meM baddha nahIM haiM (vaNassaikAiyANaM baddhellagA asaMkhejjA) vanaspatikAyikoM kI baddha asaMkhyAta haiM (maNUsANaM neraiyatte atItA aNaMtA) manuSyoM kI nArakapane atIta ananta haiM (balligA natthi) baddha nahIM haiM (purekkhaDA aNaMtA) AgAmI ananta haiM (evaM jAva gevejjagadevatte) isI prakAra yAvat aveyakadevapane (NavaraM sahANe atItA aNaMtA) vizeSa-svasthAna meM atIta ananta haiM (baddhellagA siya saMkhejjA) baddha kadAcit saMkhyAta (siya asaMkhejjA) kadAcitU asaMkhyAta (purekkhaDA arNatA) AgAmI ananta haiN| (maNasANaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA dayidiyA atItA ? he bhagavan ! manuSyoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapane naye (NavaraM vaNassaikAiyANaM, vijayavejayantajayaMtaaparAjitadevatte sabasiddhagadevatte) vizeSa vanaspatikAyikanI vijya, vijayanta, jyana, aparAjita devapaNe ane sarvArthasiddha vipaNe (purekkhaDA aNaMtA) bhAbhI ananta cha (sabvesi maNUsa sabbadRsiddhagavajANaM saTANe balligA asaMkhejjA)manuSya bhane sAtha. siddha hai| sivAya athAnI svasthAnamA para dravyendriyo madhyAta cha (paradANe balligA Natthi) 522thAnamA nathI (vaNassaikAiyANaM baddhellagA asaMkhejjA) 25tiyinIya asabhyAta che (maNUsANaM neraiyatte atItA aNaMtA) manuSyonI // 245 matIta mAnata che (baddhellagA natthi) ma nayI (purekkhaDA aNatA) mAmI mananta cha (evaM jAvo ujagadevatte) se sAre yAvat avaya4 devapaNe (NavaraM sahANe atItA aNaMtA) vizeSa-1. sthAnamA matIta mananta cha (baddhellagA siya saMkhejjA) maddha hathit sabhyAta cha (siya asaMkhejjA) yat asabhyAta (purekkhaDA aNatA) AgAmI ananta (maNUsANaM bhaMte ! vijaya, vejayanta, jayanta, aparAjiyadevatte kevaiyA dadhidiyA atIta he bhagavAna ! manuSyanI vijya, vaijayanta, jayanta, aparAjita devapa atIta Dhabendri zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yAni, evaM sarvArtha siddhakadevatve atItAni na santi, baddhAni na santi, puraskRtAni asaMkhyeyAni, evaM yAvada graiveyakadevAnAm, vijayavaijayantajayantAparAjitadevAnAM bhadanta ! nairayikAtve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gausama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? na santi, evaM yAvada jyotiSkatve'pi, navaraM manuSyatve atItAni anantAni, kiyanti baddhAni ? na santi, puraskRtAni asaMkhyeyAni, evaM yAvad graiveyakadevatve svasthAne atItAni asaMkhyeyAni kiyanti baddhAni ? asaMkhyeyAni kiyanti puraatIta dravyendriyAM kitanI ? (saMkhejjA) saMkhyAta (kevaiyA baddhellagA ?) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA) kadAcitU saMkhyAta kadAcit asaMkhyAta (evaM savva. sthasiddhagadevatte) isI prakAra sarvArthasiddha devapane (atItA sthi) atIta nahIM haiM (ballagA Nasthi) baddha nahIM haiM (purekkhaDA asaMkhejjA) AgAmI asaMkhyAta haiM (evaM jAva gevejjagadevANaM) isI prakAra yAvat graiveyarudevoM kii| (vijayajayaMtajayaMta aparAjitadevANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA dadhidiyA atItA?) he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM kI nArakapane atIta dravyendriyAM kitanI? (goyamA ! arNatA) he gautama! ananta (kevaiyA baddhalagA ?) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) kitanI AgAmI ? (Natthi) nahIM (evaM jAva joisiyatta vi) isI prakAra yAvat jyotikapane bhI (NavaraM maNUsatte atItA aNaMtA) vizeSa-manuSyapane atIta ananta (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI ? (Natthi) nahIM (purekvaDA asaMkhejjA) AgAmI asaMkhyAta (evaM jAva gevejjagadevatta) isI prakAra aveyaka devapane (saTThANe 389l ? (saMkhejjA) saMnyAta (kevaiyA baddhellapA) mana TI (Natthi) nathI (kevaiyA pure kkhaDA) bhAbhI 48sI ? (siya saMkhejjA, siya asaMkhejA) dAyit yAta 4Ayit masa jyAta (evaM savvatthasiddhagadevatte) me 4ire sAtha siddha hevapaNe (atItA tthi) matAta nathI ( balligA Natthi) bhaddha nathI (purekkhaDA asaMkhejjA) sabhI masacyAta che (evaM jAva gevejjagadevANaM) se prAre yAvat aveya4 hevanI cha (vijayavejayaMtajayantaaparAjiyadevANa bhaMte ! neraiyatte kevaIyo dabi diyA atItA ?) 8 bhagavan! vijaya, vaijanta. jayanta ane aparAjita devenI nArakapaNe atIta Dhabendri kI ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA ?) ma sI (Nasthi) nayI (kevaiyA purekkhaDA) 2ii bhI (Natthi) nathI (evaM jAva joisiyatte vi) me 412 yAvata yAti04 52 564 (navaraM maNUsatte atItA aNaMto) vizeSa manuSyapaNe satIta ananta (kevaiyA baddhellagA) 5 TakSI ? (Nasthi) thI (purekkhaDA asaMkhejjA) bhAbhI yAta (evaM jAva gevejjagadevate) me DAre yAvat aveya4 15Ne (saTANe atItA asaM. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam skRtAni ? asaMkhyeyAni, sarvArthasiddhakadevatve atItAni na santi baddhAni na santi, puraskRtAni asaMkhyeyAni, sarvArthasiddhakadevAnAM bhadanta ! nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni kiyanti baddhAni ! na santi, kiyanti puraskRtAni na santi, evaM manuSya varja tAvad greveyakadevatve, manuSyatve atItAni anantAni, baddhAni na santi, puraskRtAni saMkhyeyAni, vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atI. atItA asaMkhejjA) svasthAna meM atIta asaMkhyAta (kevaiyA baddhellagA) baddha kitanI ? (asaMkhijjA) asaMkhyAta (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitanI ? (asaMkhejjA) asaMkhyAta (savvatthasiddhagadevatta atItA natthi) sarvArthasiddhadevapane meM atIta nahIM hotI (baddhellagA Natthi) baddha nahIM hotI (purekkhaDA asaMkhejjA) AgAmI asNkhyaat| __(savvaTThasiddhagadevANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA dadhidiyA atItA?) he bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI nArakapane kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaDyA baddhellagA ?) baddha kitanI ? (natthi) nahIM hotI (kevaDyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (patthi) nahIM hotI (evaM maNUsavajjaM tAva gevejjagadevatte) isI prakAra manuSyoM ko choDakara aveyakadevapane taka (maNUsate atItA aNaMtA) manuSyapane atIta ananta (badhellagA nasthi) baddha nahIM holI purekkhaDA saMkhejjA) AgAmI saMkhyAta (vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitadevatte kevaiyA daJcidiyA atItA ?) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjitadevapane atIta dravyendriyAM kitanI ? (saMkhejjA) saMkhyAta (kevaiyA badhellagA) baddha kitanI ? khejjA) 25sthAnamA matIta masabhyAta (kevaiyA balligA) maddha 48sI (asaMkhijjA) masabhyAta (kevaiyA purekkhaDA) bhI TamI ? (asaMkhejjA) adhyAta (savvadRsiddhagadevatte atItA natthi) sAtha siddha devapaNe atIta nayI jAtI (vaghellagA Natthi) ma nathI (purekkhaDA asaMkhejjA) bhAbhI 25sa jyAta (savvadRsiddhagadevANaM bhaMte ! nepaiyatte kevaiyA davidiyA atItA ?) mApan ! sAtha siddha devAnI ||2459bhaa sI matIta dravyendriya cha ? (goyamA ! aNaMtA) hai gautama ! 25nanta (kevaiyA vaddhellagA) pa kSI (Natthi) maddhatI nathI (kevaiyA pure kkhaDA ?) bhI sI ? (tthi) nayA hAtI (evaM maNUssavajja tAva gevejjagadevatte) me 54Are manudhyo sipAya aveya: 55i sudhA (maNUsatte atItA aNaMtA) manuSya52 matIta mananta (yaddhellagA nasthi) maddha nayI khAtI (purekkhaDA asaMkhejjA) mAgabhI masabhyAta (vijayavejantajayaMtaaparAjiyadevatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ?) viya, vaizyanta yanta, A52rdpaNe gatIta drandriyo kI ? (saMkhejjA) sajyAta (kevaiyA baddhellagA) maI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 prajApanAsUtre tAni ? saMkhyeyAni, kiyanti baddhAni ? na santi, kiyanti puraskRtAni ? na santi, sarvArthasiddhakadevAnAM bhadanta ! sarvAsiddhakadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? na santi, kiyanti baddhAni ? saMkhyeyAni, phiyanti puraskRtAni ? na santi, // 11 dvaarm|| TokA-athendriyAdIn prarUpayitu mekAdazaM dvAdazazca dvAramAha-'kaiviDANaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA'-he bhadanta ! katividhAni khalu indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama ! 'duvihA paNNattA'-dvividhAni indriyANi prajJaptAni, 'taM jahA'-davidiyA ya, bhAvidiyA ya'-tadyathA-dravyendriyANi ca bhAvendriyANi ca, 'kaiNaM bhaMte ! davidiyA paNNatA ?' he bhadanta ! kati khala dravyendriyANi prajJaptAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'aTTha dabiMdiyA (gasthi) nahIM hotI (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (Natthi) nahIM hotI! (sacaTThasiddhagadevANaM bhaMte ! sabaTTasiddhagadevatte kevaiyA davidiyA atItA?) he bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddha devapane atIta dravyendriyAM kitanI? (Nasthi) nahIM hotI (kevaDyA baddallagA ?) baddha kitanI? (saMkhijjA) saMkhyAta (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitanI ? (Nasthi) nahIM hotii| __ gyArahavAM-bArahavAM dvAra TIkArya-indriyoM kI vizeSa prarUpaNA karane ke lie kahate haiMgautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagavan ! indriyAM kitanI kahI gaI haiM ? bhagavAn-he gautama ! indriyAM do prakArakI kahI haiM, ve isa prakAra haiM-dravyendriyAM aura bhaavendriyaaN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dravyendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! dravyendriyAM ATha kahI haiM-do kAna, do netra, do nAsi38sI ? (Natthi) nathI hAtI (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI 48kSI ? (Natthi) nathI hAtI (sabasiddhagadevANaM bhaMte ! savvadRsiddhagadevatte kevaiyA dabidiyA atItA ?) mAvan ! sAyasi po atIta dravyendriyo TisI ? (Natthi) nathI tI (kevaiyA baddhellagA ?) Heal 1 (saMkhijjA) yAta (kevaiyA purekkhaDA ?) bhAbhI sI ? (Natthi) nathI hAtI agIyAramuM-bAramuM dvAra TIkAI-IndriyenI vizeSa prarUpaNa karavAne mATe kahe chezrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! Indriya keTalIka kahelI che zrI bhagavAna che. gautama ! indriye be prakAranI kahI che, te A prakAre che-dravyandri ane bhAvendri zrI gautamasvAmI-he bhagavana! drandri keTalI kahI che? zrI bhagavAna he gautama! drandriye ATha kahI che--be kAna, be netra, be nAsi zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 20 10 indriyAdinirUpaNam paNNattA'-aSTau dravyendriyANi prajJaptAni 'taM jahA-do sottA, do nettA do ghANA, jIhA, phAse, tadyathA-ve zrotre, dve netre, dve ghANe, jihvA, sparzanam, 'neraiyANaM bhaMte ! kai dancidriyA paNNacA'-he bhadanta ! nairaikANAM kati dravyendriyANi prajJaptAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'aha eeceka'-nairayikANAm aSTau etAni-caiva-uparyukAni dravyendriyANi prajJaptAni, 'kha asurakumArANaM jAva thapiyakumArANa vi'-evam-nairayikANAmiva, asurakumArANAM yAvadnAgakumArAdInAM stanitakumAraparyantAnAmapi dravyendriyANi prAguktAni aSTau bhavanti, 'puDavi. kAiyANaM bhaMte ! kai dadhidiyA paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kati danyendriyANi prajJaptAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'ege phAsidie paNNatte' -eka sparzanendriyaM pRthivIkAyikAnAM prajJaptam, _ 'evaM jAva vaNastaikAiyANaM' evam, yAvad-apkAyikatejaskAyikavAyukAyikavanaspatikAyikAnAmekaM sparzanendriyaM prajJaptam . 'beiMdiyANaM bhaMte ! kai dabidiyA paNNatA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM kati dravyendriyANi prajJaptAni ? 'goyamA ! ' he gautama ! 'do danvikAeM, jihavA aura sprshn| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM kI dravyendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! yahI pUrvokta aatth| isI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka arthAta asurakumAroM, nAgakumAroM Adi saba bhavanapatiyoM kI yahI ATha dravyendriyAM jAnanI cAhie ! gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAthikoM kI dravyendriyAM kitanI kahI gaI hai? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI eka sparzanendriya kahI hai| isI prakAra vanaspatikAyikoM taka arthAt apkAyikoM tejAkAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI bhI eka sparzanendriya hI kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kI kitanI dravyendriyAM kahIM haiM ? kAe jima ane sparzana zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jenI dravyakti keTalI kahI che? zrI bhagavAna che gautama ! A pUrvokta ATha ja eja prakAre asurakumArathI laIne svanitakumAra sudhI arthAt asurakumAra, nAgakumAre, Adi badhA bhavanapatinI A ATha ja dravyendriye jANavI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAyikenI dravyendriye keTalI kahelI che? zrI bhagavAna ! pRthvIkAcikenI eka sparzanendriya kahI che. e ja prakAre vanarapati kAyika sudhI arthAt aSkAcike, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanI paNa eka sparzanendriya ja kahI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana hIndriyanI keTalI dravyakti kahI che? zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 prApanAsUtre diyA paNNattA'-dve dravyendriye dvIndriyANAM prApte 'taM jahA-phAsidie ya jibhidie yataghathA-sparzanendriyazca, jivendriyazca te iMdiyANaM pucchA'- trIndriyANAM kati dravyendriyANi prajJaptAni ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'cattAri davidiyA paNNattA' catvAri dravyendriyANi trIndriyANAM prajJaptAni, 'taM jahA-do ghANA, jIhA, phAse'-dve ghrANe, ekA jihA, eka sparzanazca, 'cauriMdiyANaM pucch|'-cturindriyaannaaN kati dravyendriyANi prajJaptAni ? iti pRcchA, 'goyamA'-he gautama ! 'cha dabiMdiyA paNattA-pai drandriyANi caturindriyANAM prajJaptAni, 'taM jahA-do NettA, do ghANA, jIhA, phAse'-tadyathA-dve netre, dve ghrANe, ekA jihA, eka sparzanaca, 'sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANaM -zeSANAM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathA pratipAdanIyam, yAvat-paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmaSTau prAguktAni dravyendriyANi prajJaptAni, 'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa bhagavAn-he gautama ! do dravyendriyAM kahI haiM, yathA-sparzanendriya aura rsnendriy| trIndriyoM kI pRcchA ? arthAtU trIndriyoM kI kitanI dravyendriyAM kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! trIndriyoM kI cAra dravyendriyAM kahI haiM, ve isa prakArado ghrANa, jihavA aura sprshn| gautamasvAmI-he bhagavan ! cauhandriyoM kI kitanI dravyendriyAM kahI haiM ? bhagavAna-he gautama ! chaha dravyendriyAM kahI haiM, yathA-do netra, do ghrANa, rasanA aura sparzana / zeSa jIvoM kI dravyendriyAM nArakoM ke samAna ATha samajhanA cAhie, arthAt paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI pUrvokta AThoM dravyendriyAM kahI gaI haiN| zrI bhagavAna gautama ! be dravyendriya kahI che. jemake spazanendriya ane rasa sandriya. trAddhinI pRcchA? arthAt trIdrinI keTalI dravyendriya kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! trIndriyanI cAra drabendriye kahI che, te A prakArebe ghANa, jillA ane sparzana. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! caturindriyanI keTalI drandriya kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! cha drandriya kahI che jemake be netra, be ghANa, rasanA ane sparzana. zeSa chanI bendriya nArakonI samAna ATha samajI levI. joIe. arthAt paMcendriya tiryaMce, manuSya, vAnadhyantare, tilakeDa ane vaimAnikenI pUrvokta ke Indri tI cha. zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 khU0 10 indriyAdinirUpaNam kevaiyA davidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya kiyanti dravyendriyANi atI ni-vyatikrAntAni ? 'goyamA !'-he gautama ! 'aNaMtA'-anantAni dravyendriyANi atItAni 'kevaiyA baddhellagA?'-kiyanti dravyendriyANi-vartamAnakAle baddhAni santi ? 'goyamA !' he gautama ! 'aTTa' aSTau vartamAnakAle dravyendriyANi baddhAni bhavanti, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-bhAvikAle-saMbhantsyante ? baddhAni bhaviSyantIti bhAvaH ? 'goyamA !' gautama ! 'aTTavA, solasa vA, sattarasa vA, saMkhejjA vA, asaM khejjAvA, aNaMtA vA'-aSTau vA poDaza vA, lasadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, ana. ntAni vA, dravyendriyANi baddhAni bhaviSyanti, tatra yo nairayikaH uttarabhave manuSyatvaM prApya setsyati tasya manuSyabhavasambandhIni aSTau dravyendriyANi bhaviSyanti, yastu nairayikA; uttarabhave pazcandriyati yagyonitvaM prApya tata udvartanAnantaraM manuSyeSu gatvA setsyati tasya tiryagbhavasambandhIni aSTau, manuSyabhavasambandhIni cASTAviti sammilya SoDaza, vAstu narakAdudvartanAnantaraM paJcendriyatiryagyonitvaM samprApya tadanantaramekasmin pRthivIkAyikAdi bhave samutpadya manuSyeSu gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI atIta arthAt bhUtakAlIna dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! ananta dravyendriyAM atIta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha arthAt vartamAna meM prApta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-gautama ! baddha dravyendriyAM ATha hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! puraskRta arthAt agAmI kAla meM hone vAlI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-gautama ! ATha, solaha, sattaraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoNgii| jo nAraka agale bhava meM manuSyaparyAya prApta karake siddha ho jAyagA, usakI manuSyabhava saMbaMdhI ATha hI dravyendriyAM hogI / jo nAraka naraka se nikala zrI gautamasvAma- he bhagavana eka eka nArakanI atIta arthAt bhUtakAlIna dravyandriya keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! anaMta dravyendriya atIta kALanI che. zrI gaumatasvAmI-he bhagavana baddha arthAt vartamAnamAM prApta dravyendriya keTalI ? zrI bhagavAna-he gautama ! baddha dravyendriya ATha hoya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! puraskRta arthAt agAmI kALamAM thanArI dravyendri TamI cha ? zrI bhagavAna -he gautama ! ATha, seLa, sattara, saMkhyAta asaMkhyAta. athavA ananta haze, je nAraka AgalA bhavamAM manuSya paryAya prApta karIne siddha thaI jaze tenI manuSya bhava sambandhI ATha ja cendriye thaze. je nAraka narakamAMthI nikaLIne paMcendriya tiryaca zrI prshaan| sUtra : 3 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 prajJApanAstre samAmatya setsyati tasya tiryagbhavasambandhIni aSTau, pRthivIkAyikAdi bhavasambandhi punareka, manuSya bhavasambandhIni cASTAviti sammilya saptadaza, saMkhyeyakAlaM saMsArAvasthA. ginaH saMkhyeyAni, asaMkhyeyaM kAlaM saMsArAvasthAyino'saMkhyeyAni; anantaM kAlaM saMsArAvasthAyino'nantAni indriyANi dravyAtmakAni bodhyAnIti bhAvaH, 'egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa kevaiyA dabidiyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu asurakumArasya kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi atItAni, 'kevaiyA baddhalagA' kiyanti baddhAni ? 'aTTa-aSTau dravyendriyANi vartamAnakara paMcendriya tiryaMcayoni meM utpanna hogA aura phira manuSyagati prApta kara siddhi prApta karalegA, usakI tiryaMcabhava saMbaMdhI ATha aura manuSyabhava saMbaMdhI ATha milakara solaha hoNgii| jo nAraka naraka se nikala kara paMcendriyatiyaca hogA, tadanantara ekendriyakAya meM utpanna hogA aura phira manuSyabhava pAkara siddha ho jAyagA, usakI paMcendriyatiryaMcabhava kI ATha , ekendriyabhava kI eka aura manuSyabhava kI ATha, yo saba milakara sattaraha dravyendriyAM hogI / jo nAraka saMkhyAta kAla taka saMsAra meM bhramaNa karegA usakI saMkhyAta, jo asaMkhyAta kAla taka bhavabhramaNa karegA usakI asaMkhyAta aura jo ananta kAla taka saMsAra meM rahegA, usakI ananta dravyendriyAM hoNgii| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka asurakumAra kI atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavanU ! baddha kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! ATha dravyendriyAM vartamAna meM baddha hotI haiN| nimAM utpanna thaze ane pachI manuSya gati prApta karIne siddhi prApta karI leze tenI tiryaMca bhava saMbaMdhI ATha ane manuSya bhava saMbaMdhI ATha maLIne seLa thaze. je nAraka narakathI nikaLIne paMcendriya tiya"ca thaze, tyAra bAda ekendriyakAthamAM upanna thaze ane pachI manuSya bhava pAmIne siddha thaI jaze. tenI paMcendriya tiryaMca bhavanI ATha e kendriya bhavanI eka ane manuSya bhavanI ATha, Ama badhI maLIne sattara dravyendriya thaze. je nAraka saMkhyAta kALa sudhI saMsAramAM bhramaNa karaze tenI saMkhyAta, je asaMkhyAta kALa sudhI bhava bhramaNa karaze tenI asaMkhyAta ane je ananta kALa sudhI saMsAramAM sthita raheze. temanI ananta Indriyo thaze. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka eka asurakumAranI atIta dravyakti keTalI che? zrI bhagavAna -he gautama! atIta dravyendriye ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha keTalI che? zrI prApana sUtra : 3 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam kAle baddhAni bhavanti, 'kevaiyA purekkhaDA ? kiyanti puraskRtAni bhAvikAle baddhAni dravyendriyANi bhaviSyanti ? 'aTTa vA, nava vA; sattarasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA ? aSTau vA, nava vA, saptadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA dravyendriyANi bhAvikAle baddhAni bhaviSyanti, asurakumArAderIzAnaparyantaH pUrvabhave pRthivyAdiSu gatvA tato manuSyatve nava tasya dravyendriyANi, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM tAva bhANiyavvaM' evam asurakumArANAmiva yAvat-nAgakumArAdi stanitakumAraparyantAnAM tAvad-aSTAdi-anantaparyantaM bhAvikAlasambandhi dravyendriyaM bhaNitavyam / 'evaM puDhavIkAiyA AukAiyA vaNassai kAiyA vi' evam-pUrvoktarItyA pRthivIkAyikAH, akAyikAH, vanaspatikAyikA api bodhyAH, 'NavaraM kevaiyA baddhelagatti pucchAe uttaraM ekke phAsiMdiyadabidie' navaram-vizeSastu kiyanita baddhAni iti pRcchayA uttaramekaM spazanendriya dravyendriyaM vaktavyam, 'evaM teukAiyavAukAiyassa vi'-evam-uktarItyA gautamasvAmI-he bhagavan ! AgAmI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ATha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haamii| asurakumAra se lekara IzAna paryanta jo agale bhavameM pRthvI kAya Adi ekendriya paryAya prApta karake phira manuSyabhava pAkara siddha ho jAtA hai,usakI nau dravyendriyAM hotI haiM, ityAdi pUrvavat samajhalenA caahie| asurakumAroM ke hI samAna stanitakumAroM taka saba bhavanapatiyoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| unakI AgAmI dravyendriyAM bhI ananta taka ho sakatI haiN| isI prakAra pRthvIkAyikoM, apakAyikoM evaM vanaspatikAyikoM ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki-'baddha dravyendriyAM kitanI haiM ?' isa prakAra kI pRcchA hone para uttara yaha hai ki baddha dravyendriya eka hI hotI hai / tejasmAyika aura vAyukAyika kI bhI isI zrI bhagavAna-he gautama! ATha dravyakti vartamAnamAM baddha thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AgAmI Dhabendriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! Aha, nava, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anaMta thaze. asurakumArathI laIne IzAna paryananA je deva AgalA bhavamAM pRthvIkAyika Adi ekendriya paryAya prApta karIne pachI manuSya bhava pAmIne siddha thaI jAya che, tenI nava Indriya DAya che ityAdi pUrvavat samajI levuM joIe. asurakumAranI ja samAna stunitakumAra sudhI badhA bhavanapatinA viSayamAM samajI levuM joIe, temanI AgAmI bendri paNa ananta sudhI thaI zake che. e ja prakAre pRthvIkAcike, aSThAyike. temaja vanaspati kAcikenA sambandhamAM paNa kahevuM joIe. vizeSatA e che ke-addha drandriye keTalI che? e prakAranI pRcchA thatAM uttara e che ke baddha dravyendriya eka ja hoya che, tejaskAvika ane vAyukAyikanI paNa eja zrI prshaan| sUtra : 3 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre tejaskAyikasya vAyukAyikasyApi bodhyam, 'NavaraM purekkhaDA nava vA, dasa vA'-nabaramvizeSastu puraskRtAni bhAvIni dravyendriyANi nava vA, daza vA, sambaddhAni bhaviSyanti, tathA ca pRthivyAdayo'nantaramuvRtya manuSyeSu samutpadhante sidhyanti ca, tatra yo'nantarabhave manuSyatvaM prApya setsyati tasya manuSyabhavasambandhIni dravyendriyANi aSTau bhavanti, yaH punaranantaramekaM pRthivyAdibhavaM prApya tadanantaraM manuSyo bhUtvA setsyati tasya nava dravyendriyANi bhavanti, tejovAyavastvanantaramuvRttya manuSyatvaM naivAvApnuvanti, dvitricaturindriyAH punaranantaramuDhatya manuSyatvaM prApnuvanti kinnu na sidhyanti tasmAdeteSu jaghanyena nava nava dravyendriyANi vaktavyAnIti siddham 'evaM beiMdiyANa vi'-evam-uktarItyA dvIndriyANAmapi bodhyam, 'NavaraM baddhellagapucchAe doNNi'-navaram-vizeSastu badravyendriya pRcchAyA uttaramdve dravyendriye sparzanendriyajihUvendriyarUpe bodhye, 'evaM teiMdiyAsa vi'-evaM trIndriyasyApi prakAra kahanI cAhie, kintu unakI AgAmI dravyendriyAM nau athavA dasa hotI haiM, kyoMki pRthvIkAyika Adi uvartana karake manuSpoM meM utpanna hote haiM aura siddha ho jAte haiN| unameM se jo agale bhAva meM manuSyabhava pAkara siddha ho jAegA, usakI manuSyabhava saMbaMdhI ATha dravyendriyAM hotI haiN| jo AgAmI ekabhava pRthvIkAya Adi kA karake, tatpazcAtU manuSya hokara siddha hogA, usakI nau indriyAM hotI haiN| kintu tejaskAyika aura vAyukAyika jIva bhara kara manuSyabhava prApta nahIM karate, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva anantara AgAmI bhavameM manuSyabhava prApta to kara sakate haiM, kintu siddhi prApta nahIM kara sakate, ataeva unakI jaghanya nau-nau indriyAM kahanI caahie| dvIndriyoM ke viSaya meM bhI aisI hI vaktavyatA samajhanI caahie| vizeSatA yaha hai ki baddha' dravyendriyoM ko pRcch| hone para do-sparzanendriya ora rasanendriyadravyendriyAM kahanI cAhie / trondriyoM kI vaktavyatA bho aiso hI hai / parantu prakAre kahevI joIe, paraMtu temanI AgAmI Dhabendriya nava athavA daza hoya che. kemake pRthvIkAyika Adi udvartana karIne manuSyamAM upanna thAya che, ane siddha thaI jAya che. temAMthI je AgalA bhavamAM manuSya bhava pAmIne siddha thaI jaze, tenI manuSya bhava saMbaMdhI ATha dravyendriya hoya che. je AgAmI eka bhava pRthvI Adine karIne tatpazcAt manuSya thaIne siddha thaze. tenI nava Idri hoya che. kintu tejaskAlika ane vAyu kAyika jIva marIne manuSya bhava prApta karI zakatA nathI advIndriyandriya ane caturindriya cha pharIne pAchA AvanArA bhavamAM manuSyabhava prApta te karI zake che, paraMtu siddhi prApta nathI karI zaktA, te mATe ja temanI jaghanya nava nava indriya kahevI joIe. hIndriyonA viSayamAM paNa evI ja vaktavyatA samajavI joIe. vizeSatA e che ke baddha dravyendriyanI pRcchA thatA be spazanendriya ane rasanendriya-drandriyo kahevI joIe. trIndriyenI vaktavyatA paNa evI ja che, paraMtu temanI baddha dravyakti cAra samajavI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam uktarItyaiva dravyendriyaM bodhyam, kintu-varaM vaddhellagA cattAri' navaraM-vizeSastu-baddhAni dravyendriyANi catvAri bodhyAni 'evaM cauridiyamsa vi'-evam-uktarItyA caturindrisyApi bodhyaM kintu 'NavaraM baddhellagA cha'-navaraM-vizeSastu baddhAni SaD dravyendriyANi bodhyAni, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA joisiyasohammIsANagadevassa jahA asurakumArassa'-paJcandriyatiryagyonikA manuSyA vAnavyantarA jyotiSkasaudharmezAnakadevasya yathA asurakumArasya vaktavyatA uktA tathA vaktavyA, kintu-'NavaraM-vizeSastu manuSyasya puraskRtAni bhAvIni dravyendriyANi kasyacita santi, kasyacita na santi-'jassatthi aTra vA nava vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNaMtA vA'-yasya manuSyasya bhAvoni dravyendriyANi bhavanti tasyASTau vA, nava vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, bodhyAnipRthivyAdhe bhavAntaritamanuSyasya siddhigAmino nava dravyendriyANi bhavanti, 'saNaMkumAramAhiMdabaMbhalaMtagasakkasahassAraANayapANayaAraNaaccuyagevejagadevassa ya jahA nerazyassa'sanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakazukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutapraiveyakadevasya ca yathA nairaunakI baddha dravyendriyAM cAra samajhanI cAhie / cauidriyoM kI vaktavyatA bhI isI prakAra kI hai, kintu unakI baddha dravyendriyAM chaha hotI haiN| paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM, saudharma tathA IzAna kalpa ke devoM kI dravyendriyAM asurakumAroM ke samAna kahanI cAhie / parantu manuSya kI AgAmI dravyendriyoM ke viSaya meM vizeSatA hai| vaha yaha hai ki kisI manuSya kI AgAmI dravyendriyAM hotI haiM aura kisI kI nahIM bhI hotI / jo usI manuSyabhava se siddha ho jAte haiM, unakI nahIM hotI, zeSa manuSyoM kI hotI haiN| jisakI hotI haiM, ATha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| jo manuSya bIca meM eka bhava ekendriya kA karake, manuSya hokara siddha ho jAtA hai, usakI to AgAmI dravyendriyAM hotI haiN| sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, joIe. caturindriyanI vaktavyatA paNa e prakAranI ja che, paNa temanI baddha dravyendri cha DAya che. paMcendriya virya, manuSya, vAnacataro, tiSka saudharma tathA IzAna kalpanA devenI dravyendriye asurakumAranA samAna kahevI joIe. paraMtu manuSyanI AgAmI dravya. ndriyonA viSayamAM vizeSa che. te e che ke koI manuSyanI AgAmI dravyendriye hoya che ane keIne nathI paNa hoauM. je eja manuSya bhavathI siddha thaI jAya che, temanI nathI hotI, zeSa manuSyanI heya che. jenI hoya che, ATha, nava, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA te ananta hoya che. je manuSya vacamAM eka bhava ekendriyane karIne, manuSya thaIne siddha thaI jAya che, tenI nava AgAmI dravyendriyo hoya che. sanamA2, mAhendra, pramox, aids, zu, sahasA2, mAnata, prAyata, mayuta tathA zrI prazAnasUtra : 3 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 prajJApanAsUtre yikasya dravyendriyANi pratipAditAni tathA pratipattavyAni, tathA ca sanatkumArAdayo devA anantaramudavRttya na pRthivyAdiSu utpadyante apitu pazcendriyeSu tasmAtte nairayikavadavaseyAH, 'egamegassa NaM maMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevassa kevaiyA davidiyA atItA ?' he madanta ! ekaikasya khalu vijayavaijayantajayantAparAjitadevasya kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'goyamA'-he gautama ! 'aNaMtA'-anantAni dravyendripANi vijayAdi devAnAmatItAni, 'kevaiyA badallagA'-kiyanti baddhAni-vartamAnakAlikAni dravyendriyANi vijayAdi devAnAM bhavanti ? 'aTTa'-aSTau dravyendriyANi vijayAdi devAnAM baddhAni bhavanti 'kevaiyA purekkhaDA ?'-kiyanti puraskRtAni-bhAvIni dravpaindriyANi bhavanti ? 'aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA'-aSTau vA, SoDaza vA, caturviMzati , saMkhyeyAni vA accuta tathA aveyaka devakI vaktavyatA nairayika kI dravyendriyoM ke samAna samajhanA cAhie / sanatkumAra Adi deva cyava karake pRthvIkAya Adi meM utpanna nahIM hote, kintu paMcendriyoM meM utpanna hote haiM, ataeva unakA kathana nairayikoM ke samAna samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI atIta dravyendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta kahI haiN| gautamasvAmI-he bhagavana ! vijaya Adi devoM kI baddha arthAtU vartamAnakAlika dravyendriyAM kitanI hotI haiN| bhagavAna-he gautama ! baddha dravyendriyAM ATha hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! puraskRta arthAt AgAmI kAla meM hone vAlI dravyendriyA~ kitanI hotI haiM ? / raiveyaka devanI vaktavyatA narathikanI dravyendriyonA samAna samajavI joIe. sanaskumArAdi deva cyavana karIne pRthvIkAya AdimAM utpanna nathI thatAM kintu paMcendrimAM utpanna thAya che. tethI ja temanuM kathana nairayikenA samAna samajavuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka eka vijaya, vaizyanta, jayanta ane aparAjita devanI atIta dravyendriya keTalI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta kahI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vijaya Adi devenI baddha arthAt vartamAna kAlika drandriya keTalI hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! baddha dravyendriye ATha hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! puraskRta arthAta agAmI kALamAM thanArI dravyendri keTalI hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 753 bhAvI dravyendriyANi bhavanti, tatra yo'nantarabhave manuSyatvaM prApya setsyati tasyASTau yastvekavAraM manuSyo bhUtvA punarapi manuSyatvaM prApya setsyati tasya SoDaza, yaH punaravAntare devatvabhavaprAptyanantaraM manuSyo bhUlA setsyati tasya prathamamanuSya bhave'STau devabhave'STau, punarapi manuSyazve'STAviti saMmilya caturviMzatiH, saMkhyeyakA saMsArAvasthA yinastu saMkhyeyAni dravyendriyANi bhAvIni dracyendriyANi bhavanti 'savvaha siddhagadevassa atItA anaMtA'sarvArthasiddhakadevasya atItAni dravyendriyANi anantAni bhavanti ' baddhalagA aTTha e - baddhAni dravyendriyANi aSTau bhavanti ' purekkhaDA aTU'- puraskRtAni bhAvIni dravyendriyANi aSTau bhavanti, vijayAdiSu caturSu gatA jIvAH prabhUtamasaMkhyeyamanantaM vA kAlaM saMsAre nAvatiSThante ataH saMkhyeyAni vA ityevoktam, natvasaMkhyeyAni vA anantAni veti, sarvArthasiddhastu 3 bhagavAn - he gautama! ATha, solaha, cauvIsa yA saMkhyAta AgAmI dravyendriyAM hotI haiM / jo deva agale hI bhava meM manuSya hokara siddhi prApta kara legA, usakI dravyendriyAM ATha hotI haiM kintu jo eka bAra manuSya hokara aura punaH manuSyabhava prApta karake siddhi prApta karegA, usakI solaha hotI haiN| jo bIca meM eka devabhava adhika karatA haiM, arthAt devabhava se cyuta hokara manuSya hogA punaH deva hogA aura phira manuSya hokara siddha hogA, usakI cauvIsa bhAvI dravyendriyAM hotI haiM / saMkhyAta kAla taka saMsAra meM rahane vAle kI saMkhyAta AgAmI dravyendriyAM kahI gaI haiM / sarvArthasiddha vimAna ke devoM kI atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM, baddha ATha hotI haiM aura bhaviSyat kAlIna bhI ATha hI hotI haiM / vijaya Adi cAra vimAnoM meM gae hue jIva prabhUta asaMkhyAta kAla taka yA ananta kAla taka saMsAra meM nahIM rahate, isa kAraNa unakI AgAmI dravyendriyAM saMkhyAta hI kahI zrI bhagavAn-De gautama ! mAha, soja, thopIsa, agara saMkhyAta bhAgAbhI drvyendriyA hAya che, je deva AgalA ja bhavamAM manuSya thaI ne siddhi prApta karI leze, temanI dravyendriye! ATha hAya che, kintu je eka vAra manuSya thaIne ane pAchA manuSyabhava prApta karIne siddhi prApti karaze. tenI seLa haiAya che, je vayamAM eka devabhanna adhika thAya arthAt deva bhavathI yukta thaI ne manuSya ze phrI deva thaze ane pAhe manuSya thaI ne siddha thaze, tenI cAvIsa bhAvIdracendriya hAya che. saMkhyAta kALa sudhI sa`sAramAM rahevAvALAnI sakhyAta AgAmI dravyendriya kahelI che. sarvo siddha vimAnanA devAnI atIta dravyendriye| ananta hAya che, baddha AThe heya che ane bhaviSyat kAlina paNu ATha ja heAya che. vijaya Adi cAra vimAnA mAM gayela jIva prabhUta asaMkhyAta kALa sudhI agara anaMtakALa sudhI saMsAramAM rahetA nathI, e kAraNe temanI AgAmI drazaindriya sakhyAta ja kahI che, asa`khyAta agara ananta pra0 95 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 prajJApanAsUtre anantarabhave niyamena sidhyatyevAta- tasyA jaghanyAnutkRSTAbhyAM bhAvIni dravyendriyANi aSTa bhavantItyuktam, atha bahutamadhikRtya pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte! kevaiyA davvidiyA atItA ?" -he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'goyamA ! anaMtA' he gautama! anantAni dravyendriyANi nairayikANAmatItAni, 'kevaiyA baddhelalagA :- kiyanti baddhAni dravyendriyANi ! 'goyamA ! asaMkhejjA' - he gautama ! asaMkhyeyAni dravyendriyANi baddhAni nairayikANAmasaMkhyAtatvAt 'kevaiyA purevakhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAnibhAvani santi ? 'gomA ! anaMtA' - he gautama! anantAni dravyendriyANi nairayikANAM puraskRtAni santi teSAmanantAnAM bhAvitvAt, 'evaM jAva gevejjagadevANaM' evam - nairayikANAmiva yAvad - asurakumArAdi bhavanapati pRthivyAdye kendriya vikalendriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyahaiM, asaMkhyAta yA ananta nahIM kahI haiM / sarvArthasiddha vimAna ke deva niyama se agale bhava meM hI siddhi prApta karate haiM, ataeva unakI AgAmI dravyendriyAM ATha hI kahI haiM / aba bahuvacana kI apekSA se nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI - he bhagavan ! nArakoM kI dravyendriyAM atIta kitanI kahI gaI haiN| bhagavAn - he gautama! nArakoM kI atIta dravyendriyAM ananta kahI gaI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! baddha kitanI kahI haiM ? bhagavAn - he gautama! nArakoM kI baddha dravyendriyAM asaMkhyAta haiM, kyoMki saba nAraka mila kara asaMkhyAta haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! ananta haiM, kyoMki bhaviSya meM ananta nAraka hoMge / isI prakAra graiveyaka devoM taka kahanA cAhie, arthAt asurakumAra Adi nathI hAtI. sarvAM siddha vimAnanA deva niyamathI AgalA bhavamAM ja siddhi prApta kare che, tethI ja temanI AgAmI dravyendriyA ATha ja kahI che. have bahuM vacananI apekSAe nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakanI dravyendriyA atIta keTalI kahelI che ? zrI bhagavAna-4 gautama! nArakeAnI atIta dravyendriyA ananta kahI che. zrI gautamasvAmI-3 bhagavan! khaddha keTalI kahI che ? zrI bhagavAn-De gautama! nArakAnI addha dravyendriya asaMkhyAta che, kemake badhA nArakA maLIne asa khyAta che. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! bhAvI dravyendriyA keTalI che ? zrI bhagavAn--hai gautama ! ananta che, kemake bhaviSyamAM aneka nArako thaze. eja praphAra traiveyaka devA sudhI kahevu joIe. arthAt asurakumAra Adi bhavana zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam ___ 755 vAnavyantarajyotiSkavaimAnikanavagraiveyakadevAnAmapi bahutvaviziSTAnAmanantAni dravyendriyANi adItAni, asaMkhyeyAni baddhAni, anantAni puraskRtAni bhavanti, kintu 'NavaraM masANaM baddhalagA siya saMkhejjA siya asaMkhejA'-navaraM-vizeSastu-manuSyANAM baddhAni pendriyANi syAt-kadAcit saMkhyeyAni bhavanti, syAt-kadAcit asaMkhyeyAni bhavanti, tatra saMmRzcimamanuSyAH kadAcit sarvathA na bhavanti, caturvizati muhartapramANasya tadantarasya pUrvamabhihitatvAta, tathA ca yadA pRcchAsamaye sarvathA na bhavanti tadA saMkhyeyAni bodhyAni, garbhajamanuSyANAM saMkhyeyatvAt, yadA tu saMmRcchimA api bhavanti tadA asaMkhyeyAni bodhyAni, 'vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevANaM pucchA'-vijayavaijayantajayantAparAjitadevAnAM kiyanti dravyendriyANi atItAni, kiyanti baddhAni, kiyanti puraskRtAni ? iti pRcchA, 'goyamA!" he gautama ! 'atItA aNaMtA, baddhellagA asaMkhejA, purekkhaDA asaMkhejjA'-atItAni dravyendribhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiyecoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM, vemAnikoM tathA navauveyaka devoM kI atIta dravyendriyAM ananta haiM, baddha asaMkhyAta haiM, aura bhAvI ananta haiN| kintu vizeSatA yaha hai ki manuSyoM kI baddha dravyendriyAM kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hotI haiM / isakA kAraNa yaha hai ki kisI samaya sammUrchima manuSyoM kA sarvathA abhAva ho jAtA hai| unakA antara cocIsa muhUrta kA hai, yaha pahale kahA jA cukA hai| jaba sammUrchima manuSya sarvathA nahIM hote, usa samaya manuSyoM kI baddha dravyendriyAM saMkhyAta hotI haiM, kyoMki garbhaja manuSya saMkhyAta hI haiM, kintu jaba sammUrchima manuSya bhI hote haiM, taba baddha dravyendriyAM asaMkhyAta hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM kI dravyendriyAM atIta kitanI, baddha kitanI aura puraskRta kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama! atIta ananta haiM, baddha asaMkhyAta hotI haiM, bhAvI pati, prIkAyika Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriya tiryaMce manuSya, vAnavyantara, jyotike, vaimAniko tathA navaraiveyaka devenI atIta bendriye ananta che. baddha asaMkhyAta che, ane bhAvi ananta che. kintu vizeSatA A che ke manuSyanI baddha dravyendriye kadAcit saMkhyA ane kadAcit asaMkhyAta hoya che. enuM kAraNa e che ke kaI samaye saMbhUmi manuSyone sarvathA abhAva thaI jAya che. temanuM antara vIsa muhUrtanuM che, e paheluM kahI didhela che. jyAre saMmUchima manuSya sarvathA nathi hatAM te samaye manuSyonI te dravyendriya saMkhyAta hoya che, kemake garbhaja manuSya saMkhyAla ja che, kiMtu jyAre saMmUIima manuSya paNa thAya che. tyAre baddha dravyendriya asaMkhyAta bane che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vijaya, vaijaya ta, jayanta ane aparAjita devanI dravyendriya atIta keTalI, baddha keTalI, ane puraskRta keTalI hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 prajJApanAsUtre yANi anantAni, baddhAni asaMkhyeyAni, puraskRtAni bhAvIni asaMkhyeyAni bhavanti, prAguktayukteH, 'savvasiddhagadevANaM pucchA' - sarvArthasiddhakadevAnAM kiyanti dravyendriyANi atItAni, kiyanti baddhAni, kiyanti puraskRtAni ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'atItA anaMtA, baddhelLagA saMkhejjA, purekkhaDA saMkhejjA' - atItAni dravyendriyANi anantAni, baddhAni saMkhyeyAni, puraskRtAni saMkhyeyAni bhavanti, tathA ca- sarvArthasiddhamahAvimAna devAnAM bAdaratve mahAzarIratve ca parimita kSetravartitayA saMkhyeyatvAd baddhAni puraskRtAni vA teSAM dravyendriyANi saMkhyeyAni bhavanti, 'egamegassa NaM neraiyassa neraiyatte kevaiyA dabiMdiyA atItA ?" ekaikasya khalu nairathikasya nairavikatve nairayikamavAvasthAyAM kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'gomA !' he gautama ! 'aNaMtA' - anantAni dravyendriyANi atItAni ? 'kevaiyA badelalagA' -kriyanti baddhAni ? 'goyamA ' he gautama! 'aTTha' - aSTau dravyendriyANi baddhAni asaMkhyAta hotI haiM / isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! sarvArthasiddha vimAna ke devoM kI atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? baddha kitanI haiM ? aura AgAmI kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! atIta dravyendriyAM ananta haiM, baddha saMkhyAta haiM aura AgAmI kAla meM hone vAlI saMkhyAta haiM / sarvArthasiddha mahAvimAna ke deva saMkhyAta hI hote haiM, ataH unakI vartamAnakAlika aura bhaviSyatkAlika dravyendriyAM saMkhyAta kahI gaI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka nAraka kI nArakapane arthAt nArakabhava kI avasthA meM atIta dravyendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn he gautama! atIta dravyendriyAM ananta haiM / gautamasvAmI- - baddha kitanI haiM ? zrI bhagavAn-he gautama! atIta ananta che, maddha asaM jyAta hoya che. bhAvI asa - khyAta hAya che, A viSayamAM yukti pahelAM kahevAI gaelI che. zrI gautamasvAmI-hai bhagavan! sarvAM siddha vimAnanA devAnI atIta dravyendrA keTalI che? baddha keTalI che? ane AgAmI keTalI che? zrI bhagavAna--hai gautama! atIta drujyendriyA ananta che, addha saMkhyAta che ane AgAmI kALamAM thanArI sakhyAta che. sarvArthasiddha mahAvimAnanA deva sakhyAta ja hAya che, tethI temanI vartamAna kAlika ane bhaviSyat kAlina dravyendriya saMkhyAta kahI che zrI gautamasvAmI mhe bhagavan! eka eka nArakanI nAraka paNe arthAt nAraka bhavanI avasthAmAM atIta dravyendriye keTalI kahI che? zrI bhagavAna--De gautama! atIta drangendriye ananta che zrI gautama-maha keTalI ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 757 bhavanti, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRtAni-bhAvIni vartate ? 'goyamA!' he gautama ! 'kasmai asthi, kaslai natthi'-kasya cinnAyikasya puraskRtAni santi, kasyacinna santi, tatra yo narakAdudvRttya punarapi nairayikatvaM na prApsyati tasya dravyendriyANi nairayikatve puraskRtAni na santi, yastu punarapi nairayikatvaM prApsyati tasya santi, so'pi yadA sakadeva narakAgAmI tadA aSTau, yadA dvivAraM narakAgAmI tadA SoDaza, yadA vAratrayaM narakAgAmI tadA caturviMzatiH, yadA saMkhyeyavArAn narakAgAmI tadA saMkhyeyAni, asaMkhyavAratve asaMkhye.. yAni, anantavAratve anantAni puraskRtAni tasya dravyendriyANi bhavantIbhiprAyeNAha'jassatthi aTTa vA, solasa vA, cavIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMcA vA-yasya nairazikasya puraskatAni yendriyANi santi tasyASTau vA, SoDaza vA, caturviMzati vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA bhavanti, 'egamegassa NaM neraithassa asura bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM eka-eka nAraka kI ATha hotI haiM / gautamasvAmI-he bhagavan ! AgAmI kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka kI bhaviSyat kAlika dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jo nAraka naraka se nikala kara phira kabhI nAraka nahIM hogA, usakI bhaviSyatkAlika dravyendriyAM nahIM hotii| jo punaH kabhI nAraka meM utpanna hogA, usakI hotI haiN| agara vaha eka hI bAra utpanna hone vAlA ho to usakI ATha, do vAra nAraka hone vAlA ho to solaha, tIna bAra utpanna hone vAlA ho to cAvIsa, saMkhyAta bAra utpanna hone vAlA ho to saMkhyAta aura yadi asaMkhyAta vAra utpanna hone vAlA ho to asaMkhyAta, agara ananta vAra nAraka hone vAlA ho to ananta hotI haiM / isI abhiprAya se sUtrakAra kahate haiM-jisakI puraskRta dravyendriyAM haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| zrI bhagavAna-he gautama! baddha drandriye eka eka nArakanI ATha hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AgAmI keTalI che? zrI bhagavAna-keI nArakanI bhaviSyata kAlika dravyendriyo hoya che, keinI nathI haitI. je nArI narakamAMthI nikaLIne pAcho kadI nAraka nathI thatuM. tenI bhaviSyatkAlika dravyendri nathI hotI. je pharIthI koI vakhate narakamAM utpanna thaze, tenI hoya che. agara te eka vAra utpanna thanAra hoya te tenI ATha, be vAra nAraka thanAre hoya te seLa, traNa vAra utpanna thanAra hoya te cAvIsa saMkhyAta vAra utpanna thanAra hoya te saMkhyAta ane vaLI asaMkhyAta vAra utpana thanAra hoya te asaMkhyAta, agara ananta vAra nAraka thanAra hoya te ananya hoya che. e abhiprAyathI sUtrakAra kahe che-jemanI puraskRna dravyendriya che, temanI ATha seLa, grevIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 pravApanAsUne kumAratte kevaiyA dabiMdiyA atItA ?' ekaikasya khalu nairayikasyAsurakumAratve amurakumAra bhavAvasthAyAM kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi atItAni, "kevaiyA baddhellagA'-kiyanta baddhAni ? 'goyamA ! Nasthi' he gautama ! vartamAnakAle tasya nairapikatayA asurakumAratve dravyendriyANi baddhAni na santi, asaMbhavAt 'kevaiyA purekkhaDA ' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni bhAvIni santi ? 'goyamA !' he gautama ! 'kamsai asthi, kassai natthi' kasyacirayikasyAsurakumAratve bhAvIni dravyendriyANi santi, kasyacina santi, tatra 'jassasthi aTTa vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA'-yasya santi tasya kadAcid aSTau vA, kadAcit SoDaza vA, padAcicnaturviMzati , kadAcit saMkhyeyAni vA, kadAcid asaMkhyeyAni vA, kadAcid anantAni vA bhavanti, prAguktayuktaH / _ 'evaM jAba thagi yaku mArate'-m-anurakumAratve, iva yAvad nAgakumAratve, suvarNa gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI asurakumArapane arthAt asurakumArabhava kI avasthA meM kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! vartamAna kAla meM nAraka kI asurakumArapane dravyendriyAM baddha nahIM hotI, kyoMki jo jIva nAraka paryAya meM hai, vaha asurakumAra paryAya meM usI samaya ho, yaha asaMbhava hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! puraskRta dravyendriyAM kitanI haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisa kI hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| jaise asurakumArapane dravyendriyA~ zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka eka nArakanI asurakumAra paNe arthAt asurakumAra bhavanI avasthAmAM keTalI atIta dravyekti che? zrI bhagavAna-he gautama ! atIta bendriye ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha keTalI che? zrI bhagavana - he gautama ! vartamAna kALamAM nArakanI asurakumAra paNe dravyendri baddha nathI hotI, kemake je jIva nAraka paryAyamAM che, te asurakumAra paryAyamAM eja samaye hoya te asaMbhava che. zrI gautamasvAmI bhagavan! puraskRta dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! keInI hoya che, koinI nathI hotI. jenI hoya che, tenI ATha, seLa, covIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. enuM kAraNa pahelA zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 s. 10 indriyAdinirUpaNam kumAratve, agnikumAratve, vidyutkumAratve, udadhikumAratve, dvIpakumAratve, dikkumAratve, pavanakumAtve stanikumAratve'pi kasyacinnairayikasya bhAvI ni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi, yasyApi, santi tasyApi aSTau vA, SoDaza vA, caturvizati vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA bhavanti, gautamaH pRcchati- egamegassa NaM neraiyassa puDhavikAiyatte kevaiyA dabidiyA atItA ?' ekaikasya khalu nairayikasya pRthivIkAyikatvepRthivIkAyikabhavAvasthAyAM kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAha-'goyamA ! aNatA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi atItAni, 'kevaiyA baddhellagA ?' kiyanti baddhAni santi ? 'goyamA ! Natthi'-he gautama ! narakamave vartamAnapa nairayikasya pRthivIkAyikatve vartamAnatvAsaMbhavAd baddhAni dravyendriyANi na sanni, kevaiyA kahIM, vaise hI nAgakumArapane, suvarNakumArapane, agnikumArapane, vidyutkumArapane, udadhikumArapane, dvIpakumArapane, dikkumArapane, pavanakumArapane aura stanitakumArapane bhI kisI nAraka kI bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI pRthvIkAyikapane kitanI kitanI atIta dravyendriyAM hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta atIta dravyendriyAM hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nahIM hotI, kyoMki narakabhava meM vartamAna nAraka kA pRthvIkAyika ke rUpa meM vartamAna honA saMbhava nahIM hai, isa kAraNa baddha dravyendriyAM nahIM hotii| kahevAyeluM che, jema asurakumAra paNe dravyendriya kahI tema ja nAgakumArapaNe, suvarNakumAra paNe, agnikumArapaNe, vighakumArapaNe, udadhikumAra paNe, dvIpakumArapaNe, dikakumArapaNe, pavana kumArapaNe ane svanitakumArapaNe paNa keI nArakanI bhAvI Dhabendriya hoya che, koInI nathI hatI. jenI hoya che, tenI ATha. seLa, cevIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka-eka nArakanI pRthvIkAyikapaNe keTalI keTalI atIta dravyakti hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! ananta atIta kandriye heAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha dravyendriya keTalI hoya che? zrI bhagavAna -he gautama! nathI hotI kemake naraka bhavamAM vartamAna nArakanA pRthvI kAyikanA rUpamAM vartamAna hovuM asaMbhavita che, e kAraNe baddha dravyendriye nathI hotI, zrI prAyanAsUtra : 3 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane purekkhaDA'-kiyanti puraskRtAni bhAvIni dravyendriyANi santi ? 'goyamA ! kassai asthi kassai natthi' he gautama ! kasya cinnairayikasya pRthivIkAyikatve bhAvIni davyendriyANi santi, kasya cinna santi, tatrApi 'jassasthi ekko vA do vA, tiNNi vA saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' yasya nairayikasya pRthivIkAyikatve bhAvIni dravyendriyANi santi, tasya ekaM vA, dve vA, trINi vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA bodhyAni, 'evaM jAva vaNassaikAiyatte' evam-pRthivIkAyikatve iva yAvad-akAyikatve tejaskAyikatve, vAyukAyikatve, vanaspatikAyikatve, kasya cinnairayikasya puraskRtAni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi, yasya santi tasya eka vA, dve vA, trINi vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA bodhyAni, atItAni tu anantAni bodhyAni, baddhAni punarna santi, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa beiMdiyatte kevaiyA davidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya dvIndriyabhavAvasthAyAM kiyanti dravyendriyANa atItAni ? bhagavAnAha-'goyamA ! aNaMtA'-he gautama ! anantAni dravyendriyANi gautamasvAmI-he bhagavan ! AgAmI dravyendriyA~ kitanI hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisa nAraka kI pRthvIkAyikapane bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, usakI eka, do, tIna, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isI prakAra apUkAyikapane, tejaskAyikapane, vAyukAyikapane tathA vanaspatikAyikapane kisI nAraka ko bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI eka. do. tIna, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / atIta ananta hotI haiM, baddha hotI nahIM haiN| - gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI dvIndriyapane atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AgamI dravyendriya keTalI zrI bhagavAna - gautama ! koInI hoya che, keInI nathI hotI je nArakanI pRthvIkAyika paNe bhAvI dravyendriya hoya che, tenI eka, be, traNa, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hoya che, e ja prakAre akAyikapaNe, teja kAyikapaNe vAyukAyikapaNe tathA vanaspati kAyikapaNe kaI nArakanI bhAvI dravyendriya hoya che, koinI nathI hotI. jenI hoya che, tenI eka, be, traNa, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hoya che. atIta ananta hoya cha, ma hAtI nathI ? zrI gautama vAmI-he bhagavan eka eka nArakanI dvIndriyapaNe atIta Dhabendri keTalI che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 761 atItAni, 'kevaiyA badelalagA ?' kinti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'goyamA ! Natthi ' - he gautama! nairayikasya narakabhave vartamAnasya dvIndriyatve vartamAnatvAsaMbhavAd vaddhAni tasya dravyendriyANi na santi 'kevaiyA purekkhaDA ? - kriyanti dravyendriyANi puraskRtAni mAsani santi ? 'goyamA ! karasai asthi, kassai natthi' he - gautama ! kasyacinnairayikasya dvIndriyalye bhAvIni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi, 'jassatthi do vA, cattArivA, saMkhejjAnA, asaMkhejjAvA, anaMtA vA' - yasya santi tasya dve vA catvAri vA saMkhyeyAni vA asaMkhyeyAnivA, anantAni vAsanti, bhAvIni dravyendriyANi, 'evaM teiMdiyattevi' evam - dvIndriyatve iva prIndriyatvespi nairayikasya anantAni dravyendriyANi atItAni, baddhAni tu na santi 'NavaraM purekkhaDA cattAri vA aTTha vA bArasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, anaMtA vA- navarampuraskRtAni tu kasyacit santi kasyacinna santi, yasyApi santi tasyApi catvAri vA, aSTau bA, dvAdaza vA saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA bodhyAnItyarthaH, trIndriyANAM dravyendriyacatuSTrasya pUrvamupapAditatvAt, 'evaM cauriMdiyatte vi' evam dvIndriyatve iva caturindriyagautamasvAmI - he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! vaddha dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki narakabhava meM vartamAna nAraka kI dIndriyapane vartamAna honA saMbhava nahIM hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! kisI nAraka kI hIndriyapane bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI do, cAra, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isI prakAra nAraka kI trIndriyapane bhI atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM, baddha nahIM hotI haiM, vizeSa yaha ki AgAmI dravyendriyAM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisakI hotI haiM, usakI cAra, ATha, bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta, yA ananta hotI haiM, kyoMki trIndriya jIvoM ko zrI bhagavAna gautama! atIta dravyendriyA ananta che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! maddha DeTasI che ? zrI bhagavAnDe gautama ! addha dravyendriyA nathI hAtI, kemake naraka bhavamAM vartamAna nArakanuM dvIndriyapaNe vartImAna hAvuM te asa Mbhavita che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI dracendriyA keTalI che ? zrI bhagavAna-De gautama ! kAi nArakanI dvIdriyapaNe bhAvI dravyendriyA hAya che, TAinI nathI hotI. lenI hoya che, tenI me, yAra, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. eja prakAre nArakanI dravyendriya paNe paNa atIta xcendriye ananta DAya che. baddha nathI hotI, vizeSa A che ke AgAmI dravyendriye kAInI hAya che. keAInI nathI hAtI jenI hAya che, tenI cAra ATha, khAra, saMkhyAta, asa`khyAta agara ananta hoya che, kemake pra0 96 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tve'pi-caturindriya bhavAvasthAyAmapi ekaikasya nairayikasya anantAni dravyendriyANi atItAni, baddhAni tu, asaMbhavAnna santyeva, kintu 'NavaraM purekkhaDA cha vA, bArasa vA, aTThArasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' kasyacinnairayikasya caturindriyatve bhAvoni dravye ndriyANi santi, kasyacinna santi, yasyApi santi, tasyApi-navaram-vizeSastu puraskRtAni dravyendriyANi pai vA, dvAdaza vA, aSTAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi caturindriyANAM dravyendriyapaTtvasya pUrvamupapAditatvAt, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyatte jahA amurakumAratte' paJcendriyatiryagyonikatve yathA asurakumAratve nairayikasyAtItabaddhapuraskRtadravyendriyANi pratipAditAni tathA pratipattavyAni, 'maNussatte vi evaM ceva' manuSyatve'pi nairayikasyAtItabaddhapuraskRtadravyendriyANi evaJcaiva-asurakumAratve iva pratittavyAni, kintu'NavaraM kevaiyA purekkhaDA ?' navaraM-vizeSastu-kiyanti puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi narayikasya manuSyatve santi : 'aTTa vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejA, asaMkhejA, aNaMtA vA' aSTau vA, SoDaza vA, caturviMzati rvA, saMkhyeyAnivA, asaMkhyeyAni vA, anantAni cA kasyacinnairayikasya manuSyatve bhAvIni dra-yendriyANi santi, kasyacinna santi, cAra dravyendriyAM hotI haiM, yaha pahale kahA jA cukA hai| isI prakAra cauindriyabhava kI avasthA meM bhI eka-eka nAraka kI atIta dravyendriyAM ananta haiM, baddha dravyendriyAM hotI nahIM haiM kintu bhAvI dravyendriyAM chaha, bAraha, aThAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / caturindriyoM kI dravyendriyAM chaha hotI haiM, yaha pahale kahA jA cukA hai| jaise nAraka kI asurakumArapane atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyA~ kahI haiM, vaise hI paMcendriya tiryacapane samajhalenA caahie| manuSyapane bhI atIta, aura baddha dravyendriyAM asukumArapane jaisI kahI haiM, vaisI kahalenA caahie| vizeSatA yaha haiM, ki nAraka kI manuSyapane kitanI bhAvI dravyendriyAM haiM ? isa prazna kA uttara yoM hai-ATha, solaha, cauvIsa saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiN| kisI-kisI kI hotI hI nahIM haiN| trIndriya jIvanI cAra dravyakti hoya che e pahelAM kahI didheluM che. e prakAre caturindriya bhavanI avasthAmAM paNa eka-eka nArakanI atIta dravyakti anaMta che, baddha vyakti nathI hotI. paNa bhAvI Dhabendriya che, bAra, aDhAra, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che, caturindriyanI dravyendriyo cha hoya che e pahelAM kahI didheluM che. jema nArakanI asurakumArapaNe atIta, baddha, ane bhAvI dravyakti kahI che, te ja pramANe paMcendriya tiryacapaNe samajI levuM joIe. manuSya paNe paNa atIta ane baddha dravyendri asurakumArapaNe jevI kahI che, tevI ja kahevI joIe. vizeSatA e che ke nArakanI manuSya paNe keTalI bhAvI dravyendriye che? A praznane uttara Ama che- ATha, seLa, covIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta che. keI keInI hotI ja nathI. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 'savvesiM maNUsavajjANaM purekkhaDA maNUsatte kassai atthi. kassai nasthi, evaM Na buccai'-sarveSAM manuSyavarjAnAM trayoviMzati daNDakapadavAcyAnAM jIvAnAM puraskRtAni-bhAvI ni dravyendriyANi manuSyatve-manuSyabhavAvasthAyAM kasyacit santi kasyacinna santi ityevaM nocyate-na vaktavyam, manuSyeSu Agamanasya manuSyabhinnAnAmavazyaMbhAvitvAta, tasmAt jaghanyenASTau, utkRSTe. nAnantAni dravyendriyANi manuSyatve bhAvIni santi, iti vaktavyam, 'vANamaMtarajoisiyasohammaganAva gevejjagadevatte atItA aNaMtA' -vAnavyantarajyotiSkasaudharmayAvadIzAnasanatkumAra mAhendrabahmalokalAntakazukrasahasrArAnataprANatAraNAcyuta graiveyaka devatve ekaikasya nairayikasya atItAni dravyendriyANi anantAni santi 'bahellagA natthi' baddhAni tAvada dravye. ndriyANi nairayikasya narakarave vartamAnasya vAnavyantaratvAdi graiveyakatve vartamAnatvAsaMbhavAna santi, 'purekkhaDA kastai asthi kassai natthi' puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi kasyacicarayikasya santi, kasyacirayikasya na santi, 'jassa asthi aTTa vA, solasa vA, cau__ manuSyoM ko choDakara zeSa saba teIsa daNDakoM ke jIvoM kI bhAvI dravyendriyAM manuSyabhavAvasthA meM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI,' aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki jo manuSyetara prANI haiM, unakA manuvyabhava meM Agamana hue vinA mokSa ho hI nahIM sakatA, ataH manuSyabhava meM AnA avazyaMAvI hai| ataeva manuSyapane bhAvI dravyendriyAM jaghanya ATha ora utkRSTa ananta haiM, aisA kahanA caahie| bAnabdhantara. jyotiSka, saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta aura graiveyaka devapane eka-eka nAraka kI atIta dravyendriyAM ananta haiM / baddha nahIM haiM, kyoMki jo nAraka naraka meM vartamAna haiM, vaha vAnavyantara Adi ke bhavameM vartamAna nahIM ho sktaa| bhAvI dravyendriyAM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM / jisa nAraka kI manuSya sivAya bAkI badhAM tevIsa daMDakanA chanI bhAvI dravyadrandriya manuSya bhavAvasthAmAM "keInI hoya che, keInI nathI hotI. ema na kahevuM joIe, kemake je manuSyatara prANI che, temanuM manuSya bhavamAM Agamana thayA sivAya mokSa ja nathI thaI zakate, ataH manuSya bhavamAM AvavuM evaThyabhAvI che, tethI ja manuSya paNe bhAvI dravyedri jaghanya ATha ane utkRSTa ananta che, ema kahevuM joIe. pAnavyanta2, nyAti4, saudhamI, zAna, sanabhA2, bhAundra. praas, alrs zuka, sahasAra, Anata, prAkRta, AraNa, azruta ane raiveyaka devapaNe eka eka nArakanI atIta dravyendriye ananta che. baddha nathI, kemake je nAraka narakamAM vartamAna che, te vAtavyantaranA bhAvamAM vartamAna nathI thaI zakate bhAvI dra%i keInI hoya che, koInI nathI hatI. je nArakanI heya che. tenI ATha, seLa, vIsa, saMkhyAta asaMkhyAta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bIsA vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA. aNaMtA vA-yasya nairayikasya vAravyantaratvAdi graive. yakatvAnte bhAvI ni dravyendriyANi santi tasyASTau vA, SoDaza vA, caturviMzati rvA, saMkhye. yAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa vijayave jayaMta jayaMta-aparAjiyadevatte kevaiyA dabidiyA atItA?" he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? 'Nasthi' nairayikasya vijayAdicatuSu atItAni dravyendriyANi na santi, vijayAdipu caturpu gatasya jIvasya niyamatastata udvartanAnantaraM kadAcidapi nairayikAdi paJcendriyatiryagyonikaparyanteSu vAnavyantareSu jyotiSkeSu ca samAgamAbhAvena teSu nairayikasya atItadravyendriyAsaMbhavAt, teSAM tathA svabhAvatvAt manuSyeSu saudharmAdiSu cAgamanasaMbhavAt 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti tAvad dravyendriyANi puraskRtAni-bhAvIni santi ? 'kassai asthi kassai natthi' kasyacid nairayikasya vijayAdidevatve bhAvIni dravyendriyANi santi, kasyacinna hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| - gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva ke rUpameM kitanI atIta dravyendriyAM haiM ? / bhagavAna-nahIM haiM, vijaya Adi cAra vimAnoM ke devoM meM nAraka kI atIta nyendriyAM nahIM hotI / kyoMki jo jIva eka vAra vijayAdi vimAnoM meM utpanna ho jAtA hai| usakA phira niyama se nArakoM meM, paMcendriya tiryacoM taka meM, vAnavyantaroM meM aura jyotiSkoM meM janma nahIM hotA, ataH unameM nAraka kI atIta dravyendriyAM kA saMbhava nahIM haiM / ve kevala manuSyoM meM aura saudharmAdi devoM meM hI utpanna hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! unakI bhAvI dravyendriyAM kitanI haiN| bhagavAn he gautama ! kisI-kisI nAraka kI vijaya Adi devoM ke rUpameM bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI ko nahIM hotii| jisa nAraka kI vijayAdi athavA ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka eka nArakanI vijaya, vaijayanta, jyanta ane aparAjita devanA rUpamAM keTalI atIta dravyendriya che? zrI bhagavAna nathI, vijya Adi cAra vimAnanA devamAM nArakanI atIta dravya ddhi nathI hatI. kemake je jIva eka vAra vijaya Adi vimAnamAM utpanna thaI jAya che, temane pharI pAcho niyamekarI nArakamAM, paMcendriya tiryaMce sudhImAM, vAnacantaramAM ane khetikAmAM janma nathI thatuM, tethI temanAmAM nArakanI atIta dravyendriyane saMbhava nathI, kevaLa teo manuSyamAM ane saudharmAdi devAmAM ja utpanna thAya che. zrI gautamaravAma-he bhagavana! temanI bhAvI dravyandrio keTalI che? zrI bhagavAna gautama! kaI kaInI vijaya Adi denA rUpamAM bhAvI kandriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam santi, 'jassa atyi aTTha vA, solasa vA' yasya nairayikasya vijayAdi devatve santi tAvad bhAvIni dravyendriyANi tasyApi aSTau vA poDaza vA santi, vijayAdiSu dvirutpannasya nairayi. kasyAnantarabhave niyamato muktisadbhAvAta, 'sabasiddhagadevatte atItA nasthi, baddhallagA Natthi' sarvArthasiddhakadevatve nairayikasyAtItAni dravyendriyANi na santi, baddhAnica dravyendriyANi nairayikasya narake eva vartamAnatayA saMbhAntIti bhAvaH, sarvArthasiddhakadevatvena nairayikasyAtItakAle utpAdAbhAvena tatrAtItadravyendriyAsaMbhavAt, teSAM tathA svabhAvatvAta, 'purekkhaDA kassai asthi, kassai Nasthi'-puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi kasyacinnAyikasya santi, kasyacinnairayikasya na santi, 'jasta asthi aTTha' yaspa santi tasya aSTau bhAvI ni dravyendriyANi santi, evaM jahA neraiyadaMDao nIto tahA asurakumAreNa vi neyadhvo jAva paMciMdiyatirikkha joNieNaM' evam-pUrvoktarityA yathA nairayikadaNDako nIta:-nairayikasya naira. yikatvAdi caturvizati sthAneSu prarUpaNaM kRtaM tathA asurakumAreNApi caturvizatidaNDako devoM ke rUpameM bhAvI indriyAM hotI haiM, usakI ATha athavA solaha hotI haiM, kyoMki jo vijaya Adi vimAnoM meM do vAra utpanna ho jAtA hai, usakI niyama se mukti ho jAtI hai| nAraka kI sarvArthasiddha deva ke rUpameM atIta dravyendriyAM nahIM hotI, vaddha dravyendriyAM bhI nahIM hotI, kyoMki nAraka kI baddha dravyendriyAM narakabhava meM hI ho sakatI haiN| nAraka jIva atIta kAla meM kabhI sarvArthasiddhadeva huA nahIM hai, ataeva sarvArthasiddha devapane usakI dravyendriyAM asaMbhava haiN| bhAvI dravyendriyAM kisI nAraka kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, ATha hotI haiM, kyoMki sarvArthasiddha vimAna meM eka vAra utpanna hone ke pazcAt manuSyabhatra pAkara jIva siddhi prApta karaletA hai|| isa prakAra jaise nAraka kA daMDaka kahA hai, arthAt nAraka kI cauvosa daMDako hoya che, keInI nathI hotI. je nArakanI vijayAdi devonA rUpamAM bhAvI Dhabendriya che. temanI ATha athavA soLa, hoya che, kemake je vijya Adi vimAnamAM jaIne utpana thaI jAya che, temanI niyamathI mukti thaI jAya che. nArakanI sarvArthasiddha devanA rUpamAM atIta dravyendriye nathI hotI, baddha dravyendri paNa nathI hotI kemake nArakanI baddha dravyendriye naraka bhavamAM ja thaI zake che. nAraka jIva atIta kALamAM kayAreya sarvArthasiddha deva thayela nathI, tethI ja sarvArthasiddha devapaNAthI temane dravyendriyano abhAva hoya che. bhAvI dravya keI nArakanI hoya che, keInA nathI hotI. jenI hoya che, tenI ATha hoya che, kemake sarvArthasiddha vimAnamAM ekavAra utpanna thayA pachI manuSya bhava pAmIne jIva siddhi prApta karI le che. e rIte jevA nArakanA daMDaka kahA che, arthAt nArakanI vIsa daMDakamAM prarUpaNa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre netavyA-jJAtavyaH-prarUpaNIyaH, yAvad-nAgakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriya vikalendriya paJcandriyatiryagyonikenApi prarUpaNIyaH, kintu-'NavaraM-vizeSastu yasya jIvasya svasthAne yAvanti baddhAni dravyendriyANi bhavanti, tasya tAnti bhaNitavyAni, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa neraiyatte kevaiyA davidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu manuSyasya nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA'-anantAni dravyendriyANi atItAni, 'kevaDayA baddhellagA? kiyanti baddhAni santi ? 'gatthi'-baddhAni dravyendriyANi na santi, manuSyatve vartamAnasya manuSyasya nairayikatve vartamAnatvAsaMbhavAt, 'kevaiyA purekkhaDA ? kiyanti puraskRta tAni-bhAvIni dravyendriyANi santi ? 'kassai atthi kassai Natthi'-kasyacid manuSyasya meM prarUpaNA kI hai, usI prakAra asurakumAra kA daMDaka bhI samajhalenA caahie| yAvat nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM kA pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kA, vikalendriyoM kA, paMcendriya tiryaMcoM kA bhI isI prakAra jAnanA caahie| vize. SatA yaha hai ki jisa jIva kI svasthAna meM jitanI baddha dravyendriyAM hotI haiM, usakI utanI kahanI caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavAn ! eka-eka manuSya ko nArakapane atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM / gautabhasvAmI-he bhagavana ! baddha kitanI hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotI, kyoki jo manuSya manuSya paryAya meM vidyamAna hai, vaha nArakaparyAya meM vidyamAna nahIM ho sktaa| gautamasvAmI-he bhagavAn ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI manuSya kI nArakapane bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, karI che. e ja prakAre asurakumAranA daMDaka paNa samajI levAM joI e yAvata nAgakumAra Adi bhavanapatinA, pRthvIkAyika Adi ekendriyanA vikasendriyenA, paMcendriya tirya. nA paNa Aja rIte jANavA joIe. vizeSatA e che ke je jIvanI svasthAnamAM jeTalI baddha dravyakti hoya che temanI eTalI ja kahevI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka eka manuSyanI nArapaNe atIta baeNridra keTalI ? zrI bhagavAna-he gautama! atIta dravyendriye ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-baddha keTalI hoya che ? zrI bhagavAna -he gautama ! baddha dravyendriye nathI hotI, kemake je manuSya paryAyamAM vidyamAna che, te nAraka paryAyamAM vidyamAna nathI thaI zakate. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyekti keTalI che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam bhAvIni dravyendriyANi nairayikatve santi, kasyacinna santi, 'jassasthi aTTha vA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA'-yasya manuSyasya nairayikatve bhAvIni dravyendriyANi santi tasya aSTau vA, SoDaza vA, caturvizati vI, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, 'evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyatte'-evaM-nairayikatve iva yAvada-asurakumArAdi bhavanatitve pRthivIkAyikAdhakendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve manuSyasya anantAni dravyendriyANi atItAni, baddhAni na santi, kintu -puraskR. tAni bhAvIni dravyendriyANi kasyacinmanuSyasya santi, kasyacitra santi, 'NavaraM egidiyavigaliMdiesu jassa jai purekkhaDA tassa tattiyA bhANiyabA'-navaraM-vizeSastu-ekendriya vikalendriyeSu yasya manuSyasya yAvanti puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi santi, tasya tAvanti dravyendriyANi bhaNitavyAni, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! maNUsasta maNUsatte kevaiyA dacidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu manuSyasya manuSyatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAha-'goyamA ! aNaMtA'-he gautama ! anantAni dravyendriyANi manuSyaSya kisI kI nahIM / jisakI hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiM / jaise manuSya kI nArakapane dravyendriyoM kI prarUpaNA kI, usI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati ke rUpa meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyAM, vikalendriyAM tathA paMcendriya tiryaMcoM ke rUpa meM bhI atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM, baddha nahIM hotI haiM aura bhAvI dravyendriyAM kisI manuSya kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| vizeSa yaha hai ki ekendriya-vikalendriyoM meM jisa manuSya kI jitanI bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, usakI utanI kahalenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka manuSya kI, manuSyabhava kI avasthA meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! manuSya kI manuSyapane atIta dravyendriyAM ananta haiN| zrI bhagavAna-he gautama! kaI manuSyanI nArakapaNe bhAva dravyakti hoya che, keInI nathI hotI, jenI hoya che, tenI ATha, soLa, visa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA te ananta hoya che. jema manuSyanI nArakapaNe dravyaktinI prarUpaNa karI, eja prakAre asura kumAra Adi bhavanapatinA rUpamAM pRthvIkAyika Adi ekendriyo vikalendriya tathA paMcendriya tiyacanA rUpamAM paNa atIta kandriye ananta hoya che. baddha hotI nathI ane bhAvI dravyendriA kaI manuSyanI hoya che, keInI nathI hotI. vizeSa e che ke ekendriya-vikalendrimAM je mANasanI jeTalI bhAvI Dhabendriye heya che, tenI eTalI ja kahevI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! eka eka manuSyanI, manuSya bhavanI avasthAmAM atIta draendriya keTalI che? zrI bhagavAna gautama! manuSyanI manuSyapaNe atIta dravyendriye ananta che. zrI prshaan| sUtra : 3 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajApanAsUle manuSyatve atItAni, 'kevaiyA baddhellagA'-kiyanti baddhAni santi ? 'goyamA ! aTTa'-he gautama ! aSTau dravyendriyANi manuSyasya manuSyatve vartamAne baddhAni santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi manuSyasya manuSyatve santi ? 'kassai asthi kassai Natthi' kasyacid manuSyasya manuSyatve bhAvI ni dravyendriyANi santi, kasya cinmanuSyasya na santi, 'jassasthi aTTa kA, solasa vA, cauvIsA vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' yasya manuSyasya manuSyatve bhAvIni dravyendriyANi santi tasyASTau vA, SoDaza vA, caturvizati , saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, 'vANamaMtara noisiyA jAva gevejagadevatte jahA neraiyatte' vAnavyantarajyotiSka yAvad vaimAnikagaveyakadevatve manuSyasya yathA nairayikatve atItabaddhapuraskRtadravyendriyANi pratipAditAni tathA pratipattavyAni, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! mAsassa vijayavejayaMtajayaMtaavarAjiyadevatte kevaiyA davidiyA atItA ? he bhadanta ! ekaikasya khalu manuSyasya vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAi-'goyamA ! kassai gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavan-he gautama ! ATha haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya kI manuSyapane bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI manuSya kI manuSya rUpameM bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| vAnagantara, jyotiSka yAvat vaimAnika greveyaka devapane manuSya kI atota, vaddha aura puraskRta dravyendriyAM usI prakAra samajhalenI cAhie, jaisI nairayikapane meM pratipAdita kI gaI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura apzrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha keTalI che? zrI bhagavAn he gautama! ATha che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSyanI manuSyapaNe bhAvI dravyendriyo keTalI ? zrI bhagavAna he gautama! manuSyanI manuSya rUpamAM bhAvI dravyendriya keInI hoya che. ane keInI nathI hotI, jenI hoya che, tenI ATha, soLa, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. vAnarAntara, jyotiSka thAvat vaimAnika raiveyaka devapaNe manuSyanI atIta baddha ane puraskRta dravyendriyo eja prakAre samajI levI joie. jevI narayika paNAmAM pratipAdita karelI che zrI gautamaravAsI- bhagavAna eka-eka manuSyanI vijaya, vaijayanta, jayayanta ane zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam asthi, kassai natthi' he gautama ! kasyacinmanuSyasya dravyendriyANi atItAni santi, kasyacid atItAni na santi, 'jassa atthi aTTha vA, solasa vA' yasya manuSyasya atItAni dravyendriyANi santi tasya aSTau vA, SoDaza vA santi, 'kevaiyA baddhellagA?' kiyanti baddhAni santi ? 'natthi' manuSyasya vijayAditve baddhAni dravyendriyANi na santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRnAni bhAvoni dravyendriyANi santi ? 'kassai asthi kassai natthi' kasyacinmanuSyasya santi, kasyacittu na santi, 'jassatthi aTTa vA solasa vA' yasya manuSyasya santi tasya aSTau vA, SoDaza vA dravyendriyANi puraskRtAni bodhyAni, gautamaH rAjita devapane atIta dravyendriyAM kitanI? bhagavAn-he gautama! kisI kI vijayAdi devapane atIta dravyendriyAM kisIkI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hoti hai usakI ATha yA solaha hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha nahIM hotI kyoM ki manuSya vijayAdi deva ke rUpameM vidyamAna nahIM hotaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI ? bhagavAn-he gautama ! kisI manuSya kI vijayAdi deva ke rUpa meM bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jo manuSya bhaviSya meM vijayAdi deva ke rUpa meM utpanna hogA usakI bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, jo nahIM utpanna hogA usakI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha yA solaha hotI haiM, kyoMki eka bAra athavA adhika se adhika do bAra hI vijayAdi vimAnoM meM manuSya kA janma hotA hai| aparAjita devapaNe atIta dravyendriyo keTalI ? zrI bhagavAna-he gautama! kaI manuSyanI vijyAdi devapaNe atIta dravyendriyo keInI hoya che, keInI nathI hotI, jenI hoya che, tenI ATha agara te soLa hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! baddha keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! baddha nathI hotI-kemake manuSya vijya Adi devanA rUpamAM vidyamAna nathI hotA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI Dhabendriyo keTalI? zrI bhagavAn -he gautama! koI manuSyanI vijyAdi devanA rUpamAM bhAvI Dhabendriyo hoya che, keInI nathI hotI. je manuSya bhaviSyamAM vijyAdi devapaNAnA rUpamAM utpanna thaze. tenI bhAvI dravyendriyo hoya che, je utpanna nahIM thAya tenI nathI hotI. jenI hoya che tenI ATha agara seLa hoya che kemake eka vAra athavA adhikathI adhika be vAra ja vijayAdi vimAnamAM manuSyane janma thAya che pra0 97 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 prajJApanAsUtre pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa savvasiddhagadevatte kevaiyA davidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu manuSyasya sarvArthasiddhaka devatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? 'goyamA ! kassai asthi, kassai natthi' he gautama ! kasyacinmanuSyasya dravyendriyANi atItAni santi, kasyacid manuSyasya na santi,-'jaspatthi aTTa' yasya manuSyasya atItAni dravyendriyANi santi tasya aSTau atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA? kiyanti vaddhAni vartamAnakAlikAni, dravyendriyANi santi ? 'Nasthi' baddhAni na santi, manuSyatve vartamAnasya manuSyasya sarvArthasiddhakadevatve vartamAnatvAsaMbhavAt, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti puraskRtAni-bhAvIni dravyendriyANi santi ? 'kassai atthi kassai natthi' kasya cid manuSyasya bhAvIni dravyendriyANi santi, kasyacid na santi, 'jassa asthi aTTha' yasya __ gautamasvAmI-he bhagavAn ! eka-eka manuSya kI sarvArthasiddha deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-hai gautama ! kisI manuSya ko atIta dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM / jisakI hotI haiM, usakI ATha hI hotI haiM, kyoMki sarvArthasiddha vimAna kA manuSya eka hI bhava karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki jo manuSya manujyabhava meM vartamAna hai, vaha sarvArthasiddha devakI avasthA meM vartamAna nahIM ho sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAcI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI manuSya kI bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha hI hotI haiN| tAtparya yaha hai ki pratyeka manuSya sarvArthasiddha vimAna meM utpanna hogA hI, aisA niyama nahIM hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka eka manuSyanI sarvArthasiddha devanA rUpamAM atIta dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! ke mANasanI atIta dravyakti hoya che, koInI nahIM jenI hoya che tenI ATha ja hoya che. kemake sarvArthasiddha vimAnano manuSya eka ja bhava kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana baddha dravyakti keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! baddha dravyendriya nathI hotI, kemake je mANasa manuSya bhavamAM vartamAna che, te sarvArthasiddha devanI avasthAmAM vartamAna nathI thaI zakatuM zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI dravyakti keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! koI manuSyanI bhAvI Dhabendriya hoya che, koInI nathI hatI. jenI hoya che, tenI ATha ja hoya che, tAtparya e che ke pratyeka manuSya sarvArtha siddha vimAnamAM utpanna thaze ja, e niyama nathI koI utpanna thAya che, keI nathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 su. 10 indriyAdinirUpaNam 771 manuSyasya santi tasya aSTau dravyendriyANi puraskRtAni santi, 'vANamaMtara joisie jahA neraie' vAnavyantarajyotiSako yathA nairayikaH pratipAditastathA pratipattavyaH, 'sohammagadeve vi jahA neraie' saudharmadevo'pi yathA nairayikaH pratipAditastathA pratipattavyaH, kintu - 'NavaraM sohammagadevassa vijayavejayaMta jayaMtA parAjiyate kevaiyA atItA ?' navaram - vizeSastu - saudharmadevasya vijayavaijayantajayantAparAjitatve yinti atItAni dravyendriyANi santi ? 'goyamA ! kassai asthi, kassai Natthi ' he gautama ! kasyacid saudharmadevasya atItAni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi 'jassa asthi aTTha' yasya santi tasya aSTau dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhelalagA' kiyanti baddhAni santi ? ' Natthi' baddhAni dravyendriyANi na santi, saudharmadevatve vartamAnasya vijayAditve vartamAnatvAsaMbhavAt 'kevaiyA purekkhaDA ?' koI utpanna hotA hai, koI nahIM bhI utpanna hotA, jo nahIM utpanna hone vAlA hai, usa manuSya kI sarvArthasiddha devapane bhAvI indriyAM nahIM haiM, aura jo utpanna hone vAlA hai, usakI bhAvI dravyendriyAM ATha hotI haiM, kyoMki sarvArthasiddha vimAna meM eka hI vAra janma liyA jAtA hai / vAnavyantara deva tathA jyotiSkoM kI vaktavyatA nAraka ke samAna samajhanI cAhie | saudharmaka devakA bhI kathana nAraka ke sadRza hI hai / vizeSa yaha haisaudharmaka devakI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devapane atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- he gautama! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisakI hotI haiM, usakI ATha hotI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! baddha dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki jo saudharmadevaloka kA deva hai, vaha vijaya Adi vimAnoM kA deva usI samaya nahIM ho sakatA / paNa thatA. je nathI utpanna thanArA, te manuSyanI sarvAM`siddha devapaNe bhAvI indriyA nathI. ane je utpanna thanArA che, temanI bhAvI dravyendriya ATha hAya che, kemake sarvAM siddha vimAnamAM eka ja vAra janma levAya che. vAnanyantara deva tathA caiAtiSkanI vaktavyatA nArakanI samAna samajavI joI e. saudharmAMka devanu paNa kayana nArakanA saza ja che. vizeSa e che ke saudharmAMka devanI vijaya, vaijayanta; jayanta, ane aparAjita devapaNe atIta dravyendriye keTalI che ? zrI bhagavAn - uttara Aye che-he gautama! zredhanI hoya che, zredhanI nathI hotI, bhenI hoya che, tenI mAI hoya hai, zrI gautamasvAmI-De lagavan ! maddha DeTasI che ? zrI bhagavAn he gautama ! kha dravyendriyA nathI hotI, kemake je saudhama devalAkanA deva che, te vijaya mADhi trimAnAnA deva eja samaye nathI thaI zakatA, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 prajJApanAsUtre kiyanti puraskRtAni - bhAvIni dravyendriyANi santi ? ' goyamA ! kassara asthi, kassai sthi' bhagavAnAha - he gautama ! kasyacit saudharmadevasya vijayAditve bhAvIni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi, 'jassa atthi aTTha vA solasa vA yasya santi tasyASTau vA SoDaza vA bhAvIni dravyendriyANi santi 'savvahasiddhagadevatte jahA neraiyassa' sarvArthasiddhakadevatve yathAnairayikasya atItabaddhapuraskRtadravyendriyANi prarUpitAni tathA saudharmadevasyApi prarUpaNIyAni, 'evaM jAva gevejjagadevassa savvavasiddhaga jAva NeyabvaM' evam - saudharmadevasyeva yAvadIzAnasanatkumAra mAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrAtnataprANatAraNAcyutana vagraiveyaka devasyApi atIta baddhAnAgatadravyendriyANi sarvArthasiddhakatvaM yAvad jJAtavyam, nairayikatvAdArabhya sarvArthasiddhaka devatva paryantamAdAyAtItAdi viSayakadravyendriyANAM navagraiveyakaparyantasya prarUpaNaM kartavyam, gautamaH pRcchati - ' egamegassa NaM bhaMte ! vijave jayaMta jayaMtA parAjitadevassa neraiyatte gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotIM / jisa saudharmadeva kI vijayadeva Adi ke rUpa meM bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, usakI ATha athavA solaha hotI haiM / saudharmadeva kI sarvArthasiddha devapane atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM usI prakAra kahanI cAhie jaise nAraka jIva kI atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM kahI haiN| saudharmadevaloka ke samAna IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta tathA navagraiveyakadeva kI atIta, baddha aura anAgata dravyendriyAM sarvArthasiddhapane samajhalenI cAhie / arthAt nArakapane se AraMbha karake sarvArthasiddha devapane taka atIta Adi dravyendriyoM kI navagraiveyaka taka prarUpaNA karanI cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita zrI gautamasvAmI he bhagavan ! bhAvI dravyendriyA keTalI che ? zrI bhagavAnDe gautama ! koInI DAya che, kAinI nathI hAtI. je saudhama devanI vijaya deva AphrinA rUpamAM bhAvI dravyendriye! hAya che, tenI ATha athavA seALa hAya che. saudharmAM devanI sarvAsiddha devapaNe atIta addha ane bhAvI dravyendriyA e prakAra kahevI joIe jevI nAraka jIvanI atIta addha ane bhAvI dravyendriyA kahI che. saudha hevasomnA samAna, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmasoma, sAnta, mahAzurDe, sahasAra, Anata prANuta, raNu. acyuta tathA nava caiveyaka devanI atIta, addha ane anAgata drabsendriya sarvo siddhapaNe samajI levI joI e. arthAt nArakapaNAthI Ara bha karIne sarvArtha siddha devapaNA sudhI atIta Adi drabsendriyAnI nava caiveyaka sudhI prarUpaNA karavI joie. zrI gautamasvAmIhe bhagavan ! eka eka vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam kevaiyA davidiyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu vijayavaijayantajayantAparAjita devasya nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAha-goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi atItAni 'kevaiyA baddhellagA ? kiyanti dravyendriyANi vijayAdidevasya nairayikatve baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyAni na santi vijayAdidevatve vartamAnasya vijayAdidevasya nairayikatve vartamAnatvAsaMbhavAta, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'Nasthi' anAgatAni dravyendriyANi vijayAdidevasya nairayikatvena santi, vijayAdidevAnAM bhAvikAle narakagamanAbhAvAt, 'evaM jAva paMcidiyatirikkhajoNiyatte maNUsatte atItA aNaMtA' evamnairayikatve' iva, yAvad asurakumArAdi bhavanapatitve pRthivIkAyikA dhekendriyakatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve manuSyatve ca vijayAdidevasya atItAni dravyendriyANi anadevakI nArakapane atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavAn ! vartamAna meM baddha kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki jo deva vijaya. deva Adi ke bhava meM vartamAna hai, vaha nArakabhava meM vartamAna nahIM ho sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! vijaya Adi devakI nArakapane bhAvI dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki vijaya vimAna Adi ke deva bhaviSyat kAla meM naraka meM utpanna nahIM hote| nArakapane ke samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ke rUpa meM, pRthvIkA. yika Adi ekendriyoM ke rUpa meM, vikalendriyoM ke rUpa meM paMcendriya tiryaMca ke rUpa meM tathA manuSya ke rUpa meM, vijayAdi devakI atIta dravyendriyAM ananta haiM, devanI nArakapaNe atIta dravya keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! atIta dravyendriye ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vartamAnamAM baddha keTalI che? zrI bhagavAna he gautama! baddha dravyendriya nathI hotI, kemake je deva vijya deva AdinA bhAvamAM vartamAna che, te nAraka bhavamAM vartamAna nathI thaI zaktA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI bendriye keTalI che? zrI bhagavAna he gautama! vijya Adi devanI nArakapaNe bhAvI dravyendriya nathI hatI, kemake vijaya vimAna AdinA deva bhaviSyat kALamAM narakamAM utpanna nathI thatA. nArakapaNAnI samAna asurakumAra Adi bhavanapatinA rUpamAM, pRthvIkAyika Adi ekendriyanA rUpamAM, vilendrinA rUpamAM, paMcendriya tiryacanA rUpamAM tathA manuSyanA zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 prajJApanAsUtre ntAni santi, 'baddhelalagA Natthi ' baddhAni tAvad dravyendriyANi na santi prAguktayukteH, 'purekkhaDA aTTha vA, solasa vA, cavIsA vA' puraskRtAni - anAgatAni dravyendriyANi vijayAdidevasya bhavanapatitvAdi manuSyatve aSTau vA, SoDaza vA, caturviMzati rvA, santi, 'vANamaMtara joisiyatte jahA neraiyatte' vAnavyantaratve jyotiSkatve yathA nairayikatve vijayAdi devasyA tIta baddhAnAgatadravyendriyANi pratipAditAni tathA pratipattavyAni, 'sohammagadevate'tItA anaMtA' saudharmadevatve vijayAdidevasya atItAni dravyendriyANi anantAni santi ' vaddhelalagA, gatthi ? baddhAni tAvad dravyendriyANi na santi prAguktayukteH, 'purekkhaDA kassara asthi, kassara Natthi ' puraskRtAni - anAgatAni dravyendriyANi kasyacid vijayAdidevasya saudharmadevatve santi, kasyacinna santi, kintu - 'jassa asthi aTTha vA solasa vA cavIsA vA, saMkhejjA vA yasya vijayAdidevasya anAgatAni dravyendriyANi saudharmadevatve santi tasya aSTau vA SoDazavA, caturviMzati va saMkhyeyAni santi, prAguktayukterupapAditatvAt, ' evaM jAva gevejjagadevate' evam - saudharmadevatve iva yAvad - IzAnakadevatve sanatkumAramAhendrabrahmalokapUrvokta yukti ke anusAra baddha dravyendriyAM hotI nahIM haiM, bhAvI dravyendriyAM vijaya Adi deva ko bhavanapati Adi ke rUpa meM tathA manuSya ke rUpa meM ATha, solaha athavA cauvIsa hotI haiM / vijayAdi deva kI vANavyantara tathA jyotiSkapane atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM usI prakAra samajhanA cAhie, jaise nArakapane meM kahI haiN| vijayAdi devakI saudharmAdi devapane atIta dravyendriyAM ananta haiM, pUrvokta yukti ke anusAra baddha dravyendriyAM hotI nahIM haiM, bhAvI dravyendriyA~ kisI kI hotI haiM, kisI kI nahI hotI / kintu jisa vijayAdi deva kI saudharmadeva pane bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa athavA saMkhyAta hotI haiM / isa saMbaMdha meM yukti pahale kahI jA cukI hai / IzAna - devapane tathA sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, rUpamAM vijayAdi dveSanI atIta thaindriyA ananta che, pUrvakta yuktinA anusAra mRddha dravyendriyo hotI nathI, bhAvI dravyendriyA vijaya gAdi devanI bhavanapati AdinA rUpamAM tathA manuSya rUpamAM ATha, sALa athavA cAvIsa hAya che. vijayAdi devanI vAnanyantara jyAtiSTapaNe atota baddha ane bhAvI dravyendriyo e prakAre ja samajavI joI e, jevI nArakapaNe kahI che. nijayAdi devanI sauyaDhi dhruva paNe atIta Indriye; ananta che. pUrvokta yuktinA anusAra dru dravyendriyo haitI nathI, bhAvI dravyendriye kAInI hAya che, keAInI nathI hatI. kintu je viSayAdi devanI saudharma paNe bhAva dracaMdrayo heAya che, tenI mAha, soNa, yovIsa athavA saMkhyAta hoya che. e sambandhamAM yukti pahelA kahevAelI che. izAna detrapaNe tathA sanakumAra mAhendra brahmadehi, bAnta4, mahAzuddha, sahasAra, mAnata prAyuta, sArAzu bhane abhyuta tathA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 775 lAntaka mahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyuta devatve navagraiveyakadevatve ca vijayAdidevasyAtItAnAgatabaddhadravyendriyANi prarUpaNIyAni 'vijayavejayaMtajayaMta aparAjitadevatta atIttA kassai asthi kassai Natthi' vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve atItAni dravyendriyANi kasyacid vijayAdidevasya santi kasyacinna santi tasya bhavadvayenaiva utkRSTena mokSagamanAt, 'jassa asthi aTTha' yasya santi tasya aSTau dravyendriyANi atItAni santi 'kevaiyA baddhe lagA ? kiyanti tApad baddhAni dravyendriyANi santi ? 'aTTha' aSTau dravyendriyANi baddhAmi vijayAdidevasya svabhave santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi vijayAdidevasya svabhave santi ? 'kassai asthi, kassai Nasthi' kasyacid vijayAdi devasya svabhave anAgatAni dravye ndriyANi santi, kasyacinna santi, 'jassa asthi adR' yasya vijapAdidevasya anAgatAni dravyendriyANi santi tarayASTau santi ityavaseyam, AraNa aura acyuta devapane tathA navauveyakadevapane vijayadeva Adi kI atIta, baddha aura anAgata dravyendriyAM usI prakAra samajhalenA cAhie jaise saudharma devapane meM kahI haiM / vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devapane atIta dravyendriyAM kisI vijayAdi deva kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, kyo ki vijaya Adi vimAnoM ke deva do bhaya karake hI mokSa cale jAte haiM / jisakI hotI haiM, usakI atIta dravyendriyAM ATha hotI haiN| gautamasvAmI he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAl-he gautama ! vijayAdi devakI svabhava meM ghaddha dravyendriyAM ATha hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! vijayAdi devakI svabhava meM anAgata dravyendriyAM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, jisa vijayAdi devakI bhAvI dravyendriyAM hotI haiM, usakI ATha hotI haiM, aisA jAnanA cAhie / navagreveyaka devapaNe vijayadeva AdinI atIta baddha ane anAgata dravyendriyo eja prakAre samajI levI joIe, jevI saudharma devapaNe kahI che. vijaya vijayanta, jyanta ane aparA jita devapaNe atIta dravyendriya koI vijayAdi devanI hoya che, keInI nathI hotI kemake vijaya Adi vimAnanA deva be bhava karIne ja mokSe cAlyA jAya che. jemanI hoya che temanI atIta dravyedri ATha hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha drandriye keTalI hoya che? zrI bhagavAna- he gautama ! vijayAdi devanI svabhavamAM baddha dravyendriye ATha hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI dravyendriya keTalI hoI zake? zrI bhagavAna-he gautamavijyAdi devanI svabhavamAM anAgata, dravyendriyo keInI hoya che ane keInI nathI hotI, je vijayAdi devanI bhAvI dabaeNndriyo hoya che, temanI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmUce ___ gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitadevassa samvaTTha. siddhagadevatte kevaiyA davveMdiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu vijayavaijayantajayantAparAjitadevasya sarvArthasiddhakadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'Nasthi' atItAni dravyendriyANi vijayAdidevasya sarvArthasiddhakadevatve na santi sarvArthasiddhadeva bhavAnantaraM vijayAdidevabhavAbhAvAt, 'kevaiyA badallagA ?' kiyanti dravyendriyANi vijayAdidevasya sarvArthasiddhakadevatve baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi vijayAdidevatve vartamAnasya vijayAdidevasya sarvArthasiddhakadevatve vartamAnatvAsaMbhacAt na santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'kassai asthi, kassai Nasthi' kasyacid vijayAdidevasya sarvArthasiddhakadevatve anAgatAni dravyendriyANi santi, kasyacinna santi, 'jassa asthi aTTha' yasya santi tasyASTau santIti gautamasvAmI-he bhagavana eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devakI sarvArthasiddha devapane atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! vijayAdi devakI sarvArthasiddha devapane atIta dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki sarvArthasiddhadeva kA bhava karane ke pazcAt vijayadeva Adi kA bhaya hotA nahIM hai| gautamasvAmI-vijayAdi devakI sarvArthasiddha devapane baddha dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? - bhagavAn-nahIM hotI, kyoM ki jo jIva vijayadeva Adi kI avasthA meM vidyamAna hai, vaha usI samaya sarvArthasiddhadeva ke rUpa meM vartamAna nahIM ho sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavan-he gautama ! kisI vijayadeva Adi kI sarvArthasiddha devapane bhAvI dravyendriyAM kisIkI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha hotI haiN| ATha hoya che ema jANavuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka eka vijaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita devanI sarvArthasiddha devapaNe atIta dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAhe gautama ! vijyAdi devanI sarvArthasiddha deva paNe atIta dravyendri nathI hatI kemake savarthasiddha devane bhava karyA pachI vijaya deva Adine bhava thatuM nathI. zrI gautamasvAmI-vijyAdi devanI sarvArthasiddha devapaNe baddha dravyendriyo keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! nathI hotI, kemake je jIva vijaya deva AdinI AvasthAmAM vidyamAna che, te eja samaye sarvArthasiddha devanA rUpamAM vartamAna nathI thatA, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI Dhabendriyo keTalI che? zrI bhagavAna he gautama! keI vijaya deya AdinI sarvArthasiddha devapaNe lAvI draze zrI. prapanasUtra : 3 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU 0 10 indriyAdinirUpaNam vodhyam, gautamaH pRcchati-'egamegassa NaM bhaMte ! savvadRsiddhagadevassa neraiyatte kevaiyA dadidiyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu sarvArthasiddhakadevasya nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagayAnAha-'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi sarvArthasiddhakadevasya nAyikatve atItAni santi 'kevaiyA baddhellagA ?' kiyanti baddhAni dravyendriyANi santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi sarvArthasiddhakadevasya nairayikatve na santi prAguktayukateH, "kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'Nasthi' anAgatAni dravyendriyANi sarvArtha siddhakadevasya nairayikatve na santi sarvArthasiddhadevasya bhAvikAle nairayikatvenotpAdAbhAvAt, 'evaM maNUsavajjaM jAva gevejayadevatte' evam-nairayika-ve iva manuSyatvavarja yAvada-bhavanapatitva pRthivIkAyikAditya. vikalendriyala paJcendriyatiryagyonikatvaM vAnavyantarakha jyotiSkaba-vemAnikadevatvanavagraiveyaka__gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka sarvArtha siddha devakI nAraka avasthA meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! sarvArthasiddha devakI nArakabhava meM atIta dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! vaddha kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! sarvArthasiddha devakI nArakapane baddha dravyendriyAM nahIM hotIM, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhalenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyA~ kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! sarvArthasiddha devakI nAraka avasthA meM bhAvI dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki sarvArthasiddhadeva bhaviSya meM naraka meM utpanna nahIM hotA ! isI prakAra manuSya ko choDakara bhavanapatitva, pRthvIkAyikatva Adi, viklentindriya hoya che, keInI nathI hatI. jenI hoya che tenI ADa heya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka eka sarvArthasiddha devanI nAraka avasthAmAM atIta dravyendriye keTalI che? zrI bhagavAnanhegautama! sarvArthasiddha devanI nAraka bhavamAM atIta drandriyo ananta che. zrI gautamasvAmI-he lagavan ! maddha TasI cha ? zrI bhagavAna-he gautama! sarvArthasiddha devanI nAraka paNe baddha dravyakti nathI hotI, e bAbatamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-ha bhavI dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! sarvArtha siddha devanI nAraka avasthAmAM bhAvI Dhabendriyo nathI hotI, kemake sarvArtha siddha deva bhaviSyamAM nArakamAM utpanna nathI thatA. eja prakAre manuSyanA sivAya, bhavanapatitva, pRthvIkAyikatva Adi vikalendriyava, paMcendriya tiya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 778 devatve sarvArtha siddhaka devasyAtItAnAgatabaddha - dravyendriyANi prarUpaNIyAni, 'NavaraM maNUsatte atItA anaMtA' navaram - vizeSastu manuSyatve sarvArtha siddhaka devasyAtItAni anantAni dravyendri yANi santi, 'kevaiyA baddhelagA ?" kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? ' Natthi ' baddhAni dravyendriyANi sarvArthasiddhadevasya manuSyatve na santi prAguktayukteH, 'kevaiyA purekkhaDA ?" kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni - anAgatAni santi ? 'aDDa' aSTau dravyendriyANi anAgatAni santi, 'vijaya ve jayaMta jayaMta aparAjitadevatte atItA kassara asthi, kassai Natthi vijaya vaijayantajayantAparAjitadevatve atItAni dravyendriyANi kasyacit sarvArthasiddhakadevasya santi, kasyacid na santi, 'jassa atthi aTTha' yasya santi tasyASTau atItAni santi, 'haser baddhelalagA ?' kiyanti baddhAni santi ? ' Natthi' baddhAni dravyendriyANi sarvArthasiddhayatva, paMcendriya tiryagyonikatva, vAnavyantaratva, jyotiSkatva, vaimAnikadevatva, aardrara meM bhI sarvArthasiddha devakI atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyoM kI prarUpaNA karalenI cAhie / vizeSa yaha hai ki manuSyapane sarvArthasiddha devakI atIta dravyendriyAM ananta haiM / gautamasvAmI - bhagavana ! sarvArthasiddha devakI manuSya ke rUpa meM baddha dravyendriyAM kitanI hai ? bhagavAna - baddha dravyendriyAM nahIM hotIM, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhanA cAhie ! gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! bhAvI dravyendriyAM ATha haiM / vijaya, vaijayanta, jayanta, aura aparAjita devake rUpa meM atIta dravyendriyAM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM bhI hotI / jisakI hotI haiM, ATha hotI haiM / yonikattva, vAnanyantarattva, caiAtiSThava, vaimAnika devattva, nala traiveyakattvamAM paNa sarvAM siddha devanI atIta, buddha ane bhAvI dravyendriyonI prarUpaNA karI levI joI e. vizeSa e che ke manuSya paNe sarvArtha siddha devanI atIta dravyendriyA ananta che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! sarvArtha siddha devanI manuSyanA rUpamAM baddha dravcendriyo keTalI che ? zrI bhagavAn--khaddha dravyendriyo nathI hatI, e viSayamAM yukti pUrvavat samajavI joie. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! bhAvI dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAn -De gautama ! bhAvI dravyendriyo Ahe che. vijaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita devanA rUpamAM atIta dravyendriyo kAinI hAya che keAInI nathI hAtI, jenI hAya tenI ATha hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 779 kadevasya vijayAdidevatvena santi, prAguktayukteH, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kriyanti puraskRtAnianAgatAni dra=pendriyANi sarvArthasiddhakadevasya vijayAdidevatve santi ? ' Natthi ' sarvArthasiddhadevasya vijayAdidevatve anAgatAni dravyendriyANi na santi, sarvArthasiddhakadevasya bhAvikAle vijayAdidevatve utpAdAbhAvAt, gautamaH pRcchati - ' egamegassa NaM bhaMte ! savvasiddhagadevasa savvasiddhagadevate kevaiyA davviMdiyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu sarvArthasiddhakadevasya sarvArthasiddhakadevatve kriyanti dravyendriyANi atItAni santi ? 'goyamA ! sthi' he gautama! sarvArtha siddhakadevasya svabhave dravyendriyANi atItAni na santi, tasya svasminneva bhave pUrvamutpAdAbhAvAt, 'kevaiyA baDelalagA ?" kiyanti baddhAni dravyendriyANi gautamasvAmI - he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! sarvArthasiddha devakI vijayAdideva ke rUpameM, pUrvokta yukti ke anusAra baddha dravyendriyAM nahIM hotI haiM / gautamasvAmI - he bhagavAna ! sarvArthasiddha devakI vijayAdideva ke rUpa meM bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavanA - he gautama! sarvArthasiddha devakI vijayAdideva ke rUpameM bhAvI dravyendriyAM hotI nahIM haiM, kyoMki jisa jIva ne sarvArthasiddha devakI avasthA meM janma liyA hai, vaha Age vijayAdi vimAnoM meM utpanna nahIM hotA hai / gautamasvAmI - he bhagavAn ! eka-eka sarvArthasiddha devakI sarvArthasiddha deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! atIta dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki eka jIva do yA sarvArthasiddha vimAna meM janma hI nahIM letA hai / zrI gautamasvAmI--hai bhagavan ! addha dravyendriyA keTalI che ? zrI bhagavAna--he gautama ! sarvAMsiddha devanI viyAdi devanA rUpamAM pUrvokta yuktinA anusAra akhta dravyendriyo nathI hatI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! sarvAsiddha devanI vijayAdi daivanA rUpamAM bhAvI dravyendriye keTalI ? zrI bhagavAn he gautama ! sarvAsiddha daivanI vijayAdi devanA rUpamAM bhAvI kace. ndriyA hAtI nathI, kemake je jIve sarvAsiddha devanI avasthAmAM janma lIdhe che te AgaLa vijayAdi vimAnamAM utpanna thatA nathI. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! eka eka saSsiddha devanI sarvoIsiddha devanA rUpamAM atIta dravyendriyA keTalI che? zrI bhagavAn--De gautama ! atIta dravyendriya nathI hAtI kemake eka jIva be vAra sarvAM siddha vimAnamAM janma nathI letA. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 prajJApanAmUne tasya santi ? 'aTTa' aSTau dravyendriyANi svabhave tasya baddhAni bhavanti, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi tasya svabhave santi ? 'gasthi' tasya svabhave bhAvikAle punarutpAdAbhAvena anAgatAni dravyendriyANi na santi, gautamo bahutve pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA dadhidiyA atItA?' he bhadanta ! narayikANAM nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama!' 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA?' kiyanti baddhAni dravyeyANi teSAM svabhave santi ? 'asaMkhejjA' asaMkhyeyAni dravyendriyANi nairayikANAM nairayikatve baddhAni santi, teSAM pRcchAkAle'pi asaMkhyeyakhAta, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi santi ? 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi nairayi gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM ATha hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI? bhagavan-he gautama ! nahIM haiM, kyoMki bhaviSyakAla meM yaha punaH usa bhava meM utpanna nahIM hogA, ataH bhAvI dravyendriyA~ nahIM hotI haiN| gautamasvAmI-aba bahuvacana ko lekara prazna karate haiM-he bhagavan ! nArako kI nAraka ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! ananta atIta dravyendriyAM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI nAraka ke rUpa meM baddha arthAt vartamAna indriyAM asaMkhyAta haiM kyoMki pRcchA ke samaya meM bhI ve asaMkhyAta hI haiN| gautamasvAmo-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavad baddha dravyakti keTalI che? zrI bhagavAna -he gautama ! baddha dravyendriye ATha hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI Dhabendriya keTalI? zrI bhagavAna-he gautama ! nathI. kemake bhaviSya kALamAM te pharIthI te bhavamAM utpana nahI thAya. mata: mAvI dravyendriyo DAtI nathI. zrI gautamasvAmI. have bahuvacanane laIne prazna kare che he bhagavana ! nArakenI nAraka rUpamAM atIta dravyendriye keTalI? zrI bhagavAna-he gautama! atIta dravyendriye ananta che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha dravyendriya keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama nArakenI nAraka rUpamAM baddha arthAt vartamAna Indri asaMkhyAta che, kemake pRcchAnA samayamAM paNa teo asaMkhyAta ja che. zrI gautamasvAmI- he bhagavana! bhAvI Dhabendriye keTalI che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam kANAM nairayikatve anAgatAni santi, gautamaH pRcchati-neraiyANaM bhaMte ! asurakumAratte kevaiyA davidiyA atItA?' he bhadanta ! nairayikANAm asurakumAratve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ! bhagavAnAha-'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA barelagA?' kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Nasthi baddhAni dravyendriyANi nairayikANAM hi asurakumAratve na santi prAguktayukteH, ___ 'kevaiyA purekkhaDA ? kiryAnta dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi anAgatAni santi, 'evaM jAca gevejagadevatte' evam-asurakumAratye iva nairayikANAM yAvad-nAgakumArAdi bhavanavAsitve pRthivIkAyikAyekendriyakatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve manuSyatve vAnavyantaratve jyotipkatve vaimAnikatye nakveya bhagavAna-nArakoM kI nAraka ke rUpa meM anAgata dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ko asurakumAra ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM ananta haiN| gautamasvAmI-baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArako kI amurakumAra ke rUpa meM baddha dravyendriyAM nahIM hotI haiM, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajha lenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama! ananta hotI haiN| jaise nArako' kI asurakumAra ke rUpa meM indriyAM kahIM haiM, usI prakAra nAgakumAra Adi bhavanavAsiyoM ke rUpa meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM ke rUpa meM, vikalendriyoM ke rUpa meM, paMcendriyatiryacoM ke rUpa meM, manuSyoM ke rUpa meM, zrI bhagavAna nArakanI nAraka rUpamAM anAgata dravyendriye ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakenI asurakumAranA rUpamAM atIta dravyendri iTalI cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! atIta dravyendriya anata che zrI gautamasvAmIhe bhagavana ! addha dravyedriye keTalI? zrI bhagavAna gautama ! nArakenI asurakumAranA rUpamAM baddha dravyendriya nathI hotI. e bAbatamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI cendriye keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! ananta hoya che. jevI nArakanI asurakumAranA rUpamAM Indriye kahI che, e prakAre nAgakumAra Adi bhavanavAsinA rUpamAM, pRthvIkAyika Adi ekendriyanA rUpamAM, vikalendrinA rUpamAM, paM zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre katve cAtItAnAgatabaddhadravyendriyANi vaktavyAni, gotamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! vijayave jayaMta jayaMta aparAjitadevatte kevaiyA dabidiyA atItA?' he bhadanta ! nairayikANAM vijayavaijayanta jayAntaparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? bhagavAnAha-'Nasthi' atItAni dravyendriyANi nairayikANAM vijayAditve na santi, 'kevaiyA baddhellagA ? kiyanti dravyendriyANi teSAM tatra baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi teSAM tatra na santi prAguktayuktarupapAditatvAt, 'kevaiyA purekhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi teSAM tatra puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'asaMkhejjA' asaMkhyeyAni dravye. ndriyANi nairayikANAM vijayAditve anAgatAni santi, nairayikANAmasaMkhyeyatvAt, 'evaM savvadRsiddhagadevatte vi' evam-vijayAditve isa sarvArthasiddhakadevatve'pi nairayikANAM dravyevAnavyantarajyotiSkavaimAnikoM aura navanaveyadevoM ke rUpa meM atIta, baddha aura bhAcI dravyendriyAM kaha lenI caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI vijaya Adi devoM ke rUpa meM atIta dravyendriyAM nahIM hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! pUrvokta yukti ke anusAra baddha dravyendriyAM nahIM hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI vijaya Adi devoM ke rUpa meM bhAvI dravyendriyAM asaMkhyAta haiM, kyoMki nAraka jIva asaMkhyAta haiN| isI prakAra sarvArthasiddha deva ke rUpa meM bhI nArakoM ko atIta, baddha aura driya tiryaMcAnA rUpamAM, manuSyanA rUpamAM vAvyantara jAtiSka vaimAnika ane navagreveyaka devAnA rUpamAM atIta baddha ane bhAvI dravyendriya kahevI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakanI vijaya, vaijayanta, jyanta aparAjIta devanA rUpamAM atIta dravyendriya keTalI? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanI vijaya Adi devanA rUpamAM atIta dravyendri nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha dravyenidra keTalI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! pUrvokta yuktinA anusAra baddha dravya nathI hotI. zrI gautamasvAma-he bhagavan! bhAvI drabendriya keTalI hoya che? zrI bhagavAhe gautama! nArakanI vijaya Adi denA rUpamAM bhAvI dravyendri asaMkhyAta che, kemake nAraka jIva asaMkhyAta che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam ndriyANi atItabaddhapuraskRtAni vaktavyAni tatra pUrvoktarItyA nairayikANAmasaMkhyAtatvAt puraskRtAni asaMkhyAtAni bodhyAni, ' evaM jAva paMcidiyatirikkhajoNiyANaM jAva savasiddhagadevate bhANiyacvaM' evam nairayikANAmiva yAvada - asurakumArAdi bhavanapati pRthivI - kAyikA kendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonikAnAM yAvad-nairayikatvAdi sarvArthasiddhakadevatve bhaNitavyam - atItAnAgatabaddhadravyendriyaviSayatvaM vaktavyam, kintu - 'NavaraM vaNassa kAiyANaM vijayave jayaMta jayaMta aparAjitadevate savvahasiddhagadevatte ya purakkhaDA anaMtA' navaraM vizeSastu vanaspatikAyikAnAM vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve sarvArthasiddhakadevatye ca puraskRtAni - anAgatAni dravyendriyANi anantAni santi vanaspatInAmanantatvAt, 'savvesiM maNUsa savvasidravajjANi sahANe baddhelalagA asaMkhejjA' sarveSAM manuSya sarvArthasiddhakavarjAna svasthAne bAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni avaseyAni, 'parahANe baddhelagA Natthi ' parasthAne vaddhAni dravyendriyANi na santi svabhave vartamAnAnAM parabhave vartamAnatvAsaMbhavAt bhAvI dravyendriyAM kaha lenI caahie| inameM se nAraka asaMkhyAta haiM, ataeva bhAvI dravyendriyAM bhI asaMkhyAta samajhanI cAhie / jaise nArakoM kI dravyendriyAM kahI, isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kI, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kI, vikalendriyoM kI, paMcendriya tiryacA kI dravyendriyAM nArakapane se lekara sarvArthasiddhadevapane paryanta kaha lenI cAhie / vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva ke rUpa meM tathA sarvArthasiddha deva ke rUpa meM bhAvI dravyendriyAM ananta haiM, kyoM ki vanaspatikAyika jIva ananta hote haiN| manuSya aura sarvArthasiddha devoM ko chor3akara sabhI kI svasthAna meM baddha dravyendriyAM asaMkhyAta jAnanI cAhie / parasthAna meM baddha dravyendriyAM hotI nahIM, kyoMki jo jIva jisa bhava meM vartamAna haiM, vaha usa ke atirikta parabhava meM vartamAna nahIM ho sakatA / vanaspatikAyikoM eja prakAre sarvAM siddha devanA rUpamAM paNa nArakAnI atIta, addha ane bhAvI dravyendriyA kahevI joie. temanAmAMthI nAraka asaMkhyAta che, tethI bhAI dravyendriyA paNa asaMkhyAta samajI levI joie. 783 jevI narAkeAnI dravyendriyA kahI teja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatiyAnI pRthvIkAyika Adi ekendriyonI vikalendriyAnI pa Mcendriya tiya cAnI dravyendriyo nArakapaNethI te sarvAsiddha devapaNe kahevI joI e. vizeSa e che ke vanaspatikAyikAnI vijaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita devanA rUpamAM tathA sarvAMIsiddha devanA rUpamAM bhAvI drandriyA ananta che, kemake vanaspatikAyika jIva ananta haiAya che. manuSya ane sarvAM` siddha deva sivAya badhAnI svasthAnamAM khandva dravyendriya asa`khyAta jANavI joI e. parasthAnamAM baddha dravyendriyA hAtI nathI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'areeskAiyANa baddhe lagA anaMtA' vanaspatikAyikAnAM baddhAni dravyendriya Ni anantAni santi teSAmanantatvAt ' maNUsANaM neraiyatte atItA anaMtA' manuSyANAM nairayikatve atItAni dravyendriyANi anantAni santi, 'baddhelalagA Natthi ' baddhAni dravyendriyANi na santi, praguktayukteH, 'purakkhaDA anaMtA' puraskRtAni - anAgatAni dravyendriyANi manuSyANAM nairayikatve anantAni santi evaM jAva gevejjagadevatte' evam - nairayikatve iva manuSyANAM yAvad-asurakumArAdi bhavanapatitve pRthivIkAyikAdye kendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve manuSyatve vAnavyantaratve jyotiSkatve vaimAnikatve navagraiveyakadevatve cAtItAnAgatabaddhadravyendriyANi vaktavyAni kintu - 'NavaraM sahANe atItA anaMtA' navaraM vizeSastu svasthAne atItAni dravyendriyANi anantAni santi 'baddhelalagA siya saMkhejjA siya asaMkhejjA' baddhAni dravyendriyANi syAta - kadAcit saMkhyeyAni santi, syAt - kadAcid asakhyeyAni santi, 'purekkhaDA anaMtA' puraskRtAni - anAgatAni dravyendriyANi anantAni santi, gautamaH pRcchati - ' maNUsANaM bhate ! vijayavejagaMjayaMta aparAjitadevatte kevaiyA davviMdiyA atItA ?" kI baddha dravyendriyAM asaMkhyAta hotI haiM, kyoMki vanaspatikAyikoM ke audArika zarIra asaMkhyAta hI hote haiN| manuSyoM kI nairayikapane meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM / baddha nahIM hotI haiM, isa viSaya meM yukti pahale kaha cuke haiN| manuSyoM kI nAraka ke rUpa meM atIta dravyendriyAM ananta haiN| jaise manuSyoM kI nAraka ke rUpa meM dravyendriya kahI haiM, usI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ke rUpa meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM ke rUpa meM, vikalendriyoM ke rUpa meM, paMcendriya tiryacoM ke rUpa meM, manuSyoM ke rUpa meM, vAnavyantaroM jyotiSkoM, vaimAnikoM tathA navagraiveyaka devoM ke rUpa meM atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM kaha lenI cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM atIta dravyendriyAM ananta haiM / baddha dravyendriyAM kadAcit saMkhyAta haiM, kadAcit asaMkhyAta haiN| bhAvI dravyendriyAM ananta haiM / kemake, je jIva je bhavamAM va`mAna che, te tenAthI atirikta para bhavamAM vamAna nathI thai zakatA. vanaspatikAyikAnI addha dravyendriyeA asaMkhyAta hAya che, kemake vanaspatikAyikAnA audArika zarIra asakhyAta ja hoya che mANasAnI naiyika paNe atIta dravyendriyo ananta che. yuddha nathI heAtI. A viSayamAM yukti pahelAM kahI dvidhelI che. manuSyonI nAraka rUpamAM atIta dravyendriyo ananta che. jevI mANaseAnI nAraka rUpamAM dravyendriyA kahI che, teja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatiyAnA rUpamAM, pa Mcendriya tiya cAnA rUpamAM manuSyanA rUpamAM vAnavyantarAmAM jayAtiSkA, vaimAnikA tathA navagaiveyaka devAnA rUpamAM atIta, addha ane bhAvI dravyendriyo hevI jAie. 784 vizeSa e che ke svasthAnamAM atIta dravyendriyo kadAcit sa`khyAta che kadAcit asakhyAta che. bhAvI dravyendriyo ananta che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 15 mU0 10 indriyAdinirUpaNam he bhadanta ! manuSyANAM vijayavaijayantajayantAparAjita deyatve kiyanti dravyendriyANi atI. tAni santi ? 'saMkhejjA' saMkhyeyAni dravyendriyANi atItAni santi, kevaiyA baddhellagA? kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi na santi 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'siya sakhajjA, siya asaMkhejjA' syAt-kadAcit saMkhyeyAni bhavanti, syAt-kadAcid asaMkhyeyAni bhavanti 'evaM savaThThasiddhagadevatte atotA Nasthi baddhallagA Natthi' evam-vijayAdidevatye iya sarvArthasiddhakadevatve atItAni dravyendriyANi manuSyANAM na santi, evaM-baddhAni dravyendriyANi taca na santi, ki-tu-'purekkhaDA asaMkhejjA' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni santi, evaM jAva gevejjagadevANaM' evam-manuSyANAmiva yAvada-vAnavyantaravyotiSkavainAnikanavagreyeyakadevAnAmatItAnAgatabaddha dravyendriyANi vaktavyAni, gautamaH pRcchati-'vijaya gautamasvAmo-he bhagavan ! manuSyoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura apa rAjita deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta haiN| gautamasvAmI- he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotii| gautamasvAmI-he bhagavan bhAcI dravyendriyA kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kadAcit saMkhyAta hotI haiN| kadAcit asakhyAta hotI haiN| vijayAdi devapane ke samAna sarvArthasiddha devapane meM bhI manuSyoM kI atIta dravyendriyAM nahIM hotI, yaddha dravyendriyAM bhI nahIM hotI, kintu bhAyI dravyendriyAM asaMkhyAta hotI haiN| isa prakAra yAvat praiveyaka kI samajhanA, arthAt vAnavyantaroM, jyotiSkoM, vaimAnikoM tathA navauveyakadevoM kI atIta, baddha aura zrI gautamasvAmI-he bhagavana! manuSyonI vi jya, vaijayanta, jayanta ane apajita devanA rUpamAM atIta dravyakti keTalI che? zrI bhAvAn-3 gautama ! sabhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn baddha dravyendriye keTalI che? zrI bhagavA--he gautama ! baddha dravyekTi nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bhAvI dravyakti keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! saMkhyAta hoya che, kadAcit asaMkhyAta hoya che. vijyAdi devapaNAnA samAna sarvArthasiddha devapaNe paNa manuSyanI atIta bendri asaMkhyAta hoya che. e ja prakAre yAvat rAyakanI samajavI arthAta vAnacantare, tibbo vaimAnike tathA nava veyaka devenI atIta, baddha ane bhAvI Dhabendriye paNa mANasanA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 prajJApanAstre pejayaMtajayaMtaaparAjitadevANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA dabiMdiyA atItA?' he bhadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevAnAM nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni ? goyamA! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA?' kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni na santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'patthi' puraskRtAni dravyendriyANi na santi punasteSAM nairayikatvagamanAbhAvAt 'evaM jAva joisiyatte vi' evam-nairayikatve iva yAvad-asurakumArAdi bhavanapatitve pRthivIkAyikAyekendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiyayonikatve vAnavyantaratve jyotiSkatve'pi vijayAdInAmatItAnAgatabaddha dravyendriyANi vaktabhAvI dravyendriyAM bhI manuSyoM ke samAna hI samajha lenA cAhie / gautamasyAmI-he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deyoM kI nArakapane meM atIta dravyandriyA kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotii| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! bhAvI dravyendriyAM nahIM hotI, kyoMki vijayAdi vimAnoM ke devoM kA naraka meM kabhI utpAda nahIM hotA hai| jaise vijayAdi vimAnoM ke devoM ko nArakapanemeM dravyendriyoM kI prarUpaNA kI hai, usI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ke rUpameM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM ke rUpameM, vikalendriyoM ke rUpa meM, paMcendriya tiryacoM ke rUpa meM, vAnavyantaroM samAna ja samajavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana-vijaya, vai yanta, jyanta, aparAjita, devenI nAraka paNe atIta dravyendriya keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! baddha dravyakti keTalI che? zrI bhagavAhe gautama! baddha dravyendriya nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! bhAvI Dhabendriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gatamabhAvI dravyendriya nathI hotI kemake, vijayAdi vimAnanA devene narakamAM kayAreya utpAda nathI thatuM. jevI vijyAdi vimAna devenI nArakapaNe dravyendriyanI prarUpaNa karI che. teja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatinA rUpamAM, vikasendriyanA rUpamAM, paMcendriya tiryacenA rUpamAM, vAnavantarenA rUpamAM, tiSkanA rUpamAM paNa atIta baddha ane bhAvI vyakti zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam 787 vyAni, kintu 'NavaraM maNUsatte atItA anaMtA' navaram - vizeSastu manuSyatve atItAni dravyendri yANi anantAni santi, 'kevaiyA baddhelagA ?' kiyanti baddhAni dravyendriyANi santi ? ' Natthi ' baddhAni dravyendriyANi na santi 'purekkhaDA asaMkhejjA' puraskRtAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni santi vijayAdi devAnAmasaMkhyAtatvAt 'evaM jAva geve jjagadevatte' evam jyotiSkatve iva yAvad - dvAdaza saudharmezAnAdi vaimAnikadevatve navagraiveyaka devatve vijayAdInAmatItAnagatabaddha dravyendriyANi vaktavyA nisadvANe atItA asaMkhejjA' svasthAne svabhave atItAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni bhavanti, 'kevaiyA baDelalagA ?' kiyanti dravyendriyANi svasthAne baddhAni santi ? 'asaM khijjA' asaMkhyeyAni dravyendriyANi svabhave baddhAni santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?" ke rUpameM, jyotiSkoM ke rUpameM bhI atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM kahalenI cAhie / vizeSatA yaha hai ki manuSya ke rUpameM atIta dravyendriyAM ananta haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! baDhU dravyendriyAM kitanI haiM ? w bhagavAn he gautama ! unakI baddha dravyendriyAM nahIM hotI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! bhAvI dravyendriyAM asaMkhyAta haiM, kyoMki vijaya Adi vimAnoM ke deva asaMkhyAta haiM / isI prakAra saudharma, IzAna Adi kalpavAsI devoM ke rUpameM tathA navatraiceyakoM ke devoM ke rUpameM vijaya Adi vimAnoM ke devoM kI atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM kahalenI cAhie / svasthAna arthAt svabhava meM atIta dravye - ndriyAM asaMkhyAta hotI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! svasthAna meM baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! svasthAna meM baddha dravyendriyAM asaMkhyAta haiM / kahevI joie. vizeSatA e che ke, manuSyanA rUpamAM atIta drabsendriyA ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! mandva dravyendriyA keTalI che? zrI bhagavAna--he gautama! temanI addha drabsendriyA nathI hatI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyA keTalI che? zrI bhagavAn--hai gautama ! bhAvI dravyendriya asa`khyAta che, kemake vijaya Adi vimAnAnA deva asakhyAta che. eja prakAre saudharmAM, IzAna Adi kalpavAsI devAnA rUpamAM tathA nava caiveyakAnA devAnA rUpamAM vijaya Adi vimAnAnA devenI atIta, mRddha ane bhAvI. dravyendriya kahevI joI e. svasthAna arthAt svabhavamAM atIta dravyendriye asa MkhyAta hAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! svasthAnamAM kha dravyendriyo keTalI che? zrI bhagavAna hai gautama ! svasthAnamAM baddha dvavyendriyA asaMkhyAta che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 prajJApanAsUtre kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'asaMkhejA' asaMkhyeyAni dravyeDiyANi anAgatAni bhavanti vijayAdidevAnAmasaMkhyAtatvAta, 'savvaTTasiddhagadevatte atItA natthi' sarvArthasiddhakadevatve vijayAdInAmatItAni dravyendriyAni na santi, 'baddhellagA natthi' badAni dravyendriyANi na santi, 'purekkhaDA asaMkhejA' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni bhavanti, gautamaH pRcchati-'savvaTThasiddhagadevANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA davyidiyA atItA?' sarvArthasiddhakadavAnA he bhadanta ! nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi atItAni 'kevaiyA baddhellagA ? kiyanti baddhAni santi ? 'Nasthi' baddhAni na santi, 'kevaiyA gautamasvAmI-he bhagavAn ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? / bhagavAn-he gautama ! asaMkhyAta haiM, kyoMki vijayAdi deva asaMkhyAta haiN| vijaya Adi vimAnoM ke devoM kI sarvArthasiddha deva ke rUpameM atIta dravye ndriyAM nahIM hotI baddha bhI nahIM hotI haiM, bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hotI haiN| cAra anuttara vimAna ke deva saMsAra meM adhika nahIM rheNge| isaliye sarvArthasiddha meM bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hI hogii| gautamasvAmI-bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI nArakoM ke rUpameM atIta dravye. ndripAM kitanI haiM ? bhayavAna-he gautama ! ananta atIta dravyendriyAM haiM ? gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM hotI nahIM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? zrI gatamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI kandriya keTalI che? zrI lApA- gautama ! 25sabhyAta , ma, vaya he asa yAta cha. vijaya Adi vimAnanA devenI sarvArthasiddha devanA rUpamAM atIta dravyendriye nathI hatI. baddha paNa nathI hotI, bhAvI kacendriya saMkhyAta hoya che. cAra anuttara vimAnanA dava sa sAramA adhika nahIM raheze. e mATe sarvArthasiddhamAM bhAvI Dhabendriye saMkhyAta ja haze. zrI gautamasvAma-he bhagavan! sarvArthasiddha davenI nArakanA rUpamAM atIta kaLe. ndriye keTalI che ? zrI bhagavad--he maitama ! ananta atIta dravyendriya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha dravyendiryo keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! baddha vyakti hotI nathI, zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI dra%i keTalI heya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 789 prameyabodhinI TIkA pada 15 sa0 10 indriyAdinirUpaNam purekkhaDA ? kiyanti puraskRtAni dravyendriyANi santi ? 'Natthi' anAgatAni na santi, 'evaM maNUsavajjaM jAva gevejjagadevatte' evam-nairayikatve iva manuSyavaje yAvad-asurakumArAdi navagraiveyakadevatve sarvArtha siddhakadevAnAmatItAnAgatabaddhadravyendriyANi vaktavyAni, 'mazAsatte atItA aNaMtA' manuSyatve atItAni dravyendriyANi anantAni bhavanti, 'badallagA nasthi' vaddhAni dravyendriyANi na santi, purekkhaDA saMkhejjA' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi saMkhyeyAni santi teSAM siddhAnAM saMkhyAtatvAt 'vijayavejayaMtajayaMtAparAjitadevatte kevaiyA davidiyA atItA ?' vijayavaijayantajayantAparAjitadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? 'saMkhenjA' saMkhyeyAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA' kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi na santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' / bhagavAn-heM gautama ! bhAvI dravyendriyAM bhI nahIM hotI haiM, kyoMki sarvArthasiddha ke deva narakabhava meM utpanna nahIM hote| isI prakAra manuSya ko choDakara asurakumAroM se lekara noveyako paryanta ke devo ke rUpa meM sarvArthasiddha devoM ko atIta, baddha aura bhAcI dravyendriyAM kahanI cAhie / manuSyapane meM atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM, baddha hotI nahIM haiM aura bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hotI haiN| gautamasvAmI-vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavan-he gautama ! baddha drayendriyAM nahIM hotI haiM ? gautamasvAmI-he bhagavAn ! bhAvI dravyandriyAM kitanI haiM ? zrI bhagavAna he gautama bhAvI DhabenidrA paNa nathI hotI, kemake sarvArthasiddhanA deva naraka bhavamAM utpanna nathI thatA. eja prakAre manuSya sivAya asurakumArathI laIne nava ke paryAnA denA rUpamAM sarvArthasiddha devanI atIta, baddha ane bhAvI drabendriya kahevI joIe. manuSya paNAmAM atIta drandriye ananta hoya che, baddha hotI nathI ane bhAvI dravyakti saMkhyAta hoya che. zrI gautamasvAmI-vijaya, vaijayanta, jayanta, ane aparAjita devanA rUpamA atIta dravyakti keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! sabhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! baddha dravyendriyo hotI nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana - bhAvI kansendriye keTalI hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 790 kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni - anAgatAni santi ? ' Natthi ' puraskRtAni dravyendriyaNi na santi, gautamaH pRcchati - 'saccaha siddhagadevANaM bhaMte ! savvaddha siddhagadevate kevaiyA davidiyA atItA ?' he madanta ! sarvArthasiddhakadevAnAM sarvArtha siddhakadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? ' Natthi ' atItAni dravyendriyANi na santi 'kevaiyA baTTelalagA ?' kiyanti baddhAni dravyendriyANi santi ? 'saMkhijjA' saMkhyeyAni baddhAni dravyendriyANi santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti puraskRtAni dravyendriyANi santi ? ' Natthi' puraskRtAni dravyendriyANi na santi, 'dA' dvAram 11 samAptam || sU0 10 // bhAvendriyavaktavyatA mUlam - ka NaM bhaMte! bhAviMdiyA paNNattA ? goyamA paMca bhAvidiyA paNNattA, taM jahA- soiMdie jAva phArsidie, neraiyANaM bhaMte! as bhAviMdiyA paNNattA ? goyamA ! paMca bhAviMdiyA paNNattA, taM jahAsoIdie jAba phArsidie, evaM jassa jaiiMdiyA tassa tai bhANiyavvA, bhagavAn - he gautama! bhAvI dravyendriyAM nahIM hotI haiM / gautamasvAmI he bhagavan ! sarvArthasiddhakadeyoM kI sarvArthasiddhakadevoM ke rUpameM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! atIta dravyendriyAM nahIM hotI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! baddha kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! baddha dravyendriyAM saMkhyAta haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama ! bhAvI dravyendriyAM nahIM hotI haiM, kyoMki sarvArthasiddhaka deva punaH sarvArthasiddhavimAna meM utpanna nahIM hote haiM / 11 dvAra samApta zrI bhagavAn gautama ! lAvI dravyendriyo nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! sarvAsiddha devAnI sarvo siddhaka devAnA rUpamAM atIta dravyendriye! keTalI che? zrI bhagavAnU he gautama! atIta drabsendriya nathI hotI, zrI gautamasvAbhI- he bhagavan ! yuddha DeTalI che ? zrI bhagavAn--hai gautama ! andre dravyendriya sakhyAta che, zrI gautamasvAmI-bhe bhagavan! bhAvI dravyendriyA keTalI che : zrI bhagavAn-he gautama ! bhAvI drabyundriyA hotI nathI kemake sarvAMsiddha daiva punaH sarvotha siddha vimAnamAM upanna nathI thatA. agIyAramuM dvAra samApta, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TokA pada 15 10 11 bhAyendriyasvarUpanirUpaNam 791 jAva vemANiyANaM, egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA bhAvidiyA atItA ? goyamA! aNaMtA, kevaiyA baddhellagA? paMca, kevaiyA pure. kkhaDA? paMca vA, dasa vA, ekArasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejA yA, aNaMtA vA, evaM asurakumArassa vi, navaraM purekkhaDA paMca vA cha vA saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA, evaM jAva thaNiyakumArassa vi, evaM puDhavikAiya AukAiya vaNassai kAiyassa vi, beiMdiyateiMdiyacau. ridiyassa vi, teukAiyavAukAiyassa vi evaM ceva, navaraM purekkhaDA cha vA, satta vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA, paMciMdiyatirikkha joNiyasta jAva IsAgasta jahA-asurakumArassa, NavaraM maNUsassa purekkhaDA kastai asthi, kassai natthi tti bhANiyavvaM, saNaMkumAra jAva gevejagassa jahA neraiyasta, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitadevasta atItA aNaMtA, baghellagA paMca, purekkhaDA paMca vA. dasa vA, paNNarasa vA, saMkhejA vA, savvaTasiddhagadevassa atItA, badhellagA paMca, kevaiyA. purekkhaDA ? paMca, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA bhAviMdiyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA badhellagA ? asaMkhejA, kevaiyA purekkhaDA ? aNaMtA, evaM jahAdavidiesu pohatteNaM daMDao bhaNio tahA bhAvidiesu vi pohatteNaM daMDa o bhANiyavyo, NavaraM vaNassaikAiyANaM baddhellagA aNaMtA, egamegassa NaM bhaMte neraiyassa neraiyatte kevaiyA bhAvidiyA atItA? goyamA ! aNaMtA, barellagA ? paMca, purekkhaDA kassa vi asthi kassa vi Nasthi, jassa asthi paMca vA, dasa vA, paNNarasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA, evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM, navaraM baddhellagA tthi, puDhavikAiyatte jAva beiMdiyatte jahA davidiyA, teiMdiyatte taheva, navaraM purekkhaDA tiNi vA, cha vA, Nava vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA, evaM cauridiyatte vi, navaraM purekkhaDA cattAri vA, aTTa vA, vArasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre evaM ee ceva gamA cattAri jANeyaThavA, je ceva davidiesu, NavaraM taiyagame jANiyavvA jassa jai iMdiyA te purekkhaDesu muNeyavvA, cautthagame jaheba dacidiyA, jAva savvaTasiddhagadevANaM savvaTasiddhagadevatte kevaiyA bhAvidiyA atItA ? Nasthi, baddhellagA ? saMkhijA, purekkhar3A ? thi / iMdiyapayaM samatta" ||suu0 11 // chAyA-kati khalu bhadanta ! bhAvendriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJca bhAvendriyANi prajJaptAni, tadyathA zrotrandriyaM yAvat-sparzanendriyam, nairayikANAM bhadanta ! kati bhAvendriyANi prajJatAni ? gautama ! paJca bhAvendriyANi prajJaptAni tadyathA-zrotrendriyaM yAvat-sparzanendriyam, evaM yasya yAvanti indriyANi tasya tAvanti bhaNitagAni, yAvada vaimAnikAnAm, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti bhAvendriyavaktavyatA zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! bhAvidiyA paNNattA ?) he bhagavan ! bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! paMca bhAvidiyA paNNattA) he gautama ! pAMca bhAve ndriyAM kahI haiM (taM jahA-soiMdie jAva phAsidie) ye isa prakAra-zrotrendripa yAvat sparzanendriya (neraiyANaM bhaMte ! kati bhAviMdiyA paNNattA?) he bhagavan ! nArakoM kI bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! paMca bhAvidiyA paNNattA) he gautama ! pAMca bhAvendriyAM kahI haiM (taM jahA-soIdie jAva phAsidie) zrotrendriya yAvat sparzanendriya (evaM jassa jai iMdiyA) isa prakAra jisako jitanI indriyAM haiM (tassa tai bhANiyavvA) usakI utanI kahanI cAhie (jAva vemANiyANaM) yAvat vaimAnikoM kii| (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavanU ! eka-eka nAraka kI (kevaiyA) mAvandriya-vatavyatA zahAtha-(kai NaM bhaMte ! bhAvi diyA paNNattA) he mAvan mAvendriya sI DI cha ? (goyamA ! paMca bhAvi diyA paNNattA) gautama ! pAMya mAndriya sI che (taM jahA-so iMdie jAba phAseMdipa) te 2mA prAre-zrIndriya yAvat 25zanandriya (nerahayANaM bhNte| kai bhApiM diyA paNmAttA ?) : man ! nAnI sAvandriyo lI hI cha ? (goyamA ! paMca bhAvi diyo paNNattA) hai gautama ! pAMca sAvandriyo hIche (taM jahA-soiMdie jAva phAsi die) te mAzata-zrIndriya yAvat 25zanandriya (evaM jassa jai iMdiyA) 2 re bhanI 2Indriyo (tassa tainmANiyavyA) tenI tejI kI naye (jAva vemANiyANaM) yAvata vaimAnikonI (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavana ! 4 me nAnI (kevaiyA) sI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TokA pada 15 sa0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam baddhAni ? paJca, kiyanti puraskRtAni ? paJca vA, daza vA, ekAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evam asurakumArasyApi, navaraM puraskRtAni paJca vA SaDa vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM yAvat stanitakumArasyApi, evaM pRthivIkAyikAkAyikavanaspatikAyikasyApi, dvIndriyatrIndriyacaturindriyasyApi, tejaskAyikavAyukAyikasyApi evaJcaiva, navaram-puraskRtAni SaD vA, sapta vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, paJcendriyatiryagyonikasya yAvad IzAnasya; yathA kitanI (bhAbiMdiyA) bhAvendriyAM (atItA) atIta haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA ?) kitanI baddha-vartamAna hai (paMca) pAMca (kevaiyA purekkhaDa ) kitanI bhAvI haiM ? (paMca vA dasa vA, ekkArasa vA, saMkhejA cA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) pAMca, athavA daza, athavA gyAraha, athavA saMkhyAta, athavA asaMkhyAta athavA ananta (evaM asurakumArassa vi) isI prakAra asurakumAra kI bhI (navaraM) vizeSa (purekkhaDA) bhASI (paMca yA cha vA, saMkhejA yA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA) pAMca, athavA chaha, athavA saMkhyAta, athavA asaMkhyAta, athavA ananta (evaM jAva thaNiyakumArassa vi) isI prakAra yAvat stanikumAra kI bhI (evaM) isI prakAra (puDhavikAiya-AukAiyavaNassaikAiyassa vi) isI prakAra pRthvIkAyika, apakAyika, vanaspatikAyiya kI bhI (beiMdiya-teiMdiya-caridi. yassa vi) isI prakAra dvIndriya, trIndriya, caturindriya kI bhI (teukAiya bAukAiyassa vi) tejaskAyika, vAyukAyika kI bhI (evaM ceca) isI prakAra (navaraM) vizeSa (cha vA, satta cA, saMkhejAvA, asaMkhejA vA aNaMtA vA) chaha, athavA sAta, athavA saMkhyAta, athavA asaMkhyAta, athavA ananta (paMcidiyatirikkhajo(bhAva diyA) mAndriyo (atItA) matIta cha ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! ananta (kevaiyA baghellagA) 32ii paddha-vata bhAna cha ? (paMca) pAya (kevaiyA purekkhaDA) eel bhAvI che ? (paMca vo dasa vA ekkAdasa vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) pAMya athavA daza, athavA agIyAra, athavA saMpyAta, athavA asaMkhyAta, athavA ananta (evaM asurakumArassa vi) same04 are sumAranI 55] (navara) vizeSa (purekkhaDA) mApI (paMca vA cha vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNatA vA) pAMya mayA cha, athavA sadhyAta 424 // masabhyAta, matha manata (evaM jAva thaNiyakumArassa vi) me4 512 yAvat stanita bhA2nI 5 (evaM) me 5412 (puDhavikAiya-AukAiya-vaNastaikAiyassa vi) se prAre pRthvIya, 404f4z, pana25tiyinI 5e (beiMdiya-teiMdiya-cariM diyarasa vi) prahAre dvandriya, trIndriya, yaturindriyanI 55 (teu mAiya vAukAyassa vi) 424134, bhane vAyu yinI 55 (evaMceca) me prAre (navara) vizeSa (cha vA, satta vA, saMkhe jA vA asaM khejjA vA aNaMtA vA) 7, mayA sAta, athavA sadhyAta, athavA madhyAta, a25|| pra0 100 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre amurakumArasya, navaram-manuSyasya puraskRtAni kasyacit santi, kasyacinna santi, iti bhaNitavyam, sanatkumArasya yAvad greveyakasya yathA nairayikasya, vijayavaijayantajayantAparAjitadevasyAtItAni anantAni, baddhAni paJca, puraskRtAni paJca vA, daza vA, pazcadaza vA, saMkhyeyAni kA, sarvArthasiddhakadevasya atItAni anantAni, baddhAni paJca kiyanti puraskRtAni ? paJca, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti baddhAni ? asaMkhyeyAni, kiyanti puraskRtAni ? anantAni, evaM yathA pendriyeSu pRthaktvenaNiyassa jAva IsANassa jahA apsurakumArassa) paMcendriya tiryaMca se lekara IzAna deva taka asurakumAra ke samAna (NavaraM) vizeSa (maNU sassa purekkhaDA kassai Atthi, kassai nasthitti bhANiyavaM) manuSya kI bhAvI indriyAM kisI kI hotI hai kisIkI nahIM aisA kahanA cAhie (saNaMkumAra jAva gevejjAgassa jahA neraiyassa) sanatkumAra yAvatU graiveyakadeva ko nAraka ke samAna (vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparA jitadevassa atItA agaMtA) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjitadeya kI atIta anaMta (baddhellagA paMca) baddha pAMca (purekkhaDA paMca vA, dasa vA, paNNarasa vA saMkhejjA vA) bhAvI pAMca, athavA daza, athavA pandraha athavA saMkhyAta / __ (samvaTThasiddhadevassa) sarvArthasiddhakadeva kI (atItA aNaMtA) atIta ananta (baddhellagA paMca) baddha pAMca (kevayA purekkhaDA ?) bhAvI kitanI ? (paMca) pAMca (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA bhAvidiyA atItA?) he bhagavan ! nArakoM kI atIta bhAvendriyAM kitanI? (goyamA! aNaMlA) he gautama ! ananta haiM (kevaiyA baddhellagA?) baddha kitanI? (asaMkhejjA) asaMkhyAta (kevaiyA purekvaDA) bhAvI kitanI? (aNaMtA) ananta (evaM jahA) isa prakAra jaise (dadhidiesu) dravyendriyoM meM (pohattaMga) pRthamananta (paci diyatirikkhajoNiyasta jAva IsANasa jahA asurakumArassa) payandriya tiyayathI na zAna va suthI masurabhAranA samAna (Navara) vizeSa (maNUsassa purekkhaDA kassai atthi kassai natthi tti bhANiyaba bhanuSya apanI mApI chandriyo anI hAya cha, nI nahI sema (saNaMkumAra jAva gevejjagassa jahA neraiyassa) sanamAra yAvat avayavanI nA2nA samAna (vijaya vejayanta-jayaMta-aparAjita devassa atItA aNaMtA) vijaya, vaizya-1, nyanta-2552ta hepanI matIta mananta (baddhellagA paMca) maddha pAya (purekkhaDA paMca vA, dasa vA, paNNarasa vA, saMkhejjA vA) mApI pAMya ath5|| 4 // athavA paMdara athavA saMkhyAta _ (savvaTTha siddhagadevarasa) sarvArtha siddha panI (atItA aNatA) atIta mana-1 (baddhallagA paMca) ma pAMya (kevaiyA purekkhaDA) mAjI sI ? (paMca) pAya (nerajhyANaM bhaMte ! kevaiyA bhAvidiyA atItA?) he saga! nAnI matIta lAvandriyo ukSI ? (goyamA! aNaMtA) 3 gautama ! ananta (kevaiyA baddhellagA) ma sI ? (asaMkhejjA) asabhyAta (kevaiyA purekkhaDA) mAmI seal ? (aNaMtA) mananta (evaM jahA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam ___795 daNDako bhaNitastathA bhAvendriyeSvapi pRthaktvena daNDako bhaNitavyaH, navaraM vanaspatikAyikAnAM baddhAni anantAni, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatve kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, baddhAni ? paJca, puraskRtAni kasyApi santi kasyapi na santi, yasya santi, paJca vA daza vA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evam asurakumArANAM yAvat stanitakumArANAm, navaraM baddhAni na santi, pRthivIkAyikatve yAvad dvIndritve yA dravyendriyANi, trIndriyatve tathaiva, navaraM puraskRtAni trINi vA, SaDa ktva-bahuvacana se (daMDao bhaNio) daMDaka kahA hai (tahA) isI prakAra (bhAvidi. esu vi) bhAvendriyoM meM bhI (pohaNa daMDao bhANiyamvo) bahuvacana se daMDaka kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (vaNassaikAiyANaM baddhellagA aNaMtA) vanaspatikAyikoM kI baddha ananta haiN| ___ (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavan ! eka-eka nAraka kI (neraitte) nArakapane meM (kevaiyA bhAbiMdiyA atItA) kitanI bhAvendriyAM atIta haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta (baddhellagA ?) baddha ? (paMca) pAMca (purekkhaDA kassavi asthi, kassavi nasthi) puraskRta kisI kI haiM, kisI ko nahIM (jassa Atthi paMca vA, dasa vA, paNNarasa saMkhejjA vA, asaMkhejjA yA, aNaMtA vA) jisakI haiM, usakI pAMca, daza, paMndraha, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiM (evaM asurakumArANaM jAya thaNiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM kI yAvat stanita mAroM kI (navaraM baddhellagA natthi) vizeSa-baddha nahIM haiM (puDhavikAiyatta jAva veiMdi. yatte jahA dadhidiyA) pRthvIkAyikapane yAvat dvIndriyapane meM jaise dravyendriyAM kahI hai (teiMdiyatte taheca) trIndriyapane isI prakAra (navaraM) bizeSa (purekkhaDA) bhAvI me 4Are rebha (davidiesu) dravyendriyomA (pohatteNaM) pRthatya-mahupayanI (daMDao bhaNio) 44 hA cha (tahA) me prAre (bhAvidiesa) sAvandriyAmA 555 (pohateNaM daMDao bhANiyavvo) huyamayI 64 43 // naye (navaraM) vizeSa (vaNassaikAiyANaM baddhellagA aNaMtA) panaspativihInI ma mananta cha / (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) bhagavan ! 4 4 n||24jii (neraiyatte) nA2454vi (kevaiyA bhAvidiyA atItA) 32ii lAvandrayo matIta cha ? (goyamA ! aNaMtA) 3 gautama! sananta (baghellagA) maI (paMca) pAMya (purekkhaDA kassa vi atthi, kassa vi natthi) puraskRta unI cha. unI nathI (jassa asthi, paMca vA dasa vA paNNarama vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, agaMtA vo) nI cha tenI pAya, 4za, 542, sadhyAta, asabhyAta, A241 ananta cha (evaM jAva asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM) me 2 asumArAnI tebha stanita bhAnI (navaraM baddhellagA natthi) vizeSa-mara nayI (puDhavikAiyatte jAva beiMdiyatte jahA dabidie) 14 // 4i5o yAvat dIndriya paNe repI dravyendriyo (teiMdiyatte taheva) jIndriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vA, nava bA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evaM caturindriyatve'pi, navaraM puraskRtAni catvAri vA, aSTau vA, dvAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evam ete caiva gamA zcatvAro jJAtavyAH ye caiva dravyendriyeSu, navaraM tRtIyagame jJAtavyAni yasya yAvanti indriyANi, tAni puraskRteSu jJAtavyAni, caturthagame yathaiva dravyendriyANi, yAvat sarvArtha siddhakadevAnAM sarvArthasiddha kadevatve kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? na santi, baddhAni ? saMkhyeyAni, puraskRtAni ? na santi / indriyapadaM samAptam / / TIkA-atha bhAvendriyANi prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! bhAvidiyA paNattA ?' he bhadanta ! kati khalu bhAvendriyANi prajJatAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'paMca bhAvidiyA paNNattA' paJca bhAvendriyANi prajJaptAni, 'taM jahA-soIdie jAva phAsidie' tadyathA-zrotre(tiNi yA, cha ghA, Nava vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, agaMtA vA) tIna, chaha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (evaM cariMdiyatta vi) isI prakAra cauindriyapane bhI (navaraM) vizeSa (purekkhaDA) bhAvI (cattAri vA, aTTha vA, bArasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) cAra, ATha, bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (evaM ee ceva gamA) isa prakAra yahI gama (cattAri) cAra (jANeyavyA) jAnane cAhie (jeceva davidiesu) jo dravyendriyAM meM (navaraM) vizeSa (taigane jANiyavvA) tIsare gamameM jAnanA cAhie (jassajai iMdiyA) jisakI jitanI indriyAM (te) ve (purekkhaDesu) bhAvI indriyoM meM (muNeyavA) jAnanA cAhie (cautthagame) cauthe gama meM (jaheva vidiyA) jaise dravyendriyAM (jAya) yAvat (samvaTThasiddhagadevANaM) sarvArthasiddhaka devoM kii| (savvaTThasiddhagadevatta) sarvArthasiddhakadevapane (kevaiyA bhAvidiyA atItA ?) parI me prA2 (navara) vizeSa (purekkhaDA) mApI (tiNNi vA, cha vA Nava vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) 3, 7, nava, sadhyAta, madhyAta, PAthavA mananta (evaM cariMdiyatte vi) me re yatundriya pAmA 5(navaraM) vizeSa (purekkhaDA) sAvI (cattAri vA, adu vA, bArasa vA, saMkhajjA vA, asaMkhajjA vA, aNaMtA vA) yAra, mA8, mA2, sabhyAta, madhyAta, mathavA mananta (evaM ee cevagamA) se prAre Ama 5 (cattAri) yA2 (jANeyabvA) anyat na (je ceva davi diesu) re dravyendriyomA (navaraM) vizeSa (taiyagame jANiyavA) te tRtIya semI MY neme (jassa jai iMdiyA) nI kSI ndriyo (ta) temA (purekkhaDesu) uii ndriyomA (muNeyavA) aala (cautthagame) yothA gamabhA (jaheva daviM die) rebha dravyendriyo (jAva) yAvat (savvadRsiddhagadevANaM) sarvArthasiddhaka devenI (sanvadRsiddhagadevatte) sAtha sa. hevapaNe (kevaiyA bhAvi diyA atItA ?) 3eal zrI prshaan| sUtra : 3 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam ndriyaM yAvat-vakSurindriyam, ghrANendriyam, jihvendriyam, sparzanendriyam, gautamaH pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! kai bhAbiMdiyA paNNatA?' he bhadanta ! nairayikANAM kati bhAvendriyANi majJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'paMva bhAvidiyA paNNattA' nairayikANAM paJca bhAvendriyANi prajJatAni 'taM jahA-soiMdie jAva phAsidie' tadyathA-zrIndriyaM yAvatacakSurindriyam, ghrANendriyam, jihavendriyaM sparza nendriyam, 'evaM jassa jai iMdiyA tassa tai bhANiyagA' evam-uktarItyA yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti tasya tAni-tAvanti bhAvendriyaHgi bhaNitavyAni, 'jAva vemANiyANaM' yAvat-asurakumArAdi bhavanavAsipRthivIkAyikAyekendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikitanI atIta bhAvendriyA~ haiM ? (Nasthi) nahIM haiM (baddhellagA ?) baddha ? (saMkhejjA) saMkhyAta (purekkhaDA) bhAvI ? (Nasthi) nahIM haiM ! iMdiyapayaM samattaM indriyapada samApta TIkArtha-aba bhAvendriyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai :gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bhAvendriyAM pAMca kahI haiM-zrotrendriya, cakSu. rindriya, ghANendriya, jihavendriya aura sparzanendriya, / gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM kI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI bhAvendriyAM pAMca kahI haiM-zrotrendriya yAvat-cakSurindriya, ghrANendriya jihavendriya aura sparzanendriya ! isa prakAra jisa jIva kI jitanI bhAvendriyAM hotI haiM, usakI utanI bhAvendriyAM kahalenI caahie| asurakumAra Adi bhavanavAsiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, Aala mAndriyo (patthi) nayI (baddhellagA ?) maddha (saMkhijjA) Aruna (purekkhaDA) bhAvI ? (Nasthi) nathI ___ (iMdiya payaM sammatta) dhandriya 56 sabhAsa TIkAI-ve bhAvendriyonI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! bhAvendriyo keTalI kahI che? zrI bhagavAna gautama ! bhAvendriya pAMca kahI che-ndriya, cakSurindriya, ghANe ndriya, jihaeNndriya, sparzanendriya zrI gotamaravAma-he bhagavan! nAraka nI bhAvendriye keTalI che ? zrI bhagavAhe gautama ! nAronI bhAvendriya pAMca kahI che-ndriya yAvacakSurindriya prANendriya, jiridraya, ane sparzanendriya. e prakAre je jIvanI jeTalI bhAvedri hoya che. tenI teTalI bhAvendriya kahevI joIe. asurakumAra Adi bhavana vAsie, pRthvI kAyika Adi ekendriyo, vizlendriya, paMcendriya tiryaMce, manuSyo, vAna zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 prajJApanAsUtre kAnAmapi yathAyogyaM bhAvendriyANi vaktavyAni, 'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyamsa kevaiyA bhAviMdiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya kinti bhAvendriyANi diara ? 'gomA ! agaMtA' he gautama! anantAni bhAvendriyANi atItAni santi 'kevaiyA baddhe lagA ?' kiyanti bhAvendriyANi nairayikasya baddhAni santi ? 'paMca' paJca bhAnendriyANi baddhAni santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti bhAvendriyANi puraskRtAni - anAgatAni santi ? 'paMca vA, dasa vA, ekArarA vA, saMkhejyA vA, asaMkhejjA vA, anaMtA vA ' paJca vA jaghanyena, daza vA ekAdaza vA saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA utkRSTena anantAni vA bhAvendriyANi ekaikasya nairayikasya anAgatAni santIti bhAvaH, 7 ' evaM amarakumArassa vi' evam nairayikasyeva asurakumArasyApi atItavaddhAnAgatabhAvendri yANi vaktavyAni, kintu - 'NavaraM purekkhaDA paMca vA, cha vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, paMcendriya tiryaco, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSko aura vaimAnikoM kI bhAvendriyAM bhI yathA saMbhava kahalenI cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka nAraka kI bhAvendriyAM atIta kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! atIta bhAvenyiAM ananta haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka kI baddha bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama ! baddha bhAvendriyAM pAMca haiN| gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI bhAvendriyAM kitanI haiM ? - bhagavAn he gautama! pAMca, daza, gyAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI bhAvendriyAM haiM / asurakumAra kI atIta, baddha aura bhAvI bhAvendriyAM nAraka ke samAna hI samajhalenI cAhie | vizeSatA yaha hai ki asurakumAra kI bhAvI bhAvendriyAM pAMca, chaha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / adhurakumAra ke samAna vyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAnI bhAlendriyA paNa yathA sa Mbhava kahevI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka eka nArakanI bhAlendriya atIta keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! atIta bhAvendriya ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan-nArakanI addha bhAvendriyA keTalI che ? zrI bhagavAna hai gautama ! khaddha bhAvendriya pAMca che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI bhAvandriyA keTalI che ? zrI bhagavAna-De gautama ! yAMya, harA, azIyAra, saMkhyAta, asaM jyAta agara ananta bhAvI bhAvendriyA che. asurakumAranI atIta, addha ane bhAvI bhAvendriyA nArakanA samAna ja samajI levI joIe. vizeSatA e che ke asurakumAranI bhAvI lAvendriya pAMca, cha, saMkhyAta zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam aNaMtA vA' navaraM nairayikApekSayA vizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi paJca vA paDU vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA anantAni vA asurakumArasyAvaseyAni, 'evaM jAva thaNiyakumArassa vi' evam-asurakumArasyeva yAvad-nAgakumArasya, suvarNakumArasya, agnikumArasya, vidyutkumArasya, udadhikumArasya, dvIpakumArasya, dikkumArasya, pavanakumArasya, stanitakumArasyApi cAtItabaddhAnAgata bhAvendriyANi bhAvayitavyAni, 'evaM puDha vikAiya AukAiya vaNastaiyassa vi' evam-pUrvoktanairayikAsurakumArAderiva pRthivIkAyikApkAyikavanaspatikAyikasyApi atItabaddhabhAvendriyANi bhAvanIyAni, 'beiMdiya-teiMdiya cauridiyassa vi' dvIndriyatrIndriyacaturindriyasyApi bhAvendriyANi nairayikAderiva atItabaddhaviSayANi avase yAni 'teukAiya vAukAiyassa vi evaM ceva' tejaskAyikavAyukAyikasyApi, evaJcaiva-nairayikAderiva bhAvendriyANi atItabaddhAni bodhyAni, kintu-'NavaraM purekkhaDA cha vA, satta vA, saMkhejjA kA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' navaram-nairayikAsurakumArAdyapekSayA vizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi SaDa vA, sapta vA; saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA ava se yAni, 'paMcidiyatirikkhajoNiyassa jAva IsANassa jahA nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udaddhikumAra, bIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra kI bhI atIta, baddha aura anAgata bhAvendriyAM samajhalenI caahie| __ isI prakAra arthAt nAraka aura asurakumAra Adi ke samAna pRthvIkAyika, apUkAyika aura vanaspatikAyika kI bhI atIta, baddha aura bhAvI bhAvendriyAM jAnalenA caahie| dIndriya, trIndriya aura caturindriya kI atIta, baddha aura bhAcI bhAvendriyAM nAraka ke samAna samajhanI cAhie / tejaskAyika aura vAyukAyika kI bhI isI prakAra kahanI cAhie / nAraka aura asurakumAra Adi kI apekSA vizeSatA yaha haiM ki bhAvI bhAvendriyAM chaha, sAta, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| asaMkhyAta athavA ananta hoya che, asurakumAranA samAna nAgakumAra, suvarNakumAra agni kumAra, vighakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra ane svanikumAranI paNa atIta, baddha ane anAgata bhAvedriye samajI levI joIe. e prakAre arthAt nAraka ane asurakumAra Adina samAna pRthvIkAyika, aSkAyika ane vanaspatikAyikanI paNa atIta baddha ane bhAvI bhAvendri jANI levI joIe. dvIndriya, trIndriya ane caturindriyanI atIta, baddha ane bhAvI bhadri nArakanA samAna samajavI joIe. tejaskAyika ane vAyukAyikanI paNa eja rIte kahevI joIe. nAraka ane asurakumAra AdinI apekSAe vizeSatA A che ke bhAvI bhAvendriya cha, sAta, saMkhyAta asaMkhyAta, athavA ananta hoya che. zrI prApana sUtra : 3 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D prajJApanAsatre asurakumArassa' pazcendriyatiryagyonikasya yAvad-manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya saudharmadevasya IzAnasya cAtItabaddhAnAgatabhAyendriyANi yathA asurakumArasyoktAni tathA vaktavyAni kintu 'NavaraM maNUsassa purekkhaDA kassai atthi kassai Nasthi ti bhANiyavaM' navaram-pUrvApekSaza vizeSastu manuSyasya puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi kasyacit santi, kasyacinna santi, iti bhaNitavyam, 'saNaMkumArassa jAva gevejjassa jahA neraiyassa' sanatkumArasya yAvad-mAhendrasya brahmalokasya lAntakasya mahAzukrasya sahasrArasya pAnatasya prANatasya AraNasyAcyutasya nauveyakasya ca atItavaddhAnAgatabhAvendriyANi yathA nairayikasyoktAni tathA vaktavyAni, 'vijayavejayaMta jayaMta aparAjita devassa atItA aNaMtA' vijayavaijayantajayantAparAjitadevasya atItAni bhAvendriyANi anantAni santi 'baddhellagA paMca' baddhAni bhAvendriyANi pazca santi, 'purekkhaDA paMca vA, dasa vA, paSNarasa vA, saMkhejjA vA' puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi pazca vA, daza kA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA santi, 'savvaTThasiddhagadevassa bhatItA aNaMtA' sarvArthasiddhakadevasya atItAni bhAvendriyANi anantAni santi, 'baddhellagA paMca' baddhAni bhAvendriyANi pazca santi 'kevaiyA purekkhaDA ?? kiyanti paMcendriya tiryaMcayonika se lekara IzAnadeva taka asurakumAra ke samAna samajhanA cAhie / arthAt paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka, saudharmadeva tathA IzAnadeva kI atIta baddha aura bhAvI bhAvendriyAM usI prakAra samajha lenI cAhie, jaisI asurakumAra kI kahI haiN| isameM vizeSatA yahI hai ki kisI manuSya kI bhAcI bhAvendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta tathA navagreveyaka deva kI atIta, baddha aura bhAvI bhAvendriyAM nAraka ke sadRza kahanI caahie| vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI atIta bhAvendriyAM ananta haiM, baddha pAMca haiM aura anAgata pAMca, dasa, pandraha athavA saMkhyAta haiN| sarvArthasiddha deva kI atIta bhAvendriyAM ananta hai, baddha pAMca hotI paMcendriya tiryaMcanikathI laIne IzAnadevasudhI asurakumAranA samAna samajavA joIe. arthAt paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnacantara tiSka saudharma deva tathA IzAna devanI atIta, baddha ane bhAvI bhAvendriye e prakAre samajI levI joIe ke jevI asura kumAranI kahI che. emAM vizeSatA e che ke keI manuSyanI bhAvI bhAvendriya hoya che, unI nayI tI. sanamA2, bhADe-dra, zahA, al-dz, bhAzu, sAra, mAnata, prANata, ANu ane ayyata tathA navayaka devanI atIta, baddha ane bhAvI bhAvendri nArakanA sadaza kahevI joIe. vijaya jayanta jayanta ane aparAjita devanI atIta bhAvendriye ananta che, maddha pAMca che ane anAgata pAMca, daza, paMdara athavA saMkhyAta che. sarvArthasiddha devanI atIta bhAvendriya ananta che, baddha pAMca hoya che ane bhAvI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam puraskatAni - anAgatAni bhAvendriyANi santi ? 'paMca' paJca bhAvendriyANi puraskRtAni santi, apa bahutvamadhikRtyAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA bhAvidiyA atItA?' he bhadanta ! nairapikANAM kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? 'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni bhAvendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA?' kiyanti bhAvendriyANi baddhAni santi ? 'asaMkhejA' asaMkhyeyAni bhAvendriyANi baddhAni santi nairayikANamasaMkhyAtatyAn : 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanti puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'aNaMtA' anantAni bhAvendriyANi anAgatAni santi, 'evaM jahA dacidiesa pohatteNaM daMDao bhaNibho tahA bhAvidiesa pohatteNaM daMDao bhANiyabyo' evama-pUrvoktarItyA yathA dravyendriyeSu pRthaktvena daNDako bhaNitastathA bhAvendriyeSvapi pRthaktvena daNDako bhANitavyaH, kintu-'NavaraM vaNassai kAiyANaM baddhellagA aNaMtA' navaraM-dravyendriyApekSayA vizeSastu bhAvendriyANi vanaspatikAyihaiM aura bhAvI bhAvendriyAM bhI pAMca hI hotI haiN| gautamasvAmI punaH bahuvacana ko lekara prazna karate haiM-bhagavan ! nArakoM kI atIta bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kI baddha bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI baddha bhAvendriyAM asaMkhyAta haiM / gautamasvAmI-bhagavan ! nArakoM kI bhAvI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-gautama ! ananta haiN| isa prakAra jaise dravyendriyoM ke viSaya meM bahuvacana ko lekara daMDaka kahA hai, usI prakAra bhAvendriyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA caahie| kintu dravyendriyoM kI apekSA inameM vizeSatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM kI bhAvendriyAM baddha bhAvendriye paNa pAMca ja hoya che. zrI gautamasvAmI-punaH bahuvacanane laIne prazna kare che he bhagavan! nArIkenI atIta bhAvendriya keTalI che? zrI bhagava-he gautama! ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakanI baddha bhAvendriye keTalI che? zrI bhagavana-he gautama ! nArakonI baddha bhAvendriye asaMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakenI bhAvI bhAvendriye keTalI che? zrI bhagava-he gautama ! ananta che. e prakAre jema dUbendriyanA viSayamAM bahuvacanane laIne daMDaka kahela che. eja prakAre bhAvendriyenA viSayamAM paNa kahI levuM joIe. kintu dravyayeinI apekSAe AmAM vizeSatA e che ke. vanaspatikAcikenI bhAvendriya baddha ananta che, kemake vanaspati zrI prshaan| sUtra : 3 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAnAM baddhAni anantAni santi, vanaspatikAyikAnAmanantatvAt, 'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA bhAvidiyA atItA? he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya narayikatve-narakabhavAvasthAyAM kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? 'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni bhAvendriyANi atItAni santi, 'badallagA?' kiyanti bhAvendriyANi baddhAni santi ? 'paMca' paJca bhAvendriyANi baddhAni santi, 'purekkhaDA kassa vi asthi kassa vi natthi' puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi kasyApi nairayikasya nairayikale santi kasyApi na santi, 'jassa asthi paMca vA, dasa vA, paNNarasa vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' yasya nairayikasya nairayikatve pUraskRtAni bhAvendriyANi santi ananta haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI narakabhava kI avasthA meM atIta bhAvendriyAM kitanI haiM? bhagavAn-he gautama ! ananta atIta bhAvendriyAM haiN| gautamasvAmI-he bhagavana! baddha kitanI haiM? bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka kI baddha bhAvendriyAM pAMca hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! anAgata bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka kI nAraka rUpa meM bhAvI bhAvendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| arthAt jo nAraka naraka se nikala kara anya gati meM utpanna ho kara punaH naraka meM utpanna hone vAlA haiM, usakI nArakapane bhAvI bhAvendriyAM hotI haiM, kintu jisa jIva kA vartamAna nArakabhava antima hai, arthAt jo naraka se nikala kara phira kabhI narakameM utpanna nahIM hogA, usakI nAraka rUpa kAyikanA jIva ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! eka eka nArakanI narakabhavanI avasthAmAM atIta bhAvendriya keTalI che? zrI bhagavana-he gautama ! ananta atIta bhAvendriya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavat baddha keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! eka eka nArakanI baddha bhAvendrio pAMca hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! anAgata bhAvendriya keTalI che? zrI bhagavAn -he gautama ! keI nArakanI nAraka rUpamAM bhAvI bhAvendriya hoya che, keInI nathI letI arthAt je nAraka narakamAMthI nikaLIne anyagatimAM utpanna thaIne punaH nArakamAM utpanna thanAra che, tenI nakapaNe bhAvI bhAvendri hoya che. kintu je jIvane vartamAna nAraka bhava antima che, arthAta je narakamAMthI nIkaLIne pharI kayAreya narakamAM utpanna nathI thatuM, tenI naraka rUpamAM bhAvI bhAvendrita nathI hotI. jenI che zrI prshaan| sUtra : 3 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam tasya paJca vA, daza vA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, _ 'evaM asurakumAraNaM jAya thaNiya kumArANaM' evam-nerayikANAmiva asurakumArANAM yAvad nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArAgAmapi atIta baddha puraskRtabhAvendriyANi nairayikatve vaktavyAni, kintu 'NavaraM badallagA Natthi' navaram-vizeSastu baddhAni bhAvendriyANi asurakumArAdInAM nairayikatve na santi prAguktayuktarUpapAditatvAt, 'puDhavikAiyatte jAva beiMdiyatte jahA dadhidiyA' pRthivIkAyikatve yAvad-apkAyikatejaskAyikavAyukAyikavanaspatikAyikatve dvIndriyatve ca yathA dravyendriyANi uktAni tathA vakavyAni 'teiMdiyatte meM bhAcI bhAvendriyAM nahIM hotI haiN| jisa kI haiM, usakI pAMca, dasa, pandraha, sakhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhI hotI haiN| jo bhaviSya meM eka bAra phira utpanna hogA, usakI pAMca bhAvI bhAvendriyAM, jo do bAra utpanna hogA usakI daza, tIna bAra utpanna hone vAle kI pandraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bAra utpanna hone vAle kI saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI bhAvendriyAM hotI haiN| isI prakAra asurakumAroM kI suvarNakumAroM kI agnikumAroM kI, vidyuta. kumAroM kI uddhikumAroM kI dvIpakumAroM kI, dizAkumAroM kI, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI atIta, baddha aura bhAyo bhavendriyAM narakapane meM samajha lenI caahie| vizeSa yaha hai ki asurakumAra Adi meM nArakapane baddha bhAvendriyAM nahIM hotI haiM, isa viSaya meM yukti pUrvavatU samajha lenI caahie| pRthvIkAyika, aprakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika tathA dondriya ke rUpa meM jisa prakAra dravyendriyAM kahI haiM, usI prakAra bhAvendriyAM tenI pAMca daza, paMdara, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta paNa hoya che. je bhaviSyamAM eka vAra utpana thaze, tenI pAMca bhAvI bhAvendriye, je be vAra utpana thaze, tenI daza, traNa vAra utpanna thanAranI paMdara, saMkhyAta, asaMkhyAta agara ananta vAra utpanna thanAranI saMkhyAta, asaMkhyAta agara ananta bhAvI bhAvedriya hoya che. eja prakAre asurakumAronI, nAgakumAranI, suvarNakumAronI, agnikumAranI, vidhutkamAnI, udadhikumAranI, dvIpakumAranI, dizAkumAranI, pavanakumAranI ane svanitakumAranI paNa atIta, baddha ane bhAvI bhAvendriya nArakapaNamAM samajI levI joIe. vizeSa A che ke asurakumAra AdimAM nArakapaNe baddha bhAvendra nathI hotI A viSayamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. pRthvIkAyika, aSkAyika, tejasakAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika tathA dviIndriyanA rUpamAM je prakAre dravyakti kahI che, e ja prakAre bhAvedri paNa kahevI joIe. vanaspatikAyika paNe ane kIndriya paNe paNa dravyendriyenA samAna bhAvendriya kahevI joIe, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 prajJApanAsUtre taheva' trIndriyatye tayaiva-dravyendriyavadeva bodhyam, kintu 'navaraM purekkhaDA tiNNi vA, cha vA, Naya vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' navaram-vizeSastu-trIndriyatve puraskRtAni bhAvendriyANi trINi vA, paDU yA, nava yA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni kA santi 'evaM cauridiyatte vi' evam-trIndriyatve iva caturindritve'pi avase yam, kintu-'NavaraM puraSakhaDA cattAri vA, aTTha vA, bArasa vA, saMkhejA cA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' naparamvizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi caturindriyatve catvAri vA, aSTau thA, dvAdazA vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, "evaM ee ceva gamA catvAri jANeyavyA jeceva dabidiesu' evam-uktarItyA ete caiva gamA:-abhilApAH catvAraH-nairayika-tiryagyonika-manuSya-deva viSayakAH jJAtavyAH, yecaiva catvAro dravye. ndriyepu uktAH, kintu-'NavaraM taiyagame jANiyavvA jassa jai iMdiyA te purekkhaDesu TuNeyavvA' navarama-vizeSastu tatIyagame-manuSyaviSayakAbhilApe jJAtavyAni yasya yAvanti indriyANi santi tasya tAni-tAvanti puraskRteSu-anAgateSu bhAvendriyeSu jJAtavyAni 'cautthagame jaheva dabidiyA' caturthagame-devaviSayakAbhilApe yathaiva dravyendriyANi uktAni tathaiva bhAvendriyeSu vaktavyAni 'jAva savvaTThasiddhagadevANaM savvaTThasiddhagadevatte kevaiyA bhAvikahanI caahie| vanaspatikAyikapane aura dvIndriyapane meM bhI dravyendriyoM ke samAna kahanI caahie| trIndriyapane meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / kintu vizeSa yaha hai ki trIndripane bhASI bhAvendriyAM tIna, chaha, no, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| cauindriyapane bhI isI prakAra jAnanA cAhie kintu bhAvI bhAvendriyAM cAra, ATha, bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isa prakAra dravyendriyoM ke viSaya meM jo cAra gama kahe haiM, ve hI yahA~ bhI samajha lene cAhie / ve cAra gama haiM-nairayika, tiryagyonika, manuSya aura deva sNbNdhii| kintu tIsare gama meM arthAt manuSya saMbaMdhI abhilApa meM jisa kI jitanI indriyAM hotI haiM, usa kI utanI hI anAgata bhAvendriyoM meM jAnanA caahie| catartha gama meM arthAt deva saMbaMdhI abhilApa meM jaise dravyendriyAM kahI haiM, usI prakAra trIndriyapaNe paNa eja prakAre kahevuM joIe. paraMtu vizeSa e che ke-trIndriyapaNe bhAvI bhAvendriye traNa, cha, nava, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hoya che. cAra IndriyapaNe paNa eja prakAre jANavuM joIe. paraMtu bhAvI bhAvendriya cAra, ATha, bAra saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. e prakAre dravyendriyanA viSayamAM paNa je cAra gama kahyA che, teja ahIM paNa samajI levA joIe, te cAra gama che-vairavika, tiryaMcanika, manuSya ane deva saMbaMdhI kahela che kintu trIjA gamamAM arthAta manuSya saMbaMdhI abhilApamAM jenI jeTalI Indriya che. tenI teTalI ja anAgata bhAvendrimAM jANavI joIe. caturthagAmamAM arthAt deva saMbaMdhI abhilApamAM jevI drandriya kahI che, e ja prakAre bhAvendriye kahevI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 su. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam diyA atItA ?' yAvat paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikanavagraiveyaka vijayAdi sarvArthasiddhakadevAnAM yAvat- sarvArthasiddhakadevanve kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? ' Natthi ' sarvArtha siddhakadevAnAM sarvArthasiddhakadevatve mAvendriyANi atItAni na santi, 'baddhelalagA ?' kiyanti baddhAni bhAvendriyANi santi ? 'saMkhijjA' saMkhyeyAni bhAvendriyANi vaddhAni santi, sarvArtha siddhakadevAnAM saMkhyAtatvAt 'purekkhaDA ?' puraskRtAnianAgatAni bhAvendriyANi kiyanti santi ? ' Natthi ' anAgatAni bhAvendriyANi sarvArthasiddha kadevAnAM sarvArthasiddhakadevatve na santi teSAM punaH sarvArthasiddhakadevatve anupapAdAta, 'iMdiyapayaM samattaM' indriyapadaM samAptam / 805 bhAvendriyAM kahanI cAhie, yAvat paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyo. from, vaimAnika, navagraiveyaka, vijayAdi anuttara deva tathA sarvArthasiddhaka deva kI sarvArthasiddhaka deva ke rUpa meM kitanI atIta bhAvendriyAM haiM ? isakA uttara yaha hai ki sarvArthasiddha deva ke rUpa meM ina kI atIta bhAvendriyAM nahIM hotI haiM / gautamasvAmI -: -bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddha devapane baddha bhAvedriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama ! saMkhyAta haiM, kyoMki sarvArthasiddha vimAna ke deva saMkhyAta haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! bhAvI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn he gautama! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddha deva ke rUpa meM bhAvI bhAvendriyAM hotI nahIM haiN| kyoMki jo jIva eka bAra sarvArthasiddha vimAna meM utpanna huA haiM, vaha dUsarI bAra sarvArthasiddha vimAna meM utpanna nahIM hotA / indriyapada samApta le the. yAvat pathendritiyaya, manuSya, vAnanyantara, jyotiSTha, vaimAnika, navagreyeya, viSayAdi, anuttara deva tathA sarvAsiddhaka devAnI sarvAMsiddha devanA rUpamAM keTalI atIta bhAvendriya che ? tenA uttara e che ke sarvAsiddha devanA rUpamAM temanI atIta bhAvendriya nathI hAtI. zrI gautamasvAmIM he bhagavan! sarvAM`siddha devenI sarvAsiddhapaNe addha bhAvendriye TheTalI che ? zrI bhagavAna-De gautama ! sa'khyAta che, kemake sarvo siddha vimAnanA deva sakhyAta che, zrI gautamasvAmI-he bhagavan-bhAvI bhAvendriya keTalI che? zrI bhagavAn-DhuM gautama ! saoNsiddha devAnI sarvothasiddha devanA rUpamAM bhAvI lAve. ndriyA hAtI nathI, kemake je jIva eka vAra sarvAMCsiddha vimAnamAM utpanna thoya che te bIjI vAra sarvAsiddha vimAnamAM utpanna nathI thatA. // padaramuM indriya pade samApta thayuM zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre poDazaM padaM prArabhyate mUlam-"kaivihe NaM paoge paNNatte ? goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge 1 asaccamaNappaoge 2, saccAmosamaNappaoge 3, asaccAmosamaNappaoge 4, evaM vaippaogevi cauhA 8, orAliyasarIrakAyappabhoge, 9, orAliyamIsasarIrakAyappaoge 10, veubviyasarIrakAyappaoge 11, veubviyamIsasarIrakAyappaoge 12, AhArakasarIrakAyappaoge 13, AhAragamIsasarIrakAyappaoge 14, kammAsarIrakAyappaoge 15" / chAyA-katividhaH khalu prayogaH prajJaptaH ? gautama ! paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathAsatyamana: prayogaH 1, asatyamana: prayogaH 2, satyampAmanaH prayogaH 3, asatyamRSAmana: prayogaH 4, evaM vacaH prayoga'pi caturvidhaH 8, audArikazarIrakAyaprayogaH 9, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH 10, vaikriyazarIrakAyaprayogaH 11, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH 12, AhArakazarIrakAyaprayogaH13, AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH 14,kArmaNazarIrakAyaprayogaH 15" / ___ solahavAM-prayogapada zabdArtha-(kaivihe gaM bhaMte ! paoge paNNatte ?) he bhagavan ! prayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte) he gautama ! pandraha prakAra kA prayoga kahA hai-(naM jahA) vaha isa prakAra (saccamaNappaoge) satyamana:prayoga (asaccamaNappaoge) asatyamanaH prayoga (saccAmosamaNappaoge) satyamRSAmanaH prayoga (accAmosamaNappaoge) asatyamRSAmanaH prayoga (evaM vaippa. oge vi) isI prakAra bacanaprayoga bhI (cauhA) cAra prakAra kA hai (orAliyasarIrakAyappaoge) audArikazarIrakAyaprayoga(orAliyamIsasarIrakAyappaoge) audArikamizra zarIrakAya prayoga (veuvviyasarIrakAyappabhoge) vaikriyazarIkAya seLayuM-paga pada ___ 4-(kaivihe gaM bhaMte ! paoge paNNatte ) 3 mApan ! prayoga hai| pradhAna cha 1 (goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte) he gautama ! 542 prAranA pryo|| 4aa cha (taM jahA) te // ||re (saccamaNappaoge) satya mana: prayoga (asaccamaNappaoge) asatya bhanaH prayAsa (saccAmosamaNappaoge) satya bhUSA manaH prayAsa (asaccAmosamaNappaoge) asatyA bhUSA mana: prayoga (evaM vaippaoge) ra pramANe cayana prayAsa paNa (cauhA) yAra 4Are che (orAliyasarIrakAyappaoge) mohA2i4 222 7.yaprayoga (orAliyamIsasarIrakoyapaoge) mohaaribhishrii24|ypryog (veuvviyasarIrakAyappaoge) vaiThiya shrii27|ypryaas (AhAragasarIrakAyappaoge) AN6 / 25 zarIyaprayoga (AhAragamIsasarIra zrI prshaan| sUtra : 3 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam TIkA-pUrvapade indriyavatAmeva lezyAdi sadbhAvAd vizeSata indriyapariNAmasya pratipAditatvena pariNAmasAmyAt prayogapariNAma prarUpayitumAha-'kaivihe NaM bhaMte ! paoge paNNate?' he bhadanta ! katividhaH khalu prayogaH prajJaptaH ? tatra prapUrvasya yudhadhAtotri pratyaye sati prayogapadena parispanda kriyArUpa AtmavyApAra ucyate yoga ityarthaH athavA prakarSeNa yujyatevyApAryate kriyAsu sambadhya te vA sAmparAyikaryApathakarmaNA sahAtmA aneneti prayogaH, karaNe ghaJpratyayo bodhyaH, bhagavAnAha-'goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte' he gautama ! paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH 'taM jahA-saccamaNappaoge 1' tadyathA-satyamanaH prayogaH 1, 'asacamaprayoga (veubdhiyamIsasarIrakAyappaoge) vaikriyamizrazarIrakAya prayoga (AhArakasarIrakAyappaoge) AhArakazarIrakAya prayoga (AhAragamIsasarIrakAyappaoge) AhArakamizrazarIrakAyaprayoga (kammAsarIrakAyappaoge) kArmaNazarIkAya pryog| ____TIkArtha-indriya vAle jIvoM meM hI leiyA kA sadbhAva hotA hai, isa kAraNa isase pahale vAle padameM indriyapariNAma kA pratipAdana kiyA gyaa| aba pariNAma kI sadRzatA ke kAraNa prayogapariNAma kI prarUpaNA kI jAtI hai: gautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagavan ! prayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai? 'pra' upasargapUrvaka 'yuja' dhAtu se ghaJ pratyaya hone para 'prayoga' zabda niSpanna huA hai| prayoga kA artha hai-parispandana rUpa AtmA kA vyApAra arthAt yoga / athavA jisake kAraNa AtmA kriyAoM meM sambaddha ho yA sAmparAyika aura Iyopatha Asrava se saMyukta ho, yaha prayoga kahalAtA hai| yahAM karaNa artha meM ghaJ pratyaya huA hai| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! prayoga pandraha prakAra kA kahA hai, jo isa kAyappaoge) 40124 bhitra zarI244ya prayo(kammA sarIrakAyappaoge) Abhae zarI24Aya prayoga TIkAI-IndriyavALA jIvamAM ja vezyAne sadbhAva hoya che, e kAraNe enA AgaLanA padamAM Indriya pariNAmanuM pratipAdana karyuM. have pariNAmanI sadazatAne kAraNe prayoga pariNAmanI prarUpaNa karAya che- zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! praga keTalA prakAranA kahelA che? pra" upasarga sahita "yuja' dhAtuthI ghana pratyaya thavAthI "prayoga zabda nipanna thaze. prayAgano artha che-parispandana rUpa AtmAne vyApAra arthAt ga. athavA jene kAraNe AtmA kriyAomAM sambaddha thAya, agara sAMparAyika ane IryApatha AsavathI saMyukta thAya, te prayoga kahevAya. ahIM karaNa arthamAM "ghara" pratyaya thayela che zrI mAyAna- gautama ! prayoga 542 mArane dyo cha, 2 // // cha-(1) satya bhana: praye (2) asatya manaH prayA1 (3) satya bhUSA bhanaH prayAga (4) asatya zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 prajJApanAsUtre Nappabhoge 2' asasyamanaH prayogaH 2, 'saccAmosamaNappaome 3' satyamRSAmanaH prayogaH 3, 'asacAmosamaNappaoge 4' asatyamRSAmanaH prayogaH 4, tatra satsu padArtheSu yathAvasthita vastu svarUpacintanena sAdhu-satyam, yathA-sadasadrapo jIyaH zarIramAtravyApI vidyate ityAdirUpeNa yathAvasthitavastusvarUpacintanapravaNaM manaH satyamiti vyapadizyate, satyaJca tamanazceti satpamana stasya prayogo vyApAraH satyamanaH prayogaH, satyaviparItam-asatyam-yathA jIyo nAsti, 'ekAnta sapo vA'sti' ityAdikukalpanA tatparaM manaH asatyamucyate, asatpazca tanmanati asatyamanastasya prayogo'satyamanaH prayogaH, satyamRSA-satyAsatye, yathA vaTapippalaplakSapalAzAdimizriteSu bahuSvazokataruSu satsu 'azokavanamevedam' iti vikalpanaparaM manaH satyamapAmano vyapadizyate, tatra khalu katipayA zokavRkSANAM sadrAvena satyavam, tadanyeSAJca prakAra hai-(1) satyamanaHprayoga (2) asatyamanaH prayoga (3) satyamRSAmanaH prayoga (4) asatyamRSAmanaH prayoga / inameM sat padArthoM meM yathAyasthita vastusvarUpa kA cintana karake jo sAdhu ho, yaha satya, jaise-svarUpa se sat aura pararUpa se asatU jIya prApta zarIra ke pariNAma vAlA mana satya kahalAtA hai / satya mana ke vyApAra ko satyamanaH prayoga kahate haiM / jo satya meM viparIta ho so asatya, jaise-jIva kA astitva nahIM hai, athavA yaha ekAnta rUpa se satU hai, isa prakAra kI mithyA kalpanAeM karane meM tatpara mana asatya kahA jAtA hai / asatya manakA prayoga arthAt vyApAra asatyamanaH prayoga hai / jo satya aura asatya-ubhaya rUpa ho, yaha satyAsatya, jaise kisI vana meM vaDa, pIpala, plakSa, palAsa Adi aneka jAti ke vRkSa vidyamAna hoM parantu azoka vRkSoM kI bahulatA ke kAraNa use 'azokavana' socnaa| azoka vRkSoM kI vidyamAnatA hone se yaha socanA sasya hai kintu unake atirikta yaDa, pIpala Adi kA sadbhAva hone se asatya mRSA manaH prayoga temanAmAMthI sat padArthomAM yathAvasthita vastu svarUpanuM ciMtana karIne je sAdhu hoya. te satya, jema-svarUpathI sat ane pararUpathI asat jIva prApta zarIranA pariNAmavALe che, ItyAdi rUpathI yathAvasthita vastu svarUpanuM cintana karanAra mana satya kahevAya che. satya mananA vyApArane satya manaH pravega kahevAya che. je satyathI viparIta hoya te asatya, jemake-jIvanuM astitva nathI, athavA te ekAnta rUpe sat che, AvA prakAranI mithyA kapanAo karavAmAM tatpara mana asatya kahe vAya che. asatya manane prayoga arthAt vyApAra asatya manaH prayoga che. je satya ane asatya-ubhaya rUpa hoya te satyAsatya, jemake kaI vanamAM vaDa, pIpaLA plekSa, palAza Adi aneka jAtinA vRkSa vidyamAna che, paraMtu azoka vRkSanI vipulatAne kAraNe tene azoka vana kahevuM. azoka vRkSanI vidyamAnatA hovAthI ema vicAravuM te satya che kintu temanAthI atirikta vaDa, pIpaLa Adine sadbhAva hovAthI asatya paNa che, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 1 prayogapariNAmanirUpaNam vaTapippalAdInAmapi sadabhAvAt asatyatvaM bhavati, prakRte tu vyavahAranayamAzritya tathoktam, vastutastu asatyamevedam, yathA vikalpArthAyogAt tasya prayogaH satyamRSAmana: prayogaH, yatpu. noM satyaM nApi mRSA bhavati tadasatyAbhUSA, atra vipratipattau satyAM vastu pratiSThApayitu micchayA sarvajJAjJAnusAreNa vikalpaM karoti yathA 'astijIvaH sadasadrUpaH' iti, tata khalu satyaM vyapadizyate ArAdhakalAta, yatpuna vipratipattau satyAM vastu pratiSThApayitamicchayA'pi sarvajJAjJAviruddhaM vikalpaM karoti-yathA 'jIvo nAsti, ekAnta nityovA'sti' ityAdi tadasatyaM bhavati virAdhakatvAt, kintu yat punarvastupratiSThApayitu micchAmantarApi svarUpamAtraparyAlocanaparaM vAkyaM prayujyate-yathA jinadattAt paTa AnetavyaH, 'grAmo gantavyaH' ityAdi, tad asatya mRSA vyapadizyate tasya svarUpamAtraparyAlocanaparakhAt, pUrvoktalakSaNaM bhI hai, kintu vyavahAranaya kA Azraya lekara aisA socA hai, vAstava meM aisA socanA asatya hai' kyoMki vastu vaisI hai nahI jaisI socI gaI hai / ataeva ise satyamRSAmanaH prayoga kahate haiM / jo satya bhI na ho aura asatya bhI na ho, aisA manovyApAra asatyAmRSAmanaHprayoga kahalAtA hai| vivAda hone para vastutatva kI siddhi ke lie sarvajJa kI AjJA ke anusAra vikalpa karatA hai, jaise'jIva hai aura satU-asat rUpa hai / ' yaha satyamanaHprayoga kahalAtA hai, kyoMki vaha ArAdhaka hai / jo vivAda hone para vastu kI pratiSThA karane kI icchA hone para bhI sarvajJa kI AjJA ke viruddha vikalpa karatA hai, jaise-'jIva nahIM hai, athavA jIva ekAnta nitya hai|' vaha virAdhaka hone ke kAraNa asatya hai| kintu vastu kI siddhi kI icchA ke vinA bhI svarUpa mAtra kA paryAlocaka karane vAle vAkya kA prayoga kiyA jAtA hai, jaise-'jinadatta se paTa leAnA' athavA 'gAMya jAnA' ityAdi, vaha asatyamRSA kahalAtA hai, kyoMki vaha svarUpa mAtra kA paryAlocana paraMtu vyavahAra nayane Azraya laIne evuM vicAryuM che. vAstamAM evuM vicAravuM asatya che, kemake vastu tevI che nahIM, ke jevI vicArelI che. tethI tene satya mRSA mana prayoga kahe che, je satya paNa na hoya ane asatya paNa na hoya e mane vyApAra asatyAmRSA manaH prayAga kahevAya che. vivAda thatAM vastutatvanI siddhine mATe sarvajJanI AjJA anusAra vikalpa kare che. jemake-jIva che ane sat asat rUpa che. A satya manaH pravega kahevAya che, kemake te ArAdhaka che. je vivAda thatAM vastunI pratiSThA karavAnI IcchA thatAM paNa sarvajJanI AjJAnI virUddha vikalpa kare che, jemake, "jIva nathI athavA jIva ekAnta nitya che te virAdhaka hevAnA kAraNe asatya che. kintu vastunI siddhinI IcchA vinA paNa svarUpa mAtranA pAcana karanArA vAkayane pravega karAya che, jema-jinadattathI paTa laI AvavuM athavA gAma javuM" ItyAdi, te asatyAmRSA kahevAya che, kemake te svarUpa mAtranuM paryAlacana pra0 102 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 prajJApanAsUtre satyaM na bhavati no vA mRSA bhavati, kintu sarva petad vyavahAranayApekSayA bodhyam, anyathA vipratAraNabuddhipUrvakasyAsatye'ntarbhAvaH sambhavanta, anyasya tu satye'ntabhAvaH, tathAvidhAsatyAmRSA rUpaM manaH asatyAmRSAmanastasya prayogo'satyA'mRSAmanaH prayoga ityarthaH, 'evaM vaipaoge'vi cauhA 8' evam-manaHprayoga iva vacaHprayogo'pi caturdhA-caturvidho bhavati, tadyathA-satyavacaH prayogaH 1, mRSAvacaH prayogaH 2, satyampAvacaH prayogaH 3, asatyAmRSAvacaH prayogaH 4, ete ca catvAraH satyaprabhRtivacaHprayogAH satyaprabhRtimanaH prayogavat pUrvoktarItyA bhAvanIyAH, evam-'orAliyasarIrakAyappaoge 9' audArikazarIrakAyaprayogaHaudArikameva zarIraM tadeva pudgalaskandhasamudAyAtmakatvAda upacIyamAnatvAcca kAyaH audArikazarIrakAya stasya prayogaH-audArikazarIrakAyaprayogaH, ayaM khalu tiryagyonikasya manuSyasya ca paryAptasya vyapadizyate, 'orAliyamIsasarIrakAyappabhoge 10' audArikamizrakarane vAlA hai / pUrvokta lakSaNa satya nahIM hai aura na mRSA hI hai, kintu yaha saya vyavahAranaya kI apekSA samajhanA cAhie / anyathA yadi Thagane kI bhAvanA ho to usakA samAveza asatya meM hotA hai / anya kA antarbhAva satya meM hotA hai| isa prakAra kA asatyAmRSA rUpa mana asatyAmRSAmana hai aura usakA prayoga asatyAmRSAmanaHprayoga kahalAtA hai| isI prakAra vacanaprayoga bhI cAra prakAra kA hotA hai| yathA-satyavacanaprayoga, mRSAvacanaprayoga, satyamRSAcacanaprayoga aura asatyAmRSA vcnpryog| ina cAroM prakAra ke vacanaprayogoM kA svarUpa pUryokta satyamanaHprayoga Adi ke samAna hI samajhalenA caahie| pudgaloM ke skaMdhoM kA samUha rUpa hone se tathA upacaya rUpa hone se audA rikazarIra hI audArikazarIrakAya kahalAtA hai, usakA prayoga audArikazarIrakAyaprayoga hai / yaha tiryaca aura manuSya paryAptaka ke hotA hai / jo kAyaprayoga karanAra che. pUrvokta lakSaNa satya nathI ane mRSA paNa nathI, kintu A badhuM vyavahAra nayanI apekSAe samajavuM joIe. anyathA yadi ThagavAnI bhAvanA hoya te tene samAveza asatyamAM thAya che. anyane antarbhAva satyamAM thAya che. A prakAranuM asatyAmRSA rUpa mana asatyAmRSA mana che ane tene pravega asatyAmRSA manaH pravega kahevAya che. eja prakAre vacana pravega paNa cAra prakAranA hoya che. jemake, satya vacana prayoga mRSA vacana praga, satyamRSA vacana prayoga ane asatyAmRSA vacana prayoga A cAre prakAranA vacana prayoganuM svarUpa pUrvokta satyamanaH prayoga AdinA samAnaja samajI levuM joIe. pudgalenA saka samUhurUpa hovAthI tathA upacayarUpa hovAthI dArika zarIra ja audArika zarIrakAya kahevAya che, tene praga. audArika zarIrakAyane praga che. A tiryaMca ane manuSya paryAptakane hoya che, je kAyaDga audyArika hoya ane zrI prshaan| sUtra : 3 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 1 prayogapariNAmanirUpaNam zarIrakAyaprayogaH-audArikazca tadmizrazca kArmaNena iti audArikamizrama, tathA coktam 'joeNaM kammaeNaM AhArei agaMtaraM jIvo teNa paraM mIse NaM jAva sarIrassa nipphattI // 1 // ' yogena karmaNenAhArayatyanantaraM jiivH| tataH paraM mizreNa yAvarIrasma niSpattiH // 1 // tatra yadyapi kArmaNena audArikasyeva, audArikeNa kArmaNasyApi mizritatvAd ubhayorapi mizratvasamAnatvAt audArikamizramiva kArmaNamizramapi prAptam, tathApi zrotaNAM niSpatti pakSaM vivakSitArthapratipattiprayojakasyaiva vyapadezasyopAdeyatayA kArmaNazarIrasyAsaMsAramavicchedenAvasthitatvAt sakaleSvapi zarIreSu saMbhavAt kArmaNamizrakathanena kiM tiryagyonikamanuSyANAmaparyAptAvasthAyAM tad vivakSitam Ahosvit devanArakANAM tad vivakSitamiti audArika ho aura kArmaNazarIra ke sAtha mizra ho, audArikamizra kahA jAtA hai| kahA bhI hai-'jIva anantara kArmaNayoga se AhAra karatA hai, usake bAda mizrayoga se AhAra karatA hai, jabataka zarIra kI niSpatti ho|' yadyapi jaise kArmaNayoga se audArikayoga mizrita hotA hai, usI prakAra audArika se kArmaNa bhI mizrita hotA hai, isa taraha mizraNa donoM kA samAna hai| aisI sthiti meM audArikamizra ke samAna kArmaNa mizra yoga bhI honA cAhie, magara kArmaNamizrayoga kahA nahIM gayA hai, kyoMki zrotAoM ko vahI kathana upAdeya hotA hai jo nirbAdha vivakSita artha kI pratipatti karAne vAlA ho| kArmaNa bhavaparyanta vidyamAna rahatA hai, arthAt jaba taka mukti prApta nahIM hotI taba taka kArmaNazarIra barAbara banA hI rahatA hai aura vaha sabhI zarIroM meM hotA hai, aisI sthiti meM yadi 'kArmaNamizra' kA kathana kiyA jAtA to yaha zaMkA hoti ki kyA tiyacoM aura manuSyoM kI aparyApta avasthA meM vaha vivakSita hai athavA deva kAmaNa zarIranI sAthe mizra hoya te dArika mizra kahevAya che. kahyuM paNa che "jIva anantara kAzmaNagathI AhAra kare che, tyAra pachI mizra vegathI AhAra kare che, jyAM sudhI zarIranI nipatti hoya. "vaghapi jema kArmagathI audyArika lega mizrita bane che, eja prakAre audyArikathI kArpaNa paNa mizrita thAya che, e rIte mizraNa bannenA samAna che. AvI sthitimAM audArika mizrane samAna kANu mizra yoga paNa tha joIe. paNa kAmaNa mizraga kaheluM nathI, kemake zretAonuM te ja kathana grAhya hoya che. je nibaMdha vivakSita arthanI pratipatti kahenAra heya. kAmaNabhava paryanta nirantara vidyamAna rahe che. arthAta jyAM sudhI mukti prApta nathI thatI tyAM sudhI kAmaNa zarIra barAbara banI rahe che ane te badhAM zarIramAM hoya che. AvI sthitimAM yadi kANamizra kathana karAya te A zaMkA thAya che ke zuM tiya ane manuSyanI aparyApta avasthAmAM te vivakSita zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 prajJApanAsUtre viziSya nizcayAbhAvena kArmaNamizrAgrahaNAt, apitu utpattimAzritya audArikasya prAdhAnyAt kAdAcitkatvAcca niHsandehavivakSitAryapratipatyartham audArikeNa vyapadezo bhavati ataH audArika mizrasyaiva grahaNaM kRtam evam - yadA vaikriyalabdhisampanna audArikazarIrI manuSyaH paJcendriyatiryagyoniko vA paryApta bAdaravAyukAyiko vA vaikriyaM karoti tadA audArikazarIraprayoge eva vartamAnaH pradezAn vikSipya vaikriyazarIrayogyAn pudgalAnAdAya vaikriyazarIra paryAptyA yAvat paryAptaM na prApnoti tAvad yadyapi audArikasya vaikriyeNa mizratvamubhayaniSThameva vartate tathApi audArikasya prArambhakatayA prAdhAnyAt 'pradhAnena vyapadezo bhavati' iti - nyAyena tenaiva vyapadezaH - 'audArika mizra ' miti, na tu vaikriyeNa, evaM yadA kazcidAhArakalabdhisampannaH pUrvadharaH AhArakamapi zarIraM sampAdayati tadA yadyapi audArikasyAhArakeNa mizratvamubhayaniSThaM bhavati tathApi audArikasyArambhakatayA pradhAnatvAt tenaiva vyapadizyateaudArika mizramiti, na tu AhArakeNa vyapadizyate, tathAvidhaudArikamizraM ca tat nArakoM kA vaha vivakSita hai ? isa taraha kucha nizcaya na ho pAtA, isa kAraNa kArmaNa mizra kA grahaNa nahIM kiyA gayA hai / utpatti kI apekSA se audArika kI pradhAnatA hone ke kAraNa tathA kAdAcitka hone ke kAraNa, sandeharahita abhISTa padArtha kA bodha karAne ke lie audArikamitra ke nAma se kathana kiyA gayA hai / audArika zarIradhArI manuSya yA paMcendriya tirthaca yA paryApta bAdara vAyukAyika jIva vaikilabdhi se sampanna hotA hai aura vaikriya karatA hai, taba audArikazarIraprayoga meM hI vartamAna hokara pradezoM ko bAhara phailAkara vaikriyazarIra ke yogya pugaloM ko grahaNa karake vaikriyazarIra paryApti se jaba taka paryApta nahIM ho jAtA, taba taka yadyapi audArikazarIra vaikriya ke sAtha mizra hai aura mizratA donoM meM hai, tathApi audArikazarIra prAraMbhaka hone ke kAraNa pradhAna hai aura 'pradhAna ke nAma se kathana kiyA jAtA hai' isa nyAya ke anusAra 'audArikamizra' aisA kahA che athavA deva nArakomAM te vivakSita che? A rIte keAi nizcaya nathI thatA, e kAraNe kaNa mizranuM grahaNa nathI kareluM. utpattinI apekSAe audyArikanI pradhAnatA heAvAnA kAraNe tathA kadAcitka hovAne kAraNe, sandeha rahita abhISTa padAnA khAdha karavA mATe audArika mizranAmathI kathana kareluM che. audArika zarIradhArI manuSya agara paMcendriya tiya ca agara paryApta khAdara vAyukAyika jIva vaikriya labdhithI sa'panna heAya che ane vaikriya kare che, tyAre auArika zarIra prayogamAM ja vartamAna rahIne pradezene bahAra lAvIne vaikriya zarIrane ceAgya pudgalAne grahaNa karIne vaiSkriya zarIra paryAptithI jyAM sudhI paryApta nathI thaI jatA, tyAM sudhI jo ke audAki zarIra vaikriyanI sAthe mizra che ane mizratA bannemAM che, tathApi audArika zarIra prAraMbhaka hAvAne kAraNe pradhAna che, ane pradhAnanA nAmathI kathana karAya che, A nyAyanA anusAra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 1 prayogapariNAmanirupaNam zarIram-audArikamizrazarIraM tasya yaH kAyastasya prayoga audArikamizrazarIrakAyaprayoga iti 10, 've ubviyasarIrakAyappaoge 11' vaikriyazarIrakAyaprayogaH, ayazca vaikriya. zarIraparyAptyA paryAptasyAvase yaH, 'veubdhiyamosasarIrakAyappaoge 125 vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH-vaikriyasya kArmaNena mizraM ca taccharIrazceti vaikriyamizrazarIraM tasya yaH kAyastasya prayogaH, sa ca tathAvidhakAyaprayogo'paryAptAvasthAyAM devanairayikANAmavaseyaH. atrApi jAtA hai, vaikriya se mizra nahIM kahA jAtA / isI prakAra jaba koI AhArakalabdhi se sampanna pUrvadhArI muni AhArakazarIra banAtA hai, taba yadyapi audArika aura AhAraka kI mizratA hotI hai aura yaha mizratA donoM meM hai, tathA audorikazarIra prAraMbhaka hone ke kAraNa pradhAna hone se usIke nAma se vyavahAra hotA hai aura use 'audArikamizra' kahate haiM, AhAraka ke nAma se nahIM kahate / isa audArikamizrazarIrakAya se hone vAlA prayoga audArikamizrazarIrakAya prayoga kahalAtA hai| vaikriyazarIrarUpa kAyase hone vAlA prayoga kriyazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai, yaha vaikiyazarIra paryApti se paryAptajIva ko hotA hai| ___kArmaNa ke sAtha mizrita vaiphriyazarIra kA prayoya caikriyamizrazarIrakAyaprayoga hai| yaha prayoga devoM aura nArakoM kI aparyApta avasthA meM hotA hai| yahAM dArika mizra' ema kahevAya che, vaikriyathI mizra nathI kahevAtuM eja prakAre jyAre keI AhAraka labdhithI saMpanna pUrvadhArI muni-AhArakazarIra banAve che. tyAre yadyapi edArika ane AhArakanI mizratA thAya che ane te mizratA banemAM che, tathA dArika zarIra prAraMbhika hovAne kAraNe pradhAna hovAthI tenA nAmathI vyavahAra thAya che tene "audArika mizra kahe che. AhArakanA nAmathI nathI kahetA. A audArika mizra zarIrakAyathI thanAra pravega dArika mizra zarIrakAya prayoga kahevAya che. vekiya zarIra rUpa kAyathI thanAra prayoga kriya zarIrakAya prayoga kahevAya che, A vekiya zarIra paryAtithI paryApta jIvane hoya che. kAzmaNanI sAthe mizrita vaikriya zarIrano prayoga kriya mizra zarIrakAya praga che. A praga de ane nArakenI aparyApta avasthAmAM thAya che. ahIM paNa pUrva pakSa ane 1audArikazarIrakAyayoga se vaiphriya aura AhAraka banAte samaya vaiphriyamizra aura AhAraka mizra hotA hai aura vaikiya tathA AhAraka se vApisa audArika meM jAte samaya audArikamizra hotA hai| ja noTa-dArika zarIrakAya vegathI vekiya ane ahiAraka banAvatA samaye vikriya mizra ane AhArakamizra hoya che ane kriya tathA AhArathI pAchA dArikamAM jatI vakhate dArikamizna thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 prajJApanAsUtre pUrvapakSottarapakSau prAgvadeva bhAvanIyau, evaM yadA paJcendriyatiryagyoniko manuSyo vA vAyukAyikovA vaikriyazarIrI san kRtakRtyo bhUtvA vaikriyaM parityaktukAma audArike pravivikSati tadA vaikriyazarIrasAmarthya naudArikamupAdAtu pravartate, ato vaikriyasya pradhAnakhAt tenaiva vyapadizyate naudArikeNeti vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga iti, 'AhAragasarIra kAyappaoge 13' AhArakazarIrakAyaprayogastAvad AhArakazarIraparyAptyA paryAptasyAvaseyaH, 'AhAragamIsasarIrakAyappabhoge 14' AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH, ayazcAhArakAdaudArikaM pravizataH saMbhavati, tathA ca yadA AhArakazarIrI san kRtakRtyo bhUkhA punarapi audArikamupAdatte tadA mizravasyobhayaniSThatvepi AhArakabalenaivaudArike pravezo bhavatIti AhArakasyaiva prAdhAnyAt tenaiva vyapadizyate naudArikeNeti AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH, 'teyAkammAsarIrakAyappa bhI pUrvapakSa aura uttarapakSa pahale ke samAna hI samajhalenA cAhie / jaba koI paMcendriyatiryaMca, manuSya athavA vAyukAyika vaikriyazarIrI hokara apanA kAma kara kRtakRtya hokara vaikiyazarIra ko tyAgane kA icchuka hotA hai aura audArika meM praveza karane kI icchA karatA hai, taba vaikriyazarIra ke sAmarthya se audArikakAyayoga ko grahaNa karane meM pravRtta hotA hai / isa prakAra vahAM vaikriya kI pradhAnatA hone se usI ke nAma se vyavahAra hotA hai, audArika ke nAma se nahIM, ataeva vaha vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai| ____ AhArakazarIrakAyayoga AhArakazarIraparyApti se paryApta jIva ko hotA hai| AhArakamizrazarIrakAyayoga usa samaya hotA hai jaba koI AhAraka se audArika meM praveza karatA haiM / arthAt jaba koI AhArakazarIra hokara aura apanA kArya pUrNa karake punaH audArika ko grahaNa karatA hai, usa samaya AhAraka ke bala se hI audArika meM praveza hotA hai, ataH mizratva donoM meM samAna hone uttara pakSa pahelAnA samAna ja samajavuM joIe. jyAre koI paMcendriyatiryaMca, manuSya, athavA vAyukAyika kriyazarIra thaIne pitAnuM kArya karI kRtakRtya thaIne vaikriyazarIrane tyAgavAne Icchaka thAya tyAre vaikriya zarIranA sAmarthyathI dArika kAya kegane grahaNa karavAmAM pravRtta thAya che. e prakAre tyAM vakriyanI pradhAnatA hovAthI tenA nAmathI vyavahAra thAya che, audArikanA nAmathI nahIM, tethIja kriyamizra zarIra kAyavega kahevAya che. AhAraka zarIrakAya pravega AhAraka zarIra paryAptithI paryApta jIvane thAya che. AhAraka mizra zarIrakAyaprayoga te samaye thAya che jyAre AhArakathI dArikamAM praveza kare che. arthAt jyAre keI AhAraka zarIra thaIne ane potAnuM kArya purUM karIne punaH audArikane grahaNa kare che, te samaye AhArakanA baLathI ja dArikAmAM praveza thAya che, tethI mitva bannemAM samAna hovA chatAM AhArakanI pradhAnatA hovAne kAraNe AhAraka mizrane vyavahAra karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sa. 2 jIvaprayoganirUpaNam oge 15' taijasakArmaNazarIrakAyaprayogastAvad vigrahagatau samudghAtAbasthAyAM vA sayogikeyalina stRtIyacaturthapaJcamasamayeSu bodhyaH, taijasasya ca kArmaNena sahAvyabhicAritvAd yugapat tayoratra grahaNaM kRtam / mUlam-"jIrANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte ? goyamA ! paNNa. rasavihe paNNatte, saccamaNappaoge jAva kammAsarIrakAyappaoge, neraiyANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte ? goyamA ! ekArasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge beu. viyasarIrakAyappaoge vevviyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA! tivihe paoge paNNatte, taM jahA-orAliyasarIrakAyappa. oge orAliyamIsasarIrakAyappaoge kammAsarIrakAyappaoge ya, evaM jAya vaNassaikAiyANaM, NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe paoge papaNate, taM jahA-orAliyasarIrakAyappaoge orAliyamIsasarIrakAyappaoge ya, veuvvie duvihe kammAsarIrakAyappaoge ya, beiMdiyANaM pucchA, goyamA! cauThivahe poge paNNatte, taM jahA-asaccAmosavaippaoge orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsaptarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, evaM jAva cauridiyANaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! terasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge mosamaNapara bhI AhAraka kI pradhAnatA hone ke kAraNa AhArakamizra kA hI vyavahAra hotA hai, audArika ke nAma se vyavahAra nahI hotaa| yaha AhArakamizrazarIrakAyayoga huaa| kArmaNazarIrakAyayoga vigrahagati meM hotA hai tathA kevalIsamudghAta ke tIsare, cauthe aura pAMcaveM samaya meM hotA hai / taijasa aura kArmaNa donoM sahacara haiM, ataH ekasAtha donoM kA grahaNa kiyA gayA hai // 1 // audarikanA nAmathI vyavahAra nathI thatuM, A AhAraka mizra zarIrakAya yoga thayo. kAmaNa zarI, kAya kega vigraha gatimAM thAya che tathA kevali samughAtanA trIjA, cethA ane pAMcamA samayamAM thAya che. tejasa ane kAmaNa ane sahacara che ataH eka sAthe banenuM grahaNa kareluM che || 11 che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 prajJApanAsUtre ppaoge, saccAmosamaNappaoge, asaccAmosamaNappaoge, evaM vaippaoge vi, orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge, ubviyasarIrakAyappaoge, veuvviyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, maNUsANaM pucchA, goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte, taM jahA- saccamaNappaoge, jApa kammAsarIrakAyappaoge, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neriyaannN"| chAyA-jIvAnAM bhadanta ! katividhaH prayogaH prajJaptaH ? gautama ! paJcadazavidhaH prajJaptaH, satyamanaH prayogo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogaH, nairayikANAM bhadanta ! katividhaH prayogaH prajJaptaH ? gautama! ekAdazavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-satyamanaHprayogo yAvad asatyAmRSAvAprayogaH, vaikriyazarIrakAyaprayogaH vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNa paMcadazaprayoga vaktavyatA zabdArtha-(jIvANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte!) he bhagavan ! jIvoM ke prayoga kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! paNNarasavihe paNNatte) he gautama ! paMdraha prakArake kahe haiM (saccamaNappaoge jAva kammAsarIrakAyappaoge) satyamanaH prayoga yAvat kArmaNazarIrakAya prayoga (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM ke prayoga kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! ekkArasavihe paoge paNNatte) he gautama ! gyAraha prakAra ke prayoga kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge, ve ubviyasarIrakAyappaoge, yeubviyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge) satyamanaH prayoga yAvat asatyAmRSAyacanaprayoga, vaikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, kArmaNazarIrakAyaprayoga paMcadaza prayoga vaktavyatA Aw :-(jIvANaM maMte ! kaivihe paoge paNNatte ) bhagavan ! yonA prayoga 3Ta prA2nA hA cha ? (goyamA ! paNNarasavihe paNNatte) he gautama ! 542 prArathI . (saccamaNNappaoge jAva kammasarIrakAyappaoge) satya mnHpryo| yAvat ma shrii24|5pryog (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte ?) bhagavan ! he nAnA prayoga sA prazna hA cha ? (goyamA ! ekkArasavihe paoge paNNatte) gautama ! 250IyAra 42 // prayAsa hyA cha ( taM jahA-) te 21 prAre (saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge, veuvviyasarIrakAyappaoge, veuvviyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge) satyamana:prayoga yApat asatyo mRSA vacana prayoga, vaikriya zarIra kAyapraga, je kaya mizrazarIrakAyaprayoga, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sa. 2 jIvaprayoganirUpaNam 817 zarIrakAyaprayogaH, evam asurakumArANAmapi yAvat stanitakumArarANAmapi, pRthivIkAyikAnAM parachA, gautama ! vividhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayagazca, evaM yAvad vamaspatikAyikAnAm, navara vAyukAyikAnAM paJcavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogazca, vaikiyo dvividhaH, kArmaNazarIrakAyaprayogazca, dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! caturvidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-asatyAmRSAyacA prayogaH, audArikazarIrakApaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH, evaM yAvat caturindriyANAM, (evaM asurakumArANa vi jAya thapiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAro ke bhI yAvat stanitakumAroM ke bhI (puDhadhikAiyANaM pucchA ?) pRthyokAyikoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! tivihe paoge paNNate) he gautama ! tIna prakAra ke prayoga kahe haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (orAliyasarIrakAyappaoge, orAliya. mIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge ya) audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIrakAyaprayoga, kArmaNazarIrakAyaprayoga (evaM jAya vaNassai kAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kA (NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe paoge paNNatte) vizeSa-vAyukAthikoM kA prayoga pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) yaha isa prakAra (orAliyakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge ya, veubdhie dudhihe, kammAsarIrakAyappaoge ya) audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIrakAyaprayoga, do prakAra kA vaikriyaka aura kArmaNazarIrakAyaprayoga (beiMdiyANaM pucchA ?) dvIndriyoM ke viSaya meM pRcchA? (goyamA ! caubdhihe paoge paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA prayoga kahA hai (taM jahA) yaha isa bhe| zarI2 4ya prayoga ( evaM asurakumArANaM vi jAva thaNiyakumArANaM) me prakAre asurakumAronA paNa yAvat stanatakumAranA paNa (puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthvIyAnA viSayamA cha ? (goyamA ! tiviha paoge paNNatte) gautama ! RNa prAranA prayoga hyA che (taM jahA) te A zate (orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyApaoge) mohAra zarIra Aya prayoga, moharabhizarI2 4Aya prayoga, mIera zarIra ayaprayoga ( evaM jAya vaNassaikAiyANaM) me 54Are yAvat vanaspati vinA ( NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe paoge paNNatte ) vizeSa-vAyuyAnI prayoga pAya prAranA // cha (taM jahA) te mA 52 cha ( orAliyakAyapaoge, orAliyamIsasarIrakAyApaoge ya) mohAri zarIra 4Aya prayoga, mohAri4 Hi AN2 ya prayoga(vauvvie duvihe, kammasarIrakAyappaproge ya) be prakAranA paikriyaka ane kArmANa zarIra kAya prayoga (beiMdiyANaM pucchA) dvIndriyonA viSayamA 27 ? (goyamA ! caubihe paoga paNNatte) pra0 103 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 prajJApanAsUtre paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! trayodazavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-satyamanaH prayogaH, mRSAmanaHprayogaH, satyamRSAmanaHprayogaH, asatyAmRSAmanaH prayogaH, evaM vacaH prayogo'pi, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, vaikriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH, manuSyANAM pRcchA, gautama ! paJcadazavidhaH prayogaH prajJapta stadyathA-satyamanaHprayogo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogaH, vAnavyantaraprakAra (asaccAmosavaippaoge) asatyAmRSAvacanaprayoga (orAliyasarIrakAyappaoge) audArikazarIrakAyaprayoga (orAliyamIsasarIrakAyappaoge) audA. rikamizrazarIrakAyaprayoga (kammAsarIrakAyappaoge) kArmaNazarIrakAyaprayoga (evaM jAya cauridiyANaM) isI prakAra yAvat cauindriyoM kA (paMciMdiyatiripa khajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryacoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! terasavihe paoge paNNatte) he gautama ! teraha prakAra kA prayoga kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saccamaNappaoge) satyamanaHprayoga (mosamaNappaoge) mRSAmanaH prayoga (saccamosamaNappaoge) satyamRSAmanaH prayoga (asaccAmosamagappaoge) asatyAmRSAmanaH prayoga (evaM vaippaoge vi) isI prakAra vacanaprayoga bhI (orAlisarIrakAyappaoge) audArikazarIrakAyaprayoga (orAliyamIsasarIrakAyappaoge) audArikamizrazarIrakAyaprayoga (veuvviyasarIrakAyappaoge) caikriyazarIrakAyaprayoga (veuvviyamIsasarIrakAyappaoge) vaiphriyamizrazarIrakAya. prayoga (kammAsarIrakAyappaoge) karmaNazarIrakAyaprayoga (maNUsANaM pucchA?) manuSyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA! paNNarasavihe gautama ! yA2 12nA prayoga hyA cha ? (taM jahA ) 21 prAre ( asaccAmosavai paoge ) satyAbhUpAyanayoga (orAliyasarIrakAyappaoge) mohA2i4 mizra shrii24|| prayoga ( kammAsarIrakAyappaoge) abhaya zarIra |ypryog (evaM jAva caturiMdiyANaM ) me prakAre yAvat caturindriyonA (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA 1) 52ndraya tiyaya samandhI cha ? (goyamA ! terasavihe paoge paNNatte ) gautama ! te2 54|2naa prayoga hyA cha ? ( taM jahA) mA prAre ( saccamaNappaoge ) satya bhana: prayAsa (mosamaNappaoge) bhRSA manaH prayoga (saccAmosamaNappaoge) satya bhUSA manaH prayoga ( asaccAmosamaNappaoge) asatyA bhUSA bhanaH prayoga ( evaM vaippaoge vi ) 24 prare vayana prayA5 5 ( orAliyasarIrakAya. ppaoge mohA2i4 za12 7|pryaas (orAliyamIsasarIrakAyappaoge) sauhAra mizra zaza2 Aya prayoga ( veuvviyasarIrakAyappaoge) vaiThiya mizra zarI2 5 prayAsa (kammAsarIrakAyappaoge ) Abhae zarI2 aya prayoga) (maNUsANaM pucchA ? ) bhanuSyAnA viSayamA ch| 1 ( goyamA ! paNNarasavihe paoge zrI prshaan| sUtra : 3 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 2 jIvaprayoganirUpaNam jyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm / TIkA- atha pUrvoktAn paJcadazaprayogAn jIvAdisthAneSu prarUpayitumAha- 'jIvANaM bhaMte / kavi yoge paNNatte ?' he bhadanta ! jIvAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'paNNarasavihe paoge paNNatte' jIvAnAM paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH, samuccayajIvApekSayA sarvadaiva paJcadazAnAmapi prayogANAmupalabhyamAnatvAt 'sacamaNappaoge jAva kammAsarIrakAyappaoge' satyamanaHprayogo yAvad-asatyamanaH prayogaH, satyamRSAmanaH prayogaH, asatyAmRSAmanaH prayogaH, satyavacaHprayogaH, asatyavacaH prayogaH, satyamRSAvacaH prayogaH, asatyAmRSAvacaH prayogaH, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyapaoge paNNatte) he gautama ! pandraha prakAra kA prayoga kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( sacca maNappaoge) satyamanaH prayoga (jAva kammAsarIrakAyappaoge) yAvat kArmaNazarIra kAya prayoga 819 ( vANamaMtara joisiyavemANiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka, vaimAniko kA (jahA neraiyANaM) jaise nArakoM kA TIkArtha- aba pUrvokta prandraha prayogoM kA jIva Adi sthAnoM meM prarUpaNa kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIvoM ke prayoga kitane prakAra ke kahe haiM ? bhagavana - he gautama! jIvoM ke prayoga pandraha prakAra ke kahe haiM, kyoMki samuccaya jIvoM kI apekSA se sadaiva pandrahoM prayoga kahe jAte haiM / ve prayoga isa prakAra haiM - ( 1 ) satyamanaH prayoga ( 2 ) asatyamanaH prayoga (3) satyamRSAmanaH prayoga (4) asatyAmRSAmanaH prayoga, (5) satyavacana prayoga, (6) asatyavacana prayoga, (7) satyamRSAvacana prayoga (8) asatyAmRSAvacana prayoga (9) audArikapaNNatte ) he gautama! hara prahAranA prayoga hyA che ( taM jahA ) te yA are ( saccamaNappaoge) satya bhanaH prayoga ( jAva kammAsarIrakAyappaoge ) yAvat arbhazu zarIra prAya prayoga ) ( vaannmNtrjoisiyvem|nniyaannN ) vAnavyantara, jyotiSNu vaibhAninA ( jahA neraiyANaM ) jevA nArakAnA TIkA : have pUrvokta paMdara prayAgAtuM jIva Adi sthAnAmAM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan ! jIvAnA prayoga keTalA prakAranA kahyA che ? zrI bhagavAn he gautama ! jIvAnA prayoga paMdara prakAranA che, kemake samuccaya jIvAnI apekSAe sadaiva paMdara prayega kahelA che. te prayogo A prakAre che :~~~~ (1) satya bhanaH prayoga (2) asatya bhanaH prayoga (3) satya bhUSA bhanaH prayoga (4) asatyA bhUSA bhanuH prayoga (4) satya vayana prayoga (6) asatya vayana prayoga (7) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 prajJApanAsUtre prayogaH, vaikriyazarIrakA yaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, AhArakazarIrakAyaprayogaH, AhAraka mizrazarIrakA saprayogaH, kArmaNazarIrakA yaprayoga, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! kaivihe bhoge paNNatte ?' he bhadanta ! nairayikANAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! ekkArasavihe paoge paNNatte' nairayikANAmekAdazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA - saccamaNappa bhoge jAva asaccAmosavayappaoge' tadyathA-satyamanaH prayogo yAvad asayamanaH prayosaH, satyamRtAmanaH prayogaH asatyAmuSAmanaH prayogaH, satyavacaH prayogaH, asatyabacaH prayogaH, satyamuSAvacaH prayogaH, asatyamRSAvacaH prayogazca, 'veuvviyasarIrakA yappao se' vaiki pazarIra kA yaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH, nairayikANA maudArikaudArikamizrAhAraka mizraprayogANAmasaMbhavAt, 'evaM asurakumArANa vi' evam - naira kANAmiva asurakumArANAmapi ekAdazavidhaH uparyuktaH prayogaH prajJaptaH, sa ca satyamanaH prayogazarIrakA prayoga (10) audArika mizrazarIrakAyaprayoga (11) vaikriya zarIrakAyaprayoga (12) vaikriyamizra zarIra kAyapayoga (13) AhArakazarIra kAyaprayoga (14) AhAraka mizrazarIrakAyaprayoga aura (15) kArmaNazarIrakAyaprayoga / gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIvoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe haiM ? bhagavAn - he gautama! gyAraha prakAra ke prayoga nArakoM meM hote haiM, ve isa prakAra haiM- satyamanaH prayoga, asatyamanaH prayogaH, satyamRSAmanaH prayoga, asatyAmRSAmanaH prayoga, satyavacanaprayoga, asatyavacanaprayoga, satyamRSAvacanaprayoga, asatyA sRSAvacanaprapoga, baikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, aura kArmaNazarIrakAyaprayoga / nArakoM meM audArika, audArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra, ye cAra prayoga kA saMbhava nahIM haiN| arrat samAna asurakumAroM meM bhI pUrvokta gyAraha prayoga hI kahe gae satya mA vacana prayAga (8) asatyA mRSA vacana prayoga (9) audArika zarIra kAya prayAga (10) mohAri mizra zarIra Azayaprayoga ( 11 ) vaiDiya zarIra ayaprayoga ( 12 ) vaiDiya mizra zarIra kAya prayAga (13) AhAraka zarIra kAya prayAga (14) AhAraka mizra zarIra ayaprayoga (15) arbhazu zarIra Ayaprayoga, zrI gautama svAmI-bhagavan ! nAraka jIvAnA keTalA prakAranA prayoga kahyA che ? zrI bhagavAna--he gautama ! agIyAra prakAranA prayoga nArakAmAM thAya che te A rIte (1) satya bhanaH prayoga ( 2 ) asatya manaH prayoga ( 3 ) satya bhUSA bhanaH prayoga (4) asatyA bhUSA bhanaH prayoga (6) satya pathanaprayoga (6) asatya pathanaprayoga (7) satya mRSA vacanaprayoga (8) asatyA mRSA vacanaprayoga (9) vaikriya zarIra kAyaprayoga (10) vaikriya mizra zarIra kAya prayoga (11) kArmAMNu zarIra kAya prayoga nArakAmAM audArika, saudArikamizra, mAhAraka ane AhAra mizra, A cAra prayoga saMbhavita nathI, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sa. 2 jIvaprayoganirUpaNam prabhRtirUpaH, 'jAva thaNiyakumArANaM' yAvada nAgakumArANAM subarNakumArANAm agnikumArANAm, vidyutkumArANAm, udadhikumArANAm, dvIpakumArANAm, divakumArANAm, pavanakumArANAm, stanitakumArANAzcApi ekAdazavidhaH prayogo'vaseyaH, / ___'puDhavikAiyANaM pucchA' pRthivI kAyikAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? 'goyamA !' he mautama ! 'tivihe paoge paNNatte' pRthivIkAyikAnAM trividhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahAorAliyasarIrakAyappabhoge' tadyathA-audArikazarIrakAyaprayogaH, 'orAliyamIsasarIrakAyapoMge' odArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kammAsarIrakAyapoge ya' kArmaNazarIrakAyaprayogazca 'evaM jAva vaNassaikAiyANaM' evam-pRthivIkAyikAnAsiva yAvad-apkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vanaspatikAyikAnAmapi trividhaH prayogaH prajJaptaH 'NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe paoge paNNatte' navaraM-vizeSastu pAyukAyikAnAM paJcavidhaH prayogaH prajJaptaH, vAyukAyikAnAM caikriyamizrayorapi saMbhavAta 'taM jahA-orAliyasarIrakAyappabhoge' tadyathA audArikazarIrakAyaprayogaH, 'orAliyamIsasarIrakAyappaoge ya' audArikamizrazarIrakAyaprayogazca, 'veubdhie haiM / isI prakAra nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, uddhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAroM pavanakunAroM aura stanitakumAroM meM bhI-pUryokta gyAraha prakAra kA prayoga hI pAyA jAtA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA gayA hai ? ___bhagavAn-he gautama ! tIna prakAra kA prayoga kahA hai, yathA-audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIskAyaprayoga aura kArmaNazarIrakAyapayoga / __pRthvIkAyikoM ke samAna apkAyikoM, tejaskAyikoM aura vanaspatikAyikoM meM bhI-tIna prakAra kA prayoga kahA hai| vAyukAyikoM meM pAMca prakAra kA prayoga hotA hai, vaha isa prakAra hai-audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIra nArakanA samAna asurakumAremAM paNa pUrvokta agIyAra prayoga ja kahelA che. e ja prakAre nAgakumAra, suvarNakumAre, agnikumAre, vikumAra, udadhikumAre, dvIpakumAre, dikakumAre, pavanakumAra ane svanita kumAremAM paNa pUrvokta agIyAra prakAranA prayoga ja maLI Ave che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAcikemAM keTalA prakArano prayoga kahelA che? zrI bhagavAna gautama! traNa prakAranA prayoga karyo che, jema ke audyArikazarIra kAya prayoga, audArika mizra zarIra kAyayoga, audyArika kArmANa zarIra kAyaprayoga. pRthvIkAcikenA samAna aprakAyika, tejaskAyike ane vanaspatikAcikenA paNa traNa prakAranA prayoga kahyA che. vAyuka thikamAM pAMca prakAranA prayoga thAya che, te A prakAre chedArika zarIra kAyaprayoga, audyArika mizra zarIra kAyaprayoga, be prakAranA vekiya prayoga zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre duvihe' vaikriyo dvividhaH-vaikriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogazca, 'kammAsarIrakAyappaoge ya' kArmaNazarIrakAyaprayogazca, 'veiMdiyANaM pucchA' dvIndriyANAM katividhastAvat prayogaH prajJaptaH ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'caubdhihe pabhoge paNNatte' dvIndriyANAM caturvidhaH prayogaH prajJaptaH, taM jahA-asaccAmosavaippabhoge' tadyathA-asatyAmRSAvaca:prayogaH, 'orAliyasarIrakAyappabhoge' audArikazarIrakAyaprayogaH 'orAliyamIsasarIrakAyappa bhoge' audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kammAsarIrakAyappaoge' kArmaNazarIrakAyaprayogazca, 'evaM jAva cauridiyANaM' evam-dvIndriyANAmitra yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAzca catavidhaH pUrvoktarUpaHprayogaH prajJaptaH vikalendriyANAM satyAdibhASAH na saMbhavanti, 'paMciMdiyaH tirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyatiryagyonikAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'terasavihe poge paNNatte' pazcendriyANAM tirazcA trayodazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-saccamaNappaoge' satyamanaHprayogaH, 'mosamaNappaoge' mRpAmanaHprayogaH, 'saccAmosamaNappaoge' satyamRSAmanaHprayogaH, 'asaccAmosamaNappaoge' asatyAmRSAmanaHprayogaH, kAyaprayoga, do prakAra kA vaikriyaprayoga arthAt vaikriyazarIrakAyaprayoga aura vaikriyamiazarIrakAyaprayoga aura kArmaNazarIrakAyaprayoga / gautamasvAmI-he bhagavAn ! dvIndriya jIyoM meM kitane prayoga hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! dvIndriyoM meM cAra prakAra ke prayoga kahe haiM, ve isa prakAra haiM-asatyamRSAvacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIrakAyaprayoga aura kaarmnnshriirkaaypryog| isI prakAra trIndriyoM aura caturindrayo meM bhI yahI cAra prayoga samajhane cAhie, kyoM ki vikalendriyoM meM satyabhASA Adi kA saMbhava nahIM haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryaMcoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! teraha prakAra kA prayoga kahA hai, vaha isa prakAra haisatyamana:prayoga, asatyamanaHprayoga, satyamRSAmanaHprayoga,asatyAmRSAmanaHprayoga, arthAta kriyazarIra kAyaprayoga, vikriya mizarIra kAyaprayoga ane kAzmaNa zarIra kAyaprayoga. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! hIndriya jIvomAM keTalA prayoga thAya che? zrI bhagavAna -he gautama! kIndriyomAM cAra prakAranA prayoga kahelA che, te A prakAre che-asatyAbhUSA vacanaprayoga, audArika zarIra kAyaprayoga, audArika mizra zarIra kAya prayoga, kAmaNa zarIra kAya prayoga. e prakAre trIndriyo ane caturindrimAM paNa Aja cAra bheda samajavA joIe, kemake vikalendriyomAM satyabhASA Adine saMbhava nathI, zrI gautamasvAmI--he bhagavana ! paMcendriya tiryamAM keTalA prakAranA prayoga karyo che? zrI bhagavAna-he gautama! tera prakAranA prayoga kahyA che, te A prakAre che :(1) satya manaH prayoga (2) asatya bhanaH pryo| (3) satya bhUSA bhana: prayoga zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 s. 2 jIvaprayoganirUpaNam 'evaM vaippaoge vi' evaM-tathA vayaHprayogo'pi caturvidhaH-satyavacaHprayogaH, mRSAvacaHprayogaH, satyamRSAvacanaprayogaH, asatyAmRSAvacaHprayogarUpaH, 'orAliyasarIrakAyappabhoge' audArikazarIrakAyaprayogaH 'orAliyamIsasarIrakAyappaoge' audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'veubviyasarIrakAyappaoge' vaikriyazarIrakAyaprayogaH, 'veuvviyamIsasarIrakAyappaoge' vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kammAsarIrakAyappaoge' kArmaNazarIrakAyaprayogaH, paJcendriya tiryagyonikAnAmAhArakAhArakamizrayorasaMbhavAta teSAM caturdazapUrvAdhigamAsaMbhavAt 'maNasANaM pUcchA' manuSyANAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? iti ecchA, 'goyamA !' he gautama ! 'paNNarasavihe poge paNNatte' manuSyANAm-paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-saccamaNappa. oge jAva kammAsarIrakAyappaoge' tadyathA-satyamanaHprayogo yAvat-mRSAmanaHprayogaH, satyAmRSAmanaHprayogaH, asatyAmRSAmana prayogaH, satyavacaHprayogaH, mRpAvacaHprayogaH, satyAmRSAsatyavacanaprayoga, mRSAvacanaprayoga, satyamRSAvacanaprayoga, asatyAmRSAvacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikami zarIrakAyaprayoga, vaikriyaza rIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, kArmaNazarIrakAyaprayoga / paMcendriya tiryacoM meM AhAraka aura AhArakamizraprayoga nahIM hote haiN| kyoMki ve caudaha pUrvo ke jJAtA nahIM hote aura pUrvo ke jJAtA hue vinA AhArakazarIra prApta nahIM hotaa| gautamasvAmI-he bhagavAn ! manuSyoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! manuSyoM meM pandraha prakAra kA prayoga kahA gayA hai, vaha isa prakAra haiM-satyamanaHprayoga, asatyamanaHprayoga, satyamRSAmanaHprayoga, asatyamRSAmanaHprayoga, satyavacanaprayoga, asatyavacanaprayoga satyamRSAyacanaprayoga asatyAmRSAvacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIrakA (4) masatyA bhUSA bhana: prayoga (5) satya kyana (6) bhRSA vayana (7) satya bhRSA yayana prayoga (8) asatyA bhUSA yA prayoga (6) saudA4i 122 prayoga (10) mohari mizra zarIra kAya prayoga (11) kriya zarIra kArya prayoga (12) vaikriya mizra zarIra kAya prayoga (13) abhae zarI2 Aya prayoga. paMcendriya tiryaMcamAM AhAraka ane AhAraka mizra prayoga nathI hotA, kemake teo cauda pUrvenA jJAtA hatA nathI ane cauda pUrvenA jJAtA thayA sivAya AhAraka zarIra prApta nathI thatuM. zrI gautamasvAma-he bhagavan! manuSyomAM keTalA prakAranA prayoga kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama ! manuSyomAM paMdara prakAranA pravega kahelA che, te A prakAre che- (1) satya mnHpryo| (2) asatya manaHprayoga (3) satyabhUSA manaHprayoga (4) asatyAbhUSA manaHprayoga (5) satya payana prayoga (6) masatya payana pryo| (7) satyabhRSA cayana prayoga (8) asatyAbhUSA kyana pryo2|| (6) mohAni shriiypry| (10) mohaa||23 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 824 vacaHprayogaH, asatyAnRpAvacaH prayogaH, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArika mizrazarIrakAyaprayogaH, vaikriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizravazarIrakAyaprayogaH, AhArakazarIra kA yaprayogaH, AhArakamizrazarIra kAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayoga, manuSyANAM sarvavidhaprayogasadbhAvAt, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM prayogo yathA nairakANAmekAdazaH pUrvamuktastathaiva ekAdazavidho'vaseyaH || 2|| jIvaprayogavaktavyatA mUlam - " jIvANaM bhaMte / kiM saccamaNappaogiNo jAva kiM kamma - sarIrakAyappaogiNo ? jIvA savve vi tAva hoja saccamaNappaogiNo vi, jAva veuvviyamIsasarIrakAyappaogiNo vi, kammAsarIrakAyappao giNo vi 13, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya 1 ahavegeya AhAragasarIrakA yappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragamIsarIrakAya ppaogI ya 3, ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogiNo ya 4, caDabhaMgo, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappao gIya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrAyapaogiNo ya 2, ahayege ya AhAragasarIrakAyavyaogiNo ya AhAragamI sAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAraga mIsa sarIrakAyappaogiNo ya 4, ee jIvANaM aTTha prayoga, vaipizarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, AhArakazarIrakAyaprayoga, AhArakamizra zarIrakAyaprayoga, aura kArmaNazarIrakAyaprayoga | isa prakAra manuSyoM meM sabhI prakAra ke prayoga kA saMbhava haiM / vAnavyantara devoM, jyotiSka devoM aura vaimAnika devoM meM nArakoM ke samAna gyAraha prakAra kA prayoga pApA jAtA hai / unameM audArika, audArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra prayoga nahIM hote || sU0 2 || mizra zarIrakAyaprayoga (11) vaikriya zarIrakAya prayAga (12) vaikriya mizrazarIrakAyaprayoga (13) AhAra zarIrAyaprayoga (14) AhAra mizra zarIrAya prayoga bhane (15) armANa zarIrakAyaprayAga. A prakAre manuSyeAmAM badhA prakAranA prayAga sabhave che. vAnanyantara dhruve, yeSTi devA ane vaimAnika devAmAM nArakonA samAna agIyAra prakArana! prayANa maLI Ave che. temAM audArika, audArikamizra, AhAraka ane AhAraka mizra prayoga nathI hotA, // sU. 2 // zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam __ 825 1, neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kiM kammAsarIrakAyappaogI 11 ? neraiyA savve vi tAva hojA saccamaNappaogI vi, jAya veubviyamIsAsarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappa ogI ya 1, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya, evaM asurakumArA vi, jAva thapiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI orAliyamIsAsarIrakAyappaogI, kammAsarIrakAyappao gI? goyamA / puDhavikAiyA orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammAsarIrakAyappaogI vi, evaM jAya vaNapphaikAiyANaM, NavaraM vAukAiyA veubviyasarIrakAyappaogI vi, veuvviyamIsAsarIrakAyappaogI vi, beiMdiyANaM bhaMte ! ki orAliyasarIrakAyappaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI ? goyamA ! beiMdiyA savve vi tAva hojA asaccamosavaippaogI vi orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyapAogiNo ya, evaM jAva caridiyA vi, paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA, NavaraM orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya kammAsarIrakAyacya. ogiNo ya, maNUsANaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva ki kammAsarIrakAyappaogI ? goyamA ! maNUsA savve vi tAva hojA saccamaNappaogI vi jAva orAliyasarIrakAyappaogI vi, veuThivayasarIrakAyappaogI vi, yeuvyiyamIsasarIrakAyappaogI ya, ahavege ya orAliya. mIsAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya orAliyamItAsarIrakAyappao. giNo ya 2. ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege pra0 104 zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 prajJApanAsUtre ya kammagasarIrakAyappaogI ya, ahavege ya kammagasarIrakAyappayogiNo ya 2, ee aTa bhaMgA, patteyaM, ahamegeya orAliyamIsasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya, orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 4, eva ee cattAri bhaMgA / ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa. ogI ya AhAragIsAsarIrakAyappaogIya 1, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cattAri bhaMgA, ahavege ya o. rAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 1, ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappa ogI ya 3, ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ee cattAri bhaMgA, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cattAri bhaMgA, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrappaogI ya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavegeya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam 827 AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cauro bhaMgA, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammA sarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakA yapaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4, cauro bhaMgA, evaM cauvvIsaM bhaMgA" // sU0 3 // chAyA - jIvAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaHprayogiNo yAvat kiM kArmaNazarIra kAyaprayogiNaH ? jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi yAvad vaikriyamizra zarIrakA prayogaNo'pi, kArmaNazarIra kAyaprayogiNo'pi 13, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA eke ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekaca AhArakajIvaprayogavaktavyatA zabdArtha - (jIvANaM bhaMte! kiM saccamaNappaogI jAva kiM kammasarIrakAyappaogI ?) he bhagavan ! jIva kyA satyamanaHprayogI haiM yAvat kyA kArmaNazarIrakAprayogo haiM ? (jIvA savvevi tAya) jIva sabhI (hojja saccamaNappaogI bi jAva veucviyamIsasarIrakAyapaogI vi, kammasarIrakAyappaogI vi) satyamanaHprayogI bhI, yAvat vaikiyamizrazarIrakAyaprayogI bhI, kArmaNazarIrakA yogI bhI haiM (ahavege ya) athavA koI (AhAragasarIrakAyappaogA ya) eka AhArakazarIrakArprayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya) athavA koI bahuta AhArakazarIrakAprayogI ( ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogI) athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ( ahavege ya AhAragamIsasarI. jIva prayoga vaktavyatA zabdArtha - (jIvANaM bhaMte! kiM sacvamaNappaonI kiM kammasarIrakAyappaogI ?) he laga pan ! lava zu' satyamanaHprayogI che yAvat zuM abhaya zarIrAya prayogI che ? (jIvA sabve vi tAva) madhA bhve| (hojja saccamaNappaogI vi jAva veDavviyamIsasarIrakAyappaogI vi kammasarIrakA yappa AgI vi) satyabhanaH prayogI yAvat vaiDiyamizrazarIrAyaprayeogI pazu, abhIzu zarIrAya prayogI pazu che ( ahavege ya) athavA (AhAraga sarIrakAyappaogI ya) 24 AhAra zarIrAya prayoga ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogINo ya) athavA ardha dhA AhAra zarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragamI sasarIrakAyappaogI) athavA hai| ye bhAhAra mizrazarIrasAya prayogI ( ahavege ya ahAragamIsa sarIrakA yappaogINo ya) athavA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 prajJApanAsUtre mizrazarIrakAyanayogI ca 3, athavA ekecAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, catu bhaGgAH, athavA ekacAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazvAhArakazarIkAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca2, athavA eke cAhArakazarIkAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, ete jIvAnAmaSTau 1, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaHprayogiNo yAvat-kiM kArmaNazarIrakAyaprayogI 111, nairayikAH sarve'pi tAvad bhadeyuH satyamanaH prayogiNo'pi yAvad vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, rakAyappaogiNo ya) athavA koI bahuta AhArakamizrazarIrakAya prayogI (caubhaMgo) cAra bhaMga (ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogIa) athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ee) ye (jIvANaM) jIvoM ke (aTTha) ATha-bhaMga kahe haiN| ___ (neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI) he bhagavan ! nAraka kyA satyamanaHprayogI haiM, yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hai ? (neraiyA savve vi tAva) nAraka sabhI (hojjA) hote haiM (saccamaNappaogI ci) AdhA mADa2 mizrazarI241ya prayI (caubhaMgo) yAra 1 (ahavege ya AhAragaH sarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappaogI ya) mathAI se paahaa24024|y prayAsI mane se maai|24 mizrazarI241yaprayogI (avege ya AhAraga sarIrakAyappaagI ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogINo ya) athavA me mA 24 shrii27||ypryogii mane anemA. 24 mizrarI25prayogA (ahavege ya AhAragasarIrakAyApa bhogiNo ya AhAragIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA mana mA 25 zarI24yayogI mane me4 mA 24bhizarI244yayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogINoya) athavA mana mA 24 shrii27||y prayoga bhane bhane mAhA24mizrazarI24yaprayogA (ee) se (jIvANaM) nA (aTu) 18-1 Baa che. (neraiyANaM bhaMte ! ki saccamaNappaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI) he lagavan ! nA27 bhusatyamana:praya cha, yApata bhaera shrii27|5 prayogI cha ? (neraiyA savvevi zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam athavA ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, evam asurakumarA api, yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kim audArikazarIrakAyaprayogiNaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaH, kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ? gautama ! pRthivIkAyikAH audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi, evaM yAvada vanaspatikAyikAH, navaraM vAyukAyikAH satyamanaprayogI bhI (jAva veubviyamIsAsarIrakAyappaogI vi) yAvat vaikriyamizrazarIra kAyaprayogI bhI (ahayege ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI bhii| ___(evaM asurakumArA vi jAya thaNiyakumArA NaM) isI prakAra asurakumAra bhI yAvat stanitakumAra ___ (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI orAliyamosA. sarIrakAyappaogI, kammAsarIrakAyappaogI ?) he bhagavan / pRthvIkAyika kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogo haiM, kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? (goyamA!) he gautama ! (puDhavikAiyA) pRthvIkAyika (orAliyasarIrakAyappaogI yi, orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammAsarIrakAya ppaogI vi) audArikazarIrakAyaprayogI bhI, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI, kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI (evaM jAva vaNapphaikAiyANaM) isa prakAra yAvat vanaspatikAyika bhI (NavaraM) vizeSa (vAukaiyA veuvviyasarIrakAyappatAva) nA24 mA (hojjA) uya (saccamaNappaogI vi) satya bhana prayogI 5e (jAva veuvviyamIsAsarIrakAyappaogI vi) yAvat paiThiya CHAN24 / 5 prayogI 55 (ahavege ya kammAsarIrakAyappaAgI ya) 24241 315 me bhae 20212445 prayojI 55 (ahavege ya kammAsarIrakAyappa bhogiNoya) 4441 3 bhane zarI245 prayAgI 555 saya che. (evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArANaM) me04 prAre asu25mAra paNa yAta staantakumAra paryanta jANavuM. ___ (puDhavikAiyANaM bhaMte / ki orAliyasarIrakAyappa bhogI orAliyamIsAsarIrakAyappaogI kammAsarIrakAyappaogI ?) he mAn! pRthvIya zusohA2i4 shrii24|ypryogaa cha ? mau4i mishrshrii24|ypryogii cha, hai AbhaerIya prayogI cha ? (goyamA!) gautama! (puDha vikAiyA) pRthvIya (orAliyasarIrakoyappaogI vi, orAliyamIsasarIra. kAyappaogI vi, kammAsarIrakAyappaogI vi) mohA2i4 2222445 prayogI 50 cha mohariNa mizra zarI24Aya prayogI, bhae shrii24|5 prayI 59 cha. (evaM jAva vaNapphaikAIyANaM) mera 42 yAvat vanaspatithi: 55 (NavaraM) vizeSa (cAukAiyA veuvyiyasarIrakAyappaogI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vaikriyazarIrakAyaprayogiNo'pi, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, dvIndriyAH khalu bhadanta ! kim audArikazarIrakAyaprayogiNo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ? gautama ! dvIndriyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH asatyamRSAvacaHprayogiNo'pi, audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, athavA ekazca kArmaNazarIrakAyamayogI api, athavA eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi evaM yAvaccaturindriyA api, paJcendriyatiryagyonikA yathA nairayikAH navaram-audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, audArikamizrazarIrakAyaprayogiogI vi, veuvyimIsAsarIrakAyappaogI vi) vAyukAyika caikriyazarIrakAyaprayogI bhI, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI haiN| (veiMdiyA NaM bhaMte ! ki orAliyasarIrakAyappaogI jAya kammAsarIrakAya. ppaogI?) he bhagavan ! dvIndriya kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? (goyamA ! beiMdiyA savve vi tAya hojjA) dvIndriya sabhI haiM (asaccAmosavaippaogI vi) asatyAmRSAvacanaprayogI bhI (orAliyasarIrakAyappaogI thi) audArikazarIrakAyaprayogI bhI (orAliyamIsasarIrakAppaogI vi) audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI vi) athavA koI kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (evaM jAva) isa prakAra yAvat (cariMdiyA vi) cauindriya bhI (paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA) paMcendriya tiryaca nairayikoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (orAliyasarIrakAyappaogI vi) audArikazarIrakAyavi, veunviyamIsAsarIrakAyappaogI vi) vAyuyi: vaiyi shrii24|ypry|| 59], peyibhitra zarIrakAyaprayegI paNa che (beiMdiyANaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI?). bhagavad aaN kIndriya zuM audArika zarIrakAya prayogI che, yAvata kArmaNa zarIrakAya pravegI cha ? (goyamA ! beiMdiyA savve vi tova hojjA) he gautama ! dIndriya adhA cha (asaccA mosavaippaogI vi) asatyabhUSA yayana prayogI 55 (orAliyasarIrakAyappabhogI vi) mohI24 zarI21yapraya: 55 (orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi) moha2i4 bhi zarI241ya prayojI 55(ahavege ya kammAsarIrakAyappa bhogI vi) athavA bhaera zarI241yaprayogA yaturindriya 55 (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) AthapAmane A za241yapayogI (evaM jAva) se prAre yAvat (cauridiyA vi) yaturindraya 57 nan. (paMciMdiyatirikkhajANiyA jahA neraiyA) 5yendriya tiya yoni naiyiAnA samAna (nayara) vizeSa (orAliyasarIrakAyappaogI vi) mohA23 4212415 prayI 55 (aroliyamIsA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU 0 3 jIvaprayoganirUpaNam No'pi, athavA ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca, athavA eke ca kArmaNazarIrakAya prayogiNazca / manuSyAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaH prayogiNo yAvat kiM kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ! gautama ! manuSyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi, yAvad audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi caikriyazarIrakAyaprayogiNo'pi, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNazca, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogigazca 2, athavA ekacAhArakazarIrakAyaprayogI ca, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekathAhArakamizrazarIrakAyaprayogIca, athavA ekecAhArakamizrazarIrakAyaprayogo bhI (orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vi) audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya kammAsarIrakAyappabhogiNo ca) athavA koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (masA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAya ki kammAsarIrakAyappaogI?) he bhagavan ! manuSya kyA satyamanaprayogI haiM ? yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM? (goyamA! maNUsA savve vi tAya) he gautama ! manuSya sabhI (hojjA) hote haiM (saccamaNappaogI vi) satyamanaprayogI bho (jAva orAliyakAyappaogI vi) yAvat audArikakAyaprayogI bhI (veuvyiyasarIrakAyappaogI vi) kriyazarIrakAyaprayogI bhI (veubdhiyamIsasarIrakAyappaogI ya) vaiki mizrazarIrakAyaprayogI (ahayegeya orAliyamisAsarIrakAyappaogI ya) athavA koDa eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI (ahavegeya orAliyamIsAsarIrakAyapaogiNo ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI (ahavegeya sarIrakAyappaogI vi) mohori bhizarIya yogI 57 (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA me abhaya shrii24|5 prayogA (ahavege ya kammAsarIrappaogiNo ya) athavA keI aneka kArmaNa zarIrakAya prayAgI (maNUsANaM bhaMte ! ki saccapmaNappa mogI jAva ki kammAsarIrakAyappaogI) sAvana ! bhanuSya zu satya bhanaHprayA cha ? yAvat ma. zarIya prayoga cha ? (goyamA ! maNasA savve vi tAva) : gautama ! AdhA bhanuSyA (hojjA) 3ya che (saccamaNappaogI vi) satyabhAna prayAsa 5 (jAva orAliyakAyappaogI vi) yAvat mohA24 4AyaprayogI 54 (veuvviya sarI. rakAyappaogI vi) vai7i5 zarI24prayogI 55(veubviya mIsasarIrakAyappaogI ya) vaizya mizra za21241ya prayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA amohI. (24 mizra shrii24|pryogii (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bhane moha2i4 mizra zarI2415 prayAgI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya) athavA 4 maai|24 zarI2 sayamayI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya) athavA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 prajJApanAsUtre prayogiNazca 2, athavA ekazca kAmaNazarIrakAyaprayogI ca, athavA ekeca kArmaNazarIkAyaprayoginazca 2, ete aSTau bhaGgA: pratyekam, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogIca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca 2 athavA ekecaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogIca, 3, apavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhAraka zarIrakAyaprayogiNazca 4, evamete catvAro bhaGgAH, athavA ekshcaudaarikmishrkaaypryo| gIca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogIca, AhAragasarIrakAyappaogI ya) athavA koI AhArakazarIrakAyaprayogI (ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya) athavA aneka AhArakazarIrakAyapayogI (ahayege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI) athavA koI AhAra kamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAgamIsAsarIrakAyappaogiNo) athavA koI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ee aTTa bhaMgA) ye ATha bhaMga (patteyaM) pratyeka (ahavege ya orAliyamIsasarIkAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya) koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura AhArakazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappakogiNo ya) athavA eka audArikazarIramizrakAyaprayogI aura aneka AhArakazarIrakAya prayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya mana: 201241224|ypryogaa (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) mA / maaddaa2bhishrii24|ypryogii (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogINo) athavA 5 bhane bhADA24 mizra zarI24ya prayogI (ahavegekammAzarIrakAyappaogI ya) athavA shrii24|5 prayogI (ahavege ya kammaga sarIrakAyappaogINo ya) athavA 7 ane4 mA zarI24Aya prayogI (ee abhaMgA) mA mA (patteyaM) pratyeuna tayA (ahavege ya orA. liya mIsasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya) 7 me mohAribhitra zarI2435yogI bhane maai|24 zarIyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogINo ya) 24240 se mauribhi zarI2 saya prayogI mana bhane maai|24 zarI24yaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAraga sarIrakAyappaogI ya) athavA usane mohAzimizra zarI24AyaprayogI mana me mAhI24 shrii24|5 prayogI (ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyappaAgiNo ya, AhAragasarIrakA. thappaogINo ya) athavA mana4 mohA2i4 mizra shrii27|5 prayogI mane mane mAhA. 27 2271ya prayogI (evaM ee cattAri bhaMgA) mA 5 mA yAra thAya che. zrI prAyanAsUtra : 3 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam ___ 833 ahArakamizrazarIrakAyaprayo gaNazca 2, athayA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazra, AhArakamizrazarIrakAyaprayogIca 3, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, catvAro bhaGgAH, athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogIca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayo. goca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA eke audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya) athayA koI aneka audArikamizarIrakAya. prayogI aura aneka AhArakazarIrakAyaprayogI (evaM ee cattArI bhaMgA) isa prakAra ye cAra bhaMga (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAya. ppaogI ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhA. ragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAya. prayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamisA. sarIrakAyappaogiNoya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamisAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappao. giNo ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhA. rakamizrazarIrakAyaprayogI (cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga haiM (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappogo ya) athavA koi eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya kammasarIrakAyappa ogiNo ya) athavA koI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA keI eka audArika mizrazarIrakAya pravegI ane eka a hAraka mizrazarIrakAyapragI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) mth| kaI eka dArika mizra zarIrakAya prayogI ane aneka AhAraka mizra zarIrakAya praga (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakoyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) ath| kaI aneka dArika mizra zarIrakAya prayogI ane eka AhAraka mizrazarIrakAya prANI (ahavege ya orAliyamIsA sarorakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA keI aneka dArika mizra zarIrakAya prANI ane aneka AhAraka mizra zarIrakAya pragI (cattAribhaMgA) mA yA2 ma cha (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) m2|| kaI eka dArika mizra zarIrakAya progI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayogI (jAvege ya orAliya mIlAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) 1241518 me pra0 105 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre kArmaNazarIrakAyaprayogIca 3, athavA eke audArikamizrazarIrakAprayogiNazca, kArmaNazarIrakAya. prayogiNazca 4, ete catvAro bhaGgAH, athavA ekazcAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAya. prayogiNazca 2, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, catvAro eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappIgIya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAya. prayoga (ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappa. ogiNo ya) athavA aneka audArikamizrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakApaprayogI (ee cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiN| (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAya. prapogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya) athavA eka koI AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahayege AhAragasarIrakAyapaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhArakamosAsarIrakAyappaogiNo ya) athayA koI aneka AhArakazarIrakAya. prayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiN| mohAra mizra zarIya prayogI mana bhane ma shrii23|5 prayI (ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya) 1541 31 mana mohA2 mizra shrii24|5 prayogI mane me4 mA zarI241yaprayasI (ahavege orAliyamIsA sarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA mana mohA24 mizra zarIya prayogI mane ane bhae shrii24|5 prayogI (ee cattAri bhaMgA) 40 yAra 1 thAya cha (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya) athA me: mAhA24 shrii24||y prayeA , mane se mAhA24 mizra zarI24ya prayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA se mAhA 1 shrii24||y prayogI bhane bhane mAhA24 mizra zarI25 prayogI (ahavege ya AhoragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAraganIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA mane 224zarIra ayaprayogI mane me maah|24 mizra zarI2415 prayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) mane mahA24 zarI24AyaprayogI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam bhaGgAH, athavA ekathAhArakazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekathAhArakazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca2, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca, 4, catvAro bhaGgAH, athavA ekathAhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcAhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIra (ahavege AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (cauro bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiN| (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI gha) athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakA. yaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakApappao. giNo ya) athayA koI eka AhArakamizrazarIrakAyayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIra. bhane ane: PAIS24 bhitra shrii24|5 prayoil (cattAri bhaMgA) // yA2 // yAya (ahavege AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) AthA bhane mAhA. 24 shrii24|5 prayeAjI bhane 24 bhae zarI25ya prayojI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) maya 4 mAhA2 zarI24ya prayogI ana bhane abhaera shrii27|5 prayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammA sarIrakAyappaogI ya) mA 7 mane maai|24 zarI27ya prayogI ane me / zarI241yaprayogI (ahoge ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA / ane: / / 24 zarI241yaprayogI ma. sane zarI27.yaprayogI (cauro bhaMgA) mA yAra . thAya che (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) AthA cha se mAhAbhizarIya prayogI ane me bheshrii24|ypryogaa (ahavege ya AhAragamIsA zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 prajJApanAsUtre kAyaprayogiNazca 2, athavA eke cAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 4, catvAro bhaGgAH, evaM caturviMzati bhaGgAH sU0 3 // TIkA-atha jIvAdipadeSu niyata prayogabhAvaM prarUpayitumAha-'jIvA NaM bhaMte ! kiM sacca. maNappabhogiNo jAva kiM kImAsarIrakAyappabhogiNo?' he bhadanta ! jIvAH khalu kiM satyamanaH prayogiNo bhavanti ? yAvata kim asatyamanaHprayogiNaH ? kiM vA satyamRSAmanaHprayogiNaH ? kimvA asatyAmRSAmanaHprayogiNo bhavanti ? evaM vacaHprayogiviSayA api catvAro vikalpAH? kiMvA audArikazarIrakAyaprayogiNaH utAho audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaH 1 kiMvA vaikrikAyappaogI ya) athavA koI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (cauro bhaMgA, ye cAra bhaMga haiM (evaM cauvvIsaM bhaMgA) isa prakAra covIsa bhaMga hue| TIkArtha-aba samuccaya jIvoM meM tathA pRthaka-pRthaka daMDakoM meM prayogoM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kyA satyamanaprayogI haiM arthAta kyA satyamanoyoga pAle haiM yAvat kyA kArmaNakAyaprayogI haiM ? arthAt kyA satyamanaprayogI haiM, asatyamanaprayogI haiM, satyamRSAmanaprayogI haiM yA asatyamRSAmanaprayogI haiM ? isI prakAra vacanaprayoga saMbaMdhI cAra bhaMga bhI samajhalenA caahie| arthAt jIva kyA satyavacanaprayogI haiM, ityAdi / tathA kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA audArikamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? kyA vaikriya. sarIrakAyappa bhogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) maya se bhA2422prayo bhane mane bhI zarI24155yA hai|y che. (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) 4241 |mne sA24 bhizarI24AyaprayogI mana / / 5 Ama zarI271yaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappa. ogiNo ya) 2544mane maah|24 bhizarI27iyaprayojI bhane bhane shrii24|ypryog| hoya che. (cauro bhaMgA)mA yAra (evaM caubvIsaM bhaMgA) se zaite yovIsa l yA. TIkAtha-have samuccaya jIvamAM tathA pRthaka pRthak daMDakamAM prayoganI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! jIva zuM satyamana prANI che athavA zuM satyamanegavALA che yAvatuM zuM kAmaNukAya prayogI che? arthAt satya mana prANI che, asatya mana prANI che, satyamRSA mana prayugI che agara asatyAmRSA mana prayogI che? eja prakAre vacana prayoga saMbandhI cAra bhaMga paNa samajI levA joIe arthAt jIva zuM satya vacana pravegI che, vigere tathA zuM dArika zarIrakAya pravegI che? athavA zuM audA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 837 prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam yazarIrakAyaprayogiNaH ? kiMvA vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNaH ? utAho AhArakazarIrakAyaprayogiNaH? kiMvA AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNaH? kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti? bhagavAnAha-'jIvA savve vi tAtra hoja saccamaNappaogI vi jAva veubdhiyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammAsarIrakAyapogI vi13' jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi yAvad-mRvAmanaHprayogiprabhRti vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, kArmaNazarIrakAya. prayogiNo'pi ca trayodazapadavyapadezyA bhavanti 13, ityeko bhaGgaH / tathA ca sarvadeva jIvAH pahava eva satyamana:prabhRtiprayogiNo yAvatkArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi upalabhyante, tatrApi nai|yikaadiinaaN sadaivopapAtottara vaikrizarambhasambhavAt sadaiva vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo bhavanti te jIvAH, vanaspatyAdInAzca sadaiva vigraheNAvAntaragatAvupalabhyamAnatvAt te jIvAH sadaiva kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti, AhArakazarIrI ca kadAcit sarvathaiva nopabhyate SaNmAsAn zarIrakAyaprayogI haiM ? kyA vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA AhArakazarIrakAyaprayogI haiM ? kyA AhArakamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? bhagavAna uttara dete haiM-jIva sabhI satyamanaprayogI bhI yAvat-mRSAmanaprayogI, satyamRSAmanaprayogI, asatyamRSAmanaprayogI Adi tathA vaikriyamizrazarIrakAya prayogI bhI, kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, isa prakAra teraha padoM ke vAcya hote haiM / isa prakAra yaha eka bhaMga hai / tAtparya yaha hai ki sadaiva bahuta-se jIva satya mana vagairaha ke prayogI yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI pAye jAte haiM / nAraka jIva sadaiva upapAta ke pazcAt uttara vaikriya ko AraMbha karate haiM, isa kAraNa sadaiva vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| vanaspati Adi ke jIva sadaiya antarAla gati meM pAye jAte haiM, ataH ve sadaiva kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| rika mizra zarIrakAya prayAgI che? zuM vaikriya zIrakAya prayAgI che? athavA zuM AhAraka zarIrakAya pravegI che? zuM AhAraka mizra zarIrakAya pravegI che? athavA zuM kAmaNa zarIrakAya prayogI che? zrI bhagavAna uttara Ape che-badhA jIva satya mana pravegI paNa che yathAvata-mRSAmana prayAgI, satyamRSA mana prayogI, asatyA mRSA manapayogI Adi kriyamizrazarIrakAyaprayogI paNa che kAmaNa zarIrakAya pravegI paNa hoya che, e prakAre tera padenA vAcya thAya che, A eka bhaMga che. tAtparya A che ke sadaiva ghaNu badhA jIva satya mana vigerenA prayegI vit karmaNa zarIrakAya pravegI maLI Ave che. nAraka jIva sadeva u5pAtanA pachI uttara vakriyane AraMbha kare che, e kAraNe sadaiva vaikriya mizra zarIrakAya prayogI thAya che. vanaspati AdinA jIva sadeva antarAla gatimAM maLI Ave che. tethI teo sadeva kAmaNa zarIrakAya prayAgI deya che. kintu AhArakazarIra kayAreka kayAreka bilakula thatAM ja zrI prapanAsUtra : 3 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 prajJApanAsUtre yAvadutkarSeNAntarasaMbhavAt, yadApi labhyate tadApi jaghanyena eko vA dvau vA utkarSeNa sahastrapRthaktvam, evaJca yadA AhArakazarIrakAyaprayogI, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI caiko'pi nopalabhyate tadA bahutvaviziSTa trayodazapadAtmaka eko bhaGgaH pUrvoktatrayodazapadAnAmapi sadaiva bahutvenAvasthitatvAt, yadA punareka AhArakazarIrakAyaprayogI upalabhyate tadA dvitIyaM bhaGgaM pravaktukAma Aha-'ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogIya 1,' athavA ekazca jIvaH AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati, te'pi yadA bahavo labhyante tadA tRtIyaM bhaGgaM vakti-'ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya 2' athavA eke ca-bahavo jIvA AhArakazarIrakAyakintu AhArakazarIrI kabhI-kabhI bilakula hI nahIM hote haiM, kyoMki unakA utkRSTa antara chaha mAsakA ho sakatA hai, arthAt yaha saMbhava hai ki chaha mahInoM taka eka bhI AhArakazarIrI jIya na pAyA jAya / jaba ve pAye bhI jAte haiM to jaghanya eka yA do yA tIna hote haiM aura utkRSTa sahasrapRthaktva, arthAta do hajAra se nau hajAra taka hote haiN| isa prakAra jaba AhArakazarIrakAyaprayogI aura AhArakamizrazarIrakAyaprayogI eka bhI nahIM pAyA jAtA taba bahata jIyoM kI apekSA teraha padoM kA eka bhaMga hotA hai, kyoMki ukta terahoM padoM vAle jIva sadaiva bahuta rUpameM rahate haiN| jaba eka AhArakazarIrakAyaprayogI bhI pAyA jAtA hai, taba dUsarA bhaMga hotA hai| use kahate haiM-athavA eka aahaarkkaaypryogii| isa prakAra pUrvokta teraha padoM ke sAtha eka AhArakazarIrakAyaprayogI kA pAyA jAnA dUsarA bhaMga hai| jaya AhArakazarIrakAyaprayogI bahuta pAye jAte haiM, taba tIsarA bhaMga hotA hai, usake lie kahA hai-athavA koI-koI bahuta-se aahaarkshriirkaaypryogii| tAtparya yaha hai ki pUrvokta teraha pada vAloM ke sAtha aneka AhArakazarIkAyayo nathI. kemake temanuM utkaTa antara cha mAsanuM thaI zake che, arthAta e saMbhava che ke cha mahinA sudhI eka paNa AhAraka zarIra jIva na maLI zake. jyAre teo maLI paNa Ave che te jaghanya eka agara be agara traNa hoya che ane utkRSTa sahastra pRthakatva, arthAta be hajArathI nava hajAra sudhI thAya che. e prakAre jyAre AhAraka zarIrakAya prayAgI ane AhAraka mizra zarIrakAya pravegI eka paNa nathI maLato tyAre ghaNA jInI apekSA tera padane eka bhaMga thAya che, kemake ukta tera padavALA jIva sadeva ghaNA rUpamAM rahe che. jyAre eka AhAraka zarIrakAya prayegI paNa maLI Ave che, tyAre bIjo bhaMga thAya che. tene kahe che-athavA eka AhArakakAya prayAgI. eja prakAre pUrvokta tera padenI sAthe eka AhAraka zarIrakAya pravegInuM maLI AvavuM bIjo bhAga che. jyAre AhAraka zarIrakAya pravegI ghaNu maLI Ave che, tyAre trIjo bhaMga thAya che, tene mATe kahyuM che athavA kaI kaI ghaNA AhAraka zarIrakAya pragI. tAtparya e che ke pUrvokta tera padavALAonI sAthe aneka AhAraka zarIrakAya pragIonuM maLI AvavuM te zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam prayogiyazca bhavanti 3, evamevAhArakamizrazarIrakAyaprayogipadenApi dvau bhaGgau ekatva bahutyaviziSTau pravakti- 'ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappabhogIya 3' athavA eka zca jIva AhArakomezrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 4, 'ahavege ya AhAragamIsasarIkAyappaogiNo ya 4' athavA ekeca-bahavaH AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 5, 'caubhaMgA' ityevaMrItyA ekayoge catvAro bhaGgA AhArakazarIrakAyaprayogaviSaye saMjAtAH, AditaH parigaNanetu trayodazapadAtmakasyaikasya prathamasya samela nena paJca bhavanti, evaM dvikasaMyoge'pi caturo bhagAn prarUpayitumAha- aha yege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcijjIya AhAraka zarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAya prayogI ca bhavati 6, 'ahavegeya AhAragasarIrakAyappabhogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo yara' athavA ekazca kazcit AhAra kazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyAyo girazca 7, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappa bhogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekaica-kecana jIvAH AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI giyoM kA pAyA jAnA tIsarA bhaMga hai| isI prakAra AhArakamizraprayogI pada se bhI eka aura bahuta jIvoM kI apekSA do bhaMga hote haiM, unheM kahate haiM-athayA eka jIya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai| athavA bahuta jIva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| isa prakAra se cAra bhaMga hue aura yadi sirpha teraha padoM vAle prathama bhaMga ko inake sAtha alaga gina liyA jAye to pAMca bhaMga ho jAte haiN| (5) jaba dvika saMyogI cAra bhaMgoM kI prarUpaNA karate haiM-athavA eka AhAraka zarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (6) athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizra zarIrakAyaprayogI (7) aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (8) trIjo bhaMga che eja prakAre AhAraka mizra pravegI padathI paNa eka ane ghaNuM jIvonI apekSAe be bhaMga bane che, te batAvavA kahe che-athavA eka jIva AhAraka mizra zarIrakAya pravegI bane che. athavA ghaNuM che AhAraka mizra zarIrakAya pravegI thAya che. e rIte A cAra bhaMga thayA ane te kevaLa tera pavALA prathama bhaMgane AmanI sAthe alaga gaNI levAya pAMca pAMca bhaMga thaI jAya che (6) have dvika saMcagI cAra bhaMgenI prarUpaNa kare che-athavA eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya prayegI (6) athavA eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakA gI (7) athavA aneka AhAraka zarIra kAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya prayogI (8) athavA aneka AhAraka zrI prshaan| sUtra : 3 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ca 8, 'ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIkAyappabhogiNo ya 4' athavA eke ca-kecaka jIvA AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 9 iti bhAvaH, 'ee jIvANaM aTTha 1' ete pUrvoktAH jIvAnAmaSTau bhaGgAH pratipAditAH sarvasaMkhyayA tu prathama bhaGgamelanena jIvapade navabhaGgAH sampannAH, gautamaH pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kiM kammasarIrakAyappabhogI?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM satyamanaH prayogiNo bhavanti ? yAvat-kiM mRSAmanaH prabhRtiprayogigo bhavanti ? ityAdirItyA tadantimamAha-kiM kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti 11, 1 nairayi keSu satyamanaH prayogI prabhRti vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiparyantAni sadaiva bahutvaviziSTAni dazapadAni avasthitAni, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca nairayikA kadAcideko'pi nopalabhyate, dvAdazamauhartikagatyupatAtavirahakAlasadbhAvAt, yadApi labhyate tadApi jaghanyena eko vA dvau vA, utkarSeNAsaMkhyeyA bhavanti, evaJca yadA eko'pi kArmaNazarIrakAyaprayogI naivopalabhyate athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (9) / ye jIvoM ke ATha bhaMga nirUpita kiye gaye, inameM prathama bhaMga ko milAne se bhaMgoM kI saMkhyA nau hotI hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nAraka jIva kyA satyamanaprayogI hote haiM ? yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? - nArakoM meM satyamanaprayogI se lekara vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI paryanta sadaiva bahutvaviziSTa daza pada pAye jAte haiM, kintu kArmaNazarIrakAyaprayogInAraka kabhI-kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki narakagati ke upapAta kA viraha bAraha muhUrta kA kahA gayA hai / jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI nAraka pAye jAte haiM taba jaghanya eka yA do aura utkRSTa asaMkhyAta pAye jAte haiN| isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogo nahIM pAyA jAtA taba prathama bhaMga hotA haiM zarIrakAya progI ane aneka AhAraka mizra zarIrakAya prAgI (9) A ivenA ATha bhaMga nirUpita karAyelA che. temAM prathama bhaMgane meLavavAthI bhagenI saMkhyA nava thAya che zrI gautamasvAthI prazna kare che he bhagavana ! nAraka jIva zuM satyamana pravegI hoya che? yAvat kArmaNa zarIrakAya pravegI hoya che ? nArakamAM satyamanA prayogathI laIne vaikiya mizra zarIrakAya pravegI paryanta sadeva bahutva viziSTa daza pada maLe che, paNa kAmaNa zarIrakAyaprayegI nAraka kayAreka kayAreka eka paNa nathI maLatA, kemake nArakagatinA upapAtane viraha bAra muhUrta kahe che. jyAre kArpaNa zarIrakAya pravegI nAraka maLI Ave che. tyAre jaghanya eka ke be ane utkRSTa asaMkhyAta maLI Ave che, e prakAre jyAre eka paNa kArmaNazarIrakAya pravegI nathI LI AvatA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam 841 tadA prathamo bhaGgo vakSyamANarUpaH, yadA punarekaH kAmaNazarIrakA paprayogI upalabhyate tadA vakSyamANo dvitIya bhaGgaH, yadA punaH bahavo bhavanti tadA tRtIyo bhaGga ityabhiprAyeNa bhagavAnAha - 'neraiyA savye vi tAva hojjA saccamaNappaogI vi' nairayikAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaH prayogiNo'pi 'jAva veucviyamIsAsarI kAyappaogI vi' yAvat-asatyamanaH prayogiNaH 2, satyamRSAmanaH prayogiNaH 3, ityAdirItyA tadantimamAha - vaikriyamizrazarIra kAyaprayogi rispi bhavanti, 'ahayege ya kammasarIrakAyappaogI ya 1, athavA ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati jIvo nairayikaH, ' ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca kecana jIvAH kArmaNazarIkAyaprayogiNazca bhavanti, 'evaM asurakumArA vi' evam - nairayikA iva asurakumArA api avaseyAH, tathA - cAsurakumArA api satyamanaHprayogiNazra, mRSAmanaH prabhRtiprayogiNo yAvad - vaikriyamizrazarIrakAya prayogiNo'pi bhavanti, eke ca kArmaNazarIrakA prayoga athavA eke ca kecana asurakumArAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavantIti jisakA svarUpa Age kahA jAyagA / jaba eka kArmaNazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai taba Age kahA jAne vAlA dUsarA bhaMga hotA hai / jaba bahuta pAye jAte haiM taba tIsarA bhaMga hotA hai / isa abhiprAya se bhagavAn kahate haiM- nAraka sabhI satyama prayogI bhI hote haiM, asatyamanaprayogI bhI hote haiM, satyamRSAmanaprayogI bhI hote haiM, ityAdirUpa se antima kahate haiM - vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / athavA koI eka nAraka kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hotA hai, koI aneka nAraka kArmaNazarIrakAya prayogI bhI hote haiN| nArakoM ke samAna asurakumAroM ko bhI samajhalenA cAhie / isa prakAra asura akumAra bhI aneka satyamanaprayogI, asatya manaprayogI Adi yAvat vaikriyamizrazarIrakAya prayogI bhI hote haiM / koI eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI, tyAre prathama bhaMga thAya che. jenu svarUpa AgaLa kahevAze. jyAre eka kANuM zarIrakAya prayAgI maLI Ave che tyAre AgaLa kahevAze te khIo bhaMga thAya che. jyAre ghaNA maLI Ave che. tyAre trIjo bhaMga thAya che. e abhiprAyathI bhagavAn kahe che-nAraka badhA satyamana prayAIM paNa hAya che, asatyamana prayegIpaNu hAya che. satya mRSAmana prayAgIpaNa hAya che. vigere rUpathI antima kahe che-vaikriya mizra zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. athavA keI eka nAraka kANuM zarIrakAya prayAgI paNa hAya che, kAI aneka nAraka kANu zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. nArakeAnI samAna asurakumArane paNa samajI levA jeie. e prakAre asurakumAra paNa aneka satya mana prayAgI, asatya mana prayogI Adi yAvat vaikriya mizra zarIrakAya pra ceAgI paNa hAya che kAi eka kANu zarIrakAya prayAgI kAI ghaNA badhA asurakumAra kaNa pra0 106 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 prajJApanAsUtre bhAvaH / 'jAya thaNiyakumArANaM' yAvat - nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArA, api avaseyAH, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyA NaM bhaMte! kiM orAliyasarIrakAyappaogiNI' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kim audArikazarIrakA yaprayogiNazca bhavanti ? kiMvA - orAliyamIsAsarI kAya paogiNo ?' audArika mizrazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? kiMvA 'kammAsarIrakA ogiNo ?' kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ?' bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'puDha vikAiyA orAliyasarIrakAyappaogiNo vi' pRthivIkAyikA audArika zarIrakAyaprayogo'pi bhavanti, 'orAliyamIsAsarI kAyappaogiNo vi' audArikamizrazarIrakAyaprayogo'pi bhavanti ? 'kammAsarIrakA yappa ogiNo vi' kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'evaM jAva vaNaSphaikAiyANaM' evam pRthivIkAikA iva yAvat - apkAyikAH, tejaskAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAzcApi pratipAdanIyAH 'NavaraM vAukkAiyA veubviyakoI bahuta se asurakumAra kArmaNazarIrakAya prayogI bhI hote haiM / isI prakAra nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI jAnane cAhie / gautamasvAmI prazna karate haiM- bhagavan ! pRthvIkAyika kyA audArikazarIra kAyaprayogI hote haiM ? athavA kyA audArika mizra zarIrakAyaprayogI hote haiM ? kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- gautama ! pRthvIkAyika jIva audArika zarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, kArmaNazarIra kAyaprayogI bhI hote haiM / pRthvIkAyikoM ke samAna aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika bhI samajha lene cAhie / vizeSatA yaha hai ki vAyukAyika vaikriyazarIraDAya prayogI, pazu hoya che. khena prahAre nAgakumAra, suvarNu kumAra, agnikubhAra, vidhukumAra, udvadhikumAra, dvIpakumAra hikumAra, pavanakumAra, bhane stanitakumAra pazu bhagavA. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! pRthvIkAyika zuM auArika zarIrakAya pratyeLI hoya che ? athavA zuM audArika mizra zarIrakAya prayAgI hAya che? zuM kANu zarIrakAya prayAgI hAya che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! pRthvIkAyika jIva audArika zarIrakAya prayAgI paNa hAya che, audArika mizra zarIrakAyaprayogI paNa hAya che, kANu zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. pRthvIMkAyikAnI samAna aSThAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika paNu samajI levA joIe vizeSatA e che ke vAyukAyika vaikiya zarIrakA yaprayAgI paNa hAya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 843 pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU. 3 jIvaprayoganirUpaNam sarIrakAyappaogI vi' navaraM-vizeSastu-vAyukAyikAH vaikriyazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'veuvviyamIsAsarIrakAppaogI vi' vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti tathAca pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyikeSu audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi sadA bahava evopalabhyante, iti padatraya bahutvarUpaH pratyekameka eva bhaGgaH, vAyukAyikeSu audArikadvika vaikriya dvikakAmeNazarIralakSaNapadapaJcakabahutvAtmako bhaga ekaH, teSu vaikriyazarIriNAM vaikriyamizrazarIriNAJca sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAta, ityarthaH, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kim audArikazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? yAvata-kiMvA audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? kiMvA tatprabhRti kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'beiMdiyA savve vi tAya zarIrakAyaprayogI bhI ho hote haiM aura kriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiN| isa prakAra pRthvIkAthikoM meM, apkAyikoM meM, tejaskAyikoM meM aura vanaspatikAyikoM meM audArikazarIrakAyaprayogI, audArikamizrazIrakAyaprayogI tathA kArmaNazarIrakAyaprayogI sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiM ataeva yaha tInoM pada bahuvacanAnta haiN| yaha eka bhaMga hai| vAyukAyikoM meM audArikadika (audArika aura audArikamizra) vaikriya dvika (vaikriya aura vaikriyamizra) tathA kArmaNa zarIra ina pAMcoM kA bahutva rUpa eka bhaMga hotA hai, kyoMki vAyukAyikoM meM vaikriyazarIrI aura vaikriyamiazarIrI sadaiva bahuta rUpa meM pAye jAte haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva kyA audArikazarIrakAyaprayogI hote haiM ? yAvat kyA audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM ? athavA kyA tatprabhRti kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! sabhI dvIndriya asatyamRSAvacanaprayogI hote haiM, ve na che ane kriyamizrazarIrakAya pravegI paNa hoya che. e prakAre pRthvIkAyikomAM aSkAkAmAM, tejaskAyikAmAM ane vanaspatikAyikamAM, audArika zarIrakAyayogI audArika mizra zarIrakAyaprayAgI tathA kAmaNa zarIrakAyaprayogI sadaiva ghaNI saMkhyAmAM maLI Ave che, tethI ja A traNa pada bahuvacanAnta che. A eka bhaMga che. vAyukAyikamAM audArika zcika (dArika ane audArika mizra) vikiya dvika vaikiya ane vaikiya mizra) tathA kAmaNa zarIra, A pAMcenA bahatva rUpa eka bhaMga thAya che, kemake vAyukAyikAmAM vakriya zarIra ane vekiya mizra zarIra sadeva bahu rUpamAM maLI Ave che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! dviIndriya jIva zuM dArika zarIrakAya progI hoya che? yAvat zuM audArika mizra zarIrakAya prayAgI hoya che? athavA zuM ta-bhUti kAma zarIra kAya prayAgI hoya che ? zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre asamosavapaogo vi' dvIndriyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH asatyamRSAvacaH prayogiNospi - na satyamRSAvacaH prayogiNo bhavanti 'orAliyasarIrakAyappaogI vi' audArikazarIrakAya prayogo'pi bhavanti 'orAlikamI sasarIrakAyappaogI vi' audArika mizrazarIrakAyaprayomiNo'pi bhavanti itizyAtmako bhaGgaH, dvIndriyeSu antarmuhUrtamAtrasyopapAta viraha kAlasya sattve'pi audArikamizragatasyAntarmuhUrtasya atibRhatpramANatvAt teSu audArikamizrazarIra kAyaprayogiNAM sarvadaivopalabhyamAnatvAt kintu kArmaNazarIrakAyaprayogI tu kadAcideko'pi nopalabhyate antarmuhUrtamAtropapAta virahakAlasyoktatvAt, yadApi copalabhyate tadApi jaghanyena eko yA dvau vA utkarSeNA saMkhyeyA bhavanti, tasmAd yadA eko'pi kArmaNazarIrakAyaprayogI nopalabhyate tadA uparyuktatrayANAM prathamo bhaGgaH, yadA tu ekaH kArmaNazarIrI upalabhyate tadA ekatvaviziSTaM dvitIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAha 844 satya vacana kA prayoga karate haiM, na asatya vacana kA prayoga karate haiM aura na ubhayarUpa vacana kA hI prayoga karate haiM / ve audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, audArikamizra zarIra kAyaprayogI bhI hote haiM / ina tInoM kA eka bhaMga hai / dIndriya jIvoM meM antarmuhUrtta mAtra upapAta kA virahakAla hai, magara audArikamizragata kA antarmuhUrtta bahuta baDA hotA hai, ataeva unameM audArikamizrazarIrakAyaprayogI sadaiva pAye jAte haiM, kintu kArmaNazarIra kAyaprayogI kabhI-kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA viraha antarmuhUrtta kahA gayA hai / jaba yaha pAye jAte haiM to jaghanya eka yA do aura utkRSTa asaMkhyAta pAye jAte haiM / isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM pAyA jAtA taba ukta tInoM kA prathama bhaMga hotA hai / jaba eka kArmaNazarIra kAyaprayogI pAyA jAtA hai, taba ekatvaviziSTa dUsarA bhaMga hotA hai, yaha pratipAdana karane zrI bhagavAna hai gautama ! badhA dvIndriya asatyamRSA vacana prayogI hAya che, te satyavacananA prayoga nathI karatA, temaja asatya vacananA prayoga paNa narthI karatA ane ubhaya rUpa vacananA prayoga paNa tI karatA. te audArika zarIrakAyaprayogI paNa hAya che, audArika mizra zarIrakAyaprayogI paNa haiAya che. A traNenA eka bhaMga che. dvIndriya jIvAmAM antarmuhUta mAtra upapAtanA virahakAla che, paNa audArikamizra gatanu' antarmuhU ghaNuM maTu hAya che, tethI ja teemAM audArika mizra zarIrakAya prayogI sadaiva maLI Ave che, paNu kANu zarIrakAya prayogI kayAreka kayAreka eka paNa nathI maLI AvatA, kemake temanA upapAtanA viraha antamuhUta kahela che. jo te maLI Ave che te jaghanya eka magara che ane utkRSTa asa khyAta maLI Ave che. e prakAre jyAre eka paNa kANu zarIrakAya prayAgI nathImaLI AvatA tyAre te traNenA prathama bhaMga thAya che. jyAre eka kANuM zarIrakAya maLI Ave che tyAre ekatva viziSTa bIjo bhaMga thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU. 3 jIvaprayoganirUpaNam 845 ' ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI vi' athavA ekaca kazcid dvIndriyaH kArmaNazarIrakAyaprayoga api bhavati, atha bahutvaviziSTaM tRtIyaM bhaGga pratipAdayitumAha - ' ahavege ya kammAsarIrastatuogaNoya' athavA ekeca kecana dvIndriyAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti ' evaM jAva cauriMdiyA vi' evam - dvIndriyA iva yAvat - trIndriyAzcaturindriyAapi vaktavyAH 'paMcidiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA' paJcendritiryagyonikA yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, kintu - 'NavaraM orAliyasarIrakAyappaogI vi' navaram - nai -nairayikApekSayA vizeSastu audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, evam- 'orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vi audArika mizrazarIra kA yaprayogiNo'pi paJcendritiryagyonikA bhavanti, tathA ca vaikriyazarIrakAyaprayoga - vaikriyamizrazarIrakAyaprayogisthAne audArikazarIrakAyaprayogI-audArikamizrazarIrakArprayogiNa vaktavyAH evaJca satyamanaH prayogiprabhRti-asatyAmRSAvacaH prayogiparyanta maSTapadAni audArikasambandhipadadvayamelanena dazapadAni bahutvaviziSTAni sadA'vasthitAni ke lie kahate haiM - athavA koI eka dvIndriya jIca kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hotA hai / aba bahutvaviziSTa tIsare bhaMga kA pratipAdana karate haiM koI bahuta se dIndriya kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / 3 dvIndriya jIvoM ke samAna trIndriya aura caturindraya jIvoM kI vaktavyatA samajhalenI cAhie | paMcendriya tirthacoM kA kathana nArakoM ke sadRza jAnanA cAhie, magara unameM vizeSatA yaha hai ki ve audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM aura audArikamizrazarIrakAyaprayogo bhI hote haiM / ataeva isako vaikriyazarIrakAyaprayogI aura vaikriyamizrazarIrakAyogI ke sAtha sAtha audArikazarIrakAyaprayogI aura audArikamizra zarIra kAyaprayogI kahanA cAhie / isa prakAra cAra taraha ke manaprayoga aura cAra taraha ke vacanaprayoga, tathA vaikriya aura vaikriyamizra isake sAtha audArika aura audArikamizra, ina do padoM ko milAne se bAraha pada sadaiva e pratipAdana karavAne mATe kahe che-athavA koi eka dvAndriya jIva kANu zarIrakAya prayAgI paNa thAya che. have khatva viziSTa trIjA bhagatu' pratipAdana kare che. kAI ghaNA e indriya kANu zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. dvIndriya jIvanI samAna trIndriya ane caturindriya jIvAnI vaktavyatA paNa samajavI joie. paMcendriya tiya cAnu kathana nArakonA saza jANavu joI e paNa temAM vizeSatA e che ke te audArika zarI2kAya prayAgI paNa hAya che ane audArika mizra zarIrakAya pratyeAgI paNa heAya che. tethI ja temane vaikriya zarIrakAya prayAgI ane vaikriya mizra zarIrakAya prayAganI sAthe sAthe audArika zarIrakAya prayAgI ane audArika mizrazarIra kAyaprayeAgI kahevA joIe. e prakAre cAra prakAranA manaHprayoga ane cAra prakAranA vacanaprayoga tatha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 prajJApanAsUtre bhavanti, kArmaNazarIrakAyaprayogI tu paJcandriyatiryagyonikeSu kadAcideko'pi nopalabhyate, antarmuhUrtapramANopapAtavirahakAlasadbhAvAt tasmAd yadA eko'pi kArmaNazarIrakAyaprayogI nopalabhyate tadA prathamo bhagaH pUrvoktarUpo bodhyaH, yadA tu eka upalabhyate tadA dvitIyaM bhaGga pratipAdayitumAha-'ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya' athavA-ezca-kazcitpazcendriyatiryagyonikaH kArmaNasarIrakAyaprayogI ca bhavati, yadA puna barhava upalabhyante tadA tRtIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAha-'ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya' athavA eke ca kecana pazcendriya tiryagyonikAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, gautamaH pRcchati-'maNUsA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappa yogI jAva kiM kammAsarIrakAyappaogI?' he bhadanta ! manuSyAH khalu kiM satyamanaH prayogiNo bhavanti ? yAvat-kiMvA mRSAmanaHprayogiNo bhavanti ? ityAdi yAvat-kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'maNUsA samvevi tAva hojjA saccamaNappabhogI vi' manuSyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi, bahuta rUpameM pAye jAte haiM / kArmaNazarIrakAyaprayogI paMvendriya tiryacoM meM kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA virahakAla antarmuharta pramANa kahA gayA hai / isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM hotA taya pUrvokta pahalA bhAga hotA hai jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI eka hotA hai taba dUsarA bhaMga hotA hai jo isa prakAra hai-koI eka paMcendriya tiryaMca kArmaNazarIrakAyayogI bhI hotA hai| jaba kArmaNazarIrakAyayogI bahuta hote haiM taba tIsarA bhaga hotA hai-athavA bahuta-se paMcendriya liyaca kArmaNazarIrakAyaprAgI hote haiN| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! manuSya kyA satyamanaprayogI hote haiM? yAcatU kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba manuSya satyamanaprayogI bhI hote haiM yAvat audA. kiya ane kriya mizra e dazanI sAthe oDhArika ane dArika mizra A be padone meLavatA bAra pada saMdeva bahu rUpamAM maLI Ave che. kArpaNa zarIrakAya praNI paMcendriya tiryAmAM kyAreka eka paNa nathI maLatA, kemake temanA upapAtane virahakALa antarmuhUrta pramANe kahela che. e prakAre jyAre eka paNa kAmaNa zarIrakAya prayogI nathI hatA tyAre pUrvokta pahele bhaMga hoya che. jyAre kAmaNa zarIra kAya pravegI eka hoya che tyAre bIje bhaMga thAya che je A prakAre che-kaI eka paMcendriya tiryaMca kArmaNa zarIrakAyayogI paNa thAya che. jyAre kAzmaNa zarIra kAyegI ghaNahAya che, tyAre trIjo bhaMga thAya che-athavA ghaNu paMcendriya tiryaMca kAmaNuM zarIra kAyama yegI hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSya zuM satya manaHprayogI hoya che? yAvata zuM kArpaNa zarIrakaya pravegI hoya che? zrI bhagavAna he gatamabadhA manuSya satya manapravegI paNa hoya che, yAvat audA zrI prshaan| sUtra : 3 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU03 jIvaprayoganirUpaNam 847 'jAba orAli yasarIrakAyappaogI vi' yAvat - manacatuSTayavazcacatuSTayaprayogiNo'pi, audArikazarIrakA prayogiNospi, 'veuvviyasarIrakAyappaogI vi' vaikriyazarIrakAya prayogiNo'pi 'uvvayamIsasarIrakA yappayogI ya' vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi ca bhavanti, tathAca manuSyeSu manazcatuSTayavacazcatuSTaya - audArikavaikriyadvikarUpANi ekAdaza padAni sadaiva bahutvaviziSTAni upalabhyante, vaikriyamizrazarIra kAyaprayogitvaJca manuSyANAM vidyAdharApekSayA bodhyam, tathA coktam " 'manuSyAH vaikriyamizrazarIra kAyaprayogiNaH sadaiva vidyAdharAdInAM vikuryaNAbhAvAditi, kintu - audArikamizrazarIrakAya prayogI kArmaNazarIra kAyaprayogI ca manuSyeSu sarvathA kadAcid nopalabhyate dvAdazamuhUrta pramANopapAtavirahakAla sadbhAvAt, AhArakazarIrakAyaprayogI, AhAraka mizrazarIrakA prayogI ca kadAcitkaH pUrvameva pratipAditaH, tasmAd audArikamizrAdi rikazarIrakArprayogI bhI hote haiM, arthAt manuSya cAroM prakAra ke manaprayogI, cAroM prakAra ke cacanaprayogI aura audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / ve vaikriyazarIrakArprayogI bhI hote haiM, vaikriyamizrazarIrakA yaprayogI bhI hote haiM / isa prakAra manuSyoM meM mana ke cAroM prayoga, vacana ke cAroM prayoga, audArika aura vaidvika, ye gyAraha pada sadaiva bahuta rUpameM pAye jAte haiM / manuSyoM meM vaikriyamizrazarIrakAyayoga vidyAdharoM kI apekSA se samajhanA caahie| kahA bhI hai - manuSya vaikriyamizrazarIraprayoga vAle hote haiM, kyoMki vidyAdhara Adi sadaiva vikriyA karate rahate haiM / kintu audArikamizra zarIrakAyayogI aura kArmaNazarIkAyayogI manuSyoM meM kabhI bilakula nahIM hote haiM, kyoMki manuSyoM ke upapAta kA virahakAla bAraha muhUrtta kA kahA gayA hai / AhArakazarIrakAyayogI aura AhArakamizra zarIra kAyayogI kabhI-kabhI hote haiM, yaha pahale hI kahA jA cukA rika zarIrakAya prayAgI paNa hAya che, arthAt manuSya cAre prakAranA manaprayAgI, cAre prakAranA vacana prayAgI ane audArika zarIrakAya prayeAgI paNa haiAya che. teo vaikriya zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. vaikriya mizra zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. e prakAre manuSyamAM mananA cAre prayAga, vacananA cAre prayAga audArika ane vaikriya dvika, A agIyAra pada sadaiva bahurUpamAM maLI Ave che. manuSyAmAM vaikriSa mizra zarIrakrAya prayANI vidyAdharAnI apekSAe samajavA joI e. kahyuM paNa che manuSya vaikriya mizra zarIrakAyaprayAgavALA DAya che, kemake vidyAdhara Adi sadeva vikriyA karatA rahe che. paNa audArika mizra zarIrakAya prayegI ane kANa zarIrakAya caiAgI mANaseAmAM kayAreya bilakula nathI hAtA, kemake manuScAnA upapAtanA virahakAla khAra muhUta nA kahelA che. AhAraka zarIrakAya prayAgI ane AhAraka mizra zarIra kAya prayegI kayAreka kyAreka hoya che. e pahelA ja kahelu che. tethI ja medArika zra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 prajJApanAsUtre caturNAmabhAve upayuktakAzapadAnAM bahutvaviziSTAnAmeko bhaGgaH prarUpitaH, athaudArikamizrapadena ekatvabahutvAbhyAM dvau bhagau, tathaiva AhArakapadena dvau maGgau bhavataH, AhArakamizrapadena dau maGgau, kAmaNapadena ca dvau bhaGgo bhavata ityekaikasayoge aSTau bhaGgAn prarUpayitumAha-'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcinmanuSya audArikazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, athavA ekai ca-ke cana manuSyA audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyapabhogI ya' athavA ekazca kazcinmanuSya AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca-kecana manuSyA AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2. '4' 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya' athavA ekazcakazcinmanuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca-kecana manuSyA AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca hai / ataeva audArikamizra Adi cAra prayogoM kA abhAva hone para uparyukta gyAraha prayogoM vAle bahuta jIvoM kA pAyA jAnA, yaha prathama bhaMga hai| audArikamizra prayoga vAle eka jIva kA pAyA jAnA dUsarA bhaMga hai aura bahuta jIvoM kA pAyA jAnA tIsarA bhaMga hai / isI prakAra AhArakaprayoga ko lekara do bhaMga hote haiM, AhArakamizra prayoga se bhI do bhaMga hote haiM aura kArmaNaprayoga kI apekSA se bhI do bhaMga hote haiM / isa prakAra eka-eka kA saMyoga karane para ATha bhaMga hote haiM, jinakI prarUpaNA kI jAtI hai- athavA eka koI manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA koI bahuta manuSya audArikamizrazarIrakAyayogI hote haiM 2, athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA koI bahuta manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM 2, (4), athavA koI eka manuSya aahaarkmishrshriirAdi cAra pragone abhAva thatA uparyukta agIyAra provALA ghaNA nuM maLI AvavuM A prathama bhaMga che. audArika mizra progavALA eka jIvanuM maLI AvavuM bIje bhaMga che ane ghaNuM javAnuM maLI AvavuM trIjo bhaMga che, eja prakAre AhAraka prayogane laIne be bhaMga thAya che, AhAraka mizra prayogathI paNa be bhaMga thAya che, ane kArpaNa prayoganI apekSAe paNa be bhaMga thAya che. e prakAre eka ekane saMga karavAthI ATha bhaMga bane che, temanI prarUpaNa karAya che athavA eka ke I manuSya odArika mizra zarIrakAya pravegI hoya che, (1) athavA kaI ghaNA manuSya audArika mizra zarIrakAya pravegI thAya che, (2) athavA keI eka manuSya AhAraka zarIrakAya pratyegI thAya che (3) athavA koI ghaNuM manuSya AhAraka zarIrakAya prayogI hoya che () athavA kaI eka manuSya ahAraka mizra zarIrakAya prAgI hoya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam 849 bhavanti 2'6' ' ahavege ya kammagasarIrakAyappaogI ya' athavA ekaca - kazcinmanuSyaH kArmaNazarIrakA prayogI ca bhavati 1, 'ahayege ya kammagasarIrakAyappa ogiNo ya 2' athavA eke ca kecana manuSyAH kArmaNazarIra kAyaprayogiNazca bhavanti 2'8' 'ete aTTha bhaMgA patteyaM' ete - uparyuktA aSTau bhaGgAH pratyeka saMyoge bhavanti, atha manuSyANAM dvisaMyoge caturviMzati bhaGgAn prarUpayitumAha - ' ahavege ya orAliyamIsasarIrakAogIya AhAragasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekaca - kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIrakAya prayogI ca, AhArakazarIrakAya prayogo ca bhavati 1, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekacaara audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, ' ahavese ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekazca - kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, kAyaprayogI hotA hai, athavA aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM 2, (6) athavA koi eka manuSyakArmaNazarIra kAyaprayogI hotA hai, athavA bahuta manuSyakArmaNazarIra kAya prayogI hote haiM 2, (8) ye ATha bhaMga eka-eka kI apekSA se haiN| aba manuSyoM meM dvika saMyogI (do-do ke saMyoga se hone vAle) cauvIsa bhagoM kI prarUpaNA kI jAtI hai athavA koI eka audArika mizra zarIra kAyaprayogI aura eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai (1) / athavA koI eka audArikamizrazarIrakAprayogI aura bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM (2) / athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyayogI aura eka aahaarkshrii(5) athavA ghaNA manuSyA AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI che (6) athavA koI eka manuSya kArmAMNu zarIrakAya prayAgI thAya che, (7) athavA ghaNA manuSya kAmaNu zarIrakAya prayAgI hAya che (8) A AThe bhaMga eka ekanI apekSAe che. have mANasamAM dvika saMcAgI (me enA sacegathI thanArA) cAvIsa bhaMgAnI prarUpaNA karAya che athavA koi eka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka zarIrakAya prayAgI haiAya che (1) athavA koI eka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane bahu AhAraka zarIrakAya prayogI (2) athavA koi eka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka zarIrakAya pra0 107 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'evaM ee cattAri bhaMgA' evam-upayuktarItyA ete-pUrvoktAzcatvAro bhaGgAH pratipAditAH 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 15 athavA ekazca-kazcita audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIraprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, ekasyApi manuSyasya tathArakAyayogI (3) / athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyayogI aura bahuta AhArakazarIrakAyayogI (4) / ye cAra bhaMga haiN| ___ athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIkAyaprayogI (1) / athavA koi eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakami zarIrakAyaprayogI (2) / athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizarIrakAyaprayogI (3) / athayA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizraprayogI (3) athavA ghaNuM audArika mizra zarIrakAya prayoga ane ghaNA AhAraka zarIrakAya gI A cAra bhaMga che. athavA kaI eka dArika mizra zarIrakAya prargI che ane eka AhAraka mizra shrii24||y prayogA (1) athavA koI eka dArika mizra zarIrakAyaprayogI che, ane ghaNuM AhAraka mizra zarI24ya prayogI (2) athavA koI ghaNA audyArika mizra zarIrakAya progI ane eka AhAraka mitra zarIra kAya pratyenI " athavA ghaNA audyArika mizra zarIrakAya prayoga ane dhaNa AhAraka mizra zarIra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam vidha vyApArAtmakaprayogabahutvaviziSTadvayazAlitva saMbhavAt, 'cattAri bhaMgA' ete pradarzitA zcatvAro bhaGgA aseyAH, 'ahavege ya orAlimIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 1' ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya2,' athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekazca kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca kazcid bhavati 3, 'ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappazrogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogiNo ya 4' athavA eke kecid audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazcabhavanti4, 'ee cattAri bhaMgA' ete cakhAro bhaGgAH pratipAditAH, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya 1' athavA ekazca-kazcit AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappazarIrakAyaprayogI (4) / ye cAra bhaMga samajhane caahie| athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / . athavA koI eka audArikazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakApaprayogI (2) / athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogo aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (3) / athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIkAyaprayogI (4) / ye cAra bhaMga hue / athavA koI eka AhAkazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (1) / kAya pravegI (4) A cAra bhaMga samajavA joIe. athavA kaI eka audyArika mizra zarIrakAya prayAgI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayojI. (1) athavA kaI eka audyArika zarIrakAya progI ane ghaNuM kArmaNa zarIrakAya pravegI (2) athavA kaI ghaNuM audArika zarIrakAya prayAgI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayogI (3) athavA ghaNuM dArika zarIrakAya pravegI ane ghaNA kAmaNa zarIrakAya pravegI (4) A cAra bhaMga thayA. athavA kaI eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIra Aya prayogA (1) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcit AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca kecit AhArakapArIrakAyaprayogiNazca, ekazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke cakecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'cattAri bhaMgA' ete catvAro bhaGgAH sampannAH, 'ahavege AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca, kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizrazarIrakApaprayogI (2) / __ athavA bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakApapayogI (3) / athavA bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (4) / ye cAra bhaMga hue| athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogo aura eka kArmaNazarIrakAyaprapogI (1) / athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii(2)| athavA koI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (3) / athavA koi bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaayathavA eka AhAraka zarIrakAya pravegI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya prayogI (2) athavA ghaNA AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (3) athavA ghaNuM AhAraka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI (4) mA yA2 la thayA. athavA keI eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka kAmaNa zarIrakAya pravegI (1) athavA eka AhAraka zarIrakAya prANI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAya pravegI (2) athavA kaI ghaNuM AhAraka zarIrakAya pravegI ane eka kArmANa zarIrakAya pravegI (3) athavA kaI ghaNu AhAraka zarIrakAya prayogI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayogI zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirupaNam bhavati 3, 'ahavege ya AhAragasarIrappaogiNo ya kAmAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'cauro bhaMgA' ete catvAro bhaGgAH sampannAH, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarorakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcit AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca karmaNa zarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcit AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, eke ca-kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragamIpsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca-kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kazcita kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca-kevana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'cauro bhaMgA, evaM caumbIsaM maMgA' ete catvAro bhaGgAH, sampannAH, evam-uktarItyA caturviMzati bhaGgAH saMbhavanti, tathA prayogI (4) ye cAra bhaMga hue| athavA koI eka AhArakamizarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAkAyaprayogo hotA hai (1) / athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayoga aura bahuta kArmaNazarIrakA. yaprayogI hote haiM (2) / ___ athavA koI bahuta AhArakamizrazarIrakAghaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (3) / ____athayA koI bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (4) ye cAra bhaMga sampanna hue| ___ usI prakAra se caubIsa bhaMga sampanna hue / dikasaMyoga meM ekavacana aura (4) mA yAra ma1 2yA. athavA kaI eka AhAraka mizra zarIrakAya progI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayogI hAya che. (1) athavA I eka AhAraka mizra zarIrakAya progI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAya prayogI upa cha. (2) athavA kaI ghaNuM AhAraka mizra zarIrakAya progI ane keI eka kArmANa zarIra Aya prayogI hAya cha (3) athavA ghaNu badhA AhAraka mizra zarIrakAya prayogI ane ane ghaNA badhA kArpaNa zarIrakAya prayogI hoya che (4) A cAra bhaMga saMpana thayA. ukata prakArathI vIsa bhaMga saMpanna thayA. kika saMyogamAM ekavacana ane baha zrI prshaan| sUtra : 3 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ca dvikasaMyoge pratyekamekatvabahutvAbhyA madArikamizrAhArakapadayozcatvAro bhaGgAH, tathA audArikamizrAhArakamizrapadayozcatvAraH, evam audArikamizrakArmaNayozcatvAraH, evam AhArakAhArakamizrayozcatvAraH, tathaivAhArakakArmaNayozcatvAraH, AhArakamizrakArmaNapadayozca catvAro bhaGgA bhavanti, iti sarvasaMmelanena dvikasaMyoge caturvizati bhaMGgA abaseyaH / ___ mUlam-'ahavege ya orAliyamIsasarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyAmIsagasarIrakAya. ppaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya oraliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogINo ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsArIrakAyappabhogigaNo ya 6, ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhArasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 8, ee aTubhaMgA, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhA. bahuvacana se audArikamizra aura AhAraka ke cAra bhaga, audArikamizra aura AhArakamizra padoM ke cAra bhaMga, isI prakAra audArikamizra aura kArmaNa ke cAra, AhAraka tathA AhArakamizra ke cAra, AhAraka aura kArmaNa ke cAra aura aura AhArakamizra tathA kArmaNa ke cAra bhaMga hote haiM / ina sabako milA dene para dvikasaMyogI bhaga cauvIsa samajhane caahie| vacanathI audArika mizra ane AhArakanA cAra bhaMga, audArika mitra ane AhAraka mizra padethI cAra bhaMga, e prakAre dArika mizra ane kAmaNanA cAra AhAraka tathA AhAraka mi panA cAra, AhAraka ane kAzmaNanA cAra ane AhAraka mizra tathA kArmanA cAra bha ga thAya che. e badhAne meLavI devAthI dvika saMgI bhaga vIsa samajavA joIe, zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam __ 855 ragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1, ahavegeya orA. liyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakayappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogIya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappao. giNo ya, kammagasarIrakAyappaogiyo ya 4, ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhA. ragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIkAyappaogiNo ya 6, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8, / ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogIya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1, ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogIya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappa ogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa. ogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappagiNo yada ahavegeya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappappaogI ya7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappao zrI prshaan| sUtra : 3 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 prajJApanAsUtre giNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 8, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyacpaogI ya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2,ahavege ya AhA ragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya3, ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kamnAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 6, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNoya kammAsarIrakAyappaogiNoya 7, ahavege ya AhAramasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogINo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8, evaM ee tiyasaMjoeNaM cattAri aTU bhaMgA, savve vi miliyA battIsaM bhaMgA jANiyanvA 32 ||suu0 4 // chAyA-ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIra trikasaMyogavaktavyatA zabdArtha-(ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyapaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogIya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI (1) / (ahayege ya orAliyamIsAgasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappa trika saMga vaktavyatA zahAtha-(ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappao gIya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya) 25111 // 7 me, mohori bhitra zarIya prayegI, eka AhAraka zarIrakAya prayeLI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (1) zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam ___ 857 kAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 5, athavA ekazca audArikamizrazarIra kAyaprayogiNazca ogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikami zarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizra zarIrakAyaprayogI (2) / ___ (ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) (athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakazarIrakAyaprayogI (3) / ___(ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta-se AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI (4) / ___(ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogINo ya, AhArakasarIrakAya. pogo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya) athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarorakAyaprayogI aura eka AhArakami. zarIrakAyaprayogI (5) / (ahavege ya orAliya mIsagasarIrakAyApaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhA. raga mIsAsarIrakayappaogINo ya) athavA 4 mohA2i4 mizra srii24|ypryogii, eka AhAra zarIrakAyaprogI ane ghaNuM AhAraka mizra zarIrakAyayegI (2) (ahavege ya orAliya mIsagasarIrakAyappaogI ya AhAraNasarIrakAyappaogINo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) 2551 me yo24 CHS shrii24|ypryogii, dhA Aharaka zarIrakAya pravegI, ane eka AhAraka mizra zarIrakaya pravegI (3) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyaspaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA ye mohA24 mirI275 prayogI 4 mAsa24 zarIrakAya prANI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (4) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) 255 5 // mohA24 mizra zarI241ya prayoga. ara AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (5) pra0 108 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 6, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIra kAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 7, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrarA. rIrakAyaprayogiNazca 8, ete aSTau bhaGgAH, athavA ekazca audArikamizradharIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAprayogI ca 1, athavA ekazca audArikamizra__(ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa ogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aura bahuta se AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI (6) / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya. AhAragasarIrakAyapaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) (athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta se AhAraka zarIrakAyaprayogI aura eka AhAramizrazarIrakAyaprayogI (7) / - (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI) (8) (ete aTTa bhaMgA) ye ATha bhaMga haiN| (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / (ahavege ya orAliya mIsA sarIrakAyappaogiNo ya, a hAraga sarIrakAyappaogI ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA 5 mA mohA2i4 zarI24Aya prayogI eka AhAraka zarIrakAya prayegI ane ghaNuM AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (6) (ahayege ya orAliya mIsAsarIrakArappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAraga mIsA sarIrakAyappaogI ya) mathapa dha pa mo24 bhitra zarI2yaprayogI ghaNA badhA AhAraka zarIrakAyamI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya pravegI (7) (ahavega ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhArakasarIrakAyappaogiNo ya AhAraga mIsA sarIrakAyappaogiNo ya) 5 mohA24 mizra shrii24|ypryogii gha mAhA24 zarI2:ya prayogI mane / mAhA24 mizra zarI24ya prayogA (8) (ete ada bhaMgA) mA 248 che (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaogI ya, kammaga sarIrakAyappaogI ya) athavA me mohari mizra zarI271ya prayogI, ye A.24 zarIra kAya pravegI ane eka kArmaNa zarIrakAya progI (1) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam ____ 859 zarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 3, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogigazca 4, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyapayogI ca 5, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayo__ (ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyapa ogIya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (2) / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikazarIrakAyapra. yogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNa zarIrakAprayogI (3) / ____ (ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogigo ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aneka aura kArmaNazarIra kAyaprayogI (4) / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhArakasarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta audArikamizrazIrakAyaH prayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (5) / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogigoya, AhAragasarIrakAyappa__(ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammaga sarIrakoyappaogINA ya) 24240 se mohA 24 mizra shrii27|5 prayAsI, me mA. raka zarIrakAyaprayAgI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAya prAgI (2) (ahavege ya orAliya mIsA sarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya) 2540 se mauhari zarI25 prayA, para mA23 zarIrakAya pravegI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayogI (3) (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA moh|24 CHS A24 / 5 prayogI, ghaeu wdhA AhAraka zarIrakAya prayeLI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAya pragI (4) (ahavege ya orAliya mIsA sarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, kambhaga sarIrakAyappaogI ya) athavA 5 moDA2i4 bhi zarI235 prayosI. me bhaaiiraka zarIrakAya prANI ane eka kAmaNa zarIrakAya prayAgI (5) (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaoriNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyapyaogiNo ya) athavA gh| mohaa||24 mizra zarI241ya prayogI, meDa maai| zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 prajJApanAsUtre giNaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 6, athavA ekacaudArikamithazarIra kAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIra kAyaprayogI ca 7, athavA rea audArika mizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIra kAyaprayogiva 8, athavA ekazaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhAra mizrazaroraprayogI ca kArmaNazarIrakA prayogI ca 1, athavA ekaca audArika mizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakA prayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekaca audArika mizrazarIraomI, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta se audArika mizrazarIrogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIra kAyaprayogI (6) ( ahavege ya orAliyamI sAsarIra kAyappa ogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNIya, kammagasarIrakA yappaogI ya) athavA aneka audArikamizrazarIra kAyapayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIra kAya prayogI ( 7 ) / (ahayege ya orAliyamI sAsarIra kA yappaogiNI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo va) athavA bahuta audArikamizrazarIkAyaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyamayogI ( 8 ) / ( ahavege ya orAliyamI sAsarIra kAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikamizrazarIra kAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / * zarIrakAya prayAgI, ane ghaNA kANu zarIrakAya prayegI (6) ( ahave ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, narentaryogiNo ya) athavA a ye AhAra mauhAri4 mizra zarIrAya prayogI aneka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka kANuM zarIrakAya prayANI (9) ( aha vege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIra kAyappaogiNo ya) athavA dhA gohAri mizra zarIrAya prayogI, ghayA AhA raka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA kAryaNu zarIrakAya prayAgI (8) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakA yappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakA yappaogI ya kammaga sAogIya) athavA me! mohAri mizra zarIrazAya prayogI ye AhAra4 mishrzarIrakAya prayAgI, ane eka kAmaNa zarIrakAya prayAgI (1) ( ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyapaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, masarIrakA ppaogaNo ya) athavA me gohAri mizra zarIrAya prayogI, kheDa bhAr3A zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam kAyaprayogI ca ahArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazva kArmaNazarIra. kAyaprayogiNazca 4, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogIca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 5, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca ___ (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAya ppaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI eka ahArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (2) / ___ (ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakA. ppabhogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAya prayogI (3) / (ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakApappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (4) ___ (ahabege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyampaogI ya, kammagasarIrakAyappabhogI ya) athavA koI bahuta audArikami zarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyogI (5) / (ahabege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, aahaargmiisaasriirraka mitra zarIrakAyaDgI ane ghaNA kArmaNa zarIrakAyogI (2) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) mayA ho me mohAri mizra zarI245 prayogI, dhaa|| AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI ane eka kAmaNa zarIrakAya pravegI (3) (ahavege ya osaliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) mA me mau4i mizra zarI24Aya prayogI dh| AhAraka mizra zarIrakAya prANI ane ghaNuM kAma zarIrakAya prayogI (4) (ahayege ya orAliyanIsAsarIrakAyatpazegiNo ya, AharagamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) mayA / mohA2i4 mizra shrii27||y prayogI, 4 mA 12 zarIrakAyaDgI ane eka kAmaNa zarIrakAyamayogI (5) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 prajJApanAsUtre AhArakamizrazarIrakAyaprayogIca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 6, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 7, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIskAyaprayogiNazca 8, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizra. zarIraprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (6) / . (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta audArikamizra zarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI, (7) ! (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (8) / _(ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa. ogIya, kammagasarIrakAyappaogI ya)athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / (ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappakammagasarIrakAyappaogiNo ya) ath| mohA2i bhi zarI2415 prayogI, 3 mAhA24 mizra zarIra kAyaprayoga ane keI ghaNA kAmaNa zarIrakAya prayogI (6) (ahavege ya oraliyamIsAsarIrakoyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) 2011 / 5 // mohA2i4 mizra zarIya prayogI, 5 // maah|24 mizra zarIrakAya prayogI, eka keI kArmaNa zarIrakAya prayogI (7) (ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya) 424 e mohA2i4 mizra zarIya prayogI, uji mA813 mizra zarIrakAyaprayogI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAyamayogI (8) (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaogI ya AhAraga mIThA sarIrakAyappaogI ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) atha se maah|24 2024|ypryogii, ye mA.24 mishrzarIrakAyamayogI ane eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI (1) (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIra zrI prAyanAsUtra : 3 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 4, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 5, athavA ekazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 6, athavA akazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhA. ogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura vahata kArmaNazarIraprayogI (2) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyapaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappao giNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI (3) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappao. giNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka koI AhAraka zarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (4) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (5) / (ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athayA koI bahuta AhArakazarIrakAyappaoniNo ya) athavA me mA24 shrii24|ypryaa me mA 24 mizrazarI2 kAya progI ane ghaNuM kArmaNazarIrakAyaprayegI (2) (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) athavA me mAi.24 zarI24yayA, ghnn| 2 / 7 / 24 mizra zarIrakAyaprANI ane koI eka kArmANa zarIrakAyaDgI (3) (ahabege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammapa sarIrakAyappaogiNo ya) mA 7 me4 maa4|24203124ypryogaa, ghal mAhA24 mizra zarIrakAyamayegI ane ghaNuM kAmaNuzarIrakAyaDgI (4) (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNA ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) athavA ghara mA bhADA24zarI2410 prayogI, me mADA24 mizra zarIrakAyaprogI ane eka kArmANazarIrakAyaprayegI (5) (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammaga sarIrakAyappaogINo ya) athavA yA maahaarshrii24|yyojii, 3 Ai.24 bhizarIra zrI prshaan| sUtra : 3 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 prajJApanAsUtre rakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 7, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 8, evaM ee trikasaMyogena catvAro'STau bhaGgAH, sarve'pi militvA dvAtriMzad bhaGgAH jJAtavyAH 32 // 104 TIkA-atha trikasaMyoge manuSyANAm dvotriMzad maGgAn prarUpayitumAha-'ahayege ya orAliyamIsagasarIrakAyappabhogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (6) / (ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyamayogI aura eka koI kArmaNazarIrakAyaprayogI (7) / __(ahayege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya, kammagasarIrakAyappagiNo ya) athavA bahuta se AhArakazarIrakAya. prayogI, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI (8) / (evaM) isa prakAra (ee) ye (tiya saMjoeNaM) tIna ke saMyoga se (cattAri) cAra (abhaMgA) ATha bhaMga hue (sabvevi milittA) sabhI milakara (battIsaM bhaMgA) battIsa bhaMga (jANiyavvA) jAnane cAhie (32) / TIkArtha-aba manuSyoM meM pAye jAne vAle trikasaMyogI battIsa bhaMgoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai___ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA haiM, koI eka kAyaprayAgI ane ghaNA kArmANazarIrakAyaprayegI (6) (ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammA. sarIrakAyappaogI ya) athavA Do dhamAhA2412245prayA, gha! maah|24 bhizarIra kAyaDgI ane koI eka kAmaNazarIrakAyaprayegI (7) (aDhege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyApaogiNA ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) mathavA ghA mA 2mA 124212|ypryogii, paNa madhA AhAraka mizrazarIrakAyapravegI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAyaDgI (8) ___ (evaM) se prAre (ee) se (tiya saMjoeNaM) trazunA sAthI (cattAri) yAra (aTU maMgA) 218 am thayA (savve vi milittA) mA bhajIne (battIsaM bhaMgA) matrIsa maga (jANiyavvA) ne naye (32) TIkAI-have manuSyamAM maLI AvatA trika saMgI batrIsa bhaMgenuM nirUpaNa karAya che athavA kaI eka manuSya audArika mizra zarIrakAyaprayAgI thAya che, kaI eka manuSya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam ogI ya 1, athavA ekazca-kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI bhavati 1, 'ahayege ya orAliyamIsagasarIra kAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappa bhogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya " athavA ekazca-kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati, kecit AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahayege ya orAlipamIsagasarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappagI ya3' ayavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecid AhArakazarIrakAyaprayomiNazca, kazcid AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekazca-kazcid audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecid AhArakazarIrakAyaprayo. giNazca, kecid AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4 , 'ahavege ya orAliyamIsAmanuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai / (1) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura aneka manuSya AhArakamizrazarIra. kAyaprayogI hote haiM / (2) __ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA haiM aura koI eka manuSya AhArakazarIrakAyayogI hote haiM koI eka manuSya AhArakamizra. zarIrakAyaprayoga hotA hai / (3) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIra kAyaprayogI hotA hai, bahuta-se manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta se manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM / (4) AhAraka zarIrakAyapogI thAya che, keI eka manuSya Aha raka mizra zarIrakAmagI thAya cha (1) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarikAyaDyegI thAya che, keI eka AhAraka zarIrakAyogI thAya che, ane aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI thAya che (2) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI thAya che. ghaNu manuSya AhAraka zarIrakAyaprayegI thAya che, ane keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyogI thAya cha (3) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazArIrakAyaprayegI thAya che, ghaNuM manuSya AhArazarIrakAyaprayegI bane che ane ghaNA badhA manuSya AhAraka mizrazarIrakAmagI thAya cha (4) pra0 109 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIkAyappaogI ya 5, apayA eke ca-kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, kazcit AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhAkamizrazakAyaprayogI ca bhavati 5, 'aha vege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 6' athavA eke ca-kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, epazcAhArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca-AhArakamizrazarIrakAyaprogiNazca bhavanti 6, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIkAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyApaogI ya 7' athayA eke ca-kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, eka zca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIkApappaogiNo ya 8' athavA ekecaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakApaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprogiNazca bhavanti 8, 'ee aha bhaMgA' ete athayA aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyamayogI hotA hai| (5) ___ athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya AhAraka. mizrazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai / (7) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya AhArakamizra athavA aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, eka manuSya AhAraka zarIraskAyaprayogI hoya che ane keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprAgI hoya che. (5) athavA keI aneka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI hoya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI hAya che. (6) athavA koI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyapraNI heya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaDyegI bane che, ane keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyapragI mana che. (7) athavA koI eka aneka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che. ane aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyapriyegI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam pUrvoktA aSTau bhaGgAH saMpannAH, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya thAhAragasarIrakAppayogI ya kammagasarIrakAyappabhogI ya 1' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekazca-AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekazca kArmaNazarIrakAya prayogIca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappabhogiNo ya2' athavA ekazva-kazcana audArikamizrazarorakAyappaogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kArmaNazarIra kAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa bhogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappabhogI ya 3' athavA ekazca audArimizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappabhogiNo ya 4' athavA ekazca kadhana zarIrakAyaprayogI hote haiM / (8) ye trikasaMyogIATha bhaMga sampanna hue| __ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koi eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura eka manuSya kArmaNazarIra. kAyaprayogI hotA hai / (1) / ___ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura bahuta-se manuSya kArmaNa. zarIrakAyaprayogI hote haiM (2) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka kArmaNazarIrakAya. prayogI hotA hai / (3) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI aneka manuSya kaarmnnshriihoya che (8) A trika saMyegI ATha bhaMga saMpanna thayA athavA kaI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI thAya che, keI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayegI thAya che ane eka manuSya kAmaNa zarIrakAyaprayegI thAya che (1) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyogI thAya che, keI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayegI bane che, ane ghaNA badhA manuSya kArma zarIrakAyaprayogI hoya che. () athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAthaprayogI thAya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayegI thAya che, ane koI eka manuSya kArmaNazarIrakAyaDyegI thAya che. (3) athavA koI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayeLI hoya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyamayegI deya che ane keI aneka manuSya kArmANazarIrakAyaprayegI thAya che. () zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre audArikamizrArIrakAyaprogI ca, ekeca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayomiNazca bhavanti 4, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogIya kammagasarIrakAyappaogI ya 5,' athavA eke-kecana audArikamizrazarIrakAyaprogiNazca, ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 5, ___ 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammA sarIrakAyappaogiNo ya6' athavA ekeca-kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekazcA hArakavArIrakAyaprayogI ca, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 6, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya7' athavA ekaica kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, ekazca kArmaNazarIkAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahavege ya orAliyamIsArIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 8' athavA ekeca audArikamizrazarIrakAprayogiNazca, kecit AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kecit kArmaNazarIrakAyarakAyaprayogI hote haiM (4) ___ athayA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura koI eka manuSya karmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) / ___ athayA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya kArmaNa zarIrakAya prayogI hote haiM / (6) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (7) athavA bahuta-se manuSya audArikazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se athavA keI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyamayogI thAya che, keI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaDgI hoya che, ane keI eka manuSya kAmaNa zarIrakAyaprogI hoya che. (5) athavA keI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyogI hoya che, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaDgI hoya che, keI aneka manuSya kArmANazarIrakAyaDgI hoya che. (6) athavA keI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaDgI bane che, keI aneka manuSya AhArakazarIrakAyaDgI hoya che. ane keI eka manuSya kArmaNazarIrakAya prayogI hAya che (7) athavA ghaNA badhA manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayegI thAya che, ghaNA manuSya AhArapha zarIrakAyaprayAgI hoya che, ane ghaNu manuSya kAmaNuzarIrakAyamayogI hoya che. (8) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam 869 prayogiNazca bhavanti 8, trikasaMyoge pUrvoktASTamelanena Sor3aza bhaGgAH, 'ahavege ya orAlipamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogIca, AhArakamizrazarIrakAyapayogIca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca, bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappabhogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca eke kecana bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamosAsarIrakAyogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekaca-kazcid audArikamizra zarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazva, ekaH kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, "ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa mogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaomiNo ya kammagasarIrakAyappayogiNo ya 4, athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIramanuSya AhArakazarIrakAyaprayogo hote haiM, aura bahuta se karmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| (8) isa prakAra ye ATha bhaMga haiN| pUrvokta ATha milAne se saba solaha ho jAte haiN| athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura koI kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (1) / athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (2) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (3) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka A prakAranA ATha aMga che. pUrve ATha meLavavAthI badhA maLIne sola thaI jAya che. athavA koI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaDgI hoya che, keIeka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaDgI hoya che ane kaI kAmaNuzarIrakAyaDgI hoya che. (1) athavA koI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprorgI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ane aneka manuSya kArmANazarIrakAyaprayogI bane che (2) athavA koI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyamayogI heya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ane eka manuSya karmaNazarIrakAyaprayogI hoya che. (3) athavA koI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, aneka manuSya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAyaprayogI ca, ekaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamosAsarIrakAyappao. gI ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 5' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyanayogiNazca, ekazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti5, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIskAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya6'kammagasarIrakAyappabhogI ya6' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kazcid AhArakamizrazarIraprayogI ca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 6, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappabhogI ya 7' athavA ekeca kecana audArikamizramarIrakAyaprayogiNaca AhArakamizrazarIrakAprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca kazcid bhavani 7, 'ahavege ya orAliyamanuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (4) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura eka manuSya kArmaNa. zarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) ___ athavA aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, hoI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) ___ athavA aneka manuSya audorikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka karmaNazarIrakAyaH prayogI hotA hai / (7) athavA bahuta-se manuSya audArikamizrazarorakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI bane che, ane aneka manuSya kAmaNazarIrakAzaprayAgI thAya che. (4) athavA koI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, ane eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI thAya che (5) athavA keI aneka manuSya audyArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, koI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI thAya che ane keI ghaNA kArmANazarIrakAyamayogI yAya che. (6) athavA aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che aneka manuSya AhA2ka mizrazarIrakAyamayogI hoya che ane keI eka kAmaNazarIrakAyamayogI hoya che. (7) zrI prshaan| sUtra : 3 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam _____871 mIsAsarIrakAyappa bhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, eke AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 8, ukaSoDazAnAmaSTabhiH saMmelanena caturviMzatiH, 'ahayege ya AhAragasarIrakAyappabhogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammasarIrakAyappabhogiNo ya 2' athavA ekazca kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca, kazcid AhArakamiyazarIrakAyaprayogI ca, kecit kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyapogI ya AhAragamIsAsarIrakAyapaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekaca AhA AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta-se karmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| (8) ___pUrvokta solaha bhaMgoM meM bhI Ina ATha ko milAdenese saba mila kara cauvIsa bhaMga hue| athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSaya AhArakamizrazarIrakAyapayogI hotA hai aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (1) athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI bahuta-se manuSya kArmaNazarI. rakAyaprayogI hote haiM / (2) athayA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (3) athavA ghaNA badhA manuSya audArika mizrazarIrakAyayogI bane che, ghaNA AhAraka mithazarIrakAyaprayogI thAya che ane ghaNA kArmaNazarIrakAyayoga bane che. (8) pUrvokta seLa bhaMgamAM A AThane meLavavAthI badhA maLIne vIsa bhaMga thayA. athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI thAya che, ane eka manuSya kAmaNazarIrakAyamayogI thAya che (1) athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, keI eka AhAraka mizra zarIrakAyamayogI hoya che ane koI ghaNA manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hoya che (2) athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, jemAM aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ane keI eka kAmaNazarIrakAyamayogI heya che (3) zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 prajJApanAsUtre rakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca kArmaNazarIrakAya. prayogI ca bhavati 3, "ahayege ya AhAragasarIrakAyapogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogiNo ya 4' athavA ekazca kazcana AhArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca AhAramizrazarIrakAyaprayogiNazca eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5' athavA ekeca-kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 5, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammagasarIrakAyappogiNo ya 6' athavA ekeca-kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 6, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 7' athavA eke ca-kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNaza, athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (4) athavA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) athayA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArmaNazarIrakApapra. yogI hote haiM / (6) athayA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (7) athavA koI eka manuSya AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, koI aneka manuSya AhAraka mizra zarIrakAyamayogI hoya che, ane keI aneka manuSya kAmaNazarIrakAyamayogI hoya che. (4) athavA aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizra zarIrakAyogI hoya che, ane koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hoya che (5) athavA aneka manuSya AhAraka zarIrakAyamayogI heya je koI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che ane aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hoya che (6) athavA aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayegI hoya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamI hoya che ane eka manuSya kAmagzarIrakAyaDgI hoya che (7) zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 4 jIvaprayoge trikasayAganirUpaNam 873 ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappayogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8' athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazva, kecit AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecita kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 8, 'evaM ee tiyasaMjoeNaM cattAri abhaMgA' evamuktarItyA ete-pUrvoktAH trikasaMyogena catvAraH aSTau bhaGgA bhavanti, 'savvepi milinA battIsaM bhaMgA jANiyabvA32' sarve'pi militvA trikasaMyoge dvAtriMzad bhaGgAH, jJAtavyAH 32, tathA ca trikasaMyoge audArikamizrAhArakakArmaNAnAmaSTau bhaGgAH audArikamizrAhArakamizrakArmaNAnAmaSTau bhaGgAH, AhArakAhArakamizrakArmaNAnAmaSTau bhaGgAH bhavanti, ityevaM rItyA sarva, saMkhyayA dvAtriMzad bhaGgA bhavantIti bhAvaH ||suu0 4 // catuSkasaMyogavaktavyatAmUlam ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappa ogI ya 1, ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga____ athavA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya kANazarIrakAyapra. yogI hote haiN| (8) ye trikasayogI ekavacana aura bahuvacana kI vivakSA karane se, cAra taraha ke ATha-ATha bhaMga arthAta saba milakara battIsa bhaMga siddha hote haiN| tIna-tIna prayogoM kA saMyoga isa prakAra kiyA gayA hai-odArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra ke saMyoga se ATha, audArikamizra, AhAraka aura kArmaNa ke saMyoga se ATha, audArikamizra, AhArakamizra aura kArmaNa ke saMyoga se ATha tathA AhAraka, AhArakamizra aura kArmaNa ke saMyoga se ATha / isa prakAra saba trikasaMyogI bhaMga, battIsa haiM // sU0 4 // athavA aneka manuSya AhAraka zarIrakAyauogI hoya che, aneka manuSya AhAraka mithazarIrakAyaprayogI hoya che, aneka manuSya kAmaNazarIrakAyaprogI hoya che. (8) A trika saMyegI ekavacana ane bahuvacananI vivakSA karavAthI cAra prakAranA ATha ATha bhaMga arthAta badhA maLIne batrIsa bhaMga siddha thAya che. traNa traNa pragone saga A prakAre karela che- dArika mizra, AhAraka ane AhAraka mizranA saMyogathI ATha audArika mizra AhAraka ane kAzmaNanA saMgathI ATha. audyArika mizra, AhAraka mizra ane kAmaNanA saMgathI ATha tathA AhAraka AhAraka mizra ane kArmANanA saMgathI ATha. A prakAre badhA maLIne trika saMgI bhaMga batrIsa che. e sUtra 4 pra. 110 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 prajJApanAsUtre sarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappao. giNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya orAliyamIsA. sarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 6, ahayege ya orAliyamIlApsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappa. ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 8, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammA. sarIrakAyappaogI ya 9 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 10, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAya. ppaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 11 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 92, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 13, aha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 jovaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam vege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 14 ahavege ya orAliyamIlAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya15, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 16, evaM ee causaMjoeNaM solasa bhaMgA bhavaMti, savve vi ya NaM saMpiDiyA asIti bhaMgA bhavaMti, bANa. maMtarajoisavemANiyA jahA asurakumArA ||suu0 5 // chAyA-athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekacaudArikamizra catuSkasaMyogavaktavyatA zabdArtha-(ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogIya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (1) ___ (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (2) catuSka saMga vaktavyatA ___wattha-(ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) A240 se mohA. rika mizrazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka zarIrakAyaprayogI, eka AhAraka mizrazarIrakAya prayogI, mane 4 amaezarI24.yaprayogA (1) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA 7 me 24 mizrazarIrakAyaprayegI, eka AhArakazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka mizrazarIrakAyamayegI. ane ghaNuM kAmagzarIrakAyaDgI (2) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 prajJApanAsUtre zarIrakA prayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNa zarIrakAyaprayogiNazca, athavA ekaca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA ekaca audArika mizra zarIra kAyaprayogIca, AhArakazarIra kAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAya prayogiNazca kArmaNazarIrakA yaprayogiNazca 4, athavA ekacaudArika mizrazarIrakAyaprayogo ca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 5, athavA ekacaudA rikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhAragazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIra ( ahavege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (3) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamosAsarorakAyappaogiNo ya, kammAsarIrarakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizra zarIrakA yaprayogI aura aneka kArmaNazarIra kAyaprayogI / (4) (ahayege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNoya, AhAragamI sAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakA gappaogI ya) athavA koI eka audArikamikhazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIra kAyaprayogI, eka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI, eka koI kArmaNazarIrakAyaprayogI / (5) ( ahavege ya orAliyamI sAsarIrakA yappaogI ya, AhAragasarIrakAyappa ( aha vege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakA yappaogINo ya, kammAsarIrakAyapaogI ya) athavA hai| ye mohAri mizra zarIrakAyaprayAgI che, eka AhArakazarIrakAyaprayAgI, aneka ahAraka mizrazarIrakAyapra`gI ane eka kANuzarIrakAyaprayegI (3) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAmIsAsarI rakAyappa ogiNo ya, kammA sarIrakA yappaogiNo ya) athavA ardha 4 gohAri mishrzarIrakAyaprayAgI, eka AhAraka zarI kAyaprayAgI aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI ane aneka kANuMzarIrakAyaprayAgI (4) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyanaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaogino ya AhAraga bhIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyavyayogI ya) athavA AI me bhauhAri mizrazarIrakAyaprayAgI, ane aneka AhAraka zarIrakAyaSayegI, eka AhAraka mizrazarIra kAyamacegI, koI eka kA zarIrakAyaprayAgI (5) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sa. 5 jIvaprayoge catuSka saMyoganirUpaNam 877 kAyaprayogI ca kArmaNazarIra kA yaprayogiNazca 6, athavA ekaca audArikamizrazarIra kAyaprayogI ca AhArakazarIrakA1prayogiNaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca, athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIra kA prayogiNazca kArmaNazarIra kAyaprayogiNazca 8, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIra kAyaogiNo ya, AhAragamI sAsarIra kAyappaogo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo gha) athavA koI eka audArikamizrazarakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizra zarIra kAya prayogI, aneka kArmaNazarIra kAyaprayogI / (6) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyacaogiNoya, AhAragamI sAsarIrakAghappaogiNo ya, kammAsarorakAyappaogI ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka zarIra kAyaprayogI aneka AhAra kamizarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakA yaprayogI / (7) ( ahavege ya orAliyamI sAsarIra kAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNIya, AhAragamI sAsarIra kAyappaogiNo ya, kammA sarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizra zarIra kAyaprayogI, bahuta AhArakazarIra kAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI / (8) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyaNaogI ya) ( avege ya orAliya mIsAsarIrakAyappa AgI ya, AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakA yappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA artha ! sohArie mizrazarIrakAyaprayAgI, aneka AhArakazarIrakAyaprayeAgI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayAgI, aneka kAma NazarIrakAya prayAgI. (6) ( ahavege ya orAliya mosAsarIrakA yappaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya, AhAraga mosAsarIrakAyappa ogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA aI meDa sauhA rika mizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayAgI, aneka AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ane eka kANuMzarIrakAyaprayogI (7) ( ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga sarIra kAya pariNo ya, AhAra mIsAsarIrakAyappa ogiNo ya, kammAsarIrakAyappaAgiNo ya) athavA artha goDa sauhA rika mizrazarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayogI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ane ghaNA kA NuzarIrakAyaprayAgI (8) ( ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakA yappaogI ya, AhAragamI sAsarI rakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA dhA mohAri mizra zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 prajJApanAsUtre prayogI ca 9, athavA ekecaudArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 10, athavA eke ca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 11, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 12, athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka koI AhArakazarIrakAyapra. yogI,eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kaarmnnshriirkaaypryogii|(9) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakabhitrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (10) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAraganIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athayA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kaarmnnshriirkaaypryogii| (11) (ahavege ya orAli yamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogIya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (12) zarIrakAmagI, kaI eka AhArakazarIrakAyapragI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprArgI mAne meM bhI sh24|ypryogii (6) (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappayogI ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA ghaya sauhAra mizra zarIrakAyaprayegI, eka AhAraka zarIrakAyaprayAgI, eka AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ane ghaNuM kArmaNazarIrakAyaprayAgI. (10) (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyApaogiNo ya, AhAragasarorakAyappaogI ya, AhAraga mIsAsarIrakAyApaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA 54mohAri4 mizra zarIrakAyaDgI, eka Araka zarIrakAyaprayAgI, ghaNu AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI, ane eka kArmANazarIrakAyaprayAgI (11) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) mA dha mohiirika mizrazArikAyayegI' eka AhAraka zarIrakAyayogI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAya prayogI, dha zarI24:5prayogI (12) zrI prAyanAsUtra : 3 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 16 s- 5 jIvaprayoge catuSka saMyoganirUpaNam 879 athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayo gaNazca AhArakamizra - zarIrakAya prayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 13, athavA ekecaudArikamizrazarIra kAyaprayogiNazva AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhAra kamizrazarIra kAyaprayogI ca kArmaNazarIraarogative 14, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIra kAyayogire bhAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 15, athavA eke caudArika mizrazarIrakAyaprayogiNaca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAya ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogigo ya, AhAragasarIra kAyappaogigo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI bahuta audArikamizra zarIrakAyaprayogI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIra kAyaprayogI / (13) ( ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAghappaogiNo ya, AhArakamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athayA bahuta audArikamizra zarIra kAya prayogI, bahuta AhAraka zarIra kAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIra kAyaprayogI / (14) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIra kAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyaogiNo ya, AhAraga mI sAsarI ra kAyappa ogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA kAI bahuta audArika mizra zarIrakA ghaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAprayogI, bahuta AhArakamizra zarIra kAya prayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (15) ( ahave ya orAliyamIsAsarI rakAyappa ogiNo ya, AhAragasarIrakA yappaogiNo ya, AhAragamI sAsarIrakA yappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA ghaTA mohAri mizra zarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI ane eka kAma zuza2I2kAyaprayegI (13) ( ahavege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa progiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappabhIgI ya, kammAsarIrakAyappa ogiNo ya) athavA dhaNA mohArie mizrazarIrakAyaprayegI, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayAgI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI ane ghaNA kACNuzarIrakAyaprayegI. (14) ( aha vege ya orAliyamIsAsarI rakAyappaogiNo ya, AhAragasarI rakAyappaogiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyApaogI ya) athavA adhAzA sauhA rika mizrazIrasAyaprayAgI, ghaNA AhArazarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAya praNI ane eka kArmANa zarIrakAyaprayAgI, (15) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 prajJApanAsUtre prayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogizca 16, evam ete catuHsaMyogena SoDaza bhaGgA bhavanti, sarve'pi ca khalu saMpiNDitA azIti bhaGgA bhavanti, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA asurkumaaraaH| ___TIkA-atha catuSkasaMyogena manuSyANAM pe DA bhaGgAn prarUpayitumAha-'ahavege ya orAliyamisAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappa ogI ya kammasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcana manuSyaH audArikazarIrakAya. prayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAya prayogI ca, kArmaNazarIrakAya (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya,AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogiNoya) athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI / (16) (evaM) isa prakAra (ete) ye (causaMjoeNaM) cAra ke saMyoga se (solasa bhaMgA) solaha bhaMga (bhavaMti) hote haiM (savve yi ya NaM saMpiDiyA) saba milakara (asIti) assI (bhaMgA) bhaMga, (bhavati) haiM (vANamaMtarajoisayemANiyA jahA asurakumArA) yAnavyantara, jyotiSka, vaimAnika asurakumAroM kI trh| catuSkasaMyogavaktavyatA TIkArtha-aba cAra-cAra prayogoM ke saMyoga se hone vAle manuSyoM saMbaMdhIsolaha bhaMgoM kI prarUpaNA kI jAtI hai: athayA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AharagasarIrakAyappaogiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) 252dha mohA2i4 mizrazarIrakAyaprayegI, ghaNu AhArakazarIrakAyapragI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI ghA abhazarI241yaprayogI. (16) (evaM ceva) se prAre (ete) se (cau saMjoeNaM) yAra sayogathI (solasa bhaMgA) sola An (bhavaMti) thAya cha (savve vi ya NaM saMsiMDiyA) mA bhagIra (assIMti) mesI (bhaMgA) ma (bhavaMti) che (vANamaMtarajoisomANiyA jahA asurakumArA) pAnavyanta2, jyoti, bhane vaimAnika asurakumAranI jema catuSka saMga vaktavyatA TIkArtha have cAra prayoganA saMgathI thanAra manuSya saMbadhI soLa bhaMganI prarUpaNa karAya che. athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprogI hoya che, eka AhAraka zarIrakAyamayegI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyayogI thAya che, ane eka kAmaNa zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 jovaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam 881 prayogI ca bhavati / , 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammAsarIrakAyapaogiNo ya 2, athavA ekazcakazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIra kAyaprayogI ca, ekeca kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ca AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogI ya 3' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca. AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kecit, kazcitkArmaNazarIra. kAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliMyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyapogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca,AhArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, hotA hai aura ekakArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (1) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhAkazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakamizrazarIra kAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (2) / athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai (3) / athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta -se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (4) / athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se AhAzarI24yaprayogI hAya che. (1) athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAya progI hoya che, eka AhAraka zarIrakAyaprogI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che ane aneka manuSya kAmaNazarIrakAyaprayogI hoya che (2) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogo, ghaNA badhA AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ane eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hAya cha (3) athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, eka AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, ghaNuM AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che ane ghaNA kAmaNa zarI24AyaprayogI DAya che. (4) pra0 111 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 prajJApanAsUtre 'aiyege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5' athavA ekazca-kazcana audArikamizraparIrakAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kecita, kazcid AhArakamizrazarIra. phApaprayogI ca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 5, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakApappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 6' athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kArmaNazarIra kAyaprapogiNazca bhavanti 6, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappAgI ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogI ya 7 athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecit AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya kamsAsarIrakAyappaogiNo ya 8' athavA ekazca-kazcana audArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) __ athayA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se AhA takazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) __ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai| (7) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se athavA kaI eka dArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ghaNuM AhAraka zora kAyaprayogI hoya che, koI eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che ane kaI eka zarI241yaprayogI hAya che. (5) athavA kaI eka dArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ghaNA AhAraka zarIrakAyayogI hoya che, keI eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che. aneka kArpaNa zarIyaprayoga hai|y cha (6) athavA kaMI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, aneka AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, aneka AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che ane eka kArmANa zArIrakAyayogI hoya che (7) athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyogI hoya che. ghaNA manuSya zrI prAyanAsUtra : 3 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 jovaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam 883 rikamizrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAya prayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayo. giNazca, kArmaNazarIra kAyaprayogiNazca, kecana bhavantIti 8, 'ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappabhogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kamnAsarIrakAyappaogI ya 9' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogi. Nazca, kazcit AhAraka zarIrakAyaprayogI ca, kazcana AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 9, 'ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogigo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrAkAyappaogiNo ya 10, athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kazcana AhArakazarIrakAyaprayogI ca, kazcit AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 10, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappogiNo ya kammAsarIrakAyappa ogI ya 11' athavA ekeca-manuSyAH audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca AhAraka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (8) athavA bahuta-se manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (9) ___ athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka koI AhArakazarorakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (10) __athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-seAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che. ghaNA Ama shrii24|5pryogii hAya che. (8) athavA ghaNA manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, keI eka AhAraka zarIrakAyaprayogI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che eka kAmaNa zarIra4ypryogii DAya che. (6) athavA ghaNuM dArika mizrazarIrakAya prayogI hoya che, ke eka AhArazarIrakAya pravegI hoya che. eka AhAraka mizrazarIrakAyamayegI hoya che ane ghaNu kAmaNuzarIrakAyapryogaa DAya che (10) athavA ghaNuM audArika mizrazarIrakAyaprayegI hoya che, eka AhArakazarIrakAyaprAgI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyamayegI hoya che, eka kArmaNa zarIraphAyaprogI hoya che (11) zrI prshaan| sUtra : 3 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 prajJApanAsUtre zarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 11, "ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamosAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 12' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazva, ekazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekecAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 12, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 13' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecana AhArakazarIrakAyaprogiNazca, kazcid AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 13, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIkAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 14' athavA ekeca-kevana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kazcid AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecit kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 14, 'ahayege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai| (11) ___ athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (12) ___ athayA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhA rakazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai| (13) ___ athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI, hote haiM, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (14) athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhA athavA ghaNA dArika mithazarIrakAyaprogI hoya che, eka AhArakazarIrakAyaprayAgI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaDgI hoya che, ghaNuM kAmaNa zararakAyaDgI hoya che (12) athavA ghaNuM audArika mizrazarIrakAyaprogI hoya che, ghaNe AhAraka zarIrakAya prayegI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyamayegI hoya che, eka kArmANazarIrakAya prayoga hAya che. (13) athavA ghaNuM dArika mizrazarIrakAyaprayAgI hoya che, ghaNA AhArakazarIrakAyaDgI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI hoya che, aneka kArmANazarIrakAyapragaheAya che. (14) athavA ghaNA audArika mizrazarIrakAyamayegI hoya che, ghaNA AhArakazarIrakAya zrI prshaan| sUtra : 3 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 885 prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 jovaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam ogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamosAsarIrakAyappabhogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 15' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 15, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyaprogiNo ya kammAsarIrakAthappaogiNo ya' 16' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIraphAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kecit, kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 16, 'evaM ee causaMjoeNaM solasa bhaMgA bhavaMti' evam-uktarItyA ete-pUrvoktAzcatuH-saMyogena SoDaza bhaGgA bhavanti, tathA ca audArikamizrAhArakamizrakArmaNarUpacaturNApadAnAmekatvabahutvAbhyAM poDaza bhaGgA sampannAH, 'savve'pi ya NaM saMpiDiyA asIti bhaMgA bhavaMti' sarve'pica khalu-ekadvitricatuH saMyoviziSTAH saMpiNDitA militAH santaH azIti bhaGgA bhavanti, tathA ca prathamasaMyoge aSTo, dvikasaMpoge caturviMzatiH, trikasaMyoge dvAtriMzada, rakazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai| (15) athavA bahata-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahata-se AhA. rakazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (16) ye cAra-cAra prayogoM ke saMyoga se solaha bhaMga hote haiN| audArikamizra, AhAraka, AhArakamizra aura kArmaNa ina cAra ke saMyoga se, ekavacana aura yahavacana kI vivakSA se solaha bhaMga sampanna hue| eka, do, tIna aura cAra ke saMyoga vAle saba bhaMga mila kara assI hote haiM yathA-eka-eka prayoga te ATha, dvika saMyogI caubIsa, trikasaMyogIbattIsa aura catuSkasaMyogI solaha / prayogI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, eka kANuzarIkAyaprayAgI hAya che. (15) athavA ghaNA audyArika mizrazarIrakAyagI hoya che, ghaNA AhArakazarIrakAya prayogI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazArIrakAyaDgI hoya che ane ghaNA kAmaNa zarIra Aya prayogI DAya cha (16) - A cAra cAra prayogonA saMgathI soLa bhaMga thAya che. audArika mizra AhAraka ane AhAraka mitra ane kAmaNa e cAranA saMgathI ekavacana ane bahuvacananI vivekSAthI seLa bhaMga sapanna thayA. eka be traNa ane cAranA saMyegavALA badhA bhaMga maLIne eMsI thAya che, jema-eka eka praganA ATha, dvisaMgI vIsa trika saMgI batrIsa ane catuSka saMgI seLa. zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 prajJApanAsUtre catuSkasaMyoge SoDaza bhaGgAH, sarvasaMmelate azItiH 80, 'vANamaMtarajoisayemANiyA jahA asurakumArA' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH yathA asurakumArAH pratipAditA stathApratipattavyA iti bhAvaH // 5 // gativaktavyatAmUlam-kaivihe NaM bhaMte ! gaippayAe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe gaippavAe paNNatte, taM jahA-paogagatI 1 tatagatI 2 baMdhaNachedaNagatI3 upavAyagatI4 vihAyagatI5, se kiM taM paogagatI ? paogagatI paNNarasavihA papaNattA, taM jahA-saccamaNappaogagatI evaM jahA paogo bhaNiyo tahA esA vi bhANiyavvA jAva kammagalarIrakAyappaogagatI, jIvANaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNatA ? goyamA ! paNNarasavihA paNattA, taM jahA-saccamaNappaogagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI, neraiyANaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNatA ? goyamA ! ekArasavihA paNNattA, taM jahA-saccamaNappaogagatI, evaM uvaujiUNa jassa jaiyihA tassa taivihA bhAgiya0vA jAva vemANiyANaM, jIvANaM bhaMte! saccamaNappaogagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI kai vihA paNNatA ? goyamA ! jIvA savye vi tAva hoja saJcamaNappaogagatI yi, evaM taM ceya puvvavaNitaM bhANiyavvaM bhaMgA taheva jAva vemANiyANaM, se taM paogagatI 1, se kiM taM tatagatI ? tatagatI je NaM jaM gAma vA jAya saNNivese vA saMpar3hie asaMpatte aMtarApahe vaTTai, se taM tatagatI2, se kiM ta baMdhaNachedaNagatI ? baMdhaNachedaNagatI jIvA yA sarIrAo, sarIraM vA jIvAo, se taM baMdhaNachedaNagatI3, se kiM taM uvavAyagatI ? udavAyagatI tivihA paNNatA, taM jahA-khetovavAyagatI, bhavovavAyagatI, no bhayovavAyagatI, se kiM taM khetovavAyagatI ? khetovavAyagatI paMcavihA vAnavyantaroM, jyotiSakoM tathA vaimAnikoM kA pratipAdana asurakumAroM ke samAna samajha lenA caahie| vanavyantare, tibbe, tathA vimAnikenuM pratipAdana asurakumAranA samAna samajI levuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 5 gatiprapAtanirUpaNam 887 paNNattA, taM jahA-neraiya khettovavAyagatI1, tirikkhajoNiyakhettokyAyagatI2, maNUsakhettovavAyagatI3, devakhettokvAyagatI4, siddhakhettocayAyagatI5, se kiM taM neraiyakhettovavAyagatI ? neraiyakhettovavAyagatI sattA vihA papaNattA, taM jahA-rayaNappabhApuDhavi neraiyakhettovavAyagatI, jAva ahe sattamA puDhavineraiyakhettovavAyagatI se taM neraiyakhettovavAyagatI1, se ki taM tirikkha joNiyakhettovavAyagatI? tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI paMcavihA paNNattA, taM jahA-egidiyatirikkhajoNiyakhettovavAya. gatI jAya paMciMdiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI, se taM tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI 2, se kiM taM maNUsakhettovavAyagatI ? maNUsakhettovavAyagatI duvihA paNNattA, taM jahA-samucchimamaNUsakhettovavAyagatI, gabbhavakkaMtiyamaNUsakhettovavAyagatI, se taM maNUsakhettovavAyagatI3, se kiM taM devakhettovavAyagatI ? devakhettovavAyagatI cauvvihA paNNattA, taM jahA-bhavaNavaidevakhettovavAyagatI jAva vemANiyadevakhettovavAyagatI, se taM devakhettovavAyagatI 4 ||suu0 6 // chAyA-katividhaH khalu bhadanta ! gatiprapAtaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH matiptapAsaH prajJaptaH, tadyathA-prayogagatiH 1, tatagatiH 2, bandhanachedanagatiH3, upapAtagatiH 4, vihAyogatiH 5, tat kA sA prayogagatiH ? prayogagatiH paJcadazavidhA prajJaptA, tadyathA-satyamanaH gatiyaktavyatA zabdArtha-(kaivihe NaM bhaMte ! gatippacAe paNNatte ?) he bhagavan ! gatiprapAta kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcevihe gaippavAe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA gatiprapAta kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (paogagatI) prayogagati (tatagatI) tatagati (baMdhaNachedaNagatI) bandhana-chedanagati (uvavAyagatI) upapAtagati (vihAyagatI) vihAyogati / jAti patavyatA zahAtha-(kaivihe gaM bhaMte ! gatippavAe paNNatte ?) 8 lagavan! atiprAtA prA2nA cha ? (goyamA ! paMcavihe gaippavAe paNNatte) , gautama ! pAMya prazAsana patiprAta 4 // cha (taM jahA) te 20 Are (paogagatI) prayogAta (tatagatI) tatagati (baMdhaNachedaNagatI) mandhana chenAti (jyavAyagatI) 655tagati (vihAyagatI) vihAyoti zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 prajJApanAsUtre prayogagatiH, evam-yathA prayogo bhaNitaH tathA eSApi bhaNitavyA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, jIyAnAM bhadanta ! katividhA prayogagatiH prajJaptA ? gautama ? paJcadazavidhA prajJaptA, tadyathA-satyamanaHprayogagatiH, yAvat-kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, nairayikANAM bhadanta ! katividhA prayogagatiH prajJaptA ? gautama ! ekAdazavidhA prajJaptA, tadyathA-satyamanaHprayogagatiH, evam upayujya yasya yatividhA tasya tatividhA bhaNitavyA yAvada caimAnikAnAma, jIvAnAM (se kiM taM pabhogagatI 1) prayogagati ke kitane bheda haiM ? (paogagatI paNNarasavihA paNNatA) prayogagati pandraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) yaha isa prakAra (saccamaNappaogagatI) satyamanaprayogagati (evaM jahA paogo bhaNito) isa prakAra jaise prayoga ke bheda kahe (tahA esA vibhANitavcA) isI prakAra yaha arthAt gati ke bheda bhI kahane cAhie (jAva kammagasarIrakAyappaogagatI) yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagati / (jIvANaM bhaMte ! kativihA paogagatI paNNattA ?) he bhagavana ! jIyoM kI kitane prakAra kI prayogagati kahI hai ? (goyamA ! paNNarasavihA paNNattA) he gautama ! pandraha prakAra kI kahI hai (taM jahA-saccamaNappaogagatI jAca kammaga sarIrakAyappaogagatI) yaha isa prakAra-satyamanaprayogagati pAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagati / __(neraiyANaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNattA ?) he bhagavan ! nairayikoM kI kitane prakAra kI prayogagati kahI hai ? (gopamA ! ekkArasavihA paNNattA) he gautama ! gyAraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saccamaNappao (se ki taM paogagatI ?) prayogagatinA sA le cha ? (paogagatI paNNarasavihA paNNattA) prayogamati 542 prA2nI hI che-(taM jahA) te // 4Are che (saccamaNappaoga gatI) satyamanaprayogAta (evaM jahA~ paogo bhaNito) me re ma prayoganA 4aa cha (tahA esA vi bhaNiyavyA) me mAnA arthAt matinA me 5 // na (jAva kammagasarIrakAyappaogagatI) yAvat zarI241yaprayogapati (jIvANaM bhaMte ! kativihA paogagatI paNNattA ) 3 lApan ! vAnI hai lranI prayogagati kahI che? (goyamA ! paNNarasavihA paNNattA) gotama ! 542 prA2nI 44 cha (taM jahA-sacca manappaogagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI) te mA prA satya bhanaprayogati yAvat kAmaNazarIrakAyapragati (neraiyANaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNattA ?) 8 mApan narayinI 21 pranI prayogati hI cha ? (goyamA ! ekkArasavihA paNNattA) 3 gautama ! 25IyAra 4AnI prayezAtIhI cha (taM jahA) te // 4 // 2 (saccamaNappaogagatI) satya bhanaprayogati (evaM) zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 gatiprapAtanirUpaNam 889 bhadanta ! satyamanaH prayogagati yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH ? gautama ! jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaH prayogagatayo'pi, evaM tacaiva pUrvavaNitaM bhaNitavyam, bhaGgAstaca pAyad vaimAnikAnAm, tat eSA prayogagatiH 1, tat kA sA tatagatiH ? yaH khalu yaM grAma vA yAvat sanivezaM vA saMprasthitaH asaMprAptaH antarApathe vartate, tat sA tatagatiH 2, atha kA tA bandhanacchedanagatiH ? bandhanacchedanagatiH-jIyo yA zarIrAt, zarIraM vA jIvAt, tat sA banya. gagatI) satyamanaprayogagati (evaM) isa prakAra (uyaujjiUNa) upayoga karake (jassa jativihA) jisakI jita ne prakAra kI (tassa tativihA) usakI usane prakAra kI (bhANiyavvA) kahanI cAhie (jAya) vemANiyANaM) yAvat vaimAnikoM tk| (jIvANaM bhaMte ! saccamaNappaogagatI jAya kammagasarIrakAyappaogagatI) he bhagavana ! jIvoM kI satyamanapayogagati yAyatU kArmaNazarIrakAyaprayogagati (kAvihA paNNattA ?) kitanI taraha kI kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (jIvA savve citAca hojja saccamaNappaogagatI vi) jIva sabhI hote haiM satyamanaprayoga gati vAle bhI (evaM taM ceya) isa prakAra yahI (putvavaNitaM bhANiyaTya) pUrvavarNita kahanA cAhie (bhaMgA taheva) bhaMga usI prakAra (jAva mANiyANaM) yAvat vaimAnikoM ke (se taM paogagatI) yaha prayogagati huii| ___ (se kiM taM tatagatI ?) tatagati kyA hai ? (tatagatI) tatagati (jeNaM) jisake dvArA (gAmaM vA jAva sannivesaM vA saMpaTTite) grAma yAvat saniveza ko ravAnA huA (asaMpatte) pahuMcA nahIM (aMtarApahe) bIca rAste meM (vati) vartta rahA hai (se taM tatagatI) vaha tatagatI hai| ___ (se kiM taM baMdhaNa chedaNagatI ?) bandhanachedalagati kyA hai ? (jIyo yA sarIrAo) se zata (uvaujjiUNa) prayoga jarIna (jassa jati vihA) 2 28 rana (tassa tati vihA) temanI taTasA prazna (bhANiyabvA) 4DavI (jAba vemANiyANaM) yApat vaimAnike sudhI ___ (jIyANaM bhaMte ! saccamaNappaogagatI jAva kammasarIrakAyappaogagatI) he bhagavan ! vAnI satyamAna prayogapati yAvat shrii24|ypryogaat (kaivihA paNNatA ?) hai| prA2nI 4ii che ? (goyamA !) 3 gautama ! (jIvAH savve vi tAva hojja sacca magappa ogagatI vi) 71 DAya cha, satyabhana prayogativANa 55 (evaM taM ceva) se 542 te4 (puvvavaNNita bhANiyavvaM) pUrva pati 4 (bhaMgA taheva) mate 4Are (jAva vemANiyANaM) yAvat vaimAniDara (se taM paogagatI) mA prayogamati (se kiM taM tatagati ?) tata gati zucha 1 (tatagatI) tatAtI (je gaM) rem| (gAmaM yA jAva saMnivesaM vA saMpaTTite) yAma ta23 yAvata sannivezanI ta23 2thAnA thayA (asaMpatte) paNa tyAM paDe-yA nahI (aMtarApahe) cye 22tAmA (vaTTati) 24 cha. (setaM tatagatI) te tatati ch| pra0 112 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 890 prajJApanAsUtre nacchedanagatiH 3, atha kA sA upapAtagatiH ? upapAtagatistrividhA prajJaptA - tadyathA - kSetropapAtagatiH, bhavopapAtagatiH, no bhavopapAtagatiH, atha kA sA kSetropapAtagatiH ? kSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptAH, tadyathA - nairayika kSetropapAtagatiH 1, tiryagyonika kSetropapAtagatiH 2, manuSyakSetropapAtagatiH 3, devakSetropapAtagatiH 4, siddhakSetropapAtagatiH, atha kA sA nairayi. kakSetropapAtagatiH ? nairayikakSetropapAtagatiH saptavidhA prajJaptA, tadyathA-ratnabhApRthivI nairayijIva zarIra se ( sarIraM vA jIvAo) athavA zarIra jIva se (se taM baMdhaNachedaNagatI) yaha baMdhanachedana gati huI / (se kiM taM ucacAyagatI ?) upapAtagati kitane prakAra kI kahI hai ? (ucayAyagatI ticihA paNNattA) upapAtagati tIna prakAra kI bhagavAnane kahI hai (ta jahA ) vaha isa prakAra (khettovavAyagatI, bhavovavAyagatI, nobhavovavAyagatI) kSetropapAtagati, bhavocapAtagati, nobhavopapAtagati / (se kiM taM khettovavAyagatI ?) kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (khettoyavAyagatI paMcacihA paNNattA) kSetropapAtagati pAMca prakAra kI kahI hai ( taM jahA ) yaha isa prakAra (neraiyakhettoyavAyagatI) nAraka kSetropaNatagati (tirikkhavajoNiyaravettovavAyagatI) tiryagyonika kSetropapAtagati (maNUsakhe ttovavAyagatI) manuSya kSetropapAtagati devakhettovavAyagatI) devakSetropapAtagati (siddha khettovavAyagatI) siddhakSetropapAtagati / (se kiM na neraiyakhettovavAyagatI ?) nairayikakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai (neraiyakhettovavAyagatI sattavihA paNNattA) nairayikakSetropapAtagati sAta (se kiM taM baMdhaNachedgagatI) andhana chehanagati zuM che ? (jIvo vA sarIrAo) 29 zarIrathI ( sarIraM vA jIvAo ) athavA zarIra avadhI (setaM baMdhaNacchedaNagatI) mA madhana chaMdana gati thaI (se kiM taM ubavAyagati ?) upayAta gati DeTA prahAranI che ? ( ubavAyagatI tivihA paNNattA) upapAta gati RNu prahAranI uhI che (taM jahA) te yA prAre (khettovavAyagatI bhavavAyagatI, no bhavovavAya gatI) kSetropayAtagati lavopayAtagati, nA layopayAtagati (se kiM taM khettovavAyagatI ?) kSetropayAtagati DeMTalA ahAranI che ? (khettovavAyagatI paMcavihA paNNattA ) kSetropayAtagati pAMya prAznI uhI che (taM jahA) te yA aare (nera khettovavAyagatI) nA24 kSetropayAtagati (tirikkhajoNiya khettovavAyagatI) tiryagyoni kSetropayAtagati ( maNUsa khettotravAyagatI ) manuSya kSetropayAtagati (deva khettovavAyagatI) heva kSetropayAtagati (siddha khettovavAyagatI) siddhakSetropayAtagati (se kiM taM raiya khettovavAyagatI 1) nairayi ipa khettotravAyagatI satanihA paNNattA) nairayi zrI prajJApanA sUtra : 3 kSetropayAtagati DeTA prahAranI che ? (nerakSetropayAtazati sAta adhAranI uhI che Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU. 6 gatiprapAtanirUpaNam kakSetropapAtagatiH yAvad adhaH saptapapRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, tat sA nairayikakSetro. papAtagatiH 1, atha kA sA tiryagyonikakSetropapAvagatiH ? tiryagyonikakSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptA, tadyathA-ekendriyatiryagyonikakSetropapAtagatiH yAvat-paJcendriyatiryagyonikakSetropapAtagatiH, tat sA tiryagyonikakSetropapAtagatiH 2, atha kA sA manuSyakSetropapAtagatiH ? manuSyakSetropapAtagati dvividhAH prajJaptA, tadyathA-saMmRcchimamanuSyakSetropapAtagatiH, garbhavyutkrAntikamanuSyakSetropapAtagatiH tat sA manuSyakSetropapAtagatiH3, atha kA sA devakSenoprakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (rayagappabhApuDhavineraiyakhettovavAyagatI jAva ahesattamApuDhavi neraiyakhettovacAyagatI) ratnaprabhA pRthvI nairayikale. tropapAtagati yAvatU tamastamApRthvI nairayikakSetropapAtagati (seta neraiyakhettoca. vAyagatI) yaha nairayikakSetropapAtagati huii| (se kiM taMtirikkhajoNiyakhetoSavAyagatI ?) tiryacakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI paMcavihA paNNattA) tiryagyonikakSetropapAtagati pAMca prakAra kI kaho hai (tajahA) vaha isa prakAra (egidiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagati) ekendriyatithaMcakSetropapAtagati yAvat paMcendriya tiryaca kSetropapAtagati (se ta tirikkhajoNiyakhettovavAyagati) yaha tiryaMcayonikakSetropapAtagati huii| __ (se kiM taM maNUsakhettovavAyagatI?) manuSyakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (maNUsakhettovavAyagatI duvihA paNNattA) manuSyakSetropayAgati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saMmucchimamaNUsakhattovavAyagatI, gambhavakkaM tiyamaNUsakhettovavAyagatI) saMmUcchima manuSyakSetropapAtagati aura garbhajamanuSya (tauM jahA) te 20 4Are (rayaNappabhA puDhavi neraiyakhettovavAyagatI jAva ahesattamA puDhavi neraiyakhettovavAyagatI) 2tnaprA pRthvI nai2yi kSetro5pAtati yAvat tamastamA pRthvI 254 kSetro5pAtAtI (settaM neraiya khentovavAyagatI) 24. nairapi o5pAtati / (se kitaM tirikkha joNiya khettovavAyagatI ?) tiya ya kSetrotAtatI ranI cha ? (tirikkhajoNiya khettovavAyagatI paMcavihA paNNattA) tiyoni kSetropAgAta pAMya 42nI cha (ta jahA) te 2 // 4 // 2 ( egidiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI jAva paMciM diyatirikkhajoNiya khettokvAyagatI) mendriya tiya ya kSetropAtati yAvat 5yendriya tiya ya kSetro pAtati (se taM tirikkha joNiya khettovavAyagatI) 2 // tiya yoni kSetro pAtagati thaI (seki taM maNUsa khettovavAyagatI ?) manuSya kSetro55tati sAnI cha ? (maNUsa. khettovavAyagatI duvihA paNNattA) manuSya 55tagati me 542nI 41 cha (tauM jahA) te // re (saMmUcchima maNUsa khetovavAyagatI, gabbhavati maNUsa khettokvAyagatI) sabhUmi zrI prshaan| sUtra : 3 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre papAtagatiH ? devakSetropapAtagati zcaturvidhA prajJaptA, tadyathA-bhavanapatidevakSetropapAtagatiH, yAvad vaimAnikadevakSetropapAtagatiH, tat sA devakSetropapAtagatiH 4, / TIkA-pUrvavyApAravizeSAtmakaprayogasvarUpasya prarUpitatvena jIvAnAmajIvAnAJca prayogazAdeva gatirbhavatIti gatisvarUpaM prarUpayitumAha-kaivihe NaM bhaMte ! gappacAe paNate ?' he bhadanta ! katividhaH khalu gatiprapAtaH prajJaptaH ? tatra gamanaM gatiH, sA ca dezAntaraviSayA paryAyAntaraviSayA prAptirUpA'vase yA tathAvidhAyA gateH prapAto gatiprapAta ityarthaH,bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe gaippayAe paNNatte' paJcavidho gatiprapAtaH prajJaptaH 'taM jahAatropapAtagati (se taM maNUsakhettovavAyagatI) yaha manuSyakSetropapAtagati huI / (se kiM taM devakhettovadhAyagatI ?) devakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (deva khettocavAyagatI cauvyihA paNattA) devakSetropapAtargAta cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) yaha isa prakAra (bhavaNavaidevakhettovavAyagatI jAva vemANiyadeva khettoyavAyagatI) bhavanapatidevakSetropapAtagati yAvat vaimAnikadevakSetropapAtagati (se taM devakhettovavAyagatI) yaha devakSetropapAtagati huii|| TIkArtha-vizeSa vyApArarUpa prayoga kA isase pUrva nirUpaNa kiyA gayA hai aura prayoga ke kAraNa jIvoM aura ajIvoM kI gati hotI hai, ataeva aba gati ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA jAtA hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! gatiprapAta kitane prakAra kA kahA hai ? gamana karanA gati kahalAtA hai| eka deza se dUsare deza meM prApta honA aura eka paryAya tyAga kara dUsare paryAya ko prApta honA yahAM gati kA artha samajhanA caahie| gati kA prapAta gatiprapAta kahalAtA hai| manuSya kSetro5pAtagatI mane Mr manuSya sopAtamati (se taM maNUsa khetovavAyagatI) A manuSya kSetro papAta gati thaI (se kitaM deva khettovavAyagetI ?) he kSetro5pAtati eat 42nI ? (deva khettovavAyagatI cau vihA paNNattA) heva kSetro5pAtazati yAra anI 4DI che (taM jahA) te 2mA prazAre (bhavaNayaha khettovavAyagatI jAva vemANiya deva khettovavAyagatI) apanapati kSetro5yAta gati yAvat vaimAni kSetro55tazati (se taM deva khettovavAyagatI) mA / kSetropAtati 4. TIkArtha-vizeSa vyApAra rUpa praganuM AnA pahelA nirUpaNa karAyuM che ane prayoganA kAraNe che ane ajIvanI gati thAya che, tethI ja have gati svarUpanuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! gatiprapAta keTalA prakAranA kahyA che? gamana karavuM gati kahevAya che. eka dezathI bIjA dezamAM prApta thavuM ane eka paryAya tyAga karIne bIjA paryAyane prApta thavuM ahIM gatino artha samajavuM joIe. gatine prapAta gati prapAta kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyanodhinI TIkA pada 16 sa. 6 gatiprapAta nirUpaNam 893 payogagatI 1, tatagatI 2, baMdhaNachedaNagatI 3, uvavAyagatI 4, vihAyagatI 5' tadyathAprayogagati 1, tatagatiH 2, banghanacchedanagatiH 3, upapAtagatiH 4, vihAyogatiH 5, tatra vyApAravizeSAtmakaH prAmuktasvarUpaH prayogaH paJcadazaprakArakI bodhyaH, sa eva gatiH prayogagatiH dezAntaraprAptilakSaNA bodhyA, satyamanaH prabhRtipudgalAnAM jIvena vyApAryamANAnAM yathAyoga malpabahu dezAntaragamanAt 1, tatagatiH- tatA vistRtAcAsau gatizceti tatagatiH, tathA ca yaM grAmaM sannivezaM vA prati jinadattAdiH prasthitaH kintu taM grAmAdikam adyApi yAvanna prApnoti tAvadantarApathi ekaikasmin padanyAse sati tattadezAntaraprAptisvarUpA gatirastIti sA tatagati rvyapadezyate / tatra padanyAsasya zarIravyApArarUpaprayogAtmakatayA prayogagatAyantarbhAvasamaye'pi vistRta tatvaviziSTasya tasya tato vyatiriktasvAt na punarukti saMbhavaH 2, bandhanacchedanagatiH bandhanasya chedanaM bandhanacchedanaM tasmAdgatiH bandhanacchedanagatistu jIvena bhagavAn uttara dete haiM - gaitama gatiprapAta pAMca prakAra kA hai, yathA- (1) prayo gagati (2) tatagati (3) bandhanachedanagati (4) upapAtagati aura (5) cihayogati inameM se vyApAra rUpa prayoga pandraha prakAra kA pahale kahA jA cukA hai / prayogarUpa gati ko prayogagati kahate haiM / yaha dezAntaraprApti rUpa hai, kyoMki jIva ke dvArA prerita satyamana Adi ke pudgala yathAyogya thoDI-bahuta dUra jAte haiM / tatA arthAt vistRta gati tatagati kahalAtI hai / jaise jinadatta Adi kisI grAma yA sanibeza Adi ke lie ravAnA huA hai, kintu usa grAma yA sanniveza taka abhI pahuMcA nahIM hai, bIca rAste meM hai aura eka-eka kadama Age baDha rahA hai, vaha tatagati kahalAtI hai / yadyapi kadama bar3hAnA jinadatta ke zarIra kA prayoga hI hai, isa kAraNa yaha gati bhI prayogagati meM ginI jA sakatI hai, magara isameM vistRtatA kI vizeSatA hone se alaga ginA hai, ataeva punarukti nahIM samajhanA cAhie / bandhana kA chedana honA bandhanachedana aura usase hone vAlI zrI bhagavAn uttara Ape che he gautama ! gati prapAta pAMca prakAranA che jemake (1) prayogagati (2) tatagati (3) mandhana chedhana gati (4) yAtagati mane (4) vihAyogati. temAMthI vyApAra rUpa prayoga padara prakAranA pahelA kahI didhele che. pratye prarUpagatine prayAgatati kahe che. e dezAntara rUpa che, kemake jIvanA dvArA prerita mana AdinA pudgugala yathA yogya ca|DA AghA dUra jAya che. tatA arthAt vistRtagati tatagati kahevAya che. jemake jinavrutta Adi kAI gAmanA agara sanniveza Adine mATe ravAnA thayela che, parantu e gAma ke sanniveza sudhI hajI pahecela nathI, vacamAM rastAmAM che ane eka eka kadama AgaLa vadhI rahela che, te tatagati kahevAya che. joke kadama vadhavu' jinadattanA zarIranA prayAga ja che. e kAraNe A gati paNa prayAga gatimA gaNAi zakAya che, parantu AmAM vistRta tatAnI vizeSatA heAvAthI alaga gaNI che. tethI punarUkti na samajavI joIe, zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 894 " parityaktasya zarIrasya zarIrAd vA nirgatasya jIvasyAvaseyA, kozasambandhavicchedAderaNDavIjaprabhRtestu vihAyogati bhedatvamavaseyam 3 upapAtagatiH- upapAtaH - prAdurbhAvarUpaH kSetrabhavanobhavabhedAt trividha bodhyaH, yathA - kSetropapAto bhavopapAto no bhavopapAtazca tatra AkAzarUpaM kSetram yatra nairayikAdayaH prANinaH siddhAH pudgalA vA tiSThanti, bhavastu-karmasamparkajanyo nairayikavAdiparyAyarUpo'vaseyaH, karmavazavartino bhavanti jIvA yasminniti vyutpatteH, no bhavaH punaH karmasamparka sampAdya nairayikatvAdi paryAyarahito bhavavyatiriktaH pudgalarUpaH siddhovA'vaseyaH, tadubhayasyApi pUrvokta bhavalakSaNAvItatvAt, tathAvidhopapAta eva gatirupapAtagatiriti4, vihAyogatiH - vihAyasA - AkAzena gati vihAyogatiH, tadbhedastvagre vakSyate, gautamaH pRcchati - 'se kiM taM paogagatI ?' atha kA nAma sA prayogagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha - gati bandhanachedanagati kahalAtI hai / yaha gati jIva ke dvArA tyAge zarIra kI athavA zarIra se bAhara nikale jIva ko hotI hai / koza ke phaTane se eraMDa ke bIja kI Upara kI ora jogati hotI hai, vaha eka prakAra kI vihAyogati samajhanI cAhie / upapAta kA artha hai prAdurbhAva / usake tIna bheda haiM-kSetropapAta, bhavopapAta aura nobhavopapAta / kSetra arthAt AkAza, jahAM nAraka Adi prANI, siddha aura pudgala rahate haiM / bhava arthAt karma ke saMsarga se hone vAle jIva ke nAraka Adi pryaay| jahAM jIva karma ke vazavarttI hote haiM use bhaya kahate haiM / karmajanita nairayikatva Adi paryAyoM se rahita-bhava se bhinna pudgala athavA siddha ko nobhava kahate haiN| kyoMki ye donoM hI pUrvokta bhava ke lakSaNa se rahita haiM / isa prakAra kA upapAta hI upapAtagati kahalAtA hai / vihAyas arthAt AkAza dvArA gati hotA vihAyogati hai isake bheda Age kaheMge / 1 gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! prayogagati kise kahate haiM ? khadhananu chedana thatu andhana chedana ane tenAthI thanArIgati khaMdhana chedanagati kahevAya che. A gati jIva dvArA tyAgela zarIranI athavA zarIrathI bahAra nikaLela jIvanI hAya che. kAzanA phATavAthI eraMDAnA khIjanI UparanI tarapha je gati thAya che, te eka prakAranI vihAyeAgati samajavI joIe. upapAtane arthA che prAdurbhAva. tenA traNa bheda che-kSetropapAta, bhavApapAta ane nA bhAvApapAta. kSetra arthAt Akaza jayAM nAraka Adi prANI siddha ane pudgala rahe che. bhava arthAt kanA saMsargI karanAra jIvanA nAraka Adi paryAya. jayAM jIva karmInA vazavatI ane che, tene bhava kahe che, kamajanita nairayikatva Adi paryAyeAthI rahita-bhavathI bhinna pudgala athavA siddhane nA bhava kahe che, kemake e ane ja pUrvokta bhavanA lakSaNathI rahita che. e prakAranA upapAtaja upapAta gati kahevAya che. bihAyasa arthAt AkAza dvArA gati thavo vihAyA gati che. tenA bheda AgaLa kahIzuM. zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan! prayAgagati zene kahe che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 6 gatiprapAtanirUpaNam 'paogagatI paNNarasavihA paNNattA' prayogagatiH paJcadazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-saccamaNappa ogagatI evaM jahA pogo bhaNiyo tahA esAvi bhANiyabA jAva kammagasarIrakAyappaogagatI' tadyathA-satyamanaH prayogagatiH, evaM yathA prayogaH paJcadazavidhaH pUrvoktasvarUpo bhaNitastathA eSA'pi-prayogagatirapi bhaNitavyA-vaktavyA, yAvat-mRSAmanaHprayogagatiH, satyamRSAmanaHprayogagatiH, asatyamRSAmanaHprayogagatiH, satyavacaHprayogagatiH, mRSAvacaHprayogagatiH, satyamRSA vacaHprayogagatiH asatyAmRSA vacaHprayogagatiH audArikazarIrakAyaprayogagatiH, audArikamizrazarIrakAyaprayogagatiH, vaikriyazarIrakAyaprayogagatiH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogagatiH, AhArakazarIrakAyaprayogagatiH, AhArakamizrazarIrakAyaprayogagatiH, kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, ___ gautamaH pRcchati-'jIpANaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNanA?' he bhadanta ! jIvAnAM katividhA prayogagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paNNarasavihA paNNattA' paJcadazavidhA prayogagatiH jIvAnAM prajJaptA, 'taM jahA-saccamaNappa progagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI' tadyathA-satyamanaHprayogagatiH, yAvat-asatyamanAprabhRtiprayogagatiH, kArma bhagavAn-he gautama ! prayogagati pandraha prakAra kI kahI hai| vaha isa prakArasatyamanaprayogagati, ityAdi jaise prayoga ke pandraha bheda kahe haiM, usI prakAra prayogagati ke bhI pandraha bheda samajhalene cAhie, arthAt satyamanaprayogagati, mRSAmanaprayogagati, satyamRSAmanaprayogagati, asatyAmRSAmanaprayogagati, satyavacanaprayogagati, asatyavacanaprayogagati, satyamRSAvacanaprayogagati, asatyamRSAvacanaprayogagati, audArikazarIrakAyaprayogagati, audArikamizrazarIrakAyaprayogagati, vaikriyazarIrakAthaprayogagati,caikriyamizrazarIrakAyaprayogagati, AhArakazarIrakA yaprayogagati, AhAra kamizrazarorakAyaprayogagati, kaarmnnshriirkaaypryoggti| gautamasvAmI-he bhagavAn ! jIyoM kI prayogagati kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! pandraha prakAra kI kahI hai, satyamanaprayogagati yAvat zrI bhagavAna-he gautama! pra gati paMdara prakAranI kahI che. te A prakAre satya mana prayogagati ItyAdi jevA praganA paMdara bheda kahyA che, eja prakAre prayogagatinA paNa paMdara bheda samajI levA joIe arthAt satyamanapragati, mRSA mana pragagati, satya mRSA mana prayogagati, asatyAmRSA mana pragati, satyavacana praga gati, asatyavacana pragati, satyamRSA vacana progagati, asatyAmRSA vacana prayoga gati, dArika zarIrakAyapragati, dArika mizrazarIrakAya pragati, vekriya zarIra kAya progagati, vaikriya mizrazarIrakAya pragati, AhAraka zarIrakAya pragati, AhAraka mizrazararakAyapragati, kArmaNazarIrakAyaprayogagati zrI gautamasvAmI-he bhagavana! jInI prayogagati keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAna-ha tama ! paMdara prakAranI kahI che, satyamanaprAgagati vAvata kAmaNa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 prajJApanAsUtra NazarIrakAyaprayogagatiH, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! kaivihA paogagatI paNNatA ?' hai bhadanta ! nairayikANAM katividhA prayogagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'ekArasayihA paNNattA' ekAdazavidhA prayogagatiH nairayikANAM prajJaptA, 'taM jahA-sacamaNappaogagatI' tadyathA-satyamanaHprayogagatiH, 'evaM uvaujiUNa jassa jaivihA tassa taivihA mANiyacyA jAva vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA upayujya-upayogaM vidhAya-prayogAnusAreNa vivicya yasya jIvasya yatividhA-pAvatprakArA gatiH saMbhavati tasya tatividhA-tAvaprakArA bhaNitavyA, yAvat-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikale ndriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyaM prayogagatiravaseyA, tathAca nairayikANAM satyamanaHprayogagatiprabhRti-asatyAmRSAvacaHprayogagati vaikriyazarIrakAyaprayogagati vaikriyamizrazarIrakAyaprayogagatiH, kArmaNazarIrakAyaprayogagatirUpA ekAkArmaNazarIrakAyaprayogagati / gautamasvAmI-he bhagavAn ! nArakoM kI prayogagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAna-he gautama ! nArakoM kI prayogagati gyAraha prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-satyamanaprayogagati ityAdi, upayoga lagAkara jisa jIva kI jitane prakAra kI gati kA saMbhava ho, uptako utane hI prakAra kI gati kahalenI caahie| isa taraha asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ko, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kI, vikalendriyoM kI, paMcendriyatiryacoM kI, manuSyoM kI, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI prayogagati yathAyogya samajhalenI cAhie / isa kathana ke anusAra nArakoM kI satyamanaprayogagati Adi, asatyAmRSAvacanaprayogagati, vaikriyazarIrakAyaprayogagati, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogagati, kArmaNazarIrakAyaprayogagati rUpa gyAraha prakAra kI gati jAnanI cAhie / isI prakAra asurkuzarIrakAyaprayogagatI. zrI gautamasvAmI-nArakanI pragati keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakonI pragati agIyAra prakAranI kahI che, te A prakAre-satyamana pragagati vigere upayoga karIne je jIvanI jeTalA prakAranI gatine saMbhava hoya, tenI teTalA ja prakAranI gati kahevI joIe. eja rIte asurakumAra Adi bhavana patinI, pRthvakAyika Adi ekendriyanI, vikasendriyonI, paMcendriya tiyAnI manuSyonI, vAnarAntara, jatiSka ane vaimAnika devenI pragagati yathA yogya samajI levI joIe. A kathananA anusAra nArakenI satyamanapragati Adi, asatyAmRSA vacana pragati, vekiya zarIrakAya pragati, vaikiya mizrazarIrakAya pragati kArmANa zarIra kAya pragati rUpa agIAra, prakAranI gati jANavI joI e prakAre asurakumAra AdinI paNa gati samajavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 6 gatiprapAtanirUpaNam dazagatayaH prajJaptA avaseyAH, evamasurakunArAdIna mapi bodhyama, gautamaH pRcchati-'jIvANaM bhaMte ! saccamaNappabhogagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI ?' he bhadanta ! jIyAnAM ki satyamanaHprayogagati bhavati ? yAvat-kiMvA asatyamanaHprayogagati bhavati ? kiMvA ityAdi rItyA yAvat-kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogagati bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jIvA savve vi tAva hoja saccamaNappaogagatI vi' jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamana: prayogagatayo'pi 'evaM taM ceva puvvavaNiyaM bhANiyavyaM bhaMgA taheva jAya vemANiyANaM' evamuktarItyA taccaiva-prayogAnusArameya pUrvavarNitaM bhaNitavyam-vaktavyam bhaGgA stathaiva-prayogAnusArameva yAvad nairayikAdi vaimAnikAntAnAM vaktavyAH, ityevaMrItyA prayogagati mupasaMharan Aha-'setaM paogagatI 1' tat-tasmAtkAraNAta, sA-pUrvoktA khalu prayogagati rayasapA, gautamaH pRcchati-se kiM taM tata gatI ?' atha kA khalu sA tatagagatiH prajJaptAH 1 bhagavAnAha'tatagatI jeNaM jaMgAma vA jAva saNNivesaM vA saMpaDhie asaMpatte rApa he vaTTai, se taM tatagatI' tatagatiratAvad-yaH khalu kazcijjIvaH yaM grAmaM vA yAvat-kaTaM vA saMvAhaM vA AzramaM vA maDamba vA sannivezaM vA prati saMprasthitaH kintu asaMprAptaH-na yAvat saMprAptavAn, antarApathe-madhye mArga vartate-tiSThati, tAvatkhalu tat-atha sA tatagatiH prajJaptA 2, gautamaHpRcchati-'se ki taM mAra Adi kI bhI gati samajhalenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIvoM kI kyA satyamanaprayogagati hotI hai yAvat kyA kArmaNazarIrakAyaprayogagati hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jIva saba satyamanaprayogagati vAle bhI hote haiM, ityAdi vaha saba kahalenA cAhie jisakA kathana Upara kiyA jA cukA hai| ___ aba prayogagati ke kathana kA upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha prayogagati kA nirUpaNa samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! tatagati kise kahate haiM ? / bhagavAn-he gautama ! koI jIva kisI grAma, karbaTa, saMvAha, Azrama, maDaMva athavA saniveza kI ora ravAnA huA haiM, kintu yahAM taka pahuMcA nahIM hai, bIca zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIvenI zuM satyamanA prayogagati hoya che yAvata zuM kAmaNa zarIrakAya pragati hoya che? - zrI bhagavAna-gautama! jIva badhA satyamana pragagativALA paNa hoya che, vigere e badhuM kahevuM joIe jenuM kathana Upara karAeluM che, have pragatinA kathanane upasaMhAra karatA kahe che-A pragatinuM nirUpaNa samajavuM joIe. - zrI gautamavAmI-he bhagavana ! tatagati zene kahe che? zrI bhagavAna-koI jIva ke grAma, kaTa, saMvAha, Azrama, athavA saMnivezanI tarapha ravAnA thayela che, paNa tyAM sudhI pahoMcela nathI, vacamAM rastAmAM che, tenI te samaye pra0 113 zrI prshaan| sUtra : 3 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 prajJApanAsUtre baMdhaNachedaNagatI?' atha kA khalu sA bandhanacchedanagatiH prajJasA? bhagavAnAha-'baMdhaNachedaNagatIjIvo yA sarIrAo sarIraM vA jIvAo, se taM baMdhaNachedaNagatI3' bandhanacchedanagatistAvatjIvo cA zarIrAda nirgacchati, zarIraM vA jIvAda pramUktaM bhavati sA eSA bandhanacchedanagatillpate 3, gautamaH pRcchati-se ki taM uvavAyagatI ?' atha kA khalu sA upapAtagatiH? bhagavAnAha-'uvavAyagatI tivihA paNNatA' upapAtagati trividhA prajJaptA, 'taM jahA-khettIvavAgagatI, bhayoyavAyagatI, no bhayovavAyagatI' tadyathA-kSetropapAtagatiH, bhayopapAtagatiH, no bhayopapAtagatizca, gautamaH pRcchati-se kiM taM khettovavAyagatI ? atha kA nAma sA kSetropapAtagatiH ? bhagavAgAha-'khettovavAyagatI paMcavihA paNNattA' kSetropayAtagatiH paJcavidhA prajJaptA 'taM jahA-neraca khetrovavAyagatI tadyathA-nairayikakSetropapAtagatiH-nairayikANAM kSetropapAtagatiH 1, 'tirI khajoNiyakhettokvAyagatI2' tiryagyonikakSetropapAtagatiH2, 'maNUsakhettokvAyagatI3' manupyakSetropapAtagatiH 3, 'deva khettovavAyagatI 4' deva kSetropapAgatiH 4, 'siddha khettovavArAste meM hai, usakI upta samaya jo gati hotI hai, vaha tatagati hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bandhanacchedanagati kyA hai| bhagavAn-he gautama ! jIva zarAra se bAhara nikalatA hai, athavA zarIra jIva se pRthaka hotA hai, ise bandhanachedanagati kahate haiN| gautamasvAmI-he bhagavAn ! upapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! upapAtagati tIna prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haikSetropapAtagati, bhavopapAtagati aura nobhavopapAtagati / gautamasvAmI-he bhagavan ! kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAna-he gautama ! kSetropapAtagati pAMca prakAra kI hai, vaha isa prakAra hainArakakSetropapAtagati, tiryacakSetropapAtagati, manuSyakSetropapAtagati, devakSetropapA je gati thAya che te tata gati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! anyana chedana gati zuM che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva zarIrathI bahAra nikaLe che athavA zarIra jIvathI pRthapha thAya che, tene bandhana chedanagati kahe che. gautamasvAmI-he bhagavana! upapatagati kene kahe che? zrI bhagavAna -upa pAtagati traNa prakAranI kahI che-kSetropa pAtagati, bhapAtagati ane ne bhapAtagati. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kSetro papAtagati keTalA prakAranI kahI che ? zrI bhagavAna -he gautama! kSetro papAtagati pAMca prakAranI che te A prakAre che-nAraka kSetrapAtagati, tiryaMca kSetro pAtagati, manuSya kSetre papatagati, deva kSetrapAtagati ane zrI prApanAsUtra : 3 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 6 gatiprapAtanirUpaNam 899 yagatI5' siddhakSetropapAtagatiH 5, gautamaH pRcchati-se kiM taM neraiyakhettovavAyagatI ?' atha kA khalu sA nairayikakSetropapAtagatiH prajJaptA ? 'neraiyakhettopapAtagatI sattavihA paNNattA' nairayikakSetropapAtagati stAvat-saptavidhA prajJaptA, 'taM jahA-rayaNappabhApuDhavi neraiyakhetoSavApagatI jAva ahesattamApuDhavi neraiyakhettovavAyagatI' tadyathA-ratnaprabhApRthivI nairayikakSetrovapAtagatiH, yAvat-zarkarAprabhApRthivInairayikakSetropapAtagatiH vAlukAprabhApRthivI narayikakSetrIpapAtagatiH, paGkaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH dhUmaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, tamaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, adhaHsaptamapRthivI nairayikakSetropapAtagatizca, prakRtamupasaMharannAha-'se taM neraiyakhettovavAyagatI?' sA eSA nairayikakSetropapAtagatiH prajJaptA 1, 'se kiM taM tirikkhajoNiya khettovadhAyagatI ?' atha kA khalu sA tiryagyonika kSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'tirikkhanoNiyakhetoyavAyagatI paMcavihA paNNattA' tiryagyonika kSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptA 'taM jahA-egidiyatirikkhanoNiyakhettokyAyagatI jAya paMciMdiyatirikkha joNiyakhettovadhAyagatI'tadyathA-ekendriyatiryagyonikakSetropapAtagati yAvada tagati aura siddhakSetropapAtagati / gautamasvAmI-nArakakSetropapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-nArakakSetropapAtagati sAta prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hairatnaprabhApRthvI nArakakSetropapAtagati, zarkarAmabhApRthvInArakakSetropapAtagati, bAlu kAmabhApRthivI nArakakSetropapAtagati, paMkaprabhApRthvInArakakSetropapAtagati, dhUmaprabhApRthvInArakakSetropapAtagati, tamaHprabhApRthvInArakakSetropapAtagati aura adha:saptamapRthvInArakakSetropapAtagati / yaha nairayikakSetropapAtagati kA prarUpaNa huaa| gautamasvAmI-tiryagyonika kSetropapAtagati kyA hai ? bhagavAna-tiryagyonikakSetropapAtagati pAMca prakAra kI hai, yaha isa prakAra hai-ekendriyatiryagayonikakSetropapAtagati, dvIndriyatiryagyonikakSetropapAtagati, siddha kSetroSapAtagati. zrI gautamasvAmI-nAraka kSetropapAtagati kone kahe che? zrI bhagavana-nAraka kSetro pAtagati sAta prakAranI kahI che te A prakAre che-ranaprabhA pRthvI nAraka kSetro papotagati. zarkarA prabhA pRthvI nAraka kSetro pAtagati, vAlukAprabhA pRthvI nAraka kSetro papAtagati, paMkakhabhA pRthvI nAraka kSetro pAtaLatI, dhUmaprabhA pRthvI nAraka kSetrapAtagati, tama prabhA pRthvI nAraka kSetro papatagati ane adhAsama pRthvI nAraka kSetro. papAtagati, A narayika kSetro papagatinuM nirUpaNa thayuM. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! tiryonika kSetro papotagati zuM che? zrI bhagavAna tiryanika kSetro papAtagati pAMca prakAranI che-te A prakAre cheekendriya tiryanika kSetrapAtagati, kIndriya tiryaMcenika kSetro55tagati, rIndriya zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre -dvIndriyatiryagyonikakSetropapAtagatiH, sA eSA tiryagyonikakSepapAtagatiH prajJaptA 2 / gautamaH pRcchati-'se kiM taM maNUsa khettovavAyagatI ?' atha kA khalu sA manuSyakSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'maNUsa khettovavAyagadI-duvihA paNNattA' manuSya kSetropapAtagati stAvad dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-saMmucchima maNUsakhettovavAyagatI' saMmUcchima manuSyakSetropapAtagatiH-'gabbhavakaMtiya maNUsa khetovavAyagatI' garbhavyutkrAnti kamanuSyakSetropapAtagatizca, tadupasaMharamAha-'se taM manasakhettovavAyagatI 3' sA eSA-pUrvoktA manuSyakSetropapAtagatiH prajJatA, gautamaH pRcchati-se kiM taM devakhettokvAyagatI ! atha kA khalu sA devakSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'devakhettovavAyagatI caubihA paNNattA' devakSetropapAtagati zcatuvidhA prajJaptA, 'taM jahA-bhavaNavaI devakhettokvAyagatI, jAva vemANiyadevakhetovavAyatI' tadyathA-bhavanapatidevakSetropapAtagatiH, yAvad-cAnavyantara devakSetropapAtagatiH, jyotiSkadevakSetropapAtagatiH, vaimAnikadevakSetropapAtagatiH prajJaptA, prakRtamupasaMhannAha-'se taM devakhettopAyAtI' sA eSA-pUrvoktA devakSetropapAtagatiH prajJaptA 4 ||suu0 6 / / trIndriyatiryagyonikakSetropapAtagati, caturindriyatiryayonikakSetropapAtagati aura paMcendriyatiryagyonikakSetropaNatagati / yaha tiryagUyonikakSetropapatagati huii| gautamasthAmI-manuSyakSetropapAtagati kyA hai? bhagavAn-manuSyakSetropapAtagati do prakAra kI kahI hai, vaha isa prakArasaMmUrchima manuSyakSetropapAtagati aura garbhajamanuSyakSetropapAtagati / yaha manuSya kSetropapAtagati huI ! gautamasvAmI-devakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-devakSetropapAtagati cAra prakAra kI hai, yathA-bhavanapatidevakSetropapAtagati, vAnavyantaradevakSetropapAtagati, jyotiSkadevakSetropapAgati aura vaimAnikadevakSetropapAtagati / yaha devakSetropapAtagati kA kathana huaa| tinika kSetro papAtagati, caturindriya tiryanika kSetro papAtagati ane paMcendriya tinika kSetro papAtagati. A tiryanika kSetro papAtagati thaI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSya kSetra 5 pAtagati zuM che? zrI bhagavAhe gautama! manuSya kSetro papAtagati be prakAranI kahI che, te A prakAre saMmalkima manuSya kSetre pagAtagati ane garbhaja manuSya kSetre papAtagati. A manuSya kSetrepapAtagati thaI zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! deva kSetre pAtagati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna he gautama! deva kSetre papAtagati cAra prakAranI che, jemake-bhavanapati deva kSetrapAtagati, vAnavantara deva kSetrapAtagati, tiSka deva kSetro papAtagati, ane vimAnika deva kSetre papatagati, A deva kSetro papatagatinuM kathana thayuM. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam siddhakSetropapAtAdivaktavyatA-- mUlam-se kiM taM siddhakhettovavAyagatI ? aNegavihA paNNattA taM jahA-jaMbuddIve dIve bharaheravayavAse sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve cullahimavaMtasiharivAsaharapavvattasapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve hemavataheraNNavAsasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve sadAvai viyaDAvai vadheyaDU sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyatI, jaMbuddIve dIve mahAhimavaMtaruppivAsaharapavatasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIce harivAsarammagavAsasapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIye dIve gaMdhApAti mAlavaMtapavyayavaTTaveyaDDa sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dove NisahaNIlavaMtavAsaharapavvatasapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, jaMbudove dIve puvvavidehAvaravidehasapakkhi sapaDidisiM siddhakhettokvAyagatI, jaMbuddIve dIve devakuru uttarakurusapa. vikha sapaDidisiM siddhakhetokvAyagatI, jaMbuddove dIve maMdarapavvayassa sapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, lavaNe samudve sapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, dhAyaisaMDe dIve purathimaddhapacchimaddhamaMdarapavvata sapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, kAloya samudasapakkhisapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, pukkharavaradIvaddhapurasthimaddhabharaheravayavAsasapakkhi sapaDidisiM siddha khettovadhAyagatI, evaM jAya pukkharavaradIvaddhapacchimaddhamaMdarapavvata sapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI, se taM siddhakhattokvAyagatI5, se kiM taM bhavovavAyagatI ? bhavovavAyagatI cauvvihA paNNattA, taM jahA-neraiyabhavovavAyagatI, jAva devabhavokvAyagatI, se kiM taM neraiyabhavovavAyagatI ? neraiyabhavovavAyagatI sattavihA paNNattA, taM jahA-evaM siddhavajo bhedo bhANiyavvo jo ceva khettoyavA. yagatIe so ceva, se taM devabhavovavAyagatI, se taM bhvovvaaygtii| se zrI prshaan| sUtra : 3 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre kiM taM no bhavovavAyagatI ? no bhavovavAyagatI duvihA paNNattA, taM jahApoggala No bhavovavAyagatI siddha no bhavovavAyagatI, se kiM taM poggalaNo bhavovavAyagatI ? poggala No bhavovavAyagatI jaMNaM paramANu poggale logassa purasthimillAo caramaMtAo paJcasthimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchai, paJcasthimillAo vA caramaMtAo purathimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchai, evaM uttarillAo dAhiNillaM uvarillAo heTrillaM hiTrillAo uparillaM, se taM poggala No bhavovavAyagatI, se kiM taM siddhaNo bhavovavAyagatI ? siddhaNo bhavovavAyagatI duvihA paNNattA, taM jahAaNaMtarasiddha No bhavovavAyagatI, paraMparasiddha No bhavovavAyagatI ya, se kiM taM aNaMtarasiddha No bhavovavAyagatI ? aNaMtarasiddha No bhavocavAyagatI paNNarasavihA paNNattA, taM jahA-titthasiddhaaNaMtarasiddha No bhayo. bavAyagatI ya jAva aNegasiddha No bhavovavAyagatI ya, se kiM taM paraMparasiddha No bhavovavAyagatI ? paraMparasiddha No bhavovavAyagatI aNegavihA paNNatA, taM jahA-apaDhamasamayasiddha No bhavovavAyagato, evaM dusamayasiddha No bhavovavAyagatI jAva aNaMtasamayasiddha No bhavovavAyagatI, se taM siddha No bhavovadhAyagatI, se taM No bhavovavAyagatI, se taM uvayAyagatI4, se kiM taM vihAyagatI ? vihAyagatI sattarasavihA paNNattA, taM jahA-phusamANagatI? aphusamANagatI2, uvasaMpajjamANagatI3, aNupasaMpajjamANagatI4, poggalagatI5, maMDUyagatI6, NAvAgatI7, nayagatI8, chAyAgatI9, chAyANuvAtagatI10, lessAgatI16, lesANuvAtagatI12, udisapavibhattagatI13, caupurisapavibhattagatI14, vaMkagatI15, paMkagatI16, baMdhaNavimoyagagatI17 / se kiM taM phusamANagatI ? phusamANagatI jaM NaM paramANupoggale dupaesie jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM aNNamaNNaM phusaMtANaM gatI pavattai, se taM phusamANagatI1, se kiM taM aphusamANagatI ? aphusamANagatI, jaM gaM eesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattai, zrI. prapanasUtra : 3 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam se te aphusamANagatI2, se ki taM uvasaMpajjamANagatI ? upasaMpajamANagatI jaM gaM rAyaM vA juvarAyaM vA IsaraM vA talavaraM vA mAviyaM yA kuTuM. biyaM yA ivbha vA siTuiM vA seNAvaI vA satthavAhaM vA upasaMpajittANaM gacchai, se taM uvasaMpajjamANagatI3, se kiM taM aNuvasaMpajjamANagatI ? aNuyasaMpajjamANagatI-jaM NaM eesiM ceva aNNamaNNaM aNusaMpajittANaM gacchai, se taM aNuvasaMpajjamANagatI4, se kiM taM poggalagatI ? poggalagatI jaM NaM paramANupoggalANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM gatI pavyattai se taM poggalagatI5, se kiM taM maMDyagatI ? maMDyagatI-jaM NaM maMDao phiDittA gacchai se taM maMDyagatI6, se kiM taM NAvAgatI ? jaM NaM NAyA putvavetAlIo dAhiNaveyAliM jalapaheNaM gacchai, dAhiNavetAlIo vA avaravetAliM jalapaheNaM gacchai, se taM NAvAgatI7, se kiM taM NayagaI ? NayagaI ja Na Negama saMgahavavahAraujjusuyasadasamabhirUDhaevaM bhRyANaM nayANaM jA gatI ahavA savvaNayA ci jaM icchaMti se taM NayagatI8, se kiM ta chAyAgaI ? chAyAgaI jaM NaM hayachAyaM vA, gayachAyaM vA, narachAyaM vA, kiNNarachAyaM vA, mahoragachAyaM vA, gaMdhavvachAyaM yA, usahachAyaM vA, rahachAyaM vA, chattachAyaM vA, uvasaMpajittANaM gacchai, se taM chAyAgaI9 se kiM taM chAyANuvAyagaI ? chAyANuvAyagaI-je NaM purisaM chAyAaNugacchai no purise chAyaM aNugacchai se taM chAyAaNuvAyagaI10, se kiM ta lessAgaI-jaM NaM kiNhalessA nIlalessaM pappa tA rUvattAe tA vaNNattAe tA gaMdhattAe tA rasattAe tA phAsattAe bhujo bhujjo pariNamai, evaM nIlalessA kAulessaM pappa tA rUvattAe jAva tAphA. sattAe pariNamai, evaM kAulessA vi teulessaM teulessA vi pamhalessaM pamhalessA vi sukkalessaM pappa tA rUvattAe jAva pariNamai, se taM lesAgaI11, se kiM taM lesANuvAyagaI ? lesANuvAyagaI jallesAI davyAI pariyAittA kAlaM karei tallesesu uvavajjai, taM jahA-kiNhalesesu yA zrI prajJApanA sUtra: 3 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 prajJApanAstre jAya sukkalessesu vA, se taM lesANuvAyagaI12, se kiM taM udislapavi. bhattagaI ? udissapavibhattagaI-jaM NaM AyariyaM yA uvajjhAyaM vA theraM yA pavarti yA gaNiM vA gaNaharaM vA gaNAvacchedaM vA uddisiya udisiya gacchai, se taM udissiyapavibhattagaI13, se kiM taM caupurisapavibhattagaI ? se jahA nAmae cattAri purisA samagaM paviTA samagaM pajaviyA1, samagaM paviTA visamaM pajaviyAra, visamaM paviTA samarAM pajaviyA3, visamaM paviTThA visamaM pajjaviyA4, se taM caupurisapavibhattagaI14, se kiM taM vaMkagaI ? vaMkagaI caubdhihA paNNattA, taM jahA-ghaTTanayA thaMbhaNayA lesagayA paraDaNayA, se taM vaMkagaI15, se kiM taM paMkagaI ? paMkagaI-se jahA NAmae keipurise paMkasi vA udayasi vA kAyaM uThivAhiyA gacchai, se taM paMkagai16, se ki taM baMdhaNavimoyaNagaI ? baMdhaNavimoyaNagaI-jaM gaM aMbANa vA aMbADagANa vA mAulaMgANa vA villANa vA kaviTrANa vA bhaTTANa vA phaNasANa vA dAlimANa vA, pArevatANa vA, akkholANa vA cArANa vA, vorANa vA, tiMDuyANa vA pakkANaM pariyAgayANaM baMdhaNAo vippamukkANaM nivyAghAeNaM adhevIsasAegaI payattai, se taM baMdhaNavimoyaNagaI, se taM vihAyogaI17 paNNavaNAe bhagavaIe paogapayaM samattaM16 ||suu07|| chAya-tat kA sA siddhakSetropapAtagatiH ? anekavidhA prajJaptA, tadyathA-jambUdvIpe dvIpe bharaterAvatavarSe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe cullahimavacchikhari varSa siddhakSetropapAta Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(se kiM taM siddhakhettovavAyagatI ?) siddhakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (jaMbuddIvedIbe) jambU dvIpa nAmaka dvIpa meM (bharaheravayavAse) bharata aura airacata kSetra meM (sapakkhaM) saya dizAoM meM (sapaDidisiM) saba vidizAoM meM siddha kSetrapAta AdinI vaktavyatA zahAtha-(se kiM taM siddhakhettovavAyagatI ?) siddha kSetrA5pAtati prA2nI cha ? (aNegavihA paNNattA) bhane prA2nI 4ii che (taM jahA) te // 3 (jaMbuddIve dIve) jammUdI5 nAma dIpabhA (bharaheravayavAse) sarata ane au25ta kSetramA (sapakkhaM) madhI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 905 dharaparvate sapakSaM pratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe hemavahiraNyavarSe sapakSaM saprati dik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe zabdApAti vikaTapAti vRttavetADhaye sapakSaM saprati dik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe mahAhima kadrUpya varSadharaparvata sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe harivarSaramyakavarSe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe gandhavad mAlyavat parvatA vRtavaitADhace sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAta(siddha khettovavAyagatI) siddhakSetropapAtagati hotI hai (jaMbuddI ve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (cullahimavaMta sihariyA sahara panvatasapakkhaM sapaDidisiM) kSudrahimavAn aura zikharI varSadhara parvata se saba dizAoM - vidizAoM meM (siddhakhettovavAyagatI) siddha kSetropapAtagati hai ( jambuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (mavata raNavAsasapakkhaM sarpADidisiM ) haimavata - hairaNyavarSa ke saba dizAvidizAoM (siddha khettovavAyagatI) siddhakSetropapAtagati hai (jambuddI ve dIve) jambUdvIpa nAmakadvIpa meM (sadAyaviyaDAvaivahaveyaiDasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovAyagatI) zabdApAtI ( zakaTApAtI) aura vikaTApAtI vRtta vaitADhya parvata ke saba dizA - vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati haiM (jaMbuddIve dIye mahAhimavaMta rupivAsaharapavvata sapakkhaM sapaDidisiM siddhakkhettovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mahAhimavanta aura rukmi nAmaka varSadhara parvatoM ke saba dizA - vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve harivAsarammagavAsa sapakli sapaDidisiM siddhakhetovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM harivarSa evaM ramyakavarSa ke saba dizA - vidizAoM meM siddha kSetropapAnagati hai (jaMbuddIve dIve gaMdhApAtimAlavaMta paccayavaTTaveyaDUDhasapakkhaM sapaDidisaM siddhakhetovavayagatI) jambUhizAyAmAM (sapaDidisiM) adhI vidvizAsabhAM (siddhakhettovatrAyagatI) siddha kSetropayAta gati hoya che (jaMbuddIve dIve) smudvIpa nAma dvIpamA (culla himavaMta sihari vAsahara pavvatasapakkhaM sapaDidisiM) kSudra hibhavAn bhane zimarI, varSadhara, parvatathI adhI dizAo / vidhizAobhAM (siddha khettovavAyagatI) siddha kSetropayAtaMgati che (jaMbuddIve dIve) 04bhyudvIpa nAma dvIpamA (hemavayaheraNNavAsa sapa sapaDidisiM ) haimara hairaeyavarSanI madhI dizAo bhane viddizAyAmAM (siddhakhettovavAyagatI siddhakSetropayatagati che. (jaMbuddIve dIve) maMjUdIya nAmanA dvIpamA (saddAvara viyaDAvaivaTTaveyaDDhasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) zabdApAtI (zakaTApAtI) ane vikaTApAtI vRtta vaitADhaya paryaMtanI badhI dizA-vidizAemAM siddhakSetropayAtagati che (jaMmbuddIve dIve mahAhimavaMta rUpavA sahara pantrata sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) 4gmudvIya nAma dvIpamA mahAhibhavanta bhane iDiya nAma varSadhara parvatAnI kadhI hizA - vidizAbhAM siddhakSetropayAtagati che (jambUddIve dIve harivAsa rammaga vAsapakkhi paDidisiM siddhakhettovavAyagatI) babhyudIya nAmaka dvIpamA harivarSa temana ramya parSanI adhI dvizaH-viddizAyAmAM siddhakSetropapAtagati che (jaMbuddIce dIve gaMdhApAti mAla - pra0 114 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre gatiH, jambUdvIpe dvIpe niSadhanIlavad varSadharaparvate sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe pUrvavidehAparavidehe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe devakuruttarakurau sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya sapakSa sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, lavaNe samudre sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, dhAtakI khaNDe dvIpe pUrvArddhapazcimArddhamandaraparvatasya sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, kAlodasamudrasya sapakSaM sapratidika siddhikSetropapAtagatiH, puSkarayaradvIpArddhapUrvArddha bharatairAvata varSasya sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, evaM yAvat puSkaravaradvIpArddhapazcimArddhamandaradvIpa nAmaka dvIpa meM gaMdhApAtI, mAlyavanta parvata tathA vRttavaitADhya ke saba dizAmeM aura saba vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMdhuddIye dIveNisahaNIlavaMtavAsa. harapavvatasapakkhi sapaDidisi siddhavakhettovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM niSadha aura nIlavanta nAmaka varSadhara parvata ke saba dizA-vidizAoM meM siddha. kSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve pumvavidehAvaravidehasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) jambuddhIpa nAmaka dvIpa meM pUrva videha aura aparavideha ke sabhI dizAoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve devakuruuttarakurusapakkhi sapaDidisi siddhakhettovacAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM devakuru aura uttarakuru meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve maMdarapavvayassa sapakkhi sapaDidisi siddhakhettokvAyagatI) jaMbU. dvIpa nAmaka dvIpa meM mandara parvata meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetroMpapAtagati hai _ (lavaNe samudde sapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) lavaNa samudra meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (dhAyaisaMDe dIve purathimaddhavaMta pacaya vaTTaveDDha ya sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) bhUdIpa nAma dIpamA gaMdhApAtI, mAlyavanta parvata vRttavetAyanI badhI dizAomAM badhI vidizAomAM siddha kSetrA5pAtati cha (jaMbUdIve dIve NisahanIlavaMtavAsaharapavyatasapakkhiM sapaDidisi siddha. khettovavAyagatI) pUdI5 nAma dIpabhA niSadha mane nIsanta nabha 15'52 patanI madhA hiza-vidizAmAmA siddhakSetrAta gati cha (jambUddIve dIve puvyavidehAvaravideha sapakkhiM sapaDidisi siddha khettovavAyagatI) mudrI5 nAma dvIpamA 5 viTeDa mane 2052 vinI madhI -vizAyamA siddhakSetrI5pAtati che (jambuddIve dIve devakuru-uttara kuru sapakkhiM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) dvI5 nAma dvIpamA 3 bhane uttara 13bhA madhI himo-vihizAmAmA siddhakSetrA5pAtati cha (jambuddIve dIve maMdara pavvayassa sapakkhiM sapIDadisiM siddhakhettovavAyagatI) 4ii5 nAma dvIpamA bha.42 patamA madhI dizA-vidizAomAM siddhakSetre pAtagati che (lavaNasamudde saparikhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) sapaNu samudramA madhI 6 vizayama siddhakSetrI55tagati che (dhAyai khaMDe dIve purathimaddhaM pacchimaddhamaMdarapa vyaya. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam ___907 parvatasya sapakSaM sapratidika siddhikSetropapAtagatiH, sA eSA siddhi kSetroSapAtagatiH 5, tat kA sA bhavopapAtagatiH ? bhavopapAtaga te zcaturvidhA prajJaptA, tadyathA-nairayikabhavopapAtagatiH, yAvad devabhavopapAtagatiH, tat kA sA nairayika bhavopapAtagatiH ? nairayikabhavopapAtagatiH saptavidhA prajJaptA, tadyathA-ratnaprabhApRthivI nairayikabhavopapAtagatiH, yAvad adhaHsaptamapRthivI nairapacchimaddha maMdarapavyayasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagaI) dhAtakI khaMDa dvIpa meM pUrvArdha aura pazcimArdha maMdara parvata ke saba dizA-vidizAbhoM meM siddhakSetropapAtagati hai (kAloyasamuhasapakkhisapaDidisiM siddhakhettocavAyagatI) kAloda samudra meM saba dizAvidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (pukkharavaradI vaddhapurathimaddha bharaheravayavAsasapakkhi sapaDidisi siddhakhettoyadhAyagatI)puSkarayara dvIpArdha ke pUrvArdha ke bharata aura airavata varSa meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati haiM (evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddhamaMdarapavvatasapakkhi sapaDidisiM siddhakhetovavAyagatI) isI prakAra yAvat puSkaravaradvIpArgha ke pazcimAdha ke maMdara parvata meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagatti huI (se kiM taM siddhakhetovavAyagatI) yaha siddhakSetropapAgati huii| (se kiM taM bhavovavAyagatI ?) bhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (bhayodhayAyagatI cauvvihA paNNatA) bhavopapAtagati cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (neraiyabhavovavAyagatI jAca devabhavovavAyagatI) nairayika bhavopapAtagati yAvat deva bhavopapAtagati (se kiM taM neraiya bhayocavAyagatI ?) nArakabhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (neraiyabhayovavAyagatI sattavihA paNNattA) nAraka sapakkhiM sapaDidisi siddha khettovavAyagaI) pAtIya dvIpamA pUrvAdha bhane pazcimA ma 2 patinI madhI -vidizAmA siddhakSetrI55tagati cha (kAloyasamuha sapakkhi sapaDi disiM siddhakhettovavAyagatI) saha samudramA sadhI hA vimA siddhakSetrApapAtati cha (pukkharavaradIvaddhapurasthimaddhabharaheravayavAsasapakkhiM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) y032 vara dvIpArdhanA pUrvArdhanA bharata aravata varSamAM badhI dizA-vidizAomAM siddhakSetro pAta Ati cha (evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddha maMdarapavvaya sapakkhiM sapaDidisi siddhakhetto ghavAyagatI) se prAraM yat 5.4252 dvApAna pazcimAna man62 5'tamA mI vizAyamA siddhakSetrIpAtati cha (se taM siddhakhettovavAyagatI) mA siddhakSetra5pAtagati (se tiM bhavovavAyagatI ?) bhavA5pAtagatimA 2nI cha ? (bhavovavAyagatI cauvvihA paNNattA) bhopAtagati yA2 prA2nI hI cha (taM jahAM) 42 cha (neraiya bhavovavAyagatI jAva devabhavovavAyagatI) naiyi sAtagati yAvat he sopAtagati (se kiM taM neraiyabhavovavAyagatI ?) nA24 sayo55AtAti 8 nI cha ? (neraiya bhayo zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 prajJApanAsatre yikabhavopapAtagatiH, evaM siddhavoM bhedo bhaNitavyaH, yazcaiva kSetropapAtagatau sacaiva, sA eSA devabhavopapAtagatiH, sA eSA bhavopapAtagatiH, tat kA sA no bhavopapAtagatiH ? no bhavopapAtagatiH dvividhA prajJaptA, tadyathA-pudgalanobhavopapAtagatiH, siddhanobhavopapAtagatiH, tat kA sA pudgalanobhavopapAtagatiH ? pudgalanobhavopapAtagatiH yat khalu paramANupudgalo lokasya paurastyAt caramAntAt pazcimaM caramAntam ekasamayena gacchati, pazcimAvA caramAntAt paurastyaM caramAntam ekasamayena gacchati, dakSiNAdvA caramAntAd uttaraM caramAntam ekasamayena gacchati, bhavopapAtagati sAta prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (evaM) isa prakAra (siddhavajjo) siddhako varja kara (bhedo) bheda (bhANitavyo) kahanA cAhie (jo ceva khettovavAyagatIe) jo kSetropapAtagati meM (so ceva) vahI (se taM devabhavovavAyagatI) yaha devabhavopapAtagati huI (se taM bhavocavAyagatI) yaha bhavo paNatagati kA nirUpaNa huaa| ___ (se kiM taM no bhavovavAyagatI ?) no bhavopapAtagati kyA hai ? (no bhavoya. vAyagatI duvihA paNNattA) nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (poggalaNobhavovavAyagatI) pudgalanobhavopapAtagati (siddha no bhavocavAyagatI) siddhanobhavopapAtagati (se kiM taM poggalanobhavovavAyagatI ?) pudgalanobhavopapAtagati kyA hai ? (poggalanobhavocavAyagatI) pudgalanobhavopapAtagati (jaM NaM paramANupoggale) jo ki paramANu pudgala (logassa purathimillAmo caramaMtAo) loka ke pUrvavartI casmAnta se arthAt cheda se (paccathimillaM caramaMta) pazcimI caramAnta taka (egasamaeNaM) eka samaya meM (gacchati) jAtA hai (paccasthimillAo vA caramaMtAo) athavA vavAyagatI sattavihA paNNattA) nA24 savA5pAtayati sAta prA2nI cha (taM jahA) te // prahAra (evaM) se prAre (siddhavajjho) siddhane tyane (bhedo| leha (mANiyavvo) 4 name (jo ceva khettovavAyagatIe) ne kSetrAtagatimA (so ceva) tana (setaM deva bhavovAyagatI) mA 5 vA5yAtamati 5 (setaM bhavovavAyagatI) 0 m55tagatinu ni3555 thayu (se kiM taM no bhavovAyagatI) MaayAtAtizu cha ? (no bhavovavAyagatI duvihA paNNattA) 2 mavA5yAtati meM prA2nI hI cha (taM jahA) prAre (poggalaNo bhavovavAyagatI) pula na ma55Atamati (siddha no bhavovavAyagatI) siddha na mA55id zati (se ki taM poggala no bhavovAyagatI ?) yugala nAmavA5pAtati cha ? (poggala nobhavocavAyagatI) pugatanAmA5pAtamati (jaM NaM paramANupoggale) ne 52mA pula (logassa purathimillAo caramaMtAo) sana pUrvavatI yaramA-tathI (paMccathimillaM caramaMtaM) pazcimI yamAta sudhI (egasamaeNaM) me samayamA (gacchati) naya cha (paccathimillAo zrI prajJApanA sUtraH 3 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam evam uttarAd dakSiNam upariSTAd adhaH adhastAdupari, sA eSA pudgalanobhavopapAtagatiH, tat kA sA siddhanobhavopapAtagatiH ? siddhanobhavopapAtagati dvividhA prajJaptA, tadyathA-anantarasidanobhatropapAtagatiH, paramparasiddhanobhavopapAtagatizca, tat kA sA anantarasiddhanobhavopapAta gatiH ? anantarasiddhanobhavopapAtagatiH pazcadazavidhA prajJaptA, tadyathA-tIrya siddhAnantarasiddhanobhavopapAtagatizca yAvad anekasiddhanobhavopapAtagatizca, tat kA sA paramparasiddhanobhayopapAtapazcimI caramAnta se (purathimillaM caramaMtaM) pUrvI caramAnta ko (egasamaeNaM gacchati) eka samaya meM jAtA hai (dAhiNillAo vA caramaMtAo uttarillaM caramaMtaM) athavA dakSiNI caramAnta se uttarI caramAnta ko (egasamaeNaM) eka samaya meM (gacchati) jAtA hai (evaM uttarillAo dAhiNillaM) isI prakAra uttarI chora se dakSiNI chorataka (uparillAo heDillaM) UparI chora se nIcale chora taka (hiDillAo ucarillaM) nIcale chora se UparI chora taka (se taM poggalaNobhayo vadhAyagatI) yaha pudgalanobhavopapAtagati hai| _ (se kiM taM siddhaNobhavovavAthagatI ) siddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI haiM ? (siddhaNobhayoyayAyagatI duvihA paNattA) siddhanobhavopapAnagati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) yaha isa prakAra (aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI, paraMparasiddha No bhayovavAyagatI ya) anantara siddha no bhovopapAtagati aura paramparasiddha no bhyoppaatgti| (se kiM taM aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI ?) anantarasiddhano bhavopapAta. gati kitane prakAra kI hai ? (aNaMtarasiddhaNobhayovavAyagatI paNNarasavihA paNNattA) anantarasiddha no bhavopapAtagati pandraha prakAra kI kahI haiM (taM jahA) vaha isa yA caramaMtAo) athavA pazcimI yabhAntathI (purathimillaM caramaMtaM) puSI' yaramA-tabhA (egasamaeNaM gacchati) me samayamA naya cha (dAhiNillAo vA caramAntAo uttarillaM caramaMtaM) athavA kSaNI ya2mAntathI uttarI 22mAntamA (egasamae) se samayamA (gacchati) Mya cha (evaM uttarillAo dAhiNillaM) me 5 ttara ta23thI kSaNa sudhA (uparillAo he dillaM) 352nI mAthI nIyanI mAmA (hi dvillAo uvarillaM) niiy|| ch| yI 752nA sudhI (seta poggalaNobhayovavAyagatI) mA pugatanI 2 mApAtati cha (se ki taM siddhaNobhavovavAyagatI ?) siddhanAma155tati / prA2nI cha ? (siddha No bhavovavAyagatI duvihA paNNattA) sinAmave 55Atati me 52nI 46 cha (taM jahA) te mAre (aNaMtarasiddhagobhavovanAyagatI, paraMpara siddhaNobhavovavAyagatI ya) manantara siddhatA bhopa pAtagati ane paraMpara siddhane pAtagati che (se ki taM aNantara siddhagobhavokvAyagatI?) mananta2 siddhanAlayA5pAtajati TA 2nI cha ? (agaMtarasiddhagobhayovavAyagatI paNNarasavihA paNNattA) manantara sinA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 prajJApanAsatre gatiH ? parampara siddhano navopayAtagatira ne kavidhA prajJaptA, tadyathA aprathamasamayasiddha no bhavopapAtagatiH, evaM dvisamapasiddhano bhavopapAtagatiryAvat- anantasamaya siddha nobhavopapAtagatiH, sA eSA siddha no bhavopapAtagatiH, sa eSA upapAtagatiH 4, tat kA sA vihAyogatiH ? vihAyogatiH saptadazavidhA prajJaptA tadyathA - spRzadgatiH 1, aspRzadgatiH 2, upasampadyamAna - gati: 3, anupasampadyamAnagati: 4, pudgalagati: 5, maNDUkagatiH 6, nAvAgatiH 7, nayagatiH prakAra (titthasiddha aNaMtara siddhaNo bhayoyavAyagatI) tIrthasiddha - anantarasiddha no bhavopapAtagati (ya) aura (jAva) yAvat (aNegasiddhaNo bhavoyavAyagatI ya) anekasiddha nobhavopapAtagatI / (se kiM taM paraMparasiddhaNo bhavovavAyagatI ?) paramparAsiddha no bhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (paraMparasiddha no bhavopapAtagatI aNegavihA paNNattA) paramparasiddha no bhayopapAgati aneka prakAra kI kahI hai (taM jahA ) yaha isa prakAra (apadamasamayasiddho bhayovavAyagatI) aprathama samayasiddha no bhavopapAtagatI (evaM dusamayasiddha NobhavovavAyagatI) isI prakAra disamayasiddha no bhavopapAtagatI (jAca anaMtasamaya siddhaNo bhavovavAyagatI) yAvat anantarAmayasiddha no bhavo papAtagati (se saM siddhaNobhavazevavAyagatI) yaha siddha no bhavopapAtagati kA prarUpa huA (setaM No bhavocavAyagatI, se taM uvavAyagatI) isa prakAra no bhavopapAtagati kA prarUpaNa aura upapAtagati kA prarUpaNa huA (se kiM taM vihAyagatI ?) vihA yogati kitane prakAra kI hai ? (vihAyagatI sattarasavihA paNNattA) vihAyogati sattaraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (phusamANagatI) sparza karatI lavopayAtagati paMDhara prahAranI che (taM jahA) te yA prAre (titthasiddha atarasiddhaNo bhavavava / yagatI) tIrtha siddha-anantara siddhanAlApAtagati (ya) bhane (jAva) yAvat (agasidrobhavavAya gatI) ne siddhanAlopayAtagati (se kiM taM paraMparasiddhaNobhavovAyagatI ? ) 52 52rA siddhanAvApayAtagati DeTA prahAranI che ? ( paraMparasiddhanobhavovavAyagatI aNegavihA paNNattA ) 5252 siddhanAlavopapAtagati maneSTha prabhAranI uhI che (taM jahA) te yA prAre ( apaDhamasamayasiddhaNomavovavAyagatI ) - prathama siddhano lavopayAtagati ( evaM du samaya siddhaNo bhavovavAyagatI ) me rIte dvi samaya siddhanolavAvAyagati (jAva anaMta samayasiddhaNobhavovavAyagatI) yAvat ananta samaya siddhanAlavopayAtagati (setaM siddhaNobhavovavAyagatI) yA siddhanAlavopayAtagatinuM pra3yA tha (settaM No bhabovavAyagatI, setaM uvatrAyagatI) nolavopayata gatituM prayAzu bhane upapAtagatinu... prarUpaNa thayuM. (se kiM taM vihAyagatI 1) vihAyagati DeMTalA aAranI che ? (vihAyara tI sattarasa vihA paNNattA vihAyo gati sattara prabhAranI uhI che taM jahA) te mA prahAre (phusamANagatI ) zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam ___ 911 8, chAyAgatiH 9, chAyAnupAtagatiH 10, lezyAgatiH 11, lezyAnupAtagatiH 12, uddizyapravibhaktagatiH 13, catuSpuruSapravibhaktagatiH 14; vaGkagatiH 15, paGkagatiH 16, bandhanavimo. canagatiH 17, tat kA sA spRzadgatiH? spRzadgati yat khalu paramANupudgalAnAM dvipradezikAnAM yAvad anantamadezikAnAM skandhAnAmanyonyaM spRzatAM gatiH pravartate sA eSA spRzadagatiH 1, tat kA sA aspRzadgatiH ? aspRzadgati yat khalu eteSA cava aspRzatAM gatiH pravartate sA eSA aspRzadgatiH 2, tat kA sA upasaMpadyamAnagatiH? upasaMpadyamAnagati yat khalu rAjAnaM vA huI gati (aphusamANagatI) sparza na karatI huI gati (uvasaMpajjamANagatI) upasaMpadyamAnagati (aNuvasaMpanjamANagatI) anupasaMpadyamAnagati (poggalagatI) pudgalagati (maMDUyagatI) maMDUkagati (NAvAgatI) naukAgati (nayagaI) nayagati (chAyAgatI) chAyAgati (chAyANuvAtagatI) chAyanupAtagatI (lessAgatI) lezyAgati (lessANuvAyagatI) lezyAnupAtagati (uddisapavibhattagatI) uddizyapravibhaktagati (caupurisapadhibhattagatI) catuHpuruSapravibhaktagati (vaMkagatI) vakragati (paMkagatI) paMkagati (baMdhaNavimoyaNagatI) bndhnvimocngti| __ (se ki taM phusamANagatI? 2) spRzadgati kise kahate haiM ? (jaM NaM paramANu poggalANaM dupaesiyANaM jAva aNaMtapaesiyANaM) jo paramANupudagaloM kI, dvipradezI 'yAvat anantapradezI (khaMdhANaM) skaMdhoM kI (aNNamaNNaM phusaMtANaM) Apasa meM sparza karate huoM kI (gatI) gati (pavattai) hotI hai (se ttaM phusamANagatI) vaha spRzadgati kahalAtI hai| (se kiM taM aphusamANagatI ? 2) aspRzadgati kise kahate haiM ? (jaM gaM eesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattatI se taM aphusamANagatI) jo sparza na karate 25 42tI gati (aphusamANagatI) 25za nahIM 42nArI gati (uvasaMpajjamANagatI) 3545 dhamAnAti (aNuvasaMpajjamANagatI) anupasa payasanAti (pogagalatI) putagati (maMDUyagatI) bhagati (NAvAgatI) naugati (nayagaI) nayati (chAyAgatI) chAtI (chAyANuvAtagatI) chyAnupAtamati (lessAgatI) vezyAgati (lessANuvAyagatI) azyAnupAtati (udisapavibhattagatI) G6hIzya pravimatagati (caupurisapavibhattagatI) yatuH535 pravimati (vaMkagatI) 14Ati(paMkagatI) 5gati (baMdhaNavimoyaNagatI) madhana vibhAyanAti (se kiM taM phumamANagatI ?) 256ti ne 43 che (jaM NaM paramANu poggalANaM dupaye siyANaM jAva aNaMtapaesiyANaM)2 52mA pugavAnI videzI yAvat ananta pradezI (khaMdhANaM) 24 pAnI (aNNamaNNaM phusatANaM) mAsamA 25 42nArAmAnI (gatI) gati (pavattai) hAya cha (settaM phusamANagatI)) te 25za6 gati cha (se kiM taM aphusamANagatI!) 52za gati chAna cha ? (jaM NaM eesiM ceva aphusaM tANaM gatI pavattatI settaM aphusamANagatI) me 250 - 42 // 27 // me 4 52mA mAnI zrI prshaan| sUtra : 3 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___prajJApanAsatre yuvarAjaM vA IzvaraM vA talavaraM vA mADambikaM vA kauTumbikaM vA i yaM vA, zreSThinaM vA senApati vA, sArthavAhaM vA; upasampadya gacchati, sA eSA upasaMpadyamAnagatiH 3, tat kA sA anusaMpadyamAnagatiH ? anupasaMpadyamAnagati yat khalu etepAJcaiva anyonyam anupapadya gacchati sA eSA anupamampadyamAnagatiH4, tat kA sA pudgalaga taH ? pudgalagati yat khalu paramANupudgalAnAM yAyada anantapradezikAnAM skandhAnAM gatiH pravartate sA eSA pudgalagatiH 5, tat kA sA maNDukagatiH? hue inhIM paramANu Adi kI gati hotI hai, vaha aspRzadgati hai| __(se kiM taM uyasaMpanjamANagatI ?) upasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? (jaM NaM rAyaM vA) rAjA ko (juvarAyaM vA) yuvarAja ko (IsaraM vA) aizvaryazAlI ko (tala. varaM vA) talavara-jise rAjA kI ora se paTTAmilA ho usako (mADaMbiyaM) maMDala ke adhipati ko (koDuMbiyaM) kauTumbika ko (ibhaM vA) seTha ko (seNAvati vA) senApati ko (satyavAhaM vA) athavA sArthavAha ko (upasaMpajjittANaM) Azraya karake (gacchati) gamana karatA hai (se taM uvasaMpanjamANagatI) vaha upasaMpadyamAnagati hai ! (se kiM taM aNuvasaMpanjamANagato ?2) anupasampadyamAnagati kise kahate haiM ? (jaM NaM etesiM ceva) jo inhI pUrvAkta ko (aNNamaNNa) Apasa meM (aNuvasaMpajjittANaM) Azraya na karake (gacchada) gamana karatA hai (se taM aNuvasaMpanjamANagatI) vaha anupasaMpadyamAna gati hai| (saM kiMtaM poggalagatI 2) pugalagati kise kahate haiM ? (jaMNaM paramANupoggalANaM) jo paramANupudgaloM kI (jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM) yAvat anantamadezI skaMdhoM kI (gatI pavattatI) gati hotI hai (se taM poggalagato) vaha pudgalagati kahalAtI hai| (se kiM taM maMDUyagatI ? 2) maMDUkagati kise kahate haiM ? (jaM NaM maMDUo phiDittA gati heya che. te aspRzadu gati che (se kiM taM uvasaMpajjamANagatI 1) 55sapamAnAti jAne cha ? (jeNaM rAyaM vA) ne (juvarAya yA) yuvarAne (IsaraM vo) mezvaryazAlIna (talavaraM vA) tasa12-rena sananI ta23thI 5 / bhkssye| DAya te(mAMDaviyaM) bha75nA adhipatine (kolaMbiyaM) DauTumane (inbhaM vA) zahane (seNAbati' vA) senApatine (satyavAhaM vA) 24241 sA pAine (upasaMpajjittANa) mAzraya zata (gacchati) mana 42 cha (se taM upasaMpajjamANagatI) te upasaMyamAnAti cha (se ki taM aNuvasaMpajjamANagatI) manu5sa payamAna gati hone 49 cha ? (jaM NaM ee siceva) 2 te pUritane (aNNa maNNaM) m43|| 2542 (aNuvasaMpajjittANaM) mAzraya na 4zana (gacchai) mana 42 cha (se taM aNuvasaMpajjamANagatI) te anupasa 5mAna gati cha (se kiM taM pAggalagatI ?) pugata gati aune 44 cha ? (jaM Na paramANu geggalANaM) meM 52mA pugatAnI (jAva aNaMtapaesiyANa khaMdhANaM) yAvat ananta prazI 24. dhonI (gatI papattatI) gati hAya cha (se taM poggalagatI) te pusata gati upAya cha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam maNDakagati yet khalu maNDUkaH utplutya gacchati, sA eSA maNDUkagatiH 6, tatkA sA nAvA. gatiH ? nAvAgati yat khalu nAvA pUrvavaitAlAd dakSiNavaitAlaM jalapathena gacchati, dakSiNavaitAlAvA aparavaitAlaM jalapathena gacchati sA eSA nAvAgatiH 7, tat kA sA nayagatiH ? naya. gati yat khalu naigamasaMgrahavyavahAraRjusUtrazabdasamabhirUDhevaMbhUtAnAM nayAnAM yA gatiH, athavA sarvanayA api yamicchanti, tat sA nayagatiH 8, tat kA sA chAyAgatiH ? chAyAti yat khallu hayacchAyAM vA gajacchAyAM vA naracchAyAM vA, kinnaracchAyAM vA, mahoragacchAyAM vA gandharvacchAyAM gacchati se taM maMDUyagatI) meDhaka jo uchalakara calatA hai, vaha maMDUkagati hai| (se kiM taM NAvAgati ? 2) naukAgati kyA hai ? (jaM NaM NAvA pucayetA. lIo dAhiNaveyAliM jalapaheNaM gacchati) jo ki naukA pUrva vaitAlItaTa se dakSiNavaitAlI ko jalamArga se jAtI hai (dAhiNavetAlIo vA avaracetAliM jalapaheNaM gacchati) athavA dakSiNavaitAlItaTa se pazcimavaitAlI ko jalamArga se jAtI hai (se taM NAvAgatI) yaha naukAgati huii| (se kiM taM NayagatI12) nayagati kise kahate haiM (jaMNaM NegamasaMgahavavahAraujjasuyasaddasamabhirUDhaevaMbhUyANaM nayANaM) jo ki negama, saMgraha, vyavahAra, RtusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta nayAM kI(jA) jo(gatI) gati(ahavA) athavA (savvayaNA vi) sabhI naya (jaM icchaMti) jo mAnate haiM (se taM jayagatI) vaha tayagati hai| (se kiM taM chAyAgatI ? 2) chAyAgati kyA hai ? ( NaM yachAyaM vA) azva kI chAyA ko (gayachAyaM vA) yA hAthI kI chAyA ko (narachAyaM vA) yA manuSya kI chAyA ko (kinnara chAyaM vA) yA kinnara kI chAyA kA (mahoragachAyaM vA) athavA mahoraga kI chAyA ko (gaMdhavvachAyaM vA) gaMdharva kI chAyA ko (usahachAyaM vA) yA (se ki taM maMDUyagatI) bhaDU gati ne che ? (jaM NaM maMDao kiDittA gacchati se taM maMDyagatI) 328chIna yAle cha, te ma ti cha (se ki taM NAvAgata1) noti zu cha ? (jaM NaM NAvA puvva vetAlIo dAhiNaveyAli jalapaheNa gacchati) ma nau| pUrva vaitAlIta23thI ikSie paisA ta25 26 bhAge jaya cha(dAhiNa vetAlIo vA avaravetAli jalapaheNa gacchati) 11pA dakSiNa paitAlI tathA pazcima vaitAlI ta25 samAthI taya cha (settaM NAvAgatI) te nIti 24 (se ki te NayagatI ?) nayati Done cha ? (jaM NaM NegamasaMgahavavahAra ujjusuya sadasamabhirUDhaevaMbhUyANaM nayANaM) rebha negama, saha, vyavahAra, gu sUtra za6, sabhAma30 mana meo andna nayAnI (jA) 2 (gatI) gati (ahavA) 2051 / (savva NayA vi) maghA naya (jaM icchaMti) 2 bhAna cha (settaM NayagatI) te nayati cha (se ki taM chAyAgatI ? 2) chAyAti cha ? (jaM NaM hayachAyaM vA) ghAAnI chAyAne gayachAyaM vA) hAthInI chAyAna (narachAyaM vA) athavA manuSyanI yAne (kiNNarachAyaM vA) matha naranI chAyAne (mahoragachAyaM pA) athavA mahArAnI chAyAne (gaMdhavvacchAyaM vA) pra0 115 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 prajJApanAsatre vA panacchAyAM vA rathacchAyAM vA chatracchAyAM vA upasaMpadya gacchati sA eSA chAyAgatiH 9, tAna kA sA chAyAnupAtagatiH ? chAyAnupAtagati yat khalu puruSaM chAyA anugacchati no puruSazchAyAmanugacchati sA eSA chAyAnupAtagatiH10, tat kA sA lezyAgatiH ? lezyAgati yat khalu kaSNalezyA nIlalezyAM prApya tadrUpatayA tavarNatayA tadnyatayA tasatayA tatsparzatayA bhUyo yaH pariNamati, evaM nIlalezyA kApotalezyAM prApya tadrapatayA yAvat tatasparzatayA pariNamati, ecaM kApotalezyApi te nolezyAM tejolezyApi padmalezyAM padmalezyApi zuklale zyA vRSabha kI chAyA ko (rahachAyaM vA) yA rathako chAyA ko (chattachAyaM vA) athavA chava kI chAyA ko (upasaMpajjittANaM) Azraya karake (gacchati) gamana hotA hai ? (se taM chAyAgatI) yaha chAyAgati hai| (se kiM taM chAyANuvAyagatI ?) chAyAnupAtagati kise kahate haiM (je NaM purisaM chAyA aNugacchai) chAyA puruSa kA jo pIchA karatI hai (no purise chAyaM aNugacchai) puruSa chAyA kA anugamana nahIM karatA (se taM chAyANuvAyagatI) vaha chAyAnupAtagati hai| (se ki taM lessAgatI ? 2) lezyAgati kise kahate haiM ? (jaM NaM kiNhalessA nIlalessaM pappa) kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta hokara (tA vaNNattAe) usI ke varNa rUpa meM (tA gaMdhattAe) usI kI gaMdha rUpa meM (tA rasattAe) usI ke rasa rUpa meM (tA phAsattAe) usI ke sparza rUpa meM (bhujjo mujjo) vAra-vAra (pariNamai) pari. pata hotI hai (evaM nIlalessA vi kAulesaM) isI prakAra nIlalezyA kApotalezyA ko (pappa) prApta hokara (tA rUcattAe) usI ke varNa rUpa meM (jAya tA phAsattAe) yAvat usIke sparzarUpa meM (pariNamati) pariNata hotI hai (evaM kAulessA vi athavA apanIchAyAne (usahachAyaM vA) vRSabhanI chAyAna (rahachAyaM vA) athavA 2thanI chAyAne (chattachAyaM vA) 12 // chanI chAyA (uca saMpajjittANaM) sAzraya 4zana (gacchati) amana thAya cha (se taM chAyA gatI) te chAyA gatI cha (se ki taM chayANuvAyagatI 1) chAyAnupAta tine 4 cha ? (je NaM purisaM chAyAaNugacchai) chAyA 53panA re piich| 543 cha (no purise chAyaM aNugacchai) 535 chAyAnu manusamana nathI 42t| (se taM chAyANuvAya gatI) te chAyAnupAta ti cha / (se kite lessAgatI ? 2) vezyA gati zera 4 cha ? (jaM NaM kiNhalessA nIlalesaM pappa) vazyA nIra vezyAne prAsa na (tA vaNNattAe) tana pazu 35bhI (tA gaMdha ttAe) tenA 35mA (tA rasattAe) tenA 25 35mA (tA phAsattAe) tenA 25 35mAM (bhujjo bhujjo) pAra pA2 (pariNamai) pariNata thAya cha (evaM nIlalessA vi kAulessa) ma 12 nAma lezyA pota sazyAna (pappa) pAsa dhana (tA rUvattAe) tenA 35mAM (jAya tA phAsattAe) yApat tena // 25 // 35mAM (pariNamati) pariNata thAya cha (evaM kAu zrI prshaan| sUtra : 3 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhino TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirupaNam prApya tadrUpatayA yAvat pariNamati, sA eSA lezyAgatiH 11, tat kA sA lezyAnupAtagatiH? lezyAnupAtagati thellezyAni dravyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezyeSu upapadyate tadyathAkRSNalezyeSu vA yAvat zuklalezyeSu, sA eSA lezyAnupAtagatiH 12, tat kA sA uddizya pravibhaktagatiH ? udizya pravibhaktagati yat khalu AcArya vA upAdhyAyaM vA sthaviraM vA pravaktAraM vA gaNi kA gaNadharaM vA gaNAvacchedaM yA uddizya udizya gacchati sA eSA uddizya pravibhakta teulessa) isI prakAra kApotalezyA bhI tejo lezyA ko (teulessA bi pamhalessa) tejo lezyA bhI padmalezyA ko (pamhalessAvi sukkalessaM pappa) padmalelyA bhI zukla lezyA ko prApta ho kara (tA rUvattAe jAva pariNamati) usI ke varNa rUpa meM pariNata hotI hai (se taM lessAgato) vaha lezyAgati hai (se kiM taM lesANucAyagatI 2 ?) lejhyAnupAtagati kyA hai ? (jallesAI davAI pariyAittA) jisa lezyAke dravyoM ko grahaNa karake (kAlaM karei) kAla karatA haimaratA hai (tallessesu uvavajjai) usI lezyA vAloM meM janma letA hai (taM jahA kiNha lessesu vA jAva sukkalessesu vA) vaha isa prakAra kRSNalezyAghAloM meM yAvat zuklalezyAvAloM meM (se taM lessANucAyagatI) vaha lezyAnupAtagati haiN| ___ (se kiM taM udissapavibhattagatI 2 1) uddizyapradhibhaktagati kise kahate haiM ? (jaM NaM AyariyaM vA) jo ki AcArya) ko (uyajjhAyaM vA ) athavA upAdhyAya se (theraM vA) athavA sthavira ko (pattiM vA) athavA pravartaka ko (gaNiM yA) athavA gaNI ko (gaNadaraM vA) athavA gaNadhara ko (gaNAyacchedaM vA) athayA gaNAcacchedaka ko (uddissa uddissa) uddezya kara-karake (gacchai) gamana karatA hai| (se taM lessA vi teulessa) me 42 apAta vazyA 5 tale dezyAna (teulessA vi pamhalesa) tele dozyA 54 padamalezyAne (pamhalessA vi suvakalesaM pappa) 54ma sazyA 59 zusa sazyAne prAsa na (tA rUvattAe jAva pariNamati) tena 4 5 35mA pariNata thAya cha (setaM lessA gatI) te vezyA gati cha (se ki taM lessANuvAyagatI ?) vayAnupAtati zucha 1 (jallessAI davAI pasyiAittA) 2 vezyA dra0ya aDaera 7212 (kAlaM karei) // 73 che-bhare cha(tallessesu uvava. jjai) tega vezyAmai Gu-1 thAya cha (taM jahA kiNhalessesu, jAva sukkalerasesu vA) te / 3-4 vezyAvANAyAmAM yAvat zu sezyAvANAyAma (se taM lessAnuvAyagatI) te lezyAnupAta gati che (se kiM taM udisa pavibhattagatI ? 2) 6i5 pravimata gati zene he cha1 (jaM gaM AyariyaM vA) ne mAyAyana (uvajjhAyaM vA) atha dhyAyane (theraM vA) 24241 syA vi22 (pavattiM vA) 25 // prapatane (gaNiM vA) na (gaNaharaM vA) m4 - dharane (gaNAvacchedaM vA) athavA 12chene (uddisa uddisa) uddezya 31 azara (gacchaI) amana 42 cha (se taM urisapavibhattagatI) te 6zya pavikSata gati cha zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gatiH 13, tat kA sA catuHpuruSapravibhaktagatiH ? catuHpuruSapravibhaktagatistat yathAnAma catvAraH puruSAH samaM paryavasthitAH samaM prasthitAH 1, samaM paryavasthitAH viSamaM prasthitAH 2, viSamaM paryavasthitAH viSamaM prasthitAH 3, viSamaM paryavasthitAH samaM prasthitAH 4, te ete catuH puruSapravibhaktagatiH 14, tata kA sA vaGkagatiH ? vaGkagatizcaturvidhA prajJaptA, tadyathA-ghaTTanayA stambhanayA zleSaNayA patanatayA, sA eSA vaGkagatiH 15, tat kA sA paGkagatiH? paGkagatistat yathAnAma kazcit puruSaH paGke vA udake vA kAyamudvadhya gacchati, sA eSA paGkagatiH 16, uddissapravibhattagatI) vaha uddizyapravibhaktagati hai| (se kiM taM caupurisapavibhattagaI ?) catuHpuruSapravibhaktagati kise kahate haiM ? (se) atha (jahA nAmae) koI bhI nAmavAle (cattAri purisA) cAra puruSa (samagaM paviTThA) eka sAtha ravAnA hue aura (samagaM pajjaviyA) eka sAtha pahuMce 1, (samagaM paciTThA) eka sAtha ravAnAhue (visamaM pajjaviyA) Age-pIche pahuMce 2 (visamaM paviThThA) Age-pIche ravAnA hue (samagaM pajaviyA) eka sAtha pahuMce (visamaM paviTThA) Age-pIche ravAnA hue (visamaM pajaviyA) Age-pIche pahuMce (se taM caupurisapavibhattagaI) vaha catuHpuruSa pravibhaktagati hai| __(se kiM taM vaMkagatI ?) cakragati kyA hai ? (vaMkagatI caunvihA paNNattA) vakragati cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (ghaTTanayA) ghaTTana se (thaMbhaNayA) staMbhana se (lesaNayA) cipakana se (pavaDaNayA) patana se (se taM vaMka gatI) vaha vakragati hai| (se kiM taM paMkagatI 12 ) paMkagati kise kahate haiM ? (se) atha (jahA nAmae) koI bhI nAma vAlA (kei purise) koI puruSa (paMkasi vA) kIcaDa meM (udayaMsi vA) (se kitaM caupurisapavibhattagaI ?) yatupu35 apita gAta ane ? (se) atha (jahAnAmae) 6 5 nAmA (cattAri purisA) yA2 535 (samagaM paviTTho) me sAthai 2pAnA thayA mAne (samaga pajjaviyA) me4 sAthe pahAcyA 1, (samagaM pavidvA) me sAthai 2pAnA thayA (visamaM pajjaviyA) mA pA4 pddaay| 2, (visamaM paviTThA) mAgaNa pA7 2thAnA yA (samaga pajjaviyA) me sa.the panyA (visamaM pavidA) mA 57 2vAnAthayA (visamaM pajjaviyA) 2410 pA75 pahAyyA (se taM caupurisapavibhattagaI) te catuH purUSa pravibhakta gati che (se ki taM vaMkagati ? 2) 14 gati cha ? (vaMkagatI cauThivahA paNNattA) pati yAra 2nI hI che (taM jahA) te 20 42 che (ghaTTanayA) dhanathI (thaMbhaNayA) stanayI (lesaNayA) thie| pAthI (pavaDaNayA) patanathI (se taM vaMkagatI) te gati cha / (se ki paMkagatI? 2) 54 gati zene he cha ? (se) Atha (jahAnAmae) 3 nAbhapANA (keI purise) / 535 (paMkasi vA) 8yaDamAM (udayasi vA) mA pAthIbhI zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam tat kA sA bandhanavimocanagatiH ? bandhanavimocanagatiH-yat khalu AmrANAM vA AmrAtakAnAM vA mAtuluGgAnAM vA, bilvAnA vA kaviThAnoM kA panasAnAM vA dADimAnAM vA pArevatAnAM vA akSoTAnAM vA cArANAM vA badarANAM vA tindukAnAM vA pakvAnAM paryAgatAnAM bandhanAd vipramuktAnAM niryAghAtena adho vizrasayA gatiH pravartate, sA eSA bandhanavimocanagatiH, sA eSA vihAyogatiH, prajJApanAyAM bhagavatyAM prayogapadaM samAptam // 16 // mU0 7 // athavA jala meM (kArya) zarIra ko (unvihiyA) dUsare ke sAtha joDakara (gacchati) gamana karatA hai (se taM paMkagatI) vaha paMkagati hai| (se kiM taM baMdhaNavimoyaNagatI 2) baMdhanavimocanagati kyA hai ? (jaM gaM aMbA NavA) jo ki AmoM kA (aMbADagANa vA) athavA amlATakoM kA (mAulugANa vA) athavA vijauroM kA (billANa vA) athavA vilvoM kA (kavidvAyANa ) yA kavIThoM kA ( bhaTTANa vA) yA bhadranAmakaphalakA (phaNasANa vA) yA panasoM kaTahaloM kA (dAlimANa vA) yA dADimoM kA (pArevatANaM vA) athavA pArAvatoM kA (akkholANa yA) yA akharohoM kA (cArANa vA) yA cAroM kA (vorANa vA) yA boroM kA (tidayANa vA) yA tedAoM kA (pakkANaM) pakoM kA (pariyAgayANaM) taiyAra huoM kA (baMdhaNAo vippamukkANaM) bandhana se chUTe huoM kA (nivvAghAte NaM) rukAvaTa na hone se (adhe vIsasAe gatI pavattai) nIce svabhAva se ho gati hotI hai (se taM baMdhaNavimoyaNagatI) vaha bandhana vimocanagati hai (se taM vihA yogati vaha vihAyogati hai| prayogapada samApta (kArya) zarIrane (uvihiyA) mInI sAthe DIna (gacchati) gamana 42 cha (seta paMka gatI) te 54ti cha. (se kiM taM baMdhaNavimoyaNagatI 2) andhana vibhAyana gati zucha 1 (jaM gaM aMbANa vA) ne zayAnA (aMbADagANa vA) 424 masATa (mAuluMga.Na vA) athavA mIrAnA (billANa vA) 424n CheimonA (kavidvANa vA) // 2 vihAnA (bhaTTANa vA) ma02 bhadra nAma4 58 ? (phaNasANa vA) magara 3zusenA (dAlimANavA) 4441 sbhAnA (pArevatANaM vA) athapA pArApatAnA (akkholANa vA) AthA amarATInA (cArANa vA) mth| yArAnA (borANa vA) m||2 mazinA (tiduyANa vA) 12 tesonA (pakkANaM) pAsanA (pariyAgayA NaM) taiyAra thayesAnA (baMdhaNAo vippamukkANaM) manthI chTesAmAnA (nibAghAteNaM) 34158 na pAthI (adhe vIsasAe gatI pavattai) nAye smAthI gati thAya cha (setaM baMdhana vimoyaNagatI) te pandhana vibhA-yana gati cha (seta vihAyogatI) mA vihAye gati che prAga pada samAsa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 prajJApanAsatre TokA-atha siddhi kSetropapAtagati prabhRti prarUpayitumAha-'se kiM taM siddhakhettovavAyagatI' tat-atha kA sA-katividhA siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'aNegavihA paNNattA' anekavidhA-nAnAyakArikA siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, tatra siddheH kSetraM siddhikSetra tasmin upapAtaH prAdurbhAvasthA gatiH siddhikSetropapAtagatirityarthaH, 'taM jahA-jaMbuddIve dIve bharaheravayavAse sapavakhaM sapaDidisi siddhakhettokvAyagatI' tadyathA-jambUdvIpe dvIpe bharatairavatavarSe-bharatavaravatavarSayorupari sapakSam-samAnAH pakSA:-pUrva pazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin siddhikSetropapAtagati bhavane tat sapakSam evaM sapratidik-sahapratidizaHvidiza:-koNA aizAnyAdayo yasmin tat sapratidika ca yathAsyAttathA kriyAvizeSaNametatpadadvayaM bodhyam, siddhikSetropapAtagati bhavati, tathA ca jambUdvIpe dvIpe bharatairavatavarSayo rupari sarvAsu dikSu vidikSu ca sarvatra siddhikSetropapAtagatirastIti bodhyam, evam 'jaMbuddIve dIve culla himavaMtasiha rivAsaharapavvaya sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe culla himavat zikhari varSadharaparvatasya sapakSa-sarvA dikSu, sapratidik-sarvAsu vidikSu ____ aba siddhakSetropapAtagati Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! siddha kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai| bhagavAn-he gautama siddha kSetropapAtagati aneka prakAra kI kahI gaI hai| siddhi kA kSetra siddhi kSetra kahalAtA hai, usameM upapAta rUpa gati siddhi kSetro papAtagati kahalAtI hai| usake aneka bheda haiM, yathA-jambUdvIpa meM bharata aura airavata kSetra ke Upara sapakSa (pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara rUpa pArzva jisameM samAna hoM) tathA sapratidika (IzAna Adi vidizAeM jisameM samAna hoM) arthAt sabhI dizAoM meM aura sabhI vidizAoM meM sarvatra siddhikSetropapAtagati hotI yahAM 'samakSa' aura 'sapratidika' ye donoM kriyAvizeSaNa samajhane caahie| isI prakAra jambUdvIpa nAmaka dvIpameM cullahilavAna aura zikhari nAmaka varSadhara parvatoM ke sapakSa aura sapratidika arthAt sabhI dizAoM meM aura vidizAoM meM siddhi TIkA--have siddha kSetro papata gati AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! siddha kSetre papAta gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna-he gautama ! siddhakSetro papAtagati aneka prakAranI kahelI che. siddhanuM kSetra te siddhakSetra kahevAya, temAM upapAta rU5 gati siddhi kSetre papAta gati kahevAya che, temanA aneka bheda che jemake jabUdvIpamAM bhArata ane eravatakSetranA upara sapakSa (pUrva-pazcima, dakSiNa ane uttara rUpa pArzva jemAM samAna heya) tathA sapratidika (IzAna Adi vidizAo jemAM samAna hoya) arthAt badhI dizAomAM ane badhI vidizAomAM sarvatra siddha kSetre papAta gati hoya che sapakSa" ane "sapratidi A bane kriyA vizeSaNa samajavAM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam ca siddhikSetropapAtagatirasti, evam 'jaMbuddIve dIve hemavataheraNavAsa sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe haimavatahiraNyavarSayorupari sapakSam-sarvAsu dikSu, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatirastIti bhAvaH, evam 'jaMbuddIve dIve saddAvai viyaDAvai vaTTa veyaDU sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe zakaTApAti vikaTApAti vRtta vaitADhayaparvatasya sapakSam-sarvadikSu, sapratidi-sarvavidikSa ca siddhikSetropapAtagatirastIti bhAvaH evam-'jaMbuddIve dIve mahAhimavaMtaruppivAsaharapabdhaya sapakhaM sapaDidisiM siddhi khette vavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe mahAhimavadrupya varSadharaparvatasya sapakSasarvadikSu, sapratidik-sarvAta vidikSu ca siddhikSetropapAtagatirastIti, evam-'jaMbuddIve dIve harivAsarammagavAsa sapakkhaM sapaDidisiM siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe harivarSaramyakavarSayoH sapakSaM-sarvadikSa, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhi kSetropapAtagatirastIti, evam 'jaMbuddIve dIve gaMdhAvAimAlavaMtapavvaya vaTTa veyaDa sapakkhaM sapaDi di si siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe gandhavad mAlyavat parvatAvRttasya vaitADhanyasya parvatasya sapakSam-sarvadikSu, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, evam 'jaMbuddIve dIve NisahaNIlakSetropapAtagati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM haimavata aura hairaNyavata kSetra ke Upara samakSa aura sapratidika siddhikSetropapAtagati hai / isI prakAra jambUdvIpa meM zabdApAtI (zakaTApAtI) aura vikaTarApAtI vRtta vaitADhaya parvata ke sapakSa aura sapatidika siddhikSetropapAtagati hai| jambUdvIpa meM mahAhimavAn aura rukmi nAmaka varSadhara parvatoM ke sapakSa aura sapratidika siddhikSetropapAtagati hai / jambUdvIpa meM harivarSa aura rampakavarSa kSetra meM sapakSa aura sapratidika siddhikSetropapAgati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM gaMdhApAtI aura mAlyavanta parvatoM ke sapakSa aura sapratidik siddhikSetropapAtagati hai / isI prakAra jambUdvIpa meM niSadha aura nIlavanta nAmaka varSadhara parvatoM ke sapakSa aura sapratidik arthAt sabhI dizAoM aura sabhI vidizAoM meM siddhikSetropapAta gati hai / isI prakAra jambUdvIpa nAmaka e prakAre jambudvIpa nAmaka dvIpamAM culahimavAnuM ane zikharI nAmaka varSadhara parvatanA sapakSa ane sapratidipha arthAt badhI dizAomAM ane badhI vidizAomAM siddhakSetrapAta gati che eja prakAre jambudvIpamAM haimavata haraNyavata kSetranA Upara sapakSa ane sapratidipha siddhikSetropapAta gati che. eja prakAre jambudvIpamAM zabdApAtI (zakaTApAtI) ane vikaTApAtI vRtta. vitADhaya parvatanA sapakSa ane sapratidipha siddhikSetre papAtagati che. jambudvIpamAM mahAhimavAna ane rUkima nAmaka varSadhara parvatanA sapakSa ane sapratidipha siddhikSetro papAsAgati che. jambudvIpamAM harivarSa ane ramyaka varSa kSetramAM sapakSa ane sapratidiku siddhi kSetropapAta gati che. e ja prakAre jambudvIpamAM gaMdhApAtI ane mAthavana parvatanI sapakSa ane sapratidipha siddhikSetrapAta gati che. e ja prakAre jambudvIpamAM niSadha ane nIlavanta zrI prAyanAsUtra : 3 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 prajJApanAsUtre vaMtavAsa harapavvatta sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhetobavAya gatI' jambUdvIpe dvIpe niSadhanIlabad varSadhara parvatasya sapakSa - sarvadikSu sapratidik- sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatirasti, evam'jaMbuddIve dIve pubvavidehAvara videha sapakkhaM sapaDidisiM siddhikhenovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe pUrvavidehAparavidehayoH sapakSam - sarvadiTa, saprati dik- sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatirasti, evam- 'jaMbuddIve dIve devakuru - uttarakuru sapakkhaM sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe devakuru - uttarakuru vizeSasya - yugalakSetrasya sapakSaM sarvadikSu sapratidik- sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatirasti, evameva 'jaMbuddIve dIve maMdarapavvayassa saparvikha sapaDidisi siddhikheovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya sapakSam sarvadikSu sapratidika - sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, evam- 'lavaNe samudde saparvikha sapaDidisiM siddhikhettovavAyagatI' lavaNe samudre sapakSam sarvadikSu sapratidik- sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatiH prajJaptAH, evam -'dhAyai saMDe dIve puratthimaddhapacchimaddhamaMdarapavvaya sapakkhi sarpADidisiM siddhikhetobAtI' ghAtakI khaNDe dvIpe pUrvArddha pazcimArddhamandara parvatasya sapakSam sarvadikSu saprati dik- sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, evam- 'kAloyasa muddassa sapakkhi sapaDidisiM siddhikhe to vavAyagatI' kAlodasamudrasya sapakSam sarvadikSu samatidik- sarvavidikSu ca siddhidvIpa meM pUrvavidehaH aura pazcima videha ke sapakSa aura sapratidikU siddhikSetropapAtagati hai / jambUdvIpa meM devakuru ke sapakSa aura saMpratidik siddhikSetropapAtagati hai / isI prakAra jambUdvIpa meM mandara parvata ke sapakSa aura sapratidika arthAt sabhI dizAoM aura vidizAoM meM siddhikSetropapAta gati hai / lavaNasamudra meM samakSa aura sapratidina arthAt sabhI dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai / isI prakAra dhAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrvArdha aura pazcimA ke mandara parvata ke sapakSa aura sapratidina siddhikSetropapAtagati kahI gaI hai| isI prakAra kAlodasamudra ke sapakSa aura sapratidik siddhikSetropapapAtagati kahI gaI hai / isI prakAra puSkaravara dvIpArdha ke pUrvArdha ke bharata aura airavata nAmaka vadha25 tAnI sapakSa ane saMpratidik arthAt badhI dizAe ane badhI vidizAAmAM siddhikSetrapapAta gati che. eja prakAre jambudvIpa nAmaka dvIpamAM pUrva videha ane pazcima videhanI sapakSa ane sapratiklRi siddhakSetrApapAta gati che. jammUdrIpamAM devakurU ane uttara kurUnI sapakSa ane sapratidik siddhikSetrApapAta gati che. eja prakAre jambudvIpamAM mandara paryaMtanI sapakSa ane sapratiki arthAt badhI dizAo ane vidizAomAM siddhi kSetrapapAta gati che. lavaNu samudramAM sapakSa ane saMpratiki arthAt badhI dizAo ane badho vidizAmAM siddhikSetrApapAta gati che. eja prakAre dhAtakI khaDa dvIpamAM pUrvAdha ane pazcimanA mandara paryaMtanI sapakSa ane sapratidik siddhi kSetrapapAta gati che. eja prakAre kAlAda samudranI sapakSa ane saMpratidik siddhikSetrapapAta gati che, eja prakAre puSkaravara dvIpA nA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam ___ 921 kSetropapAtagatiH prajJaptA, evam-'mukkharavaradIbaddhapurasthimaddhabharaheravayavAsa sapakkhi sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' puSkaravaradvIpArddha pUrvArddha bharatairavatavarSasya sapakSam- sarvadikSu, sapratidika-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, 'evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddhamaMdarapavvaya sapakkhi sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' evam-arddhapuSkaradvIpapUrvArddha vadeva yAvatdvAviMzatisaMkhyakapuSkaravaradvIpArddhapazcimArddhamandaraparvatasya sapakSam-sarvadikSu sapratidik-sarva vidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, tathA ca siddhagatikSetropapAtagatiH saptapaJcAzad bhedabhinnA avase yA, tatra jambUdvIpasya samazreNIpu vizreNISu 1 bharatairavata 2 culla himavat 3 zikhari-hemavat hiraNyavat 4 zakaTApAti vikaTApAti 5 mahAhimavat 6 rUpya-harivarSaramyakavarSa 7 gandhavat-mAlyavat 8 niSadhanIlavat 9 pUrvapazcima 10 mahAvideha-devakuru-uttarakuru 11 meruparvataparyante pu ekAdaza siddhagatikSetroSapAtagatayaH tathA dvAviMzati rdhAtakI khaNDaprabhRtiSu 22, dvAviMzatizca arddha puSkaradvIpaprabhRtiSu 22, ekA ca lavaNasamudre, ekA ca kAlodadhi samudre vartate iti sarvasaGkalanena saptapaJcAzat siddhagatikSetropapAtagatayo bhavanti, tadupasaMhAramAha___ 'se taM siddhakhettovavAyagatI 5' sA eSA-pUrvoktasvarUpA siddhakSetropapAtagatiH prajJaptA 5, kSetra ke sapakSa aura sapatidika siddhikSetropapAtagati kahI gaI hai / isI prakAra puSkaravaradvIpArdha ke pazcimA maMdara parvata ke sapakSa aura sapratidik siddhikSetropapAtagati kahI hai isa prakAra siddhikSetropapAtagati ke sattAvana bheda samajhane caahie| jambUdvIpa kI samazreNiyoM aura vizreNiyoM meM 1 bharata-airavata 2 cullahimavanta aura 3 zikhari tathA haimavata-hairaNyavata, 4 zakaTApAtI-vikaTapAtI, 5 mahAhimavAn rUkmi 6 harivarSa-ramyakavarSa, 7 gaMdhApAtI-mAlyavanta, 8 niSadhanIlavanta, 9 pUrva-pazcimamahAvideha, 10 devakuru-uttarakuru aura 11 meru paryanta gyAraha siddhakSetropapAtagatiyAM haiN| isI prakAra 22 dhAtakIkhaNDa dvIpa meM, 22 puSkarAdha dvIpa meM, eka lavaNasamudra meM aura eka kAlodadhisamudra meM hai| ye saba milakara sattAvana (57) siddhakSetropapAtagatiyAM haiM / aba unakA upasaMhAra karate haiM-yaha siddhikSetropapAtagati kI prarUpaNA huii| pUrvArdhanA bharata ane aravata kSetranI sapakSa ane sapratidipha siddhikSetrapApAta gati kahelI che. eja prakAre siddhi kSetro papAta gatinA sattAvana bheda samajavA joIe. jambudvIpanI zreNiyenI samazreNiye ane vizreNiyamAM 1 bhasta aravata 2 culahimavanta ane 3 zikharI tathA haimavata, 4 haraNyavata zakaTApAtI-vikaTApAtI, 5 mahAhimavAna 6 harivarSa ramyaka varSa 7 gaMdhApAtI-mAlyavanta 8 niSadhanIlavanta 9 pUrva-pazcima mahAvidehA 10 devakurU, uttarakurU 11 ane merU paryanta agIyAra siddhi kSetro papAta gati che. eja prakAre 22 ghAtakIkhaMDa dvIpamAM 22 puSkarAI dvIpamAM, eka lavaNa samudramAM ane eka kAledadhi samudramAM che. A badhA maLIne (57) siddhi kSetre papata gati che. have temane pra0 116 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D prajJApanAsUtre gautamaH pRcchati-se ki taM bhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'bhavovavAyagatI caubihA paNNa nA' bhavopapAtagati zcaturvidhA prajJaptA, 'taM jahA-neraiya bhavovAyagatI jAva devabhavovavAyagatI' tadyathA-nairayikabhavopapAtagatiH, yAvat-tiryagyonikabhavopapAtagatiH, manuSyabhavopapAtagatiH, devabhavopapAtagatizca, gautamaH pRcchati-se kiM taM neraiyabhavovavAyagatI? tat-atha kA sA-katividhA nairayikabhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'neraiyabhavovavAyagatI sanavihA paNNattA' nairayikabhavopapAtagatiH saptavidhA prajJaptA 'taM jahA-rayaNappabhA puDhavI neraiyabhayovadhAyagatI jAva ahe sattamA puDhavIneraiyabhavovavAyagatI' tadyathA-ratnaprabhA pRthivInarayikabhavopapAtagatiH, yAvat-zarkarAmabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhA tamaprabhA-adhaH saptama pRthivInairayikabhavopapAtagatizca avasaiyA, 'evaM siddhavajo bhedo bhANiyavyo' evam-nairayikabhavopapAtagatirItyA siddhavoM bhedaH gautamasvAmI-prazna karate haiM-bhavopapAtagati kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn-bhavopapAtagati cAra prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hai-nArakabhavopapAtagati, tiryagyonikabhavopapAtagati, manuSyabhavopapAtati aura devbhvoppaatgti| gautamasvAmI-nArakabhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-nArakabhavopapAtagati sAta prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hairatnaprabhApRthivInArakabhavopapAtagati, zarkarAmabhApRthivInArakabhavopapAtagati, vAlukAprabhApRthivInArakabhavopapAtagati, paMkaprabhApRthivInArakabhavopapAtagati, dhUmaprabhAthivInArakabhavopapAtagati, tamaHprabhApRthivInArakabhavopapAtagati aura adhaH saptama pRthivInArakabhavopapAtagati / isI prakAra siddhoM ko choDakara tiryagyonikabhavopapAtati ke bheda, mnussyupasaMhAra kare che-A siddhi kSepapAta gatinI prarUpaNA thaI zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhapAta gati keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna gautama ! papAta gati, cAra prakAranI kahI che, te A prakAre che-nAraka bhopAta gati, tiryonika bhAvapAta gati, manuSya bhopAta gati ane deva bhapAta gati zrI gautamasvAmI- he bhagavan! nArakabhopAta gati keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna-he gautama! nArakabhapAta gati sAta prakAranI kahI che, te A prakAre che-ratnaprabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, zarkarA prabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, vAlukAprabha pRthvI nAraka bhapAta gati, paMkaprabhA pRthvI nAraka bhavApAta gati, dhUma prabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, tama prabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, ane adhaH saptama pRthvI nAraka bhapAta gati. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam tiyagyonikabhavopapAtagatibhedaH, manuSyagatibhedaH, devabhavopapAtagatibhedazca bhaNitavyovaktavyaH, 'jo ceva khettokvAyagatIe so ceva' yazcaitra-kSetropapAtagatyAM siddhavarjita caturvidho nairayikatiryagyonika manuSyadevagati bhedarUpaH pratipAditaH sa caiva bhedo'trApi pratipAdanIya ityarthaH, tathA ca bhavopapAtagate zcatvAro mUlabhedA nairayikAdi bhedAd bhavanti, uttarabhedAstu dvAviMzatiH saMbhavanti, tatra nairayikabhavopapAtagataratnaprabhAdibhedAt saptabhedAH, tiryagyonikabhavopapAtagatarekendriyAdipazcendriyaparyantabhedAt pazcabhedAH, manuSyabhavopapAtagateH punaH saMmUcchimagarbhajamanuSyabhedAd dvau bhedau, devabhavopapAtagatestu bhavanapati vAnavyantarajyotiSka vaimAnikabhedA zcatvArobhedAH sarvasaGkalanena aSTAdazabhedA mUlacaturbhedamizraNena dvAviMzatimaidA bhavanti, tadupasaMharannAha-'se taM devabhavovavAyagatI' sA eSA-pUrvoktasvarUpA devabhavopapAtagatiH prajJaptA 'paramaprakRtamupasaMharannAha-'se taM bhavovavAyagatI' sA eSA-uparyuktasvarUpA bhavopapAtagati ke bheda aura deva bhavopapAtagati ke bheda kahalene caahie| tAtparya yaha hai ki kSetropapAtagati meM nAraka, tiyeca, manuSya aura deva gati ke bheda se jo bheda kahe haiM, vahI yahAM bhI kahalene caahie| isa prakAra nairayika Adi ke bheda se bhavopapAtagati ke mUla bheda cAra haiM aura uttarabheda vAIsa haiN| unameM se nairayikabhavopapAtagati ke ratnaprabhA Adi ke bheda se sAta bheda hote haiM, tiryagyonikabhavopapAtagati ke ekendriya se lekara paMcendriya taka pAMca bheda hote haiN| manuSyabhavopapAtagati ke saMmUrchima aura garbhaja manuSyoM ke bheda se do bheda haiM aura devabhavopapAtagati ke bhavanapati vAnavyantara,jyotiSka aura vaimAnika bheda se cAra bheda haiM / ye saba milAkara aThAraha bheda haiM aura inameM cAra mUla bheda sammilita kara die jAeM to saba vAIsa bheda ho jAte haiM / aba upasaMhAra karate haiM-yaha devabhavo papAtagati kA prarUpaNa huA aura bhavopapAtagati kI prarUpaNA bhI samApta huii| eja prakAre siddhone choDIne tiryanika bhASapAta gatinA bheda, manuSya bhave papata gatinA bheda ane deva bhapAta gatinA bheda kahI levA joIe. tAtparya e che ke kSetrapAta gatimAM nAraka, tiryaMca manuSya ane devagatinA bhedathI je bheda kahyA che, teja ahIM paNa kahI levA joIe. e prakAre nirayika AdinA bhedathI bhopAta gatinA mULa bheda cAra che, ane uttara bheda bAvIsa che. temanAmAMthI narayika bhapAta gatinA ratanaprabhA AdinA bhedathI sAta bheda thAya che, tiryanika bhavapAta gatinA saMbhUmi ane garbhaja manuSyanA bhedathI be bheda che ane devabhopAta gatinA bhavanapati, vAna . bantarajatiSka ane vaimAnika bhedathI cAra bheda che. A badhAne meLavatA aDhAra bheda che ane temAM cAra mULa bheda saMmilita karI devAya te badhA maLIne bAvIsa bheda thaI jAya che. have upasaMhAra kare che-A deva bha pAta gatinuM prarUpaNa thayuM ane bhavo papAta gatinI prarUpaNu paNa samApta thaI gaI, zrI prshaan| sUtra : 3 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 prajJApanAsUtre bhavopapAtagatiH prajJaptA, atha no bhavopapAtagatiM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'se kiM taM no bhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA, no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha'no bhavovavAyagatI duvihA paNNatnA' no bhavopapAtagati dvividhA prajJaptA, tatra no bhavastAvat karmasamparkasampAdya nairayikatvAdi paryAyarahito bhavavyatirikto vyapadizyate sa ca pudgalaH siddho vA bhavati tadubhayasyApi uparyuktalakSaNa bhavAtItatvAta, tasmin no bhave upapAta:prAdurbhAvarUpa eva gati rgamanamiti no bhavopapAtagati riti, tadeva vizadayannAha-'taM jahApoggalaNobhavovavAyagatI siddha no bhavokvAyagatI' tadyathA-pudgala no bhavopapAtagatiH, siddha no bhavopapAtagatizca, tatra gautamaH pRcchati- 'se ki taM poggala no bhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA pudgala no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'poggalaNo bhavovavAyagatI-jaM NaM paramANupoggale logassa purathimillAo caramaMtAo paJcasthimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchai' pudgala no bhavopapAnagatistAvat-yat khalu paramANu pudgala: lokasya pUrvasmAt caramAntAt pazcima caramAntam ekasamayena gacchati, evam-'paJcathimillAo vA caramaMtAo purathimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchaI' pazcimAd vA caramAntAt pUrva caramAntam gautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagavAn ! nobhavopapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai| karma ke udaya se hone vAlI nArakatva Adi paryAyoM se rahita, bhava se jo bhinna ho use nobhava kahate haiN| pudgala aura siddha bhava se bhinna haiM, kyoMki yahI donoM karmajanita paryAyoM se rahita haiN| usa nobhava meM upapAta rUpa gati ko nobhavopapAtagati kahA gayA hai / isIkA spaSTIkaraNa karate hue sUtrakAra kahate haiM-nobhavopapAta. gati ke do bheda ye haiM-pudgalanobhavopapAtagati aura siddhanobhavopapAtagati / gautamasvAmI-he bhagavAn ! pudgalanobhavopapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! pudgalaparamANu loka ke pUrvI caramAnta arthAt chora (anta) se pazcimI caramAnta taka eka samaya meM calA jAtA hai, isI prakAra pazcimI caramAnta se pUrvI caramAnta taka eka hI samaya meM pahuMca jAtA hai, dakSiNI zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ne bhopAta gati kene kahe che? zrI bhagavAnane bhapAta gati be prakAranI kahI che. karmanA udayathI thanArI nArakanya Adi payIthI rahita bhavathI je bhinna hoya tene ne bhava kahe che. e pudgala ane siddha bhavathI bhinna che, kema ke Aja ane karma janita paryAthI rahita che. tene bhavamAM upapAta rU5 gatine ne bhapAta gati kahe che. enuM ja spaSTIkaraNa karatAM sUtrakAra kahe che ne bhapAta gatinA be bheda A che-pudgalabhopAta gati ane siddhane bhayapAtagati. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pudgalane pAta kone kahe che? zrI bhagavAna-he gautama ! pudgala paramANu lekanA pUvI caramAnDa arthAta antathI zrI. prshaan| sUtra : 3 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam ekasamayena gacchati, evam-'dAhiNillAovA caramaMtAo uttarillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchaI' dakSiNAd vA caramAntAda uttaraM casmAntam ekasamayena gacchati, 'evaM uttarillAo dAhiNillaM' uttarasmAd vA caramAntAd dakSiNaM caramAntam ekasamayena gacchati, evam 'uparillAo heTillaM, hiDillAo uparillaM' upariSTAd vA caramAntAd adhastanaM caramAntam ekasamayena gacchati, adhastAd vA caramAnnAd uparitanaM caramAntam ekasamayena gacchati 'se taM poggalaNobhavokvAyagatI' sA eSA-uparyuktasvarUpA pudgala no bhavopapAtagatiH prajJaptA, gautamaH pRcchati-se ki taM siddhaNobhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA siddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'siddhaNobhavovavAyagatI duvihA paNNattA' siddha no bhavopapAtagati dvividhA prajJaptA 'taM jahA-aNaMtarasiddhaNo bhavovavAyagatI' tadyathA-anantarasiddha no bhavopapAtagatiH, 'paraMparasiddhaNobhavovavAyagatI ya' paramparAsiddha no bhavopapAtagatizca, tatra gautamaH pRcchati-'se kiM taM aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA anantarasiddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'aNaMtarasiddhaNo bhavovavAyagatI paNNarasavihA paNNattA' anantarasiddha no bhavopapAtagatiH paJcadaza vidhA prajJaptA caramAnta se uttarI caramAnta taka aura uttarI caramAnta se dakSiNI caramAnta taka eka samaya meM gati karatA hai, isI prakAra UparI chora se nIcale chora taka aura nIcale chora se UparI chora taka eka samaya meM ho gati karatA hai, yaha pudgalano. bhavopapAtagati kahalAtI hai| . gotamasvAmI-he bhagavAn ! siddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI kahI bhagavAn-he gautama ! siddhanobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai-anantarasiddhanobhavopapAtagati aura paramparasiddhanobhavopapAtati / gotamasvAmI-anantarasiddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI haiM ? bhagavAn-anantarasiddhanobhavopapAtagati pandraha prakAra kI hai, vaha isa prkaarpazcimI caramAnta sudhI eka ja samayamAM pahoMcI jAya che, dakSiNa caramAntathI uttarI caramAnta ane uttarI caramAntathI dakSiNI caramAnDa sudhI eka samayamAM gati kare che, eja prakAre UparanI bAjuthI nIcenI bAju sudhI ane nIcenI bAjuthI UparanI bAju sudhI eka samayamAM ja gati kare che. A pudgala ne bha pAta gati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! siddhane bhayapAta gati keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAna - gautama ! siddhane bhapAta gati be prakAranI kahI che-anantara siddha ne bhopAta gati ane paraMparA siddhane bhaSapAta gati. zrI zaitamasvAmI-he bhagavad ! anantara siddhano bhapAta gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna-he gautama! anAra siddhane bhopAta gati paMdara prakAranI che te A zrI prshaan|| sUtra : 3 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 prajJApanAsUtre 'taM jar3A-titthasiddha aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI ya' tadyathA-tIrthasiddhAnantarasiddha no bhavopapAtagatizca, 'jAva aNegasiddhaNobhavokvAyagatI ya' yAvada-ekasamaye anekasiddha no bhavopapAtagatizca, gautamaH pRcchati-'se kiM taM paraMparasiddhaNobhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA paramparAsiddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-paraMparasiddhaNo bhavovavAyagatI aNegavihA paNNattA' paramparAsiddha no bhavopapAtagati ranekavidhA prajJaptA, 'taM jahA-apaDhamasamayasiddhaNobhavovavAyagatI' tadyathA-aprathamasamayasiddha no bhavopapAtagatiH 'evaM dusamayasiddhaNo bhavovavAyagatI' dvitIyasamayasiddha no bhavopapAtagatiH, 'jAva aNaMtasamayasiddhaNobhavovavAyagato' yAvat-tRtIya caturthapaJcamaSaSThasaptamASTamanavamadazamasaMkhyAtAsaMkhyAtAnantasamayasiddha no bhavopapAtagatizca prajJaptA, 'se taM siddhaNobhavovavAyagatI' sA eSA-uparyuktasvarUpA siddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA, paramaprakRtamupasaMharamnAha-'se NaM No bhavovavAyagatI' sA epA-pUrvoktarUpA no bhavopapAtagatiH prajJaptA, 'se taM uvavAyagatI 4' sA eSA-pUrvoktasvarUpA upapAtagatiH prajJaptA, atha vihAyogatimadhikRtya gautamaH pRcchati-se kitaM vihAyagatI tata-atha kA sAtIrthasiddha anantarasiddhanobhavopapAtagati anekasiddhaanantarasiddhanobhavopapAtagati / (yahAM) pandraha prakAra ke siddhoM ke anusAra pandraha prakAra kI gati samajhalenI caahie| gautamasvAmI-paramparAsiddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI hai? bhagavAna-paramparasiddhanobhavopapAtagati aneka prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-aprathamasamayasiddhanobhavopapAtagati, dvisamayasiddhanobhavopapAtagati yAvat anantasamayasiddhanobhavopapAtagati arthAt trisamayasiddha, catuHsamayasiddha, paMcasamayasiddha, SaTrasamayasiddha, saptasamayasiddha, aSTasamayasiddha, navasamayasiddha, dazasamayasiddha. saMkhyAtasamayasiddha, asaMkhyAtasamayasiddha, ananta. samayasiddhanobhavopapAtagati / yaha siddhanobhavopapAtagati kA svarUpa kahA aura prakAre-tIrthasiddha ane anantara siddha ne bhapAta gati aneka siddha anantara siddha ne bhapAta gati (ahIM paMdara prakAranA siddhonA anusAra paMdara prakAranI gati samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-paramparA siddha ne bhapAta gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna-paraMparA siddha ne bhapipAta gati aneka prakAranI kahI che, te A prakAre aprathama samaya siddha ne bhapAta gati, krisamaya siddha no bhApAta gati, yAvat ananta samaya siddha ne bhapAta gati arthAt trisamaya siddha, catuH samayasiddha, paMca samaya siddha, SaTu samaya siddha, sasa samaya siddha, aSTa samaya siddha, nava samaya siddha, daza samaya siddha, saMkhyAta samaya siddha, asaMkhyAta samaya siddha, ananta samaya siddha ne bhopAta gati. A siddha no bhapAta gatinuM svarUpa kahyuM ane u5pAtA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam katividhA vihAyogatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'vihAyagatI sattarasavihA paNNatA' vihAyogatiH vihAyasa-AkAzena gatirityarthaH saptadazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-phupamANagatI 1' tayathAspRzadgatiH, tatra paramANvAdikaM vastu yad anyena paramANvAdikena vastunA anyonyaM saMspRzyaparaspara sambandhamanubhUya anubhUya gacchati sA spRzadgati vyapadizyate spRzatogatiH spRzadgatiritivyutpatteH, 'aphusamANagatI 2' aspRzadgatiH-spRzadgati viparItAgatiH-aspRzadgatiH, tathA ca paramAvAdikaM yadanyena paramAvAdinA saha parasparasambandhamananubhUpaiva gacchati yathA paramANurekasamayena ekasmAllokAntAdaparaM lokAntaM gacchati sA aspRzadgatirucyate, 'uvasaMpajamANagatI 3' upasampadyamAnagati stAvad yadanyamupasaMpadya-samAzritya tadAzrayeNa gamanaM upapAtagati kI prarUpaNA bhI ho cukii| - gautamasvAmI-punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! vihAyogati kitane prakAra kI kahI hai? bhagavAna-uttara dete haiM-vihAyogati arthAt AkAza se hone vAlI gati sataraha prakAra kI kahI hai / vaha isa prakAra hai___ (1) spRzadgati-paramANu Adi anya vastuoM ke sAtha spRSTa ho-hokara arthAta paraspara saMbaMdha kA anubhava karake jo gamana kiyA jAtA hai, vaha spRzadgati kahalAtI hai| (2) aspRzadgati-jo paramANu Adi anya paramANu Adi kA sparza kiye vinA hI gati karatA hai, jaise paramANu eka hI samaya meM loka ke eka caramAnta se dUsare caramAnta taka pahuMca jAtA hai, usakI gati aspRzadgati kahalAtI hai| (3) upasaMpadyamAnagati-kisI dUsare kA Azraya lekara gamana karanA, jaise dhanya sArthavAha ke Azraya se dharmadhoSa AcArya kA gamana karanA, yaha upasaMpadyamAnagati hai| gatinI prarUpaNa thaI cUkI che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che- he bhagavAna ! vihA gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna uttara Ape che-vihAe gati arthAt AkAzathI thanArI gati sattara prakAranI kahI che. te A prakAre che- (1) pRzadragati-paramANu Adi anya vastuonI sAthe spRSya gati thaI-thaIne athata parasparanA anubhavanuM je gamana karAya che, te spRzadra gati kahevAya che. (2) aspRza gati-je paramANu Adi anya paramANu Adine sparza karyA vagara ja gati kare che, jema paramANu eka ja samayamAM lokanA eka carama mAtrathI bIjA carama mAtra sudhI pahocI jAya che, tenI gati aspRzadu gati kahevAya che. (3) upasaMpadyamAna gati keI bIjAne Azraya laIne gamana karavuM, jema dhana sAthe zrI praapn| sUtra : 3 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yathA-dhanasArthavAhAdhAreNa dharmaghoSAcAryANAM gamanaM sA upasaMpadyamAnagati ya'padizyate 'aNuvasaMpajjamANagatI 4' anupasaMpadyamAnagatistu parasparAzrayAzrayibhAvarahitAnAM pathigamanaM bhavati sA anupasaMpadyamAnagatirucyate 'poggalagatI 5' pudgalagatistu prasiddhaiva pUrva tadupapAdanAca, 'maMDUyagatI 6' maNDUkagatistAvad maNDU kavad utplutya utplutya yad gamanaM bhavati sA maNDUkagatirucyate, 'NAvAgatI 7' nAvAgatistAvat-nAvA mahAnadyAdau yad gamanaM bhavati sA nAvAgati yaMpadizyate, 7' 'NayagatI 8' nayagatistAvat-nayanAM naigamAdInAM yad gamanasvasvamata-puSTIkaraNam anyonyasApekSANAM vA sarveSAM nayAnAM yat pramANAbAdhitavastu vyavasthAnaM sA nayagatirucyate, 'chAyAgatI 9' chAyAgatistu-chAyAmanusRtya samAzritya vA yada gamanaM sA chAyAgati ya'padizyate, 'chAyANuvAyagatI 10' chAyAnupAtagatistAvat-chAyAyAH svakAraNIbhUtapuruSAderanupAtena-anusAreNa yad gamanaM sA chAyAnupAtagatirucyate yathA chAyA puruSAdikamanusarati natu puruSAdizchAyA manusarati ataH chAyAyA anupAtagatiriti vyapa (4) anupasaMpadyamAnagati-vinA kisI kA Azraya liye mArga meM gamana krnaa| (5) pudgalagati-pudgala kI gati, jo prasiddha hai| (6) maNDUkagati-meMDhaka kI taraha uchala-uchalakara clnaa| (7) naukAgati-nadI Adi meM naukA ke dvArA gati honaa| (8) nayagati-naigama Adi nayoM kA apane-apane abhimata kI puSTi karanA, paraspara sApekSa hokara pramANa se abAdhita vastu kI vyavasthA karanA nayagati hai| (9) chAyAgati-chAyA kA anusaraNa karake athavA Azraya lekara gamana krnaa| (10) chAyAnupAtagati-chAyA apane kAraNabhUta puruSa Adi kA anusaraNa karake jo gati karatI hai, vaha chAyAnupAtagati hai / puruSa chAyA kA anusaraNa na kare valki chAyA hI puruSa kA anusaraNa kare tava chAyAnupAtagati kahalAtI hai| vAhanA AzrayathI dharmasaSa AcAryanuM gamana karavuM, e upasaMpadyamAna gati che. (4) anupasaMpadyamAna gati-keInA Azraya vinA mArgamAM gamana karavuM. (5) puti -purAnI gati, re siddha cha (6) bhagati-hezAnI bha65 jI-jAne yAsa. (7) naumati-nahI mAmA nAya vizthA gati thapI. (8) nayagati-naimana Adi naye pitapatAnA abhimatathI puSTi karavI, paraspara sApekSa thaIne pramANathI abAdhita vastunI vyavasthA karavI nayanagati che. (9) chAyAgati chAyAnuM anusaraNa karIne athavA Azraya laIne gamana karavuM. (10) chAyAnuyata gatichAyA pitAnA kAraNabhUta purUSa AdinuM anusaraNa karIne je gati kare che, te chAyAnupAta gati. purUSa chAyAnuM anusaraNa na kare paNa chAyA ja purUSanuM anusaraNa kare tyAre chAyAnupAta gati kahevAya che zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam dizyate, 'lesAgatI 11' lezyAgati stAvat niryagyonikamanuSyANAM yat kRSNAdilezyAvad dravyANi nIlAdilezyAvad dravyANi prApya tadrUpAditayA pariNamanti sA lezyAgati rvyapadizyate, 'lesANuvAyagatI 12' lezyAnupAtagati stAvat-lezyAyA anupAtena-anusAreNa yad gamanaM bhavati sA lezyAnupAtagati vyapadizyate tathAhi jIvo lezyAdravyANi anusarati natu lezyAdravyANi jIvamanusarantIti, tathA ca vakSyate-"yAni lezyAvyANi paryAdAya jIvaH kAlaM karoti tasThezyeSu dravyeSUpajAyate na zeSalezyeSu" iti, 'udissapavibhanagatI 13' uddizyapravibhaktagatistAvat-yaddhipravibhaktam-pratiniyatamAcAryopAdhyAyAdikamuddizya natpAveM dharmopadezAdikaM zrotuM praSTuM vA gacchati sA uddizya pravibhaktagati vyapadizyate, 'caupurisapavibhattagatI 14' catuppuruSapravibhaktagatiH, puna:-caturdA puruSANAM pravibhaktA-pratiniyatA yA (11) lezyAgani-tiryacoM aura manuSyoM ke kRSNa Adi lezyA ke dravya nIla Adi lezyA ke dravyoM ko prAsa karake tadrUpa meM pariNata hote haiM, vaha lezyAgati kahalAtI hai| (12) lezyAnupAtagati-lezyA ke anupAta se arthAtU anusAra ko gamana hotA hai, vaha lezyAnupAtagati hai / jIva leNyAdravyoM kA anusaraNa karatA hai, leNyAdravya jIva kA anusaraNa nahIM karate / Age kahA jAegA-'jIva jiva leNyAdravyoM ko grahaNa karake kAla karatA hai, unhIM lezyA vAle dravyoM meM utpanna hotA hai, anya lezyA vAloM meM nhiiN|' (13) uddizyapavibhaktagati-pratiniyata AcArya, upAdhyAya Adi ko uddezya karake unake pAsa se dharmopadeza sunane ke lie athavA unase prazna pUchane ke lie jo gamana kiyA jAtA hai, vaha uddizyapravibhaktagati hai| (14) catuHpuruSapravibhaktagati-cAra prakAra ke puruSoM ko cAra taraha kI pradibhakta arthAt pratiniyata gati catuHpuruSapravibhaktagati kahalAtI hai / jaise cAra (11) vezyAgati-tiya ane manuSyanI kRSaNa Adi vezyA dravya nIla Adi lezyAnA dravyane prApta karIne tapamAM pariNata thAya che, te lezyAgati kahevAya che. (12) vezyAnupAtagati-lezyAnA anupAtathI arthAta anusAra je gamana thAya che, te lazyAnupAtagati che. jIva lezyAnA dravyonuM anusaraNa kare che. lazyA dravya jIvanuM anusaraNa nathI karatA. AgaLa kahevAze-jIva je leDyA dravyane grahaNa karIne kALa kare che, teja lazyA vALA dramAM utpanna thAya che, anya vezyAvALAmAM nahIM. (13) udizya pravibhaktagati-prati niyata AcArya, upAdhyAya Adine uddezya karIne temanI pAsethI dharmopadeza sAMbhaLavA mATe athavA temane prazna pUchavAne mATe je gamana karAya che, te udizya pravibhakatagati che (14) catuH purUSa pravibhaktagati-cAra prakAranA purUSanI cAra prakAranI pravibhakatA pra0 117 zrI prApana sUtra : 3 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 prajJApanAsUtre gatiH sA catuSpuruSavibhaktagati rucyate yathA catvAraH puruSAH samaM prasthitAH samameva paryavasthitA bhavanti ityAdirUpeNAgre svayameva vakSyate, 'vaikagatI 15' vaGkagati stAvat-vaGkA - vakrA kuTiletyarthaH sA cAsau gatizceti vaGkagatiH sA ca caturddhA bhavati yathA ghaTTanatA, stambhanatA, zleSaNatA, patanatA ca / tatra ghaTTanaM tAvat khaJjAgatiH, stambhanaM tu grIvAyAM dhamanyAdInAM stambhaH, tiSThato vA''tmano'GgapradezAnAM stambhaH, zleSaNaM tAvat jAnvAdibhirvAdInAM saMyogaH, patanaM tu prasimeva 'paMkagatI 16' paGkagatistu paGke- kardame upalakSaNatvAt udake vA ativizAlaM yad nijaM kAyaM kenApi saha saMyojya tatsahAyyena gacchati sA paGkagatirucyate, 'baMdhaNavimoyaNagatI 17' bandhanavinocanagatistAvat - atiparipakvAnAmAmrAdiphalAnAM bandhanAd - vRntAd vimuktAnAM yadadhastAvad vizrasayA - nirvyAghAtena gamanaM sA bandhanavimocanagati varvyapadizyate, atha pUrvoktameva saptadazaprakArAM vihAyogatiM sodAharaNAM vizadarUpeNa prarUpayitumAha-' se kita puruSa eka sAtha ravAnA hue aura eka sAtha pahuMce, ityAdi rUpa se sUtrakAra ne svayaM mUla meM batalA diye haiM / vakragati - kuTila - teDhImeDhI gati / vaha cAra prakAra kI hotI hai - ghanatA, stambhanatA, zleSaNatA aura patanatA / khaMjA ( laMgaDI) gati ko ghahana kahate haiM / prIvA meM dhamanI Adi kA staMbhana honA staMbha hai athavA AtmA ke aMgapradezoM kA stabdha ho jAnA staMbha hai / ghuTanoM Adi ke sAtha jAMghoM Adi kA saMyoga zleSaNa kahalAtA hai / patana to prasiddha hI hai / (16) paMkagati-paMka arthAt kIcaDa meM aura upalakSaNa se jala meM apane ati vizAla zarIra ko kisI ke sAtha joDakara usakI sahAyatA se calanA / (17) baMdhanavimocanagati-khUba pake hue Ama Adi phaloM kA apane vRnta se alaga hokara svabhAvataH nIce giranA, bandhanavimocanagati hai / aba uparyukta sataraha prakAra kI vihAyogati kI udAharaNasahita vizada arthAt prati niyatagati catuHpurUSa pravibhaktagati hevAya che. jemake cAra purUSa eka sAthe ravAnA thayA ane eka sAthe paheAMcyA, ityAdi rUpathI sUtrakAre svaya' mUlamAM batAvI didhela che. (15) vaDegati - phuTisa- vAMchI yUgati, te yAra ahAranI hoya che - dhaTTanatA, stalatanA, dveSatA bhane patanutA (sauMgaDI) gatine ghaTTana mur3e che. zrIvAmAM dhamanI mAhinu staMbhana thavu sta Mbha che athavA AtmAnA aMga pradezAnu stabdha thaI javu staMbha che DhIMcaNu vigerenI sAthe jAdhA vagerenA saMyoga zleSaNa kahevAya che. patanatA prasiddhaja che, (16) pa'kagati-paMka arthAt kAdava ane upalakSaNathI poNImAM potAnA ativi zAla zarIrane kAInI sAthe joDIne tenI sahAyatAthI cAlavuM. (17) kha'dhana vimeAcanagati--khUba pAkI gaela kerI vigere kaLAnu peAtAnI DALakhIthI alaga thavu' svAbhAvika rIte nIce paDavuM, baMdhana vimocana gati che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 931 phusamANagatI?' tat - atha kA sA spRzadgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'phusa mANagatI -jaM NaM paramANu. pogalANaM dupae siyANaM jAva anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM aNNamaNNaM phusaMtANaM gatI pavattai setaM phusamANagatI 11 spRzadgatiH - yat khalu paramANupudgalAnAM dvipradezikAnAM yAvat - tricatuH pazcapaTsatASTa navaza saMkhyAtA saMkhyAtAnantapradezikAnAM skandhAnAmanyonyaM spRzatAM gatiH pravartate sA evA spRzatiH prajJaptA 1, gautamaH pRcchati - 'se kiM taM aphusamANagatI ?' tat-atha kA sA aspRzadgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'aphusamANagatI-jaM NaM enesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattai setaM aphusamANagatI 2' aspRzadgatiH- yat khalu eteSAJcaiva pUrvoktAnAM paramANu pudgalAdi - anantapradezika skandhaparyantAnAM parasparam aspRzatAm - sparzamakuvatAmeva gatiH pravartate sA eSA aspRzadgatiH prajJaptA 2' gautamaH pRcchati - 'se kiM taM uvasaMpajjamANagatI ?' tat- aba kA sA upasaMpadyamAnagatiH prajJaptA 1 bhagavAnAha - 'uvasaM pajjamANagatI -jaM NaM rAyaM vA juvarAyaM vA IsaraM vA talavaraM vA mADaMbitaM vA prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI - he bhagavan ! spRzadgati kise kahate haiM bhagavAn - he gautama! paramANupudgala kI, yA dvipradezI, tripadezI, catuHpradezI, paMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, navapradezI, dazapradezI, saMkhyAtapradezI asaMkhyAta pradezI athavA anantapradezI skedhoM kI eka dUsare ko sparza karate hue jo gati hotI hai, vaha spRzadgati kahalAtI hai / gautamasvAmI - he bhagavAn ! aspRzadgati kise kahate haiM ? bhagavAn - he gautama! unhIM pUrvokta paramANupudgala se lekara anantapradezo skaMdhoM kI paraspara sparza kiye binA hI gati honA aspRzadgati kahalAtI hai / gautamasvAmI - he bhagavAn ! upasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? have uparyukta sattara prakAranI vihAyogatinA udAharaNu sahita vizada rUpe prarUpaNA rAya - zrI gautamasvAmI he bhagavan ! spRzati caine kahe che? zrI lagapAn-he gautama! paramANu yudgajhanI, agara dvipradezI, triprahezI, yatuH ahezI, patha pradezI, cha ahezI, sAta ahezI, ADa ahezI, nava pradezI, sAMdhyAta ahezI, asakhyAta pradezI, athavA ananta pradezI skandhAnI eka bIjAne sparza karatA je gati thAya che, te spRzad gati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! aspRzagati caine kahe che ? zrI bhagavAn-ha gautama teja pUrvokta paramANu pudgalathI laIne ananta pradezI skandhAnI paraspara sparza karyA sivAya ja gati thavI te aspRzadgati kahevAya che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! upasa padyamAna gati zene che ? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 prajJApanAsUtre kudaMvitaM vA inbhaM vA seTiM vA seNAvaI vA satyavAhaM vA upasaMpajittANaM gacchai, se taM uvasaMpajjamANagatI 3' upasaMpadyamAnagatistAvada-yat khalu rAjAnaM vA yuvarAjaM vA IzvaraM vA talavaraM vA, mADambikaM vA kauTumbikaM vA ibhyaM vA zreSTinaM vA senApati vA sArthavAhaM vA upasaMpadya samAzritya AzrayaM kRtvetyarthaH, gacchati sA eSA upasampadyamAnagatiH prajJaptA 3, tatra rAjA-bhUpatiH, yuvarAja:-rAjya vyavasthAkArI, AsannarAjyAbhiSekaH, IzvarastAvad-aNimAyaizvaryasampannaH, talavaraH-santuSTa bhUpativitIrNapaTTabandhAlaGkRto rAjapuruSavizeSaH, mADambika:chinnamaDambAdhipaH, kauTumbikA-bahula kuTumbasvAmI, ibhyaH-ibham-hastinamarhatIti-ibhyo dhanI ityarthaH, zreSThI-zrIdevatAdhiSThita suvarNamayapahAlakRtamauliH, senApatiH-rAjJazcaturaGgasenAnAyakA, sArthavAhaH-samudAyanAyakaH ityavaseyam, gautamaH pRcchati-'se kiM taM aNuvasaMpajjamANagatI ?' tat-atha kA sA anupasaMpadyamAnagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'aNuvasaMpajja. bhagavAnhe gautama ! rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara, mADambika, kauTumbika, ibhya, zreSThI, senApati athavA sArthavAha kA Azraya lekara gamana karanA upasaMpadyamAnagati hai |raajaa bhUpati ko kahate haiN| jo rAjya kI vyavasthA karatA ho aura jisakA rAjyAbhiSeka hone vAlA ho vaha yuvarAja kahalAtA hai / jo viziSTa aizvarya se sampana ho vaha Izvara / rAjA ne santuSTa hokara jise paTTabandhana pradAna kiyA ho vaha talavara kahalAtA hai jo eka vizeSa rAjapuruSa hotA hai| jo maDamba nAmaka vastI kA svAmI ho vaha mADambika / bahuta baDe kuTumba kA mukhiyA kauTumbika kahalAtA hai| baDA dhanADhaya vyakti ibhya (ibha arthAt hAthI ke yogya / zrIdevatA se adhiSThita suvarNamaya pada se jisakA mukuTa alaMkRta ho, vaha zreSThI / rAjA kI caturaMgo senA kA adhipati senApati kahalAtA hai / samUha ke netA ko sArthavAha kahate haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavAn ! anupasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? zrI lagavAn- gautama ! RAM, yuvara, 52, tasa52,bhA343, milya, zreSThI, senApati, athavA sArthavAhane Azraya laIne gamana karavuM te upasaMghamAna gati che. rAjA bhUpatine kahe che. je rAjyanI vyavasthA kare ane jene rAjyAbhiSeka thavAne hoya te yuvarAja kahevAya che. je viziSTa ezvaryathI saMpanna hoya te Izvara, rAjAe saMtoSa mAnIne jene paTTa bandha pradAna karyo hoya te talavara kahevAya che. je eka viziSTa rAjapurUSa hoya che. je maDamba nAmaka vastIne svAmI hoya te mADambika. bahuja miTA kuTumbano vaDIla te kauTumbika kahevAya che. moTo dhanADhya purUSa Ibhya (Ibha athata hAthIne yegya) zrI che devatA jenI te zreSThI kahevAya che, tathA jenA mugaTa suvarNamaya paTTathI alaMkRta hoya che. te zreSThI kahevAya che. rAjAnI caturaMgiNI senA adhipati senApati kahevAya che. samuhanA netAne sArthavAha kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! anupasaMpadhamAnagati kone kahe che? zrI praapn| sUtra : 3 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam mANagatI-jaM NaM eesiM ceva aNNamaNNaM aNuvasaMpajjittANaM gacchai setaM aNuvasaMpanjamANagatI 4' anupasampadyamAnagatistAvad-yat khalu etepAJcaiva-pUrvoktarAjaprabhRtInAmiti-sambandha sAmAnye paSThI tena rAjaprabhRtInityarthaH anyonyam anupasampadya-anAzritya-AzrayamakRtvaiva gacchati sA anupasampadyamAnagatiH prajJaptA 4, gautamaH pRcchati-'se kiM taM pogagalagatI ?' tat-atha kA sA pudgalagatiH prajJaptA? bhagavAnAha-poggalAtI-jaNaM paramANupoggalANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM ganI pavattai setaM poragalagatI 5, pudgalagatistAvat-yat khalu paramANupudgalAnAM yAvat-dvi tri catuH paJcaSaT saptASTa nava daza saMkhyAtAsaMkhyAtAnantapradezikAnAM skandhAnAM gatiH pravatete sA eSA pudgalagatiH prajJaptA 5, gautamaH pRcchati-'se kiM taM maMDyagatI ?' tat-atha kA sA maNDUkagatiHprajJaptA ? bhagavAnAha-'maMiyagatI-jaMNaM maMDU bho phiDicA. gacchada, se taM maMDyagatI 6' maNDakagatistAvata-yat khalu maNDakavata spheTitvA-utplutya gacchati sA eSA maNDUkagatiH prajJaptA 6, gautamaH pRcchati-'se ki taM NAvAgatI?' tataatha kA sA nAvAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'NAvAgatI-jaM NaM NAvA pucavetAlIo dAhiNa bhagavAn-he gautama ! pUrvokta rAjA Adi kA Azraya liye vinA jo gati hotI hai, vaha anupasaMpadyamAnagati hai| gautamasvAmI-pudgalagati kise kahate haiM ? bhagavAn-paramANupudgala kI yAvat bipradezI, tripradezI, cArapradezI, pAMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, navapradezI, dazapradezI, saMkhyAtapra. dezI, asaMkhyAtapradezI athavA anantapradezI skaMdhoM kI jo gati hotI hai, vaha pudgalagati kahalAtI hai| gautamasvAmI-maMDUkagati kyA hai ? bhagavAna-meDhaka phudaka-phudaka kara jo calatA hai vaha maMDUkagati kahalAtI hai| gautamasvAmI-nAvAgati kise kahate haiM ? zrI bhagavAna -he gautama ! pUrvokata rAjA vigerene Azraya lidhA sivAya je gati karAya che, te anusaMpadyamAna gati che. zrI gautamasvAmI-ha bhagavad ! pudgala gati ne kahe che? zrI bhagavAna he gautama! paramANu pudgalanI yAvat dvidezI. tripradezI, cAra pradezI, paMca pradeza, cha pradeza, sAta pradezI. ATha pradezI, nava pradezI, daza pradezI. saMkhyAta pradeza, asaMkhyAta pradezI athavA ananta pradeza sTAnI je gati thAya che. te pudgalagati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! maMDragati zuM che? zrI bhagavAna-ha gautama! deDake kudI-kUdIne je cAle che. te maMDUkagati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-navAgati kone kahe che? zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre veyAliM jalapaheNaM gacchai' nAvAgatistAvad-yat khalu nAvA-naukayA pUrvavaitAlItaH-pUrvavaitAlItaTAta daNikSavaitAlI jalapathena gacchati 'dAhiNavetAlIo vA avaravetAliM jalapaheNaM gacchai, se naM NAvAgatI 7' dakSiNavaitAlIto vA aparavaitAlIm-pazcimavaitAlI jalapathena gacchati sA eSA nAvAgatiH prajJaptA 7, gautamaH pRcchati-'se kiM taM NayagatI 8 ?' tat-atha kA sA nayagatiH prajJaptata ? bhagavAnAha-'NayagatI-jaMNaM Negama saMgahAvahAra ujjusuya sadasamabhirUDha evaMpUyANaM nayANaM jAgatI, ahavA savvaNayA vijaM icchaMti, se taM nayagatI 8' nayagatI stAvat-yat-khalu naigamasaMgrahavyavahAraRjusUtrazabdasamabhirUDha evaMbhUtAnAM nayAnAM yA gatiH pravartate athavA sarvanayA api yamicchanti sA eSA nayagatiH prajJamA 8, gautamaH pRcchati'se ki taM chAyAgatI 1' tat-atha kA sA chAyAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'chAyAgatI-jaMNaM hayachAyaM vA, gayachAyaM vA narachAyaM vA, kiNNarachAyaM vA, mahoragachAyaM vA, gaMdhavva. chAyaM vA, usahachAyaM vA, rahachAyaM vA, chattachAyaM vA, upasaMpajjittANaM gacchai se taM chAyAgatI91 chAyAgatistAvad-pat khalu hayacchAyAM vA-azvacchAyAM vA gajacchAyAM vA, naracchAyAM vA, kinnaracchAyAM vA, mahoragacchAyAM vA, gandhavecchAyAM vA RSabhacchAyAM vA rathacchAyAM vA bhagavAn-naukA ke dvArA pUrva vaitAlI se dakSiNa vaitAlI athavA dakSiNa vaitAlI se pazcima vaitAlI-taTa taka jalamArga se jAnA nAvAgati hai| gautamasvAmI-nayagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUna nayoM kI jo gati hotI hai vaha nayagati, athavA jise sabhI naya mAnate haiM, vaha nygti| gautamasvAmI-chAyAgati kyA hai ? bhagavAnU-ghoDe kI chAyA ko, hAthI kI chAyA ko, manuSya kI chAyA ko, kinnara kI chAyA ko, mahoraga kI chAyA ko, gaMdharva kI chAyA ko, vRSabha kI chAyA ko,rathakI chAyA ko,chatra kI chAyA ko,Azraya karake honevAlI gati chAyAgati hai| zrI bhagavA-nAva dvArA pUrva paitAlIthI athavA dakSiNa tAlIthI pazcima vetAlI taTa sudhI jaLa mArgethI javuM te nAvAgati che. zrI gautamasvAmI-bhagavan! naya gati kene kahe che? zrI bhagavAna gautama ! negama, saMgraha, vyavahAra jajIsUtra, zabda, samabhirUDha ane evaMbhUta nAnI je gati hoya che te nAgati athavA jene badhA naya mAne che te nayagati che. zrI zaitamasvAmI-he bhagavana chAyAgati zuM che? zrI bhagavAna-he gautama! gheDAnI chAyAne hAthInI chAyAne manuSyanI chAyAne kinnaranI chAyAna, mahAraganI yAne, sanyano chayAne, vRSabhanI yAne, nI chAyA, chatranI chAyAne, Azraya karIne thanArIgati chAyAgati kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 935 chatracchAyA~ vA upasampadya-samAzritya gacchati, sA eSA chAyAgatiH prajJaptA 9, gautamaH pRchati-'se kiM taM chAyANuvAyagatI10?' tat-atha kA sA chAyAnupAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'chAyANuvAyagatI-jaM NaM purisaM chAyA aNugacchai no purise chAyaM aNugacchai, se taM chAyA NuvAyagatI 10' chAyAnupAtagati stAvad-yan khalu puruSaM chAyA anugacchati-anusarati no tAvat puruSazchAyAmanugacchati, sA eSA chAyAnupAtagatiH prajJaptA 10, gautamaH pRcchati-se kiM taM lessAgatI ?' tat-atha kA sA lezyAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'lessAgatI-jaMNaM kiNhalessA nIlale saM pappa tA rUvattAe tA vaNNattAe tA gaMdhanAe tA rasattAe tA phAsattAe bhujjo bhujo pariNamai' lezyAganistAvad-yat khalu kRSNale zyA nIlalezyAM prApya tadrapatayA-nolale zyArUpatayA, tadvarNatayA-nIlale zyArarNatayA, tadgandhatayAnIlalezyAgandhatayA, tadrasatayA-nIlalezyArasatayA, tatsparzatayA nIlalezyA sparzatayA bhUyo bhUyaH-paunaH punyena pariNamati 'evaM nIlalessA kAulessaM pappa tA rUvattAe jAva tA phAsattAe pariNamaI' evam-kRSNalezyAvat nIlalezyA kApotalezyAM prApya tadrUpatayA-kApotalezyArUpatayA yAvad-tavarNatayA tadndhatayA tadrasatayA tatsparzatayA bhUyo bhUyaH pariNamati 'evaM kAulessAvi teulessaM teulessAvi pamhalessaM, pamhalessAvi mukkalessaM pappa nA rUpanAe jAva pariNamai se taM lessAgatI 11" evam-kRSNanIlalezyAvat kApotale zyApi tejole iyAM tejolezyApi padmalezyA, padmalezyApi zuklalezyAM prApya tadrUpatayA-tejolezyAdirUpatayA gautamasvAmI-chAyAnupAtagati kyA hai ? bhagavAn-chAyA puruSa kA anusaraNa karake calatI hai puruSa chAyA ke anusAra nahIM calatA, vaha chAyAnupAtagati hai| gautamasvAmI-lezyAgati kise kahate haiM ? bhagavAna-kRSNalezyA nIlalezyA ke rUpameM pariNata hokara nIlalezyA ke varNa, gaMdha, rasa aura sparza rUpa meM punaH punaH pariNamana karatI hai, isI prakAra nIlalezyA kApotalezyA ke varNa, gaMdha, rasa aura sparza rUpa meM punaH punaH pariNata hotI hai, kApotalezyA tejolezyA ke rUpa meM tejolezyA padmalezyA ke rUpa meM, padmalezyA zrI gautamasvAmI-bhagavAna ! chAyAnupAtagati kene kahevAya che? zrI bhagavAna-he gautama! chAyA purUSanuM anukaraNa karIne cAle che, purUSa chAyAnuM anusaraNa karI nathI cAle, te chAyAnupAta gati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! lezyAgati kone kahe che? zrI bhagapaha gautama ! kRSNa lezyA nIla lazyAnA rUpamAM pariNata thaIne nIla lezyAne raMga, gaMdha rasa ane sparza rUpamAM punaH punaH pariNamana kare che, e ja prakAre nIla glezyA kApita lezyAnA varNa, gaMdha, rasa, ane rUpamAM vAraMvAra pariNata thAya che. kAtilezyA tejalezyAnA rUpamAM tejalezyA pamelazyAnA rUpamAM, padmazyA zukalezyAnA zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ prajJApanAsUtra yAvat-tadvarNatayA tadndhatayA tadrasatayA tatparzatayA bhUyo bhUyaH pariNapati-pariNatisapagacchati sA eSA lezyAgatiH prajJaptA 11, gautamaH pRcchati--'se kiM taM lesANuvAyagatI tana atha kA sA lezyAnupAtagatiH prajJaptA? bhagavAnAha-'lessANuvAyagatI jallesAI davAI pariyAinA kAlaM karei tallessesa uvavajjai' lezyAnupAtagatistAvada-yallezyAni dravyANi paryAdAyagRhItvA jIvaH kAlaM karoti nallezyeSu dravyeSu upapadyate-jAyate, 'taM jahA-kiNhalessesu vA jAva sakalessesuvA, setaM lesANuvAyagatI 12 tadyathA-kRSNaleiyeSu vA dravyeSu yAvat-nIlalezyeSu kApotalezyeSu padmalezyeSu tejolezyeSu zuklalezyeSu vA dravyeSu upasaMpadyate, sA eSA lezyA. napAtagatiH prajJaptA 12, 'se kitaM uddistapavibhattagatI ?' tata-atha kA sA uddizyapravibhakta gatiH prajJamA ? bhagavAnAha-'uhissa pavibhattagatI-jaM NaM AyariyaM vA uvajjhAyaM vA theraM vA pavatti vA gaNi vA gagaharaM vA gaNAvacchedaM vA udisiya gacchai, se taM uddissiyapavibhanagatI 13' uddizya pravibhaktagati stAvat-yana khalu AcArya vA, upAdhyAyaM vA, sthaviraM vA pravartakaM vA gaNinaM vA gaNadharaM vA gaNAvacchedaM vA uddizya-uddizya-ekaikaM lakSyIkRtya gacchati sA eSA uddizya pravibhaktagatiH prajJaptA 13, gautamaH pRcchati-se kiM taM caupurisapavibhattagati ?' tatatha kA sA catuH puruSa pravibhaktagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'se jahA nAmae cattAri parisA zuklalazyA ke rUpa meM prApta hokara pariNata hotI hai, usI ko lezyAgati kahate haiM ? gautamasvAmI-lezyAnupAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-jisa lezyA ke dravyoM ko prahaNa karake jIva kAla karatA hai, usI lezyAvAle dravyoM meM utpanna hotA hai, jaise kRSNalejhyAvAle yAvat zuklalezyA vAle dravyoM meM, yaha lezyAnupAtagati hai| gautamasvAmI-uddizyapravibhaktagati kise kahate haiM? bhagavAn-AcArya, upAdhyAya, sthavira, pravartaka, gaNi, gaNadhara yA gaNAva baLedaka ko lakSya karake jo gamana kiyA jAtA hai vaha uddizyapavibhaktagati hai| gautamasvAmI-catuHpuruSapravibhaktagati kyA hai ? rUpamAM prApta thaIne pariNata thAya che, tene ja vezyAgati kahe che. zrI gautamasvAmI-ha bhagavad ! lazyAnupAtagati kone kahe che? zrI bhagavAna-gautama! je vezyAnA dravyane grahaNa karIne jIva kAla kare che, teja hecchAvALA dravyomAM utpanna thAya che, jemake, kRSNa zyAvALA yAvata zukala lezyAvALA dravyamAM, A lazyAnupAtagati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! udizya pravibhaktigati kone kahe che? zrI bhagavAna-he gautama! AcArya, upAdhyAya, sthavira, pravartaka, gaNi, gaNadhara, agara gaNAvadakane laya karIne je gamana karAya che, te uddizya pravibhakta gati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! catupurUSa pravibhaktigati kene kahe che? zrI prshaan| sUtra : 3 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam samagaM pajavaTiyA samagaM paTTiyA 1' tat-atha-yathAnAma iti vAkyAlaGkAre catvAraH puruSAH samam-yugapadeva paryavasthitAH-gantavyasthAnaM sahaiva samprAptAH, samaM-yugapadeva ca prasthitAH prasthAnaM kRtavantaH 1, evameva 'samagaM pajjavaTiyA visamagaM pahiyA 2' catvAraH puruSAH samamasahaiva paryavasthitAH-gantavyasthAnaM saMprAptAH kintu viSamam-vaiSamyeNa prasthitA:-ayugapadeva prasthAnaM kRtavantaH 2, evam-'visamaM pajjavaTiyA visamaM paTThiyA 3' catvAraH puruSA viSamamvaiSamyeNaiva-ayugapadeva paryavasthitAH-gantavyasthAnaM samprAptAH, viSamam-vaiSamyeNeva ca prasthitA:prasthAnaM kRtavantaH 3, 'evameva visamaM pajjavaTiyA samagaM paTTiyA 4' viSama-vaiSamyeNaiva-asahaivai. tyarthaH catvAraH puruSAH paryavasthitA-gantavyasthAnaM saMprAptAH kinnu sama-sahaiva yugapadevetyarthaH prasthitA:-prasthAnaM kRtavantaH 4, tadupasaMharannAha-'setaM caupurisapavibhattagatI' sA eSAuparyuktasvarUpA caturdhA catuH puruSapravibhaktagatiH prajJaptA 14, gautamaH pRcchati-se kiM taM vaMkagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA vaGkagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'vaMkagatI cauvihA paNNattA' baGkagati zcaturvidhA prajJamA 'taM jahA-ghaTTanayA yaMbhaNayA lesaNayA pavaDaNayA, se taM vaMgatI 15' tadyathA-ghaTTanatA, stambhanatA, zleSaNatA patanatA, tatra ghaTTanasya khaJjagati rUpastha bhAvo ghaTTanameva vA ghaTTanatA, evaM stamanasya-grIvAyAM dhamanyAdInAM stambharUpasya bhAvaH stambhanameva vA stambhanatA, zleSaNasya jAnuprabhRtibhirUvAdInAM __bhagavAn-cAra puruSa eka hI sAtha apanI maMjila se ravAnA hue aura eka hI sAtha pahuMce (1) dUsare cAra puruSa eka sAtha ravAnA hue kintu Age-pIche pahaMce (2) dUsare cAra puruSa Age-pIche ravAnA hue aura eka sAtha pahuMce (3) isI prakAra cAra puruSa Age-pIche ravAnA hue aura Age-pIche pahuMce yaha cAra prakAra kI catuHpuruSa pravibhaktagati kahalAtI hai| __gautamasvAmI-vakragati kyA hai? bhagavAna-vakragati cAra prakAra kI kahI hai ghanatA, stambhanatA, zleSaNatA aura ptntaa| khaMjagati rUpa ghaTTana kA bhAva ghaTanatA hai| grovA meM dhamanI Adi kA staMbhata honA staM bhavanatA hai / jAnu Adi ke sAtha uru Adi kA saMyoga zrI bhagavAna -he gautama! cAra purUSa eka ja sAthe pitAnI jagyAethI ravAnA thAya ane eka ja sAthe pahoMce (1) bIjA cAra purUSa eka sAthe ravAnA thayA paNa AgaLa pAchaLa pahoce (2) bIjA cAra purUSa AgaLa pAchaLa nikaLyA paNa pahoMcyA eka ja sAthe (3) eja prakAre cAra purUSa AgaLa pAchaLa ravAnA thayA ane AgaLa pAchaLa pahoMcyA (4) A cAra prakAranI catuHpurUSa pravibhakatagati kahevAya che. zrI gautamasvAbhI-mApana ! pati cha? zrI bhagavAna -he vakagati cAra prakAranI kahI che-ghaTTanatA, staMbhanatA, zleSaNatA. ane patanatA. khaMjagati rUpa ghaTTanatA che. grIvAmAM dhamanI AdinuM staMbhana thavuM te pra0 118 zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sambandharUpasya bhAvaH, zleSaNameva vA zleSaNatA patanasya bhAvaH patanameva vA patanateti bhAvA, sA eSA-uryuktarUpA caturdhA gatiH prajJaptA 15, gautamaH pRcchati-'se kiMtaM paMkagatI?' tata-atha kA sA paGkagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-paMgatI-'se jahANAmae kei purise paMkasi kA udayaMsi vA kAyaM uvihiyA gacchai, se taM paMkagatI 16' paGkagati stAvat-tat-atha yathAnAma kazcit puruSaH paGke vA udake vA kArya zarIram udvadhya-anyena saha saMyojya gacchati sA eSA paGkagatiH prajJaptA 16 gautamaH pRcchati-'se kiM taM baMdhaNavimoyaNagatI?' tat-atha kA sA bandhanavimocanagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'baMdhaNavimoyaNagatI-jaM gaM aMbANa vA aMbADagANa vA mAuluMgANa vA billANa vA kaviThThANa vA phaNasANa bA dAlimANa vA' bandhana vimocanagati stAkda-yat khalu AmrANAM vA amlATakAnAM vA mAtalagAnAM vA vilvAnAM vA kapitthAnAM vA panasAnAM vA 'kaTahala' itibhASA prasiddhAnAma, dADimAnAMvA 'pArevatANa vA avakholANa vA cArANa vA borANa vA tiMDuyANa vA' pArAvatAnAM vA akSoTAnAM vA colAnAM vA (cArANAM vA) badarANAM vA tindukAnAM vA 'pakANaM pariyAgayANaM baMdhaNAo viSpamukANaM nivAghAeNaM ahe vIsasAe gatI pavattai, se taM baMdhaNavimoyaNagatI' pakAnAM honA zleSaNatA hai / patana kA bhAva patanatA hai / yaha cAra prakAra kI vakragati kahI gaI hai| gautamasvAmI-paMkagati kise kahate haiM ? bhagavAn-kisI bhI nAma kA koI puruSa kIcaDa yA jalameM apane zarIra ko dasare ke sAtha saMyukta karake gamana karatA hai vaha paMkagati kahalAtI hai| gautamasvAmI-bandhanavimocanagati kise kahate haiM ? bhagavAn-AtroM kI, amlATakoM kI, mAtulaMgoM (bijoroM) kI. bilvoM kI, kapitthoM kI, panasoM (kaTahala) kI, dADimoM kI, pArAvatoM kI, akSoToM kI, coloM kI, (cAroM kI) badaroM kI, tindukoM kI, jo paka cuke haiM, jo apate vRnta se staMbhanatA che, jAnu AdinI sAthe urU Adine saMga thavo te zleSaNatA che.patananA bhAva patanatA che. A cAra prakAranI vakragati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! paMkagati kone kahe che? zrI bhagavAna gautama! kaI paNa nAmane kaI purUSa kAdava ke pANImAM pitAnA zarIrane bIjAnI sAthe joDIne gamana kare che, te paMkagati kahevAya che. zrI zaitamasvAmI-he bhagavan ! bandhanavimecana gati kone kahe che? zrI bhagavAna che gautama ! AmronI, aslATona, mAtuliMga (bIjorA) nI, bIlAMnI pityAnI, 34sonI, hAubhAnI, pArAyatonI, amaTAnI, yAdonI, mArAnI, tilonI, ke jeo pAkelAM hoya che, je pitAnI DITathI judAM paDI gaela hoya che, kaI rokANa zrI prajJApanA sUtra : 3 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam paryAgatAnAm paripAkApagatAnAM bandhanAd vRntabhAgAd viprayuktAnAM-ticyutAnAM nirvyAghAtenanirvyAbAdhena adhaH-adhastAd vizrasayA-svabhAvena gatiH pravartate sA eSA bandhanavimocanagatiH prajJaptA, paramaprakRtamupasaMharanAha-'setaM vihAyogatI' sA eSA-pUrvoktasvarUpA saptadazavidhA vihAyogatiH prajJaptA, iti 'paNNavaNAe bhagavaie pabhogapayaM samattaM' itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM ___ bhagavatyAM prayogapadaM SoDazaM samAptam // 16 // pRthak ho gae haiM, koI rukAvaTa na ho to, svabhAva se hI adhogati hotI hai, vaha bandhanavimocanagati kahalAtI hai / __ yaha vihAyogati sataraha prakAra kI kahI gii| bhagavatI prajJApanA meM solahavAM prayogapada samApta / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlabativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM solahavAM prayogapada samApta // 16 // na hoya te svabhAvathI ja adhogati thAya che, e bandhanavimocana gati kahevAya che. A vihagati sattara prakAranI rahelI che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sUtranI prameyabodhinI vyAkhyAnuM soLamuM praga5ra saMpUrNa 16 zrI prajJApanA sUtra : 3